text:
260
СӨЗЖАСАМ
Ал күрделі етістіктер алғаш пысықтауыш сөз
бен етістіктіңтіркесінен жасалғаны белгілі. Бірақ
бұл қазір мүлдем байқалм айды , қазір олар тең
етістіктердің тіркесі ретінде тұры п, біртұтас
күрделі қимыл ұғымын білдіреді. Сөйтіп күрделі
етістіктердің жасалуында өзіндік ерекш елік бар.
Ол күрделі етістіктің сы ңарлары ны ң көсемш е
ж ұрнағы арқы лы байланы суы на да қатысты.
Қазақ тілінде күрделі сөздерді байланыстырушы
қосы м ш алар ж оқ екені белгілі. Т ек күрделі еті-
стіктер құрамында қазір байланыстыруш ы қыз-
метінде сақталы п қ а л ға н көсем ш е ж ұрн ағы
күрделі етістіктерді басқа қосымш асыз байланы-
сқан күрделі сөздерден ерекшелендіреді.
Күрделі создер тобы ндағы құранды етістік-
тердің басқа күрделі сөздерден өзіндік бірсыпы-
ра ерекшелігі бар. Алдымен бұл құранды етістік-
тердің құрамындағы сыңарларына байланысты.
Күрделі сөз атаулы толы қ м ағы н алы дербес
сөздерден жасалатыны белгілі. Құранды етістік-
тер қазір негізінен дербес мағыналы есім соз бен
көмекш і етістіктен жасалады. М ысалы,
қүрмет
ет, жәрдем ет, қызмет қыл, жақсылық қыл, көмек
ет, телефон соқ
т.б.
Құранды етістіктің құрам ы ндағы көмекш і
етістіктер есім сөзге қимыл м ағы н асы н қосы п,
есімнен етістік жасайтын жұрнақтардың қызметін
атқарады. М ы салы
,к ө м е к ет -
көм ектес,
табыс
ет -
тапсы р,
эуре ет
- әуреле,
баян ет
- баянда,
баж ет
- бажылдады,
ецбек ет
- еңбектен,
та-
лап ет -
талаптан,
жарқ-жарқ етті
- жарқылда-
ды,
айғақ ет
- айғақта,
эцгіме ет
- әңгімеле,
қабыл қыл
- қабылда,
м азақ қыл
- м азақта,
жыр
қыл
-ж ы рл а,
дэме ет
- дәм елен,
қор ет -
қорла,
сылтау қыл -
сылтаула,
т алқан қы л -
талқанда,
тамаша қыл
- тамаш ала,
уэде ет
- уәделес,
үміт
ет -
үміттен,
құмар бол
- құм арлан,
алац бол
-
алаңда т.б.
Келтірілген мысалдар бір есім сөзден анали-
тикалы қ тәсіл арқылы яғн и көм екш і етістіктер
арқылы етістікж асалғаны н, синтетикалы қ тәсіл
арқы лы яғн и ж ұрнақ арқы лы етістік ж асалға-
нын анық көрсетіп тұр. Ж ұрнақ есім сөзге қосыл-
ғанда, қалай оған қимыл мағынасын қосып, оны
етістікке көшірсе, көмекші етістікте сондай есім
сөзге қимыл мағынасын қосып, одан етістікж а-
саған.
Есім сөзге қосыдған көмекші етістіктің оған
қ и м ы л м а ғ ы н а с ы н қ о с ы п , о н ы е т іс т ік к е
көш іргенін құранды етістіктің етістікше түрле-
нуінен көруге болады. М ысалы,
қызмет еттім,
қызмет етерсіц, қызмет еткен, қызмет етпек, қыз-
мет еткісі келеді, қызмет еткейсіц, қызмет ет-
песе, қызмет етесіц
т.б. Құранды етістік атаулы-
ның бәрі де осылай етістік тарамдары, жүйесі бой-
ы нш а сөйлем де түрленіп қолданы лады . Бұл
көмекші етістіктердің есім сөзден етістік ж асаға-
ны ны ң толы қ дәлелі.
Құранды етістіктер қазір күрделі сөз толы қ
мағыналы дербес сөзден жасалады деген қағида-
ға қайш ы көрінеді. Ш ы нды ғы нда бұл құбылыс
көмекші етістіктердің толық мағыналы дербес сөз
кезінде басталып, кейін олардың етістік сыңары
алғаш қы м ағы насы нан айрылып көмекш ілікке
кош кен. Бара-бара ол есім созден етістік жасау-
дың бір үлгісіне айналы п, сол арқылы басқа да
құранды етістіктер жасалатын болған.
Алайда бұл тәсіл өнімді емес, құранды етістік
жасайтын көмекші етістіктер де санаулы.
Тіркесті күрделі сөздердің құрамындағы сы-
ңарлардың бәрі де сөзжасамдық қызмет атқара-
ты ны белгілі. Д егенм ен оларды ң қы зм етінде
өзіндік айырма бар. М ысалы, дл&ш
кел, беріп кел,
көріп кел, біліп кел, айтып кел, қызмет ет, жәр-
дем ет, адам ет, жақсылық ет
сияқты күрделі
етістіктердің бәрінде бірінші сыңар өзгеріп, осы
екі топ күрделі етістіктің екінші сыңарлары тұрақ-
ты болып тұр.
Сары м ай, жер май, тоц м ай, иіс
м ай
дегендерде,
ауыз омыртқа, бел омыртқа
де-
гендерде, а
лқ ы зы л, қоцыр қызыл, күцгірт қызыл,
күрец қызыл
дегендерде де осы ерекш елік бар.
Он
бір, он екі, он үш, он торт, он бес, он алты, он жеті,
он сегіз, он тоғыз
деген күрделі сандарда да бір
сыңар тұрақты, бір сыңар ауыспалы екені көрініп
тұр. Олай болса бұл құбылыс - күрделі сөз атау-
л ы ға тән құбы лы с, тән ерекшелік. Осымен бай-
ланысты күрделі сөздердің құрамы тірек сыңар
және ауыспалы сыңар болып бөлінеді.
Тірек сыңар деп түрлі сөздерден күрделі сөз
жасаушы қы змет атқаратын сөз танылады. М ы-
салы,
коріп бер, алып бер, экеп бер, жинап берт ген
күрделі етістіктерде
бер деген
сыңар түрлі етістік-
ке тіркесіп, одан күрделі сөз жасап тұр.
Қара
торғай, боз торғай
дегенде
торғай
сөзі тұрақты
сыңар болып, басқа сөздерден күрделі сөз жасап
тұр. Бұдан күрделі сөз жасаушы қы змет атқара-
тын күрделі сөздің құрамында сыңар бары аны қ
көрініп тұр. Бұндай қызмет барлық сөз табында-
ғы күрделі сөздерден аны қ көрінді.
Тірек сы ңарды ң қызметі түрлі сөзден туын-
ды түбір жасайтын жұрнақтың қызметіне ұқсас.
Әр тірек сыңар қандай сөздерден күрделі сөз жа-
саса да, бәрінде ол бір м ағы на береді. Осы ерек-
шелік түрлі туынды түбір жасаушы ж ұрнақта да
бары белгілі. М ысалы,
м а л қора, сиыр қора, қой
қора
деген түрлі заттың атын жасаған күрделі
|


title: ҚЫСҚАРҒАН КҮРДЕЛІ СӨЗДЕР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
ҚЫСҚАРҒАН КҮРДЕЛІ СӨЗДЕР
261
сөздердің бәрінде соңғы сыңар мағынасы бірдей.
Ал
жүмысшы, етікші, малшы, оқытушы, егінші
де-
ген туынды түбірлердің бәрінде - ш ы/-ш і жұрна-
ғының мағынасы бірдей. Тірек сыңар да, жұрнақ
та түрлі сөздерден туынды сөз жасап тұр.
Тірек сы ңарды ң күрделі сөздердегі орны
тұрақты, әдетте ол күрделі сөздің екінші сыңары
болады. М ысалы,
д лы п қ а й т
,
кет п қа й т ,
коріп
қайт,
тоқпан
жілік,
асықты
жілік,
ортан
жілік,
қара
көк,
күлгін
көк,
аш ық
көк,
екі
мың,
үш
мың,
бес
жүз,
сегіз
жүз,
тоғы з
ж үз
т.б.
Д егенм ен, бұл қағи д аға қайш ы жағдай да
кездеседі. Сан есім нің бірінші жасалу жолында
тірек сыңар бірінші орында тұрады. М ысалы,
он
бір,
он
екі,
он
үш,
отыз
төрт,
отыз
бес,
қырық
алты, қы ры қ жеті т.б. күрделі сандарда тірек
сыңар бірінші сыңарда тұрады.
Күрделі сөздің ауыспалы сыңары - олардан
тірек сыңар күрделі сөз жасайтын түрлі сөздер.
Ауыспалы сыңарларға тірек сыңар тіркесу арқылы
күрделі сөз жасалады. Мысалы, екі +
жүз,
үш +
жүз,
төрт +
жүз,
бес +
жүз
т.б. Тілде күрделі
сөздің ауыспалы сыңары қызметіндегі сөздердің
саны тірек сыңарлар санынан әлдеқайда көп.
Өйткені бір тірек сыңар арқылы түрлі сөздерден
бірнеше күрделі сөз жасалады, сондықтан тілдегі
ауыспалы сыңар қызметіндегі сөздер мен тірек сыңар
қызметіндегі сөздердің саны тең бола алмайды. Бұл
туынды түбірдегі негіз бен жұрнақтың санының
арасындағы айырмашылық сиякты.
Достарыңызбен бөлісу: |


д Г
Ғ
үнді
М
н
ң
ж
жа-
қатан
ш
V
йы -
ҮЯҢ
ж Г
Ғ
Ы
л ы ң қ ы
үнді
й
с
ж и-
қ атаң
с ы
н а-
ү я ң
3
ң
қы
Ү(\ү)
қ
діріл
үнді
р
ы
жанама
л жабы-
қатан
сы ң-
ү я ң
Д Ж
қ ы
үнді
5 - к е с т е . Д а у ы с с ы з ды бы стар ды ң толы қ ж а с а л ы м ж ік т е л ім і Енді бірте-бірте вариант дыбыстарды ш ы ға-
рып тастап, дауыссы здардың “ф он ети кал ы қ”
құрамын ған а қалдыру керек. Алдымен Ж дау-
ыссызы ның сөз басы нда ғана кездесетін орны -
ғым варианты (позиционны й вариант) жабы-
сы ңқы “Д Ж ” ды бы сы , Ғ-Г дауы ссы зы ны ң соз
ортасындағы жуысыңқы орнығым варианты мен
Қ, Ғ дауы ссы здары ны ң бұл жерде басы арты қ
жіңіш ке үндесім варианттары К, Г дыбыстары
алынып тасталады (олар төмендегі үндесім тал-
дауда басқа дауыссы здардың жіңіш ке вариант-
тарымен қатар ескеріледі). Сойтіп қазақ тілі да-
уыссыз ды бы стары ны ң 17 дыбыстан тұратын
құрамы ш ықты (6-кесте).
Дауыссыз дыбыстардың жасалым кестесін әрі
қарай таратып әкетуге болады. Дауыссыздар әр
жасалым белгілеріне орай топтап талданады.
1. Дауыс қаты сы на қарай:
а) қатаң дауыссыз дыбыстар жасалғанда да-
уыс желбезегі тербелмей, бейтарап қалады: П,
Т, Қ -К , С, Ш;
ә) ұяң дауыссыз дыбыстар жасалғанда дауыс
желбезегі жартылай тербеледі: Б, Д, Ғ-Г, 3, Ж;
б) үнді дауыссыз дыбыстар жасалғанда^дау-
ыс желбезегі мол тербеледі: М, Н, Ң, Р, Л, И, У.
Жасалу
тосілі
дауыс
қатысы
Ж асалу орны
ерін
тш
үшы
тш ор-
тасы
тш
арты
тш -
ш ік
тоғы сы цқы
қ атаң
П
Т
К


title: Қысқарған күрделі сөздер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
2.7.4. Қысқарған күрделі сөздер Сөзді қы сқартып, ықшамдап, айтуғаж еңіл-
детіп қолдану тілде көне замандардан бар. Бұл
тілден кең орын алатын ықшамдау заңды лы ғы -
мен байланысты. Ол заңдылық дүние жүзіндегі
барлы қ тілдерде де бар, оны ң түрлері, қатысты
салалары да мол. Соның бірі - қы сқарған сөздер.
Кеңес дәуіріне дейін создерді әдейі қы сқар-
ту адам аттарымен байланысты тілден орын ал-
ған. М ысалы, Садуақас Сейфуллиннің жасында
атын Сәкен деп қы сқартқаны елге мәлім, сол
қысқартып қолданған Сәкен аты бүкіл омірінде,
одан кейін де сақталып қалғаны әлемге әйгілі.
Қазақ тілінде адам атын қы сқартып қолда-
нудың түрлі жолы бар: 1) үлкен адамды сыйлау,
құрметтеу мақсатында кісі атын қысқарту: Жұма-
бай - Ж ұмеке, Бейсен - Бәке, Өмірзақ - Омеке,
Сэрсен - Сәке, Ақмади - Ақа, Асқар - Асеке т.б.
2) бала атын еркелету ретінде қысқарту. М ыса-
лы, Айнагүл - Айнаш , Қалихан - Қанаш, Қожа-
бек - Қожаш, С ағы нғали - Сағы нж ан, Омірғали
- Оміртай т.б.
Кісі атын қы сқарту басқа тілдерде де бар,
Екатерина - Катя, Елизавета - Л иза, Виктор -
Витя т.б. Адам атын қы сқарту - әр тілде ертеден
қалыптасқан көне тәсіл.
Қазақ тілінде кісі атын қысқартудың екі жо-
лыны ң озіндік себебі бар. Мысалы, үлкен адамды
сы й-құрм ет ретінде қы сқартуды ң себебі қазақ
халқы ны ң дәстүрінде үлкен кісінің атын атап
сөйлеу дерекілік саналады. Европа елдерінде ол
дағды ға айналған. Атасын да, әкесін де, анасын
да атай береді. Қ азақ халқы ны ң дәстүрінде ол
жоқ, сондықтан да ата, енесіне, туған-туысқаны-
на келін басқа ат қояды. М ысалы, Еркежан, Ер-
кебала, Ж олдыбай болса, оны соқп ақ деп атау,
руының аты майлы болса, оны ағарған деп атау
сияқты дәстүр үлкен кісі атын, туыс атын атамау-
дан бастау алған. Ал орыс тілінде өз аТын, әкесінің
атымен қосып айту (Екатерина Петровна т.б.)
сияқты дәстүр - қазақ тілінде бұрын болмаған
әдет. Кісі атын атаудың дөрекілік мән алуы үлкен
адамды сы й-құрм ет ретінде қысқартып айту жо-
лын ш ығарған. Ал озінен кіші не бала атын қыс-
қартып айту - коп халы ққа тән құбылыс. Сон-
ды қтан дүние жүзіндегі тілдерде кісі атын қы с-
қартып айту дәстүрі бар екені ешбір күмән қал-
дырмайды. Тек әр халықта кісі атын қысқарту-
дың озіндік ерекшелігі де бар. Ол құбылыс қазақ
тілінде де ерте зам аннан бар және оны ң түрлі
жолы да тілде әбден қалы птасқан, оны танымау
мүмкін емес.
Кеңес окіметі дәуірінде мекемелер кобейді,
олардың кобінің аты күрделі болды, ғылымда да
күрделі атаулар ш ықты. Қ ары м-қаты нас күшей-
ген заманда күрделі атаулар ауысып та отырады.
О сымен байланы сты орыс тілінен қы сқарған
создер біздің тілімізге коптеп кірді, сондықтан
орыс тілінен создерді қы сқарту тәсілі де қазақ
тіліне кірді, қазақ тілінен орын алды. Бұрынғы
кеңес үкіметі кезінде тілден орын алған
КПСС, партком, партбюро, колхоз, совхоз, СССР, комсо- м ол, компартия сияқты қы сқарған создер қазір
қолданыстан ш ы ғы п, архаизм, историзм создер
қазір қолданыстан ш ы ғы п, архаизм, историзм
сөздер қатарына қосылды.
Алайда қазір қолданыста пайда болған, тілге
қосылып жатқан қы сқарған создер де бар. Мы-
салы, Еуропарламент (Еуропалы қ парламент),
ҚазААГ (қазақтың ақпарат агенттігі), ТМ Д (Тәу-
елсіз мемлекеттер д о стасты ғы ), Қ азгидром ет
(Қазақ гидро-метеорология мемлекеттік мекемесі),


title: СӨЗЖАСАМ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
262 СӨЗЖАСАМ Ақмолаауылмаш (Ақмола ауылшаруашылық ма-
шина акционерлік қоғамы), АлМУ (Алматы мем-
лекетгік университеті), Еуроазия (Еуропа-Азия),
теледидар (телевизиялық дидар),
телесериал (те-
леви зиялы қ сериал)
Нурбанк (Н ұрлан банк не
Нұрболат банкт.б.), ГФР (Германия Федерация-
лы қ Республикасы).
Қ азіргі қол д ан ы л ы п ж үрген қ ы с қ а р ғ а н
сөздерде түрлі жүйе орын алған. Кеңес үкіметі
кезінде сөздерді қысқарту жолына сай қы сқар-
тылған сөздер бар: ГФР, Нурбанк, ҚазААГ, ТМ Д
т.б. Ол кездерде сөздерді қысқарту жоддарына сай
келмейтін қысқарған сөздерде бар.
Ыъ\сшы,Еуро- парламент, Акмолаауылмаиі, теледидар, телесери- ал т.б. Бұрын алғаш қы сөздің бір буыны келесі
сөзтүгел алынса (сберкасса, партбюро), бұл қыс-
қарған сөздерде бірінші сөздің екі буын, не бірінші
сөз түгел толық алынған. Қазір күрделі сөзді қыс-
қарту еркін ж олға түсіп, кім қалай қы сқартса,
с о л а й к е т іп ж а т қ а н ы б а й қ а л а д ы . Б ұ н ы ң
түсініксіздікке апаруы да мүмкін. Бұрынғы кезде
сөз алғаш қы сқартып қолданылғанда оны ң то-
лы қ түрі ж ақш а ішінде беріліп, біраз уақыт ха-
лы ққа таныс болғанша, қатар қолданылатын дағ-
ды болған. Қазір дағды ұмытылған. Әркім өзінше
қысқартып қолдану байқалады.
Қ ы сқарған сөздерде оңы ң толы қ түріндегі
м ағы на сақталады, яғн и сөзжасамның жаңа ма-
ғы на тудыруы қы сқарғаи сөздерде ж оқ. Д еген-
мен қ ы с қ а р ғ а н сөздер сө зж а са м ға ж атады .
Мұның себебі мынада - қысқарған сөздер күрделі
толы қ атаудың бір варианты ретінде дербес сөз
қызметін атқарады. Сөзге қойылатын барлы қта-
лапқа жауап береді. Қ ы сқарған сөздердің белгілі
м ағы насы бар, тілдегі дайын сөз, сөйлемге дай-
ын сөз ретінде кіреді, сөйлемде бір сұраққа жау-
ап береді, бір құрамда қолданылады яғн и құра-
мы тұрақты, сөйлемнің бір мүшесі қызметін ат-
қарады, біртұтас қалыпта жазылады, айтылады,
бір екпінмен айтылады. М ұның өзі сөздің белгі-
лері. Олай болса, қы сқарған сөздер тілдегі лек-
сикалық бірліктер тобынан жеке сөз ретінде орын
алады.


