title: Ойын процедурасы - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
Ойын процедурасы. Қатысушыларға қағаз парақтары таратылады, олар онда өз аттары мен жауаптарын жазады. Сондай-ақ жауабына сенімділік пайызын көрсетуге тапсырма беруге болады, мысалы, 50%, 80% немесе 100%. Жаттықтырушы парақтарды жинап, ең белсенді қатысушылардың ішінен бес-алты адамды – не жауаптары әр түрлі, не жауабына сенімділік пайызы басқаларына қарағанда жоғарырақ адамдарды таңдап алады. Бұл бес адам шеңбер жағалай отырады да, оларға бірыңғай жауапқа тоқтау тапсырмасы беріледі.
Жауаптың өзі тренинг үшін маңызды емес, ал топтың қалай жұмыс істегендігіне, қаншалықты көп дауласқандығына, бірыңғай шешімге келген-келмегендігіне, осы шешімге бәрінің разы-разы еместігіне, түсіндіру мен сендірудің қандай тәсілдерін пайдаланғандықтарына қарау маңызды. Бірақ жаттықтырушы, әрине, дұрыс жауапты түсіндіруі тиіс, әйтпесе топ әлі ұзақ уақыт осы есепке қайтып орала беретін болады.
Есепті бірнеше тәсілмен шешуге болады. Біріншісі: бір мыңға сатып алды, екі мыңға сатты, осылайша, бірінші әрекеттегі пайда бір мың. Үш мыңға сатып алды, төрт мыңға сатты, пайда тағы да бір мың. Жиынтығында екі мың. Және оның ақшаны қарызға алғандығы немесе үнемі сол бір жылқыны сатып алғандығы маңызды емес. Сол сияқты, бірінші жылқыны алты мыңға сатып алып, жеті мыңға сатқаны да маңызды емес, – пайда бәрі бір сол.
2-сурет. Қарым-қатынас сатыларының үлгісі
Екіншісі: ең басында онда бір мың болды, соңында төрт мыңға сатты, одан қарызға алған бір мыңды және ең басында болған бір мыңды алып тастайсың. Екі мың қалады.
Үшіншісі: жылқыларды бір және үш мыңға сатып алды, ал екі және төрт мыңға сатты. Бәрін қосамыз, жұмсағаны төрт, алғаны алты болып шығады. Алтыдан төртті алсаң, екі мыңға тең – пайда.
«Тауық»
Нұсқаулық. «Бір жарым тауық бір жарым күнде бір жарым жұмыртқа табады. Сұрақ: екі тауық үш күнде қанша жұмыртқа табады?» Ойын біріншісіне ұқсас өткізіледі, бірақ бұл есеп қиындау.
Әдетте адамдар қателеседі, себебі, тауықтарды да, уақытты да, жұмыртқаларды да қысқартады. Нәтижесінде оларда бір тауық, бір күн, бір жұмыртқа шығады. Ал екі тауық үш күнде алты жұмыртқа табады. Дұрыс жауабы – төрт. Өйткені, уақыт өзгермейді және бір тауық бір жарым күнде бір жұмыртқа табатын болып шығады. Демек, екі тауық сол бір жарым күнде екі жұмыртқа табады, ал бір жарым күнге бір жарым күнді қоссаң, үш күн шығады, яғни, уақыт екі есеге артады және жұмыртқалардың саны да екі есеге артады – барлығы төрт.
Егер түсіндіргеннен кейін көбіне түсініксіз немесе көбі келіспейтін болса, онда барлығы бала кездерінде шешкен жер қазушылар туралы осыған ұқсас есептің мысалында топтың көзін жеткізуге тырысып көруге болады. Екі жер қазушы екі күнде екі шұңқыр қазады, демек, бір жер қазушы бір шұңқырды сол екі күнде қазады. Ал егер бір күнде бір шұңқыр деп есептесек, онда екі жер қазушы екі күнде төрт шұңқыр қазатын болып шығады, ал шарт бойынша шұңқыр тек екеу ғана.
Бұл ойынды видеоға түсірген өте жақсы. Ойынның талқылануы мен талдануын «Не тиімді болды, ал нені жақсырақ істеуге болар еді?» немесе «Қалай ойлайсыздар, сіздердің қарым-қатынастарыңыз тиімді болды ма? Болды ма немесе жоқ па, және неліктен?» деген сұрақпен бастауға болады. Ары қарай талдау кезінде жаттықтырушы тиімді қарым-қатынас өлшемдерінің маңыздылығын көрсетіп, егер тек бір ғана өлшем қанағаттандырылатын болса, онда қарым-қатынас тиімсіз болатындығы туралы қорытынды шығара алады. Мысалы, нәтиже жоқ, топ бірыңғай шешімге келмеді немесе қайсыбіреуі топтың шешімімен келіспейді.
Талдаудың соңында жаттықтырушы мына теорияны ұсына алады: тиімді шешімге келу әбден мүмкін болуы үшін қарым-қатынаста жүйелі түрде төрт сатыдан: байланыс сатысынан, бағдарлану сатысынан, шешім іздеу сатысынан және шешім қабылдау сатысынан өту қажет.
Берілген үлгіні тақтаға салып, суретке түсініктеме беруге болады. Бірінші саты «Байланыс» деп аталады. Ол өте маңызды, себебі, дәл осы сәтте жағдайдың бірыңғай түсінілуіне, ал содан соң есептің шешілуіне де жылдамырақ келуге көмектесетін сенімділік байланысы орнатылады.
Байланыс сатысы бірнеше секундтан бірнеше сағаттарға дейін созылуы мүмкін. Мысалы, әңгімелесушілер амандасып, бірден іске көшкенде, байланыс сатысы өте қысқа. Бірақ кейде адамдар алдымен ұзақ уақыт қысыр әңгіме жүргізіп, тек содан кейін ғана іске көшеді – ондай жағдайда байланыс сатысы бүкіл қалған қарым-қатынастан гөрі ұзағырақ болуы мүмкін.
Байланыстың маңыздылығы, сонымен қатар, оның бүкіл қарым-қатынас кезеңіне созылатындығында және қарым-қатынастың байланыстан шығумен тоқтатылатындығында да. Біздің мәдениетімізде байланыс орнатуға дәстүрлі түрде қажет болғаннан гөрі азырақ уақыт жұмсалады: ең алдымен іс, ал адамдар сондай маңызды емес. Сондықтан топтың назарын осы сатыға ерекше аудару қажет.
Қарым-қатынастың екінші сатысы «Бағдарлану» деп аталады. Бұл сатыда әңгімелесушіңе, оның проблемасына бағдарлану және әңгімелесушіңді оның проблемасын өзіңнің қалай түсінетіндігіңе бағдарлау қажет.
Екінші саты өте маңызды, бірақ адамдар дәстүрлі түрде оны тастап кетеді. Көбінесе бәрі дәл мен сияқты ойлайды, және егер мен жағдайды қалай түсінетін болсам, басқалары да оны дәл солай түсінеді таптаурыны іске асады. Нәтижесінде адамдар әңгімелесушісіне бірден өз шешімдерін ұсынады да, ол неге дәл бұлай, ал басқаша емес екендігін түсінбейді. Және сол кезде қарым-қатынастың екінші сатысына қайтып оралып, оған түсінік беруге тура келеді. Көбінесе дәл осы себептен қарым-қатынас үдерісі созылып кетеді, ал кейде әңгімелесушімен келісу мүмкін болмай қалады, өйткені ол бұл жағдайды қысым көрсету ретінде қабылдай бастайды.
Үшінші саты – «Бірлесіп шешім іздеу». Мұнда негізгі екпін шешімнің ортақтығына жасалады, яғни, екі әңгімелесуші де әріптестер ретінде бірыңғай шешімге келулері тиіс. Кейде бұл сатыны дәлелдеме сатысы деп атайды, себебі, мұнда әріптестің дәлелдемелері тыңдалып, өз дәлелдемелері келтіріледі.
Төртінші саты – «Шешім қабылдау» – қабылданған шешімнің маңыздылығын баса көрсету үшін қажет. Адамдар сөйлесіп, әрқайсысында барлығы да шешілгендей әсер қалатыны, бірақ шешімнің қандай және кімнің жауапты екендігі түсініксіз болатыны да болады. Сондықтан бұл сатыда ең бастысы – қабылданған шешімді анық айтып, оның бірдей түсінілгендігіне көз жеткізу.
Сондай-ақ бұл сатыда байланыстан шығу, немесе қоштасу рәсімі маңызды. Көбінесе шешім қабылданғаннан кейін әңгімелесушілердің бірі рахмет деп «күңк етіп», кетіп қалуы да мүмкін. Және екінші адамда оны пайдаланып кеткендігі, оның өз функциясын орындап, енді керек емес болып қалғандығы туралы пікір қалыптасуы мүмкін. Сондықтан кәдімгі рәсімді орындаған: әңгімелесушіңе рахмет айтып, ол үшін жағымды әлдене айтқан, оның лауазымы ғана емес, өзінің де маңызды екендігін көрсеткен маңызды.
Осы теориядан кейін тренинг бағдарлама бойынша жүреді, және әрбір саты рөлдік ойындарда және басқа да тапсырмаларда жүзеге асырылады.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
4.2. БІРІНШІ САТЫ – «БАЙЛАНЫС»
Топтың бұл кезеңдегі жұмысын «Жақсы, сенімді байланыс орнату үшін не істеу керек?» немесе «Әріптесіңмен сенімді байланысты қалайша ұстап тұруға болады?» деген сұрақтан бастауға болады. Топтық пікірталастан кейін «Электричка» ойынын өткізуге болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «Электричка» - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«Электричка»
Ойын үшін асылында төрт ер адам керек, топта тым болмаса бір ер адам болса да ойнауға болады; таза әйелдер тобында бұл ойынды ойнай алмайсың.
Нұсқаулық. Ойынға бес адам қатысады: бір қатысушы (міндетті түрде ер адам) орындықта отырады, оның жанындағы басқа орындықта сөмке жатады, оның жанында әйел адам тұрады (нақ әйел адам). Үш қатысушы, ер адам болғаны жақсы (бірақ әйел адам болса да болады), есіктің сыртына шығады.
Вагон ішіндегілерге арналған нұсқаулық. Ер адамға: «Сіз осы орында отырасыз, сіздің жаныңыздағы орында – сіздің сөмкеңіз. Сіз бұл орынды шамамен бес минуттан кейін келесі аялдамада мінетін өзіңіздің қызыңыз үшін алып қойдыңыз. Сіз екі сағат жол жүресіз, және қатар отырып, әңгімелесіп барғыңыз келеді. Сіз тіпті екі билет те сатып алып қойдыңыз».
Әйел адамға: «Сіз ұзақ жүрмейсіз, 20-30 минут, және сіз тұрып-ақ бара аласыз. Мүмкін, сізге сыпайы айтып ұсынса, сіз отырар да едіңіз, бірақ сіз жанжалдасқанды ұнатпайсыз және сіз үшін ең бастысы – баратын жеріңізге тыныш жету. Сіздің роліңіз енжар. Сіз жанжал болса, оған араласпайсыз, ал қалған жағдайда өзіңізді, әдетте электричкадағы таныс емес адамдармен қалай ұстасаңыз, солай ұстайсыз».
Есік сыртындағы қатысушыларға арналған нұсқаулық: «Сіздер платформада тұрсыздар, электричка келеді; сіздер вагонға кіресіздер де, отырған ер адамды көресіздер, ал жанындағы, көршілес орында сөмкесі жатады, оның жанында әйел адам тұрады. Басқа бос орындар жоқ. Кіріңіздер де, нені қажет деп санасаңыздар, соны жасаңыздар».
Ойын барысының ықтимал нұсқасы.
Ойынның үш қатысушысы кезекпен кіреді де, жағдайды ойнап шығады. Әдетте байланыс және бағдарлану сатыларын бәрі өткізіп жібереді де, үшінші сатыдан – шешім іздеуден бастайды. Мысалы, көбінесе мынаны естуге болады:
– Ер адам, сөмкені алып тастаңыз!
– Адамдар, қараңыздар, аяқ-қолы балғадай болып алып, отырғанын!
– Ер адам, әйелге орын беріңіз! Және т.с.с.
Кейде бұл ойын мына нұсқа бойынша өтеді: қатысушылардың бірі кіреді де, жай ғана, ешкіммен сөйлеспей тұрады. 30 секундтай күтіп, одан: «Бірдеңе істейсің бе, жоқ па?» - деп сұрауға болады. Егер «жоқ» деген жауап болса, ойын тоқтатылады да, екінші қатысушы шақырылады. Екінші қатысушы бірден ер адамға әйелге орын беруді ұсынады да, бас тартқанын естіп, не күрескер ролінен шегінеді, не айналасындағылардың көңілін аударып, қысымды күшейтуге тырысады. Мысалы: «Адамдар, қараңыздар, электричкада қандай көргенсіздер жүретінін!» Үшінші қатысушы күш қолдануға әрекеттенуі мүмкін. Мысалы, сөмкені ұстап алып, қашып кетуі немесе бір қолымен сөмкені жұлып алып, екінші қолымен әйелді орындыққа итермелеуі мүмкін. Кейде осының бәрі бір сөз айтпастан жүзеге асырылады. Жалпы, нұсқалар көп.
Бірақ бұл ойында ер адаммен байланыс орнатып, тек соның ғана көңілін өзіне аударған дұрыс болар еді. Бұл үшін еңкеюге болады, мүмкін, иығынан түртуге, көз байланысын пайдалануға болады. Сосын бағдарлану сатысында бұл сөмкенің кімдікі екенін анықтап, содан кейін барып бұл жағдайда не істеуге болатындығын шешу қажет.
Неліктен бұл оқиғада жағдайда бағдарланып алмайынша, шешім қабылдауға болмайды? Келесі нұсқалар ықтимал: күйеуі мен әйелі ұрсысып қалған да, сіз отбасылық жанжалға килігесіз. Әйел адам: «Мен оның жанына отырмаймын!» - деп айтады. Немесе бұл – әйелдің сөмкесі де, мүмкін, ол отырғысы келмейді не отыра алмайды. Немесе сөмкенің астындағы орын былғаныш та, сөмкені ешкімнің отырмауы үшін әдейі қойған және т.б.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ойынның талдануы - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
Ойынның талдануы. Жаттықтырушы алдымен сөзді бақылаушыларға әрбір жағдай бойынша жеке-жеке береді: әрбір қатысушы өзін қалай ұстады, байланыс орнатылды ма, жоқ па, отырған ер адам мен түрегеп тұрған әйел адам өздерін қалай ұстады? Кейбір мезеттерді айқындау үшін жаттықтырушы сұрақтар қоя алады. Осылайша, топтың көңілін ең маңызды нәрсеге – байланыстың қалай орнатылғандығына аударуға болады.
