title: Сын есім + көмекші етістікті қүранды

text:
6.3.2. Сын есім + көмекші етістікті қүранды етістіктер Құранды етістік құрам ы нда сын есімдер аз
кездеседі. Мысалы: Ұлық болсаң,
кішік бол (Ма-
қал). Тірш ілікте
күрыштай бол, сан мәртебе ал-
даса да өзіңді (Ә л-Ф араби). Абай да бұл жолда-
сын қоса ілестіріп, бірге
беделді болып жүретін
(Әуезов). Естіп алған әңгім есін әдемі тілмен
қызықты етіп әң гім елеп оты рады (Әуезов).
Қамыс отын ж алы ны түстік жерді
жап-жарық қылып жатты (Ш әріпов). Бұл мысалдардағы
құранды етістікке жетекші, негіз болып отырған
сын есімдер
ас / ш /, қүрыштай, беделді, қызықты, жап- жарық деген сөздер.
6.3.3. Еліктеуіш сөз + көмекші етістікті қүранды етістіктер Құранды етістік ж асауға ең белсенді түрде
қатысатын сөздер тобы еліктеуіш сөздер, олар
құранды етістікте дара түрінде де, қос сөз түрінде
де қолданыла береді. М ысалы:
мырс ет, маңқ ет, саңқ ет, селк ет, шик ет, морт кет(у). Қатарына
бір салт атты тастақ төбені дүбірлете басып жетіп
келгенде ғана жиын
елең етіп көңіл бөлісті (Әу-
езов). Екі б аланы ң балпы лдап сөйлегендері
Қабылды
селк еткізеді (Ш әріпов).
Қ ұ р а н д ы е т іс т ік т і ж а с ау д а
ды бы ст ық еліктеуііи сөздер белсенді түрде қатысады. Д ы -
быстық еліктеуіш сөздерге табиғат құбылыс-
тарының, хайуанаттардың, заттардың бір-біріне
қ ақты ғы суы н ан пайда болаты н алуан түрлі
дыбыстарына еліктеуден қалыптасқан еліктеуіш
создерді көмекш і етістіктер құранды етістікке
айналдырады:
баж ет, гүрс ет, дүрс ет, быж ет, пыс ет т.б. Құранды етістіктің мағынасы сол ды-
быстың еліктеу мағынасымен ұштасып жатады.
Т ы н ы қ түнде м ы лты қ дауысы
гүрс етті (М айлин). Үйде оты рғандарш у ет/ш '(С онда).
О сы ндағы
гүрс етті, шу етті, дегендердің
бірінші сыңарлары дыбыстық еліктеуіш сөздер.
Бейнелеуіш сөздердің қатысуымен ж асалған
құранды етістіктер - ж араты лы стағы кездесетін
ж а р ы қ , сәу л е м ен а л у ан т ү р л і қ и м ы л д ы қ
әрекеттердің елесі ретінде пайда болған лексика-
л ы қ бірліктер.
Бейнелеуіш сөздерге жанды заттың жүріс-
тұрысы, қимыл-әрекеті мен сыртқы пішін, тұлға-
сын бейнелейтінлш/*,
митің, жылт, жарқ, жалп, дода, бүрсең, ирең, лап, шошаң тәрізді көру қабілеті
арқылы қалыптасқан, қабы лданған сөздер жата-
ды. Мысалы:
Мең-зең боп тұрған Ж әуке кенет
селт етті (М айлин). Киіздің ш аңы
бүрқ етті... “ пожар” екен! (Сонда).
М ұндағы
селт етті, м ең-зең боп, бүрқ етті дегендердің бірінші сыңарлары кілең бейнелеуіш
сөздер болады.
Құранды етістіктің екінш і сы ңары комекш і
етістіктер, бірақ олардың кез келгені емес,
ет, қыл, бол, бер тәрізділері ғана. Олар еліктеуіш сөзді
етістікке айналдырушы ж ұрнақ іспетті.
Қалт ету деген сөздің
қалт ы лдау, тарс ет у д еген ім із
тарсылдау деген создермен озара мәндес болуы,
осьщан. Бастапқылары - аналитикалық, соңғьшары
- синтетикалы қ (м орф ологиялы қ) тәсілмен жа-
салған лексемалар.
Е ліктеуіш сөзді е тіс тік к е а й н ал д ы р у ш ы
комекш і етістіктер бір-бірімен тең деген ұғым
тумайды. Мысалы,
ет көмекші етістігі тіркеспейтін
еліктеуіш сөз кемде-кем, басқа көмекшілер ондай
е м е с , ж ә н е ол т ір к е с к е н с ө з ін е т іс т ік к е
айналдырады да, одан туған м ағы н а негізінен
жұрнақ арқылы пайда болған сөзбен мәндес келіп
отырады. Мысалы:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 522

text:
404
СӨЗЖАСАМ
қалы пты түрде өткендігі бейнеленсе, екінш іде
қы сқа, бірақ үзіліссіз, серпінді, ал үшіншіде
б ір н е ш е р ет, д ү р к ін -д ү р к ін б о л ы п ө т к е н і
бейнеленеді.
Бұдан кейін еліктеуіш сөз көмекші етістікпен
тіркескенде, өзінің негізін сақтап қалады. Ал син-
тетикалық тәсілмен жасалған етістіктердің (оны-
мен мәндес келетін) түбіріндегі еліктеуіш сөз өз
мәнінде қала алмайды, ол әуелі
-ыл, -іл
жұрнағы
арқы лы зат есімге айналады да, о ған
-да, -де
жұрнағы қосылып етістік болады. Демек, құранды
етістік елікгеуіш созге көмекші етістік ешбір тілдік
бірліксіз тікелей тіркесуінен пайда болса, оны -
мен мәндес келетін туынды етістік әуелі еліктеуіш
сөзден
-ыл,
-/л ж ұ р н ағы арқы лы зат есім жасап
барып, сосын туынды етістік жасалады. Еліктеуіш
созге
-да,
-деқосы м ш асы ны ң тікелей қосылуы-
нан туған етістіктер тілімізде мүлде кездеспейді
емес, кездеседі, бірақ ол коп емес. О ған
ла у-ла ,
зу-ла, ду-ла, су-ла
тәрізділер жатады. Бұлардың
м ағы насы осы сөздерден орбіген
лауылда, дуыл-
да,
суб/лдадегендермен тең емес.
Еліктеуіш сөздерді етістікке айналды ратын
көмекші етістіктер мұнымен, әрине, шекгелмейді,
“ет
"комекшісінен басқа
кақ, бол, кыл, бер
тәрізді
етістіктер де жатады. Өйткені бұлар да еліктеуіш
создерді етістікке айналдырады. Бірақ, олар
“ет ”
тәрізді еліктеуіш создің кез-келгенім ен тіркесе
бермейді, соз талғайды. С оны ң бірі -
“к ы л ”
көмекш ісі. Ол негізінен, бейнелеуіш создермен
тіркеседі, одан пайда болған құранды етістік ма-
ғы на ж а ғ ы н а н е т көмекшісінен алш ақ кетпейді,
қайта онымен мәндес, мысалы,
абыр-сабыр қыл-
ды - абыр-сабыр етті, әлкек-тәлкек қылды - әлкек-
т әлкек етті, м ең-зең қылды - м ең-зең етті
т.б.
Білдіретін ұғымы бір, мағынасында стильдік қана
реңк бар.
“Қ ы л”
көмекш ісі арқы лы ж асалған
етістіктің мәні үзілді-кесілді, ш ирақ болса, ал
“ет ”
көмекші арқылы жасалғандары жатық, бо-
саң, сыпайы.
“Қақ
”көмекші етістігіне келсек, ол еліктеуіш
сөздің
ң, р,
лдыбыстарына аяқталған түрімен ғана
тіркеседі, мысалы,
сылаң қағу, зырыл қағу, сылдыр
қағу, жайраң қа ғу
т.б. Бейнелеп оты рған құбы-
лысына ерекше бір әсем, ойнақы сұлулық мәнер
береді. Бұл еліктеуіш создің қосарлы түрімен
жұмсалмайды. Тілде мұның арагідік күрделенген
түрі кездеседі.
“Б о л ”
көм екш і етістігі еліктеуіш сөздің
бейнелеуіш түрімен жиі жұмсалады. М ысалы:
абыр-сабыр болу, жалба-жұлба болу, быт-шыт болу,
дал-дұл болу, бұрқан-талқан болу
тағы басқа.
Көбінесе қосарлы түрімен жұмсалады:
дал болу,
талқан болу, дода
бодутәрізді жалаң түрі қосарлы
түріне қарағанда, сирек ұшырайды.
Есім, еліктеуіш создермен көмекші етістіктің
тіркесуінен қалыптасқан құранды етістіктер етістік
жүйесінде елеулі орын алады. Ол тіліміздің созжа-
сам жүйесінің қажетіне жарап, белгілі бір қимыл
ұғымды білдіруші лексикалық бірлік ретінде қыз-
мет атқарады. Ж алаң сөздердің өресі жетпейтін
күрделі ұғымдарымыз, әдетге, осы тәріздес күрделі
создер арқылы беріледі. Ойды нақтылы әрі коркем
етіп жеткізуде, оған ерекше сұлулық беруде бұлар
да маңызды қызмет атқарады. Оған Абайдың мына
бір ©лең шумақтары да айғақ.
Салаң етіп
ж олы қса қайтқан ізі,
С ағадан
сымпың қағып із
шалғанда.
Томен ұшсам, түлкі орлеп құтылар деп,
Қанды көз
қайқаң қағып,
ш ықса аспанға
Жарқ-жұрқ етіп
екеуі айқасады,
Ж еке батыр ш ыққандай қан майданға
(Абай)
Осы ндағы
салаң етіп, сымпың қағып, қайқаң
қағып, жарқ-жұрқ етіп
деген сөздердің ақынның
асқан шеберлікпен қолдана білгенін айтпағанның
озінде, шумаққа бұлардың қаншалықты өң, ажар,
көрік, сымбат беріп тұрғаны н коруге болады.
Қос соз тұлғасы н дағы создер де құранды
етістік ке н егіз болады . Еліктеуіш созд ерд ің
құранды етістік жасауға дара, қос соз түрінде
қатысуын кездейсоқ деп қарамау керек, мұнда
белгілі заңды лы қ бар. Еліктеуіш соз қос соз
түрінде еліктеуіште қолданылғанда, құранды етіс-
тікте қимылдың қайталануы, түрліше жасалу мәні
болады. М ысалы: Ескі ш апанның бір ж ақ жеңін,
тұтас оңірін
дал-дал қып
боктеріп түсті (Әуезов).
Анда-санда
сарт-сұрт еткен
сойыл дыбысына
араласа, бір сарынмен ға н а
тырс-тырс еткен
сол-
қылдақ арба жақындап келеді (Мүсірепов). Елік-
теуіш соз қайталама қос соз түрінде келгенде,
құранды етістік қимылдың қайталануын білдірген,
еліктеуіне қосарлама қос соз түріндегі еліктеуіш-
те болған қимылдың түрліше жасалу мәні бар.
Еліктеуіш соз арқылы жасалатын құранды етістікті
білдіретін қимыл бір рет қана жасалатын қимыл
болса, еліктеуіш сөз дара қалпында қолданылады.
Кенжетайдікіне Асқармен бірге кірген бір құш ақ
суық комескі жанған білте шамды үрлегендежолл
етіп
сонді де қалды (М ұқанов).
Достарыңызбен бөлісу:


title: Модаль сөздер + көмекші етістікті қүран-

text:
4У5
саймандары ж ағы на
жоқ болатын
(М үсірепов).
Ақмоладан әрі асырып салатын адам
қерек болды
(М үсірепов). Ж ы лқы көп күтімді
керек ететін
жануар (Жүнісов). Тегіс ерлерінің қасын шүнти-
тып
жоқ қып
жіберген. (М ұқанов).
6.3.5. Сан есім + көмекші етістікті күранды
етістіктер
Сан есім де құранды етістікке негіз бола ала-
ды. Бұны мына мысалдардан көреміз: Ж үзбасы
Ж оламанов Нұрымды да,
балуан денелі Ж ұм а-
қанды да бірден
ондық етіп
белгіледі (Есенж а-
нов). Әрқаш ан
атқа кеш еңдеп мінетін осы
екеуі
болатын
(Әуезов).
6.3.6. Үстеу сөздер + көмекші етістікті күранды
етістіктер
Құранды етістікке үстеу де негіз бола алады.
А лдыңнан ару ана боздап ш ы ғар,
Ш ын ұйып,
күй ты ңдаған
кезің болса
(Батырбеков). Абай
әкесімен сөйлесіп болғанш а,
кеш болды
(Әуезов).
Екеуі
бірін-бірі бұлдыр мұнардан
әрең көреді
(Мұртаза).
6.3.7. Есімдік + көмекші етістікті қүранды
етістіктер
Есімдіктер де құранды етістікке негіз бола
алады:
солай ет, бұлай ет.
Бүгін
алаңда адам
қы зы ғарлы қтай
ештеңе болып
жатқан жоқ (ҚӘ).
7. ҮСТЕУЛЕР СӨЗЖАСАМЬГ
Сөзжасам саласында үстеудің синтетикалық
тәсілдер арқылы жасалуы әр қилы болып келеді.
Өйткені бұл сөз табының қалыптасуына түрліше
жұрнақтар қатынасады. Бір жұрнақтар үстеу жа-
сауға көбірек қатысса, енді біреулері мұндай қыз-
метте өте аз мөлшерде қолданылады.
Осындай
сипатына байланысты оларды әдеттегідей өнімді
және өнімсіз жұрнақтар деп қарауға болады.
Осы арада бір ескерте кететін жайт - кейбір
үстеу создердің мағынасын айқындау кейде қиын
соғады. М әселе
бұл арада кез келген туынды
сөздің бастапқы түбір қалпы мен оған ж алғана-
тын жұрнақтың өзара м ағы налы қ қары м -қаты -
насы туралы болып отыр. Септікжалғаулы үстеу
сөздер былай сырт қарағанда, түбір және қосымша
морфемаларға ажыратылып тұрғанмен, сол қал-
пында тұтасымен үстеулердің өзіндік табиғаты н
танытады. Осы тәрізді сөздер кеңістік қатынаста-
ғы септік жалғауларында (
бірге, босқа, зорға, демде,
анада, бозалаңда, бірден, кенеттен, түнімен)
келіп,
әр мәнді үстеу сөздер тобын құрап тұрады.
Мұнда-
ғы қосымш алар бір кезде септік жалғаулары бо-
лып танылғанмен, осынай қолданыста енді сөзжа-
сам қосымшасына айналып кеткен.
Үстеулер олі ф орм аға
айналған септік жал-
ғау көрсеткіштері арқылы үнемі толығып отыра-
ды. Олар өздері ж алғанған түбір сөздің м ағы на-
сынан алш ақ жаңа сөз жасауға себепш і болады
да, тек этим ологиялы қ тұрғы дан
ғана негізгі зат
есімдермен байланысып жатады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: - д а / / - д е , - т а / / - т е