title: СӨЗЖАСАМДЫҚ ЕДИНИЦАЛАР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
2.8. СӨЗЖАСАМДЫҚ ЕДИНИЦАЛАР 2.8.1. Сөзжасамдық үя Синтетикалық созжасам қазақ тілінің создік
қорын байытуда оте үлкен қызмет атқарады. Сон-
ды қтан да тілдің сөздік қорында негізгі түбір
сөздерден туынды түбір сөздер әлдеқайда көп.
Тіліміздің сәздік қорынан туынды түбір создердің
кең орын алатынын сөзж асамдық ұялар аны қ
дәлелдейді. Ойткені әр сөзжасамдық ұя бір негізгі
түбір сөзден қанша туынды түбір сөз жасалғанын
аны қ, аш ы қ көрсетеді. М ысал бір ған аб у д еген
негізгі түбірден ж асалған сөзжасамдық ұяда 44
туынды түбір бар.
Сол сияқты тілдегі әр созжасамдық ұяға бір
негізгі түбір соз тірек болып, ал оны ң әрқайсы -
сынан талай туынды түбірлер ж асалғаны тілдегі
туынды түбір создердің тілдің сөздік құрамынан
басым орын алатынына толы қ дэлел бола алады.
Олай болса, тіліміздің сездік қорын байыту-
да ерекше орын алатын туынды түбірлердің жа-
салуына қандай негізгі түбір сөздер өзек, тірек
болғаны н, негізгі түбір сөздердің туынды түбір
сөз жасаудағы құнарлы лы ғы н анықтау, олардан
туынды түбір создің орбу жолын корсету өте ма-
ңызды. Осы мәселенің ғылы ми негізін анықтау-
да сөзжасамдық ұяны зерттеу өте қажет. Сөзжа-
самды қ ұя бір сөздің негізінде туынды түбір
сөздердің жасалуы ның барлы қ жолын, тетігін
ашып береді.
Қ азақ тіліндегі, созж асам ды қ ұя мәселесін
зерттеу 1989 ж ы лғы ж арияланған “ Қазіргі қазақ
тілінің созжасам ж үй есі” атты м онограф иялы қ
еңбектен басталады.
Созжасамдық ұяға берілген анықтама сөзжа-
самдық ұяның құрамы қандай сөздерден құрала-
тынын да аңғартады. Ол әр сөзжасамдық ұя құра-
мында бір негізгі түбір сөз және одан туған ту-
ынды түбірлер болатынын корсетті. Олай болса,
әр созжасамдық ұяны ң құрамында түп негіз соз
яғни негізгі түбір соз біреу болады да, одан орбіген
туынды түбір создер бірнешеу болады. Әр созжа-
самдық ұядағы туынды түбір создердің бэрінің
құрамында түп негіз соз үнемі қатысып отыра-
ды. Бір созж асамдық ұяда қанш а туынды түбір
соз болса, соның бәрінің құрамынан алғашқы туп
негіз соз міндетті түрде орын алады. Мысалы,<эя,
әндет, эндеткіз, әндеттір, әнкой, әнкойлык, энсы- мак, энші, эншілік, эншіл, этиілдік деген
ән негізгі
түбірінен тараған созж асамдық ұядағы туынды
түбір создердің бэрінің құрамындаэя деген негізгі
түбір бар. Бір созж асмдық ұядағы туынды түбір
создердің бәрі бір негізгі түбір созден орбігендік-
тен, олар түбірлес создер аталады. М ысалы,
жел деген негізгі түбір созден 105 туынды түбір жа-
сал ған:
желбегей, желбегейле, желбегейлен, желбе- гейлендір, желбегейлендірт, желбезек, желбезексіз, желбезектен, желбезекті, желбей, желбен, желбең- де, желбеңдет, желбір, желбіре, желбірегіш, желбі-


title: СӨЗЖАСАМДЫҚ ҮЯ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
СӨЗЖАСАМДЫҚ ҮЯ
263
рек, желбіректі, желбірет, желбіреттір, желбіре-
уік, желбірле, желбірлет, желбірлі, желбірсіз, жел-
де, желдей, желден, желденгіз, желдендір, ж ел-
дендірт, желдент, желдесін, желдесінде, желдесін-
дет, желдет, желдеткіз, желдеткіш, желдеттір,
желдетіл, желдетіңкіре, желді, желсіз, желділік,
желдік, желдіксіз, желемік, желеміктен, желкек,
желкектен, желкексіз, ж елкекті, ж елкем, жел-
кемден, желкемдент, желкемдік, желкең, желкеңде,
желкеңдет, жежеңдеткіз, желкеңдеттір, желкенді,
желкенші, желкам, желқамда, желқамдат, желп,
ж елпі, ж елпігіш, ж елпіл, ж елпілде, ж елпілдет,
ж елпілдек, ж елпін, ж елпінгіш , ж елпіндір,
желпіндірт, желпінт, желпіншек, желпіниіекті,
же/тініңкіре, желпініс, желпіңкіре, желпіт, жеи-
пуіш, желпіс, желсіз, желтең, желше, желий, желік,
желіктір, желіктірт, желігіңкіре, желігіс, желік-
пе, желікпешілік, желікпелі, желікпелік, желіктен,
желікті, желіктір, желіктірт, ж еліктіруші,
желікшіл.
М іне, келтірілген мысалда 105 түбірлес сөз
берілді. Олардың бэрі - бір сөзжасамдық үяның
қүрамындағы бір негізгі түбірден (
ж ел
) өрбіген
түбірлес туынды сөздер. Келтірілген түбірлес
сөздердің бэрінің құрамында ұяға негіз болған
негізгі түбір сөз
(жел)
бар. Ол барлы қ туынды
сөзде көрсетілді.
Бұдан түбірлес сөздер бір сөзж асам дық ұя-
ның ғана құрам ы на қатысты екені анықталды.
Олай болса, әр сөзжасамдық ұя әр түрлі түбірлес
сөздерден тұрды. Мысалы,
жұрт
негізгі түбірінен
жасалған сөзжасамдық ұяны алсақ, ол
жұрттык,
жүртіиа, жүртшылық
деген 3 қанатүбірлес созден
тұрады, олардың да әрқайсы сы н ы ң құрамында
негізгі түбір сәз бар, және осы ұядағы түбірлес
сөздер алғаш қы
ж ел
түбірінен тараған ұядағы
түбірігес сөздерден мүлдем басқа. Бұл түбірлес
туынды сөздер ұяға байлаулы екенін, әр ұяның
озінш е түбірлес создері болаты ны н корсетеді.
Сөйтіп әр түп негіз созден тараған туынды сөздер
әр түрлі сөзжасамдық ұяға жататын, әр түрлі
түбірлес создер болып табылады.
Бұл арада бір созж асам ды қ ұядағы туынды
түбір сөздердің бір түбірлес сөздер тобын құрай-
ты нын айта отырып, түбірлес создер арасында-
ғы ерекшелікке назар аудару қажет.
Созж асамдық ұядағы туынды түбірлердің
бәрі бірінен-бірі тікелей ж асалған туынды түбір
болуы міндетті емес. Тек ұядағы созжасамдық
тізбекте ғана бірінен-бірі тікелей жасалған, біріне-
бірі негіз болатын создер болады. Ал бір созжа-
самдық ұяда бірнеше созж асам ды қ тізбек бола
береді де, әр тізбек түп негіз сөзден орбиді. Ал
созжасамдық ұядағы туынды соз атаулының бэрі
бірінен-бірі тікелей туындай бермейді. С онды қ-
тан созжасамдық ұяға ондай талап қойылмайды,
мұнда бір ұядағы создердің бәрінің құрамында
бір негізгі түбірдің болуы міндетті шарт болып
саналады.
М ысалы,
біл
негізгі тү б ірін ен ж а с ал ға н
түбірлес туынды түбір созден тұратын ұяда 26
туынды түбір соз бар, олардың бәрі түбірлес
создерге жатады. Осы түбірлес создердің бір-
бірінен тікелей туындауы 13 созжасамдық тізбек
ішіне ғана қатысты. Мұны анықтап корсету үшін,
осы созж асам ды қ ұядағы тізбектерді ж еке-ж еке
тізіп корсету қажет:
1. біл—>білім—>білімді—>білімділік
2. біл^білім -^білім сіз—>білімсіздік
3. біл—>білім—>білімдар—>білімдарлық
4. біл—>білім—>білімдар—>білімдарсы
5. біл—>білім->білімпаз—>білімпаздық
6. біл—>бідім—>білімпаз—>білімпаздан
7. біл—>білік—>білікті^бідіктілік
8. біл^білік->біліксіз—>біліксіздік
9. біл—>білгіш->білгіштік
10. біл-*білгіш—>білгішсі
11. біл—>білгір—>білгірлік
12. біл->білгір^білгірсі-»білгірсін
Достарыңызбен бөлісу: |


title: 3 . 6ІЛ -7 » 6 ІЛ Г І^ 6 ІЛ Г ІЛ ІК -> 6 ІЛ Г ІЛ ІК Т І

text:
264
СӨЗЖАСАМ
дық ұяға түбірлес емес сөздер қатыспайды. Я ғни
бір сөзж асам ды қ ұяда түрлі негізгі түбірден
өрбіген бірнеше туынды түбірлес сөздер болмай-
ды, сөзжасамдық ұя тек бір түрлі түбірлес сөздер-
ден ғана тұрады. Өйткені бір сөзжасамдық ұяда
бір негізгі түбір болады да, одан өрбіген түбірлес
сөздер ғана болады. Басқаша айтқанда, әр сөзжа-
самдық ұяны ң өзіне ғана тән түбірлес сөздері
болады.
Бұдан ш ы ғаты н қорытынды: тілде қанш а
сөзжасамдық ұя болса, сонша түбірлес сөздердің
түрлері бо л ад ы . С о н д ы қ та н тілде тү б ір л ес
сөздердің түрлері өте көп. Олардың бір-біріне
қатысы жоқ. Сөзжасамдық ұя бір түбірлес сөздер-
ден тұратын болғандықтан, сөзжасамдық ұяның
бір белгісі ретінде оны ң құрам ы ны ң өзіндік
түбірлес сөздерден тұратынын таны ған дұрыс.
Сөзжасамдық ұядағы түбірлес туынды түбір
сөздердің бәрі де сөзжасамдық жұрнақтар арқы -
лы жасалады. Қазір синтетикалы қ тәсіл арқылы
ж асалған түбірлес туынды түбірлерден тұратын
сөзжасамдық ұя сөз болып отырғандықтан, сөзжа-
самдық ұядағы түбірлес туынды түбірлердің бәрі
сөзжасамдық ж ұрнақ арқылы жасалған түбірлес
туынды түбірлерге жатады.
С өзж асам ды қ түрлі ұялардың құрам ы нан
тілдегі сөзжасамдық жұрнақтардың бәрін кезде-
стіруге болады . Ә рине, тілдегі созж асам д ы қ
ж ұрнақ атаулыны ң бәрі бір сөзжасамдық ұядан
орын алуы м үмкін емес, бірақ тілдегі барлы қ
сөзжасамдық ұя оны толық қамтиды. Олай бол-
са, әр сөзжасамдық ұяда қызмет атқаратын сөзжа-
самдық жұрнақтар көлемі түрі ж ағы нан әр түрлі
бола береді, бірақ бұл бірсыпыра ж ұрнақтардың
бірнеше ұяда қолданылуын ж оққа шығармайды.
Бұл тұрғы да қалы птасқан қатал заңды лы қ ж оқ.
Оны төменде келтірілген, әр түрлі сөзжасамдық
ұяны ң түбірлес туынды сөздерінің құрам ы нда
қолданылып тұрған жұрнақтардан көруге бола-
ды. Мысалы:
Достарыңызбен бөлісу:


бөл: бөлім, бөлме, бөліс, бөлін, бөлдір, бөлгіз;
көр: көрім, көрме, көріс, көрін, көргіз; ор: орім, орме, оріс, оріл, оргіз; қой: қойм а, қойын, қойыл, қойыс, қойдыр, қойғыз. Бұл мысалдар 4 сөзжасамдық ұядағы 4 түрлі
түбірлес туынды түбір сөздерден келтірілді. Осы
мысалдарда
-ім, -ма, -іс, -ін, -дір, -гіз жұрнақтары-
ның 4 сөзжасамдық ұяда да қолданылып тұрға-
нын көруге болады. Осы ретте етістіктен етістік
тудыратын ж ұрнақтарды ң сөзжасамдық ұялар-
дың көбінде қолданылатынын атаған дұрыс.
Сөзж асамды қ ұяны ң құрамындағы туынды
сөздер түрлі сөз табына қатысты бола береді. Сон-
дықтан оның құрамында түрлі сөз табының сөзжа-
самдықжұрнақтары қолданылады. Бұл сөзжасам-
ды қ ұяның бір сөз табы на байлаулы болмауын
туғызады. Атап айтқанда, бір сөзжасамдық ұяда
түрлі сөз табына жататын түбірлес туынды түбір
сөздер жасалады. Ол әр сөз табыны ң туынды
сөздерінің әр түрлі сөзжасамдық ұядан орын алу-
ын туғызады. Ал ол сөз табыны ң жұрнақтары
түрлі сөзжасамдық ұяда қоданыла береді дегенді
білдіреді, ол ж ұрнақтарды ң түрлі сөзжасамдық
ұяда қолданылуын туғызады.
Қ оры та к е л ге н д е , с ө зж а са м д ы қ ұ я д ағы
түбірлес туынды сөздер түрлі сөз табына қатысты
бола береді. Ол сөзж асамдық ұяны ң түп негіз
сөзінің қай сөз табынан болуына да қатысты емес.
М ысалы,
доц деген түп негізден жасалған созжа-
самды қ ұяда
дөңбек, доңгелек, доңгелекше, доңес деген туынды түбір зат есім сөздермен қатар,
доңбектен, доңбекші, доңбекшіт, доңгеле, доңгелек- те, доңгелектел, доңгелектет, доңгелен, доңгелент, доңгелеңкіре, доңгелес, дәңгелет, доңден, доңесте, доңестел, доңестен, доңестендір, доңки, доңкит де-
ген туынды түбір етістіктер бар. Сол сияқты
дөңгіл, доңдей, доңді, дөңкиіңкі тәрізді туынды түбір сын
есім сөздер де бар. М іне, бұл құбылыс сөзжасам-
ды қ ұя атаулының бәріне де қатысты.
С оны мен сөзж асам ды қ ұяның құрамы бір
негізгі түбір сөз бен түбірлес туынды түбір сөзден
тұратыны ж әне ол туынды түбірлерді жасайтын
жұрнақтардан тұратыны анықталды.
Бір сөзж асам дық ұяда бір ғана негізгі түбір
сөз болып, одан толып жатқан түбірлес туынды
түбір сөз ж асалаты нды қтан, сол туынды түбір
сөздердің бәрі тікелей негізгі түбір сөзден жасала
ма, әлде оның басқаша жасалу жолы бар ма деген
орынды сұрақ тууы мүмкін. Бұл сұраққа жауап
беру арқы лы ұ яд ағы түбірлес туы нды түбір
сөздердің жасалу жолын аңғартуға болады.
Бұл мәселеде синтетикалық тәсіл арқылы ту-
ынды сөздің жасалу үлгісін еске алу қажет. Тілде
туынды түбір сөз түбір сөз+сөзжасамдық жұрнақ
үлгісі бойы нш а ж асалатыны ғылымда әбден та-
нылған. Сөзжасамдық ұядағы туынды түбір сөздер.
де сол заңды лы ққа бағынады . Сөзжасамдық ұя-
дағы туынды түбірлердің бәрі сөздік қорда орны
бар лексикалық бірліктер. Сондықтан олар негізгі
түбір қалай туынды түбірдің жасалуына лексика-
лы қ бірлік ретінде негіз болса, туынды түбірлер
де лексикалық бірлік құқында басқа туынды сөздің
жасалуына негіз бола алады. Осымен байланыс-