Ары қарай есіктің сыртынан келген қатысушылар өз пікірлерін айтады. Жаттықтырушы олардан өздерінің не істегендіктері, не істегісі келгендіктері, ненің жасалып, ненің жасалмағандығы туралы айтып берулерін өтінеді. Мұнда қатысушылардың ойнап бастаған кезіндегі мақсаттарын көрсету маңызды. Олардан есік сыртында тұрғанда не шешкендіктері туралы сұрауға болады. Көбінесе қатысушылар есіктің сыртында тұрғанда-ақ ер адамды – оңбаған, тәрбиесіз адам деп, оны орнынан міндетті түрде тұрғызу керек те, әйел адамды міндетті түрде отырғызу керек деп шешкендіктерін айтады.
Осы ойынның мысалында байланыс сатысы мен бағдарлану сатысының қалай түсіп қалатындығын жақсы көрсетуге болады. Кейбір қатысушылар үшін, әсіресе өз ниеттерін іске асыруға әбден тырысқан қатысушылар үшін, әйелдің отырғысы келмейтіні тіпті жаңалық болады.
Жаттықтырушы қатысушыларға мынадай сұрақтар қоя алады: «Қалай ойлайсың, әйелдің отырғысы келді ме, одан бұл туралы сұрап алу керек емес пе еді?» немесе «Мүмкін, ер адам мүгедек те, түрегеп тұра алмайтын шығар?», «Мүмкін, бұл күйеуі мен әйелі шығар?»
Көбінесе жаттықтырушының: «Сен бұл сөмкенің кімдікі екенін білесің бе?» - деген сұрағына мынадай жауапты естуге болады:
– Иә, бұл сөмке ер адамдыкі.
– Ал сен қайдан білдің?
– Ал ол, мен оны жұлып алғанда, оны менен тартып алуға әрекеттенді.
Берілген ойынның талдауынан кейін «бұрыш ережесін» айтып берудің мәні бар: кез келген адамның артында адамды оңайлықпен қуып тығуға болатын «бұрыш» бар, бірақ «бұрыштан» шығатын лайықты жол жоқ.
Тек екі лайықсыз жол бар. Біріншісі – агрессия арқылы жеңіп шығуға әрекеттену, бірақ бәрі бір жеңілу. Екіншісі – келісіп, жол беру және содан соң жағымсыз эмоцияларды сезіну, яғни, бірден жеңілу.
3-сурет. Бұрыш ережесі
Ойынымызға қайтып оралайық. Кез келген қатысушы қандай да бір нұсқада отырған ер адамға «тиісе» немесе оны тәрбиесіз адам ретінде бағалай салысымен, ол оны осылайша бұрышқа қуып тыққан болып шығады. Жағдай бірден қақтығыстық болып шығады да, шешім табылмайды. Жағдайдың барлық қатысушылары немесе тым болмаса олардың біреуі жағымсыз эмоцияларды сезінетін болады.
Сондықтан бірінші «бұрыш ережесі» мынадай: ешбір жағдайда адамды бұрышқа қуып тықпаңыз. Егер адамды бұрышқа қуып тықсаңыз, онымен ары қарай қалыпты қарым-қатынас жасау мүмкін болмайды. Екінші «бұрыш ережесі»: кез келген жағдайларда өзіңіз бұрышқа кірмеңіз, яғни, ренжімеңіз. Осы ережелерді қалай іске асыруға болатындығы қақтығыстар туралы бөлімде егжей-тегжейлі қарастырылатын болады.
«Электричкада» адамдарды ренжітудің қажеті жоқ, жәбірлемейтін және түсінікті сөздермен айту қажет екендігі өте жақсы көрініп тұрады. Адамды ренжіте салысымен, байланыс бұзылады, және онымен сындарлы түрде келісу өте күрделі немесе тіпті мүмкін емес болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: БАЙЛАНЫС ОРНАТУҒА АРНАЛҒАН ОЙЫНДАР

text:
БАЙЛАНЫС ОРНАТУҒА АРНАЛҒАН ОЙЫНДАР
Ары қарай байланысқа арналған, дұрысы, байланыс міндетті түрде болуы керек келесі ойынды өткізуге болады. Мысалы, адамдар таныс емес болғанда, және байланыс орнатуда қандай да бір басқа қосымша қиындықтар бар болғанда. Ойынның ең қарапайым, және қандай да бір мезетте қарадүрсін нұсқасы – қызбен көшеде танысу.
Ойынға екі адам қатысады. Нұсқауды оларға жеке-жеке берген дұрыс, себебі, барлық нұсқауларда ойынның екінші қатысушысы білмеуі тиіс айырмашылықтар мен толықтырулар бар. Өйткені, егер сіз үй-жайда екі адамды бірге қалдырып, ер адамға қазір мына қызбен танысуыңыз қажет деп, ал қызға дәл осы жерде онымен танысудың қажеті жоқ десеңіз, қызбен танысуға ер адамда ешқандай түрткі қалмайтындығы өзінен-өзі түсінікті.
Сонымен, бір ойыншы есіктің сыртына шығады, және ол үшін нұсқаулық мынадай болады: ана жақта қыз тұр, сен оны көрдің де, саған онымен міндетті түрде танысу керек деп шештің. Қызға: оның өзін қалай ұстайтындығына қара. Егер «жуас» болса, онда сен онымен таныспа; егер тым бетпақ болса да, таныспа; ал егер саған ұнаса – таныс, - деп айтамыз. Осындай бөлек нұсқаумен ойын қызықтырақ өтуі мүмкін, өйткені онда шытырман оқиға пайда болады.
Күрделірек нұсқа – өзіңе таныс емес адамнан жүз теңге сұрау. Мәселен, жүз теңгені жай ғана сұрауға болады, сондай-ақ жағдайды күрделендіруге де болады: «Сен поездан қалып қойдың, жедел поезбен өз поезыңды қуып жету үшін саған 100 теңге керек. Сен түнгі сағат 12-де перронда тек бір адамды ғана көрдің. Ол – сені құтқара алатын жалғыз адам, өйткені бес минуттан кейін сенің поезыңды қуып жететін жедел поезд келеді. Сен жақындайсың да, одан ақша сұрайсың».
Кез келген рөлдік ойындағы сияқты, үш дубль жасауға болады, яғни, сол бір рольді кезекпен үш қатысушы ойнайды. Ал одан ақша сұралатын ойыншыға: «Ақшаны тек үшеуінің біреуіне ғана бересің. Бұны үш қатысушының бәрімен сөйлесіп болғаннан кейін шешесің», - деп айтасыз.
Жағдайды көкейге қонымды болатын шекте күрделендіруге болады, бірақ идея бәрі бір сол күйінде қалады: бұл, ең алдымен, жақсы, сенімді байланыс қажет болатын ойындар. Бұл ойындарда, әрине, бағдарлану сатысы да, дәлелдеме сатысы да, шешім қабылдау сатысы да бар, бірақ талдау кезінде екпін байланыс сатысына жасалады.
Іскерлік тақырыбындағы байланысқа арналған ойынның нұсқасы: хатшыны қабылдамайтын уақытта директорға өткізуге көндіру қажет.
Бір, екі немесе үш қатысушы (сіздің қалауыңызға қарай) есіктің сыртына шығады. Хатшыны ойнайтын қатысушы үстел басына отырады.
Есік сыртындағыларға арналған нұсқаулық: «Қабылдау жүргізілмейтін уақыт, сіздің міндетіңіз – хатшыны өзіңізді директорға тап қазір кіргізуге көндіру. Сізге ертеңгі күннен бастап өз есебіңізден жеті күнге демалыс алуға жазған өтінішіңізге қол қойдыру керек, себебі, достарыңыз аяқ астынан бір орын босағандықтан, сізге демалуға баруды ұсынды. Хатшыны өзіңізді өткізуге көндіріңіз».
Хатшыға арналған нұсқаулық: «Қабылдау жүргізілмейтін уақыт. Сізге қазір кезекпен үш адам келеді де, директорға кіруге әрекеттенеді. Сіз үшеуінің біреуін ғана, бәрінен де көбірек ұнағанын өткізе аласыз».
Ойыннан кейін талдау жүргізіледі: тапсырма орындалды ма, орындалса, ненің арқасында, орындалмаса – неліктен? Талдау кезінде ойыншылардың байланыс сатысындағы мінез-құлқын ерекше атап көрсету қажет.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: БАЙЛАНЫСҚА ТҮСУДІҢ БЕС ЕРЕЖЕСІ - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
Ойын мен талдаудан кейін байланысқа түсудің бес ережесін беруге болады.
Байланыстың бірінші ережесі – сәлемдесу. Сәлемдесуге үш құрауыш енеді. Бірінші құрауыш – адамның атын атау немесе аты мен әкесінің атын қосып айту (берілген жағдайда қалай болуы тиіс болса). Кез келген адам үшін оның аты өте маңызды, сондықтан атты есте сақтап қалу қажет те, әңгімелесу барысында мезгіл-мезгіл адамның атын атап отыру керек. Егер сіз таныса салысымен адамның атын ұмытып қалатын болсаңыз, оны жазып алған дұрыс, ол үшін қол астыңызда блокнот пен қалам болуы тиіс.
Атын шатастырып алсаңыз, сіз адамды ренжітіп алуыңыз, яғни, оны бұрышқа қуып тығуыңыз мүмкін. Кейбір әңгімелесушілер, атын ұмытып қалса, иесіздендіріп сөйлеуге тырысады, бұл жаман, себебі, нәтижесінде сіздің әңгімелесушіңіз әңгіме барысында қабылданған шешім үшін өзін жауапты деп санамайтын болады. Егер әңгімелесуде адамның аты аталмаса, ол нәтиже үшін тек 10 % жауап береді деп есептеледі.
Екінші құрауыш – сәлемдесу кезінде күлімсіреу, тілектестігін көрсету. Бірақ кейбір адамдардың сіздің күлімсіреуіңізді дұрыс түсінбеуі, сіз оған күліп тұр деп немесе сізді ұшқалақ адам деп ойлауы да мүмкін екендігін есте сақтау қажет. Сондықтан іскерлік әңгімелесуде сіздің әңгімелесушіңіз қанша күлімсірейтін болса, шамамен сонша күлімсіреу қажет.
Үшінші құрауыш – қол алысу (егер ол орынды болса) немесе жай ғана бас ию. Қол алысу кезіндегі дене байланысы байланысты тезірек орнатуға көмектеседі, бірақ жасы үлкен немесе жолы үлкен адамның қолын бірінші созатынын есте сақтау қажет. Сіз қазір қол алысу үшін қолыңызды созатындай етіп, иығыңызды сәл алға ұмсындырып, адамды сізге қолын созуға итермелей аласыз. Бірақ, адамның сіздің қозғалысыңызға ойланбастан жауап беруі үшін, бұны өте ұқыпты жасау керек. Бұл үшін үйде айнаның алдында тұрып жаттығуға болады, бұл әзер байқалатын қозғалыс болуы тиіс.
Бұдан басқа, біздің мәдениетімізде қол алысу үшін әйел адамға қол созылмайтынын есте сақтау қажет. Егер әйел адамның өзі сізге қолын созса, бұл – оның құқығы, ерекше ықыласының белгісі. Қол алысу үшін созылған қол астыңғы жақтан, шамамен белдің тұсынан немесе сәл жоғарырақ тұстан беріледі. Сүю үшін қол шамамен диафрагма тұсынан, жоғарырақ беріледі. Іскерлік жағдайда әйелдің қолын сүю, әсіресе егер ол қол алысу үшін созылған болса, орынсыз. Ер адамдардың қол алысуында бұның жарыс емес екендігін ұмытпау қажет, жұмсалатын күш шамамен бірдей болуы тиіс, шамадан тыс күш жұмсаудың қажеті жоқ. Солғын және сылбыр қол алысу да жарамайды – бұл байланысты бұзуы мүмкін. Әйел адамның қолын ешбір жағдайда қатты қысуға болмайды, бұл жай ғана жылы, достық, аздап қолдау білдіретін қол алысу.


title:
-тарау
ТРЕНИНГКЕ ДАЙЫНДЫҚ - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
2-тарау
ТРЕНИНГКЕ ДАЙЫНДЫҚ
2.1. Жаттықтырушының дайындығы-----------------------------------------------51
2.2. Топтың сипаттамасы-------------------------------------------------------------57
2.3. Тренинг қатысушыларының мәртебесіндегі айырмашылық------------63
2.4. Топтағы қатысушылар саны----------------------------------------------------66
2.5. Үй-жайды дайындау--------------------------------------------------------------75
2.6. Үлестірмелі материалдар--------------------------------------------------------78
3-тарау
ЖАЛПЫ РӘСІМДЕР
3.1. Топ жұмысының ережелері----------------------------------------------------- 82
3.2. Танысу-------------------------------------------------------------------------------86
Танысу нұсқалары---------------------------------------------------------------- 88
3.3. Тереңдетілген танысу------------------------------------------------------------ 92
3.4. Күннің аяқталуы-------------------------------------------------------------------95
4-тарау
ТРЕНИНГ БАҒДАРЛАМАСЫНЫҢ МАЗМҰНЫ
4.1. Қарым-қатынастың төрт сатысы-----------------------------------------------99
4.2. Бірінші саты – «Байланыс»-----------------------------------------------------105
Байланыс орнатуға арналған ойындар--------------------------------------108
Байланысқа түсудің бес ережесі--------------------------------------------- 111
4.3. Екінші саты – «Бағдарлану»--------------------------------------------------116
Белсенді тыңдау техникалары------------------------------------------------116
Қарым-қатынастың ауызша емес түрлері----------------------------------127
Ауызша емес мінез-құлыққа арналған ойындар--------------------------131
4.4. Үшінші саты – «Бірлесіп шешім іздеу»------------------------------------ 135
Дәлелдеме келтіруге арналған ойындар------------------------------------136
4.5. Төртінші саты – «Шешім қабылдау»----------------------------------------141
4.6. Тренингтегі коммуникативтік қақтығыстар-------------------------------145
Қақтығыстармен жұмыс жасауға арналған ойындар--------------------148
Қақтығысты жағдайлардағы мінез-құлық тәсілдері---------------------150
4.7. Қарым-қатынас тренингіне арналған ойындар----------------------------154
«Апат»-ойындар-----------------------------------------------------------------154
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Екінші ереже - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
Екінші ереже – көз байланысы. Көз байланысын бүкіл қарым-қатынас уақытының шамамен 10-15 %-да ұстап тұру қажет. Әңгімелесушімен көз түйістіріп, содан соң басқа жаққа немесе оның қолдарына, отырған отырысына, қимылдарына қараймыз, содан соң қайтадан көзіне және т.с.с. Егер әңгімелесуші көз түйістіруден қашқақтайтын болса, бұл ұялшақтық, тұйықтық немесе тіпті өтірік айтуға дайындық ретінде де қабылданады.
