title: кҮРДЬЛЬНІ Һ.Н С » И Л - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
кҮРДЬЛЬНІ Һ.Н С » И Л 1
!ЛҮ 1
1
¥ 1
ЬП іу іг іг ш л л \. ЖӘНЕ КҮРДЕЛІ СИНТАКСИСТІК ТҮТАСТЫҚТЫҢ ИНТОНАЦИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 133 1. Қыстаудың қасында// үлкен тоғай болатын. 2. Ол тоғайда т ораңғы л,// ж ы ңғы л,// жиде^ағашы / / және нар камыстар өсетін. 3. Көп жылдык жыңғылдар// үлкен терек ағаштар сиякты ж уан//, бұтақтары көп тармақты,//^сөлемді болады. 4. Жыңғылды қы ст а// сексеуіл^сияқты//отын есебінде пайдаланады.ЛіОның ж ылуы// сексеуілден кем түспейді.// 6. Тоғайда түрлі жабайы аңдар жүреді. 7.
Оның ішінде//\жабайы ш ош қа,// қасқы р,// қарсақ,// қояндар^баііатын. 8. Қ^стардан онда// қырғауыл көп болатын. 9. Қыстың күні т оғай ға// аңшылар шығатын. Бұл 9 дербес сөйлемнен тұратын күрделі
синтаксистіктұтастық бір “тоғай” деген тақырыпқа
байланысты болып, сол тақырыпты жан-жақты
өрбітіп тұр. М ұндағы сөйлемдер өзара ілікпелі
байланы с арқы лы байланы сы п тұр. Ілікпелі
байланыс сөйлемдердің арасындағы м ағы налы қ
қатынастар оларға ортақ сөздердің немесе сол
сөздердің орнына айтылып тұрған есімдіктердің
(б әр і қ а р а ж азум ен б е р іл ге н ) қ а й т а л а н ы п
айтылуынан көрінеді. Келтірілген мысалдағы 9
дербес сойлемді бір синтаксистік тұтастықта ұстап
тұрған - олардың қайталанып тұрған сөздері мен
и н т о н а ц и я л ы қ е р ек ш ел ік тер і. Бұл күрделі
синтаксистік тұтастық бір абзац құрап тұр.
Ал и н то н а ц и я л ы қ ер екш елігін е келсек,
тұтастыққа енген дербес сөйлемдер жай хабарлы
с ө й л ем д ер д ің , б ір ы ң ға й м ү ш ел ерд ің и н то -
нациялы қ моделімен айтылып, тиянақсы з және
тиянақты интонемаларға ие болады. Тұтастыққа
еңген жеке сөйлемдердің арасындағы паузалары
онша көлемді болмайды да абзацты сияқты соңғы
сөйлемнің аяғы н да көлемді пауза көмкереді. Ол
пауза сөй лем нің бәсеңдейтін п р осо д и калы қ
тәсілдермен бірге тұтастықтың аяқталған ы н
білдіреді. Күрделі синтаксистік тұтастықтардың
бұл компоненттері ортақ семантикалық сөздер
арқылы бір-бірімен іліктесіп тұратын түрінің тағы
да бір айта кететін басты интонациялық ерекш е-
лігі - қайталанып мазмұн байланысын білдіріп
тұрған сөздердің сабақтас құрмаластағы семанти-
калық жалғаулықтар сияқты болып келіп, солар
сияқты акценттеліп, молырақ ұзақтылықпен және
интенсивтілікпен жоғары деңгейде айтылуы.
Мұндай тұтастықтың
бастамасы, тақырып өрбуі және
соңы болады. Бастамасында - бірінші
сөйлемде тақырып жарияланады:
үлкен тоғай, одан кейінгі сойлемдерде (2,3,4,5,6,7,8) тақырып
жан-ж ақты өрбиді, соңы нда, я ғн и ең соңғы
сөйлемде күрделі си н такси стік тұтасты қты ң
қө р ы ты н д ы сы болуы ти іс , нем есе қ ал ай д а
тұтастықтың аяқталғанын білдіретін сөйлем бөлуы
керек. Келтірілген мысалда бұл
қыстың күні тоғайға аңшылар іиығатын деген (9) сөйлеммен
берілген.
2)
Күрделі синтаксистіктұтастықтың екінші
қатарластық, жарыспалы түрінде бірнеше дербес
сойлемдер жалпы м ағы налы қ қатынаста бөлып,
бір тақырып айналасында ербиді. Бірақ олардың
іш інде ортақ л е к с и к а л ы қ элем ен ттердің әр
сөйлемде қайталанып тұруы шарт емес. Олардың
озара мағыналық байланысы сөйлемдердің жалпы
желісінен және олардың ортақ немесе жақын
грамматикалық формалары нан білініп тұрады.
Мысалы:
1. Жаз шықты. 2. Күн әбден ж ылынып,// малшылар ж айлауға кетті. 3. Малдарды өріске шығарып,//ауылдан алыс айдап салады. 4. Бақтаишлар орістегі малды//күні-бойы бағы п,//суғары п,//кеш ке ауылға айдап келеді. 5. Сол уақштпа//бүзауын көрген сиырлары моңіреп,//қозысына телінген койлары маңырап,//ауыл даңғаза болады.


title: ИНТОНАЦИЯ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
ИНТОНАЦИЯ Тұтастықтың қатарластық жарыспалы түріне
берілген бұл м ысалдада тұтастықтың үш мүшелі
моделін табуға болады (1 сөйлем- бастама, 2,3,4
сөйлемдерде тақы ры п өрбуі, 5-сөйлем соңы).
М ұнда сө й л ем д ер б ір -б ір ім ен “ іл ік т ес п е й ” ,
дербес құрылымды болып келген. Бірақ мұндағы
сөйлемдердің баяндауыш ф ормалары біркелкі
болып (көсем ш е, есімш е, етістік ф ормалары ),
жарыспалы, қатарластық түрде тұрып, ш ақты қ-
модальдық ж ағы н ан байланы сы п, сөйлемдер
бірінен кейін бірі келетін оқиғаларды баяндап
тұр. Бұл бірлестіктің айтылу интонациясы да,
жай хабарлы сөйлемдердің, бірыңғай мүшелердің
и н то н ац и ясы н ы ң моделіндей, аралары н дағы
паузалары біркелкі болып, көлемді пауза соңғы
с ө й л е м н е н к е й ін келіп тұр.
Т ұ тасты қ ты ң
сөйлемдері тиянақсыз, қыстырма және тиянақты
интонемалармен сипатталады.
Күрделі синтаксистік тұтасты қты ң қазақ
тілінде жиі кездесетін ж оғары да келтірілген
т ү р л е р ін д е т а қ ы р ы б ы н а қ а р а й о л а р д ы ң
құрам ы ндағы дербес сөйлемдердің саны түрлі-
түрлі бол ад ы . С о ға н б ай л ан ы сты олар ды ң
ин тонаци ялы қ ерекш еліктерінде де бір-бірінен
айы рм аш ы лы қ болуы мүмкін.
3)
Күрделі синтаксистік тұтастықтың үшінші
жалғаспалы байланысты түрі көбінесе диалогта
кездеседі. Онда сөйлемдердің мақсаты на қарай
бөлінетін түрлерінің (хабарлы, сұраулы, лепті
с о й л е м д е р ) б әр і к езд есе б ер ед і, ж ә н е сол
сейлемдерге тән интонемалармен сипатталады.
Б ір а қ о л ар д ы ң басы м кө п ш іл ігі то л ы м сы з
сөйлемдер болып келеді. Мысалы:
-
1. Б ү г ін с а я ж а й ғ а б арам ы з. - 2. Қай уақы т т а барам ы з? - 3. Б ір сағ~атт ан~кеиш . - 4. Қ а л а й барам Ь із? Авт обуспеьГбе? - 5. Ж о қ У / кө р и іін ің м а ш и н а с ы м е н . -
6. С ен М а р а т т ы т е з ш а қ ы р ш ы ! - 7. С аяж айда бүгін н е іс т е й м із? _ ___ ___
¥ -
8. Ж е м іс а ғ а ш т а р ы н ,// б ақш аны с у ға р а м ы з. - 9. А л м а т е р м е й м із бе?