text:
СӨЗЖАСАМДЫҚ ҮЯ 265 ты сөзжасамдық ұяда негізгі түбір сөз де, туын-
ды түбір сөз де басқа туынды түбір сөздердің
жасалуына лексикалық бірлік ретінде қызмет ат-
қарады. Осыдан келіп бір сөзж асам ды қ ұяда
негізгі түбірден ж асалған туынды сөздерден де
туынды түбірлерден ж асалған туынды түбірлер
көп болып шығады. М ысалы,
жол негізгі тү-
б ірін ен ж а с ал ға н с ө зж а са м д ы қ ұяны алы п
қарайы қ. Осы ұяда
жол түбірінен тікелей жа-
салған туынды түбірлер мыналар:
жола, жолай, жолақ, жолдас, жолды, жолдық, жолсыз, жолшы, жоліиыл, жолық - барлығы 11 туынды түбір сөз.
Осы ұядағы туынды түбірлерден ж асалған ту-
ынды түбірлерді келтірейік:
жолат, жолатқыз, жолаттыр, жолаушы, жолаушыла, жолауіиылат, жолауіиътық, жолай, жолайғы, жолақ, жолақсыз, жолақта, жолақтан, жолақты, жолаң, жолаңдық, жолдағыш, жолдама, жолдамалы, жолдамасыз, жолдап, жолдас (ортақ етіс), жолдат, жолдаушы, жолдассыз, жолдассыздық, жолдассын, жолдастық, жолдасша, жолдасіиыл, жолдасшылдық, жолсыз- дық, жолшыбай, жолшыбайғы, жоліиылдық, жолы- ғыс, жолыққыз, жолықтыр, жолықтырыл, бұлар -
39 туынды сәз. Сонда тікелей негізгі түбірден
ж асалған туынды түбірлермен салы стырғанда,
туынды түбірлерден ж асалған туынды түбірлер
3 еседен аса коп болып тұр. Бұл, әрине, барлық
созжасамдық ұяда олардың ара қатысы дәл осы-
лай болады дегенді білдірмейді, ол бірде асып,
бірде кем болуы мүмкін. Бірақ бір нәрсе аны қ,
ол - негізгі түбірден тікелей ж асалған туынды
түбірлерден ұяда туынды түбірлерден ж асалған
түбірлес туынды түбірлер әлдеқайда коп. Ол -
аны қ мэселе, оған күмән келтіруге болмайды.
Олай болса, тілде негізгі түбір соз де, туын-
ды түбір соз де басқа создің жасалуына негіз
бола береді. Ал туынды түбірден жасалған туын-
ды түбірлердің созж асамдық ұяда коп болатын
себебі, олардың саны коп, ал негізгі түбір ұяда
біреу ғана.
Созж асамдық ұядағы туынды түбірге негіз
болатын создердің түрлілігінен ұядағы туынды
түбірлердің морфемдік құрамының түрлілігі келіп
ш ығады. Тікелей түп негіз созден ж асалған ту-
ындылардың құрамы екі морфемадан тұрады,
олар: бір негізгі морфема (негізгі түбір) және бір
комекш і морфема (жұрнақ). М ысалы,
жол+ық, бөл+ме. Ал туынды түбірлерден жасалған туын-
ды түбірлердің құрамы морфемалар түріне қарай
бір негізгі морфема мен бірнеш е көмекші мор-
фемадан тұрады: жол+ық+тыр, ж он+де+с+тір+т
т.б. М ұндай туынды түбірлердің құрамында ең
кемі екі комекші морфема болады.
Созж асамдағы негізгі түбірден және туынды
түбірден жасалған туынды түбірлерді лексикалық
бірлік пен созжасамдық жұрнақ тұрғысынан тал-
дайтын болсақ, бұл туынды түбірлердің бәрі бір
лекси калы қ бірлік пен одан туынды сөз жасай-
тын бір ж ұрнақтан тұрады. М ысалы,
егін деген
туынды созде л е к с и к а л ы қ б ірлік -
ек, ж ұ р н ақ
-
ін. Егінші деген туынды созде лексикалы қ бірлік
-
егін, созж асам ды қ ж ұрнақ -
ші. Егіншілік деген
туынды түбір созде лексикалы қ бірлік -
егішиі, созж асам ды қ ж ұрнақ
-лік . Бұл талдау созжасамдық ұядағы туынды түбір
создердің жасалуына негіз болған созді білдіреді
де, қай туынды түбір создің қандай создің не-
гізінде ж асалғаны н білдіреді. Басқаш а айтқанда,
туынды созге негіз болған соз бен соның негізінде
ж асалған туынды сөзді білдіреді. Бұл сөзжасам-
ның негізгі заңдылықтары ның біріне сай келеді.
Тілдегі туынды сөз атаулының бэрі тілде бар
лексикалы қ бірліктердің негізінде жасалады. Сөз
жасауға қаты сатын лексикалы қ бірліктің м ағы -
насы одан басқа лексикалық мағы наның жасалу-
ына арқау болады. Бұл туынды сөздің жасалуына
міндетті түрде лексикалы қ м ағы насы бар сөздің
қатысуын керек етеді. Лексикалық мағыналы сөз
ғана екінші сөздің мағынасына арқау бола алады.
Сонды қтан негізгі түбір соЗде, туынды түбір соз
де лексикалық мағыналы түбір сөздер болғандық-
тан, олар басқа сөздің жасалуына негіз бола ала-
ды. М іне, бұл сөзжасамдық ұядағы негізгі түбір
мен туынды түбірдің бірдей дәрежеде келесі ту-
ынды түбірлердің жасалуына негіз болатыны на
дәлел.
Осы заңдылық туынды создің жасалуына то-
лы қ мағы налы дербес сөздердің негіз болуын ту-
ғызған. Ойткені толық мағыналы дербес создердің
мағынасы ғана басқа сөздің лексикалық мағына-
сы н а негіз бола алады. Бұл ж ағдай туы нды
создердің м ағы на негізділігі заңдылығын қалып-
тастырған.
Созж асамдық ұяда созжасамның бұл заңды-
лы ғы ерекш е аш ы қ көрінеді. Ойткені сөзжасам-
ды қ ұядағы түп негіз сөзден бастап, ондағы ту-
ынды создердің бәрі бірінен-бірі туы н даған ,
ө р б іг е н . С о н ы м е н б ір г е б а р л ы қ т у ы н д ы
түбірлердің құрамында ұяның түп негіз созі бо-
лады. М ұның бәрі сәзжасамдық ұядағы сөздердің
м ағы н а байланы сты лы ғы н туғы зады . Д ем ек,
сөзж асам ды қ ұядағы сөздердің бәрі м ағы насы
байланысты сөздерден құралады.


text:
|
Байланысты: kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis266
СӨЗЖАСАМ
Сөзжасамдық ұядағы түбірлес создердің бэрі
бір түп негіз сөзден өрбуі оларда м ағы на байла-
ныстылығы н туғызатыны түсінікті. Өйткені бір
созжасамдық ұяда қанша туынды соз болса, олар-
дың бәрінің құрамында түп негіз сөз бөлады. Ал
өл м ағы н аға эсер етпеуі мүмкін емес. Сөны мен
бірге сөзж асам ды қ ұядағы туынды түбір сөздер
келесі туынды түбірдің жасалуына негіз бөлады
да, бірінен-бірі туындап, өрбіп өтырады. Сөнда
ұядағы туынды түбір алдындағы сөзден жасала-
ды да, өзі келесі туынды сөздің жасалуына негіз
бөлады, туынды м ағы наны ң ж асалуына арқау
бөлады. Тек сөзжасамдағы тізбектердің сөңғы сөзі
ғана алды ңғы туынды сөзден жасалады да, ©зі
басқа сөздің жасалуына негіз бөлмайды. Кейінгі
бір кездерде өл да басқа сөздің жасалуына негіз
бөлуы мүмкін, бірақ қазіргі кезде ө ған тізбек
аяқтал ған ды қтан , өл негіз сөз қы зметін атқар-
майды. Сөндықтан өл ешқашан басқа сөздің жа-
салуына негіз бөлмайды деген ұғым шықпайды.
Сөнымен, созжасамдық ұядағы туынды түбір
сөздің бэрі бірінің жасалуына бірі негіз болып,
олар туынды м ағы наны ң жасалуына арқау бола-
ты нды қтан, олар түбірлес создер аталады ж эне
түбірлес сөздердің бэрінің мағыналары байланы-
сты бөлады. М ысалы, бал—>балшы—>балшылық,
бал—>б&одай, бал->балша, бал->балсыз, бал—>балды
деген бір ұяны ң түбірлес туындыларын алсақ,
өлардың бэрінің мағыналарының жасалуынабдл
деген түп негіз сөз қатысуына байланысты, өлар-
дың мағы налары байланысты бөлып тұр.
А лб а л
деген түп негізден
балшы
туынды түбірі жасал-
ғанды қтан,
балиіы
туынды түбірінің мағы насы -
на
бал
деген сөз арқау бөлып,
балшы
туынды
түбірінің мағынасына өл арқау бөлған, яғни бал-
мен айналы саты н маман аты жасалды. Ал өсы
баліиы
туынды сөзі
балшылық
деген кэсіп, ша-
руаш ы лы қ атауының жасалуына негіз бөлып,
өны ң м ағы насы на арқау бөлған. Сөйтіп өсы
түбірлес сөздердің бэрі мағыналас бөлып тұр. Бұл
сөзжасамдық ұя атаулыға тән құбылыс, сөндық-
тан өны заңды лы қ деп тану қажет.
Әр сөзж асам ды қ ұялар құрамы ж ағы нан
түрліше. Ө йткені сөзж асамдық ұядағы туынды
сөздердің саны әр түрлі. Сдндықтан сөзжасам-
ды қ ұяны ң көлемі, құрамы туралы сөз қө зға-
ғанда, эр сөзжасамдық ұя туралы жеке түрде сөз
бөлу керек.
Құрамы жағынан сөзжасамдық ұяның белгілі
бір тұрақты көлемі жөқ. Ол үлкен де, кіші де
бөла береді. Сөзжасамдық ұяның көлемі түп негіз
сөздің сөзж асам ды қ қабілетінің күш тілігіне,
құнарлылығы на, өнімді-өнімсіздігіне байланыс-
ты.
Сөзж асамдық ұялар бір-біріне байланысты,
бағыныш ты құрылымдар емес. Әр сөзжасамдық
ұя өзінше бір дербес құры лы м, эрқайсы сы ны ң
өзіндік құрамы бар.
Сөзж асамны ң негізгі заңды лы ғы ны ң бірі -
негіз сез бен өдан жасалған туынды сөздің мағы -
на байланы сты лы ғы деп саналады. Бұл туынды
сөздің бір белгісіне жатады. Сөнды қтан туынды
сәзді ажырату үшін, өның м ағы насы н өған негіз
бөлған сөздің мағынасымен салыстыру керек. Егер
негіз сөз бен туынды сөздің арасында м ағы на-
л ы қ байланыс бөлса, өл сөл негіз сөзден жасал-
ған деуге бөлады. Егер өлардың арасында м ағы -
налы қ байланы с бөлмаса, туынды сөз өл негіз
сезден жасалмаған.
Өйткені туынды сөздің мағынасы негіз сөздің
м ағы насы ны ң негізінде жасалады, яғн и негіз
сөздің мағынасы туынды сөздің мағынасына арқау
бөлады. Ал егер негіз сөз бен туынды сөздің ма-
ғыналары арасында мағыналық байланыс бөлма-
са, өл арадан туынды сөзді іздеуге бөлмайды. Ба-
сқаш а айтқанда, негіз сөз бен туынды сөздің ма-
ғына байланыстылығы міңдетгі шарітардың біріне
жатады. Сөндықтан өл туынды создің белгісі ре-
тінде қаралады. Мысалы,/сб>/ь//с,
біл-ім, түй-ін, бөл-
м е
т.б. Осы келтірілген туынды сөздердің м ағы -
наларынан өлардың жасалуына негіз бөлған
көр,
біл, түй
деген сөздердің мағыналары анық көрініп
тұр. Басқаша айтқанда, туынды сөздін мағынасы
мен өған негіз бөлған сөздің м ағы насы өте бай-
ланысты, жаңа м ағы н аға негіз сөздің мағы насы
арқау бөлып, негіз сөз бен туынды сөздің м ағы -
на байланыстылығын туғызып тұр. Мұндай негіз
сөз бен туынды сөздің м ағы на байланыстылығы
туынды сөз атаулының бэріне өртақ белгі. Туын-
ды сөз бен өны жасауға қатысатын сыңарлардың
м ағы на байланы сты лы ғы туынды сөздердің өте
маңызды белгілерінің бірі ретінде қаралу керек.
Ал сөзж асамдық ұяда бір негіз сөзден тара-
ған, ербіген туынды түбірлес сөздер ғана өрын
алатын б өл ған д ы қтан , өн дағы туынды түбір
сөздердің бэрі бір-бірімен мағыналас бөлады. Бұны
сөзжасамдық ұядағы туынды сөздердің бір белгісі
ретінде қарайтынымыз сөзжасамдық ұяның құра-
мында мағыналық байланысы жөқ сөздердің бөл-
мауымен байланысты.
Әр сөзжасамдық ұяның құрамындағы түбірлес
туынды сөздердің құрамы әр түрлі. Ол жөғарыда
келтірілген мысалдардан көрінді
.Жел
түп негізінен
жасалған сөзжасамдық ұяда 105 түбірлес туынды
|
|
|