Үшінші ереже – әлеуметтік арақашықтықты қысқарту. Әлеуметтік және дене арақашықтығы неғұрлым қысқарақ болса, байланыс та соғұрлым тығызырақ және сенімдірек болады. Мысалы, кабинетке кірген кезде есіктен сөйлей бастаудың қажеті жоқ, үстелге жақынырақ келген дұрыс. Рұқсатсыз отырмау керек, не шақырғанын күту, не отыруға рұқсат сұрау қажет. Егер орындық ыңғайсыз тұрса, оны жылжытып және үстелге қырындап отыру үшін бұрып қойған дұрыс. Бұл ең ыңғайлы нұсқа, өйткені, тізе үстелге тірелмейтін болады да, қажет болған жағдайда, үстелге шынтақпен сәл сүйеніп отыруға болады. Егер кабинеттегі жиһаз ауыр болса, қай жерге ұсынса, сол жерге отыруға тура келеді, креслоны жылжытудың қажеті жоқ. Сондай-ақ үстелдегі қағаздар мен қандай да бір басқа заттарды қозғамау керек. Егер кабинеттің иесіне қандай да бір қағаздарды бергіңіз келсе, өз қағаздарыңызды оның қағаздарының үстіне қоюға болмайды, қолына берген дұрыс.
Егер бұл сіздің кабинетіңіз болса, үстел басынан шығып, қол алысу үшін қолыңызды созып, отыруды ұсынған дұрыс. Қаласаңыз, үстелге емес, жеке тұрған кішкене үстелге отыруға болады. Әңгімелесушілер қарама-қарсы емес, қатар отырған немесе 45 градустық бұрыш жасап отырған нұсқа – ең ыңғайлы нұсқа. Егер арақашықтықты ұлғайтуды қаласа, үстел басына отырады және оған қосымша, әңгімелесу барысында, үстелге қандай да бір папкаларды, қағаздарды қояды да, мезі қылған адамынан осылайша тасаланады.
Төртінші ереже – адамға оның маңыздылығы туралы айту. Адамның өзіңіз үшін маңызды тұлға екендігін оған білдірудің жақсы тәсілі – бұл, мысалы, онымен кездесу үшін сіздің кеш бойы дайындалғаныңызды, оның пікірін өте бағалайтындығыңызды, оның офисі сізге ұнағандығын және т.б. айту. Негізгі идея – адамның жанына жағатын бір нәрсе айту, бірақ бұл жарамсақтық немесе жай ғана манипуляция болып көрінбеуі тиіс.


title: Бесінші ереже - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
Бесінші ереже – келіссөздерді жүрдім-бардым: дәлізде, буфетте, терезе алдында, яғни, адаммен кездейсоқ кездесіп қалған жерде жүргізуге болмайды. Бұл ережені, біздің мәдениетімізде адаммен істер туралы қайда болса, сонда, тіпті оны дәретханаға кетіп бара жатқан жерінен ұстап алып та сөйлесе беру «қалыпты жағдай» болғандықтан да, есте сақтау маңызды. Адамдар көбінесе өзіне және әңгімелесушісіне лайықты құрмет көрсетпейді; бұл мұндай әңгімелесу туралы жағымсыз әсер қалыптасуына алып келеді. Кездейсоқ кездесіп қалған кезде істеуге болатын жалғыз нәрсе – ұйғарылған әңгімелесудің уақыты мен орны туралы келісу.
Тренингтегі барлық ережелер сияқты, бұл ережелер де ұсыныстық сипатқа ие, олар әрқашан дерлік «жақсы жағына» жұмыс істейді, бірақ қандай да бір жағдайда, мүмкін, «жаман жаққа» да істеп кетуі мүмкін. Қалай болғанда да, осы ережелерді пайдалану тілектестік, сенімділік байланысты орнатуға мүмкіндіктерді арттырады. Бірақ оған кепілдік бермейді.
Қандай да бір ережелерді тағы да қосуға болады, бірақ ақылға сыйымды шектерде. Сатылар бойынша теория теңдестірілген болуы тиіс – жекелеген сатыларда және бүкіл тренингте теорияны шамадан тыс көп қолданбаған дұрыс.
«Конференция»
12 (ең кемі 9) қатысушы қажет. Егер қатысушылар одан көп болса, олардың бір бөлігін бақылаушы етуге болады.
Үш адам есіктің сыртына шығады, қалғандары үш-үштен немесе екі-екіден үш топқа бөлінеді. Егер адамдар көп болса, төрт-төрттен бөлінулеріне де болады.
Нұсқаулық.Топтардағы адамдарға арналған нұсқаулық: «Сіздер конференциядасыздар. Қазір үзіліс, сіздер топта қандай да бір тақырыпқа әңгімелесіп тұрсыздар. Есік сыртындағы үш адам – буфетке немесе темекі шегуге шығып кеткен сіздердің таныстарыңыз. Қазір олар қайтып келеді, және олардың міндеті топтардың кез келгеніне жақындап келіп, сіздермен байланысқа түсу, әңгімеге кірісу болады. Олар бір мезгілде кіреді, және олардың әрқайсысында байланысқа түсу үшін екі минут уақыт болады. Содан соң, екі минуттан кейін, жаттықтырушының айтуымен олар сағат тілі бойынша келесі топқа, содан соң екі минуттан кейін үшінші топқа көшеді, нәтижесінде әрқайсысы барлық үш топта болып шығады. Сіздерге қатаң тапсырма: сіздерге кім келгеніне қарамастан, біріншісін қабылдамайсыздар – сіздер оған жаман қарайсыздар, екіншісіне бейтарап қатынаста боласыздар, үшіншісіне жақсы қарайсыздар. Оларға мұны қалай білдіретіндіктеріңізді келісіңіздер».
Есік сыртындағы қатысушыларға арналған нұсқаулық: «Сіздер үзіліске шықтыңыздар және қазір бөлмеге қайтып ораласыздар, онда сіздердің конференция бойынша таныстарыңыз әңгімелесіп тұрады. Сіздердің міндеттеріңіз: кез келген топты таңдап, олармен байланысқа түсу, әңгімеге кірісу. Мұны қарқынды түрде жасау қажет, өйткені сіздерде барлығы екі-ақ минут уақыт бар. Содан соң, жаттықтырушының айтуымен, сіздер сағат тілі бойынша екінші топқа көшесіздер, онда да сол тапсырма, содан соң сол тапсырмамен үшінші топқа көшесіздер».
Ойын аяқталған соң барлығы шеңбер жағалай отырады да, ойынның талдауы жүргізіледі. Бұл – талдау кері тәртіпте жүргізілетін жалғыз ойын: бірінші болып есік сыртына шыққан және ойындағы басты рольдерді орындаған адамдар, содан соң үш топтың өкілдері өз пікірлерін айтады. Егер бақылаушылар болса, олар соңғы болып өз пікірлерін айтады. Талдау барысында топтардың тапсырманы қалай түсінгендіктеріне көңіл аудару қажет: жаман, бейтарап және жақсы қатынас дегеніміз не? Қорытындыларды шығару кезінде жаттықтырушы мынадай қорытынды шығарады: егер сіздерге деген қатынас жаман болса, байланысқа түсудің кез келген ережелері тиімсіз болып шығуы мүмкін. Топтың бірден ол адамға оның кедергі жасайтынын немесе әңгімелесудің құпия сипатта екендігін айтқаны және оның басқа уақытта келуін өтінгені дұрыс, әйтпесе жағдай барлығы үшін өте жағымсыз және психологиялық тұрғыдан ауыр болады. Келесі қорытынды: егер сіздерді қабылдаса, ол бірден көрінеді, және байланысқа түсу де өте жеңіл. Үшінші қорытынды бейтарап қатынастың болмайтындығын білдіреді. Қатынас не тек «жақсы» немесе «жаман» болуы мүмкін, бұл ойында көрінеді де, және, демек, бірден адамға деген өз қатынасыңды анықтап, оған ол туралы айту қажет.
Ойынды видеоға түсіруге болады және талдаудан кейін, шығарылған қорытындыларды растау үшін, ойын қатысушыларының бет-әлпеттерінің қалай өзгергендіктерін көрсетуге болады.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
4.3. ЕКІНШІ САТЫ – «БАҒДАРЛАНУ» Екінші саты туралы әңгіменің басында топқа: «Адамды өзіңіздің проблеманы қалай түсінетіндігіңізге бағдарлау және өзіңіздің әңгімелесушіңіздің осы проблеманы қалай түсінетіндігіне бағдарлануыңыз үшін осы сатыда не істей білу керек?» деген сұрақ қойған орынды. Қатысушылар еркін түрде сөйлейді (шеңбер бойынша емес, қалауы бойынша), өз пікірлерін мазмұндайды. Пікірлер әр алуан болуы мүмкін. Мысалы: «адамды түсіну керек», «оның ықыласын өзіңе аудару керек», «шыншыл және адал болу керек» және т.б. Жаттықтырушы, барлық ықылас білдірушілерге сөз бере отырып, пікірталас жүргізеді және адамдардың бір-бірінің сөздерін бөлмеулері және дауласпаулары үшін тырысады. Жаттықтырушы, тіпті тек бір ғана дұрыс пікір болуы мүмкін дегенге сенсе де, әрқашан бір ғана пікір емес, барлық пікірлер де маңызды деп айтуы мүмкін.
Топтық пікірталастан кейін жаттықтырушы қорытынды шығарады да, үш мезетті бөліп көрсетеді: сөйлей білу керек, тыңдай білу керек және монолог кезінде де, сондай-ақ тыңдау кезінде де адамның ауызша емес көріністеріне көңіл аудара білу керек.


title: БЕЛСЕНДІ ТЫҢДАУ ТЕХНИКАЛАРЫ - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
БЕЛСЕНДІ ТЫҢДАУ ТЕХНИКАЛАРЫ
6-қосымшада әңгіме жүргізу техникаларының 3 типі сипатталған: әріптестің түсінуіне септігін тигізбейтін, аралық және түсінуге септігін тигізетін. Жаттықтырушы шеңбер ішінде атын атамай-ақ, әрбір техниканы оқып шығып, қатысушылардың әрқайсысының оны – 3-тен + 3-ке дейінгі шкала бойынша бағалауын өтіне алады. Нәтижелерін кестеге жазып отыруға болады. Шеткі ұпайларды қойған қатысушылардан олардың неге ондай ұпай қойғанын сұрауға болады.
Шеткі бағаларға түсінік беру топтың әр түрлі техникаларды әр түрлі адамдардың жағдайға және көзқарасқа байланысты әр түрлі бағалайтындықтарына көңіл аударуы үшін қажет. Толығымен тиімді техника жоқ, бірақ белсенді тыңдау техникасы шебер пайдаланылған кезде көбінесе жақсы нәтиже береді.
Соңында жаттықтырушы кезекпен әңгіме жүргізудің барлық тәсілдерін атауларымен бірге оқып шығып, әрқайсысы бойынша қысқаша түсінік беріп кете алады.
Теріс баға, елемеушілік және шығандаған өзімшілдік – әңгіме жүргізудің бұл үш тәсілі әріптестің түсінуіне септігін тигізбейтін болып есептеледі және, бәлкім, тренинг қатысушыларының көпшілігі бұл тәсілдерді жағымсыз ретінде бағалаулары мүмкін, бірақ, қандай да бір жағдайларда бұл тәсілдер оң нәтиже әкелуі ықтимал.
Әңгіме барысы туралы ескертулер, сұраулар – аралық техникалар, немесе енжар тыңдау техникалары. Олардың көмегімен әңгімелесушіге «мен сені тыңдап отырмын» дегенді көрсетуге болады, бірақ шын мәнінде тыңдауға көмектеспейді. Мысалы, әңгімелесуші әріптесін мұқият тыңдап, үнемі басын изеп, мақұлдап отырады да, бір минуттан кейін әлденеге алаңдап, өзінің бір мәселесі туралы ойланып кетіп, дәл солай аңдамастан басын изеуді жалғастыра беруі мүмкін.
Соңғы болып әріптестің түсінуіне септігін тигізетін техникалар – белсенді тыңдау тәсілдері келеді. Бұл нұсқада вербализацияның үш сатысы берілген, және жаттықтырушы, топ алдында тұрған міндеттерге қарай вербализацияның неше сатысын: біреуін, екеуін немесе үшеуін жаттықтыру керек екендігін өзі анықтайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Вербализация, А сатысы - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
Вербализация, А сатысы: айтып шығу. Әңгімелесуші әріптесінің айтқанын сөзбе-сөз қайталайды, бұл орайда ол: «Менің сізді түсінуімше...»; «Сіздің ойыңызша...»; «Басқаша айтқанда, сен ... деп есептейсің» және т.б. қыстырма сөз орамынан бастай алады.
Вербализация, Б сатысы: сөз орамын түрлендіріп айту. Әңгімелесуші әріптесінің айтқанын қысқартылған және жинақтап қорытылған түрде қайталайды, оның сөздеріндегі ең маңыздысын қысқаша тұжырымдайды: «Менің түсінуімше, сіздің негізгі идеяларыңыз ... болып табылады»; «Сонымен...».