title: - 10. Піскенін тереміз - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
- 10. Піскенін тереміз. - 1 1 . Қ ияр м е н пом идорды ш е?- -
12. О ларды ң да п іскенін а л ам ы з. ^
-
13. Себет пен к а л т а л а р д ы алы ңдар д а / / т^з~ж иналың& ар! - 14. Кеиис<Гбір-ак келеміз. Бұл келтірілген ж алғаспалы байланысты
тұтастықтың құрамына кірген диалогта болатын
т о л ы м с ы з с ө й л е м д е р де бір т а қ ы р ы п т ы ң
(саяжайға бару) айналасында өрбіп тұр. Күрделі
синтаксистік тұтастықтың бұл түрінде де жалпы
тұ тасты ққа тән үш мүшелі модельді табуға
болады. Б астам асы бірінш і сөйлемде:
Бүгін саяж айға барамыз, соңы, қоры тындысы , 14-ші
сойлемде -
кешке бір-ақ келеміз. Екіншісінен он
үшіншісіне дейінгі сұраулы, хабарлы, лепті болып
келген толымсыз сөйлемдерде тақырыптың өрбуі
орын алып тұр.
Б ір і н е - б і р і ж а л ғ а с а а й т ы л ғ а н бұл
с о й л е м д е р д ің а й т ы л у м а қ с а т ы н а қ а р а й
интонациялық ерекшеліктерімен қатар, олардың
ә р қ ай сы сы көбін есе бір си н тагм а құрайды .
Д иалогтағы кейбір сойлемдердің (мыс.: 5,8,13)
құрамында ықшамды бір деңгейдегі жалғаспалы
паузалар бар екені корініп тұр. Ал соңына қарай
төмендеп барып тынатын бәсеңді әуен мөлшерлі
паузамен кемкеріліп, дем алуға мұрша беріп тұр.
Оның алдындағы (тақырып орбуі) сойлемдердің
интонациялы қ өрнегі, интонациялы қ сызы ғы -
желді күні толқынданып, бірінің үстіне бірі келіп
килігіп, қайы ры лы п қайты п, ж атқан колдің
толқындарын көзге елестетеді. Ең соңындағысы
жел саябырланғансын ғана толқындар томендеп,
жайылып барып тыныш талатыны сияқты.
И н т о н а ц и я н ы ң
б а р л ы қ
т іл д е р д ің
си н такси сін е, онда қаралаты н сойлем дерге,
о л а р д ы ң к о м м у н и к а т и в т ік - қ ұ р ы л ы м д ы қ
түрлеріне ты ғы з байланысты екенін және оның
с о й л еу тіл ін д егі сой л ем д ер д е ғ а н а кө р ін іс
табатыны аны қталды . С онды қтан қай тілдің
болса да интонациясы ны ң ерекш еліктерін білу
үшін, сол тілдердегі сөйлемдердің алуан түрлерін
эксперим ент арқы лы ж ан-ж ақты зерттеп қана
білуге болады. Тілдің интонациясы ны ң жалпы
келбеті ең алды мен он ы ң ком поненттерінің
қарқыны, интенсивтілігі, тонның көтерілуі және
бэсеңдеуі, деңгейі тағы басқалары ны ң сөйлем
түрлеріндегі орны мен коріністері, басқаш а
айтқанда, олардың мінез-құлқымен байланысты.
И нтонацияны ң ерекшеліктерін барлық тілдерге
тән әмбебап семантикалық-синтаксистік құбылыс
болып табы латы н син тагм аға байланы сты ра
қарастырған жөн. Тілдің интонациясының жалпы
келбетін, өрнегін зерттеуде синтагмамен қатар,
оларды кемкеріп тұратын әмбебап паузалардың
да орны ерекше.


title: Айтылым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
1 8
ФОНЕТИКА
2. Ү дыбысын айтқанда ерін (1-2) дөңгеленіп
тұрады. Е ріннің қаты сы на қарай доғал ерін
дауысты дыбыс болып табылады.
3. Ү дыбысын айтқанда тіл ауыз қуысының
орта тұсы на (6) орналасады. Тілдің қаты сы на
қ а р а й тіл о р т а с ы д а у ы с т ы д ы б ы с б о л ы п
табылады.
Дауысты ж ақ қаты сы на қарай - қысаң, ерін
қаты сы на
қарай - д оғал ерін, жасалу орны на
қарай - тіл ортасы дыбыс.
Жасалым белгілері:
қы саң, доғал ерін, тіл
ортасы дауысты дыбыс.
Айтылымы:
1. Тілдің орта
тұсы қатты таңдайға қарай
ж оғары көтеріліп (дөңес тартып), ауыз қуысын
екіге бөледі. Көмей қуысы ауыз қуысынан үлкен
болады . Тіл ж аты сы н а қарай ауыз қуы сты
дауысты дыбыс болып табылады.
2. Е рін д ө ң г е л е н іп б ітіп , ауа ү й ір іл іп
ш ы ғад ы . Е р ін н ің қ а л п ы н а
қар ай д ө ң ге л е к
ш ығы сты дауысты дыбыс болып табылады.
Айтылым белгілері:
ауыз қуысты, дөңгелек
ш ығысты дауысты дыбыс.
Естілімі:
1. Ү д ы б ы сы ж ің іш к е үндесім әу езбен
ды бы сталады . Үндесім ды бы сталуы на қарай
жіңішке әуезді дауысты дыбыс болып табылады.
2. Ү ды бы сы қы саң және ерін жасалым
әуезбен дыбысталады. Ж асалым дыбысталуына
қарай қы саң ерін әуезді дауысты дыбыс болып
табылады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=19#Айтылым_белгілері:_ауыз_қуысты,_дөңгелек_ш_ығысты_дауысты_дыбыс._Естілімі


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=19#Естілім_белгілері:_жуан,_қы_саң_ерін_әуезді_дауысты_дыбыс._Ү_дауысты_дыбысы__(8-сурет)_._Жасалымы