title: СӨЗЖАСАМДЫ Қ ҮЯ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
СӨЗЖАСАМДЫ Қ ҮЯ 267 түбір сөз болды. Ал
біл түбір етістігінен жасал-
ған сөзжасамды үяда 33 түбірлес туынды түбір
сөз бары көрінді.
Жүрт Ц£Т£\\ түп негіз сөзден
жасалған сөзжасамдык ұяда небәрі 3 қана түбірлес
туынды сөз болды. Бұдан тілдегі сөзжасамдық
ұялардың құрамы, көлемі түрлі болатыны анық-
талды. Бұдан әр сөзжасамдық ұяның өзінше жеке
тілдік құбылыс екені, біріне-бірі бағы ны ш ты ,
бірін е-бірі байланы сты құбы лы с емес екені
корінеді. Өйткені әр сөзжасамдық ұя - әртүрлі
түп н егіз сө зд ен орб іген тү б ір л ес туы нды
сөздердің жиынтығы.
Созжасамдық ұяның колемі, аумағына қарай
оларды өте өнімді, өнімсіз созж асам ды қ ұялар
деп бөлуге де болады. Бірақ бұндай түрлерін анық
көрсету үшін, тілдегі барлық сөзжасамдық ұялар
түгел тексерілуі керек. Сонда ғана оларды дәл
көрсетуге болады. Қолда бар деректерге сүйеніп,
олардың көлемін әзірш е былайш а корсетуге бо-
латын сияқты . Өте онімді сөзж асам ды к ұялар-
дың құрамы 60 туындыдан жүз және одан да аса
туынды түбірлерден құралады. Өнімді сөзжасам-
ды қ ұялар оннан басталып 59-ға дейін, енім сіз
ұялар екі туынды түбірден бастап, тоғы зға дейін
туынды түбірден құралады. Б ірақ бұл шартты
топтастыру екені ескертіледі.
Созж асамды қ ұя сөз табы на бағы ны ш ты ,
байлаулы емес. С онды қтан сөзж асам ды қ ұяны
белгілі сөз таптарының құрамына жататын құбы-
лыс ретінде қарауға бөлмайды. Сөзж асамдық
ұялар сөз таптары нан тыс тұратын құбылыс,
бірақ ол түрлі сөз таптарының төлы ғуына, баю-
ына қызмет етеді. Өйткені бір сөзжасамдық ұяда
түрлі сөз табына жататын туынды түбір сөздер
бөла береді. М ысалы, а^ д еген түп негіз сөзден
өрбіген сөзжасамдық ұяда
аугер, аула, аулағыш, аулан, аулас, аулаушы, аушы, аушыла, аушылык де-
ген түбірлес туынды түбір сөздер бар. Олар зат
есім, етістік, сын есімдерге жатады, я ғн и бір
сөзжасамдық ұяның құрамында түрлі сөз тапта-
рына жататын туынды түбір сөздер бар екені анық
көрініп тұр. Бұл өсы ұяға ғана қатысты құбы-
лыс емес, өл әр сөзжасамдық ұяда кездесе бе-
ретін құбылыс, яғни сөзжасамдық ұяда түрлі сөз
таптарына қатысты туынды түбір сөздер жасала
береді екен. Міне, бұл сөзжасамдық ұяның ешбір
с е з табы на байлаулы құбы лы с емес екенін
білдіреді.
Сөзжасамдық ұяның өзіндік құрылымы бар,
өте жүйелі құбылыс. Сөзжасамдық ұяның қалып-
тасқан өзіндік құрылымы сөзжасамдық ұя атау-
лы ны ң бәріне өртақ және өл бұзылмайды, өны
өзгерту, өның құрамын басқаша құру мүмкін емес.
Сөзжасамдық ұяның мүшелері белгілі, өлар белгілі
тәртіпте қөлд ан ы лад ы . С озж асам ды қ ұяны ң
мүшелері ұяға түгел қатысады. Сондықтан алды-
мен сөзж асамдық ұяны ң құрылымына кіретін
мүшелерді аны қтап, сөл арқылы сөзжасамдық
ұяны ң құры лы мы н, өлардың өрналасу тәртібін
аны қтап, сөзж асам ды қ ұяны ң жүйесін белгілеу
керек.
С өзж асамды қ ұяны ң ең кіші мүшесі сөзжа-
самдық жұп, ал сөзж асамдық жұп сөзжасамдық
тізбектен өрын алады. Я ғн и сөзжасамдық тізбек
те сөзжасамдық ұяның негізгі мүшесі. Сөзжасам-
ды қ тізбектің мүшелері сөзжасамдық саты арқы-
лы өсіп, көбейіп өтырады, сөндықтан сөзжасам-
ды қ сатысыз сөзж асам ды қ тізбек, яғни сөзжа-
самдық ұя бөлмайды. Ал ұядағы сөзжасамдық
тізбектің саны сөзж асам ды қ тарам (парадигма)
арқылы көбейеді, өседі. Олай бөлса, сөзжасам-
ды қ тарам да - сөзжасамдық ұяның құрылымына
жататын негізгі мүше. Міне, сөзжасамдық ұяның
өсы мүшелері өның құрылымын құрайды, сөзжа-
самдық ұяның жүйесін жасайды. Осы мүшелерсіз
сөзжасамдық ұя бөлуы мүмкін емес, сөндықтан
сөзжасамдық жұп, сөзжасамдықтізбек, сөзжасам-
дық тарам, сөзжасамдық саты сөзжасамдық ұяны
құрайтын негізгі мүшелер бөлып табылады.
А і сөзжасамдық ұяның мүшелерінің еш қай-
сысы кез-келген орында, бірде олай, бірде бұлай
созж асамдық ұяда орналаса алмайды. Олардың
қалы птасқан тәртібі бар, созжасамдық ұяда ол
тәртіп сақталады. Сондьіқтан да сөзжасамдық
ұяны ң белгілі құры лы мы бар, өны кұрайты н
тұрақты мүшелері бар, өл мүшелер сөзжасамдық
ұяда белгілі бір тәртіпте өрналасады, және олар
бір-бірімен байланысты, бұл оның жүйелі кұбы-
лыс екенін көрсетеді. Сөндықтан да өның әрқай-
сысы жеке-жеке талдануы, сипатталуы керек.
2.8.2. Сөзжасамдық жүп
С өзж асамды қ ұя қанш а сөзден құралса да,
өнда сөзжасамдық жұп бөлады. Сөзжасамдык ұя-
ның ең кішісінде бір, екі туынды сөз бөлады деп
саналады. М ысалы,
п а й ^п а й и іы , пән->пәндес, пэн—>пэндік, бық—^бықтыр-^бықтырт—> бықтырт- қыз,бық-^быққыз; Келтірілген мысалдардың ең
азында бір сөзж асамдық жұп бар, өл -
п а й ^ п а й - шы. Пэн деген түп негізден тараған ұяда екі жұп
бар:
пэн-^пэндес, пэн^пэндік. Ал
бық негізінен та-
раған ұяда 4 жұп бар, өлар:
бық-^бықтыр, бық- тыр-^бықтырт, бықтырт-^бықтырткыз, бық->бық-


text:
268 СӨЗЖАСАМ қыз. Бұл мысалдар ең кіші сөзжасамдық ұялар-
дан келтірілді.
Ал сөзж асам ды қ ұя неғұрлы м көп туынды
сөзден құралса, онда ұядағы сөзжасамдық жұптың
саны да көп болады. Мысалы,
тер түп негіз сөзден
жасалған сөзжасамдық ұяда 12 туынды түбір сөз
бар,
о л щ терле, терлет, терлеттір, терлеуіқ, терлік, терліктей, тершең, тершеңдік, терші, тершіт, тершіл, тершілдік. Осы ұядағы сөзж асамдық
ж ұптар мыналар:
тер-^терле, терле—> терлет, терлет—>терлеттір, терле—^терлеуік, тер-^терлік, терлік-ътерліктей, тер—>тершең, тершең—>тер- шеңдік, тер—>теріиі, терші—>тершт, терші—»?іершіт, тершіл—>тершілдік. Келтірілген мысалдар сөзж асамдық ұяны ң
құрамында созжасамдық жұптардың саны түрлі
болатынын көрсетті. Сөзжасамдық ұяның құра-
мы, колемі қандай түрлі болса, созж асамдық
жұптардың саны да түрлі болатыны анықталды.
Соны мен бірге келтірілген мысалдардан созжа-
самды қ ұядағы созж асам ды қ жұптардың саны
ұядағы туынды создердің санымен тең түсетіні
байқалды. Анығырақ айтқанда, созжасамдық ұяда
қанш а туынды соз болса, сонш а созж асам ды қ
жұп болады. М ұны ң озіндік себебі бар.
Туынды соз болған жерде, ол туынды сөздің
жасалуына негіз б олған соз болады. Сөзж асам-
д ы қ ұяда әр туынды создің жасалуына негіз бо-
латын соз болады да, одан жасалған туынды соз
болады. Негіз сөзсіз туынды түбір сөз ж асал-
майды, сонды қтан созж асамдық ұяда туынды
созді жасайтын соз бен туынды түбір создің саны
тең болады.
Сонымен, негізгі соз бен туынды түбір создің
ж и ы н ты ғы созж асам ды қ жұп деп саналады.
Сөзж асамды қ жұп негіз соз бен одан ж асадған
туынды түбір созден ғана құралатындықтан, олар-
дың м ағы насы байланысты болады. Я ғн и жұп
тек м ағы насы байланысты сөздерден құралады.
Созжасамдық ұядағы түбірлес создер мағы насы
байланысты сөздер деген заңдылықтың түп негізі
сөзжасамдық жұптан басталады.
Сөзжасамдық жұптың сыңарларының мағы-
налары байланы сты болуы бірінен-бірі жасаду-
ынан деп санау қажет. Өйткені созжасамдық
ж ұптың бірінш і сы ңары - туынды созді жасау-
шы, екінш і сы ңары одан ж асалған туынды сөз.
Туынды сөздің м ағы насы оны жасаушы создің
м ағы насы на негізделе жасалады. Туынды созді
жасаушы негіз сөздің м ағы насы туынды сөзде
жойылмайды, сақталады, ол тек белгілі бір дәре-
жеде озгеріске түседі. Міне, бұл созжасамдық
жұптың құрамындағы создердің мағыналары бай-
ланысты болуын туғы зған. М ысалы,
өң-өнім де-
ген ж ұптағы
өнім-өну қим ы лы ны ң нәтижесінде
енген затты білдіретін ұғым ның аты. Ал
үш-үіиак деген жұптарда ұшу қим ы лы н жасайтын заттың
үіиак деген аты (самолет) ж асалған.
Үш-үіиқыш деген жұпта ұшу қимылын жасайтын маманның
аты -
үшкыш деген соз жасалған.
Ал бір созж асам д ы қ ұ яд ағы ж ұптарды ң
бәрінің құрамында негіз соз болады, сондықтан
ол негіз создің м ағы насы одан орбіген барлық
туынды түбірдің мағынасына қатысады. Бірақ бір
ұядағы әр жұптың бірінші сыңары ғана соз ту-
дырушы болады, сондықтан ең ж ақы н м ағы на-
лы қ байланыс жұптың ішіндегі екі сыңардың ара-
сы н да болады . Бір ұядағы б ірн еш е туынды
түбірдің түп негіздің мағынасына қатысы әр түрлі.
Созж асамды қ ұядағы түп негіз созден тікелей
ж асалған жұптарда түп негіз создің мағы насы
күшті. Мысалы,
тол-толык, тол-толкы, тол-тол- тыр, тол-толас, тол-толғыз, тол-толға, тол-то- л ы м , осы жұптардың бәрі
тол деген түп негіз
созден тікелей жасалған жұптарда түп коне создің
мағынасы күшті.
Осы ұядағы кейбір басқа жұптарды талдап
корейік. Олар:
толық-толықша, толык-толыктыр, толық-толықта, толықта-толыктан жеті жұпта-
ғы туынды создерден ж асалған.
Толықтан-то- лыктандыр, толықтыр-толыктырғыш, толықта- толықтал, толык-толыксы, толықсы-толықсыт т.б. Бұл сөзжасамдық ұяда небэрі 53 туынды түбір
сөз бар, я ғн и бұл ұяда 53 сөзжасамдық жұп бар.
Осы сөзжасамдық ұядағы жұптардың жетеуі ғана
тікелей түп негіз сөзден жасалған. Олар жоғары-
да келтірілді. Келесі сатыда осы жұптардағы ту-
ынды создердің негізінде басқа туынды сөздер
жасалып, олар да өзге туындыларға негіз болады.
Бұл осылай тізбектің соңғы сыңарына дейін жал-
ғаса береді. Б арған сайын туындылар түп негіз
созден алыстай береді, жұптардың құрамы да
өзгеріп отырады. Бір жұпта туынды болған соз,
келесі жұпта соз тудырушы негіз сез қызметін
атқарады. Осымен байланысты тізбектегі бір ту-
ынды соз әр жұптың құрам ы на кіріп, әрқайсы -
сында әр түрлі қы змет атқарады. Тек ұядағы
бірінші жұптардың алғаш қы сыңары мен тізбек-
тегі соңғы жұптың соңғы сыңары ғана бір қыз-
мет атқарады.
Ж ұп сы ңарлары ны ң осы қызметіне қарай
ұядағы туынды создердің мағынасында түп негіз
создің мағынасынан ерекшелік күшейеді.


title:
Қ
ү я ң
Б
д - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
Қ
ү я ң
Б
д
Г
Ғ
үнді
М
н
Ң
ж
жа-
қ атаң
ш
V
йы -
үя ң
ж
ы
лы ң қы
үнді
Й
с
ж и-
қатаң
с
ы
на-
ҮЯҢ
3
ң
қ ы
Ү М
к
дірш
үнді
р
ЬІ
жанама
л
6 - к е с т е . Т ір ек да у ы ссы з ды бы старды ң
ж а с а л ы м ж ік т ел ім і
2. Жасалу орнына қарай:
а) ерін-ерінді дауыссыз дыбыстар ерін мен
еріннің тоғысымы (не жуысымы) арқылы жаса-
лады: П, Б, М, У;
ә) тіл ұшы дауыссыз дыбыстар тіл ұшы мен
қызыл иектің тоғысымы (не жуысымы) арқылы
жасалады: Т, Д, Н, С, 3, Р, Ш , Ж, Л;
б) тілш ік (тіл ортасы) дауыссыз дыбыстар
тілш ік (тіл ортасымен) пен тіл түбінің (таңдай-
дың) тоғысымы (не жуысымы) арқылы жасала-
ды: Қ (-К ), Ғ (-Г), Ң, Й.
3. Ж асалу тәсіліне қарай:
а) тоғы сы ң қы дауыссыз дыбыстар сөйлеу
мүшелерінің бір-бірімен тоғы сымы арқылы жа-
салады: П, Б, М, Т, Д, Н, Қ (-К ), Ғ (-Г), Ң;
ә) ж уысыңқы дауыссыз дыбыстар сөйлеу
мүшелерінің бір-бірімен жуысымы арқылы - С,
3, Ш , Ж, Й, У (Ғ-Г), діріл жуысымы - Р, жана-
ма жуысымы - Л арқылы жасалады.
Осы жасалым сипаттамаларды пайдаланып
қазақ тіліндегі дауыссыз дыбыстардың жасалым
белгілерінің ж иы нтық кестесін (7- кесте) жасап
көрсетуге болады.
ДЫ-
БЫСТАР
ДАУЫС
ҚАТЫСЫ
ЖАСАЛУ
ОРНЫ
ЖАСАЛУ
ТӘСІЛІ
11
""
қатаң
ерін-ерінді
тоғы сы ңқы
Б
үяң
ерін-ерінді
тоғы сы нқы
М
үнді
ерін-ерінді
тоғы сы нқы
Т
қатаң
тіл үшы
тоғы сы нқы
Достарыңызбен бөлісу: |


title: СӨЗЖАСАМДЫҚ ЖҮП - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
|
Байланысты: kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksisСӨЗЖАСАМДЫҚ ЖҮП
269
Айталық, сөзжасамдық ұядағы
толқы-тол-
қын, толқын-толқында, толқында-толқындат,
толқындат-толқындатқыз
сияқты сөзжасамдық
жұптарды алсақ, олардьщ қайсы сы ньщ болсын
м ағы насы түп негіз соз болған
тол
етістігінен
алыстаған. Бірақ оларда түп негіз етістіктің ізі
аңғарылады. Мысалға, толудың нэтижесінде тол-
қу болатыны, толқу қим ы лы нан оны атайтын
толқын
сөзі туғаны н,
толқын
сөзінен оның қай-
таланатынын білдіретін
толқында,
ал ол қимыл-
ды біреуге жасату мэніндегі
толқындат,
оны
тыңдаушыдан бөгде адамға жасатуды білдіретін
толқындатқыз
етістігі ж асалғаны н түсіндіруге
болады. Бірақ осы ны ң бәрінде толу емес, тол-
қын мәні күшті екенін аңғармау мүмкін емес.
Бұл жағдай бір созж асамдық ұядағы созжасам-
ды қ жұптардың түп негіз сөзге ж ақы н-алы сты -
ғына қарай түп негіз сөздің м ағы насы ның олар-
ға ықпалы түрлі болатынын көрсетті.
С ө з ж а с а м д ы қ ж ұ п т ы ң қ ұ р а м ы н д а ғ ы
сөздердің әрқайсы сы ны ң өзіндік қызметі бар.
Сөзжасамдық жұптың бірінші сыңары сөз туды-
рушы да, екінші сыңары одан туған туынды соз.
Ол туынды сөз бірінші сыңардан сөзжасамдық
жұрнақ арқылы жасалған. Ал сөз тудырушы сы-
ңардың қандай белгілері бар, я ғн и сөз тудыру-
шы сыңар болу үшін оны ң қандай қасиеттері,
белгілері болу керек екенін анықтау керек.
Сөзжасамдық жұптың бірінші сыңары болу
үшін, яғни соз тудырушы соз болу үшін, ол создің
лексикалы қ м ағы насы болу - міндетті шарт.
Тұлғасы ж ағы нан ол негізгі түбір де, туынды
түбір де бола береді. Ал созжасамдық жұптың
екінші сыңары міндетті түрде туынды түбір соз
болады. М орфемдік құрамы жағынан созжасам-
ды қ жұптың бірінші сыңарынан екінші сыңары
күрделі болады, я ғн и екінші сыңардың морфе-
маларының саны бірінші сыңардан артық болуы
міндетті шарт. С оны м ен бірге созж асам ды қ
жұптың сыңарларының мағынасында да әзгешелік
болады. Мысалы
,жүз-жүзгіш, жүзгіш-жүзгіштік
деген
жүз
етістігінен жасалған созжасамдық ұя-
дағы сөзж асам ды қ жұптарды алып салысты-
райық. Осы жұптардың алғаш қысында 1-сыңар
- негізгі түбір, 2-сы ңар - туынды түбір, яғн и
түбірдің түрі жағынан сыңарларында айырма бар.
Осының бірінші сыңары жүзу қимылын білдірсе,
екінші сыңары жүзу қим ы лы на адамның ше-
берлігін білдіреді, яғни екінші сыңардың мағы -
насы басқа, және 1-сыңар - бір морфемалы соз,
2-сыңар - екі морфемалы соз.
Ал екінші жұптың (жүзгіш-жүзгіштік) екі
сыңары да туынды түбір сөздер, бұл тұрғыда оларда
айырма жоқ, бұл жұптағы 1 -сыңар
-жүзгіш
жүзуге
шеберлікті білдірсе, 2-сыңар жүзуге шеберліктің
заттық ұғымын білдіреді, яғн и мағынада озгеріс
бар. М орфемдік ж ағы нан бұл жұптың да екінш і
сыңарының морфемалары 1-сыңардан артық.
Осы ерекшеліктер талданып отырған жұптарға
ғана қатысты емес, барлық созжасамдық жұптар-
ға қатысты. Сонды қтан ол жалпы заңдылық бо-
лып саналады. Ол - барлық сөзжасамдық жұптарға
бірдей қатысты заңдылық.
Сөйтіп сөзж асам ды қ ж ұптың құрамы екі
сөзден құралады. Олар жөғарыда аталғандай сәз
тудырушы негіз жэне өдан жасалған туынды сөз.
Сөзжасамдық жұптың құрамының үнемі екі сөзден
құралуына байланысты өл сөзжасамдық жұп деп
аталған. Термин өзінің м азмұнына сай аталған,
сөндықтан да сөзж асамдық жұптардың құрамы
саны ж ағы нан да, сапасы ж ағы нан да ©те тұрақ-
ты, өны ң құрамы екі сөзден артпайды.
Сөзжасамдық жұп алдымен сөзжасамдық ұя-
ның құрам ы на тэн құбылыс бөлса, яғн и сөзжа-
самдық ұяда ғана қөлданылса, өны ң ішінде өл
сөзж асамдық тізбектің құрамынан өрын алады.
Я ғни өл тікелей сөзжасамдық тізбекке қатысты.
М ысалы, бір сөзж асамдық ұяда бірнеш е сөзжа-
самдық тізбек бөла береді. М ысалы,
дін
сөзінен
ж асалған сөзж асам ды қ ұядағы сөзж асам ды қ
тізбектерді м ы салға келтірейік:
1) дін-діндар-
діндарлық, 2) дін-діндар-діуідарсы, 3) дін-діндес
4) дін-дінді, 5) дін-діни-дінишілік, 6) дін-дінқор-
дінқорлық, 7) дін-дінсіз-дінсіздік, 8) дін-діншіл-
дішиілдік.
Осы келтірілген 8 сөзж асам ды қ тізбектің
эрқайсысының құрамындағы сөзжасамдық жұптар
әр түрлі. 1-тізбекте екі сөзж асам ды қ жұп бар:
1) дін-діндар, 2) діндар-діндарлық;
2-тізбекте де
екі жұп бар:
1) дін-діндар, 2) діндар-діндарсы;
3-4-тізбектерде бір ғана жұптан бар;5-6-7-тізбек-
терде екі ж ұп тан бар:
1) дін-діни, 2) діни-
дінишілдік; I) дін-дінқор, 2) дінқор-дінқорлық;
1) дін-діншіл, 2) діншіл-діншілдік.
М ысалға келтірілген сөзжасамдық ұядағы
тізбектерде сөзжасамдық жұптың саны бір, екі-
ден артпады. Бірақ бұл ұяның тізбектерінің құрамы
кіші бөлуына байланысты. Ойткені тізбектердің
құрамында бір не екі ғана туынды түбір сөз бар.
Бүл өсы ұяны ң құры лы сы на ғана қатысты. Ба-
сқа сөзжасамдық ұяларда өл түрліше құрамда кез-
десе береді. М ысалға,
оіи
түп негізден жасалған
сөзжасамдық ұядағы мына тізбекті алайық:
өш-
|
|
|