Вербализация, В сатысы: идеяны дамыту. Әңгімелесуші әріптесінің айтқанынан қисынды салдар шығаруға әрекеттенеді: «Сіздің айтқаныңызға қарағанда, ... болып шығады»; «Сіз осылай есептейсіз, өйткені ... сияқты».
Вербализацияның үш сатысы ақпаратты қайта өңдеу дәрежесімен ғана өзгешеленеді. Әдетте әңгімеде әңгімелесуші берілген жағдайда вербализацияның қай сатысын қолдану керектігін, болмаса, қандай да бір басқа тәсілді пайдалану керектігін өзі анықтайды.
Вербализация техникаларын түсіндіру үшін 7-қосымша пайдаланылады. Мұнда бірінші бөлімде вербализацияның барлық үш сатысына түсініктеме беріледі. Келтірілген мысалдарда вербализацияның қалай пайдаланылатындығын көрсетуге және негізгі қағидаларды түсіндіруге болады. Вербализацияда оның әріптесті тыңдауға мәжбүр ететіндігі басты болып табылады. Егер адам өз алдына әріптесінің айтқанын қайталау шартын қойса, ол оны тыңдауы және естуі тиіс. Егер енжар нұсқада тыңдаса, әдетте мынадай механизм іске қосылады: адам үш минут қатарынан сөйлейді, біз оны екі минут тыңдаймыз да, оның не айтқысы келіп отырғанын түсіндік деп ойлаймыз. Содан кейін біз оны тыңдамаймыз, жай ғана өзіміздікін айту үшін, оның үндемей қалғанын күтеміз. Бірақ дәл сол соңғы минутта адам, мүмкін, ең маңызды бірдеңені айтқан болар. Дәл соны біздің әріптесіміз де жасауы мүмкін, және нәтижесінде біз әр түрлі нәрселер туралы айтып отырғанымызды байқаймыз. Мұндай жағдай кез келген адамда өмірінде бір рет болса да, болған шығар. Осы себептен де вербализация белсенді тыңдау деп аталады – ол әңгімелесушіні белсенді тыңдауға, яғни, осыған күш салуға мәжбүрлейді.
Ары қарай вербализация функцияларын қарастыруға болады.
1. Вербализация ақпарат жинауға мүмкіндік береді. Біз әңгімеде вербализацияны қолданғанда, әңгімелесушімізді белсенді түрде тыңдайтындығымызды және, тиісінше, көбірек ақпарат алатындығымызды білдіреді, бұдан басқа, вербализация әңгімелесушіге көбірек сөйлеуге және сол арқылы бізге көбірек ақпарат жеткізуге мүмкіндік береді.
2. Вербализация ең маңызды ақпаратты көрсетуге көмектеседі. Нақ осы маңызды ақпаратты ауызшаландыруымыздың және, тиісінше, әңгімелесушіні дұрыс түсінгендігімізді оның растауын алғандығымыздың есебінен бұл ақпарат анығырақ бола түседі және екі жақпен де бірдей түсініледі.
3. Вербализация әріптестің сөздері дұрыс түсінілгендігін нақтылауға көмектеседі. Бұл функция әбден түсінікті, өйткені вербализацияның өзінде әріптестің сөздерін түсінудің дұрыстығын нақтылау болады, егер әлдене дұрыс болмаса, әріптестің даулы мезетті түсіндіруге мүмкіндігі бар.
4. Вербализация ақпаратты жақсырақ есте сақтауға көмектеседі. Қайталаудың есебінен ақпарат жақсырақ есте сақталатындығы түсінікті.
5. Вербализация ақпаратты ұғынуға көмектеседі. Әріптестің сөздерін қайталай отырып, бәрін тағы да бір рет ойластырып шығуға және жақсырақ түсінуге болады. Күрделі жағдайларда бұл өте маңызды болуы мүмкін.
6. Вербализация қорытынды шығаруға көмектеседі. Вербализацияның әрбір үдерісі – қандай да бір қорытынды шығару: «Біз қарым-қатынастың жалпақ та жылдам өзенінде жүзбейміз, ал бір қалқыма белгіден екіншісіне жылжимыз». Кез келген қиындықта соңғы қалқыма белгіге қайтып оралып, жолды жалғастыруға болады.
7. Вербализация проблеманың арнасында ұсталып тұруға көмектеседі. Вербализацияның бұл функциясын суреттің көмегімен түсіндіру оңай. Тақтаға тізбектің суретін салып, әріптестің вербализацияның көмегімен қалайша әріптесінің айтқан сөзіне жабысып, өзінікін жалғастыратынын, екіншісінің өз кезегінде дәл солай жасайтынын, және біздің тізбегіміздің қалай болса да иілетінін, бірақ үзілмейтінін, оның талқыланып отырған проблеманың айналасында өрілетінін көрсетуге болады.
8. Вербализация әріптеске бағдарлану құралы болып табылады. Вербализация әріптесті белсенді тыңдау болып табылатындықтан, әріптес үнемі біздің назарымызда болады.
9. Вербализация әріптеске өз проблемасын жақсырақ түсінуге көмектеседі. Әріптестің өзі, әңгімелесушісінің оның өз сөздерін қайталағанын тыңдап болғаннан кейін, өзінің жаңа ғана не айтқанын жақсырақ түсіне алатындығы өте маңызды. Кәдімгі әңгімелесуде бұл күлкілі болып көрінуі мүмкін, бірақ күрделі келіссөздер жағдайында өте маңызды роль атқарады.
10. Вербализация әріптестің көзқарасын бекітуге көмектеседі. Вербализация «тиянақсыз» адамдармен, яғни, әңгіме барысында өзінің көзқарасын бірнеше рет өзгертуі мүмкін адамдармен келісуге мүмкіндік береді. Әңгіменің жекелеген үзінділерін ауызшаландыра және берілген мәселенің дұрыс түсінілгендігін растай отырып, кейіннен қол жеткізілген уағдаластықтарда әлденені өзгертуге әрекет жасалған жағдайда осы растауларға сүйенуге болады.
11. Вербализация ойланып алуға уақыт береді. Бұл функция емтихан мысалында оңай түсіндіріледі: сұрақты тыңдаған және не жауап берерін білмеген студент сұрақты қайталауы және осы уақытта жауапты есіне түсіруге тырысуы мүмкін. Егер жай ғана үндеместен, сұрақты ауызшаландырмастан, еске түсіретін болса, кідіріс созылып кетіп, жағдай ширығып кетуі мүмкін. Бізден жылдам жауап талап етілетін кез келген жағдайда сұрақты қайталап, азғантай уақыт ұтуға болады.
12. Сондай-ақ емтихан мысалында вербализацияның ең маңызды функцияларының бірін көрсетуге болады – «вербализация кідіріс механизмін пайдалануға мүмкіндік береді». Мысалы, сізге күрделі сұрақ қояды. Сіз сұрақты қайталап, кідіріс жасайсыз. Және кідіріс әңгімелесушіңізге қарсы жұмыс істей бастайды – ол тағы да бірдеңе айтуы тиіс.
Бұл өмірде қалай көрініс таба алады? Жаттықтырушы топтан: «Кім келесі ойында ерікті болғысы келеді?» - деп сұрайды. Осыдан кейін қатысушыларға қарсы жұмыс істейтін кідіріс жасалады. Егер еріктілер болмаса, бәрі үнсіз қалады, бастарын төмен түсіреді. Ары қарай ширығу үдей түседі, әлдебіреу көршісін түртіп қалып: «Сен барсаңшы!» - деуі мүмкін. Егер ол бас тартса, ширығу одан әрі үдей түседі де, біреуі шыдай алмай, ақыры келіседі. Ал егер топтағы біреу жаттықтырушының сұрағын қайталап, кідіріс жасаса, кідіріс жаттықтырушыға қарсы жұмыс істейді және оны бірдеңе айтуға, мысалы: «Иә, бізге ерікті керек», - деуге немесе қазір осындай ойын болады деп қосып айтуға мәжбүрлейді. Кідіріс механизмі қарым-қатынас бойынша әріптесіңе сөзін қайтаруға мүмкіндік береді, және ол адам қосымша ақпарат беруге мәжбүр болады.
Белсенді тыңдау техникаларын меңгеру үшін «Құрғақ жүзу» және «Жартылай құрғақ жүзу» жаттығулары пайдаланылады.
Құрғақ және жартылай құрғақ жүзу үшін бірдей мәтіндер пайдаланылады (8-қосымша). «Құрғақ жүзуде» шеңбердегілердің бәрі бір мәтінді ауызшаландырады. Мысалы: «Мен сіздерге ертең есеп беруді тапсыру керек екендігін түсінемін, бірақ, сіздер білесіздер, сауалнамадағы осы барлық сұрақтар сондай оғаш, және мен олардың маған менің жұмысымда қалай көмектесетіндігін түсінбеймін, оның үстіне, олардың көпшілігі жұмысқа емес, ал менің жеке қасиеттеріме, менің қабілеттіліктеріме, менің жай-күйіме қатысты. (Кідіріс – әріптестің жауабын күтеміз...)». Бірінші адам мәтінді оқиды, екіншісі ауызшалайды, содан соң мәтінді үшінші адамға оқиды, үшінші адам ауызшалайды және т.б. Жаттығу айтарлықтай қызықсыз, бірақ бәрі вербализация үдерісі қалай өтетіндігін көре және ести алады. Егер біреу жасай алмаса, жаттықтырушы түзете алады. Жаттығуды 4-5 адам жасаса жеткілікті, содан соң «жартылай құрғақ жүзуді» өткізуге болады.
«Жартылай құрғақ жүзуде» адамдар жұппен жұмыс істейді. Жұптарға мәтін жазылған парақ беріледі де, олар вербализацияларды жасайды. Барлық жұптар бір мезгілде жұмыс істейді де, жаттықтырушы осы жаттығудың дұрыс орындалғандығын қадағалай алмайды: ол жай ғана әр жұпқа кезекпен жақындайды, бірақ барлық қатысушыларда жаттығуға мүмкіндік көбірек болады. 2-3 парақтан беруге болады, және олар мұнымен 15 минут шұғылданады.
Бұл жаттығуларда адамды ары қарай сөйлеуге мәжбүрлейтін кідіріс механизмін көрсету маңызды. Осылайша, вербализациялар қосымша ақпарат жинауға және тіпті адамның айтқысы келмеген нәрсесін де білуге мүмкіндік береді. Бұл техника клиент өз проблемасы туралы айтатын, ал психолог ауызшаландырып, сол арқылы клиентті ол өзінің проблемасын түсініп, шешімін тапқанша сөйлеуге итермелейтін гуманистік психотерапияда негізгі ретінде қолданылады.
Топтың вербализацияларда жаттығуға мүмкіндігі болуы үшін әр түрлі ойындар өткізіледі, мысалы, топ қатысушыларына жақын жағдайға арналған рөлдік ойын. Ал вербализацияның маңыздылығын күшейту үшін көбінесе жасырын түрткіге арналған ойынды өткізеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жасырын түрткіге арналған ойындар

text:
Жасырын түрткіге арналған ойындар
Ойынның қатысушысында әріптесіне айтқысы келмейтін және айтпауы тиіс жасырын түрткі бар. Алайда проблеманы сол түрткі ашылған жағдайда ғана шешуге болады. Мысалы, бастығына қоластындағы адам келеді де, көптеген себептерді: жолдың алыстығын, жақсырақ жұмыс тапқандығын және т.б. айта отырып, жұмыстан шыққысы келетіндігін айтады. Ал нағыз түрткі – шебермен болған қақтығыс, бұл туралы ол айтқысы келмейді. Бірақ, сонымен бір уақытта, егер бастық түсініп, проблеманы шешсе, қоластындағы адам, әрине, жұмыста қалады. Яғни, қалғысы келеді, бірақ қақтығыстың да шешілгенін қалайды. Бұл орайда ол былай ойлайды: егер мен директорға маған жұмыста бірдеңенің ұнамайтындығын айтсам, оған бірден бастық туралы айтуға тура келеді, ал егер жұмыстан шығатынымды айтсам, мен қажетті қызметкермін, мүмкін, директор мені қалуға көндіріп көретін шығар. Қарап тұрсаң, не қақтығысқа шығармыз, не ол маған басқа бөлімшеден жұмыс ұсынар (менің тікелей бастығыммен емес). Бастыққа, қалай болғанда да, адамды ұстап қалуға тапсырма беруге болады.
Бұл ойынның талдауы дәстүрлі түрде жүргізіледі. Алдымен өз пікірлерін бақылаушылар айтады. Әрі, олар да қызметкердің жасырын түрткісін білмейді, сондықтан да директор қызметкерді дұрыс түсінді ме, оған қоластындағы адамның проблемасын шешудің сәті түсті ме және проблема қандай болды, осыған өз жорамалдарын ұсынулары мүмкін. Содан соң директор өз пікірін айтады: берілген жағдайды өзінің қалай түсінетіндігін және қоластындағы адам оған келген негізгі проблема, оның ойынша, қандай екендігін әңгімелейді.
Содан соң қызметкер өзінің әңгімеден алған әсерімен бөлісе отырып, өз пікірін айтады және соңында ақиқат себебін, жасырын түрткісін атайды. Директор әңгімелесу барысында осы жасырын түрткіге шықпаса, бірақ, мүмкін, жағдайды түсінуге өте жақын болса, бұл әсіресе көрнекті болады.
Бұл ойын әр түрлі өтуі мүмкін, бәрі директордың вербализацияларды қаншалықты дұрыс пайдаланатындығына байланысты болады. Бірақ тіпті ол жасырын түрткіні анықтай алмаса да, ойынның талдауынан кейін, бейнежазбаны қарау кезінде, топқа директордың мұндай мүмкіндігі болғанын, және талай рет болғанын оңай көрсетуге болады. Ол жай ғана қызметкер айтқан бірінші себепті ұстап алып, соны шешуге тырысқан, ал жасырын түрткіге дейін жетпеген. Және бейнежазбаны көрген кезде қоластындағы адамның өзі: «Міне, қараңыздар, мен оған осы жерде, жалпы, мұның басты себеп емес екендігін, басқа да себептер бар екендігін айттым, ал ол бұған көңіл аудармады», - деп айтуы мүмкін.
Ал егер директор жасырын түрткіге шыққан жағдайда, мұны да: қай мезетте болғанын және бұл жерде оған вербализацияның қалай көмектескенін бейнежазбадан оңай көрсетуге болады.