ПОЭЗИЯ ТІЛІНІҢ ИНТОНАЦИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 135
8.9. П О Э З И Я Т ІЛ ІН ІҢ
И Н Т О Н А Ц И Я Л Ы Қ
Е Р Е К Ш Е Л ІК Т Е Р І
Қ азақ тіліндегі ы рғақты ы ң ғай ласты ққа
рифмалық ұқсасты ққа, яғн и буын үйлесіміне
құрылған поэзияны ң үлкенді-кішілі түрлерінің
өзіне тән м азм ұнды қ-құры лы м ды қ ерекш е-
ліктерімен қатар интонациялық ерекшеліктері де
бар. Синтагма мен ырғақты топ поэзияның кіші
формалары болып табылатын мақал-мэтел, нақыл
сөздерде жэне оны ң көлемді формалары - көп
шумақты өлеңдерде де, жырлар, толғауларда да
орын алып, өзінің интонациялық ерекшеліктерімен
сараланады. О ның үстіне, поэзиядағы ырғақты
топтардың түзілуінде, қайталауында, үйлесуінде
б елгіл і т э р т іп , ж ү й е б о л ад ы . с о н ы ң бәрі
интонацияда корініс табады.
В.В. Р ад л о вты ң ай ту ы н ш а, үн діеуропа
тілдеріндегі сөздерді топтастыратын екпіннің
қызметін түркі тілдерінде үндестік заңы мен
силлабикалық жүйе атқарады. Түркі тілдерінің
агглютинативтік құрылымы және үндестік заңы
о з д е р ін ің қ а с и е т т е р ін е л а й ы қ , с ө зд е р д ің
буындарын бір-бірімен ж ы мдастырып, ешбір
ш аш ырауға жол бермейді және буындардың
д ы б ы стар ы н б ір ы ң ғ а й тү с ір іп ү н д е ст ір іп ,
үйлестіріп тұрады.
Қазақ поэзиясындағы ритмикалық топтарды
бунақ деп, ал өлең жолдарына
т армақ деген
атауларды берген XX ғасырдың 20-шы жылдары
қазақтың тіл жүйесін алғаш зерттеп, оның ішінде
олең жүйесін де, өлең орнектерін де зерттеп, тол
еңбектер ж азған Ахмет Байтұрсынов болатын.
Ахаң шығармаларында өлеңнің кестесі, айшығы
оның шумақ, тарм ақ, бунақ құрылыстары жіті
т е к с е р іл іп , о н д а ғ ы ы р ғ а қ ,
и н т о н а ц и я
ерекшеліктері де әңгіме етіледі. “Өрнекті сөйлемді
а й т қ а н д а , дау ы с к ө т е р іл іп , э н ш е о р а л ы п ,
қайрылып отырады” , - деп интонацияны өте дәл
бейнелеген. Қ азақ тіліндегі буын екп ін ін ің
ф ранцуз тіліндегі сияқты сөздердің аяғы нда
болатынын айта келіп, Байтұрсынов өлеңдегі сөз
ы рғақтары ны ң үстіне өлеңнің өз ырғақтары
қосылады,- дейді. Өлеңнің оз ырі-ақтарын
жорғақ деп атауды ұсынады. Ж орғақ буын ұқсастығы
мен буынның белгілі ретпенен, белгілі мөлшерде
топтасуымен түзілетін өлшем екенін айтады. Дауыс
ырғағы сөзді бірдей-бірдей буынға, яғни бунаққа
боледі.
Сонымен
бунақ, кейін
ырғақты топ деп
аталып жүрген өлеңдегі бірнеше буыннан тұратын
өлшем.
Силлабикалық жүйелі ырғақты топтар поэзия
тілінің ұқсасты қ заңдылықтарына икемделіп,
сөздерінің буындарының санына дейін реттеліп,
гарм он и ялы қ көркем дікпен ерекш е түзіледі.
Ырғақты топтардың, бунақтардың арасында дауыс
толқы ны ны ң ы рғағы мен белгіленген сөз жігі
болады. Олар өз ретімен тармақтардың ішінде,
аяі ында қайталанып отырады. Соның арқасында,
шумақтардың, оның ішіндегі тармақтардың өзіне
лайы қ ы рғақты - интонациялы қ келбеті түзілсе
керек. Ы рғақты тогі немесе
бунақ деп аталатын
қазақ олеңінің ең ш ағын өлшемімен жалпы тіл
б іл ім ін д е
у н и в е р с а л д ы
с е м а н т и к а л ы қ -
синтаксистік, интонациялы қ ең ш ағы н өлшем
болып саналатын синтагма кейде бір-біріне тура
келеді, кейде келмейді. Сонда да олар бірінің
орнына бірі жүретін өлшем деп саналады.
Ырғақты тогі болып табылатын
бунақты алып
қарасақ, ол буыннан тұрады да, он ы ң саны
поэзияда төрттен аспайды. Бірақ, ол - төрт
буынды бір сөз де болуы, екі-екі буыннан тұратын
екі сөз де болуы немесе, бір буынды және үш
б у ы н д ы екі с о зд ен тұруы да м ү м к ін . Ол
бунақтардың арасында жоғарыда айтқандай пауза
болуы да, болмауы да мүмкін.
Ал с и н тагм а м а зм ұ н д ы қ -с и н т а к с и с т ік ,
интонациялық өлшем болғандықтан, әр уақытта
сөзтіркесінен, сөйлем бөлшектерінен тұрады жэне
бір-бірінен интонациялық меже болып табылатын
паузамен бөлінеді.
Бунақ деп аталатын ырғақты топ та, синтагма
да қазақ өлеңінің барлық тұрлерінде кездесе береді.
Поэзия тілінде көбінесе сөйлем мүшелерінің
орны ауысып, кейде олардың біреулері айтылмай,
толымды сөйлемдердің орнына толымсыз сөйлем,
жалаң сөйлем, не жақсыз сөйлемдер пайда болып
ы қ ш а м д а л а д ы . М ұ н д а й ө л е ң д е б о л а т ы н
құры лы мды қ өзгерістер, эрине, сойлемдердің
интонациясының түр-элпетін де өзгертіп отырады.
Қазақ поэзиясында көп қолданылатыны 7-8
буынды және 11 буынды өлеңдер мен тақпақтар.
Ал 4-5-6 буынды тақпақтар сиректеу кездеседі.
4-5-6 буынды тақпақтар өлеңнін кіші формасына
жататын мақал-мәтел, нақыл сөз, жұмбақтарда
жиірек кездеседі. Бұларда екі тармақтан тұратын
жарты шумақты, төрт тармақтан тұратын бір
шумақты тармақтар және үш тармақтылар кездесе
береді.
Тармақ саны аз, кіші формалы тақпақтар мен
көп тар м ақ ты , көп ш ум ақты өлең , толғау,
жырлардағы интонация көріністерінің эрқайсысы
болек қарастырылады.