text:
270 СӨЗЖАСАМ өшір-өшірт-өшірткіз. Бұл тізбекте 3 сөзжасам-
ды қ жұп бар:
1) өш-өшір, 2) өшір-өшірт, 3) өшірт- өшірткіз. Ал
бу түп негізінен ж асалған сөзжа-
самдық ұяның бір ғанатізбегін мысалға келтіріп
көрейік:
бу-була-булан-буландыр-буландырғыш. Осы сөзжасамдық тізбекте сөзжасамдық жұп бар.
Олар:
1) бу-була, 2) була-булан, 3) булан-буландыр, 4) буландыр-буландырт, 5) буландырт-буландыр- ткыз. Келтірілген мысалдар сөзжасамдық жұптар-
д ы ң тізбектегі саны түрлі б о латы н ы н а н ы қ
көрсетті. С оны м ен бірге сөзж асам ды қ жұптың
орны, жалпы алғанда, сөзжасамдық ұяда болға-
нымен, тікелей нақты орны созжасамдық тізбекте.
Оны мына мысалдардан көруге болады:
тер түп
негізден жасалған сөзжасамдық
упщгіғъипер-тер- ле-терлет-терлеттір-терлеттірт тізбегін алсақ,
онда 4 сөзжасамдық жұгі бар, яғни тізбек4 созжасам-
д ы қ ж ұгітан қ ұ р а л ғ а н , о л а р :
1) т е р -т е р ле , 2) терле-терлет, 3) терлет-терлеттір, 4) тер- леттір-терлеттірт. Бұл тек осы мысалға келті-
рілген тізбекке ғана қатысты емес, барлық сөзжа-
самдық тізбектер созжасамдық жұптардан құра-
лады. С онды қтан ол — жалгіы заңды лы қ. О ған
кез келген ұядағы созжасамдық тізбекті келтіріп,
одан осы құбылысты коруге болады. М ысалы,
т ы н-т ы ңда -т ы ң да т -т ы ндат кы з; т іл -т іл е - тілек-тілектес-тілектестік; шаш-іиаша-шашак- іиашаксыз сияқты тізбектерді алсақ, олардың бәрі
де тұрлі сөзжасамдық жұптардан тұратынын аңға-
ру қиы н емес:
тың-тыңда, тыңда-тыңдат, тың- дат-тыңдатқыз; тіл-т іле, т іле-т ілек, т ілек- тілектес, тілект ес-т ілект ест ік; шаіи-шаша, шаша-шашақ, шашақ-іиашақсыз. Бұл сөзжасамдық тізбектердің әрқайсысы 3-
4 сәзж асам ды қ жұптардан тұратыны көрінді.
Қөрыта келгенде, сөзжасамдық жұптардың сөзжа-
самдық ұядағы нақты өрны созжасамдық тізбек
екені анықгалды. Сонымен созжасамдық жұп ту-
ынды сөздің жасалуына негіз болатын соз бен
одан ж асалған туынды созден тұратын созжа-
самдық тізбектің ең кіші мүшесі.


title: Сөзжасамдық тізбек - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
2.8.3. Сөзжасамдық тізбек С ө зж а с а м д ы қ ұ ян ы ң м ү ш е л е р ін ің н е-
гізгілерінің бірі - сөзж асамдық тізбек. Сөзжа-
самдық ұя өрыс тіл білімінде зерттеле бастаған-
нан бері өның құрамында сөзжасамдық тізбек те
зерттеле бастады. Орыс тіл білімінде сөзжасам-
ды қ ұя мәселесі 20-30 жылдан бері өнімді зерт-
телігі келеді. Онда сәзжасамдық тізбектің аны қ-
тамасы берілді, сөзжасамдық ұя, өны ң құрылы-
мы мен мағынасы, сөзжасамдык ұяның мүшелері
тө л ы қ зерттеліп , теө р и я л ы қ негізі қаланды .
Сөзжасамдық ұя бөйынш а үлкен сәздікте жари-
яланды.
Қазақ тіл білімінде сөзжасамдық тізбек мәсе-
лесі тұңғы ш рет ілгеріде аталған “ Қазіргі қазақ
тілінің сөзж асам ж үй есі” атты мөнөграф ияда
көтерілді, сөзж асамдық тізбек термині ғылыми
айналы мға алғаш сөнда түсті. Бір түбірден тара-
ған, біріне-бірі негіз бөлатын негізді сөздердің
төбы сөзжасамдық тізбек деп аталады.
Сөзж асамды қ тізбектің қайсы сы н алсақ та,
өның құрамындағы туынды түбірлер бір түп негіз
сөзден бастау алады. Олай бөлса, тізбек атаулы
түп негіз сөзден өрбиді, я ғ н и сөзж асам ды қ
тізбектің құрамында міндетті түрде түп негіз сөз
бөлуы шарт. Түп негіз сөзсіз сөзжасамдық тізбек
бөлмайды, түп негіз сез сөзж асамдық тізбектің
негізгі мүшесі.
Сөзж асамды қ тізбектің келесі мүшесі - түп
негіз сәзден ж асал ған туы нды түбір сөздер.
Тізбектің құрам ы ндағы туынды сөз біреу де,
бірнешеу де бөла береді. М ысалы,
жүп-жүптық; жыр-жырла-жырлас; зар-зарла-зарлат -зарлатқыз. Осы мысалдағы 1-тізбекте бір ғана туынды сөз
бар, 2-тізбекте екі туынды түбір, 3-тізбекте үш
туынды түбір бар.
Бұл туынды сөздердің санының тізбекте түрлі
бөлатынын көрсетті. Сонда тізбектегі түп негіз
сөздің саны тұрақты бөлады да, туынды сөздің
саны тұрақсы з бөлатыны анықталды. Бұл екеуі
де - сөзжасамдық тізбектің негізгі мүшелері.
Сөзжасамдық тізбектегі түп негіз сөз бір мөр-
фемалы сөзден бөлады. Ал туынды сөз екі мөр-
фемалы, я өдан да көп мөрфемалы бөлып келе
береді. М ысалы,
ал-алы м -алы м ды , бөл-бөлім- бөлімш е-бөлімш елі деген екі тізбектің алғаш қы -
сының құрамындағы түп негіз
-а л бір мөрфема-
дан тұрады, ал өсы тізбектің туындылары
алым - екі мөрфемалы,
алымды - үш мөрфемалы сөз.
Екінші тізбектегі түп негіз сөз -
бөл - бір мөрфе-
малы сөз, ал өсы тізбектегі
бөлім - екі мөрфема-
лы,
бөлімше - үш мөрфемалы,
бөлімшелі - төрт
мөрфемалы сөз.
Бұдан тізбектің бір мүшесі ғана бір мөрфе-
малы сөз бөлып, қалған мүшелері екі не өдан да
көп мөрфемалы сөз бөлатыны ан ы қ көрінді.
Мұның себебі тізбектің құрамында бір ғана негізгі
түбір сөз бөлады, қалғандары туынды түбір сөздер
бөлады. Ат туынды түбір сөздер жұрнақтар ар-
қылы жасалатындықтан, өл сөз құрамындағы мор-


title: СӨЗЖАСАМДЫҚ ТІЗБЕК - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
|
Байланысты: kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksisСӨЗЖАСАМДЫҚ ТІЗБЕК
271
феманың санын арттырады. Ал тізбекте бір ту-
ындыдан екінші туынды жасала беретіндіктен,
ондай туындылардың морфемдік саны кобейе
береді. М ысалы,
ек-егін-егінші-егіншілік
деген
тізбектегі туындылардың морфемдік саны бар-
ған сайын артып оты рғаны байқалы п тұр. Он-
дағы
егін-
2 морфемалы,
егінші
- 3
морфемсілы,
егіншілік
- 4 морфемалы туынды соз. Әр туын-
ды сөзді жасаушы ж ұрнақ туынды сөздің мор-
фемдік құрамын өсіріп отырады, сондықтан ту-
ынды сөздердің морфемдік құрамы негіз сөзден
коп болады. Бір тізбекте бірнеш е туынды сөз
болған жағдайда тек негізгі түбір сөзден жасал-
ған туынды түбір соз ғана.екі морфемалы туын-
ды сөз болады да, қалған туындылар көп мор-
фемалы туынды создерге жатады.
Туынды создердің құрам ы ндағы морфема-
лар да түрліш е. Олар: негізгі м орф ема және
к о м е к ш і м о р ф е м а л а р . Т ізб е к т е г і ту ы н д ы
түбірлердің құрамындағы негізгі морфема - түп
негіз соз, көмекші морфемалар - жұрнақтар. Аны-
ғы рақ айтқанда, тізбектегі туынды создердің
бэрінің құрамында тізбектің түп негіз созі үнемі
орын алады да, оған түрлі ж ұрнақтар қосылып
отырады. М ысалы,
жи-жиын-жина-жинал-жи-
налыс
деген тізбекте 4 туынды соз бар. Сол 4
туынды түбір создің құрам ы на да
жи
түп негіз
созі қатысқан. Бұл заңдылық барлық созжасам-
ды қ тізбекке ортақ. Ол осы туынды создердің
бір түбір созден тарағанды ғы н, жасалғандығы н
білдіреді. М ұндай бір түбір созден жасалған ту-
ынды түбірлер түбірлес сөздер болып саналады.
Олай болса, сөзжасамдық тізбектің қүрамында-
ғы туынды создер бір түп негіз сөзден жасал-
ғандықтан, олар түбірлес сездер болып санала-
ды. Сондықтан созж асам ды қ тізбек тек қана
Түбірлее-создерден құралады. Бұл белгі созжа-
самдықтізбекке берілген анықтамалардың бэрінде
дерлік ескерілген, ойткені бұл - созжасамдық
тізбектің негізгі белгілерінің бірі.
Созж асамды қ тізбек - сөзжасамдық ұяның
мүшесі, бір болігі. Ал созжасамдық ұяның құра-
мында тек қана түбірлес создер болады. Ойткені
созжасамдық ұяда тек қана бір түп негізден жа-
салған туынды сөздер ғана бөлады. Олардың бэрі
бір түп негіз сөзден жасалғандықтан, созжасам-
дық ұяда тек түбірлес туынды сөздер ғана бола-
тыны түсінікті. Олай болса, созжасамдық ұяның
құрамындағы тізбектердің бэрі де түбірлес сөздер
болатыны анық. М ысалға,
жүн
түп негізсөзден
жасалған сөзжасамдық ұяны келтірейік. Бұл ұяда
мынадай түбірлес туынды сөздер бар:
жүнде,
жгүндел, жүндет, жүндеткіз, жүндеттір, жүндеу,
жүндеуші, жүндеусіз, жүндес, жүндестік, жүнді,
жүнжіт, жүнсіз, жүнше.
Бір ұядағы өсы туынды
түбір сөздердің бэрі бір түбірден өрбіген түбірлес
создер, өлардың бэрінің құрамында түп негіз -
жүн
деген соз бар. Осы туынды сөздердің бэрі
бір ға н а ж у // деген сөзден ж асалғандықтан, олар
түбірлес создерге жатады.
Бір сөзж асам ды қ ұядағы сөздер түбірлес
сөздер болса, оны ң құрам ы ндағы сөзжасамдық
тізбек те гүбірлес сөздерден құралады. Тізбек
бірінен-бірі туындайтын туындылар болса, олар-
дың түбірлес создер болмауы мүмкін емес. С он-
дай-ақ бір созжасамдық ұядағы тізбектердің бэрі
де түбірлес создерден құралады, яғни бір сөзжа-
самдық ұядағы түрлі тізбектердің құрамындағы
туынды түбірлердің бэрі түбірлес сөз болып та-
былады.
Созжасамдық тізбектің құрамында қанш а сөз
болса да, оларды ң бэрі бірімен-бірі м ағы налы қ
байланысы бар сөздер. Бұл - сөзжасамдық тізбек-
тегі создердің бэріне қатысты зандьшық, сондық-
тан созжасамдық іізбектің құрамында мағыналық
байланысы ж оқ соз болуы мүмкін емес. Ал оның
әзіндік себебі бар, сөзжасамдықтізбектің құрамын-
дағы сөздердің бэрі бір түп негіз сөзден туында-
ған создер, яғн и олар түбірлес сөздер. Түбірлес
сөздердің бэрінің құрамында түп негіз сөз бар,
өның мағынасы басқа туынды сөздердің мағына-
сына арқау, ©зек болған, сондықтан ол м ағы на
озгеріскетүскенімен, өның мағынасы мүлдем жой-
ылмайды. Мысалы,
көр-көрім-корімдік
дегеп тізбек-
те
көр
етістігінен екі туынды зат есім жасалған.
Осы туынды зат атаулары
көру
қимылыны ң не-
гізіндегі заттық ұғымды білдіреді. С онды қтан
тізбектегі үш создің мағынасы байланысты.
Сөзжасамдық тізбек белгілі бір сөзжасамдық
ұяның мүшесі, яғни белгілі бір сөзжасамдық ұя-
ның құрамында оның орны бар. Ал созжасамдық
^ я д а тек түбірлес создер ғана орын алаты нды қ-
тан, бір созжасамдық ұядағы тізбектердің бэрі бір-
бірімен мағыналас болады. Өйткені созжасамдық
үяда тек қана мағыналас сөздер орналасады. Сон-
дықтан бір сөзжасамдық ұяны ң құрамындағы
тізбектер мағыналас болмауы мүмкін емес.
Ал созжасамдық тізбектер түрлі сөзжасамдық
ұянын мүшесі болса, олар бірімен-бірі мағыналас
бола алм ай д ы . М ы салы ,
к е л -к е л іс - к е л іс ім -
келісімді-келісімділік; бак-бакша-бакшалы; бал
-
балгер-балгерлік.
Бұл мысалда 3 созжасамдықтізбек
берілді. Олар үш түрлі созжасамдық ұяға жата-
ды, сондықтан олар бір-бірімен мағыналас емес.
|
|
|