Жасырын түрткіге арналған ойынның тағы бір мысалы. Директорға қоластындағы адам келеді де, ол да жұмыстан шығатыны туралы айтады, бірақ жасырын түрткісі басқаша, айталық, қандай да бір махаббатпен байланысты ізге түсу немесе басшы тарапынан тым артық көңіл бөлінуі. Қоластындағы адам мұндай қатынастарға түскісі келмейді, бірақ, сонымен бір уақытта, егер шағымданатын болса, зардап шегуі, сыйақыдан немесе соған ұқсас бірдеңеден айырылуы мүмкін екендігін түсінеді. Сондықтан ол директорға келеді де, әңгімелесу барысында негізгі проблема өзінен-өзі түсінікті болатынына үміттене отырып, жұмыстан шығуды ойлайтынын айтады. Бұл ойын бірінші ойынға ұқсас өтеді.
Жасырын түрткіге арналған ойынның басқа бір нұсқасы – ұйым қызметкерлерінің сынақтамадан өтуімен байланысты жағдай. Қызметкер кез келген сылтаумен сынақтамадан бас тартады, ал жасырын түрткі қызметкердің психологқа сенбейтіндігінде. Себебі, өткен жолы психолог сынақтама нәтижелерін шеберге хабарлап, қызметкерді сыйақыдан айырған болатын. Бұл жолы психолог басқа, бірақ қауіп қалады. Қызметкер бұл туралы тура айтпаса да, салдарынан қорқатындықтан, сынақтамадан бас тартады.
Ал жалпы, жаттықтырушының ұйымдағы жағдайды білгені және тренинг қатысушыларына неғұрлым жақын тақырыптағы ойынды арнайы бергені жақсы.
Достарыңызбен бөлісу: |


Жұппен жұмыс істелетін жасырын түрткіге арналған ойын
Нұсқаулық. Топ қаққа бөлінеді, бір жартысы есіктің сыртына шығады.
Есік сыртындағыларға арналған нұсқаулық: «Сіз қазір бастық болып жұмыс істейтін өз танысыңызға қонаққа барасыз. Сіздің міндетіңіз – әңгімені оның сізге өз қоластынан жұмыс ұсынуына алып келу. Ал проблема алдыңғы жұмыстан сізді жаман жұмыс істегеніңіз және жұмысқа себепсіз бармай қалғаныңыз үшін шығарып жіберіп, сіздің оған бұл туралы айтқыңыз келмейтіндігінде».
Топтың екінші жартысына арналған нұсқаулық мынадай: «Сіз – қандай да бір ұйымның басшысысыз, қазір өз үйіңізде отырсыз, және сізге қонаққа сіздің танысыңыз келеді. Сіздің міндетіңіз – жай ғана онымен сөйлесу. Бірақ вербализация техникалары туралы ұмытпаңыз, өйткені оның жай келмегені анық».
Жасырын түрткінің тағы бір мысалы: таныс психологқа немесе жай ғана тәжірибелі адамға қонаққа бір әйел келеді және балалар туралы: оларды қалай тәрбиелеу керек, қандай проблемалар болады және т.б. туралы сұрастыра бастайды. Ал жасырын түрткі мынадай: ол қызының жеке күнделігін оқып қойды. Бала оны көріп қалды да, анасымен екі апта сөйлеспей жүр. Бір жағынан, көмек алғысы келеді, екінші жағынан, жасаған қылығын мойындауға ұялады.
Бұдан басқа, жасырын түрткісіз кез келген рөлдік ойынды өткізуге болады (мысалы, бастықты кезектен тыс демалысқа берілген өтінішке қол қоюға көндіру, немесе жалақыны арттыру, немесе аудандық әкімшілікте қағазға қол қойғызу және т.б.), бірақ бұл ойында бағдарлану сатысы маңызды.
«Жұмысқа орналасу»
Жақсы ойын, мұнда бірден екі әңгімелесуші де вербализацияларды пайдалана алады. Бұл ойынды үш кезеңмен ойнауға болады. Біріншісі – жұппен ойнау (біреуі – ізденуші, екіншісі – жұмыс беруші), содан соң талқылау мен талдау. Екінші кезең – қатысушылар рольдерімен алмасады да, қайтадан талдау жүргізіледі. Үшінші кезең – бір директорға үш үміткер келеді де, ол біреуін таңдап алады.
Нұсқаулық. Есік сыртындағыларға арналған нұсқаулық: «Ұйымға сіздің мамандығыңыздың қызметкері керек екендігі туралы сіз газеттегі хабарландырудан оқыдыңыз. Сіздің міндетіңіз – сұхбаттасуға келіп, сізді осы қызметке алуына қол жеткізу. Сұхбаттасу барысында сізге өзіңіз туралы әңгімелеп беру, бірақ сондай-ақ жұмыс туралы барынша көп білуге, барлық маңызды мезеттері: жұмыс уақыты, жұмыс жағдайлары, жалақы туралы келісуге тырысу қажет болады. Басшыдан қосымша ақпарат алу үшін вербализацияларды пайдаланып көріңіз. Мүмкін, сіз басшының өзі көбірек сөйлейтіндей жасай алатын шығарсыз».
Іште қалғандарға арналған нұсқаулық: «Сіз – ірі ұйымның басшысысыз, сізге үміткер ұсынатын мамандықтағы қызметкер қажет. Сіз газетке хабарландыру бердіңіз, және қазір бір адам сұхбаттасуға келеді. Сіздің міндетіңіз – осы адаммен сөйлесіп, оның сіздерге жарайтын-жарамайтындығын шешу. Үміткер туралы көбірек ақпарат алу, нақтырақ білу үшін, вербализацияларды пайдаланып көріңіз».
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жұппен жұмыс істелетін жасырын түрткіге арналған ойын


title: Ойынның барысы - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
Ойынның барысы. Бірінші кезең. Есік сыртына шыққан қатысушылар бөлмеге кіріп, әрқайсысы өзіне жұп таңдайды. Ойын бес-жеті минут жалғасады. Уақыт аяқталғанда, жаттықтырушы жұптарға кері байланысқа екі минут береді. Жұптағы қатысушылар ойынды талқылап, бір-біріне нені пайдалы деп тапса, соны айтады. Содан соң барлығы ортақ шеңберге отырады да: үміткерді жұмысқа алды ма, жоқ па, және неліктен, және олар нендей пайдалы нәрсеге көңіл аударды, нені маңызды деп санаса, соны кезекпен әңгімелей бастайды.
Екінші кезең. Екінші нөмірлер есік сыртына шығады да, дәл сондай нұсқаулық алады. Олар үй-жайға кірердің алдында оларға өздерінің тәжірибелері әр түрлі болатын қатысушымен жұпта жұмыс істеуге отырулары керек екендіктерін айтқан дұрыс. Ойын сондай-ақ бес-жеті минут жалғасады, ары қарай – жұптағы кері байланысқа екі минут және шеңбердегі әңгімелесу. Ойынды талқылағаннан кейін қатысушылардың нені ең маңызды мезеттер ретінде белгілегені, олардың қандай ұсынымдарды тұжырымдаулары мүмкін екендіктері туралы әңгімелесуге де болады.
Үшінші кезең. Жаттықтырушы үш ықылас білдірушіге конкурстық негізде сұхбаттасудан өтулері қажет болатын келесі ойында өздерін байқап көруге ұсыныс жасайды. Үш қатысушы есік сыртына шығады. Оларға арналған нұсқаулық: «Қазір сіздер кезекпен директорға сұхбаттасуға барасыздар (бұл жерде нақты ұйымды атауға болады). Сіздер газеттегі хабарландыруды оқып, қоңырау шалдыңыздар да, сіздерге осы уақытты белгіледі. Сіздердің міндеттеріңіз – осы конкурста жеңіп шығуға тырысу. Сіздер қалайша ең жақсы әсер қалдыра алатындықтарыңызды ойлаңыздар, біздің алдыңғы ойында үйренгеніміздің бәрін пайдаланыңыздар».
Топтағы қалған қатысушылардан жаттықтырушы кімнің директор болғысы келетіндігін сұрайды. Ықылас білдірген адам үстел басына отырады, беделін күшейту үшін оның үстеліне телефон, қандай да бір қағаздар, журналдар және т.б. қоюға болады. Оған арналған нұсқаулық: «Сіз – ұйым директорысыз (ұйымның бейіні мен атауын көрсетуге болады), сізге белгілі бір қызметке маман қажет. Сізге үш үміткер қоңырау шалды және сіз оларға уақыт белгіледіңіз. Қазір сіз олармен кезекпен әңгімелесесіз, содан соң кімді алатыныңызды, кімді алмайтыныңызды шешесіз. Кімді және неліктен таңдағаныңызды параққа жазып алыңыз да, талқылау соңында бізге мәлімдеңіз».
Бұл ойын видеоға түсіріледі. Бейнежазбаны көру кезінде жаттықтырушы топтың назарын вербализациялар пайдаланылған мезеттерге және мұның қаншалықты сәтті болғандығына аудара алады.


title: «Аудармашы» ойыны - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«Аудармашы» ойыны
Вербализациялар пайдаланылатын тағы бір ойын, бірақ алдыңғыларынан айырмашылығы, әрқашан өте көңілді өтеді. Ойынға екі адам (ер адам мен әйел адам болғаны жақсы) қатысады. Олар есік сыртына шығады.
Нұсқаулық. Есік сыртындағыларға арналған нұсқаулық: «Әйел адам – американдық киножұлдыз. Ол Ресейге өзінің жаңа фильмінің таныстырылымына келді және баспасөз мәслихатында сөз сөйлейді. Киножұлдыздың міндеті – алдымен фильм туралы әңгімелеп беру, содан соң журналистердің сұрақтарына жауап беру. Екінші қатысушы – ер адам – ол аудармашы. Аудармашының міндеті – киножұлдыздың әңгімесін, оның сұрақтарға берілген жауаптарын аудару және оған қойылған журналистердің сұрақтарын аудару. Яғни, киножұлдыз фильм туралы орыс тілінде әлдене айтады, ал аудармашы оны аударады (бұл ағылшын тілінде айтылғандай етіп). Ол сондай-ақ киножұлдызға арналған барлық сұрақтарды және оның журналистерге берген жауаптарын аударады».
Қалған қатысушыларға арналған нұсқаулық: «Сіздер – журналистсіздер, өз газеттеріңізге ат ойлап табыңыздар. Жартылай шеңбер құрып отырыңыздар. Қазір осында американдық киножұлдыз келеді де, оның жаңа фильмінің таныстырылымына байланысты баспасөз мәслихаты болады. Сіздер фильм туралы әңгімені тыңдайсыздар да, өз сұрақтарыңызды қоя аласыздар. Аудармашы барлық сұрақтарды және оларға берілген жауаптарды, олар сіздерге түсініксіз болып отырғандай, аударады».
Ойын әдетте өте қызықты өтеді, әсіресе аудармашы сұрақтар мен жауаптарды күлкілі етіп аударғанда. Ол журналистер дұрыс емес әлденені сұрады немесе өздерін тым арсыздау ұстады деп санап, мүлдем басқа сұрақтарды аударуы мүмкін. Кейде, егер, оның ойынша, киножұлдызға тым қатты сұрақтар қойылып жатса, оны қорғай бастайды. Сонымен бір уақытта, бұл ойында адамның әріптесінің сөздерін кейде сөзбе-сөз, ал кейде өзі әлдене қосып қайталайтынын жақсы көруге болады.
ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТЫҢ АУЫЗША ЕМЕС ТҮРЛЕРІ
Бағдарлану сатысындағы келесі маңызды мезет – қарым-қатынастың ауызша емес түрлері. Неліктен бұған көңіл аудару қажет? Өйткені, адамдар сөздерге тек 10 % ғана сенім білдіреді, ал қалған сенім ауызша емес қарым-қатынастың арқасында қалыптасады.
Қарым-қатынастың ауызша емес түрлеріне дәстүрлі түрде бірнеше параметр жатқызылады.
1. Сөйлеу сипаттамалары: сөйлеу ырғағы, қарқыны, дауыс ырғағы, кідірістер және т.б. Мұнда топтың назарын кейде тіпті айтылған бір сөздің дауыс ырғағы әңгімелесушіге қалай теріс әсер етуі мүмкін екендігіне аударған маңызды. Иттердің өз иесін қалай тыңдайтындығын мысалға келтіруге болады. Ит сөздерді түсінбейді, бірақ дауыс ырғағына өте сезімтал келеді. Егер әлдене болып, иесі итін: «Келе ғой, менің қымбаттым», - деп, өзіне шақырса, бірақ бұл кезде оның дауыс ырғағы қатерлі сипат алса, ит бірден құлағын тігіп, өте баяу жүріп келеді. Ал егер дауыс ырғағы басқа болса, ит жүгіріп келіп, құйрығын бұлғаңдатады. Адамдар да әңгімелесушісінің сөйлеу сипаттамаларына өте сезімтал келеді, және бұған арнайы көңіл аудару қажет. Мысалы, сізге құрбыңыз қоңырау шалып, «Сәлем» деген бір сөзді айтады. Және сіз дауыс ырғағы бойынша, оның бұл сөзді қалай айтқаны бойынша, оның ары қарай не айтатынын білесіз.
2. Проксемика – өзара орналасу, арақашықтық және дене қалпы. Әріптестердің өзара орналасуы әңгімелесу кезінде маңызды роль атқара алады. 45-тен 90 градусқа дейінгі бұрыш жасап орналасу ең жақсы нұсқа болып есептеледі – бұл бір мезгілде өте жақын отырып, әңгімелесушіге қысым жасамауға мүмкіндік береді, сонымен бір уақытта, әрқашан көз түйістіріп, қажет болған жағдайда, әңгімелесушіңе жанасуға болады. Ал адамдар бір-біріне қарама-қарсы отырғанда, «қарама-қарсы» сөзі дәл сол қатынастардың ықтимал дамуын көрсетеді.
Әңгімелесушілердің арасындағы арақашықтық. Шамамен 0-ден 50 см-ге дейінгі қашықтық жеке (сырластық) арақашықтық немесе дербес психологиялық кеңістік деп аталады. Бұл аймаққа тек ең жақын адамдар ғана жіберіледі. Бұл аймаққа кіру қысым көрсету ретінде қабылданады.