ИНТОНАЦИЯ 8.9.1. Кіші формалы тақпақтардың интонациялық ерекшеліктері Кіші формалы тақгіақтар түріне қазақ ауыз
э д е б и е т ін д е е ж е л д е н о р н ы б а р , б у ы н
ы ң ғай л асты ғы н а, үндесуіне құры лы п ш ебер
айтылған ақыл, нақыл, шешендік, насихат сөздер
болып табылатын мақал-мәтел, тақпақ создері
жатады.
О л а р д ы ң ө з ін е тә н м а ғ ы н а с ы ж ә н е
формасымен қатар интонациялық көріністері де
бар. М ақал-мәтел, нақыл создер жаратылыста,
қоғам өмірінде б олған өзгеріс, құбылыстар,
халықтың тұрм ы с-салты на, тірш ілік-тілегіне,
ұғы м -сенім іне, ел-жұрт, батырлық, ақы л-ой ,
еңбек-кәсіп сияқты түрлі-түрлі тақы рыптарға
байланы сты ай ты л ға н , халы қ д ан ал ы ғы н ан
ш ыққан ықшам формалы, буын ұйқасты ғы на
құрылған сөздер.
М а қ а л - м ә т е л д ің ф о р м а с ы , с ө й л е м д ік
құры лы м ы ы қш ам , үйлесімді құ р ы л ған 2,4
т а р м а қ т ы с а н а у л ы б у ы н н а н т ұ р а д ы . Е кі
тармақтылардың ішінде де, төрт тармақтылардың
іш інде де 4-5 б у ы н н ан ж ән е 7-8 б у ы н н ан
тұратындары кездеседі. Олар хабарлы, бұйрықты,
сұраулы, толымды, толымсыз, жақсыз, жалаң,
жайылма жай сөйлемдер түрінде келе береді.
Айтылуына қарай, мақалдарда хабарлы, бұйрықты,
сұраулы, лепті сөйлемдер интонем алары ны ң
вариаттары кездеседі.
1.
Әр тармағы бір-екі бунақ болып, әр бунағы
4-5 буыннан тұратын мақалдарға мысал:
________ з
1) Ақыл жастан//
2------~ і
Асыл тастан.
3) Атадан а қ ы л //
2 ~
^
1
Ағадан нақыл .
2) Ел көркі м а л //
2 ---------—
1
Өзен көркі тал .
4) К өбіктітөкпг
2 ---------і
Көпті сөкпе.
Ж о ғ а р ы д а к е л т ір іл г е н ек і т а р м а қ т ы
мақалдардың әр тарм ағы бір-бір жалаң жай
сойлемнен тұратын іргелес салалас сойлемдер.
Алдыңғы үшеуінің тармақтары хабарлы сойлем
де, соңғысыны ң екеуінің тармақтары бұйрықты
сөйлем түрінде келіп тұр. Бұл мысалдардағы әрбір
тармақ бір-бір бунақ болып, яғни бір-бір ырғақты
топ құрып, соңғы буындары ғана емес, алғашқы,
ішкі буындары да бір-бірімен ыңғайласып, үйлесіп
тұр. Мақалдардың эр тармағы бір бунақты болып,
ал әр бунағы екі буынды екі сөзден тұрса да,
құрылымдық жағынан әр тармағы бір жалаң жай
сөйлем түрінде келіп, өзара паузамен бөлінеді. Бұл
жердегі ырғақты төп синтаксистік-интөнациялық
өлшем болатын синтагмаға сәйкес.
Бұл екі тармақты мақалдардың өзіне тән
и н то н ац и ял ы қ сы зы ғы бар. Екі тарм ақты ң
алдыңғысының соңғы буыны жоғары көтеріліп,
мол интен си втілікп ен ж эне ұзақты лы қп ен ,
ерекш еленеді, ал екінш ісінің соң ғы буыны
бэсең д еп келіп, жай и н тен си втіл ікп ен сэл
созылыңқы айтылады. Әр тармағы тиянақсыз
жэне тиянақты интонемалардың варианттарымен
сипатталады.
С оңғы бұйрықты сейлем түрінде келген
м а қ а л д ы ң
и н т ө н а ц и я л ы қ
к е л б е т ін д е г і
айырмашылығы - табыс жалғауыңдағы сөздердің
(көбікті - көпті) сөл жалғауына ой екпінінің түсіп,
оның акценттелуі. Осы ой екпіні мен тармақтың
соңындағы бұйрық райда тұрған етістіктердің де
(т ө к п е-с ө к п е ) с о ң ғ ы буы ны а к ц е н т т е л іп ,
б ұ й р ы қ т ы б іл д ір іп тұ р . Ал б ұ л а р д ы ң
интонациялы қ сызығын алып қарасақ, басқа
тақпақтардан айырмашылығы шамалы. Мұндада
сол котеріңкі-бэсең интонация, бірақ бұлар кей
с о з д е р д ің а к ц е н т т е л іп , кей б у ы н д а р д ы ң
с о з ы л ы ң қ ы , м о л ы р а қ и н т е н с и в т іл ік п е н
айтылуымен ерекшеленеді.
Сонымен әрбір мақалдың буын үйлестігіне
сүйенген озіне тэн ырғақты - интонациясы бар.
Оның сызығы алдыңғы үш мақалдың бірінші
тармағының аяғы на қарай екінші (2) тоналды
деңгейден үшінші (3) тоналды деңгейге котеріліп
паузамен болінсе, екінші тармақтың аяғына қарай
екінші (2) тоналды деңгейден бір жарым (1,5) және
б ірін ш і (1) тоналды д ең гей ге түсіп барып
аяқталады. Ал бұйрықты сәйлем болып келген
соңғы мақалдың интонациялық сызығы алдыңғы
тармақтары хабарлы сойлем болып келгендерінен
аздап озгеш елеу. Б ұ й р ы қ ты рай д а тұ р ған
баяндауыштары
(сөкпе, төкпе) мөлырақ ұзақтылық
және интенсивтілікпен сипатталады. Бұларға
бұйрықты сөйлем интөнемалары тэн.
2.
Т өрт тарм ақты , бір бунақты м ақал-
мәтелдерге мысал:
1) Ж алғыз ағаш / /
3---------—\
2
Орман болмас, / /
2
__ ^ 3
Ж алғыз кірпіш / /
2
--- -V, 1
Қ орған болмас.
2) Сөйлей білмеген / /
3
—
2
Сөзді қор етер ,//
Тіге білм еген//
2 ---------—
Бөзді қор етер.


ПОЭЗИЯ ТІЛІНЩ ИНТОНАЦИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 137
3) Жүрместен бұрын / /
3 --------- 2
4) Малы жоқ деп / /
3 -------- —^
2
Жолыңды байқа, / /
Ерден түңілме ,//
Киместен бұрын / /
2
---- ^ 1
Тоныңды байқа.
Егіні жоқ деп / /
2
--- -—
1
Жсрден түцілме.
Бұл келтірілген төрт тармақты, бір бунақты
м ақал-м әтелдердің әр тарм ағы 4-5 буыннан
тұрады. М ысалдардағы буын үйлесуі былайш а
келеді: бұлардың бірінш і тарм ағы ны ң соңғы
сөзімен ұшінші тарм ағы ны ң соңғы сөзі, екінші
тарм ағы мен төртінш і тарм ағы ны ң соңғы сөзі
(болмас - болмас, білмеген -
білмеген, кор етер - кор етер, бүрын -
бүрын, байка -
байқа, түңілме - Аяу,///ушеу)бірдей болып, және бір сөз қайталанып
тұрады. С о н д а й -а қ бұл сөздердің ал ғаш қ ы
буындары да үйлесіп қана қоймай, олардың буын
сандары да бірдей болып келеді.
Бұл м ы с ал д а р д ағы буын үйлесуі ж ән е
олардың буын сандары ны ң бірдей болуы, әр
мақалды бір ш еңберде біркелкі ы рғақта ұстап,
оларды ң біркелкі көтеріңкі-б әсең толкы нды
интонациясын сызады. Бұл жерде Ахаңның өлең
ы рғағы н “ж о р ға қ ” деп атап, ол туралы айтқан
сөздері көңілге оралады.
Келтірілген 1,2-мақалда бірінші тармақ пен
үш інш і тар м ақ
бір ы р ғақты топты құрап,
арасында шағын паузасы бар дара синтагма болып
тұр. Екінші, төртінші тармақ та - әрқайсысы бір
ы рғақты топ болып, дара синтагм аға тең. Бұл
ж ерде к е л тір іл ге н т о п т а р бірдей д ар а сө з
тіркесінен болған сөйлем мүшелері.
3,4-мақалдар жалпылама жақты бастауышсыз
екі сөйлем. Олардың бірінші, үшінші тармақтары
пысықтауыш мүшелер тобы, ал екінші, төртінші
тарм ағы баяндауыш тобы болып тұр. Бұл 3,4-
мақалдардың да сөйлемнің синтаксистік мүшелері
болып табылатын ырғақты топтары бір синтагма
құрайды.
4
тарм ақты -төрт синтагмалы 4-мақалды ң
интонациясы бірдей, не ұқсас. Бұлардағы 4
синтагма - екі-екіден ж алғасы п өздеріне тән
то л қы н д ы и н то н а ц и ям е н “ ж ор ға ж үрісін ің
тайпалуы” сияқты болып келіп, бірінші екеуінің
аяғы сәл көтеріңкі ти ян ақсы з интонем ам ен
айтылады да, ал үшінші, төртінші синтагма бір-
бірімен ж алғасы п, толқы нды интонациям ен
ерекш еленіп, тиянақты интонемамен бәсеңдеп
барып, көлемді паузамен аяқталады.
Торт тармақты тақп ақ болып келетін бұл
мақалдардың интонациялық жалпы келбетін алып
қарасақ, бірінш і, үш інші тарм ақтары екінші
тоналды (2) деңгейден басталы п, үшінш і (3)
деңгейге котеріледі. Ал екінш і және тортінші
тармақтар сәл бәсеңдейді. Екінші тармақ үшінші
тоналды деңгейден (3) екінш і тоналды деңгейге
(2) дейін, ал төртінші тарм ақ екінш і тоналды
деңгейден (2) бірінші тоналды деңгейге (1) дейін
тө м ен д ей д і. М ақалд ы ң м а ғ ы н а с ы н а қар ай
тарм ақты ң басы ндағы , аяғы н д ағы сөздердің
кейбір буындары молы рақ интенсивтілікпен,
созылыңқы айтылады. Әр мақал қаншатармақты
болса да, бір көлемді паузамен бөлінетін бір-ақ
ойды білдіреді. Бұлардың бәрі ти ян ақсы з және
тиянақты интонемалармен сипатталады.
3.
Ж еті, сегіз буынды мақалдарды ң да екі
т а р м а қ т ы с ы (ж а р ты ш у м а қ т ы ) м ен тө р т
т а р м а қ т ы с ы (бір ш у м ақ ты ) ж и і кезд есед і
Мысалы:


title:
,5
1) ЕЛдің іші - / бе р е к е ,//
2
"
2,5
1
Көптің
іш і

text:
138
ИНТОНАЦИЯ
толқы нд аны п барып соңы ж оғары көтеріліп
барып ш ағын паузамен бөлінсе, екінші тармағы
т о л қ ы н д ан ы п келіп, соңы төм ен деп барып
сөйлем нің аяғы нда келіп, ойдың аяқталғаны н
біддіретін, төмен (1) тоналды деңгейдегі көлемді
п а у з а м е н б іт е д і. Б ұ л а р д ы ң д а а л д ы ң ғ ы
синтагмасы тиянақсы з интонем аға, соңғы сы
тиянақты интонемаға жатады. Екінші мақалдың
с о ң ғ ы с ұ р а у л ы с ө й л е м і а р н а у л ы с ұ р а қ
интонемасына сай.
Екі тармақты мақалдың екі тармағын жазып,
б ір -б ір ін е ж а л ғ а с т ы р ы п , с о н а н со ң о н ы ң
и н т о н а ц и я л ы қ с ы з ы ғ ы н қ а р а с т ы р с а қ , ол
біры ңғай толқы нды екінші (2), екі жарым (2,5),
үшінші (3), бір жарым (1,5) тоналды деңгейдегі,
кейбір буындары молырақ интенсивтілікпен және
ұзақты лы қпен ерекш еленіп, соңы нда (1-дең-
гейде) бірақ томендейтін бір ұзын сы зы қ болар
еді. Мысалы:
Достарыңызбен бөлісу:


Жүрт коргеңдей / / қалаң болсын, / / Жұрт білгендей / / балаң болсын. М ұ н д а т и я н а қ с ы з ж ә н е
т и я н а қ т ы
интонемалар толқынды әуенмен ерекшеленеді.
4.
М ақалдың 11-12 буындылары кобінесе екі
тармақты болады. М ұндай мақалдардың мол
көлеміне сай, мағынасы да терең болып келеді.
М ысалы :
2
______________ 3
2
. - " ------------------------ ^ - ^ 1.5
1) Шеберді шебер / / қолынан таниды / /
Батырды батыр /'/' жонынан таниды.
2
_______________ _— ' 3
2
. ^ - — 2) Хас сұлуды / / қаралысында сынама / /
Хас батырды / / жаралысында сынама.
Б ір ін ш і м ы сал д а 11 б у ы н н а н тұ р аты н
мақалдың екі тарм ағы да екі-екі синтагмадан
тұраты н екі жай хабарлы сөйлем . М ұнда 5
буы нды б ір ін ш і си н тагм ал ар ө зар а ж ақы н
деңгейде толқынданып келіп соңында көтеріліп,
т и я н а қ с ы з и н т о н е м а ға ие бо л са, е к ін ш і 6
б у ы н н а н т ұ р а т ы н с и н т а г м а л а р д а с о л а й
толқы нданы п барып, төмен түсіп, тиянақты
интонемамен сипатталады. Бірақ бұл 6 буынды
синтагмалардың алды ңғы сы нан соңғы сы ны ң
жалпы деңгейі біраз төмендеу болып, көлемді
паузамен бітеді.
Екінші 12 буыннан тұратын м ақалдың екі
тармағы да екі-екі синтагмадан тұратын екі жай
бұйрықты сөйлемдер. Бұлардың интонациясының
ж алпы сы зы ғы б ір-б ірін е ұқсас. Б ірінш і 4
буыннан тұратын синтагмалар толқы нданы п
келіп, соңындағы буын (ды) акценттеліп үшінші
(3) тоналды деңгейде, молырақ интенсивтілікпен,
ұзақтылықпен айтылып, тиянақсы з интонемаға
ие б о л а д ы . Е к ін ш і 8 б у ы н н а н т ұ р а т ы н
синтагмалар да толқынданып келіп, бұйрық райда
тұрған баяндауыш тарының соң ғы буыны
(ма) акценттеледі. Екінші сойлемнің тоналды деңгейі
біріншісінен төменірек болады да, ал оның соңғы
синтагмасы тиянақты интонем аға сай болып,
бірінші деңгейде көлемді паузамен бітеді.


title: Жүрт коргеңдей / / қалаң болсын, / / Жұрт білгендей / / балаң болсын


title: Колемді формалы олеңдердің - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
|
Байланысты: kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis8.9.2.
Колемді формалы олеңдердің,
толғаулардың, жырлардың интонациялық
ерекшеліктері
К ә л е м д і ф о р м а л ы т а қ п а қ т а р ғ а қ а з а қ
поэзиясының коп шумақты (2 шумақтан артық)
ө л е ң д е р і ж ән е көп та р м а қ ты т о л ға у л а р ы ,
жырлары жатқызылады.
Көп шумақты ©леңдер 7-8 буынды немесе
11 буы нды да болы п келе береді. К өлем ді
ф өрм алы тол ғау л ар мен ж ы рлар н егізін ен ,
ө л е ң н ің к ө н е т ү р ін е ж а т қ ы з ы л а д ы
7-8
б у ы н д ы сы н ан тұрады .
Ал қазір гі кө ркем
әдебиеттегі көп тармақты пөэмалар мен төлғау,
жырлар 7-8 буынды да, 11 буынды да бөлып,
көп шумақты өлеңдер түрінде де кездесе береді.
Бұл көп шумақты өлеңдер мен көп тармақты
төлғаулар, ж ы рлар си н такси стік құры лы мы
жағынан жай хабарлы, сұраулы, бұйрықты, лепті
сөйлем дер түрінде де, құрм алас сөйлем дер
түрлерінде де, (өның ішінде көп көмпөнентті,
көп бағы ны ңқы лы түрлерінде), сөндай-ақ бір
тақырыпты дербес сөйлемдерден тұратын күрделі
синтаксистік тұтастықтар түрінде де кездеседі.
С өй л ем н ің ж өғары д а атал ған құры лы м ды қ
түрлерінің бәрін ің ©зіне тән и н төн ац и ялы қ
е р е к ш е л ік т е р і б а р е к е н і а н ы қ . С е б е б і
с ө й л е м д е р д ің
и н т ө н а ц и я с ы
ө л а р д ы ң
қ ұры лы м ы м ен де, м ағы н а сы м е н де ты ғы з
байланысты. Сөнды қтан пөэзияда кездесетін
түрлі сөйлемдер өзінің құрылымына, мағынасына,-
м а қ с а т ы н а қ а р а й , и н т ө н а ц и я н ы ң б а р л ы қ
көмпөненттерін (эуен, қарқы н , интенсивтілік,
ұзақты лы қ, пауза сияқты ларды ) бір-бірімен
байланыстырып қөзғалысқа түсіреді де, өлар сөл
сөйлемдердің интөнемасын сызады.
1. 7 буынды бірнеше шумақты өлеңге мысал:
Дала мен қала
|
|
|