text:
4110
құрамды келген үстеулер, көбінесе, ауызекі тілге
тән.
Тіліміздегі -ьш тұлғалы біраз сөз м ағы насы
ж а ғы н а н ж ы л м езгілі мен тәулік м өлш ерін
білдіріп, есім сөздерден өрбіп жатады:
кысын,
жазын, күзін, күндізін.
Бұлардан басқа мекендік
ж әне сы н-қим ы л мәнді үстеулер де бар.
Жалпы
-ын
көрсеткіш і түркологияда не-
гізінен үстеу жасайтын арнайы бір көрсеткіш ре-
тінде сипатталады. Қазіргі қазақ әдеби тілінде
оны ң түбір мен қосымш а аралы ғында қолданы-
луы ж и ір ек. Үстеу кө р сеткіш тер ін ің
біразы
тілімізде осы араф орм а (интерф икс) арқы лы
қалы птасқан. Солардың бір мысалы
-ында.
Ж оғары д а келтірілген
кысын, жазын, күзін
тәріздес үстеулер әдеби тілімізде жатыс септігінің
ж алғауын қабылдап,
кысында, жазында, күзінде,
соңында, аяғында
түрінде айтылады.
Қазіргі қазақ әдеби тілінде мезгіддік ұғы м -
да ж ұ м с ал а ты н осы тәр ізд ес сө зд ер к ө б ін ес е
-нда
түрінде айты лады (
кысында, жазында).
М ұндай құрылымды үстеулер де түбірлік ж ағы -
нан әр түрлі сөз таптарынан жасалады.
Б асқа сөз таптарына
-нда
көрсеткіші ж алға-
ну арқы лы
мұндай сөздер сы н -қи м ы л , мекен,
мезгілдік сипат алып, үстеу қатары нан таны ла-
ды.
Мэдинаның еті әбден бабында піскен екен
(“Л ен.ж ас”). Ашулы адамның сөзі аз болса, ыза,
қуаты
артында болғаны
(Абай). ...
Сырламай сол
калпы нда үсынайын
(Әлімбаев).
Ол басында
күмілж іп ештеңе айта коймап
ед/(Ж ұмаділов).
Түбір сөз үстеу болады да, -нда арқы лы
қосымш а мән алады.
Қапыда өткен дүние-ай
(Ма-
хамбет).
Ертеңінде ол ж үмыска шыккан жок
(“ Қаз. м ұғалім і”).
Ж оғарыда -даж алғауы түбірге аралық дәне-
кер
-н
арқылы үстемеленсе, төмендегі мысалдар-
дан оны ң
-ғы
арқылы ж алғанаты ны н да б ай қ-
аймыз.
М ұның өзінен
-да
қосы м ш асы ны ң түбір
сөзге бірден ж алғануым ен қатар, осы лайш а ба-
сқа бір көрсеткіштер арқылы сатылай бірігетінін
де байқауға болады.
-ғы+да
түрінде келген осын-
дай құбылыс үстеу түбірлі сөздердің өзінде бо-
лады.
Мүрат алғашкыда немістердің бүл әрекетін
түсіне алмады
(Ахтанов).
Баяғыда-ак кырмас па
едім мүндар
д:улдь/(“ Қозы К өрп еш ” ).
Түбірге -д аж ал ғауы
тын, -ар+ман
қосы м -
ш алары нан кейін де қосылады.
Әкем аңшылык-
ты бертінде ғана койған
е/се«(М ұқанов).
Берер-
менде бесеусің. Аларманда және а лт а у(
Абай).
Сөйтіп,
-да
көрсеткіші әр түрлі сөз таптары-
на ж алғаны п, үстеу жасауда айы ры қш а қы змет
ат-қарады . Бұл ретте ол,
ж оғары да бай қал ған -
дай, түбір сөзден кейін, не болмаса араға басқа
бір қосымш а салып жалғанады.
С ондай-ақ әдеби тілімізде
-да
қосымш асы
өзінен кейін де басқабір көрсеткішті
(-ғы)
қабыл-
дай береді. М ұндайда негізгі сөз есімдік, көмекші
есімдерден болады да, туынды түрімен мезгіл,
мекендік ұғымдарда жұмсалады. Әсіресе,
соңғы
-ғы қосымш асы осындай мәндік ұғымдарды са-
ралай, нақтылай түседі:
Екеуің Амангелдіге мүндағы
хабарды білдіріңдер
(Ш әріпов).
Жанат алдағы
жиналыста жасайтын баяндамасын жазып бітіріп
ед/(М ұстафин).
-ғ а //-г е , - (- қ а //-к е ) тұлғасы ж ағы нан бір
кезде барыс септігі болып таны лғанм ен, үстеу
сөздердің құрамында жігі ажырамастай түбір мор-
ф емамен бірге қарастырылады. Өзі ж алғанған
сөзімен бір тұтастықта үстеу болып кетеді. Тал-
данылып отырған бұл көрсеткіш те үстеу сөздердің
өзіне ж алғанып, мезгілдік қатынаста жұмсалады.
Менен әзірге сырыңды жасыра түр
(М ұқанов).
Кешке уэд елі жерге бір саға т бүрын келдім
(Жүнісов).
Сондай-ақ бұл ж ұрнақ өзге
сөз таптарына да
жалғана береді.
Абай сөзін әр казак күніге бір рет
ауызға алатыны акикат шындык(Эі\тЬжъ).Ағаш
тасасынан шыға еңбектеп алға жылжыдым
(Иман-
жанов).
Сәтібек ауылдарымен бірге отыратындар-
дың жылкылары жүйрік болады
(Сейфуллин).
Кейде
-ка
көрсеткіш і басқа бір ж ұрнақтан
кей ін саты л ай ж а л ға н ад ы :
К үндікке ж елең
жүріспен еті кызған жарау торы арланды кап-
т алға алып, бүйірлей баст ады (Эш ш уъ).
Достарыңызбен бөлісу:


title: -д а н //-д ен , (-та н //-т ен )

text:
ҮСТЕУЛЕР
СӨЗЖАСАМЫ
407
Есімдік негізді үстеулер:
Зағираптың не-
лікт ен куанғанын ол енді ғана үғайын деді
(Ж ақ-
сыбаев).
Мен ж аткан жайды Нүрт ас а ға й
өздігінен тауып келе алм ай ж үр(Ә
білев).
Бұл көрсеткіш кейде басқа бір қосымшалар-
дан
кейін барып жалғанады
(бүлжытпастан,
жүресінен
т.б.).
Үстеу сөздердің құрамында келетін ком ек-
тес септігі жалғауының тілдік табиғаты да ж оға-
рыда
талданған
-ғ а //-г е , -д а //-д е, -д а н //-д е н
қосы м ш алары м ен бірдей түсіп ж атады . Бұл
қосымш а да үстеу, затесім создерінің құрамын-
да келіп, жаңа реңктегі үстеулерді жасауға қаты-
сады. М ұндай үстеу создер,
негізінен алғанда,
мекен, мезгіл, амалдық мәндерді білдіреді.
Қарағы м ,
бермен
кел (Абай). Оданә/ш«бу-
алды рланған олке жатыр (И сабаев). Қожаш
ер-
т е м е н к
айтып кетті (Көбеев).
Бетімен жайылып
жүрген бір ел бар (Мүсірепов).
Ж оғары да талданған үстеулердің бэрі де -
септік жалғауларының қатысуымен жасалған ту-
ылымдар.
Тілімізде, бұлардың сыртында, үстеу
жасайтын біраз арнайы жұрнақтар да бар.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -да й //-д ей - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
-да й //-д ей . Бұл қосымшасы үстеу соз табын
жасауда жиі қолданылады. Зат есім, сын есім,
сан есім, есім діктүбірлі создерге қосы лы п, ма-
ғынасы әр түрлі үстеулер жасауға қатынасады.
Ж оғарыда аталған сөз таптарынан жасалған
осындай құрылыстағы үстеусөздер сын-қимыл,
сондай-ақ мезгіл, мекен мәндерінде жұмсалады.
Д арқанбай
жаздай суда ;жу/?д/(Жансүгіров).
Әр ш аңы рақтан
күмістей бір сом елу тиын салық алынады (Есенберлин).
Қүмшекерді де кү р ға к- тай күйсеп салатын (Ж ұмақанов).
Өтінемін, ек- іншілей хат жаза көрм еңіз( Исабеков).
-дай қосымш асы сондай-ақ түбір созге ара-
ға басқа бір тұлғаны салып барып та жалғанады:
Жанат бүрынғысындай жайраңдамайды ( Мұста-
ф и н ).
М үғалім дік кызметіңді ойдағыдай атқар- •дың (Омаров).
-дай қосымшасы кейде -дя#ь/«түрінде де ай-
тылады. Бұл өте коне құбылыс тәрізді:
тоты- дайын таран ған ,
сүңқардайын сы лан ған .
Жаздай көрмедім -
жаздайын көрмедім.
Кейде есімдік негізді үстеулер
-дай көрсетк-
ішінен кейін
-да қосымшасын қабылдайды. Бұл
ретге салыстырма, амалдық мәндегі үстеулер енді
мезгілдік ұғымда жұмсалатын болады:
Оңаша түн... Мүндайда қыз-жігіттің сөз таппауы дүни- енің /сдс//ч?т/(Тоқмағанбетов).
Жүрек оты, жүрек кереметі осындайда танылса керек (Бағаев).
-ш а //-ш е . Бұл ж ұрнақ салыстыру м ағы на-
сын білдіретін үстеу жасайды:
қазақша, қоңырша, меніңше, жаңашат.б. Түркологиялық әдебиеттерде бұл қосымша-
ның ш ығу тегі /шг/ссөзімен байланыстырылады:
бүгінше - бүгін шақта. Мезгілдік мәнде жұмсал-
ған создерде бұл пікірдің дұрысты ғы аңғары ла-
ды. Ал жоғарыдағьщай салыстыру мәнінде жұмсал-
ған создерге
(адамша, ескіше, жаңаіиа) бұл қағида
онша жанаса бермейтін сияқты.
С оны мен,
-ша қо сы м ш асы н ы ң б ойы нан
осындай ом оним дік қатарда келетін шя/ссозінің
екі түрлі (мезгілдік және салыстыра айту) ұғы -
мын да түсінетін боламыз.
-ша қосымшасы есім
мэндес создерге ж алғанғанда, салыстыру ұғымы-
нан шығатын сы н-қим ы лды қ мэнде жұмсалады.
Мойын ағаіиша иіліп жатыр (И сабаев).
Бы- лайіиа балықшыға қолқа сдтгдь/(Тұрманжанов).
Асты сызылған создердегі салыстырмалық мэн
олардың бұры нғы
(ша) тұлғасы н
-дай түрімен
алмастырып айтқанда, ай қы н ы рақ сезіледі.
Ба- тиханы өлеріие сабап тастады (Тарази). О сын-
дағы
олерше созін
өлердей деп еркін ауыстыра
беруге болады.
Түбірі есім негізді осындай үстеулер кейде
мезгілдік мәнді де білдіреді:
Менің көзімше жас жігітке жаңағыдай қызмет көрсетті (Сатыбал-
дин). Аталған қосы м ш а үстеу түбірлі создердің
озіне жалғанғанда, мезгілдік мэнде келеді.
Бүгініие Сағираның үйіне қонып шығайын (Тілеков).
Екеуіңе қазірше бір болме жетпей л/с?(Райы м-құлов).
-иш ж ұрнағы м ен келген кейбір үстеу создер
басқа да тұлғалы қ озгерістерге түсіп айтыла бе-
реді
(осыніиа, өсыншама, осытиалық, осыншалық- ты). Рас, мұндай тұлғалық озгеріске барлық үстеу-
лер, кобінесе, есімдік негізділері бейім келеді.
Осынишма түнжыраудың себебін кейін түсіндім (Сэрсенбаев).
Соуле машина табылмағанына он- шама ренжіген жоқ (С арғасқае в).
Осындай негізді үстеулер енді бірде
-лық, не
болмаса -лы қ+ ты түрінде үстемелене айтылады:
Ағаш дегенің осыншалық таптырмайтын нэрсе деп ойлаған жоқ (Тілегенов).
Жолдан отиалык қашық емес (Соқпақбаев).


title: -лап//-леп - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
408
СӨЗЖАСАМ
Шайханада ж уалап ішкен араққа М ихайло
кызып отырды
(“Л ен.ж ас”).
Бүлардың соңынан
біреулеп те, түйдектеп те күнандар келіп жатыр
(Әбілев).
Егіздеп туып енеден, Есебі жок көл едік
(Әбдіқадыров).
Үстеудің осы тұлғалы түрінде де жоғарыда-
ғы дай саты лау құб ы лы сы б ай қал ад ы .
-лап
қосымш асы түбір негізді сөздерге кейде бірден
ж алғанбай, басқа бір қосымшалар арқылы үсте-
меленеді.
Күдік біртіндеп арыла берді
(Әуезов).
Жүмыс-
ты күндіктеп берген(
Жансүгіров).
Бір айда күнде-
м елеп акша тапқан
(Тәкежанов).
-латы п//-летіп.
Құрамы ж ағы н ан саралай-
тын болсақ,
-ла+т+ып
түрін аңғартады . Не-
гізінен зат есім түбірлі сөздерге жалғанып, етістік
тудырады да (
арба+ла+т+ып),
кейде осылайша
амалдық мәндегі үстеулердің де қызметін атқа-
рады. Осындай жолмен келетін үстеулердің саны
тілімізде онша көп емес.
Түнделетіп, күндіздетіп,
жауындатыт.б.
сияқты бір құрылымдас сөздерде
бұлар жымдасып, тұтастық қалпында жаңа мәнді
үстеулерді тудырады.
Гурвевтен түйе арбалатып
бірге келген
(С ы ланов).
Борандатып, жауында-
тып
/селетиш(Мәуленов).
-лате//-лете.
Бұл ж ұрнақты ж оғары да тал-
д а ғ а н
- л а т ы п //-л е т іп
тү р ін ің с и н о н и м д ік
көрсеткіші деп қарауға болады. Бұл тұлғалы үстеу
сөздерді кейде ыңғайына қарай алмастырып айта
беруге болады. Алайда әдеби тілімізде осы тұлға-
лас үстеу сөздер озалды на жеке қолданылады.
Қасқыр сылқ ете түсті, тсиішоқпар жүйелете тиді
шекеге
(М ұстафин).
Достарыңызбен бөлісу:


title: -р а қ //-р е к - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
-р а қ //-р е к . Бұл ж ұ р н а қ үстеу тү б ір л і
сөздердің озіне ж алғаны п, оларды ң бұры нғы
мәндеріне үстеме м ағы на жамайды: мекендік,
мезгілдік ұғымдардың мөлшері жалпылай айтыл-
май, саралана түсіп, кіш ірейтіңкіреген түрде
көрсетіледі. Бұл ретте аталған ж ұрнақ негіз
түбірден кейін тікелей жалғанса, кейде араға ба-
сқа бір тұлғаны салып та үстемеленеді. Сондай-
ақ
-р а қ //-р е к аф ф иксі өзінен кейін де басқа
қосымшаларды қабылдай береді. Мұндайда оның
бұры н ғы м ағы н асы одан сайы н нақты лы на
түседі.
Ашиа бүрылып әрірек кетті (Ахтанов).
Мүрат басқалардан артқарақ отб//?(Соқпақба-
ев).
-л ау//-л еу ж ұрнағы н
-р а қ//-р ек түрінің си-
нонимі деп те қарауға болады. Өйткені екеуі де
кішірейтілген түрдегі салыстырма мәнінде жұмса-
лады:
қызылдау - қызылырақ, биіктеу - биігірек, үзындау - үзынырақ. Көзге жүпынылау көрінген (Әбіш ев).
Найман мен Керейдің қалқаны күнгей- леу ж лтб/р^Есенберлин).
-ең ж ұ р н ағы мағынасы ж ағы нан
-ра қ//-р ек, - л а у //-л е у ж ұрнақтары на жақын. Бұл да тікелей
үстеу сөздердің өзіне ж алғаны п, оларға мезгіл,
мөлш ерлік мән үстейді. Мезгілдік мэндегі үстеу-
лер кішірейткіш ұғымда жұмсалады.
А лм ат ы ға бірнеше сағат кеіиең үштым (Би-
гелдинов). М ысалдағы
кеш еңсөзін кешірек, кеш- теутүрлерім ен де алмастыруға болады.
-сы н //-сін ж ұрнағы мезгілдік мэндегі үстеу
түбірлі создерге жалғанады. Онда да негізгі түбірге
көбінесе тікелей жалғанбай, араға басқа бір қосым-
шаны салып барып сатылай қосылады:
кешкісін, ертеңгісін, түнгісін. Бұл қосымшаның шығу төркіні
соң ш ылауынан ы қш ам далған ба деп ойлаймыз:
едәуірдесін бардым дегеннің толы қ түрі -
едэуір- ден соңс мес пе?
Мүрат ертеңгісін полкты қабыл- дады (Ахтанов). Ал үстеу түбірлі сөз дауы сты ға
аяқталса, аталған ж ұрнақ түбірге тікелей ж алға-
нады:
Ертең ертесін Сорғабақ өңірін әлдеқандай зор гүріл алды да кетті (Домбаев). -ш аң//-ш еңж ұрнағы зат есімдерге жалғанып,
амалды қ мән білдіретін үстеу сөз табын туғы за-
ды.
Мақсүттың көңілі жейдешең т үрған балаға ауды (С арғасқаев).
Дамбалш аң тысқа ата шық- тым (Ж үнісов).
-д ы з //-д із . Бұл ж ұрнақ зат есімді сөздерге
ж алғаны п, мезгілдік ұғымда жұмсалады.
Сырдың бойын күндіз көру ғанибет... (М әуленов).
-д ы қ //-д ік жұрнағы да есім мәнді сөздермен
біріге жұмсалып, мезгілдік мәнді білдіреді.
Әредік жотелген дыбыстар естіліп ту/хЗб/ (Көш імов).
-а й //-е й ж ұ р н а ғ ы зат есім создерге қосылып
ам алды қ мәнді үсгеуді тудырады:
М ектепке ба- ражатып, жолай магазинге кірдім (Қалдыбаев).