text:
272 СӨЗЖАСАМ Бірақ әр сөзж асам ды қ тізбектің құрам ы ндағы
создер бір-бірімен мағыналас.
Сөзжасамдық тізбектегі туынды түбірлердің
бәрі бірінен-бірі туындаған, бірінен-бірі тікелей
ж асалған туынды түбірлер болатыны жоғарыда
келтірілген мысалдарда аны қ көрініп тұр. Сөзжа-
самдық тізбектің бұл ерекшелігі осы мысалдарға
ғана қатысты деп түсінбеу керек. Ол сезж асам-
ды қ тізбек атаулының бәріне қатысты белгі.
Сөзжасамдық тізбекке берілген анықтаманың
көбінде оны ң құрамындағы туынды түбірлердің
бірінен-бірі тікелей орбитіні, туындайтыны ата-
лып отырғаны байқалды. Сөзжасамдық тізбектің
белгілерінің бірі - оны ң құрам ы ндағы туынды-
лардың бірінен-бірі тікелей туындайтыны. Ол -
ғы лы м да та н ы л ған м әселе, ол сөзж асам ды қ
тізбекке берілген анықтамалардың бәрінде атал-
ған.
Сөзжасамдық тізбектегі туындылар - бірінен-
бірі тікелей ж асалған түбірлес туынды түбірлер.
Айталық, бір сөзжасамдық ұяда бір түп негізден
тараған 10 туынды сөз, не 100 туынды сөз бол-
са, оның бәрі түбірлес созге жатады. Бірақ оның
бэрінің бір сөзжасамдық тізбекке жатуы міндетті
емес. Өйткені олар тікелей бірінен-бірі туындай
алмайды, сондықтан олар түрлі тізбекке жатады.
М ысалы,
ж а л түп негізден ж асалған созжасам-
ды қ ұяда 9 түбірлес туынды сөз бар, соған қара-
мастан, олар бір сөзжасамдық тізбекке жатпай-
ды, олар:
жал-жалдай; жал-жалда-жалдан-жал- дандыр-жалдандырт; жал-жалдас; жал-жалсыз; ж ал-ж алсымак; ж ал-ж алша деген 6 созжасам-
ды қ тізбекке жатады. Себебі ол 9 туынды сөз
бірінен-бірі тікелей туындамаған. Сегіз туынды
сөздің бесеуі
жал сөзінен тікелей ж асалған ту-
ындылар, бірақ олар тізбекті аяқтап, әрі қарай
өрбімеген: жал-жалдай, жал-жалдас, ж ал-жал- сыз, ж ал-ж алсымак, ж ал-ж алша. Бұлар - екі
сөзден тұратын тізбектер. Бұлардың түрлі тізбекке
жататын себебі - бұл туындылар бірінен-бірі тіке-
лей ж асалм аған. Бұлардың бэрі негізді сөздер,
бірақ олардың ешқайсысы негіз сездің қызметін
атқармайды, өйткені олар бірінен-бірі жасалма-
ған туынды сөздер, сондықтан олар түрлі тізбек
болып тұр.
Осы ұядағы бір тізбек қана (
ж ал-ж алда- жалдан-жалдандыр-жалдандырт) 5 сөзден құрал-
ған, олардың тортеуі - түбірлес туынды түбір
сөздер. Осы 4 туынды түбірдің біріншісі ғана
түп негіз созден ж асалған, қалғандары бірінен-
бірі жасалған. Я ғни 1-туынды түбірден 2-туын-
ды түбір, 2-туынды түбірден 3-туынды түбір, 3-
туынды түбірден 4-туынды түбір жасалған. Сон-
ды қтан тізбекте бірінен-бірі тікелей ж асалған
түбірлес создер ғана болады деп саналады. Бұл
заңдылықты аны ғы рақ көрсетуге болады. Мыса-
л ы ,
жал-жалда-жалдан-жалдандыр-жалдандырт деген тізбекте
жал деген сөзден тікелей
жалда деген туынды сөз ж асалған, ал
жалда деген ту-
ындыдан келесі
жалдан деген туынды жасалған,
жалдан деген туындыдан
жалдандыр, жалдан- дыр деген туындыдан
жалдандырт деген туынды
сәз жасалған. Міне, өсы тізбектегі 4 туынды түбір
сөз алғаш қы түп негіз сөзден бастап, бірінен-бірі
тікелей жасалып өтырған. Осымен байланысты
сәзж асам ды қ тізбектің құрамында бірінен-бірі
хікелей жасалған туынды сөздер ғана бөлады деп
саналады.
С өзж асамды қ тізбектегі сөздер негізінен екі
түрлі қызмет атқарады, туынды сәз жасаушы және
өдан ж асалған туынды сөз. М ысалы,
зер-зергер- зергерлік деген тізбекті алсақ, мұндағы сез жасау-
шы тұлғалар:
зер, зергер, ал өлардан жасалған ту-
ынды лар
:зергер, зергерлік. Сөл сияқты
көп-көбей- көбейт-кәбейткіш-көбейткіштік деген тізбекте
туынды сөз жасаушы тұлғалар:
көп, кебей, көбейт, көбейткіш, ал өлардан жасалған туындылар:
кәбей, көбейт, көбейткіш, көбейткіштік. Бұл мысалдардан әрі сөз жасаушы тұлға, әрі
туынды түбір қызметін атқаратын, яғн и екі қыз-
метті де атқарып тұрған сөздер бары анықталды.
Олар - алғашқы тізбекте
зергер сөзі, сөңғы тізбекте
-
кәбей, көбейт, көбейткіш туындылары.
Екі тізбекте де бұл төптан қалып қөйған
сөздер бар, бірінші тізбекте:з/?,
зергерлік сөздері,
екінш і тізбекте:
көп, көбейткіштік деген сөздер.
Бұлардың өзара айырмасы бар. Мұндағызе/?,
кәп деген сөздер тек сөз жасаушы тұлға қызметін ат-
қарса,
зергерлік, көбейткііитік деген сөздер - ал-
дындағы сөздерден жасалған туынды сөздер қыз-
метін ғана атқарады. Ойткенізе/?,
көп деген сөздер
басқа сөзден жасалмаған негізгі түбір сөздер, сон-
ды қтан оларда туынды сөз қызметі жоқ. Ал
зер- герлік пен
көбейткіштік деген туындылардан ба-
сқа туындылар жасалмаған, сондықтан олардың
бұл арада сөз тудырушы қызметі жоқ.
Созжасамдық тізбектің мүшелерінің осы қыз-
меттері ғылымда сәзжасамның негізділігі (моти-
вированность) деп аталады. Осы тұрғыдан кел-
генде, созжасамдық тізбек негіз сөздер мен негізді
сөздерден тұрады. Ж аңа сөздің жасалуына негіз
болатын сөз негіз сөз деп аталады. Мысалы,егш,
жиын, акта, кәгер туындыларына негіз болған
сөздер:
ек, жи, ак, көк, осы сөздердің негізінде жа-


text:
СӨЗЖАСАМДЫҚ ТІЗБЕК 273
сал ған создер
егін, жиын, ақта, көгер негізді сөздер-
ге жатады.
Негіз сөздердің м ағы насы негізді сөздердің
мағынасының жасалуына негіз болады. Сондық-
тан да негіз сөз бен одан жасалған туынды сөздің
м ағы насы байланысты болады. М ысалы,
кант- кантсыз-кантсыздык деген тізбекті алсақ, түп
негіз сөз осы тізбектегі туындылардың бәрінің
құрамында бар, олардың м ағы насы нда
кант сөзінің м ағы насы аны қ байқалы п тұр. Ал жеке
алсақ,
қант сөзі негізінде жасалған туынды
кант- сыз деген сөздің м ағы насы
кант созінің м ағы -
насымен байланысты.
Қантсыз сөзінің негізінде
ж асалған
кантсыздык сөзінің мағынасы тікелей
кантсыз сөзінің мағынасымен байланысты.
Соны мен, осы тізбектегі негіз создер
қант, кантсыз, негізді сөздер
кантсыз, кантсыздык. Негіз сөздердің біреуі негізгі түбір соз, екіншісі
- туынды түбір. Бір тізбекте бір негізгі түбір
болуы шарт, ал одан өрбіген, туы ндаған, одан
ж асалған туынды түбірлер саны әр түрлі бола
береді.
Осымен байланысты сөзжасамдық тізбектің
құрамында бір негізгі түбір сөз болады. Ол - түп
негіз сөз. Түп негіз сөз ешбір сөзден жасалма-
ғанды қтан, ол негізді сөзге жатпайды. Басқаш а
айтсақ, ол - негізсіз сөз. Негізсіз создің қалай
жасалғаны түсіндірілмейді, ол тілдің табиғатын-
да солай берілген соз сияқты болып көрінеді.
Кейбір негізгі түбір сөздерді ғана тарихи тұрғы-
да дәлелдеуге тырысу ғылы мда бар. М әселен,
кел, кет, той, ток сияқты создердің негізгі түбір
емес екенін А .К .Зайончковский, т.б. ғалымдар-
дың дәлелдегені ғылымда белгілі. Бірақ ол сөздер
тілдің қазіргі даму сатысында негізгі түбір деп
Ханылған. Сондықтан ондай создер тілдің қазіргі
даму кезеңіндегі танылуына сай негізгі түбір ре-
тінде алыну керек.
С өзж асамдық тізбектің құрам ы нда ж алғы з
ғана негізсіз соз болаты нды қтан, ол сөзжасам-
ды қ тізбекте негізсіз создің саны шектеулі де-
генді білдіреді.
Сөзжасамдық тізбектегі түп негіз сөзден ба-
сқа создердің бәрі - негізді сөздер. Созжасам-
дық тізбектегі негізді создердің санына шек қой-
ылмайды. Ол бірден бастап, 5 -6-ға дейін жете
береді. М ысалы,
тарт-тартпа деген тізбекте
негізді емес түбір де, негізді түбір де біреуден
ғана.
Тарт-тартын-тартыншак-тартыншакта- тартыншактан деген сөзжасамдық тізбекте торт
негізді соз бар. Мұндай тізбектер тілде жиі кез-
деседі. А і
коз-козға-козғал-козғалак-козғалақ- т а-қозғалақт ас-қозғалақт аст ы р-қозғалақт ас- тырт-қозғалақтастыртқыз сияқты сегіз негізді
созден тұратын тізбектер тілде өте сирек кезде-
седі.
С оны м ен, созжасамдық тізбек түп негіз сөз
бен негізді сөздерден тұрады. Тізбектегі түп негіз
сөздің саны тұрақты, негізді создің саны тұрақ-
сыз екені анықталды. Ал тізбектегі түп негіз сөз,
я ғн и негізсіз созден басқалары әрі негіз сөз, әрі
негізді соз қызметін атқарады. Мысалы,
тол-толқы- т олқын-т олқында-т олқы ндат -т олқы ндат қы з. Осы мысалда
тол толқы сөзіне,
толқы толқын сөзіне,
толқын толқында сөзіне,
толқында тол- қындат сөзіне,
толқындат толқындатқыз сөзіне
негіз болған.
Тектолқындатқызеш бір сөзге негіз
болған ж оқ. Ал осындағы
толқы, толқын, толқ- ында, толқындат сөздері әрі алды ндағы негіз
сөзден жасалса, әрі оздері басқа сөздердің жаса-
луына негіз болған:
толқы - толқынның, толқын - толқынданың, толқында - толқындаттың, тол- қындат - толқындатқыздың негізі.
Бұл арада тізбектің түп негіз сөзі мен соңғы
созі ғана бір қызмет атқаратыны анықталды. Олар:
тол ж әне
толқындатқыз. Тол тек негіз сөз қы з-
метін атқарады , ал
толқындатқыз тек негізді сөз
қы зметін атқарады ,
толқындатқыз басқа сөздің
тууына негіз бола алмаған, сонды қтан ол негіз
сөз қызметін атқармайды.
С өзж асамды қ тізбектің бұдан түп негіз деп
бастау алатыны және оның аяқтаушы мүшесі бо-
латы ны анықталды. Бұл мүшелер сөзж асамдық
тізбек атаулының бәріне қатысты, бәрінде бар.
Сондықтан қанша сөзжасамдық тізбек болса,
олардың бәрінде тізбек басталатын түп негіз сөз
бен оны аяқтауш ы сөз болады. Бұл екеуінің
өзіндік айырмаш ылықтары бар. Тізбекті бастау-
шы сөз негізгі түбір сөз болады және ол бір ұяда
қанш а тізбек болса, соның бәріне тізбекті бастау-
шы сөз ортақ болады. Ал тізбекті аяқтауш ы соз
туынды түбір сөз болады және туынды түбірден
ж асалған туынды сөз болады. С оны мен бірге
тізбекті аяқтауш ы сөз тек бір тізбекке ғана тән
соз, ол басқа тізбектерден орын алмайды, басқа
тізбектердің құрамында кездеспейді. Бұл пікірді
дәлелдеу үшін мына сөзжасамдық ұяны мысалға
келтірейік. Оны
жүз сөзінен ж асалған ұядағы
тібектер арқылы көрсетсек, ол төмендегідей:
жүз —> жүздік -> жүздікті; жүз —> жүздеген; жүз —> жүздей; жүз —> жүздеп; жүз -> жүзінші. Осы ұя-
дағы 5 тізбектің бәрінің құрамында бір негізгі
түбір сөз бар, ол тізбекті бастаушы сөз (жүз), ол -
осы тізбектердің бәріне ортақ, өйткені ол тізбек-
тер бір созжасамдық ұяның тізбектері.


text:
274 СӨЗЖАСАМ Ал тізбектердің бәрінің құрам ы н да оны
аяқтауш ы сөз бар, одар туынды сөздер. Бірақ әр
тізбекті аяқтауш ы сөз әр түрлі, тізбекті аяқтау-
шы сөз тек бір тізбекке ғана қатысты. М ысалы,
біл —> білім білімді —>
білімділік; біл —> білгір —> білгірсі —> білгірсін; біл —> білім —> білімдар —> білімдарсы деген 4 сөзжасамдық тізбекті алайық.
Бұлар - бір сөзжасамдық ұяның тізбектері. Сон-
ды қтан оларды ң түп негіз сөзі -
біл осы тізбек-
тердің бәріне ортақ. 4 тізбектің бәрі
біл түп негіз
сөзден басталған. Б ірақ әр тізбекті аяқтайты н
сөз әр түрлі. 1 - тізбек
білімділік туынды сөзіне
аяқталған, 2 - тізбек
білгірсін сөзіне, 3 -тізбек
білімпаздык сөзіне, 4 - тізбек
білімдарсы сөзіне
аяқталған.
Бұл мысалдар бір сөзжасамдық ұяның тізбек-
терінің түп негіз сөзі бір болғанда да, оларды ң
аяқтауш ы сөзі түрлі болатыны ан ы қ дәлелдеп
тұр. Ол осы тізбектерге ғана емес, тізбек атау-
л ы ға тән заңды лы қ. Бұл заңды лы қ бір сөзж а-
самды қ ұяны ң тізбектеріне де, түрлі сөзж асам -
ды қ ұяны ң тізбектеріне де ортақ заңдылық.
Сөзжасамдық тізбектің құрамындағы туын-
ды түбір сөздер бір сөз табы на да, түрлі сөз та-
бына да қаты сты бола береді. Әрине, оларды ң
түрлі сөз табы на жататын туынды сөздер болуы
жиі кездеседі. М ысалы,
өн —> өнім —> өнімпаз —> өнімпаздык деген тізбекте туынды зат есімдер -
өнім, өнімпаздык, туынды сын есім -
өнімпаз. Бұл тізбекте туынды зат есім мен туынды сын
есім жасалған. Ал
піс —> пісір—> пісірт —> пісріткіз деген тізбекте тек туынды түбір етістіктер ғана
жасалған.
Тілде бар сөзжасамдық жұрнақтардың бәрін
сөзжасамдық ұялардан көруге болады, бірақ олар
түрлі сәздасамдық ұяда түрліше құрамда қызмет
атқарады. М ысалы,
жан —> жандан -> жандан- дыр —> жандандырт; жан —> жанды —> жанды- лык; жан —> жансыз —> жансыздан —> жансыз- дандыр; жар —> жарғы; жат —> жатак —> жа- таксыз, кыз —> кыздыр —> кыздырыс. Осы мысапдардағы 1-тізбектезатесімненту-
ынды етістік, ал бұдан әрі жаңа туынды жасад-
ған. Келесі тізбекте зат есімнен туынды сын есім
ж асалған, туынды сын есім сөзден туынды зат
есім ж асалған. 3 - тізбекте зат есімнен туынды
сын есім жасалған, туынды сын есімнен туынды
етістіктер ж асалған, 4 - тізбекте зат есімнен ту-
ынды зат есім ж асалған. 6 - тізбекте туынды
етістікгер ғана жасалған.
Бұдан ш ы ғаты н қорытынды сөзж асамдық
тізбектің құрамы сөз табы ж ағынан түрлі болып
келеді. Бұл - сөзж асамдық тізбекте ең көп тара-
ған құбылыс. Сонымен бірге созжасамдық тізбек-
тердің біры ңғай бір сөз табына қатысты сөздер-
ден құралуы да кездеседі. Бірақ бұл көп емес,
дегенмен тек етістіктерден құралатын тізбектер
біраз екені байқалады.