ПОЭЗИЯ ТІЛІНІҢ ИНТОНАЦИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Байланысты:
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis ПОЭЗИЯ ТІЛІНІҢ ИНТОНАЦИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
139
Дала менен / қалаға / /
1,5
О ртақ өскен / баламын / /
2
__^ 3
М енің үшін / бэрібір / /
Ш арабың мен / шалабың.
з
Дала болып / тыныстап, / /
2
з
1’5
Маужырап дем / аламын / /
2
____ 3
Қала болып / жұмыстан / /
Қалжырап бір / қаламын.
з
Қала кезде / басш ымын / /
2 ■-"■■■
з
>-5
Ж ұмысш ымын / дер едім / /
2
^ 3
Дала кезде / ащ ы ны ң / /
2
------- ч 1
Дәмін татып / көремін ^
Қарыз алсам / біреуден / /
1,5
Қала құсап /' аламын / /
2
_^ з
Қарыз берсем / біреуге / /
2
— ---- ч
I
Дала құсап / беремін.
з
1,5
Етек-жеңім / ашылып / /
2 ■"
з
^
Дала құсап /' жатам да / /
2 ,
,
3
Ертеменен / асы ғы п / /
Қала құсап / оянам
(Қ а д ы р М ы р з а л и е в ).
Синтаксистік құрылымы жағынан келтірілген
бес шумақты өлеңнің төрт ш умағының екі-екі
тармағы қосылып бір-бір жай хабарлы сөйлем
болып тұр. Ал бесінші шумағы салалас құрмалас
сейлем түрінде келіп, алдыңғы екі тармағы оның
бір компоненті болып, соңғы екі тармағы екінші
компоненті қызметін атқарып тұр.
Интонациялық ырғақ жағынан бұл 7 буынды
5 ш умақты олең н ің әр тар м ағы ж еке-ж еке
синтагма болып, бәрі бірдей қос ырғақты топтан,
я ғн и е к і- е к і б у н а қ т а н т ұ р а д ы . О л а р д ы ң
дауыс ы рғағы ны ң өзгеруімен белгіленетін жігі
тортінші буыннан кейін келіп,
жырлардағы
сияқты 4+3 буын болып бөлініп тұр. Олардың
ара жігінде пауза жоқ. Ал әр шумақтағы әрбір
төрт тармақтың әр қайсысы бір-бір синтагма
болғандықтан паузамен белінеді. Қазақтың 7
буынды өлеңінің шумақтарындағы әр тармағының
сөңғы үшінші буыны ғана сан ж ағы нан, дыбыс
жағынан үйлесіп
(тыныстап - жұмыстан, ағамын
- каламын
сияқты создер^) қойм ай, олардың
алдыңғы сөздері де
(дала-қала),
ортасындағы
сөздері де
(болып-болып, алсам-берсем)
көбінесе
буын жағынан бірдей болып, бір-бірімен ұйқасып,
үйлесіп тұрады. Олеңді олең қы лы п , өн ы ң
интонациясын “жорғаныңтайпалуындай” қылып
тұрған, эрине, осы ұйқастар мен үйлесімдер.
Сонымен, келтірілген бес шумақты олеңнің
жай сойлемі болса да, құрмалас сөйлемі болса да,
төрт синтагмадан тұратын, әр шумағының жалпы
интөнациялы қ келбетін алып қарағанда, өның
ә р б ір с и н т а г м а с ы өз а л д ы н а и н т ө н е м а -
ал д ы ң ғы сы т и я н а қ с ы з, с ө ң ғы с ы ти я н а қ т ы
интонема болып, екі-екіден жұптасып, көтеріңкі-
бэсең толқы нданы п, м ағы насы на қарай кейбір
буындары акценттеліп келіп, алды ңғы үшеуі
шамалы паузамен бәлініп, ең соңғысы колемді
паузам ен а я қ та л а д ы . С ө н ы м е н , е к і-е к ід е н
қөсылған синтагмалардың алдыңғысының сөңы
көтеріліп кейінгілері төмендеп барып бітеді.
Бұл суреттелген өлеңнін и н то н ац и ял ы қ
келбеті оның барлы қ ш умақтарында біркелкі
болып екінші (2), бір жарым (1,5), үшінші (3)
деңгейлерде қайталанып отырады да, 7 буынды
көп шумақты ел ең н ің жалпы интөнациялы қ
өрнегін сызады, схемасы мынандай:
2. 7-8 буынды ©леңге мысал:
3
4
1
Ғылым таппай / мақтанба, / /
з
4
і
Қ ұмарланып / шаттанбаТҮ/
О йнап босқа / күлуге .
140
Достарыңызбен бөлісу:


text:
'
3
Баямсызға / төнлің бе? / / ^
Әлде айналы п / / кім білер, / /
Боталы түйе / секілді / /
Қорадан ш ықпай / өлдің бе? (А б ай ).
Бұл өлеңде де жөғарыда келтірілген 7 буынды
өлең сияқты әр тармағы екі-екі бунақтан тұратын,
б ір к е л к і
ж е к е -ж е к е
с и н т а г м а
қ ұ р а п ,
синтагмасының бэрі дерлік бір-бір сұраулы сөйлем
бөлып тұр. Тек қана бесінші тармақта қаратпа
сөз бар
(сен кэпір) ж әне сегізінш і, өны нш ы
сұраулы сөйлем бөлып тұрған тармақтар екі
си н тагм аға бөлінеді. Бір-бір синтагм аға тең
сұраулы сөйлемдер жалпы сұрақ интөнемасымен,
ал бесінші, сегізінші
кім есімдігі бар сөйлем
арнаулы сұрақ интөнемасы мен сипатталады.
Сұраулы сәйлемдердің баяндауыштары
(білдің, келдің, көрдің, көндің...) және
кім деген сұраулы
есімдік акценттеледі. Өлеңнің көлемді паузасы ең
сөңындағы сұраулы сейлемнен кейін келіп тұр.
3.
И нтөнациясы біркелкі төлқынды бөлып,
өның сызығы қайталанып, Ахаң айтқандай, нағыз
“ кілемнің басына түсетін ернек сияқты ” бөлып
келетіні не, төрт тармақты бірнеше шумақты
өлеңдерді жайқызуға бөлады. Мысалы:
3
Әсемпаз болма / әрнеге / /
Өнерпаз болсаң, / арқалан / /
Сен де бір кірпіш / дүниеге / /
Тетігін тап та, / бар қалан! / /