title: -ыртын//-іртін - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
М О Р Ф О Л о г и я
м о р ф о
л о г и я
1. СӨЗДЕРДІҢ МОРФОЛОГИЯЛЫҚ
ҚҰРЫЛЫМЫ
1 .1 . С Ө З Ж Ә Н Е О Н Ы Ң М А Ғ Ы Н А Л Ы Қ Е Р Е К -
Ш Е Л І К Т Е Р І М Е Н Т І Л Д І К Д Е Ң Г Е Й Л Е Р Г Е
Қ А Т Ы С Ы
Тіл - қоғам дағы адамдар арасы ндағы аса
маңызды қаты нас құралы болғанды қтан да, ол,
бір ж ағынан, ойлаумен, екінші ж ағынан, сол ар-
қылы санам ен, үш інш і ж а ғы н а н , қ о ға м д ы қ
өмірде белгілі-белгілі қызметтер (комм уника-
тивтік, эстетикалық-экспрессивтік т.б.) атқаруы-
мен ж эне оны ң негізгі элементтері ды бы сты қ
материалға негізделуі, оның белгілі мәнге ие бола
алуымен байланыста болып келеді. Тіл, ең алды-
мен, ойды ж арыққа шығарып, жетілдірудің құра-
лы болу арқы лы ойлаумен тікелей байланысты.
Сонды қтан тілдің негізгі-негізгі деген единица-
лары ойлаудың басты категорияларымен сәйкес
келіп жатады. М ысалы, сөз ұғымды білдіріп, со-
ның тілдік көрсеткіш і болса, ойды білдірудің
бірден-бір тілдік көрінісі сөйлем болып табыла-
ды. Сондай-ақ басқа тіддік единицалардың өзіндік
мәндері, атқаратын қызметтері бар. М іне, осы
қасиеттері арқылы тіл айналадағы объективтік
^лем,
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ж асалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ
39
Айтылым белгілері:
ны қ жуысыңқы, ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері:
күшті лепті, қатаң (шуыл),
жіңішке, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы:
тіл ұш ы , ж и н ақы
жуы сы ңқы, қатаң, ілгерінді (жіңіш ке), езулік
дауыссыз дыбыс.
Жуан еріндіктүрі: СОР, СҰРт.б.
( 19-3-сурет)
Жасалымы:
тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жинақы жуысады (2-2), жасалу орнына қарай тіл
ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тіл жатысына қарай кейінді; дауыс желбезегі
тербелмейді (5-4), желбезек қаты сы на қарай
тербеліссіз; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) барып (1-
2) жасалады, ерін қатысына қарай еріндік дыбыс
болып табылады.
Айтылымы:
тіл ұшы мен қызыл иек өзара
н ы қ ж уы сады , ж уы сы м күш ін е қар ай н ы қ
жуысыңқы; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і:
тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы күшті леппен бітеді, жуысым бітіміне
қ а р а й л е п т і ж у ы с ы ң қ ы ; д а у ы с с ы з ш уы л
дыбысталады, үн қатысына қарай қатаң; әуез
қатысына қарай жуан және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
С° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Ж асалы м белгілері:
тіл ұш ы , ж и н а қ ы
жуысыңқы, кейінді, тербеліссіз (қатаң), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері:
ны қ жуысыңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері:
күшті лепті, қатаң (шуыл),
жуан, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=52#Ж_асалы_м_белгілері:_тіл_ұш_ы_,_ж_и_н_а_қ_ы_жуысыңқы,_кейінді,_тербеліссіз_(қатаң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=52#ҚАЗАҚ_ТІЛІНІҢ_ДЫБЫСТАРЫ_39_Айтылым_белгілері:_ны_қ_жуысыңқы,_ауыз_қуысты_дауыссыз_дыбыс._Естілім_белгілері


title: ш ь ц і д ы қ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
410
М ОРФОЛОГИЯ
лы п, тек сондай жаппы грамматикалық м ағы на-
ға сәйкес мән білдіре алатын әр түрлі қосы м ш а
тұлғалар арқылы түрленеді, басқа сөздермен бай-
ланы сқа түседі, сөйлем құрайды.
М іне, осыдан келіп сөздің екі түрлі сипаты
айқындалады: біріншіден, сөздің ұғымдық сипа-
ты, яғни белгілі бір лексикалық мағынаны (әңгіме
лексикалы қ мағы налы создер жайында) білдіруі,
сол арқы лы оны ң ж алқы лы қ, жекелік сипаты
ж әне тілдің создік құрам ы ны ң бір единицасы
ретінде лексикалы қ корсеткіш болуы, екіншіден,
сөздің л екси кал ы қ м ағы насы ны ң жалпылануы
негізінде және басқа сөздермен әр түрлі тәсілдер-
мен байланысқа түсіп грамматикалық сипат алып,
сөйлемнің (ойды білдірудің) құрылыс материал-
дары ретінде қолданылуы, сөйтіп, бұл екі сипат-
ты ң диалектикалы қ бірлікте омір сүруі тілдің
қо ғам ды қ қаты нас құралы қызметін атқаруға
негіз болады. Сондықтан да сөйлемдегі сөздердің
бір-бірімен болып тұрған грамматикалық байла-
ныстарын үзсек, грамматикалық тұлғаларын апып
тастасақ, сөйлем ойды білдірмей қалар еді, тек
жекелеген ұғымдардың байланыссыз жиы нтығы
ған а болып ш ы ғар еді. М іне, осыдан келіп лек-
сикология мен грамматиканың өзара ерекшелік-
тері мен бір-бірімен байланысы, диалектикалы қ
байланы сы айқындалады . Бұл арада әңгіме тек
лексикология мен грамматика жайында ғана емес,
жалпы тіл білімінің барлы қ салалары мен тілдік
деңгейлердің ара қатынастары туралы.
Тіл білімінің қай саласын алсақ та, оның зерт-
теу объектісі я тікелей, я жанама түрде сөзге келіп
тіреледі. Өйткені сөзде фонетикалық қасиет (ды-
быстық комплекс) те, лексика-семантикалық қаси-
ет (ішкі м ағы на) те, созжасам қасиеті (жаңа сөз,
я жаңа мағына, яғни деривациялық мән) де, грам-
м атикалы қ қасиет (морф ологиялы қ құрам мен
құры лы сы , создердің түрленуі, сол аркылы бір-
бірімен байланы сқа түсіп, алуан түрлі граммати-
калық мағыналар білдіріп, сейлем құрауы) те бір-
бірімен қабысып, қабаттасып келіп отырады.
Сөз ж оқ, сөз - ең алдымен лексикологияның
тікелей ж әне басты объектісі. Ойткені тілдегі
создік құрам, оны ң баюы, дамуы, соз мағы нала-
ры ны ң түрлері мен озгеруі, дамуы т.б. сияқты
сөздің тікелей басындағы қасиеттері лексиколо-
гия саласы нда қаралып, шешімін табады. С он-
дай -ақ, сөз - созжасам саласыны ң да тікелей
объектісі. Тіліміздегі создердің барлы ғы да бір
кездері белгілі тәсілдермен жасалған. С ондай-ақ
әр түрлі тәсілдер арқылы жаңа соз жасау пробле-
масы, соз мағы насы ның озгеруі арқылы да жаңа
сездің пайда болуы, сойтіп, тілдің создік құра-
мын байыту процесі де созге тікелей қатысты
қасиеттер болып табылады.
^ Ал,
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 531

text:
СШ ДЫ 7ІДҢ М ОРФОЛОГИЯЛЫ Қ ҚҮРЫ ЛЫ М Ы
411
болымсыз тұлғада (-ба), -й - көсемш е тұлғасы
арқылы ауыспалы осы - келер ш ақты білдіріп
тұр, -мын - I ж ақ жекеше жіктік жалғау,
өлеңді -
жалпы зат есім, -ді табыс септік арқы лы тура
объекті м ағы насы н білдіріп тұр,
ермек
- жалпы
зат есім, түбір тұлға,
үшін -
септеулік шылау.
Бұл - морфологиялық талдау. С интаксистік жа-
ғынан:
м ен -
бастауыш, атау септікте,
жазбай-
мын -
баяндауыш, жіктік жалғау арқылы бастау-
ышпен I ж ақта жекеш е қиы са байланы сы п тұр,
өлеңді
(нені жазбаймын?) тура объектіні (табыс
септік) білдіретіндіктен тура толы қтауыш бола-
ды,
өлеңді жазбаймын -
табыс септік жалғауы
арқы лы б а й л а н ы сқ а н етістікті м еңгеру (сөз
тіркесі),
ермек
сөзі
үшін
шылауымен тіркесіп келіп
мақсат пысықтауыш (не үшін, не мақсатпен жаз-
баймын?) қы зметін атқары п тұр, сол
үіиін
шы-
лауы арқылы
ермек
сөзі жазбаймын дегенге мең-
геріле байланы сы п, етістікті сөз тіркесін құрап
тұр. Ж алпы бұл - жай, жайылма, ж ақты, толым-
ды, хабарлы сөйлем.
Міне, осы талдаудан грамматиканың екі са-
ласы морфология мен синтаксистің ортақ, жа-
қы н қасиеггері мен бір-бірінен айырма ерекш е-
ліктері аны қ көрінеді.
Ф онетиканы ң негізгі зерттеу объектісі ды-
быстар, олардың жүйелілігі мен қолданылу ерек-
шеліктері, заңды лы қтары болса, дыбыстардың
қы р-сыры , жасалу, артикуляциялы қ ерекш елік-
тері мен қолданылу заңдылықтары сөзге тікелей
байланысты, сөз арқылы, сөздер құрамында ғана
олар толық көріне алады. Ж еке дыбысты айтқан-
нан, оның барлық сипаты толық айқындала бер-
мейді. Сөздің бар сипаты оны ң қолданысында
сөйлем ішінде айқы ндалаты ны сияқты , дыбыс-
тардың да бар қасиеті сөз құрам ы нда қолданы -
луы арқылы айқындалады . С онды қтан да соз
ф о н е т к а ғ а да қатысты. М іне, осы қасиеттері
негізінде сөзді оте күрделі тілдік единица деп
түсінеміз. Сөз - сөйлемнен кейінгі ерекше тілдік
единица, өйткені ол - тілдің мәнді, мағы налы
бөлшегі және сөйлем құрауға негіз болатын тілдік
единица.
Демек, сөз әр қырынан тіл білімінің әр сала-
сы на тікелей, я ж анам а қаты сты болы п, тіл
білімінің негізгі объектісі болып саналады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: .2 . С Ө З Д І Ң ІШ К І М А Ғ Ы Н А Л Ы Қ Ж Ә Н Е

text:
412
М ОРФОЛОГИЯ
(мән) лексикалы қ мағына болып табылады. Сон-
ды қтан да ол мән түбірдің жеке тұрған дағы ба-
сы нда болуы керек. Түбірдің сол тұлғасы нда
екінш і сөзбен байланы сқа түсіп, сөйлем ішінде
қолданы лғанда, оған қосымш а грамматикалық,
я ғн и ол екі сөздің байланы сы нәтижесінде туа-
ты н, мәні де үстелуі мүмкін. А йталы қ, ж оғары -
дағы берілген сойлемдердегі
күміс
(нақты зат атау-
ынан басқа, бағаналардың неден жасалғандығын,
нақты затқа қаты сты ғы н),
тас
(нақты зат атау-
ынан басқа, үйдің неден салы нған ды ғы н , затқа
қаты сты ғы н) білдіріп, түбір білдіретін м ағы н а-
ны ң үстіне ж аңа қосы м ш а (қаты сты қ) м ағы на
қоса білдірсе,
сұр
(жалпы түсті білдіру нақты
бұлттың түсін білдіруге ауысуы),/77б>/?т (үй бөлме-
лерінің нақты санын білдіру) түбір қалпыңда қол-
даны лу сипаты біркелкі емес. Осы талдаудан
көрінетіндей,
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 533

text:
СӨЗДЕРДІҢ М ОРФОЛОГИЯЛЫ Қ ҚҮРЫ ЛЫ М Ы
413
дыбыстық қабырш ағы арасында белгілі бір бай-
ланыс бар екенін көрсетеді. Бірақ ол байланыс -
табиғи байланыс емес. Өйткені дыбыстар жеке
тұрғанда, ешбір мәнге ие бола алмайды: б, а, л, а
дегеннің әрқайсы сы нан ешбір мән туып тұрған
жоқ. Сондықтан да белгілі жастағы адам мэніндегі
бала
сөзінің мағы насы сол төрт дыбыс білдіретін
мәннен құралып тұрған ж оқ (жеке дыбыста мән
ж оқ). Тілімізде біркелкі дыбыстар ж иы нты ғы -
нан тұратын, тіпті бірдей дыбысталатын сөздердің
мағыналары әр уақытта бірдей бола бермеуі, лек-
сикалы қ ом онимдер - осы ны ң дәлелі. М ысалы,
1)
қара
дегенге қарама-қайш ы түсті білдіретін
ақ
(ақ шәйі орамал) ж әне 2) адал, кінәсіз, ж азы қ-
сыз деген м ағы налардағы
ақ
( Ынсапсызға не қе-
рек Істің ақ пен қарасы.
- А бай) сөздері мен
3) малдың сүті ж әне сүттен өндірілетін айран,
қаты қ, қы мы з сияқты тағамдар мәніндегі
ақ
(ақ
ііиіп оңалыгі)
сөзі мен 4) ж оқ болу, суалу деген
мэндегі
ақ
болып кету сөзі, 5) ш ы нды қ ақиқат,
хақ м ән ін д егі
а қ
(а қ өлім н ем есе ақ с ө й л е),
6) судың арнасы мен жылжуы мәніндегі
ақ
(су-
дай ақ) сөздерінің (ҚТТС ) дыбысты қ құрам ы н-
да, айтылуында бір-бірінен ешбір айырмашылы-
ғы жоқ. С оған қарамастан я ғн и қанш алы қты
бірдей дыбыстардан тұрып, бірдей айтылғанмен,
әрқайсысы бір-біріне байланыссыз, кейде байла-
нысты (көп м ағы налы қ негіздегі омоним болса)
әр түрлі м ағы наны білдіреді. С ондай-ақ, 1) ке-
рек, тағам , там ақ м эніндегі
ас
(ас адам ны ң
арқауы), 2) там ақ пісіру, әзірлеу мэніндегі
ас
(ет
ас), 3) бір жерден екінш і жерге қарай өту, орлеу
мәніндегі
ас
(таудан ас) т.б. сөздер де дэл осы н-
дай. Бұл сияқты ом оним сөздерді көптеп келті-
руге болады. Б ұны ң озі сөз білдіретін м ағы на
оны (сөзді) кұрайтын сыртқы дыбыстар мэнінен
туындіЪіайтынын көрсетеді. Жекелеген дыбыстар
ешбір мәнді білдіре алмайды.
Демек, создің ішкі м ағы налы қ ж ағы мен
оның сыртқы дыбыстық комплекс жағы арасын-
дағы байланы с
т абиғи емес, тарихи қалыптас-
қан дэстүрлі байланыс
болТіп табылады. Басқаша
айтқанда, жекеш елёгён дыбыстардан тұратын,
қалыптасқан дыбыстық комплекс жеке-жеке бір
тіл д ік е д и н и ц а р етінде белгілі бір ұғы м д ы
білдіретін болған. М іне, ол ұғым - сол создің
мағынасы, ойткені сөз айналамыздағы зат, құбы-
лыс, я оның сыны мен саны, қимыл, іс-эрекет,
оның эр түрлі амалы т.б. жайындағы ұғым, не
соның аты, атауы.
Сөздің м ағы насы әр түрлі болады. Создің
жеке тұрғанда да, белгілі бір ұғымның аты ретін-
де танылатын нақты м ағы насы да, одан туын-
дайтын әр түрлі ауыс, келтірінді м ағы насы да,
сойлеу процесінде неше түрлі тұлғалар қосылуы-
ның нәтижесінде пайда болатын немесе басқа
создермен қарым-қатынасқа түсу арқылы туатын
сан салалы жалпы мағыналары да болады.
Әрине, ол мағына түрлерінің бір-бірімен бай-
ланы сы , ж алғасты лы ғы болуымен қатар бір-
бірінен айырмаш ылықтары , озгешіліктері бола-
ды. Ең аадымен соз білдіре алатын мағынаны екі
түрге бәліп жүрміз:
лексикалы қ м ағы на жэне
грамматикалық мағына.
Достарыңызбен бөлісу:


title: .3 . С Ө З Д І Ң Л Е К С И К А Л Ы Қ Ж Ә Н Е

text:
414
М ОРФОЛОГИЯ
бір ж аққа аттану қимылы. Сонымен бірге бір сөз
осы ндай нақты тура м ағы нам ен бірге басқа да
мағы наларды білдіріп, ауыс, келтірінді м ағы на-
ларда жұмсала береді. М ысалы,
айыру
етістігі, ең
алды мен, дыр еткізіп жырту ж әне қақ жару, екі-
ге бөлу м ағы налары н білдіреді. Бұл - етістіктің
тура м ағы налары . С оны мен бірге айыру етістігі
бөліп ш ы ғу (қайм ақтан майды айыру), ажырату
(ешкімді айы ры п болмайды), жер жырту, тілу
(жерді тайы з айырады), арашалау, құтқару (бей-
шара шалды ұрылардан айырып алды), бөлектеу,
алалау, бірдей көрмеу (оларды бізден неге айы-
расыз?), таны п, білу, аны қтау (түнде айы ра ал-
мадым) т.б. сияқты мағы наларды білдіреді. Бір
сөздің басында, міне, қаншама мағына бар?! Енді
шЬ/ду етістігінің тағы бір ауыс м ағы насы - үнем
қылу, күн көру.
Осы заттардың майы м ен үн,
шайын айырсын
(Әуезов). С ондай-ақ
айып
сөзінің
м ағы н асы н а көз жіберейік: ескі әдет-ғұры п за-
ңын бұзғаны үшін тағылатын кінә, жаза, жауап-
керш ілік, ш траф, ал оны ң ауыс м ағы насы - мін,
кемшілік:
Ж алғы з-ақ тал бойыңда бір айыбың:
Даусың жоқ, не себепті сыбырлайсың
(Ахметбе-
ков) т.б. (ҚТТС). “Абай жолы” романынан алын-
ған м ы на бір үзіндіге де назар аударайық.
“Ол
Абайды көре отырып, Құнанбайдың озге жас бала-
ларын да еске алды.
- Осы, ана Ы сқақ бір жошын. Бір түрлі пы-
сық та сергек неме, - деді.
- Ол элгі Күңкенің қолындағы м а ? - деп сүрап
алып, Бөжей:
- Рас, қүлдырап түр! - деді.
- Я, рас-ау, соның оты бар! - деп, Байсал да
қостады. Мүның бэрі - қиялап айтқан Қүнанбай-
дың қошаметі. Үндемей түйіліп, сүп-сүр боп отыр-
ған Қүнанбай ол сөздерге көп шіміркенген жоқ.
Қайта теріс көргендей мойын бүрып, Абайға қарап:
- Одан да не күтсеңдер де, осы ж аман қара-
дан күтсеңдеріиі, -
дед/”(Әуезов).
О сы ндағы
жаман
сөзі тіпті де жаман емес.
Ж ам ан қара деп оты рғаны - Абай. О ған іштей
риза болып, Абайдың келешегінен зор үміт күтіп,
солай деп отыр. Тіпті аспанға атып, ересен м ақ-
тап та жібергісі келіп оты рған ж оқ. Бұл - сөздің
контекстік келтірінді мағы насы , өйткені бұл ма-
ғы на тек осы контексте, осы қолданыста ғана
осылай түсініледі.
Сойтіп, сөз бір я бірнеше лексикалы қ мағы -
наны білдіреді екен. Және сол лексикалы қ мағы-
наның негізінде белгілі стильдік мәндегі әр түрлі
алады. Бірақ соз сәйлемде қолданы лғанда, ол
қанш ама полисемиялы (көп мағыналы) болған-
мен, оны ң бір ғана мәнінде жұмсалып, бір ғана
мағы насы н білдіріп тұрады. Сондықтан да сөзде
бір ғана лексикалы қ м ағы на болады дейміз. Д е-
мек, сөз жалпы бірнеше мағынаны, көп м ағы на-
ны білдіре алғаны м ен, сөйлемде соның бір ғана
мағынасында қолданылады, басқа мағыналары ол
жерде ескерілмейді. Бұған керісінш е сездің бір
ғана қолданысының өзінде бірнеше грамматика-
лы қ м ағы на болуы мүмкін.
Сөздің лекси калы қ м ағы насы оны ң ұғы м -
ды қ мәні болсын (белгілі бір заттың, құбылыс-
тың, іс-әркеттің, әр түрлі амалдың т.б. аты, ұғы-
мы), келтірінді, ауыспалы, метафоралы т.б. мәндер
болсын сәйлемде бір қы ры нан ғана корініп, бір
мәнінде тұрады. Ол соз сойлеу процесіне түскен-
діктен (сойлемде қолданылғандықтан), таза лек-
сикалы қ м ағы наны білдіріп қана тұрмайды, сол
лексикалық мағынасының жалпылануы арқасында
және сойлемдегі басқа создермен әрқалай қаты-
насқа, грамматикалық байланысқа түсу нәтижесін-
де және кейде сол сөзге әр түрлі грамматикалық
тұлғалар үстелу арқылы неше түрлі грамматика-
лық мағыналар беріледі. Создердің осындай қаси-
етгерін жинап, ұйымдастырып тұратын - сойлем.
Сол сойлем арқылы сөздің нақты я келтірінді
лексикалы қ м ағы насы да, лексикалы қ м ағы на-
ның жалпылануы негізінде пайда болатын грам-
матикалық м ағы на түрлері де, үстеме граммати-
калық мағыналары да сойлемдегі бір создің шең-
берінен диалектикалық байланыста корініп жата-
ды. Бір қарағанда создегі осындай м ағы на үйме-
жүймелілігі қат-қабаттасы п, араласып жатқан
сияқты корінгенм ен, олардың тәртіпті, озіндік
қатпарлы жүйелері бар екендігін кореміз де, сол
арқылы олардың бір-бірімен шатастырмай айы-
рып ала білеміз. Әңгіме соның мәніне түсініп,
жүйе іздерін бір-бірімен щатастырып алмауда.
Сөйтіп, лексикалық мағына создің оз басын-
дағы ұғым дық, әуелгі м ағы насы болса, грамма-
тикалы қ м ағы на екінші қатардағы, лексикалы қ
мағынаның жалпылануы, создің тұлғалануы, бір-
бірімен қары м -қаты н асқа түсуі арқылы сойлеу
процесінде жасалатын, пайда болатын мағынасы.
Достарыңызбен бөлісу:


title: .4 . Г Р А М М А Т И К А Л Ы Қ Ұ Ғ Ы М Д А Р

text:
СӨ ЗДЕРДІҢ М О Р Ф О Л О Г И Я Л Ы Қ Қ Ү Р Ы Л Ы М Ы
415
грамматикалық сипаты аш ы лм ақ) оған (тілдің
грамматикалық құры лы сы на) тән басты-басты
грамматикалык ұғымдарды
ажыратып, олардың
ерекш еліктерін, сипаты н айқы ндап алу қажет.
Өйткені тілдің грам м атикалы қ құрылысы сала-
сала жұйелерден құралады да, олардың тұтасты-
ғы сол жүйелерге тән белгілі заңдылықтардың
негізінде болып отырады. Ол жүйені айқы ндап,
заңдылықтарын алу үшін сала-салаларын сарап-
қа салып, жекелеген ерекшеліктерін, ортақ грам-
матикалық сипаттарын, әр құбылыстың ішкі мәні
мен сыртқы тұрпатын және оның шекарасын ай-
қындау үшін, ондағы грамм атикалы қ әр түрлі
амал-тәсілдерді, сөздердің белгілі бір ортақ қаси-
еттері арқылы то п -то п қ а болінуін, олардың ма-
ғыналары мен сөйлеу процесіндегі қызметтерін
білу қажет. Д емек, сөздің сойлеу процесіндегі
басқасөздермен әр түрлі қатынастарының негізінде
пайда болатын ішкі мәндері, оның көрінісі бола-
тын сыртқы түр-тұлғасы, солардың барлығы не-
гізінде сөйлемде олардың белгілі қызмет атқаруы
т.б. тілдің грамматикалық құрылысымен байла-
нысты болса, оның өзіндік ерекшеліктері тағы да
сол сөздің грамматикалық сипатымен анықтала-
ды. Сөйтіп,|ен басты грамматикалық ұғымдарға
грамматикалык мағына,
оның берілу тәсілінің бір
түрі
граммат икалык форма
жэне осы екеуінің
жүйелі ж иы нтығы н құрайтын
грамматикалық
категория
дегендер енеді. Бұл үшеуі бір-бірімен
диалектикалық бірлікте болып, тілдің граммати-
калық құбылысын құрайды да, қалған жекелеген
грамматикалық единицалар мен құбылыстар, жүйе-
лер осы ұғымдардан туындайды.
1.5. ГРА М М А ТИ КА ЛЫ Қ М АҒЫ НА Ж Ә Н Е О Н Ы Ң
Т Ү Р Л Е Р І
4Г ’
ц& Ь
, Тілдегі әрбір сөздің (белгілі ұғымды білдіре
алатын мэнді сөздің) нақты лексикалық мағына-
сымен бірге жалпы грамматикалық мағынасы да
болады. Сөздің лексикалы қ м ағы насы - нақты,
ұғы м ды қ м ағы на, я ғн и бір сөзден екінші сөзді
айыратын реестрлік создік мағынасы болса, грам-
матикалық мағынасы - сөздің тым жалпы мағы-
насы, сол сөздің лексикалы қ мағынасының жал-
пылануы немесе оған әр түрлі тұлғалар үстелу
арқылы түрленуінің нәтижесінде немесе басқа
сөздермен әр алуан қарым-қатынасқа түсу салда-
рынан пайда болатын ж әне создерді бір-бірінен
болмей, керісінше белгілі бір грамматикалық тогі-
тарға ортақ қасиеттер арқылы біріктіретін жалпы
мағыналар болып табылады.
Г рам м атикалы қ м ағы на сайы п келгенде,
сөздің лексикалы қ мағынасымен тікелей байла-
нысты болады. Бірақ грамматикалық мағыналар-
дың озі біркелкі емес. Тікелей лексикалы қ мағы-
надан туатын да, создің түрлену жүйесі негізінде
тұлғалауынан да пайда болатын грамматикалық
м ағы налар бар.
Туғанда дүние есігін аіиады өлең,
Өлеңмен жер қойнына кірер денең
(Абай) деген
сойлемді талдап корейік. Сөйлемде қолданылған
әрбір соз бір-бір лексикалы қ м ағы наны және
бірнешеден фамматикалық мағынаны білдіріп тұр:
1.
туғанда,
лексикалы қ м ағы насы - нақты туу
қим ы лы ; граммагикалық м ағы налары - 1) жал-
пы қимылды білдіруі; 2) салттылық мән; 3) еткен
ш ақты қ мэн; 4) бір қимылдың (ашудың) мезгілін
білдіруі; 2.
дүние,
лексикалы қ м ағы насы - әлем
м ағынасындағы дерексіз зат; ф ам м атикалы қ ма-
ғыналары: 1) жалпы абстракт зат атауы; 2) қаты-
сты қ-м енш іктілік мән; 3.
есігін,
лекси калы қ ма-
ғы насы - үйдің бір бөлігі болып табылатын есік
нақты заттың ауыспалы мағы нада қолданылуы;
грамматикалық мағыналары: 1) жалпы зат атауы
болуы; 2) екінш і бір затқа (дүние) тәуелді, со-
ның болшегі бөлуы; 3) өл тәуелділік 3-ж аққа
қатысты; 4) тура өбъектіні білдіру; 4.
аіиады,
лек-
сикалық мағынасы - ауыс мағынадағы ашу қимы-
лы ; гр ам м ати к ал ы қ м ағы н а л а р ы : 1) ж алпы
қимылды білдіру; 2) өл қим ы лды ң сабақты бө-
луы; 3) ауыспалы өсы ш ақ м энін білдіру; 4) 3-
ж ақтағы субъектінің қимылы; 5.
өлең,
лексика-
л ы қ м ағы насы - нақты олең деген зат атауы;
грамматикалық мағыналары: 1) жалпы зат атауы
болуы ; 2) аш у қи м ы л ы н ы ң гр ам м ати к ал ы қ
субъектісі болуы; 6.
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 536

text:
416
М О Р Ф О Л О Г И Я
ның грамматикалық субъектісі. Бұлар осы сөйлем-
дегі сөздердің білдіретін бөлек-бөлек м ағы нала-
ры, бұлардың да өз ішінен тереңдетіп әрі қарай
м ағы налы қ реңктерге де кіш ірейтіп бөле беруге
болады.
Осы шағын талдаудан көрінетіндей, сөйлем-
дегі әрбір мәнді сөз бір лексикалы қ м ағы на және
бір я бірнеше грамматикалық мағынаны білдіреді.
Ж әне грамм атикалы қ
м ағы налар біркелкі емес,
олардың берілу тәсілдері де әр түрлі. Осы создерді
кейбір ортақ грамматикалық мағыналарына қарап
топтауға да болады. М ысалы, жалпы затты зат
атауын білдіруіне қарай
дүние, есігін, өлец, өлец-
мен, жер, қойнына, денец
создерін
бір топ етіп,
жалпы қимылды білдіруіне қарай
туғанда, аиіа-
ды, кірер
создерін бір топ етіп, салттылық сипаты
ж а ғ ы н а н
т уғанда, кірер
создерін бір топ етіп,
3-ж ақ субъектінің қим ы лы н білдіруі ж ағы нан
ашсіды, кірер
создерін бір топ етіп, тәуелділік
м әніне қарай
есігін, койнына, денец
создерін бір
топ етіп т.б. топтауға болар еді. С ойтіп жалпы
мағына, грамматикалық мағынаның бірыңғайла-
сты ғы, ортақтығы ж ағы нан сөздерді белгілі топ-
тарға жіктеуге болады.
С оны м ен бірге ол грам-
матикалық мағыналардың түрлері де, берілу жол-
дары да біркелкі емес. М ысалы,
туғанда, ашады,
/арерсоздерінің жалпы қимыл, іс-әрекетті білдіруі
мен салттылық (туғанда, кірер) сабақтылық (аша-
ды) м ағы налары нақты қим ы лды ң абстракция-
ланы п, жалпылануы арқылы пайда болған. Сон-
д а й -а қ
дүние, есігін, өлец, өлецмен, жер, қойнына,
денең
создерінің жалпы зат атауын білдіруі нақ-
ты заттардың абстракцияланып, жалпылануы ар-
қы лы пайда болып отыр. Д ем ек, бұл тэрізді
грамматикалық мағыналар создердің лексикалық
мағы наларының абстракциялануы, жаппылануы
арқы лы беріледі. Сойтіп,
бұл - грамматикалық
м ағы на білдірудің сем антикалы қ тәсілі (жолы)
болып табылады.
Осымен байланысты бірден мынадай сұрақ
туады. Нақты заттың аты немесе нақты қимыл
болса, ол лексикалы қ м ағы на да, жалпы заттың
аты немесе жалпы қимыл болса, ол грамматика-
л ы қ м ағы на бола ма?
Бұл сұраққа нақты да толық жауап беру үшін
жоғарыдағы сойлемдегі создерді талдап көрейік.
Берілген сөйлемдегі
дүние, есік,
же^сөздерінің
әрқайсысы жеке-жеке ұғымды білдіретін заттың
аты,
туғанда, ашады, кірер -
нақты қимыл ұғы-
мын білдіретін сөздер, сон д ай -ақ
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 537

text:
СӨ ЗДЕРДІҢ М О Р Ф О Л О Г И Я Л Ы Қ Қ Ү Р Ы Л Ы М Ы
417
Сөзде лексикалы қ м ағы наны ң жалпылануы
негізінде пайда болатын жалпы грамматикалық
мағы на (жалпы заттың аты, жалпы қимыл т.б.)
басқа да жалпы грамм атикалы қ мағы наларды
білдіруге негіз болады. М ысалы, жалпы заттың
атауы болу м ағы насы м ен бірге ол жалпы грам-
матикалық м ағы на жекелеген (жалпы) заттың
атауы болуы м үмкін немесе алуан түрлі заттың
жалпы ортақ атауы болуы мүмкін (жалпы есім);
деректі немесе дерексіз зат атауы болуы мүмкін;
адамға байланысты (кімдік) немесе адамнан бас-
қа затқа байланысты атау болуы мүмкін т.б. Сон-
д ай -ақ заттың сы ны н білдіретін сөздер сапалы қ
сы н ға немесе қаты сты қ сы нға байланысты бо-
луы мүмкін, қимылды білдіретін сөздер салтты-
лы қ немесе сабақты лы қ сипатпен қатысты бо-
луы мүмкін немесе қимылдың неше түрлі семан-
тикалы қ сипаты болуы мүмкін (қалы п, қо зға-
лыс, амал - әрекет, ойлау қабілетіне байланысты,
көңіл күйіне байланысты т.б.). Бұлардың барлы-
ғы да сөздің жалпы сем антикасы нан туындай-
тын жалпы грамматикалық мағыналары. Сөйтіп,
сөзде жалпы грам м атикалы қ м ағы на біреу ғана
емес, бірнеше де болуы мүмкін.
Жалпы грамматикалық м ағы наны ң осы си-
яқты сипаты на ерекш е назар аударуға негіз бо-
лып отырған бұл мәселелердің бұрын бір жақты,
қате түсіндіріліп келуінде болып отыр. Ең алды-
мен грамматикалық мағына лексикалық мағына-
мен жарыса оты рып, айқы ндай, саралай түсетін
м ағы на емес, сол лекси кал ы қ м ағы наны ң жал-
пылануы арқылы туатын сөздің жалпы м ағы на-
сы. Л ексикалы қ м ағы н аға қарағанда граммати-
калы қ м ағы на одан кейін пайда болады. Атап
айтқанда, грамматикалық м ағы на алдымен лек-
сикалық м ағы наны ң жалпылануы арқылы пайда
•'болып> содан кейін сөйлеу процесінде сөздің
жұмсалу м ақсаты на қарай оған әр түрлі тұлға-
лардың қосылуы арқылы немесе сөйлемде басқа
сөздермен әр қилы қары м -қаты н асқа түсуі ар-
қылы үстеледі, демек, осының нәтижесінде екінші
қатардағы м ағы на болып табылады. С ондай-ақ
лексикалы қ м ағы наны ң мәні дара болса, сөйтіп,
сөздерді бір-бірінен саралап, бөлуге негіз болса,
грамм атикалы қ м ағы н а жалпы болады, жеке
создерге (ф орм аға) ғана емес, солардың белгілі
топтарына тән болатындықтан, сөздерді грамма-
тикалық сипаты жағынан, жоғарыда көрсетілген-
дей, топтауға негіз болады. О ны ң үстіне сөз бір
ғана лексикалы қ м ағы наны білдірсе, граммати-
калық мағына сөйлемдегі сөзде, әдетте, бірнешеу
болады. Е кін ш іден , гр ам м ати кал ы қ м ағы н а
сөйлеу процесінде сөздің әр түрлі грамматика-
л ы қ тұлғалар арқы лы түрленуінен де туады,
корінеді. Ү ш інш іден, грамматикалық м ағы на
сөйлеу процесінде сөздердің басқа сөздермен әр
қилы қары м -қ аты н асы н ан да пайда болады.
Бұлардың барлығы да грамматикалық мағына деп
тан ы лған ы м ен , олардың әрқайсы сы ны ң мәні,
сипаты, грамматикалық категория ұғымына қатыс-
ты, сездің белгілі топтарға бөлініп, олардың ірам-
м атикалы қ сипатын айқындаудағы рөлі бірдей
емес. Сондықтан да грамматикалық мағына атау-
лыны жасалу тәсіліне, сөздің ф ам м атикалы к си-
патын айқындаудағы мәніне қарайж алпы
Достарыңызбен бөлісу:


title:
грам-
матикалык мағына, категориялық грамматика-

text:
418
М О Р Ф О Л О Г И Я
сика-грамматикалы қ) топтарынан өз ішінде кіші
топтар да болініп ш ы ғы п отырады. М ысалы,
үй,
бала, Алматы
немесе
жақсы, көк, тасты, қүмсыз
немесе
кел, тұр, о й ла і.Ь .
сөздердің лексикалы қ
м ағы налары ны ң жалпылануы нәтижесінде жал-
пы заттық немесе ж алпы сындық немесе жалпы
қимыл, іс-әрекеттік сияқты жалпы грамматика-
лы қ м ағы на туған. Ол солардың әрқайсы сы ны ң
өзінде тағы да кіш ірек жалпы грамм атикалы қ
мағьц^а байқалы п, кіш ірек топтарды көрсетуге
боладьһ Жалпы заттық мағынадағы сөздерді адам-
ға байланысты (кімдік) заттар (бала, кісі, жолдас
т.б.), адамнан басқа затқа байланысты (нелік) зат-
тар (үй, тас, ағаш т.б.), ж алпы лы қ немесе жал-
қы лы қ ерекшелігіне байланысты (Алматы, Құла-
гер, Ертіс т.б.), со н д ай -ақ деректі-дерексіз т.б.
топтарға бөлуге болады. Ж алпы сы нды қ м ағы -
надағы сөздерді сапалы қ сын-белгі (жақсы , ж а-
ман, үлкен, биікт.б.), түске байланысты сын (көк,
қы зыл, ақ т.б.), қаты сты қ сын (тасты, құм сы з,
аудандық т.б.) деп, ж алпы қимылды білдіретін
сөздерді қим ы лды қ мәнді (кел, кет, шап т.б.),
қалыпты білдіру (тұр, отыр, жатыр т.б.), абст-
ракты іс-әрекет (ойла, қиялда) т.б. толып жатқан
мәнді білдіруіне қарай топтарға бөлуге болар еді.
С өйтіп,
Достарыңызбен бөлісу:


title: жалпы грамматикалық мағына соз - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
жалпы грамматикалық мағына соз таптарыиың семантикалық сипатыболып табы-
лады.
Создерді топтастырудың семантикалық деп аталатыи принципі сөздердің осы жалпы грам- матикалық мағынасына негізделеді. Ескере кету
керек, жалпы ф амматикалы қ мағына лексикалық
м ағы наны ң ж алпылануы нәтижесінде болса да,
ол енді лексикалы қ м ағы на болып саналмайды.
Грамматикалық мағына арнайы ф ам матика-
лы қ формалар арқы лы да беріледі. Грамматика-
л ы қ ф орма деген ұғы м ға, ең алдымен, сөзге
(түбірге) үстелетін қосымш алар, сондай-ақ пре-
ф икстер мен жүйелі түрдегі ішкі ф лексия, суп-
плетивтік тэсіл жатады. Ал қазақ тілінде пре-
фикстік те, ф лексиялы қ та, супплетивтік те тәсіл
жоқ. Бірлі-жарым кірме сөздің құрамындағы
бей, би (бишара, беймаза),
на (наразы) сияқтылардың
жеке басында ешбір грамматикалық-семантика-
л ы қ сипат ж оқ, олар тілімізде соз құрам ы нан
болінбей, тұтасып кеткен.
Қазақ тілінде грамматикалық форма арқылы
берілетін м ағы наны
категориялық грамматика- лық мағынадеп атау қажет. Ж алпы грамматика-
л ы қ м ағы на лексикалы қ м ағы наны ң жалпыла-
нуы арқылы беріліп, сөздің сыртқы тұлғасы на,
түріне қатысты болмай, демек, түрлену жүйесіне
қатысты болмай, таза грамматикалық семантика
ретінде болса,
категориялық грамматикалық мағына, ең алдымен,
белгілі грамматикалық ф орм аларарқы лы беріледі де, екіншіден, сол ар-
қылы белгілі грамм атикалы қ топтағы сөздердің
(сөз таптары ны ң)түрлену
жүйесі болып табыла-
ды, үшіншіден, соның нәтижесінде сол топтағы
создердің
грамматикалық немесе
лексика- грамматикалық категориясын құрауға негіз бо-
лады. Мысалы, тәуелділік немесе ш ақты қ мағы -


title: Жалпы сипаттамасы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
40
ФОНЕТИКА
Ш дауыссыз дыбысының үндесім түрлері
Ж уан езуліктүрі: Ш АШ , Ш Ы Қ т .б .
(20-1-
сурет)
Жасалымы:
тіл үшы мен қы зы л иек өзара
жайылыңқы жуысады (2-3), жасалу орнына қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілд ің ж аты сы н а қарай кей ін д і; дауы с
желбезегі тербелмейді (5-4), желбезек қатысына
қарай тербеліссіз; ерін жазылып (езу тартып)
барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на қарай
езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
н ы қ ж уы сад ы , ж уы сы м күш ін е қ а р а й н ы қ
жуы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп,
көм ей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і:
тіл ұш ы м ен қ ы з ы л и е к т ің
жуысымы күшті леппен бітеді, жуысым бітіміне
қарай күшті лепті; дауыссыз шуыл дыбысталады,
үн қаты сы на қарай қатаң; әуез қаты сы на қарай
жуан ж әне езу әуезді дыбыс болып табылады.
Ш жуан езулік түрінің айыры м белгілері
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=53#Естілім_белгілері:_күшті_лепті,_қатаң_(шуыл),_жіңіш_ке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=53#Ж_асалы_м_белгілері:_тіл_ұш_ы_,_ж_и_н_а_қ_ы_жуысыңқы,_ілгерінді,_тербеліссіз_(қатаң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=53#ФОНЕТИКА_Ш_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Ж_уан_езуліктүрі:_Ш_АШ_,_Ш_Ы_Қ_т_.б_.__(20-1-__сурет)_Жасалымы


title: натәуелді жалғаулары немесе - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
СӨ ЗДЕРДІҢ М О Р Ф О Л О Г И Я Л Ы Қ Қ Ү Р Ы Л Ы М Ы
419
Сөйтіп,
қат ы ст ы қ грам м ат икалы қ м а ғы -
на
сөздердің сөйлемде атқаратын қызметтерімен
байланысты және көбіне контекстік болып келеді
де, сөздерді таптастыруда сөздердің синтаксистік
қызметі принципіне негіз болады. Сонымен бірге
грамматикалық м ағы наны ң бұл үш түрі, бір жа-
ғынан, грамматикалық мағы наның грамматика-
лы қ ф орма деген ұғы м м ен байланы сты лы ғы н
және грамматикалық категория деген ұғымының
мәнін, ш еңберін айқы ндауға негіз болатынын
категориялық м ағы на көрсетсе, екінші жағынан,
кейде тек ол м орфология саласымен ш ектеліп
қоймай, синтаксиске де еніп кететінін қатыстық
фамматикалық мағына көрсетіп, морфология мен
синтаксистің арасы н жымдастыра түсуге себін
тигізеді. Үш інш і ж ағы н ан , жалпы грамматика-
лы қ м ағы на жекелеген сөз топтарының семанти-
калық сипатын айқындайды.
1.6. Г РА М М А Т И К А Л Ы Қ М А Ғ Ы Н А Н Ы Ң Б Е Р ІЛ У
Т Ә С ІЛ Д Е Р І М Е Н Ж О Л Д А РЫ
Грамматикалық м ағы наны ң берілу
тэсілдері
деген ұ ғы м б ел гіл і бір м а ғы н а ти п т е р ін ің
(түрлерінің) не арқы лы және қалай берілуінің
тілдік қабат негізіндегі
жиынтығы, тобы
болып
табылады да, ол оз ішінде жекелеген түрлерден
тұрады. Міне, ф ам матикалы қ мағынаның белгілі
бір берілу тәсілінің бірнеше түрлері болуы мүмкін.
Сол түрлер ол тәсілдің немесе м ағы на берілудің
жолдары деп аталады.
Г рам м атикалы қ м ағы н ан ы білдірудің
ең
бірінші тэсілі - семант икалык тэсіл
у Ол - сөздің
лексикалық мағынасының абстракцияланып, жал-
пылануы арқылы іске асады. Сәйтіп, жалпы ф ам -
матикалы қ м ағы на пайда болады. Екінші -
син-
тет икалы к т эсш
Грамматикалы қ м ағы наны ң
с и н т е т и к а л ы қ тәсіл а р қ ы л ы б е р іл у ін ің тіл
білімінде бірнеш е жолы бар. Олар:
Достарыңызбен бөлісу:


title:
қосымша
қосылу жолы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
қосымша қосылу жолы, я ғн и ф ам м атикалы қ тұлғалардың
(формалардың) үстелуі арқылы грамматикалық
м ағы наны ң берілуі,
префикс қосылу жолы, яғн и
созге префикс (приставка) қосылу арқылы ф ам -
матикалы қ м ағы наны ң берілуі;
ішкі флексия жолы, яғн и сездің ішкі кейбір дыбыстары ның
озгеруі, алмасуы, қосылуы арқылы ф ам м ати ка-
лы қ мағы наның берілуі немесе бір тұлға арқылы
бірнеше ф амматикалы қ мағынаның берілуі;екпін
арқылы, яғн и екпіннің озгеруі мен грамматика-
л ы қ м ағы наны ң берілуі,
супплетивті жол, я ғн и
фамматикалық мағынаның жеке-жеке создер ар-
қылы берілуі. Үшінші -
аналитикалык тэсіл. А налитикалы қ тәсілдің бірнеше түрі, жолы бар.
Олар: негізгі создердің тіркесуі арқылы грамма-
тикалы қ м ағы наны ң берілуі (мы салы
,алтын са- ғат , темір күрек, ағаш үй, шэкірт бала сияқты
тіркестерде алғаш қы зат атаулары
алтын, темір, ағаш, шэкірт екінші зат атауын білдіретін сөздер-
мен тіркесу арқылы затгық мағынада емес, қаты-
стық-сындық мәнде қолданылған),негізгі
соз бен комекші создің (комекші етістік, шылау т.б.) тірке-
су арқылы грамм атикалы қ м ағы н ан ы ң берілуі,
сөздердің косарлануы арқылы ф ам м атикалы қ ма-
ғы наны ң берілуі, сөздердің орын тәртібі арқылы
ф ам м атикалы қ м ағы наны ң берілуі, дауыс ырға-
ғы, интонация арқылы грамматикалық мағы на-
ның берілуі. С ондай-ақ аралас тәсілдер де болуы
мүмкін, я ғн и грамм атикалы қ м ағы н ан ы ң бері-
луінде бір емес бірнеш е тәсілдің элементі болуы
мүмкін.
Грамматикалы қ м ағы н ан ы білдірудің бұл
корсетілген тәсілдері мен жолдары бәрі бірдей
бір тілде толық кездесе бермеуі мүмкін. Бір тілде
олардың кейбіреулері ғана қолданылуы мүмкін.
Қазақ тілінде бұл тәсіддердің кездесетіндері мы-
налар:


title: Семантикалық тәсіл - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
420
М О Р Ф О Л О Г И Я
ров). Берілген сөйлемдегі сөздерді жалпы грам-
матикалық мағыналарының ортақтығы ж ағынан
мынадай топтарға бөлуге болар еді: 1) су, май,
қой, қасқыр, дәме, еңбек, жеміс, көз, қолқабыс -
бір топ, 2) (май) бітпес, (қой) өткенге, күлеміз,
ж ы лап, (дәме) еткенге, ж асам айм ы н, көрем(ін)
деп ж асам айм ы н, берем(ін) деп - екінш і үлкен
топ; 3) лай, кейінгіге - үш інш і топ т.б. Бірінші
топтағы әр сөздің нақты лексикалы қ мағынасын
айқы ндай отырып, ол сөздердің бір-бірімен жа-
қы нды ғы ж оқ екендігін аны қтап, абстракцияла-
ну, жалпылану барысындағы мәніне назар аудар-
сақ, я ғ н и нақты
су
мәніндегі зат атауының жал-
пы зат атауы мәні, нақты
м ай
мәніндегі зат атау-
ы ны ң жалпы зат атауы мәні, нақты түлік, мал-
ды ң бір түрі қой мәніндегі зат атауының жалпы
зат атауы мәні, дәл
сол
сияқты
дэме, еңбек,
жеміс, көз, колқабыс
нақты ұғымдық атаулардың
жалпы зат атауы мәні, екінш і топтағы әр сөздің
(май)
бітпес -
біту,
қой өткенге
- өту,
күлем із -
күлу,
жалап -
жалау,
дэме еткенге
- дәм ету,
ж асам айм ы н-
жасау,
көр ем індеп -
көру
,ж аса-
м айм ы н -
жасау,
беремін
деп - беру өздері ғана
білдіре алатын нақты іс-әрекет, қимыл, процесс
болып, одан жалпы іс-әрекет, қимылды білдіруге
ж әне үш інш і топтағы
ла й
дегеннің
су
зат ұғы -
мының сапалық бір белгісі (таза емес, тұнық емес
т.б.) болу негізінен жалпы заттың сапалық белгісі
болу,
кейінгі
сөзінің нақты ұрпақ, жастар сияқты
болаш ақ қауы м ы ны ң белгісінен жалпы қаты с-
ты қ (одан субстантивтену) мәнге көшуі көрініп
тұр.
Сөйтіп, сөздер лексикалық мағынасы арқылы
дараланып, сараланып, ерекшеленіп, тілдің жеке-
жеке лексикалы қ единица ретіндегі көрінісі бо-
лы п тұрса, ол енді лексикалы қ м ағы налары ны ң
абстракцияланы п, ж алпылануы арқы лы ортақ
г р а м м а т и к а л ы қ қ а с и е т т е р г е ие б о л ы п ,
грамматикалық әр түрлі топ (сөз топтары) құрауға
мүмкіндік туады. Я ғни, тілдегі бір топ сөздер зат
атауы ұғы м ы м ен байланы сты болы п, заттық
ұғымды білдіретін сөздер (зат есім), екінші тобы
әр түрлі қим ы л, іс-әрекетті білдіретін сөздер
(етістік), үшінші тобы - заттың әр түрлі белгісін,
сапасы н, түсін, қаты сы н т.б. мәнді білдіретін
сөздер (сын есім), санды қ ұғымды білдіретін
сөздер (сан есім), қим ы л, іс-әрекеттің әр түрлі
амал, сын-қимылын, мекен-мезгілін, себеп-мақ-
сатын т.б. білдіретін сөздер (үстеу), орынбасар
создер, яғн и осы көрсетілген сияқты сөздердің
орны на жүретін сөздер (есімдік) деп саралауға
болады. Осыдан аны қ көрінетіндей, сөздің жал-
пы грамматикалық мағы насы , я ғн и лексикалық
м а ғ ы н а н ы ң
н е г із ін д е
п а й д а
б о л а т ы н
грамм атикалы қ м ағы на (сем антикалы қ тәсіл)
с ө з д е р д і с е м а н т и к а л ы қ с и п а т ы ж а ғ ы н а н
грамм атикалы қ топтарға болуге негіз де болып
саналады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Синтетикалық тәсілдің - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
2.
Синтетикалық тәсілдің
қазақ тілінде ең
жиі кездесетіні - қосымша арқылы грамматикалық
м ағы н ан ы ң берілуі. Әсіресе ф орм а тудыратын
сөзтүрленім қосымш алары арқы лы неше алуан
грамм атикалы қ м ағы н а беріледі: коптік жалғау
арқылы коптік, тәуелдік жалғау арқылы тәуелдік,
ж ақты қ м ағы налар, жіктік ж алғау арқылы ж ақ-
т ы қ , ж е к е ш е л ік -к о п т ік м а ғ ы н а л а р , с е п т ік
ж алғаулары арқылы қим ы л, іс-әрекеттің иесі,
м ен ш іктіл ік, тура ж әне ж ан ам а
объектілік,
мезгілдік, мекендік-бағытгық, құралдық-амалдық
сияқты мағы налар, шырай жұрнақтары арқылы
бір тектес сы нны ң салыстырмалы я күшейтпелі
сипаты , етіс ж ұрнақтары арқы лы қим ы л, іс-
әрекетгің субъекті мен объекгі арасындағы әр түрлі
қатынастарды білдіру, болымсыз етістік жұрнағы
арқылы сол қимылдың болмауы, шақ жұрнақтары
арқылы сойлеп тұрған сәтпен байланысты қимыл-
ды ң болып кеткенін, я болып ж атқаны н, я әлі
болмағанын (шақтық мағыналарды) білдіруі, рай
т ұ л ға л а р ы а р қ ы л ы қ и м ы л д ы ң б о л у-б ол м ау
ш арты н, тілек-н и етін , біреуге бұйыруы н т.б.
білдіруін корсетуге болады. М ысалы, ж оғары да
берілген екі мысалдағы
су-ға, біт-пе-с, ет-кен-ге,
күл-е-міз, жыла-п, дэме ет-кен-ге, және жаса-ма-
й-мын, еңбек-тің, жеміс-і-н, көз-бен, көр-е-м-ін,
кейінгі-ге, бер-е-м-ін
сөздерін алып қарайы қ.
Су
(жалпы зат атауы, деректі т.б.) түбірге
-ға
қосы-
лу арқы лы ж анама объект, қим ы лды ң бағыты,
орны мағы насы үстелген. С о н д а й -ақ ^ /т- қимы-
лы ны ң -пе болмайтынын, орындалмайтынын,
-с
ш ақты қ м ағы на,
өт
қим ы лы на
-кен
откен ш ақ-
тық мағына, -гесебептік-мақсаттық мағына,
күл
іс-әрекетке
-е
ауы спалы осы ш ақ м ағы н асы н ,
-м із
қим ы лды ң І-ж ақ және копш е (көп субъект
арқы лы ) орындалатыны н,
жыла
қим ы лы на
-п
қимылдың амалын, (дәме)
ет
қим ы лы на
-кен
откен шақты
-ге
себептік-мақсаттық мағына,
жаса
іс-әрекетке
-ма
болымсыздық мағынаны
-й
ауыс-
палы осы ш ақ м ағы на,
-мын
қим ы лды қ 1 ж ақ
арқылы жалғыз (жекеше) орындалатынын,е/*5ел:
жалпы зат ұғымының, -/ 3-жаққа (еңбек) тәуелді
екенін,
-н
белгілі қимылдың (көру) тура объектісі
екенін білдіру,
көз
жалпы зат ұғы м ны ң,
-бен
құралдық, амалдық мәнін,
көр
іс-әрекетке
-е
ауыспалы осы ш ақ мәнін,
-м (-м ін
) осы қимыл-
СӨЗДЕРДІҢ М О Р Ф О Л О Г И Я Л Ы Қ Қ Ү Р Ы Л Ы М Ы
421
д ы ң
1 -ж а қ а р қ ы л ы ж а л ғ ы з
( ж е к е ш е )
оры ндалаты ны н,
жаса
іс-әрекетке
-й
ауыспады
осы ш ақ,
-мы н
осы қимылдың 1-жақ арқы лы
жалғыз (жекеше) орындалатынын/сеі//«г/ қаты с-
т ы қ м ә н г е
-г е
ж а н а м а о б ъ е к т іл ік (ж ә н е
субстантивтік) мән,
бер
қимылға
-е
ауыспалы осы
ш ақ м ән ін ,
-м
(-
м ін )
осы қим ы лды ң 1-ж ақ
а р қ ы л ы ж а л ғ ы з (ж ек еш е) о р ы н д а л а т ы н ы н
білдіреді. Ал қазақ тілінде грамматикалық м ағы -
наны префикс арқылы білдіру жолы жоқ. М ыса-
лы, орыс тілінде
при-шел
(келді),;у-ішл (оқытты,
үйретті),
Достарыңызбен бөлісу: |