50 см-ден 1 м-ге дейін – достық арақашықтық. Оған кірген дұрыс, бірақ бұны біртіндеп жасау керек. Егер бұл адаммен бірінші әңгімелесу болса, онда бірден достық арақашықтыққа енудің қажеті жоқ, бұны қысым көрсету ретінде қабылдауы мүмкін, өйткені сіздер әлі дос емессіздер ғой.
150 см-ден 4 м-ге дейін – іскерлік арақашықтық. Осы арақашықтықта барлық мәжілістер мен келіссөздер жүргізіледі. Төрт метрден астам – бұл көпшілікке арналған арақашықтық, мысалы, дәріс оқу үшін. Мұндай арақашықтықта қарым-қатынас жасай отырып, адам болып жатқан оқиға үшін психологиялық тұрғыдан жауапкершілік көтермейді – дәрісті тыңдауға да, тыңдамауға да болады.
Дене қалпы әдебиетте кейде тым үзілді-кесілді түсіндіріледі, бірақ біз үшін осы түсіндірулердің жалпы алғанда дұрыс екендігі маңызды. Мысалы, белгілі «екі крест» дене қалпы – аяқты аяқтың үстіне қою және қолдарды айқастыра ұстау әдетте жабық дене қалпы ретінде түсіндіріледі, әйтсе де, мұндай дене қалпы адамның асқазаны ауырып тұрғандығын да білдіруі мүмкін. Бірақ адамдардың көпшілігі бұл дене қалпын жабық ретінде қабылдайды, және бұл маңызды. Дене қалпындағы бұдан да маңызды нәрсе – оның қарым-қатынас барысында өзгертілуі. Егер дене қалпы әңгімелесу кезінде ауысатын болса, бұл әңгімелесушілердің арасындағы қатынастың өзгергенін немесе әңгімеге, оның мазмұнына деген қатынастың өзгергенін білдіреді.
3. Қозғалыстар мен қимылдар. Қозғалыстар мен қимылдар да психологиялық әдебиетте егжей-тегжейлі сипатталған. Дене қимылдары әдебиетте көбінесе тым үзілді-кесілді түсіндіріледі, бірақ, негізінен, бұл авторлардың сенімділігін көрсетеді. Тренингте қозғалыстар мен қимылдарды қарастыра отырып, қимылдар мен қозғалыстардың екі типі – бейнелегіш және күшейткіш типтер көрсетілетін тәсілге көңіл аудару жеткілікті. Не әңгімелесуші дене қимылдарымен өз сөздерін күшейте түседі, не әңгімелесушінің әңгіменің тақырыбы болып отырған нәрсеге қатынасының көрсеткіші болуы мүмкін қандай да бір көріністі бейнелейді. Егер қозғалыста немесе қимылда мұндай ақпарат болмаса, бұған көңіл аудару керек, себебі, бұл маңызды болуы мүмкін.
4. Ым-ишара. Ым-ишара да қарым-қатынастағы маңызды мезет болып табылады. Бала сонау ерте балалық шағынан анасының бет-әлпетіне қарап, оның өзіне де, өзінің іс-әрекеттеріне де қалай қарайтынын түсініп үйренеді. Өмірде біз үнемі әңгімелесушіміздің бет-әлпетіне көңіл аударамыз және, әрине, әңгімелесушіміз де біздің бет-әлпетімізге көңіл аударады. Сондықтан әңгімелесушінің ым-ишарасын қадағалап отыру және ым-ишараның қандай да бір өзгерістері не себептен болғанын және мұның нені білдіруі мүмкін екендігін түсіну маңызды. Және, әрине, өз бет-әлпетімізді де қадағалау маңызды. Әлбетте, сазарып, бедірейіп отырудың қажеті жоқ, бірақ, бет-ауызды тым көп тыжырайтудың да әңгімелесушіге теріс ықпал етуі мүмкін екендігін түсіну қажет.
5. Көз байланысы. Бұған дейін атап өтілгеніндей, көз байланысы ауызша емес қарым-қатынаста маңызды мезет болып табылады, және бұл жерде осы туралы топтың тағы да есіне сала кетуге болады.
Ауызша емес мінез-құлыққа назар аудару өз мінез-құлқыңды бақылауға да, сондай-ақ басқалардың ауызша емес мінез-құлқын бағалауға да мүмкіндік береді. Қарым-қатынас кезінде саналы түрде конгруэнттілікке ұмтылу қажет – бұл адамның сол бір нәрсені айтуы да, көрсетуі де тиіс екендігін білдіреді, оның қарым-қатынасында қарама-қайшылық болмауы тиіс. Психологтың қабылдауындағы клиенттің өз отбасын өте жақсы көретіндігін айтып, сонымен бір мезгілде тізесін жұдырықпен тоқпақтап ұрып отыруы конгруэнтті еместіктің мысалы бола алады. Әрине, мұндай анық қарама-қайшылық өзіне көңіл аудартады және адамның өзі мен оның сөздеріне деген сенімге ықпалын тигізе алады.
«Мафия» ойынын еске түсіруге болады (нұсқаулығы ары қарай беріледі). Біреуді ақтайды, ал енді біреуді «атып тастайды», өйткені бір адам өзінің ауызша емес мінез-құлқына сенетіндей етіп жасады, ал екіншісіне сенген жоқ. Көбінесе бұл ойында «адал» адамға адал емессің десе, ол (мұның әділ еместігінен) қызара бастайды. Қатысушылар мұны дәлел ретінде қабылдайды да, қарсы дауыс береді.
Телевизор мен бейнекамера болса, бүкіл тренинг бойында ауызша емес мінез-құлыққа және конгруэнттілікке қайтып орала беруге болады. Ауызша емес мінез-құлық туралы ақпараттан кейін келетін барлық ойындарда жаттықтырушы дене қимылдарына, дене қалпына, ым-ишараға және т.б. да көңіл аударады. Үстел, қалам, қағаз бар болатын «кабинеттегі» ойындар кезінде бұл әсіресе жақсы байқалады. Адамдар үстел үстінде заттарды қозғай отырып, олармен манипуляция жасай бастайды. Кейде үстел үстінде нағыз футбол матчы ойналады!
Бейнежазбаны көру кезінде бір әңгімелесушінің дене қалпының өзгеруі екіншісінің жай-күйіне қалай әсер ететіндігі өте жақсы байқалады. Мысалы, әңгімелесушілердің бірі, алға қарай ұмсына отырып, екіншісін сөзбе-сөз мағынасында артқа шалқаюға мәжбүрлейтінін байқауға болады. Кейде тіпті артқа шалқаятын орын қалмағанда, оның орындығын жылжытуына тура келеді. Және бірінің екіншісіне қысым көрсетіп отырғаны тіпті сөз айтпай-ақ түсінікті. Тағы бір мысал, екі әңгімелесуші бір мезгілде бір-бірінен шеттеңкіреп, орындықтың арқасына шалқайып отырады. Әңгімелесуге деген қызығушылықтың жоғалғаны бірден түсінікті.
Ауызша емес мінез-құлық туралы теориядан кейін материалды мысалмен түсіндіру және бекіту үшін ойындар өткізу қажет.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-trening-tehnologiyasina-kirispe-ou-edistemelik-r.html?page=31#ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТЫҢ_АУЫЗША_ЕМЕС_ТҮРЛЕРІ__Бағдарлану_сатысындағы_келесі_маңызды_мезет_–_қарым-қатынастың_ауызша_емес_түрлері.


АУЫЗША ЕМЕС МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚҚА АРНАЛҒАН ОЙЫНДАР
«Айна»
Топ бір-біріне қарама-қарсы екі сапқа тұрады (егер қатысушылардың саны тақ болса, жаттықтырушы да қатысады). Бірінші саптағы қатысушылар кез келген қозғалыстар мен қимылдарды жасайды, ым-ишарасы мен дене қалпын өзгертеді, ал екінші саптағы қатысушылар, айна сияқты, өз жұбының соңынан барлық ауызша емес көріністерді қайталайды. Ойын 2-3 минутқа созылады, содан соң топтар рольдерімен алмасады.
«Қисық айна»
Бірінші сап кез келген қозғалыстарды жасайды, бірақ қозғалыстар дискретті, яғни, олардың арасында кідірістер болуы тиіс. Айна (екінші сап) бір қозғалысқа қалыс қалып, қозғалыстарды қайталай бастайды. Мысалы, адам қолын көтереді, бір секунд кідіріс болады, содан соң екінші қолын көтереді, айна алдыңғы қозғалысты жасайды, яғни, бір қадамға қалыс жүреді. 2-3 минуттан кейін саптар рольдерімен алмасады.
Ақпаратты «әйнек арқылы» беру
Барлығы дәл солай бір-біріне қарама-қарсы жұппен тұрады. Алдымен бірінші жұп жұмыс істейді. Бір адам өзінің әріптесіне, өзі вагонда, ал ол перронда тұрғандай, әлденені сөз айтпастан көрсетеді. Мысалы, үтікті өшіруге ұмытып кеткен. Әріптесі, хабарламаға қарап, өзінің айтылғаннан нені ұққанын айтады. Содан соң екінші жұп көрсетіп, шешімін табады. Және осылай кезекпен топтың барлық қатысушылары жасап шығады. Бұл ойындар ауызша емес мінез-құлықтың теориясынан кейін бірден, бір мезгілде сергіту жаттығуы, әрі демонстрация бола отырып, бірінен соң бірі келеді.
«Қолтырауын»
Бұл ойынды, егер сізге ахуалды аздап бәсеңсіту қажет болып көрінсе, күннің ортасында да, әңгіме ауызша емес мінез-құлық туралы болып отырғанда да ойнауға болады.
Нұсқаулық. Топ екі бөлікке бөлінеді. Әрбір шағын топ бейнелеп көрсету қиын болатын сөздерді ойлап табады. Содан соң екінші шағын топтың өкілін шақырады да, оның құлағына осы сөзді айтады, ол оны өз тобына көрсетуі тиіс. Әріптер бойынша көрсетуге болмайды, сөздің мағынасын бейнелеп көрсету керек. Бәрі белсенді түрде сұрақтар қоя алады. Топтар кезекпен жұмыс істейді.
Ойынды уақыттан шектеуге болады, мысалы, көрсетуге екі минут беріледі. Сондай-ақ топтар арасында есеп жүргізуге болады. Әдетте осы арқылы жарыс мезеті енгізіледі. Бұл жаттығудың эмоционалдылығын арттыра алады, және бүкіл ойын анағұрлым көңілдірек өтеді. Кейбір топтарда қатысушылардың жарысқа бағдарланатындықтары соншалықты, жаттықтырушы айтпастан-ақ өздері есеп жүргізеді.
Егер уақыт болса, әрқайсысының көрсетуші ролінде болып көргені дұрыс. Өте күлкілі жағдайлар болады. Бір топта «құйыршық» сөзін көрсеткені есімде. Өте күлкілі болды, топ осы мезетті ұзақ уақыт бойы есіне алып жүрді.
Сөздерді емес, мысалы, мәтелдерді жасыруға болады. Бірақ мәтелдермен жаманырақ, өйткені егер олар аса белгілі болмаса, шеше алмайсың, ал егер белгілі болса, бірден шешуге болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: АУЫЗША ЕМЕС МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚҚА АРНАЛҒАН ОЙЫНДАР


title: «Мүгедектер үйі» - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«Мүгедектер үйі»
Топ үштіктерге бөлінеді және үштіктегі әрбір адамға роль беріледі: біріншісі – «мылқау және соқыр», екіншісі – «сал және керең», үшіншісі – «керең және мылқау». Барлық топтарға алдымен бірдей нәрсе айтылады: оларға тапсырманың нұсқасы ұсынылғаннан кейін олар бәрін қалай орындайтындықтарын келісіп, содан кейін бұны басқаларға айтып берулері тиіс. Содан соң әрбір топқа жеке-жеке жағдай ұсынылады. Бірінші топқа – сіздер теңізге демалуға барасыздар, қалай баратындарыңызды, қалай күнге қыздырынатындықтарыңызды, шомылатындықтарыңызды және т.б. келісулеріңіз қажет. Екінші топқа – сіздер саяжайға картоп қазуға барасыздар. Үшінші топқа – орманға саңырауқұлақ теруге немесе туған күнге және т.б. Соқырлар көздерін жұмады, кереңдер естімейтін кейіп танытады, салдар қолдарын қозғамайды. Содан соң, келісіп алғаннан кейін, әрбір топ осыны барлығына бет-әлпеттерімен көрсетеді.
Ойын өте көңілді өтеді, бірақ ең бастысы, оның мысалында ақпараттың кейбір арналары бұзылған кезде не болатынын, қатысушыларға келісудің қаншалықты жеңіл немесе ауыр болғандығын, олардың үштікте бір-бірін қаншалықты толықтырғандықтарын талқылауға болады.
«Мағынасыз сөз»
Ойынға екі адам қатысады – ер адам мен әйел адам. Отбасылық дау-жанжал. Күйеуі моншаға кетеді де, екі күннен кейін келеді. Күйеуінің міндеті – қатты ашуланған әйелімен татуласу. Әйелінің міндеті – оған өзінің ол туралы не ойлайтындығының барлығын айту. Бірақ олар сөздерді айта алмайды, ал тек қана бу-бу, по-по, ко-ко және т.б. сияқты мағынасыз сөздерді ғана айта алады. Бұл жерде тек ауызша емес қарым-қатынас қана болады. Ойнап болғаннан кейін олар рольдерімен алмаса алады, күйеуі – әйелі, ал әйелі күйеуі болады да, олар дәл сол жағдайды тағы да ойнап шығады. Ойын әдетте өте көңілді өтеді және оны сергіту жаттығуы ретінде өткізуге болады. Егер қажет болса, ауызша емес қарым-қатынастың ролі туралы сөйлесе отырып, оны талқылауға да болады.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
4.4. ҮШІНШІ САТЫ – «БІРЛЕСІП ШЕШІМ ІЗДЕУ
Бірлесіп шешім іздеу сатысын көбінесе дәлелдеме сатысы деп атайды, себебі, мұнда өз көзқарасыңды дәлелдеу және әріптесіңнің дәлелдемелерімен жұмыс істеу қажет. Көбі, өкінішке орай, қарым-қатынас үдерісінде бір-бірін ести және дәлелдемелерін түсіне білмейді және тырыспайды да, ал бұл болса, қарым-қатынас үшін ең маңыздысы ғой. Және егер әңгімелесушіңіздің дәлелдемелерін өзіңіздікіне «қоса өре» алатын болып, осының негізінде өзіңіздің дәлелдемеңізді құратын болсаңыз, әңгімелесушіңіз сізбен тезірек келіседі. Немесе сіздердің екеулеріңізге де бірлескен шешімге келу оңайырақ болады. Бәлкім, түбегейлі жаңа шешімге.