title: Сөзжасамдық тарам - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
2.8.4. Сөзжасамдық тарам Сөзжасамдык тарам термині словообразова-
тельная парадигма мәнінде қолданылды. Осы тер-
мин орыс тіл білімінде де кейінгі кезде қолданы-
ла бастады.
Бұрын
тарам термині морфологияда ұзақ
уақы т қолданы лғаны белгілі, мысалы септік та-
рамы (парадигмасы), жіктік тарамы (парадигма-
сы) сияқты қолданыс ғылы мда эбден таралған,
таны с ұғы м ға айналған. Бұл термин барлы қ тіл
біліміндік сөздіктердің бәрінде сөз түрлендіру
жүйесі мәнінде түсіндірілген.
Соңғы кезде созжасамдық тарам (словообра-
зовательная парадигма) термині қолданыла бас-
тады. М орф ологиялы қ тарамда да бір соз түрлі
сөз түрлендіруші қосымшалар арқылы түрленеді.
Сәзжасамда да бір сөзден бірнеше түрлі сөз жаса-
лады. М орфологиялық тарамдар жиі қолданыла-
ды, созжасамдық тарамдар одан әлдеқайда сирегі-
рек қолданылады және сөзж асамдық тарамдағы
сөздердің лексикалық мағынасында айырма бол-
са, м орфологиялы қ тарамдағы сөздердің лекси-
калық мағынасында айырма болмайды да, айыр-
ма тек грамматикалық мағы нада болады. Мыса-
лы,
үй —> үйге, үйді, үйден, үйдің деген септіктегі
үй сөзінің түрлену тарамын алсақ, олардың бәрінде
үй деген лексикалы қ м ағы нада өзгеріс ж оқ, тек
оны ң түрлі тұлғалары на түрлі грамматикалық
мағы на қосылған. Д ем ек морфологиялық тарам ,
- бір создің белгілі жүйе бойы нш а грам м ати ка^
лы қ тұлғаларға түрленуі. Сонды қтан морфоло-
гиялық тарамда бір лексикалық мағынаның үстіне
түрлі грамматикалық м ағы на ғана қосылады.
Ал сөзжасамдық тарамның құрамында түрлі
лексикалық мағыналы туынды сөздер ғана өрна-
ласады, бірақ олар - бір сөзден жасалған туынды
сөздер. М ысалға,
күй етістігінен жасалған сөзжа-
самдық ұядағы
күйік, күйін, күйіс, күйдір туынды
түбір сәздерді алайық. Бұлар бәрі -
күй етістігінен
жасалған туынды сәздер, олардың әрқайсысының
озіндік лексикалық мағынасы бар, әрқайсысы тілде
лексикады қ бірлік болып саналады. Олай болса,
ол морфологиялық тарам ға жатпайды. Ойткені
морфологиялық тарамда бір лексикалы қ бірлік


title: СӨЗЖАСАМДЫҚ ТАРАМ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
СӨЗЖАСАМДЫҚ ТАРАМ 275 я ғн и бір лексикалы қ м ағы налы сөз ғана болуы
керек. Мысалға келтірілген
күйік, күйін, күйіс, күйдір деген топта 4 сөз я ғн и 4 лексикалы қ бірлік бар.
Бұлар бір сөзж асамдық тарам болып саналады,
өйткені олардың бәрі бір сөзден яғн и
күй етісті-
гінен жасалған.
Күй етістігінен осы сөзжасамдық ұяда бірне-
ше сөз жасалған, оның бәрі сөзжасамдық тарам-
ға жатпайды. С өзж асамды қ тарам ға солардың
іш інен бір сөзж асам дық сатыда бір сөзден жа-
салған туынды сөздер ғана жатады. Ж оғары да
келтірілген 4 туынды сөз
күй етістігінен бір са-
тыда ж асалған туынды сөздер, сонды қтан олар
бір сөзжасамдық тарам ға жатады. Ө йткені бір
сөзден бір сатыда тұрлі ж ұрнақтар арқы лы жа-
салған туынды сөздердің ж иы нты ғы сөзжасам-
д ы қ тарам деп аталады. М ысалы, кет етістігінің
негізінде 1-сатыда
кетір, кетіс, кетім, кеткіз, кетіл, кетулі, кетуші деген 7 туынды сөз жасалған. Міне,
бір негізден бір сатыда ж асалған осы 7 туынды
сөздің ж иы нтығы бір сөзжасамдық тарам ға жа-
тады.
Осы сөзжасамдық ұяны ң екінші сатысында
екі тарам бар:
1)
кетір негізінен
кетіргіш - кетірін туын-
дылары жасалып, бір сөзж асам ды қ тарам бол-
ған , 2)
кеткіз негізінен
кеткіздір -
кет кіз ту-
ындылары жасалып, екінші сөзжасамдық тарам
жасалған. Бұл сөзжасамдық тарамдардың құра-
мындағы туынды сөздердің бәрі әр түрлі сөзжа-
самдық жұрнақтар арқылы жасалған.
Келтірілген мысалдардағы сөзжасамдық та-
рамдар - сөзжасамдық ұяны ң түрлі сатысында-
ғы тарамдар. Бұл сөзжасамдық тарамның бір са-
ты ға байлаулы емес екенін білдіреді. Ол ұядағы
сөзжасамдық сатының қайсысынан болса да орын
ала береді. Мысалы, азтүп негізден жасалған ұяда
3 сөзжасамдық саты бар. Осы 3 сатының әрқай-
сысында да созжасамдық тарам бар. 1-сатыдааз
сөзінен
аздыр, азғын, азғыр, азғыш туындылары-
нан тұратын сөзжасамдық тарам жасалған. 2-са-
тыда осы тарамдағы
аздыр сөзінен
аздырыл, аз- дырт, аздырушы, аздырғыш туындыларынан тұра-
тын сөзж асамдық тарам ж асалған. 3-сатыда
аз- ғыр сөзінен
азғырынды, азғырыл, азғырғыш ту-
ындыларынан құралған сөзжасамдық тарам жа-
салған.
Бұл мысалдар сөзжасамдық тарамның әр са-
тыда жасала беретінін толы қ дәлелдеді, сондық-
тан мұнда сөзжасамдық тарам бір саты ға ғана
қатысты емес деген пікірдің дұрыс екені аны қ-
талды.
Бұл келтірілген мысалдан сөзж асамдық та-
рамны ң орын талғамайты ны байқалды, оның
тұрақты орны жоқ, ұяның түрлі сатысында сөзжа-
самдық тарамның келе беретіні анықталды.
Сонымен бірге бір сөзжасамдық сатьща бірне-
ше сөзжасамдық тарам бола береді. М ысалы,
кап түп негіз сөзден 1-сатыда
кабык, капсыр, қапта, қапша, қапшық туындыларынан құралған сөзжа-
самдық тарам жасалған. 2-сатыда осындағы
қабық, қапсыр, қапта, қапшық сөздерінен 4 сөзжасамдық
тарам жасалған.
1)
олар
қабык сөзінен
қабықта, қабықтай, қабықтан, қабықша; 2)
қапсыр сөзінен жасалған:
қапсырма, қапсырушы, қапсырыс, қапсырыңқы, 3)
қап- /иасөзінен
қаптағыш, қаптал, қаптама, қаптас, қаптап, қаптаулы, қаптаушы, 4)
қапшық сөзінен: қапшықта, қапшықша туындылары жасалған.
Бұл мысалдар сөзжасамдық тарамар түрлі са-
тыда жасалуымен бірге бір сатының ішінде бірне-
ше тарам жасала беретінін көрсетгі. Алайда олар-
ды ң бәрі сөзж асам ды қ сатыда орналасқан. Бұл
созжасамдық тарамның орны сөзжасамдық саты
екенін дәлелдеді.
С езжасамдық тарам тілдегі ерекше бір құбы-
лыс, оның өзіндік мағыналық ерекшеліктері, құра-
мы, сөзж асам дық ұяда белгілі орны, тілде атқа-
ратын қызметі бар. Сонды қтан ғалымдар сөзжа-
самдық тарамды тілдік жеке құбылыс ретінде зерт-
тейді.
Алдымен сөзжасамдық тарам - сөзжасамдық
ұяның бір құрылымдық мүшесі. Сөзжасамдық ұя
бір түп негіз сөзден жүйелі түрде бірінен-бірі ту-
ы ндаған туынды сөздердің ж и ы н ты ғы болса,
сөзжасамдық тарамдағы туынды сөздер де - сөзжа-
самдық ұядағы туынды сөздердің құрамына кіреді,
сөзж асам ды қ ұядағы туынды сөздердің бір ша-
ғын тобын құрайды. О сы ған орай сөзжасамдық
тарам сөзжасамдық ұяның ішкі бір құрылымдық
мүшесі болады. Сөзж асамды қ тарам ны ң орны
сезжасамды қ ұяда екені осыдан ақ көрінеді. Қай
сөзж асамдық тарамды алсақ та, ол белгілі бір
сөзжасамдық ұяға қатысты. Бұдан созжасамдық
тарам сөзжасамдық ұяның құры лы мдық мүшесі
екені анықталды. Бұл - сөзжасамдық ұясыз сөзжа-
самдық тарам жоқ деген сөз яғни бұлар бір-бірімен
ты ғыз байланысты тілдік құбылыстар екені ешбір
талас туғызбайды.
Сөзжасамдық ұяның бір құрылымдық мүшесі
сөзжасамдық тарам болғандықтан, созжасамдық
тарам сөзжасамдық ұядан құрамы әлдеқайда тар
құбылыс болып саналады. Көлемі, құрылысы,
құрамы жағынан сөзжасамдық ұя қомақты, күрделі


text:
276 СӨЗЖАСАМ құбылыс болады да, сөзжасамдық тарам одан көп
кіші тілдік құбылыс болады. Өйткені, бір сөзжа-
самдық ұяда бірнеш е сөзжасамдық тарам оры н
ала береді. М ысалы,
жол тұп негіз сөзден жа-
салған сөзж асам ды қ ұяда 6 сөзж асамдық тарам
бар:
1) 1 -сатыда
жола, жолай, жолақ, жолаң, жолда, жолдас, жолды, жолдық, жолсыз, жолшы, жолшыл, жолық туы нды лары
жол деген сөзден жасалы п,
бір сөзжасамдық тарам жасалған;
2) 2-сатыда ж олақ түбірінен
жолақсыз, жо- лақт а, ж олақты туы ндыларынан құралған та-
рам жасалған;
3) 2-сатыда
жолда сөзінен
жолдағыш, ж ол- дама туындылары тарам жасаған;
4) 2-сатыда
ж олдассөзт ен жолдассыз, жол- дассын, жолдастық, жолдасша, жолдасшыл туын-
дыларынан тұратын тарам жасаған;
5) 2-сатыда
жолық сөзінен
жолығыс, жо- лыққыз, Ж
0
ль/^т//>туындыларынан құралған та-
рам жасалған;
6) 3-сатыда
жолат түбірінен
жолатқыз, жо- латтыр туындыларынан құралған сөзжасамдық
тарам жасалған.
Бұл — сөзжасамдық ұяның 1-сатысы мен 2-
сатысында ж әне 3-сатысында ж асалған сөзж а-
самдық тарамдар. Осы ұяның 2-сатысында бірден
4 сөзжасамдық тарам жасалған, қалған сатылар-
да бір тарамнан ғана жасалған. Бұлар бір ұядағы
сөзжасамдық тарамдар.
Ал сөзжасамдық ұяның құрамындағы тарам-
дар саны ж ағы нан әр түрлі. Ол сөзжасамдық ұя-
ның өнімділігі, құрам ы ны ң қанш алықты күрде-
лілігіне байланысты.
Бір сөзжасамдық тарамнан тұратын да ұялар
бар, бірнеше сөзжасамдық тарамнан тұратын да
ұялар бар. Олай болса, сөзжасамдық ұялардың
өнімсіз, өнімділігіне қарай, күрделілігіне, құра-
мьіның ш ағындығына қарай сөзжасамдық тарам-
ның саны да түрлі болып келеді.
Сөзжасамдық тарам ұяның түрлі сатысынан
орын алады. Алайда сөзжасамдық ұялардың 1-
сатысы сөзжасамдық тарамның ең жиі кездесетін
орны деуге де болады. Қалған сатыларда кейбір
ұяларда сөзжасамдық тарам кездеспеуі де мүмкін.
Сөзжасамдық тарамның құрамы да түрлі бо-
лып келеді. С өзж асамды қ тарамның ең кішісі 2
туынды сөзден тұрады, ең көбінің құрамы 15-17
туынды сөзге дейін жетеді, одан да көп болуы
мүмкін.
М ысалы, 2-сатыда
желдір туынды сөзінен
желдірт ж әне
желдірме деген екі туынды сөзден
тұратын сөзжасамдық тарам жасалған. Осы си-
яқты екі туынды сөзден тұратын созжасамдық
тарамдар тілде өте көп.
Екіден бастап сөзжасамдық тарамның құра-
мы ндағы туынды сөздердің саны өсе береді. 3
туындыдан, 4 туындыдан, 5 туындыдан тұратын
сияқты сөзжасамдық тарамның құрамындағы ту-
ынды сөздердің құрамы осіп отырады. М ысалы,
бастүп негізден ж асалған сөзжасамдық ұяда 17
туынды созден құралған сөзжасамдық тарам бар,
ол осы ұяның 1-сатысындағы мынатуынды создер-
ден құралған:
басқар, басқы, бассыз, баста, бастай, бастан, бастас, бастау, бастық, басты, басшы, ба- сында, басындай, басмашы, баспақ, басқа, басым. Келтірілген мысалдар сөзжасамдық тарамның
құрамы түрлі болатынын көрсетті.
Қорыта келгенде, сөзж асам ды қ тарамның
құрамы түрлі-түрлі болатыны анықталды. Осы-
ларды ң ішінде тоғы з құрам ға дейінгі тарамның
жиі кездесетіні байқалды. Сөзж асамды қ тарам-
ның құрамы негұрлым күрделі болса, ол соғұрлым
сөзжасамдық ұяны ң тізбектерін көбейтеді яғн и
ол сөзжасамдық ұядағы туынды сөздердің көбе-
юіне қолайлы жағдай болып саналады. Сондық-
тан құрамы күрделі тарамдар өнімді ұялардан көп
орын алады.
Сөзж асамды қ тарам сөзж асам ды қ сатымен
тікелей байланысты, өйткені созжасамдық тарам
белгілі сатылардың бірінде жасалады. Сондықтан
сөзжасамдық тарам тек сатының құрамында ғана
болады. Ал сөзж асам ды қ саты тілде түрлі-түрлі,
ол бірден төртке, кейде беске дейін жетеді. Созжа-
самдық тарам осы сатылардың қайсысынан бол-
сын орын ала береді.
Сөзж асамды қ тарам ұяны ң барлық сатыла-
рында бола беретін тілдік құбылыс болғанымен,
олардағы сөзжасамдық тарамның сапасы бірдей
емес. Әсіресе, ол созж асам ды қ тарамның ішкі
құрылысы мен көлеміне, аумағы на қатысты. Ең
ірі сөзжасамдық тарам 1-сатыда болады, 1-саты-
дағы тарамның құрамындағы туындылар да алу-
ан түрлі болып келеді.
Сөзжасамдық тарамның ең күрделі құрамды
түрі ұяның 1-сатысында орналасады. 2-сатыдан
бастап тарамдағы туындылар азая бастайды. Де-
мек, сөзжасамдық тарамның құрамы сатылардың
түріне байланысты.
Сонымен сөзжасамдық тарамның құрамының
көп, аз туынды создерден құралуы оның қай
сөзжасамдық сатьща орналасуына байланысты. Тіл
деректері құрамы ең мол сөзжасамдық тарамдар-
дың 1-сатыдан орын алатынын көрсетті. Сөзжа-


title:
д
үя ң
тіл үшы
тоғы сы нқы
н - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и...