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 544

text:
за-ш ел (келіп-кетті),
про-читал (оқы п
ш ықты),
пере-шел (өтіп кетті) т.б. сөздердегі
при, у, за, про, пере приставкалары белгілі грамматикалық
м ағы на тудырып тұр. Қ азақ тіліндегі бірді-екілі
сөздің құрам ы ндағы
бей (би) - бейшара, бейма-
за, бейуақы т,
на - наразы т.б. я ғн и , бұл сияқты
префикстер қазақ тілінде жаңа түбірге қосы ла
алмайды, бұлар басқа тілден сол создің құрамында
бөлінбейтін бөлшек ретінде, бір морфологиялық
единица ретінде енген префикс емес, олар кірме
түбірдің құрам ы на еніп кетеді. С он дай -ақ іщ&і
ф лекси я ж олы да қа за қ тілінде сөзтүрлен ім
жүйесінің бір арнайы түрі ретінде кездеспейді.
М ысалы, араб тілінде сөздің құрам ы ндағы ішкі
дыбыстардың өзгеруі арқылы жаңа грамматикалық
м ағы на туады:
катаба-жазу, жазды етістігі бол-
са,
китаабун - кітап та,
кутбун - кітаптар деген
к ө п т ік м ә н д і б іл д ір е д і. Іш кі ф л е к с и я н ы ң
элементтері орыс тілінде де кездесіп отырады:
собирать (жинау) -
собратв (жинап алу),
бегать (жүгіру) -
бежатв (жүгіріп кету) т.б. сияқты
етістіктің видтік мағыналары, сөздің құрамындағы
ды бы с өзгер істер і
(іш кі ф л е к с и я ) а р қ ы л ы
беріледі. Грамматикалық мағынаның
екпін арқылы да берілуі қазақ тілінде ж оқ деуге болады. Қ азақ
•тіліндегі болымсы з етістік пен етістік түбірден
заттық ұғы м дағы жаңа сөз тудыратын
-м а, -ме, -ба, -бе, -па, -пе қосымшалары арқылы жасалған
сөздердегі екпіннің әр түрлілігі, мысалы,
кеспе - кеспе, мінбе - мінбе, коспа - коспа т.б. екп ін н ің
сөз мағынасын айыру сипаты бола алмайды. Орыс
тілінде ек п ін сөз м ағы н а сы н (л е к с и к а л ы қ )
айырумен бірге (мысалы,
замок - қо р ған ,
замок - құлып, кілт,
м ук а - азап,
м ук а - ұн т.б.)
грамматикалық м ағы на тудыруға да негіз бола-
ды:
окна - терезелер,
окна - терезенің (жекеш е
ілік септік),/?у/а/-қолдың,
руки-к олдар,
воды- су-
дың,
воды -сулар т.б. С ондай-ақ қазақ тілінде
грамматикалық м ағы наны берудің супгшетивті
жолы да кездеспейді. Мысалы, орыс тілінде адам
деген ұғым
человек сөзі арқылы берілсе, оны ң
көпше түрі бүтіндей басқа сөзбенж?дг/ (адамдар)
беріледі.
С ондш -ъ кхорош о (жақсы) ж ән
ълучш е - өте жақсы,
сказал - айтты,
говорил - айтты
п ар ал л ел ьд ер і де су п п л ет и в т і жол ар қ ы л ы
ф ам м атикалы қ м ағы на білдіруге жатады.
3.
Қазақ тіліндеаналитикалық тәсілдің барлық
түрлері дерлік кездесіп отырады. Негізгі создердің
тіркесуі арқы лы грам м ати калы қ м ағы н ан ы ң
берілуі дегенде, әдетте, ол сөздердің өзгермеген
сол тұлғалары нда тұры п бір-бірімен тіркесуі
арқылы жеке тұрған дағы сы н ан өзгеше, жаңа
фамматикалы қ мағынаны білдіруін айтамыз. Бұл
- әсіресе түбір тұлғадағы зат есімдердің бір-
бірімен тіркесіп қолданылуынан ан ы қ көрінеді.
Әдетте, зат есім түбір тұлғасы нда заттың атын
білдіру м ағы насы м ен байланысты қолданылса,
енді бір зат есім екінш і зат есіммен түбір тұлғада
тіркессе, зат атауын білдіруге жат мағынада қатыс-
ты қ-сы н д ы қ м ағы н ада жұмсалады. М ысалы:
Мықшима аяғымда былғары етік, Киіз байпақ


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 545

text:
422
М О Р Ф О Л О Г И Я
болжам, ш ектіліктәрізді мән үстейді.
Лшаршылык
жок па? Сауыны тэуір ер бар м а ? Осының бәрін
кадағалап сұрайды
(Әуезов). -
Ш ұғаның белгісін
сіз білмейтін шығарсыз-ау! - дейді.
(М айлин).
С ондай-ақ көмекші етістіктердің өздері қатысты
негізгі сөздерге (етістікке не есім сөздерге) үстейтін
грамматикалық мағыналары сан алуан. Мысалы,
тек қана
окып
сөзіне тіркескен м ы на көмекш і
етістіктердің үстейтін грамматикалық мағыналары
қанш ама:
окып отырды, оқып жүрді, оқып тұрды,
оқып болды, оқып шықты, оқып қалды, оқып көрді
т.б. немесе сапалы қ сын есімдерге күш ейткіш
үстеулердің препозитивтік тұрғыда тіркесіп қол-
данылуы да жаңа грамматикалық мағына үстеудің
бір жолы. Сөздердің
қосарлануы арқылы
жалпы-
лық, көптік, сөздердің қайталануы арқылы көптік,
дүркінділік, сындық мәндегі сөздерге үстеме буын
а р қ ы л ы к ү ш е й т к іш м а ғ ы н а л а р ү с т е у де
грам м атикалы қ м ағы н а білдірудің белгілі бір
жолдары болып табылады. М ысалы,
аяқ-табақ,
үлкен-кіш і, кәрі-ж ас
дегендер ж аңа туынды сөз
б о л у м е н қ а т а р ж а л п ы л ы қ м ә н с и я қ т ы
грам м атикалы қ м ағы на да білдіріп тұр, ал
қора-
қора қой, тау-тау астық, көре-көре, сөйлей-сөйлей
дегендегі қайталама қос сөздер көптік, д үркінділік
ұғымды білдіреді,
қып-қызыл, жап-жасыл, үп-үлкен
д е г е н д е г і ү стем е б у ы н д а р (қ ы п , ж а п , үп)
күш ейткіш мәнді білдіреді.
Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі әр тілде
әр түрлі қы зм ет атқарады . Қ азақ тілінде ол
(сөздердің орын тәртібі) - грамматикалық м ағы -
на білдірудің негізгі бір жолы болып табылады.
С о н д ы қ т а н да сө й л ем д е сө зд ер д ің (сөй лем
мүш елерінің) белгілі тұрақты орын тәртібі бар.
Ол оры н тә р т іб ін ің өзгеруі белгілі бір мән
үстелуімен байланы сты болады. М ысалы:
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 546

text:
СӨЗДЕРДІҢ М О Р Ф О Л О Г И Я Л Ы Қ Қ Ү Р Ы Л Ы М Ы
423
бойынша түрленуі болып табылады да, сол арқылы
әр тұлғаға сай категориялық грамматикалық ма-
ғы на беріледу Осы уақытқа дейін ж арық көрген
еңбектерде, ^ерттеулерде грамматикалық форманы
анықтағанда грамматикалық мағынаны білдірудің
с ы р т қ ы ж а ғ ы , г р а м м а т и к а л ы қ т ә с іл і д е п ,
грам м атикалы қ м ағы наны түр-түрге бөлмей,
грамматикалық форманың ішкі мазмұны ретінде
қаралып келді. Сөйтіп, грамматикалық м ағы н а
мен грамматикалық форма деген ұғымдар біреуі
әрдайы м бір н эрсен ің іш кі ж ағы , м азм ұн ы ,
екіншісі оның сыртқы ж ағы , тұлғасы немесе сол
м азм ұнны ң іске асу, көріну тәсілі деп аны қтап
келдік. Бұл екі ұғымды осындай балама мәнде,
бір нәрсенің екі ж ағы ғана (біреуі - ішкі мазмұ-
ны, екінш ісі - сыртқы түрі) деп түсіну тіпті де
дұрыс емес, өйткені олар (грамматикалық мағы -
на мен грамм атикалы қ форма) әр уақытта бір-
бірімен балама, сай бола бермейді. Л екси калы қ
м а ғ ы н а н ы ң а б с т р ак ц и я л а н ы п , ж алп ы лан уы
арқы лы пайда болатын ^ а л п ы грамм атикалы қ
м ағы на, сон д ай -ақ аналитикалы қ тәсіл арқылы
берілетін қатыстық грамматикалық мағына ешбір
г р а м м а т и к а л ы қ ф о р м а с ы з - а қ б е р іл е т ін ін
жоғарыдан байқадық. М ысалы,
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 547

text:
424
М О Р Ф О Л О Г И Я
жүйесінің түлғалы қ көрінісі болып есептелсе,
екінші ж ағы нан, белгілі мәндегі грамматикалық
м ағы наны білдірудің жолы болып табылады.
Я ғни, белгілі бір грамматикалық (категориялық
г р а м м а т и к а л ы қ )
м а ғ ы н а
б е л г іл і
б ір
грамм атикалы қ ф ормалар жүйесі я он ы ң гүрі
арқылы беріліп отырады. М ысалы, тәуелдік ма-
ғына (оңаша түрі) 1-жақты -ым, -ім, -м, 2-жақта
анайы -ы ң, -ің, -ң , сы пайы -ы ң ы з , -ің із , -ң із,
-ңы з, 3-жақта -сы , -сі, -ы, -і, тұлғалары арқылы
б е р іл е д і. М ін е , о с ы н д а й м ә н д е г і т ұ л ғ а
грамматикалық форма деп аталады.
1.8.
Г РА М М А Т И К А Л Ы Қ М А ҒЫ Н А М Е Н
Г РА М М А Т И К А Л Ы Қ Ф О Р М А Н Ы Ң С Ә Й К Е С Т ІК Т Е Р І
Т іл ім із д е б е л г іл і б ір г р а м м а т и к а л ы қ
(категориялық грамматикалық) мағына белгілі бір
грамматикалық форма - тұлға арқылы берілетіні
белгілі. Я ғн и , грамматикалық м ағы на мен грам-
матикалық форма (тұлға) бір-бірімен ты ғы з бай-
ланысты.
Грамматикалық м ағы на мен грамматикалық
ф о р м а н ы ң с ә й к е ст ігі сөз б о л ғ а н д а , әд етте,
категориялық грамматикалық мағына негізге алы-
н а д ы , о й т к е н і, ж о ғ а р ы д а к ө р с е т іл г е н д е й ,
грамматикалық мағынаның осы түрі ғана арнайы
грамматикалық форма арқылы беріледі.
Ә р и н е , г р а м м а т и к а л ы қ м а ғ ы н а м е н
грамм атикалы қ ф орма бір-біріне сай келеді де-
генде, сөздің құрам ы нда ол екеуінің саны да
әрдайым бірдей болады деген қорытынды тумай-
ды. Қ азақ тілі ж алғам алы (агглю тинативтік) тіл
болып сан алған м ен , онда аз да болса ф лекси я-
лы қ сипат та кездесіп отырады. Кейде бір тұлға-
ның өзі бірнеше грамматикалық мағы наны және
керісінше, бірнеше грамматикалық форма бір ма-
ғы наны білдіріп те тұрады. М ысалы,
кітабым
стол үстінде жатыр
дегендегі
кітабым
сөзі
кітап
деген түбір,
-ым
деген тәуелдік ж алғауы н ан
тұр ад ы . Бұл ж ерде түб ір б іл д ір етін ж ал п ы
грамматикалық м ағы на мен атау септік тұлғасы
(нольдік форма) мен мағынасы сөз болып тұрған
жоқ. О ларға әдейі назар аударылмай отыр. Ал
осы
-ым
деген бір тұлға үш м ағы наны білдіреді:
1) тәуелдік м ағы на, яғн и
кітап
деген зат екінш і
затқа тәуелді, осы ны ң меншігі екенін білдіреді,
бұл - негізгі мағы насы . Бұл ж ағы нан қарағанда,
кітабың, кітабы, кітабымыз, кітабыңыз
т.б. сөздер
қ ұ р а м ы н д а ғы
-ың, -ы, -ы м ы з, -ыңыз
деген
тұлғалардың бір-бірінен мағынасы жағынан£ешбір
айырмасы ж оқ, бәрі де тәуелдік, екінші затқа
менш іктілік м ағы наны білдіреді. М іне, осыдан
б ір
г р а м м а т и к а л ы қ
м а ғ ы н а
б ір н е ш е
грамм атикалы қ тұлға арқылы берілетіні аны қ
көрінеді. Бірақ
-ым
қосымшасы тектәуелдік ма-
ғы наны білдіріп қана қоймайды, сонымен бірге
2 ж ақтық мағынаны да білдіреді. Я ғни зат (кітап)
қай ж аққа тәуелді екенін көрсетіп тұр. Ол - ай-
тушы ж ақ (тілімізде үш ж ақ бар екені белгілі:
айтушы ж ақ, тыңдаушы жақ және бөгде ж ақ не-
месе бірінш і, екінш і, үшінші ж ақ). Әрбір ж ақ-
тың өзі де бірнеш еге бөлінеді: көпш е, жекеш е
және II тыңдауш ы ж ақ - анайы, сыпайы. Міне,
сондықтан
Достарыңызбен бөлісу:


title:
-ым
тұлғасы бірінші, айтушы ж ақ-
ты білдірумен бірге сол затқа (кітапқа) ие бір-ақ
адам (жекеше), -
мен