Әңгімелесушіңіз айтып өткен дәлелдемелермен не істеу қажет? Олардың қайсыбіреулеріне қарсы дәлелдемелер келтіру, енді бір дәлелдемелерді талдап, әр түрлі тұрғыдан қарастыру қажет, бірақ әңгімелесушіңіздің дәлелдемелерін елемеуге болмайды.
Әңгімеде неге көңіл аударған дұрыс? Әңгіме неғұрлым ұзаққа созылатын болса, дәлелдемелер де соғұрлым көбірек болуы тиіс. Егер сізде дәлелдемелер көп болса, сәйкесінше, қарым-қатынастың уақыты туралы алаңдамасаңыз да болады, бірақ егер дәлелдемелер аз болса, әңгіменің уақытын шектеу қажет.
Дәлелдеме келтірудің екі негізгі стратегиясы бар – жоғары көтерілетін және төмен түсетін. Егер сіздің әңгімелесушіңіз психологиялық тұрғыдан әлсіздеу болса, егер ол өз көзқарасында күмәнданатын болса, ең күшті дәлелдемеден бастауға болады. Әріптес бірден келіседі, ары қарай жай ғана жағдайды аяқтап, өз ұстанымыңыздың дұрыстығын растау үшін, әлсіздеу дәлелдемелер келеді.
Егер әңгімелесушіңіз сіздің пікіріңізге қарама-қарсы өз пікірінде сенімді болса, яғни, ол өз ұстанымында нық тұрса, әлсіз дәлелдемелерден бастап, әріптесіңіз барған сайын сізбен келісе бастауы үшін біртіндеп олардың күшін ұлғайтып отыру қажет. Және, сонымен бір уақытта, сіз оны ең басында ең күшті дәлелдемемен «сындыра» алмайсыз, ол жай ғана дәлелдемеден дәлелдемеге қарай өз көзқарасының дұрыстығына көзі жете береді.
Ары қарай 9-қосымшаны қарауға болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ДӘЛЕЛДЕМЕ КЕЛТІРУГЕ АРНАЛҒАН ОЙЫНДАР

text:
ДӘЛЕЛДЕМЕ КЕЛТІРУГЕ АРНАЛҒАН ОЙЫНДАР
«Бау өткізу»
Топ қаққа бөлінеді де, барлығы бір-біріне қарама-қарсы екі сызықтың бойына отырады. Жаттықтырушы тапсырма береді: бір жағы – «жақтаушылар», екінші жағы – «қарсылар». Ары қарай тараптар кезекпен жақтайтын және қарсы болатын өз дәлелдемелерін келтіреді. Кез келген тақырып болуы мүмкін, мысалы, баланы балабақшаға беру керек пе, жоқ па, жоғары білім алу керек пе, жоқ па және т.б.
Бір шағын топтың бірінші қатысушысы өз дәлелдемесін келтіреді (мысалы, некеге не үшін отыру қажет). Екінші шағын топтың қатысушысы, бірінші қатысушының дәлелдемесін тыңдап болып, оның дәлелдемесіне жауап береді және өз дәлелдемесін келтіреді (некеге отырудың неліктен қажеті жоқ). Ары қарай келесі адам осы дәлелдемеге жауап береді де, өз дәлелдемесін келтіреді. Және, осылайша, екі команданың өкілдері кезекпен, алдыңғы дәлелдемеге жауап бере отырып, өз дәлелдемелерін айтады.
Бұл ойын сергіту жаттығуы ретінде де, осы тақырып бойынша демонстрация ретінде де қолданыла алады. Дәлелдемелер туралы осы ойыннан кейін шеңберде сөйлесуге болады. Топтан қай дәлелдемелердің көбірек ұнағандығын сұрауға болады. Олар үшін қандай да бір дәлелдемелер тосын болып шықты ма? Соңында тіпті талқылау тақырыбын өте жақсы білген күнде де, бәрі бір әңгіме басталғанға дейін әңгімеге дайындалып алған, өз дәлелдемелеріңді ойластырып алған пайдалы болатындығы туралы қорытынды шығаруға болады.
«Ертегі кейіпкерлері»
Бұл ойын жұптарда өткізіле алады, мысалы, бауырсақ пен түлкі, қасқыр мен Иванушка және т.б. Жұптағы роліне қарай әрбір әңгімелесуші өз ұстанымын қорғайтын дәлелдемелер келтіреді. Мысалы, түлкі: «Бауырсақ, мен сені жеймін, өйткені сен өте нәрлісің», - дейді. Бауырсақ: «Түлкі, мені жемеші, сенің ішің ауырып қалады», - деп жауап береді және т.б. Осылайша, бірнеше минуттың ішінде барлық қатысушылар өз дәлелдемелерін келтіріп, әңгімелесушісінің дәлелдемесіне жауап береді. Ойыннан кейін берілген жаттығуды талқылап, ерекше сәтті дәлелдемелер туралы әңгімелеп беруге болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «Портье» - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
Ойынға бес адам қажет. Біреуі бөлмеде қалады – бұл қонақүйдегі портье, төртеуі есік сыртына шығады.
Портьеге арналған нұсқаулық: «Сен қонақүйдегі портьесің, сенде төрт орын бар: бір орын бір орындық нөмірде, бір орын екі орындық нөмірде, бір орын бөлмеде он кереует тұратын жұмыс жатақханасында және баспалдақ астындағы жиналмалы кереует. Сенің міндетің: іссапарға жіберілген төрт адамды тыңдап, содан соң олардың дәлелдемелеріне бағдарлана отырып, осы орындарды олардың арасында бөліп беру. Әрбір адамды тыңдап болғаннан кейін, сен: «Орындар 15 минуттан кейін болады. Күте тұрыңыздар!» - дейсің. Ал барлық төрт жағдайдан кейін сен кімді қайда орналастыру қажет екендігін шешесің. Өз шешіміңді параққа жазып алып, талқылаудың соңында сен бізге нәтижелерді айтып бересің де, неліктен үміткерлерді осылайша бөлгендігіңді түсіндіресің».
Есік сыртындағыларға арналған нұсқаулық: «Сендер бұл қалаға екі аптаға іссапарға келдіңдер және сендердің міндеттерің – ең жақсы орынды алу (ең жақсы орын – бір орындық нөмір). Әрқайсыңа бір орындық нөмірді нақ саған беретіндей өз дәлелдемеңді ойластыру қажет. Портье барлығыңды кезекпен тыңдап шығады да, содан соң кімге бір орындық нөмірді беретіндігін айтады».
Бұл ойын шытырман оқиғалы – «іссапарға келгендер» басқа орындар туралы білмейді және бір орындық нөмірді алу үшін өз дәлелдемелерін дайындайды. Баспалдақ астындағы жиналмалы кереует үшін көптеген дәлелдемелер жарайтындықтан, көбінесе ойынның нәтижесі олар үшін тосын болып шығады. Мысалы, біреуі өзінің тым қатты қорылдайтындығынан да оған міндетті түрде бір орындық нөмір керек екендігін айтады. Бірақ мұндай үміткерді баспалдақтың астына да, жұмыс жатақханасына да жіберуге болады, себебі, біріншісінде ол ешкімге кедергі келтірмейді, ал соңғысында қорылдауға шамасы да келмейді.
Бұл ойынның талдауы шытырмандылықты сақтау үшін мынадай бірізділікте жүргізіледі: алдымен іссапарға келгендер өздерінің нені алғысы келгендіктерін және портье оларға бір орындық нөмірді береді ме, жоқ па, қалай ойлайтындықтарын айтады. Содан соң бақылаушылар сөйлейді. Олар, барлық орындар туралы біле отырып, кімді қайда орналастыратындығына қатысты өз болжамдарын мазмұндай алады. Соңғы кезекте портье өзінің кімді қайда және неліктен орналастырмақшы болып шешкенін айтады.


title: «Эрмитаж» - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«Эрмитаж»
Бұл ойынға үш немесе төрт адам қатысады. Бір адам бөлмеде қалады, қалғандары есік сыртына шығады.
Бөлмеде қалған адамға арналған нұсқаулық: «Сен – Эрмитаждағы билет тексерушісің. Эрмитаж сағат 18-ге дейін жұмыс істейді. Қазір сағат 17, және адамдарды мұражайға кіргізбейді, бірақ ықылас білдірушілер бар. Сенің міндетің – кезекпен осында кіретін адамдарды тыңдап, бұл адамды кіргізу керек пе, жоқ па екендігін шешу. Сенде шектеулер жоқ: сен бәрін де кіргізе аласың, не тек сенің сеніміңе кіре білген адамдарды ғана кіргізе аласың, немесе ешкімді де кіргізбеуіңе болады».
Есік сыртындағы қатысушыларға арналған нұсқаулық: «Сендер Эрмитажға ол жабылардан бір сағат бұрын келдіңдер. Мұражайға енді кіргізбейді және касса жабық. Кіре берісте билет тексеруші әлі тұр. Сендердің міндеттерің – сендерді мұражайға кіргізетіндей дәлелдеме ойластыру. Не болса да, бәрін ойлап табуға болады, бірақ бұл ақылға сыйымды шектерде болуы тиіс. Сендер жақындап келіп, оны көндіруге тырысасыңдар. Сендерде шамамен екі-үш минут уақыт бар».
Бұл ойында ешқандай «арандату» жоқ, оның мысалында жай ғана қатысушылар ойлап тапқан дәлелдемелер мен стратегияны көруге болады.
«Мұра»
Ойын «Жылқы» немесе «Тауық» туралы есептерге ұқсас өткізіледі.
Күйеуі жүкті әйеліне мұра қалдырып кетеді: егер ұл бала туса, мүлік былайша бөлінеді – үштен екі бөлігі балаға, үштен бір бөлігі әйеліне; егер қыз болса, онда тең бөлінеді. Егіз бала туады – ұл және қыз. Мүлікті қалай бөлуге болады?
Бұл есеп қиынырақ, себебі, оның математикалық шешімі жоқ, өйткені мұнда үш белгісіз және, соған сәйкес, толығымен дұрыс шешім жоқ.
Алдымен бәрі тең бөлінеді де, содан соң әрбір үлес аманат хатқа сәйкес бөлінеді деген заңгерлердің пікіріне сүйенуге болады. Бірақ егіз бала туған жағдайда мүлікті қалай бөлу керектігін де талдап жазған дұрыс болар еді.
Бұл ойынның процедурасы мен талдауы «Жылқы» және «Тауық» есептерінде пайдаланылатындарға ұқсас. Тек оны үшінші сатыда өткізгенде, ойын қатысушылары пайдаланатын дәлелдемелерге көбірек көңіл аудару қажет.
Талдауда бұл есептің, біз өмірде кездестіретін көптеген есептердегі сияқты, бір мәнді дұрыс шешімі жоқ екендігін айтуға болады. Бірлесіп шешім іздеу үдерісінің өзі, біздің нәтижеге қалай келетіндігіміз, өз көзқарасымызды қорғау үшін қандай дәлелдемелерді пайдаланатындығымыз, олардың қаншалықты сәтті екендіктері өте маңызды. «Жылқы» және «Тауық» есептерін де дәлелдеме сатысында пайдалануға болады.
[encoded data, 4437 characters]
4.5. ТӨРТІНШІ САТЫ – «ШЕШІМ ҚАБЫЛДАУ»
Төртінші саты – шешім қабылдау және байланыстан шығу сатысы. Бұл сатының өткізілуінің және аяқталуының сәттілігі қарым-қатынастың қаншалықты тиімді болғандығына, яғни, оның екі тиімділік өлшеміне де сәйкес келді ме, жоқ па екендігіне байланысты болады. Бұл төртінші саты үшін өте маңызды. Мұнда бірыңғай шешім қабылданғандығына және барлық қатысушылардың бұл шешімді бірдей түсінгендіктеріне көңіл аудару маңызды. Екінші маңызды мезет – қарым-қатынастың барлық қатысушылары шешімнің өзіне де, оның қабылдану үдерісіне де, демек, бір-бірімен қарым-қатынасқа да разы болуы. Мұндай жағдайда байланыстан шығу табиғи түрде іске асады, бәрінің бір-біріне жағымды сөздер айтуы оңай. Мысалы: «Сізбен бірге жұмыс істегеніме қуаныштымын...», «Ынтымақтастығыңыз үшін көп рахмет...» және т.б.
Осы мақсаттарды бекіту үшін «Апат» ойынын өткізуге болады. Егер бірінші күні «Шөл даладағы апат» ойыны өткізілсе, қазір «Айдағы апат» немесе «Орал тауларындағы апат» ойынын өткізуге болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «Орал тауларындағы апат» - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«Орал тауларындағы апат»
Ойынға бүкіл топ қатысады.
Нұсқаулық. «Сендер бәрің Орал тауларының үстінен ұшып өтетін ұшақтың жолаушысысыңдар. Сендердің ұшақтарың қатты боранға ұшырап, бір сағат бойы белгісіз бағытта ұшады да, содан соң құлайды.
Ұшқыш қаза болды, ұшақ өртеніп кетті, бірақ сендер барлықтарың аман қалдыңдар. Бәрің кәдімгі қыстық киімдесіңдер; теңіз деңгейінен шамамен 1000 метр жоғары жердегі тегіс алаңға құладыңдар, ауаның температурасы – 4оС, қар жауып тұр, қатты боран. 100 метр төмен жердегі жазық баурайда орман көрініп тұр.
Ұшақтан алып шығып үлгергендерің:
1) алты жүннен жасалған көрпе;
2) бір мылтық және сегіз оқ;
3) бір шаңғы;
4) косметикалық айна;
5) бір үлкен балауыз шам;
6) бутерброд салынған 20 пакет, әр пакетте екі бутербродтан;
7) 4 х 6 метр полиэтиленнен жасалған пленка;
8) электр шамы;
9) пышақ;
10) авиациялық карта;
11) төрт бөтелке арақ;
12) алты күннен қорғайтын көзілдірік;
13) төрт қорап сіріңке.