text:
и
ДАУЫС
КАТЬКры
ЖАСАЛУС)РНЫ
ЖАСАЛУ ТӘСІЛІ
Қ
А
Т
А
Ң
Ү
я
ң
Ү
н
д
I
Е
Р
I
Н
т
I
л
Ү
ш
ы
т
I
Л
0
р
т
А
С
ы
т
I
Л
ш
I
к
Т
0
ғ
ЬІ
с
ы
ң
к
ы
ЖУЫСЫҢКЫ
д
А
У
Ы
с
с
ы
3
д
А
Р
Ж
и
н
А
к
ы
Ж
А
Й
л
ы
ң
к
ы
д
1
р
1
л
ж
А
Н
А
М
А
п
+
-
-
+
_
-
+
-
-
Б
-
+
-
+
_
_
+
_
_
-
-
м
-
-
+
+
-
-
-
+
-
-
-
- •
Т
+
-
-
_
+
_
-
+
_
_
-
-
д
-
+
-
-
+
.
-
+
_
_
-
-
н
-
_
+
_
+
_
4 -
-
_
К(-К
+
-
-
_
-
(+ )
+
+
_
_
-
-
ғ (-Г)
-
+
-
-
-
(+ )
+
+
-
-
-
-
ң
-
-
+
-
+
+
+
-
-
-
-
с
+
-
-
-
+
-
-
_
+
-
-
-
3
-
+
-
_
+
_
-
_
+
-
-
-
р
-
_
+
_
+
_
_
_
_
+
-
ш
+
_
-
_
-1-
_
_
_
+
-
-
ж
-
+
-
_
+
_
-
_
+
-
-
л
-
_
+
_
_
_
-
+
й
-
-
+
_
-
-
+
_
_
+
-
-
У (V)
-
-
+
+
-
-
-
-
+
-
-
-
8 - к е с т е . Д а у ы с с ы з л ы бы старды ң
ж а с а л ы м б ел гіл ер ін ің ж ү й е с і
Екі дауыссыз ды бы сты ң арасында ең кем
дегенде бір айырым белгі боду керек.
Барлық
белгілері бірдей екі дауыссы з дыбыс болмайды
және болуы мүмкін емес. Мысалы:
- П -Б дауыссыз ды бы стары ны ң екі ортақ
(+ ) - екеуі де ерін ж әне тоғы сы ң қы , бір айы-
рым (-) - біріншісі қатаң,
екіншісі ұяң белгілері
бар;
- П-Д дауыссыз ды бы стары ны ң бір ортақ
(+ ) -екеуі де то ғы с ы ң қ ы , екі айыры м (-) -
біріншісі қатаң және ерін, екіншісі ұяң және тід
ұшы белгілері бар;
- П-Й дауыссыз дыбыстарының ортақ белгісі
(+) жоқ, оның есесіне үш айырым (-) - біріншісі
қатаң, ерін және тоғысыңқы, екіншісі үнді, тілшік
және жуысыңқы белгілері бар.
Осы жолмен
барлы қ дауыссыздарды бір-
бірімен салыстырып ш ы ғуға болады. Сөйтіп да-
уыссыз дыбыстардың өз ара екі ортақ, бір айы-
рым немесе бір ортақ, екі айырым немесе үш
бірдей айырым белгілері болуы мүмкін.
Дәстүрлі ф онетикада дауыссыздардың ф о-
н ети к ал ы қ қ ұ р а м ы н а кей б ір д ы б ы стар д ы ң
үндесім варианттарын қосып жіберген. Сондық-
тан да төл дауыссыздардың санын әркім әр түрлі
айтып жүр. Ф онетикалы қ қисынды ұстанатын
болса, онда қазақ тілінде 17
дауыссыз дыбыс
бар, ал олардың үндесім варианттары үндесім
(фонологиялық) талдаудың үлесіне тиеді.
Қ азақ тілінің дауыссыз дыбыстары дауыс
қатысына қарай қатаң, ұяң, үнді болып үш топқа
болінеді. М ұны ң өзі дауыссыздардың дауыс
қатысына қарай жіктелімі қазақтілі үшін акту-
ал құбылыс екенін көрсетеді, әсіресе, морфоло-
гия деңгейі үшін аса қажетжіктелім. Себебі түбір
мен қосымшалардың іргелес үндесімі осы жікте-
лімге тікелей байланысты.
Дэстүрлі фонетикада бір дыбыстың құлаққа
айқы н ш алынатын екі үндесім
вариантын екі
дауыссыз дыбыс деп қарау бар (Қ -К , Ғ-Г). Со-
нымен қатар жасалымы солармен бірдей кейбір
дыбыстардың естілімі көмескі үндесім вариант-
тарын аңғарм ай (ескермей) кету де бар (Ң -Ң ,
Й -Й ). Сонда бұл жерде жіктелім белгі ретінде
естілім қисы ны ғана алынған: егер екі үндесім
варианты құлаққа екі дыбыс болып аны қ естіл-
се, екі дауыссыз деп, ал ан ы қ естілмесе (жаса-
лым алш ақты ғы на қарамай) бір дыбыс деп та-
нылған.
Қ азақ тіліндегі
тіл ұшы жуы сы ңқы дауыс-
сыздардың жүйесі күрделі болып шықты. Олар
үшін “ж уы сы ң қы ” белгісі бәріне ортақ. О ның
үстіне “тіл ұш ы ” белгісі де ортақ болып ш ы қ-
ты. Ендеше, тіл ұшы ж уысыңқы дауыссыздар
іш тей тағы ж іктелу керек. О ларды ң іш тей
жіктелім белгілері “жинақы, жайылыңқы, діріл,
жанама” болып шықты.
Кейбір дауыссыздардың орнығым вариант-
тары (сөз басында, сөз ортасында) әдеби
айты-
лым ретінде. жүргендіктен оның бәрі ескерілді.
Қ азақ тілінде дэстүр бойы нш а сақталып
келе ж атқан х, һ әріптері бар. Олар бірлі-жа-
рым сөздерде жазылғанымен (хат, халық, қаһар,
ж иһаз т.б.), айтылуда “ қ ” ды бы сы ны ң сөз ор-
тасындағы дауысты аралық жуысыңқы вариан-
ты ретінде дыбысталады. Сөз басында “х” әрпі
т о ғ ы с ы ң қ ы “ қ ” болы п ай ты лад ы . Ал “ һ ”
эрпінің қазақш а айтылым үлгісі жоқ.
Ф онетикалы қ
талдаудың нәтижесі келесі
үндесім (фонологиялық) талдаудың бастауы бол-
мақшы.
Достарыңызбен бөлісу:


text:
СӨЗЖАСАМДЫҚ ТАРАМ 277 самды қ саты сөзжасамдық тізбектің соңы на,
аяғы на жақындаған сайын сөзжасамдық тарам-
ның көлемі азая береді. Ж оғарьща келтірілген 1-
сатыдағы 17 туындыдан тұратын сөзж асамдық
тарам сияқты лар 2-3-сатыларда мүлдем кездес-
пейді.
Бұл жағдай негізгі түбір сөз бен туынды
түбірдің сөзжасамдық қабілетінің бірдей емес
екенін дәлелдейді. Негізгі түбір сөзден жасалған
туындылар 1-сатыда орналасады. 1-сатыдағы
сөзжасамдық тарамның құрамының басқа саты-
лармен салыстырғанда, көп туындыдан құралуы
негізгі түбір сөзден туынды түбірге қарағанда,
сөзжасамдық қабілетінің күштілігіне тікелей бай-
ланысты. Сондықтан 1-сатыдағы сөзжасамдық
тарамның құрамы туынды сөздерде мол болып
келеді де, одан кейінгі сатылардағы сөзжасамдық
тарамның құрамы олардан әлдеқайда аз болады.
Сөзжасамдықтарамның өзіндік белгілерінің
біріне оны ң қандай сөзден бастау алуы жатады.
Оны сөзжасамдық ұямен салыстырғанда, анық
байқауға болады. Сөзжасамдық ұя тек қана негізгі
түбір сөзден ғана жасалады, оны ң түп негізінде
негізгі түбір сөз тұрады. Ал сөзжасамдық тарам
негізгі түбір сөзден де, туынды түбір сөзден де
жасала береді. Мысалы,
жау түбірінен жасалған
ұядағы
жауғыш, жауын, жауғыз, жаудыр деген ту-
ындылардан тұратын сөзжасамдық ұядағы тарам
сөзжасамдық 1-сатьща негіз сөзден жасалған. Осы
уяцағы жауынды-жауынсыз-жауынша-жауындат деген туындылардан тұратын сөзжасамдық тарам
2-сатыда
ж ауын деген туынды сөзден жасалған.
Келтірілген екі тарамның бірі негізгі түбірден,
екіншісі туынды түбірден ж асалғаны көрінеді.
С ойтіп бұдан сөзж асам д ы қ тар ам н ы ң түбір
сөздерді таңдамайтыны анықталды.
С өзж асамды қ тарам ны ң тағы бір белгісі
оның құрамына қатысты. Оны анық аңғару үшін
сөзжасамдық ұямен салыстыру қажет. Сөзжасам-
ды қ ұяның құрамы ұяға негіз болып тұрған түп
негіз сөз бен одан тараған туынды сөздердің жи-
ынтығы нан тұрады.
Ал сөзжасамдық тарамның құрамына бір са-
тыда жасалған туынды сөздер ғана жатады. Мы-
сал ы ,
ауыт-аудыр-аудар-ауна-ауғыз-ауғыш-аума- лы деген туындылар бір сөзж асам ды қ тарамға
жатады. Ал бұл тарам
ау етістігінен ж асалған,
бірақ тарамның құрам ы на ау етістігі кірмейді.
Сол сияқты осы ұяны ң екінш і сатысындағы
аударма-аударғыш-аударт-аударыл-аударыс-ауда- рушыттън туындылардан тұратын сөзжасамдық
тарам
аудар деген туынды сөзден жасалған, бірақ
бұл сөз тарам құрамына қосылмаған. Олай болса,
бұл да сөзжасамдық тарам құрамына қатысты бір
ерекшелік деп санауға әбден болады.
Сөзжасамдық тарамның құрамында түрлі сөз
таптарына қатысты туынды түбір сөздер болады.
М ысалы,
тыным - тынық - тыныс - тыныш - тындыр - тынба - тыншы - тыншык деген туы н-
дылардан тұратын сөзжасамдық тарамның құра-
мындағы туынды сөздерді сөз табына қатысты
ж ағы нан талдап қарасақ, осы тарамда 3 туынды
зат есім бар, олар:
тыным, тыныс, тынба. Олар -
етістіктен ж асалған зат есімдер. Бұл туынды зат
есімдер зат есімнің
-ым, -ыс, -ба деген сөзжасам-
дық жұрнақтары арқылы жасалған. Тілімізде бұл
ж ұрнақтарды ң сөзж асамдық қызметі тан ы лған ,
олар өнімді ж ұрнақтар қатарына жатады. Олар
арқылы жасалған туынды зат есім сөздер баршы-
лық. М ысалы,
бөлім, алым, өнім, түсім, өсім, на- ным, жұғым, тойым, төзім, өлім, бітім, шығым, үғым, білім, айтыс, ұрыс, соғыс, сөгіс, жиналыс, төбелес, кіріс, шығыс, өніс, тігіс; салма, кеспе, тартпа, тұнба, іиаппа, көрме, бөлме, жарма, шығарма, көшірме т.б.
Бұл тарамда бір туынды сын есім сөз бар, ол
-
тыныш. М ысалы,
тынышкүн, тынышүй, тыныш бала, тыныш кала т.б.
Осы тарамда 3 туынды етістік сөз бар, олар:
тыншы, тынык, тындыр. Бұл туынды етістіктер
-шы, -ык, -дыр ж ұрнақтары арқы лы ж асалған.
Бұлардың алғаш қы екеуі өнімсіз ж ұрн ақтарға
жатады, соң ғы
-дыр ж ұрнағы - өнімді жұрнақ.
С өзж асам ды қ тарам ны ң құрамы сөз табы
ж ағы н ан біркелкі болмайды. Ол түрлі ұяда, бір
ұяны ң ішінде сөз табы ж ағы нан түрлі құрамда
кездесе береді. Ө йткені ол белгілі сөз табы ны ң
сөзжасамы емес, сондықтан сөзжасамдық тарам-
да түрлі сөз таптары на жататын туынды сөздер
жасала береді. Дегенмен сөзжасамдық тарамда бір
заңды лы қ көзге түседі. Ол заңды лы қ бойы нш а
бір созжасамдық тарамда бір ж ұрнақ екі рет қай-
таланбайды я ғн и бір ж ұрнақ арқылы екі туынды
сөз бір тарамда жасалмайды.
Міне, бұл заңцылық сөзжасамдық тарам атау-
лының бәріне қатысты және ол бір ұадағы сезжа-
самдық тарамдар ғана емес, қай сөзжасамдық ұя-
ның сөзж асам ды қ тарамы болмасын бәріне де
қатысты.


title: Сөзжасамдық саты - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
2.8.5. Сөзжасамдық саты
Ғылымда созж асамдық саты мәселесі өте аз
зерттелген, арнайы зертгеулер жоқтың қасы. Алай-
да сөзж асам ды қ ұяны зерттеушілер саты туралы
анықтама қы сқа түсініктер беріп отырады.
278
СӨЗЖАСАМ
С өзж асам ды қ саты дағы туынды сөздер ту-
ынды сөз ж асайты н негіз сөз бен одан туынды
жасаушы ж ұрнақтан тұрады.
Ж аңа сөздің жасалуына арқау, негіз болушы
сөз бен сөз тудырушы ж ұрнақтан құралған ту-
ынды сөз сөзжасамдық сатыны құрайды. Басқа-
ша айтқанда, сөзж асам ды қ саты туынды түбір
сөзден тұрады. Мысалы,
ойла, ойлан, ойландыр
деген
туынды түбір сөздерді алсақ, олардың әрқайсы -
сы әр түрлі сатыға жатады. Осы үш туынды түбір
- 3 саты ны ң сөздері. Өйткені олардың әрқайсы -
сыны ң құрамында туынды сөз жасауға негіз бол-
ған сөз бар, олар:
ой, ойла, ойлан
ж әне олардан
туынды түбір жасаушы ж ұрнақ бар, олар:
-ла, -н,
-дыр
жұрнақтары.
Саты негіз сөз бен туынды сөзді жасаушы
көрсеткіш тен құралатын сөзден тұрса, ол талап-
қа
ойла, ойлан, ойландыр
туындыларының әрқай-
сысы толы қ сәйкес.
С өзж асам ды қ саты жалпы алғанда, сөзжа-
самдық жүйеге жатады. Өйткені сатыда туынды
сөз жасалса, ол сөзж асам ды қ ж үйенің мәселесі.
Бірақ сөзжасамдық сатыны одан тарырақ ұғы м -
да алу а ң ы ғы р ақ болатыны сөзсіз. Бұл ретте
сөзж асам ды қ саты ға ж ақы н тілдік құбылыс -
сөзжасамдық ұя.
Сөзжасамдық саты - сөзжасамдық ұяның бір
мүш есі. С өзж асам ды қ ұя бір түп негіз сөзден
ж асалған түбірлес туынды сөздердің ж иы нты ғы
болса, сол туыңды сөздердің әрқайсы сы сөзжа-
сам ды қ ұяны ң бір сатысында жасалады. С он-
ды қтан сөзж асам ды қ саты сөзжасамдық ұяны ң
құрамына кіретін оның мүшесі болып табылады.
М ы салы ,
боз
—>
бозар
—>
бозараң
—>
бозараңда
—>
бозараңдат
->
бозараңдатқыз
деген туындылар -
бір сөзж асам ды қ тізбектің құрам ы ндағы мүш е-
лер. Ал бұл сөзжасамдық тізбек
боз
сөзінен тара-
ға н ту ы н д ы л ар д ы ң ж и ы н т ы ғ ы н а н тұ р аты н
сөзж асам ды қ ұяны ң құрам ы на кіреді я ғн и ол -
осы ұяны ң мүшесі. Осы ұядағы ж оғары да кел-
тірілген сөзжасамдық тізбек бес сатыдан тұрады,
1-сатыда -
бозар,
2-сатыда -
бозараң,
3-сатыда -
бозараңда,
4-сатыда -
бозараңдат,
5-сатыда -
бо-
зараңдатқыз
туындылары жасалған.
Бұл келтірілген мысалдан тізбектегі әр са-
тыда бір ғана туынды сөз жасалатыны анықтал-
ды. Олай болса, саты - ұядағы туынды сөздің
жасалатын нақты орны яғн и туынды сөз сөзжа-
самдық сатыда жасалады. Ұяда ж асалған туын-
ды сөз сөзжасамдық сатыда орналасады.
Д емек сөзжасамдық ұядағы барлық туынды
сөздер белгілі сатыда ж асалған. Ұ ядағы әр ту-
ынды сөз белгілі саты ға қатысты. Бір сөзжасам-
д ы қ ұяда қанш ам а туынды сөз болса, оның бәрі
бір сатыда топталып тұрмайды. Олар жасалу реті-
не қарай, белгілі жүйеде түрлі сөзжасамдық са-
тыдан орын алады.
Туынды сөздердің сатыда қандай тәртіпте
орналасуы алдымен туынды сөздердің қандай негіз
сөзден жасалуына байланысты. Негіз сөздің сөзжа-
сам ды қ ұядағы орны туынды сөздің сатьщағы
орны н белгілейді. Өйткені туынды сөз әрқаш ан
негіз сөзден кейін орналасуға тиісті. М ысалы,
дау
негіз сөзінен да>тсесдеген туынды түбір жасалса,
даукес дау
сөзінен кейін тұруға тиісті. Ал
даукес
сөзінен
даукестік
деген туынды түбір жасалса, ол
даукес
сөзінен кейінгі сатыда орналасады. Бұл
туынды түбір сөздің сатыдағы орны н белгілейді.
Сөзжасамдық тізбек түп негіз сөзден бастап,
бірінен-бірі тікелей ж асалған туынды сөздердің
тобы нан тұрады. Тізбекте бірінен-бірі тікелей
жасалатын туындылар жасалу ретін сақтайды. 1-
ж асалған туынды түбір 1-сатыда орналасады. Ал
1 -саты дағы туындыдан ж асалған келесі туынды
сөз өзінің негіз сөзінен кейінгі сатыда тұруға тиісті
я ғ н и ол 2-сатыдан орын алады. 2-сатыдағы ту-
ынды түбір келесі туынды түбірдің жасалуына
негіз болса, одан ж асалған туынды түбір 3-саты-
да тұруға тиісті.
Бұл арада тілде негіз сөзден туынды сөздің
кейін жасалуы олардың сатыда орналасуына ықпал
ететіні байқалады.
Негіз сөздің туынды сөзден тілде бұрын бо-
луы жалпы заңдылық, өйткені туынды сөздің жа-
салуына тілде бар сөздер ған а негіз бола алады.
Олай болса, негіз сөз одан жасалған туынды сөздің
алдында тұруы заңды. Сонымен бірге негіз сөздің
сөзжасам әрекетінде негізді сөздің алдында тұруы
негізді сөздің қай сөзден ж асалғаны н білдіреді.
М іне, бұл заңды лы қ сөзж асам ды қ сатьща берік
орын алған.
Ол, әсіресе, сөзжасамдық ұяда, оның ішінде
сөзжасамдық тізбекте берік қалыптасқан. Өйткені
сөзжасамдық тізбектегі туынды түбірлердің әрқай-
сысы әр сатыда жасалған. Тізбектегі туындылар-
ды ң бәрі - бірінен-бірі тікелей ж асалған туынды
түбірлер. Сондықтан олардың негіз сөздері алда,
негізді сөздері одан үнемі кейін орналасқан. Ол
саты арқылы көрінеді.
М ысалы,
біл
ұясы ндағы бУл —>
білік
->
біліксіз
—>
біліксіздік
сөздерінен тұратын сөзжасамдық
тізбекті алайы қ. О сы ндағы
біл-біліктің
негізі,
сонды қтан
білік білден
кейін тұр. Ал
білік біліксіз
деген туындыға негіз болған, сондықтан
білік
1-
|