text:
СӨ ЗДЕРДІҢ М О Р Ф О Л О Г И Я Л Ы Қ Қ Ү Р Ы Л Ы М Ы
425
не
н
ды бы сы на айналып кетеді),
үй, сөйле, ауыл,
мен, қайт
дегендер сөздің түбірі,
-мен, -де, -а
көмектес, жатыс, барыс септік ж алғаулары ,
-с
ортақетіс,
-тын, -тін
есімше жұрнақтары.
Үйінде,
аулына
сөздеріндегі
-і,
-6/тәуелдік жалғауы (3-
ж а қ ) , о д а н к е й ін г і
-н
т ұ л ғ а с ы қ а з ір г і
грамматикаларымызда
септік ж алғаулары ны ң
құрамында қаралып жүр (-
нде
-жатыс септік,
-на
-бары с септік болып), ш ы нды ғы нда
-н
-септік
ж алғауы ны ң көрсеткіші емес, түркологияда бұл
тәуелдікжалғаудың 3-жағының қалдық формасы
деген пікір бар, яғн и тәуелдік ж алғауы 3-ж ақта
қазіргідей
-ы, -і, -сы,
-с/болмай,
-сын, -сін
болған
д а , к е й ін г і с о ң ғ ы -я тү с іп қалған.
Бұл арасы
тіл білімінде әлі шешілген жоқ. Қайткен күнде
де 3-ж ақ тәуелдік тұлғада тұрған сөзге барыс,
жатыс септікжалғаулары жалғанғанда, бұлардың
а р а с ы н д а п айд а б о л аты н
-н
с е п т ік ж а л ға у
қ ұ р а м ы н д а
қ а р а л ғ а н м е н ,
б е л г іл і
б ір
грамматикалық категорияның көне көрсеткіші, я
оны ң бір ж аң-қасы , бөлшегі болған.
Бертін келе
ө зі б іл д ір е т ін г р а м м а т и к а л ы қ м а ғ ы н а д а н
а й ы р ы л ы п қ а л ғ а н д а , с ө з қ ұ р а м ы н д а
факультативтік элемент ретінде сақталып қалған.
Бұл
-н
тұлғасы тек септік ж алғаулары ны ң ғана
алды нан емес, тәуелдік жалғауды ң 3 -ж ағы н ан
к е й і н ж а л ғ а н ғ а н
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 549

text:
426
М О Р Ф О Л О Г И Я
көрсеткіш терімен салы стырғанда бір мезгілде,
бірдей қалы птасқан болу керек. О ған бірнеш е
ж ақты ң , я ғ н и айтуш ы ж ақты ң біреу немесе
бірнеше болса да нақты (мен және біз), екінш і
жақтың, яғн и тікелей тыңдаушы жақтың да біреу
(мейлі сы пайы , мейлі анайы түрде болса да) не-
месе бірнеше болса да нақты (сен, сіз және сендер,
сіздер) болып, ал үшінші ж ақ те к о я я
олар
ғана
кез келген зат атауы болуы және соның арқасында
нақты ж ақ мәнінің шекарасы кеңейіп кеткендігі
байқалады. С он д ай -ақ, осы ған да байланы сты
болса керек, 1-2-жақ жалғаулары, түптеп келген-
де, 1-2-ж ақ жіктеу есімдіктерінен туып қалы п-
тасса, 3-жақта оның жөні мүлде бөлек екендігі де
әсер еткен. Я ғн и , бұл ж ақты ң 1-2-ж ақтарм ен
біртектестігі де сондықтан шартты, тілдің қазіргі
деңгейімен ғана анықталады.
С о н д а й -ақ
Достарыңызбен бөлісу:


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Жасалым белгілері: тіл ұшы, ж айы лы ңқы
ж уы сы ңқы , кейінді, тербеліссіз (қатаң ), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: ны қ ж у ы сы ң қы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: күшті лепті, қатаң (шуыл),
жуан, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, ж айылы ңқы
ж у ы с ы ң қ ы , қ а т а ң , к е й ін д і (ж у а н ), е зу л ік
дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: Ш Е Ш Е Н , Ш ІР К Е Й
т.б.
(20-2-сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
ж айы лы ңқы жуысады (2-3), жасалу орн ы н а
қарай тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп
жатады (6), тілдің жатысына қарай ілгерінді;
дауыс желбезегі тербелмейді (5-4), ж елбезек
қаты сы на қарай тербеліссіз; ерін жазылып (езу
тартып) барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на
қарай езулікды бы с болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
н ы қ ж уы сады , ж уы сы м күш іне қарай н ы қ
жуысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы күшті леппен бітеді, жуысым бітіміне
қарай күшті лепті; дауыссыз шуыл дыбысталады,
үн қаты сы на қарай қатаң әуез қатысына қарай
жіңішке және езу әуезді дыбыс болып табылады.
Ш 1 жіңішке езулік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, жайылыңқы
жуысыңқы, ілгерінді, тербеліссіз (қатаң), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: ны қ жуысыңқы, ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: күш ті леп ті, қатаң.
(шуыл), ж іңіш ке, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, жайылыңқы
жуы сы ңқы, қатаң, ілгерінді (жіңіш ке), езулік
дауыссыз дыбыс.
Жуан еріндіктүрі: Ш ОРТАН, Ш Ұ Қ Ы Рт.б.
(20-3-сурет)


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=54#Естілім_белгілері:_күш_ті_леп_ті,_қатаң._(шуыл),_ж_іңіш_ке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=54#Естілім_белгілері:_күшті_лепті,_қатаң_(шуыл),_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=54#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_жайылыңқы_жуысыңқы,_ілгерінді,_тербеліссіз_(қатаң),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 550

text:
сөйлесет ін, қайт ат ы н д еген
создердің құрамындағы
-а, -е кесемше тұлғалары
да оз м ағы налары н ан айыры лы п қал ған да, бұл
жерде көсемше корсеткіші бола алмай тұр. Тарихи
жағынан келгенде, есімшенің
-тын, -тін жұрнағы
тұрған көмекші етістіктен қалыптасқаны белгілі.
Сөйлесетін, қайтатын деген сөздер былай қалып-
тасқан :
сөй лесе т ү р ға н - сөйлесе т ұ ғы н - сөйлесетін, қайта тұрған - қайта тұғын, қайта- тын. К өсем ш е ж ұрнағы
-а, -е алғаш қы негізгі
етістікгің құрам ы нда өзінің грамм агикалы қ ма-
ғы н а с ы н д а ж ұ м сал ы п , көм екш і етістік пен
(тұрған) тіркесіп, күрделі етістік құраған, кейін
көмекш і етістік тұлғасы н өзгертіп, бірте-бірте
ьіқш амдалып, ж ұр н аққа айналы п кеткен кезде,
көсемше ж ұрнағы мағы насы нан айырылып қал-
ған, бірақ түсіп қалмай, реликт тұлға ретінде сақ-
талып қалып қойған. Сондықтан да қазіргі кезде
-а, -е, -й косемш е тұлғасы
-тын, -тін есімше
жұрнағынан бөліп алынып қаралмай, тұтас тұлға
ретінде берілуі орынды.
Сөйтіп, тілімізде қазіргі кезде ешбір грамма-
тикалы қ м ағы на білдіре алмайтын қалды қ ф ор-
малар да бар. Осындай қасиетінің арқасы нда
(грамматикалық мағынадан айырылып қалуының
нәтижесінде) әдетте оларды жеке бөліп алмай,
басқа формалардың құрамында қараймыз. Сонда
грамматикалық м ағы на білдірмейтін граммати-
калы қ форма болмайды десек, оны диалектика-
лы қ мәнде ж ә н е |п л д ің қазіргі статикалы қ күйі
тұрғысынан түсіну керек. Тілдің грамматикалық
құрылысында кездесіп отыратын ондай тұлғалар,
бірінш іден, бір кезде грамматикалық м ағы на
білдірген. Ал кейін, екіншіден, ол білдірген грам-
матикалық мағына жоғалып кеткен де, ол форма
сөз кұрамында факультатив тұлға ретінде сақта-
лып қалған (мысалы, есімдіктің көмектес септі-
гінде ілік септігінің қалды ғы
-ы,-і, дұры сы нда
-ны, -ні, ал түптеп келгенде
-ның, -нің немесе бас-
қ а т ұ л ғ а н ы ң қ ұ р ам ы н а ен іп кеткен (м ы салы ,
3-жақ тәуеддік жалғауынан кейін барыс, жатыс сеп-
тіктерінің құрамындағы
-ін,-на,-не, -нда, -нде т.б.)
1.9. Н Ө Л Д ІК Ф О РМ А
Кейбір ж ағдайларда еш бір грамматикалық
тұлғасы з-ақ белгілі бір грамматикалық м ағы на
беріліп отырады. Ол грамматикалық м ағы на сөз
түбірі білдіретін грамматикалық мағынадан мүлде
бөлек болады. Я ғн и әңгіме категориялы қ грам-
матикалы қ м ағы на ж айында. М іне, сондай ар-
найы қ о сы м ш а көрсеткіш і болм ай, тұлғасы
көрінбей тұры п-ақ белгілі грамматикалық (кате-
го р и ял ы қ гр ам м ати кал ы қ) м ағы н а білдіруді
нөлдік т ұлға (форма) деп атауға болады, ойткені
арнайы көрсеткіш і, ф орм алы қ тұлғасы болған-
мен, сыртқы түрі түбірмен сәйкес келсе де, онда
түбір білдіретін мәннен бөлек арнайы граммати-
калы қ м ағы на болады. (Әр уақытта нөлдік ф ор-
маны түбір формамен салыстырылып отыруыңын
басты себебі, біріншіден, екеуінің сы рттұлғасы ,
формасы сәйкес болуында, екінш іден, түбір - әр
түрлі грамматикалық форма жасауға негіз бола-
тын тұлға). Осы айты лғандар түсініктірек болу
үш ін м ы на сөйлем ге назар аудары п, талдап
көрейікш і.
Жартасқа бардым, Күнде айғай сал- дым. Одан да шықты ж аңғырық (Абай).
Тыңда, дала, Жамбылды (Жамбыл). Мысалдардағы етістік
баяндауыш тың әрқайсы сы бірнеш е морфема-
болш ектен тұрып, сөздің әрбір тұлғасы ойға
лайық жеке-жеке грамматикалық мағына білдіріп
тұ р


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 551

text:
СӨЗДЕРДІҢ М О Р Ф О Л О Г И Я Л Ы Қ Қ Ү Р Ы Л Ы М Ы
427
асырушы субъектіні біле алам ы з, ол субъект
үшінші, бөгде ж ак (ж аңғы ры қ). Сонда қимыл
иесін мегзеп, үшінші жақты білдіріп тұрған қан-
дай форма? Сөздің соң ғы ф ормасы
-ты
ондай
мағынаны білдіре алмайды. Оның білдіріп тұрға-
ны - тек өткен ш ақты қ мағына. Міне, осы сөздің
құрамында формальдық түрде арнайы тұлға бол-
мағанмен, ерекше грамматикалық мағына, жақ-
тық м ағы на бар. Ол м ағы на контекст арқылы
айқын сезіледі. О сы ндағы
3-ж ақтық м ағы на
нелдік т ү лға
арқы лы берілген. С он дай -ақ
тың-
ддсөзі жалпы іс-әрекетгі және қимылдың сабақ-
ты мәнін білдірумен бірге (бұл м ағы налар түбір
арқылы, я ғн и лексикалы қ м ағы наны ң абстрак-
пияланы п, ж алпы лануы арқы лы беріліп тұр)
бұйрықтық м ағы наны және ол 2-ж аққа қараты-
лы п, онымен бірге анайы лы қ және жекеш елік
мағыналарды білдіріп тұр. Бұл соңғы граммати-
калық мағыналар, біріншіден, категориялық грам-
матикалық м ағы налар болып табылады, екінші-
ден, формальды түрде тұлғасы бар арнайы грам-
матикалық форма арқылы берілмеген. Соған қара-
мастан мұнда грамм атикалы қ ф орма бар, ол -
тұлғасы з ф орм а, я ғн и сол жүйедегі басқа пара-
дигмалық түрлену көрінісінде бұл мағынаға қара-
ма-қайш ы келетін, оппозиция болатын, бірақ бір
грамматикалық категорияның (түрлену жүйесінің)
шеңберінде бірлікте тұратын форма бар: 2-ші жақ
сыпайы түрі
-ңыз
(тыңда-ңыз), 2-жақ көпше түрі
-ңдар
(тыңда-ңдар) т.б. Сонымен бірге бұл жерде
бір парадигмалық жүйе құрайтын бұйры қ рай-
дың 1 және 3-ж ақ тұлғалары н да келтіре кетуге
болады. С о н д ай -ақ бірінш і мысалдағы
шықты
сөзіндегі 3-ж ақты қ м ағы на жіктік ж алғауды ң
тұлғасыз формасы (нөлдік форма) арқылы беріл-
ген. Оны да осы сөйлемдегі 1-жақ жекеше мағы-
ң- нада қойданылған
бардым, айғай салдым
сөздерін-
дегі
-м
ф ормасы м ен салыстыру арқылы тануға
болады.
Тілімізде осындай арнайы белгілі граммати-
калық мағы насы бар, бірақ арнайы көрсеткішсіз
тұлғада жұмсалатын (кейде сөйлемде түсіп қала-
тын) ерекш е форма 3-ж ақ жіктік жалғауы ғана
емес басқа да грамматикалық түрлену жүйесінен
кездеседі. Мына мысалға назар аударайық: Мәскеу
бардым,
не көрдім (Ж амбыл).
Кел,
балалар,
оқы лы қ (Алтынсарин). Ғылым таппай
мақтанба
(Абай). Интернатта оқы п жүр
талай
қазақ бала-
сы (Абай). Иығымда сіздің шаш,
айқаласып тай-
талас
(Абай). Осы сөйлемдердегі бөлініп көрсет-
ілген сөздердің формасы мен грамматикалық ма-
ғыналарына көз жіберейік:
Мэскеу
осы сойлемде
ешбір грамматикалық ф ормасы з қолданы лған,
бірақ соған қарамастан қимылдың (барудың) ба-
ғытын білдіріп, барыс септіктің мағынасын беріп
тұр:
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 552

text:
м у г Ф и л и і гі/і
заіты ң сын-сапасын білдіруі,
он, екеу, э/сүз, елу
т.б.
сөздер заттың санын біддіруі,
кел, жүр, ойна, жүгір
т.б. сөздер қимылды білдіруі ж ағы нан жеке-жеке
грамматикалық тогі (сөзтаптарын) құрайды. Сон-
ды қтан да кейбір еңбектерде айтылып жүрген
“түбір сөздерде лексикалы қ м ағы н а болады да,
грамматикалық м ағы на болмайды” деген қағида
ш ы нды ққа жанаспайды. Бірақ түбір сөзде грам-
м атикалы қ м ағы наны ң болуы оны нөлдік ф ор-
мада тұр деуге негіз болмайды, ойткені түбірдің
тұл ғасы н а тән ерекш е қы зметі, синтаксистік
қары м -қаты насы бола бермейді ж әне ол сөйлеу
кезінде туатын форма емес, ал, “ грамматикалық
ф ормалар - сойлеу негізінде сойлемде ғана қол-
даны латы н сойлеу (речь) бүтіндері” (М аманов).
О ны ң білдіретін грамм атикалы қ м ағы насы да
сөйлеу кезінде айқындалады. Демек, нөлдік фор-
ма болу үшін ол сөз сөйлемде белгілі бір тұрақты
қы змет атқары п, басқа бір сөзбен қары м -қаты -
насқа түсуі, түбір білдіретін жалпы грамматика-
лы қ мағынадан басқа грамматикалық мағына (ка-
тего р и ял ы қ грам м атикалы қ м ағы н а) білдіріп
тұруы керек. М ысалы:
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 553