Сендердің ары қарайғы іс-әрекеттерің қандай болады? Мұндай жағдайда не істейтіндіктеріңді қазір келісіп алыңдар».
Ары қарай кәдімгі топтық пікірталас жүреді. Көбінесе талқылау үдерісін басқаратын бір немесе бірнеше лидер бөлініп шығады. Егер топ проблеманы тым қатты талқылайтын болса, жаттықтырушы жақындап келіп, ең бастысы келісу, барлығының пікірін есепке алу екендігін олардың естеріне салады.
Топта шешімнің екі нұсқасы бар: не лагерь құрып, қашан құтқаратындығын күтіп отыру, не жүру, бірақ бір адам ғана жүре алады, өйткені шаңғы тек біреу ғана. Бірақ жалғыз жүруге болмайды, өйткені қаза табуға болады. Жоқ, әрине, ол, мүмкін, тіпті жетіп те қалар. Бірақ тіпті кез келген тәжірибелі спортшы да кездейсоқ құлап қалып, аяғын сындырып алуы мүмкін. Және кері қарай ол еңбектеп жете алмайды, оны түнде қасқырлар жас ерекшеліктері психологиясы қояды.
Теңіз деңгейінен мың метр жоғары – бұл аса биік емес, және әбден жайлы тыныс алуға болады. Бірақ, сонымен бір уақытта, бұл, қанша дегенмен, таулар, демек, тегіс емес (жан-жағынан 30 шақырым жер жақсы көрініп тұратын дала емес), қиюласқан жер. Бұның өзі қозғалудың қиынырақтығын білдіреді. Жүз метр төмен жердегі жазық баурайда орман бар. Көз жетерлік жер жүз метр, сондықтан боранның онша қатты еместігі түсінікті. Температура – 4оС.
Дұрыс шешім – сол орында отырып, көмек күту, лагерьді орналастырып, лагерьден алыс емес жерге барлауға бару.
Уақыт аяқталған соң, талқылауды тоқтатып, топтан қандай пікірге келгендіктерін сұрау керек. Олардың шешімдерін тыңдап болып, оларға дұрыс жауапты айтып беруге болады. Содан соң топтың шешімге қалай келгенін, пікірталастың қалай жүргізілгенін талдауға кірісу қажет. Және бұл жерде ең бастысы – тек екі адам ғана қарым-қатынас жасағанда, олар әдетте оңайырақ келісетіндігін және разы болатындықтарын баса көрсету. Үш адам болғанда – біреуі келіспеуі мүмкін. Дауыс беруге шешім қабылданғанда, бұл тиімді емес болады, себебі, келіспейтіндер бар. Міне, сондықтан да, барлығы қатысып, барлығының пікірі есепке алынуы үшін, бүкіл топ талқылауға қатыстырылуы тиіс. Тиімді қарым-қатынас – шешімді көпшілік дауыспен қабылдау емес, барлығы келісетін, барлығы разы болатын жағдай, яғни, бұл ойында екі өлшем бірден іске асырылады.
Бұл ойында топтың қарым-қатынастың барлық сатысынан – байланыстан бастап шешім қабылдауға дейін қалай өткендігін көрсетуге болады.
«Апат» ойынының орнына «Жақсы маманның 5 басты қасиеті» деген ойынды ұсынуға болады. Топтың қатысушылары жақсы маманның бес қасиетінен тұратын тізімді әзірлейді, содан соң оны жіктейді. Қағида дәл сол – топтық пікірталас, дәлелдемелер келтіру, шешім қабылдау.
Шешім қабылдау сатысында адамдар анық келісетін, бірыңғай шешімге келетін ойынды өткізу маңызды. Сонда жаттықтырушы нәтижесінде топты мақтап: «Жарайсыңдар, шешімге тез келдіңдер, барлық қатысушылардың пікірлерін есепке алдыңдар», - деп айта алады және т.б. Бұл – тренингтегі соңғы ойын, бұл тренингтің қорытындысы және мұнда қандай да бір қиындықтар, қателіктер, тайталастар болмауы тиіс. Ойын эмоционалдық өрлеумен аяқталуы тиіс.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
4.6. ТРЕНИНГТЕГІ КОММУНИКАТИВТІК ҚАҚТЫҒЫСТАР
Қақтығыстар – қарым-қатынас тренингіне енгізуге болатын тақырып, оны сондай-ақ жеке тренингтің тақырыбы етуге де болады. Егер ол қарым-қатынас тренингінің бағдарламасына енгізілген болса, қарым-қатынас сатыларының сызбасында қақтығыстың қай жерде орналасқандығын көрсетуге болады.
Бұл тақырыпты тренингке аяқталуға жақын қалғанда, қарым-қатынастың үшінші сатысынан өткеннен кейін енгізген дұрыс. Сол кезде қатысушыларға, егер қақтығыста өздерін дұрыс ұстаса, оның да қарым-қатынас сияқты дәл сол сатылардан: байланыс, содан соң проблемада бағдарлану (қақтығыстың барлық қатысушыларының оны бірдей түсінуінде), содан соң шешім іздеу сатысынан өтетіндігі түсінікті болады, және бұл жағдайда қақтығыс сындарлы түрде өтеді.
Топтың назарын қақтығыстарда қақтығыстан шығудың екі негізгі стратегиясын: сындарлы және деструктивті стратегияларды бөліп көрсетуге болатындығына аударуға болады. Бірінші жағдайда проблема шешіледі, екіншіде кімнің дұрыс, кімнің кінәлі екендігі анықталады.
Жаттықтырушы қақтығыстық жағдайларды шешуге арналған бірнеше теориялық тәсілдер туралы әңгімелеп бере алады. Қақтығыстар теориясының алдында топтан қақтығыстық жағдайларда нені істеуге болмайды, осы туралы олардың қалай ойлайтындықтарын сұрауға болады. Қатысушылар өз пікірлерін айтады. Ары қарай қақтығыстық ықпалдастыққа арналған ойынды өткізуге және шығарылған заңдылықтарды талдау негізінде қарастыруға болады.
Бірінші ойыннан кейін 9-қосымшамен жұмыс істеуге болады. Жаттықтырушы қақтығыстың пайда болуына және дамуына ықпалын тигізетін он бір факторды оқып шығады да, өз түсініктемелерін береді.
4-сурет
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011 - бет 38

text:
Әріптестің сөзін бөлу. Көпшілік жағдайларда эмоционалдық тұрғыдан ширыққан жағдайда әңгімелесушінің сөзін бөлу ашулану мен ширығудың ұлғаюына алып келеді, бұл қақтығысқа қосымша түрткі болып шығуы мүмкін. Бұл жердегі ұсынымдар қарапайым: оған қаншалықты жауап бергің келіп тұрса да, әңгімелесуші сөйлеп болғанша, күту қажет.
Әріптесті кемсіту. Түсініктеме беруді қажет етпейтін тармақ, себебі, тіпті ең салмақты адамның өзі кемсітумен байланысты жағдайларда өзін әзер ұстап қалуы мүмкін.
Әріптеске, оның сөздеріне, қылықтарына теріс баға беру. Әдеттегі нұсқа, дау жағдайында біз әңгімелесушімізге оның пікірі ештеңеге тұрмайтынын, бұл салада біз ғана маман екендігімізді, және т.б. өте жиі айтамыз. Әрине, бұл тек «отқа май құю» ғана.
Өзі мен әріптесінің арасындағы айырмашылықты баса көрсету. Күрделі жағдайларда сондай-ақ жиі кездесетін тағы бір фактор, бұл жағдайда бір немесе екі әңгімелесуші де бір-біріне «мен бұл істе әккімін», «сен үстел астына жаяу барып жүргенде, мен осы жерде жұмыс істегенмін» және осыған ұқсас бірдеңелерді айтады. Әріптеске мұндай сөздердің ұнамайтындығы түсінікті.
Ортақ іске әріптесінің қосқан үлесін кемітіп, өз үлесін арттырып көрсету. Өзін басқа біреуден азырақ істеді деп кінәласа, немесе жалпы бүкіл жұмысты дәл сол басқа біреу жасады десе, ешкімге де ұнамайды.
Ұсақ-түйек тиісулер. Проблеманы егжей-тегжейлі талдаудың орнына әңгімелесушілердің бірі екіншісін мардымсыз, ұсақ қателерде кінәлап, сол арқылы жауапкершіліктен кеткісі келетіні сирек емес.
Проблеманы шешу үшін уақыт тапшылығын қолдан жасау. Бұл тармақ әдетте әріптестердің бірі проблеманы шешкісі келмегенде көрініс береді, және ол осыны істемеу үшін сылтаулар ойлап табады. Мысалы: «Менде тек бес минут қана уақыт бар».
Әңгіме қарқынын шұғыл жылдамдату. Жағымсыз әңгімені тезірек аяқтауға тағы да бір әрекеттену.
Әріптесін толығымен түсінбеу немесе түсінгісі келмеу. Әдетте, бізді естіп, түсінгісі келмеген жағдайда, өзара құптауға болатын нәтижеге қол жеткізу мүмкіндігі айтарлықтай төмендейді.
Әріптеспен эмоционалдық байланыстың болмауы немесе оны жоғалту. Мұндай мінез-құлықтың ең қарапайым мысалы – бала ата-анасының эмоционалдық сөздерін елемей, сол арқылы ахуалды одан сайын ширықтыра түседі.
Әріптеспен кеңістіктік жақындықтан және көз байланысынан қашқақтау. Бұл да өмірде жиі кездеседі, әңгімелесушілердің бірі көзін аударып әкетеді де, бұл екіншісін ашуландырады, себебі, адамның тыңдап отырғандығын немесе тыңдамай отырғандығын түсінбейсің. Дәл осы әңгімеде арақашықтықты арттыруға да қатысты – бұл әңгімені жалғастыруды қаламау ретінде қабылданады.
Парақтың осы бөлігін талдап болғаннан соң, қақтығысқа арналған тағы бір ойынды өткізуге және «Ширыққан қақтығысты жағдайдағы мінез-құлық» деп аталатын парақтың екінші бөлігін қарастыруға болады. Мұнда екі маңызды мезет сипатталған. Біріншісі – әріптестің талаптарына қалай дұрыс қарауға болатындығы, адамның ашынып тұрғанын және дәл осы себептен өзін осылай ұстайтындығын түсініп, оған қалай ренжімеу керектігі туралы ұсынымдар. Бұны қақтығыстан шығудың бірінші сатысы ретінде қарастыруға болады. Екінші сатыда біз әріптеске өз ойын айтып, аздап сабасына түсуіне мүмкіндік береміз. Ары қарай біз онымен проблемамен күрестегі әріптестер екендігімізді, оған көмектесуге дайын екендігімізді және көмектескіміз келетіндігін көрсетуге тырысамыз. Егер біздің кінәмыз болса, алдымен мұны мойындап, кешірім сұрауымыз және бұдан шығатын жолды ұсынуымыз керек. Егер біздің кінәмыз болмаса, біз сонда да кешірім сұраймыз (бірақ бұл жағдайда, біз «кешіріңіз» деп айтқанда, бұл кінәны мойындау емес, жай ғана сыпайылықтың белгісі), содан кейін өзіміздің қатысымыз жоқ екендігін айтамыз да, өз көмегімізді ұсынамыз.
Осы ережелер мен ұсынымдардың барлығын толық көлемде орындау міндетті емес, нақты жағдайға бағдарлану қажет.


title: ҚАҚТЫҒЫСТАРМЕН ЖҰМЫС - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
ҚАҚТЫҒЫСТАРМЕН ЖҰМЫС
ЖАСАУҒА АРНАЛҒАН ОЙЫНДАР
Сіз ойнап шығу үшін беретін қақтығысқа арналған жағдайлар, адамдар бір-біріне ренжіп, ойын барысында бір-біріне жаман сөздер айтып қоймаулары үшін, өте қарапайым және адамдар үшін маңызды емес болулары тиіс екендігін есте сақтау маңызды. Әйтпесе содан соң олар тренингтен кейін де бір-біріне ұзақ уақыт ренжіп жүрулері мүмкін. Осы мақсаттарда, жағдай олар үшін тосын болмауы үшін, нұсқаулық барлық қатысушыларға бірден беріледі.
«Конспект»
Ойынға екі адам қатысады.
Бірінші қатысушыға арналған нұсқаулық: «Сендер біліктілікті арттыру курстарында бірге оқыдыңдар, және бір адам конспект жазды, ал екіншісі жазған жоқ. Емтиханда оқытушы конспектіні талап етті. Сен емтиханды бүгін тапсырасың, сондықтан, жолдасың емтиханды ертең тапсыратын болғандықтан, сен одан конспектісін сұрадың. Сен емтиханды беске тапсырып, қатты қуандың да, дәрісханадан кетіп бара жатып, конспектіні алуға ұмытып кеттің. Ал есіңе түсіп, қайтып оралғанда, дәрісханада ешкім болған жоқ, конспекті де болмады».
Екі қатысушыға да арналған нұсқаулық: «Сендер дәлізде кездесесіңдер және әдетте өмірде қалай жасасаңдар, өздеріңді солай ұстауларың қажет».
Ойыннан кейін классикалық талдау жүргізіледі: алдымен бақылаушылар, содан соң қатысушылар өз пікірлерін айтады. Талқылау соңында жаттықтырушы өзара әрекеттестіктен кейінгі ойын қатысушыларының арасындағы қатынастарды айқындау үшін сұрақ қояды: «Келесі жолы конспект сұрауға сен оған барасың ба, жоқ па?»; «Ал сен келесі жолы, ол сұраса, оған конспектіңді бересің бе, жоқ па?» Талдау кезінде, егер қатысушылардың біреуі екіншісіне «соқтығуға» әрекеттенетін болса, екіншісі ренжіп, оның өзі кінәлы екендігін айтып, жай ғана кетіп қалуы мүмкін екендігін көрсету маңызды. Бірақ жауапкерді сөгіп тастау емес, конспектіні алу маңызды. Және ең соңғысы: егер жағдай жақсы шешілсе, жәбірленуші жауапкерден кінә сезімін, егер ол бар болса, алып тастауға көмектесуі тиіс.
Достарыңызбен бөлісу: |