text:
Одан да іиықты ж аңғы- рык. Кел, балалар, оқьтықцеген сөйлемдерде
шықты, кел деген сездер қимылды білдіріп тұр. Бұндай
м ағы н а кез келген негізгі етістікте бөла береді,
яғн и қимылды білдіру осы екі етістіктің
іиық, кел деген түбірлеріне ғана тән емес. С оны мен бірге
осы м ы салдағы
іиықты, кел деген сөздерде осы
топтағы (етістік) басқа сөздерден ажыратылатын
грам м атикалы қ м ағы на бар: ол - бірінші сөзде
өткен ш ақты қ
(-ты қөсы м ш асы ) ж әне 3-ж ақ
жіктік, екінші сөзде 2-жақ жекеше, анайы, бұйрық-
тық мағына. Демек, етістіктүбір мен нөлдік фор-
ма (2-ж ақ бұйрық), етістіктің бір формасы (шақ-
ты қ) мен басқа нөлдік форма (3-ж ақ жіктік) бір
емес.
Кел деген мен
сен мүнда кел деген, яғн и
жеке тұрған дағы етістік түбірі мен сол түбірдің
бұйры қ рай формасында сөйлемде қөлданылуы
бірдей емес. Біз, әдетте, сыртқы тұлғасы нда ай-
ырма бөлм аған соң, бір деп үйреніп кеткенбіз.
Бірінш ісі (жеке түбір күйінде тұрған дағы кел)
қимылды білдіреді, екіншіде (сен мұнда кел де-
ген сөйлемде) сол м ағы наны ң үстіне тыңдаушы
жаққа қаратылып бұйыра айтылу мағынасы үстел-
ген. Етістік түбірдің осындай ерекшелігі дұрыс
корсетілмей жүр. С өны ң салдарынан бір қара-
ғанда онша оғаш тығы жоқ сияқты корінетін қате
ережелер осы уақы тқа дейін дұрыс көрсетілмей
келеді, яғн и етістіктің түбірі б ұ й р ы қ райдың 2-
жақ жекеше түрі деген анықтама мәні бөлек-бөлек
тілдік құбылыстарды ажыратпаудан, тек сыртқы
ұқсасты ғы на ғана қарап бір тілдік құбылыс деп
қате түсінуден туған. Ал ш ынды ғында етістіктің
түбір тұлғасы бұйрық райдың 2-ж ақ жекеш е,
анайы түрі бір емес. М ысалы,се«
сойлеме, алды- рыңыз, мақтанба дегендер бұйрық рай формасы
екені күм әнсіз. Бұндағы етістік түбірлерісөйле,
ал, м ақт а екені белгілі. Сонда етістіктің болым-
сыз және етіс тұлғаларын да бұйры қ райдың 2-
жақ көрсеткіші демекпіз бе? Дұрысында, “етістік
түбірі бұйры қ райдың 2-ж ақ жекеш е түрімен
сәйкес (тек сәйкес) келеді” , - деу керек.
2-жақ бұйрық рай мағынасы қазіргі тілімізде
нөльдік фөрма бөлғанмен бір кезде оның да езіне
тән грамматикалық тұлғасы болғанын салыстыр-
ма-тарихи фактілер корсетеді. Қазіргі кейбір түркі
тілдерінде (өзбек, ұйғы р т.б.) оны ң корсеткіші
бар:
-иң: сен ал, кел дегендер
ал-иң, кел-иң түрінде
қолданылады. Қазақстанның оңтүстік-батыс аудан-
дарында, Қарақалпақстанда тұратын қазақтар
тілінде 2-жақ бұйрық райдың
-ғын, - г ін н е м е с е
-ғыл, -гіл қосымшасы болуы (бар-барғын) кездей-
соқ емес. Сондай-ақ бұйрық райдың басқа жақта-
рында (I.
-айын,-ейін, -йын, -иін. II. сыпайы
-ыңыз, -іңіз, -ңыз, -ңіз. III.
-сын, -сін ) арнаулы грамматика-
лы қ корсеткіштердің болуы бір кезде тілімізде
бұйрық райдың 2-жақ жекеше түрінің жалғауы
болғанын дэлелдей түседі. Бұйрық райдың 2-жақ
көпше түрінің тұлғасы
-ыңдар,-іңдер, -ңдар, -ңдер. Демек, өсындағы көптік мағынаны білдіріп тұрған
-дар, -дер жалғауы да,
-ың, -ің, -ң бұй ры қ райдың
2-жақ көрсеткіші, өйткені жіктік жалғаудың 2-
жағында жекешеден кіші бөлек көпше түрінің ерек-
ше ф ам матикалы қтұлғасы болмайды, ол мағына
көптік жалғауы қөсылуы арқылы ғана беріледі:
оқушы-оқушысыңдар, келдің-келдіңдер т.б. Бұл -
2-жақ сыпайы түрінде тіпті айқын көрінеді:
сіз кел-ің (2 жақ бұйрықтық)


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 554

text:
СӨЗДЕРДІҢ М О Р Ф О Л О Г И Я Л Ы Қ Қ Ү Р Ы Л Ы М Ы
429
малық көрсеткіші түсіп қалып, олтүлғ-а білдіретін
грамматикалық м ағы на сақталып қалуынан ту-
ған немесе сөздердің грамматикалық байланы -
сынан калыптасқан.
Кейбір фамматикалық тұлғалар бірде нольдік
форма ретінде формальдық жағынан ешбір мор-
ф ологиялы қ көрсеткіш сіз, бірде нөлдік ф орма
болмай, арнайы м орф ологиялы қ көрсеткіштері
сөзге қосылып ж арыса қолданыла береді. О ған
ілік, барыс, табыс, ш ы ғы с септіктері мен тәу-
елдік жалғауын жатқызуға болады. Әрине, бұлар-
дың нөлдік тұлғада қолданылу мүмкіндігі мен
шеңбері бірдей, біркелкі емес. Барыс, шығыс сеп-
тіктерінің нолдік тұлғалары оте сирек кездеседі:
қала (ға) барды, ол бел (ден) асты.
Кейбір тұрақ-
ты тіркес қүрам ы нда бұл септіктердің нольдік
тұлғалары кездеседі, бірақ онда грамматикалық
мағына сақтала бермеген, сондықган әуелгі тұлг-а-
сын салыстырмалы-тарихи фактілер неіізінде ғана
айқы ндауға болады:
бой(ға), жету, ер(ге) жету,
ірбіт (ке) шабут.б.
ілік пен табыс септік ф орма-
лары ны ң түсіп қалуы жиі кездеседі және бүлар-
дың өзіндік ерекш елігі де ж оқ емес. Әрине, бұл
септік формалары ның түсіп қалу-қалмай қолда-
нылуының арасында айырмашылық та жоқ емес.
Сонымен бірге мына бір жайтқа ғана назар ауда-
ра кетуді мақұл көрдік . Ол - ілік септік тұлғасы.
Ілік септік тұлғасы озі ж алғанған сөзді тәуелдік
жалғаулы сөзбен қайш ы байланы стырып тұра-
ды, басқаш а айтқанда, ілік септікті сөз бен тәу-
елдік жалғаулы сөздің ф ам м атикалы қ байланы-
сы, мейлі ілік септік жалғауы тұрсын, мейлі түсіп
қалсы н,берік бөлады. Ілік септік жалғауы түсіп
қалғанда, ол екі сөздің мағыналық, синтаксистік
қары м -қаты насы нда өзгеріс пайда болады - ол
тіркес тұрақталып, номинациялық қасиетке бейім-
" деледГгТЪның арқасында бұл - жеке синтаксистік
үлгі болып қалыптасып отыр. Мысалы,Л/?ал
теңізі,
Абай кешесі, космос кеңістігі, почта қатынасы
тәрізді тізбектер Аралдың теңізі, Абайдың көшесі,
космостың кеңістігі, почтаның қатынасы деген
тұлғада ешбір қолданылмайды.
Тәуелдік ж алғауы ны ң түсіп қалуы қазіргі
кезде ілік септік жалғаулы сөздің қандай сөз еке-
ніне тікелей байланысты. Я ғни, ілік септікті сөз
біздің, сіздің, озіміздің
деген жіктеу есімдігі болса
ғана, екінші сөздегі тәуелдік жалғау түсіп қөлда-
нылуы мүмкін:
біздің ауыл, сіздің үй, өзіміздің
жігіттер.
Бірақ тәуелдік жалғауының түсіп қол-
данылуы кейін ғана пайда болған қүбылыс емес.
Әр кезеңдерге жататын жазба нұсқалар тіліне көз
жіберсек, ерге кезде текбірінш і, екінші (сыпайы)
ж ақ тәуелдік жалғауы емес, бірінші (жекеш е),
үшінші жақ көрсеткіші де түсіріліп қөлданыла
берген. Ақын-жыраулар шығармалары мен қазақ
эпөстарыны ң тілінде
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 555

text:
Қобыландының Тайбурыл,
Базарбайдың Төлеген тәрізді,
сөндай-ақ “ Құтад-
ғу білік” (Юсуп Баласағұн) пен “Дивану луғат-
и т т у р к ” (Махмут Қаш қари) атты XI і-асыр жаз-
ба ескерткіштер тілінд
емениң тилек, мениң йурек,
кимиң товар
сияқты конструкциялардың кезде-
суі кездейсоқ құбылыс емес.
Нольдік тұлі а сырт қараған да түбір тұлға-
мен сэйкес келгенмен, соз түбірінің барлығы
жеке-жеке грамматикалық нолдік форма бола ал-
маііды, ол тек фамматикалық форма жасауғ а негіз
болады. Грамматикалық нолдік форма болу үшін
ол тұлға түбір күйіндегіден өзгеше грамматика-
лы қ магына білдіріп, белгілі бір топтаі ы түрлену
жүйесінің бір түрі болып саналып, сөйлеу проце-
сінде белгілі бір тұрақты озіне тән қызмет атқа-
руға тиісті. Сондықтан да кейбір ф ам м атикала-
рымызда “затесімнің жекеше түрі”, “сын есімнің
жай шырай түрі” , “негізгі етіс” деген жеке грам-
матикалық тұлға ретінде беріліп жүрген атаулар-
дың өзі дұрыс емес екендігін көреміз. Өйткені
бұлар белгілі бір грамм атикалы қ категөрияны ң
өзіне тән ф ам матикалы қ нөлдік формасы бар бір
түрі бола алмайды. Грамматикалы қ формалар -
сойлеу кезінде создерді дэнекерлеп, оларға әр түрлі
грамматикалық м эн -м ағы н а үстеп, бір-бірімен
қатынасын көрсетіп тұратын, сөйлемде ғана қол-
данылатын сөйлеу (речь) элементтері. С өнды қ-
тан нөлдік тұлғаны ң м ағы н алы қ қөлданылуы,
атқаратын қызметі жағынан алғанда белгілі шең-
бері болады.
Осғіі тұрі-ыдан келсек, атау септіктің табиға-
ты бұлардан бүтіндей ерекше. Атау септіктің ар-
найы грамматикалық керсеткіші бөлмаі-анымен,
түбір тұлғалы сезбен екеуі бір емес. Олардың
айырмашылыкы сөйлемдегі қолданылу ерекш е-
ліктерінен, атқаратын қызметінен айқын көрінеді.
Атау септік тұлғасы басқа септік формаларын
жасауға негіз болып түрмайды, атау септік - бас-
қа септіктермен терезесі тең септік тұлғасы, бұл
тұлғалы сәздің сейлемде өзіне тэн бйідіретін ма-
ғынасы мен атқаратын қызметі болады: ол -
қимылдың грамматикалық субъектісі, бастауышы
болу, заттық-атауыштық м ағы на білдіру, баян-
дауыіи формасымен өзінің м ағы насы арқылы
белгілі жақта қиысып түру.
Грамматикалық ма-
ғына білдірудің бірден-бір тәсілі тек қосымш а-
лар жалғану арқылы ғана емес екені тағы белгілі.
Мына сойлемдерге назар аударайық.
Бала кітап
430
М О Р Ф О Л О Г И Я
оқып отыр. Үйге бала жігіт кіріп келді. Әңгіме
бала жонінде болып отыр. Бүл - кешегі корген
бала.
Осы берілген 4 сөйлемдегі
бала
сөздері атау
септік тұлғасы деп танылып келді. Бұл дұрыс
емес. Тек бірінші сөйлемдегі
бала
сөзі атау септік
тұлғада тұр, өзі 3-жактағы сөз болған соң, баян-
дауы ш пен сол ж акта қиы сы п қолданылады. Ал
2-сөйлемдегі
бала
атау септікте емес, түбір тұлғада
келіп, анықтауышқызметіңдежұмсалған. 3-сөйлем-
де ілік септік түсіп қалып,
жөнінде
ш ылауымен
тіркесіп, екеуі бірігіп толы қтауыш қызметінде
қолданылған, соңғы сөйлемде
бала -
үшінші жақ
жіктік жалғаудың нолдік формасында тұрып, ба-
яндауыш қы зметін атқарып тұр. Атау септіктің
ерекш е қы зметі зат есімнен басқа сөз таптары -
ның осы тұлғада жұмсалуынан да аны қ байқала-
ды. Септік жалғауы басқа сөз таптарына ж алған-
ғанда, оларды субстантивтендіріп, заттандырып
жібереді. Осы қасиет атау септікте де бар
.Жақсы
ісімен жақсы. Көрмес - түйені де көрмес
дегенде
жақсы, көрмес
сөздері атау септік тұлғада тұрып,
бастауыш қызметінде жұмсалғандықтан, бұл жер-
де сын есім, есімшеден гөрі зат есім мәнінде қол-
д ан ы л ған . Ал кейбір септеулік ш ылаулармен
тіркескен зат есімдер де атау септік тұлғасы нда
емес, я түбір тұлғасында, я басқа септіктің ф ор-
масында, тарихи тұрғы дан олардың кейбірі бір
кезде басқа септік формасында тұрған:
үшін, жай-
ында, жөнінде
т.б. коне кезде ілік септікті сөзбен
тіркескен. Оны, біріншіден, соңғы екі сөз құра-
мында тәуелдік жалғаудың 3-ж ақ көрсеткіш інің
сақталуы (жай-ь/-нда, жон-/-нде), екіншіден, көне
жазбаларда, ауыз әдебиет нұсқалары нда
үіиін
шылауының есімдіктермен тіркескенде, ілік сеп-
тікпен байланы сы п тұруы дэлелдей түседі:
оның
үіиін, менің үшін, сенің үшін
т.б. Ал
арқылы, тура-
лы, сайын
т.б. септеуліктер де белгілі ф ормамен
тіркескен болу керек, қазір оларды айқындау
қиы н. С онды қтан олар тіркескен сөздің тұлға-
сын атау септік демей, сөз түбірі деген дұрыс
болады.
Демек, атау септіктің оз алдына дербес фамма-
тикалы қтұлғасы болмаса да, оны білдіретін түбір
тұлғадан басқа фамматикалы қ мағынасы мен ат-
қаратын қызметі бар. Сонды қтан оны да (атау
септікті) нөлдік тұлғаны ң шеңберінде қарау ке-
рек.
Сөйтіп, нөлдік форма - парадигмалықтүрле-
ну жүйесінің бір түрі болып табылатын, сондық-
тан сол түрлену жүйесінің синтаксистік сөз бай-
ланысты руш ы қызметін толы қ атқаратын ф ор-
ма, бірақ осы мәндер мен қызметті тікелей көрсе-
тетін арнайы формасы жоқ тұлға және осы қасиет-
тері арқы лы бір грамм атикалы қ категорияны ң
басқа да формасы бар түрлеріне қарама-қайш ы ,
әрі онымен бірлікте болып, бір бүтін құрайды.
Белгілі бір белгілер жүйесінде бірдей белгінің бол-
мауының өзі белгі болып есептеледі. М ысалы, 3
шар алып, оның біреуіне - У белгісін, екіншісіне
- X белгісін салы п, үш іншісіне ешбір белгі сал-
масақ, сол шарларды ажыратуда белгінің болмау-
ының өзі белгі болып табылады. Әрине, арнайы
белгінің болмауыны ң өзі белгі болып саналуы
басқа белгілер жүйесінде парадигмалық сипатқа
ие болғанда барып анықталады.
Н өлдік ф орм а парадигм алы қ сипаты бар
фамматикалы қ түрлену жүйесінде, тұлғалары бар
сөз байланыстыруш ы сипаттағы таза ф ам м ати -
калық категория шеңберінде ғана болады. Нөлдік
ф орманы ң ерекш еліктері де, басқа ұқсас тұлға-
лардан айыры м белгісі де сол жүйенің аясында,
сол парадигмалық жүйенің басқа түрлерімен, бір
жағынан, қарама-қайш ылықта, екінші жағынан,
бірлікте тұруы арқы лы айқындалады. Бұл - бір
ерекшелігі. Екіншіден, нөлдікформа қазақтілінде
сөз байланыстырушы тұлғалар (жалғаулар) жүйе-
сінде ғана болып, өмір сүре алады, өйткені нөлдік
ф орманы ң шын мәнінде грамматикалық форма
ретінде тілде өмір сүруі тек бір грамматикалық
м ағы наны білдірумен ғана емес, сонымен бірге
ол тұлғаны ң синтаксистік қызметі мен сөздерді
байланыстыруынан айқындалып көрінеді. Грам-
матикалық м ағы наны ң формасыз берілуі, оның
бар болуы оны ң байланы с қызметінен көрініп
отырады, яғни нөлдікформаны сақтайтын бірден-
бір тілдік факгілер - оны ң сөз байланыстырушы
қасиеті.
1.10. ГРАІҮ1МАТИКАЛЫҚ КА ТЕГО РИЯЛАР ТУРА ЛЫ
Т Ү С ІН ІК
Тілдегі негізгі ф ам м ати калы қ ұғым ның бірі
- грамматикалық категория. Грамматикалық ка-
тегория деген ұғым, бір ж ағы нан, әрі граммати-
калық мағынамен байланысты, әрі екінші ж ағы-
нан, олардың жалпы ж иы нты ғы нан күрделі де
жүйелі болып келеді.
Грамматикалы қ категория деген ұғым бар-
лық зерттеулерде біркелкі түсінік бермейді. Грам-
матикалы қ категорияны ң сан қырлы сипатын
түбегейлі түсіндіруде пікір айырмашылықтары да
байқалы п отырады. Кейбір еңбектерде грамма-
тикалы қ категория тек грамматикалық м ағы на
деген ұғыммен қатысты ғана беріліп, сөздердегі
|