ПОЭЗИЯ ТІЛТНТҢ ИНТОНАЦИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 141
Қайрат пен ақыл / жол табар, / /
2 ■
—-------- -
Қ аш қанға да / қу ған ға, / /
1,5
Әділет, ш апқат / кімдеіэар, / /
Сол жарасар / туған ға / /
Бастапқы екеу / соңғы сы з, / /
Біте қалса / қазаққа / /
2
____ з
Алдың - жалын / артың - мұз, / /
2
----- і
Барар едің / қай ж аққа? / /
А қы ры н жүріп, / / а н ық бас, / /
Еңбегің кетпес / далаға, / /
л
^ з
Ұстаздық қы лған / жалықпас / /
2 — --------------------------------- --
Үйретуден балаға.
(Абай).
Абайдың бұл төрт тармақты төрт шумақты
өлеңінде сөз, буын үйлесімі, яғни “ж өрғағы ” өте
к е л іс т і
к е л іп ,
б а р л ы қ т ө р т т а р м а қ т ы
шумақтарының интөнациялы қ әрнегі біркелкі
төлқынданып қайталанып отырады. Осы өлендегі
әр тармақ екі-екі бунақтан тұрып, жеке-жеке
синтагма болып аралары шағын паузамен болінеді.
Әр ш умақ дербес ойды білдіретін болғасы н,
көлемді пауза әр шумақтың соңында, төртінші
тармақтан кейін келіп тұр.
Синтаксистік құрылымын алып қарасақ, әр
-шумақха мағына ж ағы нан байланысты екі-екі
сөйлем қөсылып, бір күрделі өйды білдіріп тұр.
С ө н д ы қ т а н е к і-е к і с и н т а г м а д а н тұ р а т ы н
сөйлемдердің интөнациясы төлқынданып келіп
біріншісінің аяғы көтеріліп қайрылып, үшінші
деңгейге жетеді, екінші синтагманың аяғы бірінші
деңгейге жетпей төмендейді (1,5), ал ең төмен
бірінші деңгейдегі (І)көлем ді пауза төртіниіі
синтагмадан кейін шумақтың ең сөңында келіп
тұр. Бұнда тиянақты, тиянақсы з және арнаулы
сұрақтың интонемалары кездеседі.
Өлеңнің соңғы екі шумағы томендегідей
орнекті сызады:
4.
7-8 буынды ескі жырлар әдетте шумаққа
бөлінбейді. Бірақ сөйлемдердің шекарасы көрініп
тұрады да, өнда тыныс белгілері бөлады. Мұндай
көптармақты жырлар кейде құрмалас сөйлемдер
тү р ін д е де келе бер ед і. О н ы ң іш інде көп
б ағы н ы ң қы лы сабақтас құрмалас сөйлемдер
көбірек кездеседі.
Б ір н е ш е д е р б е с ж ай ж ә н е қ ұ р м а л а с
сөйлемдерден бөлған бір тақырып айна,іасында
өрби тін сөй лем дері бар ж ы рларды күрделі
синтаксистік тұтастықтарға жатқызуға бөлады.
С и н а к с и с т ік қ ұ р ы л ы м ы н а қ ар ай өсы н д ай
жырлардың өзіне лайықты интөнациялық өрнегі
бөлады. Көп тарм ақгы күрделі синтаксистік
тұтастыққа жататын жырға мысал:
2
________ 3
1) Асыл туған / Ақжүніс / /
2) Күнді бұлт / құрсайды.
^
^ 3
3) Күнді байқап / қарасам. / /


title: --------------------- ---------- ч

text:
142
ИНТОНАЦИЯ
Бұл жеті дербес сөйлемнен тұратын күрделі
с и н т а к с и с т ік тұ т а с т ы қ қ а ж ататы н ж ы рды ң
синтагм алары ны ң интонациясы толқы нданы п
келіп, соңы көтеріліп, кейбір сөздер мағынасына
қарай акценттеліп, кейбір синтагмалар төмендеп
бары п п аузам ен болінеді. Б ір -б ір ін е ұқсас
интонация ернегі жырдың аяғына дейін бірнеше
рет қайталаны п, оны ң жалпы интонациялы қ
келбетін сызады.
Осындай жырлар немесе жалпы олеңдердің
и н тон ац и ясы н қарасты рған д а
айта кететін
жағдай - жыр не өлеңдерді артистер сахнадан,
немесе дикторлар радиодан мәнерлеп оқы ғанда,
бұлардағы сөздер, бунақтар, олардың әр буыны
а й қ ы н , қ а т т ы , с о з ы л ы ң қ ы а й т ы л а т ы н
болғандықтан, ондағы әр сөзты ңдауш ыға анық
естіліп, оте әсерлі болады.
Мэнерлеп, созып оқығанда, жай кезде дауыс
әуенінің котеріңкі-бәсең өзгеруімен белгіленетін
б у н а қ та р д ы ң ар а ж ігін д е с и н т а г м а л а р д ы ң
а р а л а р ы н д а ғы д а й ш ам алы п аузалар п ай д а
болатыны байқалады. Ол паузалардың ерекшелігі
- кез келген создер арасында емес, тек қана
бунақтардың арасында пайда болатындығы. Бұл
бунақтардың құрылымының езара гығыз тұтаса
байланысу заңдылығын көрсетіп тұр.
Келтірілген жырдың интөнациялық сызығын
жазсақ, біркелкі жоғарылы-төменді 17 иінді ©рнек
бөлар еді:
Көп бағыныңқылы сабақтас сөйлем түріндегі
ж ы рға М ахамбеттің белгілі өлеңін келтіруге
бөлады:
1) Ереуіл атқа / ер салмай / /
^
3
2) Егеулі найза / қолға алмзй / /
3) Еңку-еңку / жер шалмай / /
____ ^ з'
4) Қоңыр салқы н / төске алмай / /
з
5) Тебінді терге / шірімей ,//
^
з '
6) Терлігі майдай / ірімей / /
з
7) Алты малта / ас болмаіі ,//
->
^ з
8) Ө зіңнен туған / жас бала / /
о
3
9) Сақалы ш ы ғы п / жат болмай / /
10) Ат үстінде / күн кормей ,/,/
о
^ 3
11) А рып-аш ып / шөл көрмей / /
12) Ер тосектен / безінбей /,/
2 ___
^
3
13) Ұлы төске / ұрынбай / /
14) Түн қатып жүріп, / түс қаш пай / /
і5) 1 ебінгі теріс / тағы нбай / /
з
16) 'Іем ір ж астық / жастанбай / /
і
^ 3
17) Қу
толағай
/
бастанбай / /
18) Ерлердің ісі / бітер ме?! (Махамбет).
Осы М ахамбеттің 7-8 буынды жыры буын
сан ы , сөзін ің біркелкі үндесуі, б у н ағы н ы ң
біркелкі “ж ө р ғ а ғ ы ” ж ағы нан да, көркемдік,
мазмұн, бейнелеу ж ағы нан да жыр біткеннің
асқақ үлгісі.
Әрқайсысы жеке-жеке синтагма бөлатын 18
тармақтан тұратын жырдың өзіне лайы қ ерекше
и н төн ац и ялы қ өрнегі бар. 18 тарм ақты ң 17
тарм ағы біры ңғай шартты бағы ны ңқы сөйлем
бөлса, ал ең соңғы 18 тарм ақ басы ңқы сөйлем
бөлып тұр. С өнды қтан 17 синтагм аны ң бәрі
біркелкі динамикамен төлқынданып, сонғы жағы
көтеріліп қайрылып, бірыңғай шамалы паузамен
бөлінеді де, ең сөңғы синтагманы ң аяқ жағы
мөлшерлі паузамен бітеді. Бұл сұраулы сөйлем
жырдың аяғындағы “Ерлердің ісі бітер ме?!” деген
көп компонентті құрмаластың басы ңқы сы ны ң
с о ң ы н а қ о й ы л ғ а н т ы н ы с б е л г іл е р і (?!)
семантикалы қ-синтаксистік м ағы наны дұрыс
көрсетіп тұр. Бұл ж ы рды ң и н тө н а ц и я л ы қ
сызығын жазып көрсетсек, төмендегідей біркелкі
өрнек бөлар еді:
5. 7-8 буынды жырдың көп тармақты бөлып,
бір тақырыпқа байланысты өрбитін бірнеше жай
және құрмалас сөйлемдерден тұратын, бірнеше
күрделі синтаксистіктұтастыққатөмендегі мысал:
т
^ з
Мүны көріп / Қамбардың / /
Достарыңызбен бөлісу:


title: Естілім белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Естілім белгілері: жіңішке, қысаң ерін әуезді
дауысты дыбыс.
1.3.1.2. Құранды дауысты дыбыстар О дауысты дыбысы
(9-сурет) Жасалымы: 1. О дауысты дыбысы құранды дыбыс.
тектес үнді дауыссыз дыбыстан (бағы ны ш ты
сыңары) басталып Ұ тектес (7) қы саң дауысты
дыбыспен (басым сыңары) аяқталады.
2. О дау ы сты д ы б ы сы н ай тқ а н д а ерін
сүйірленіп басталы п (1-1), дөңгеленіп (1-2)
аяқталады. Еріннің қаты сы на қарай сүйір ерін
дауысты дыбыс болып табылады.
3. О дыбысын айтқанда тіл ауыз қуысының
арт ж ағы на (8) орналасады. Тілдің қаты сы на
қарай тіл арты дауысты дыбыс болып табылады.
Д ауы сгы ж а қ қ аты сы н а қарай (ек ін ш і
сыңары) - қы саң, ерін қаты сы на қарай - сүйір
ерін, жасалу орны на қарай - тіл арты дыбыс.
Жасалым белгілері: ерін, тіл арты, құранды
(дифтонг) дауысты дыбыс.
Айтылымы: 1. Тілдің артқы тұсы жұмсақ таңдайға қарай
ж оғары көтеріліп (дөңес тартып), ауыз қуысын
екіге бөледі. Ауыз қуысы көмей қуысынан үлкен
болады. Тіл ж аты сы на қарай көмей қуысты
дауысты дыбыс болып табылады.
2. Ерін сүйірленіп басталы п, дөңгеленіп
бітеді, ауа екпіндей үйіріліп ш ығады. Еріннің
қалпы на қарай сүйір ш ы ғы сты дауысты дыбыс
болып табылады.
Айтылым белгілері: ауыз қуысты, сүйір
ш ығысты дауысты дыбыс.
Естілімі: 1. О дыбысы жуан үндесім әуезбен дыбыс-
талады. Үндесім дыбысталуына қарай жуан әуезді
дауысты дыбыс болып табылады.
2. О дыбысы \ү-ерін жасалы м әуезбен ды-
бысталады. Жасалым дыбысталуына қарай \ү-ерін
әуезді дауысты дыбыс болып табылады.
Естілім белгілері: жуан, \у-ерін әуезді дау-
ысты дыбыс.
Ө дауысты дыбысы
( 10-сурет) Жасалымы: 1. Ө дауысты дыбысы құранды дыбыс. \У
тектес үнді дауыссыз дыбыстан (бағыныш ты
сыңары) басталып Ү тектес қы саң дауысты ды-
быспен (басым сыңары) аяқталады (7).
2. Ө дауы сты д ы б ы с ы н а й т қ а н д а ерін
сүйірленіп басталып (1-1), дөңгеленіп (1-2) аяқта-
лады. Еріннің қатысына қарай сүйір ерін дауыс-
ты дыбыс болып табылады.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=20#Естілім_белгілері:_жуан,_\у-ерін_әуезді_дау-_ысты_дыбыс._Ө_дауысты_дыбысы__(_10-сурет)_Жасалымы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=20#Жасалым_белгілері:_ерін,_тіл_арты,_құранды_(дифтонг)_дауысты_дыбыс._Айтылымы


title:
-
---------------- -— — —^ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
-
---------------- -— — —^
1,5
Ж оқш ы лы қ / кірді есіне.
Қымызы бар деп / ақ үйдің / /
ПОЭЗИЯ ТІЛІНІҢ ИНТОНАЦИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
143
2 '
4
з
Түсемін барып / несіне?
_^ з
Қырындап өтіп / барады / /
2 ^
4.5
Сұңқарын тұтып / бетіне.
2
Қара қасқа / тұлпары, / /
з
Жерді тарпып / табаны / /
Алшаңдап оасып / асықпай,//
2 ---------------------- ---- ^ 1
Ауылдың шықты / шетіне.
2
___ ^ 3
Бұлттан шыққан /"айға ұқсап / /
з
Тұр еді Назым / нұрланып / /
2 ___________ _____ 3
Атлас көйлек / үстінде / /
2 _______________ ^ 3
Көк арбаға / сүйеніп, / /
1,5
Шыбықтай белі / бұралып.
Сүйретіп алтын / шашпауын / /
2
___ 3
Ордаға барып / кіреді, / /
^
--------------------------- ^
1,5
Боз жорға аттай / ырғалып.
Аһ ұрғанда / ауызынан / /
2 _______________ ^ 3
Түтіні шығып / сұлудың / /
Жүрегі кетті / от жанып.
“Қара атты Қамбар7"карамай,//
2
_ 3
Не себептен / кетті”- деп / /
2
-------------------- ----1,5
Ашуы келді / долданып.
2 ____________' 3
“Ақша бетім / қарайып / /
--------
1,5
з
Қалды ма, деп,/- апырмай?'”/ /
2 _________ ______- 3
Шар айнасын / қолға алып, / /
Сұңқардай көзі /сүзіліп, / /
2 _________ ______ _ 3
Жыламай көңілі /бұзылып,//
Айнаға көзін /тұр салып (Қ амбар батыр).
К е л т ір іл г е н 30 т а р м а қ т ы ж ы р д а б ір
тақ ы р ы п қ а байланы сты бірнеш е сойлем нен
тұратын екі күрделі синтаксистік тұтастық бар.
Оның біріншісі (10 тармақтан тұратын) Қамбар
батыр туралы да, екіншісі (20 тармақтан тұратын)
Назым сұлу жайында.
Бұл ж ы рдағы әр тарм ақ екі-екі бунақтан
тұрып, жеке-жеке синтагма болып тұр. Тармақтар
екіден, үштен, кейде торттен қосылып бір ғана
ойды білдіретін, бір жай не құрмалас сөйлем
түрінде келген.
Бірінші күрделі систаксистік тұтастық бір
тақы рыпты өрбітетін (Қамбар батыр туралы) 4
сөйлемге бөлінген Ю тармақтан тұрады. Екінші
күрделі си н так си стік тұтасты қ (Н азы м сұлу
туралы) 20 тармақтан тұрып, 6 сөйлемге бөлініп
тұр. Бұл екі күрделі синтаксистік тұтастықтан
тұ р аты н ж ы р қ а н ш а көлем д і б о л ғ а н ы м е н
сө й л ем д ер д ің құ р ы л ы м ы мен м а ғ ы н а с ы н а
байланысты өзінің интөнациялы қ келбеті бар.
Жырдың интөнациясын мәнерлейтін ырғағы мен
“ж ө р ғағы ” буындардың, сөздердің ұйқасымен,
сөздердің ұйлесуімен бөлып тұр.
Көп синтагмадан тұратын күрделі синтаксисгік
тұтасты қтарды ң ең сө ң ғы синтагм алары нан
басқасының әуені біркелкі сөңына қарай үшінші
(3) д ең гей ге д ей ін кәтер іліп тө л қ ы н д ан ы п
өрнектеледі. Ал әр б ір күрделі си н такси стік
тұтастықтың ең сөңғы синтагмасы бірінші деңгейге
дейін төмендейтін әуенмен ерекшеленіп соңғы
мөлшерлі паузамен көмкеріледі.
10
т а р м а қ т а н - с и н т а г м а д а н қ ұ р ы л ғ а н
тұтастықтың үш сөйлемі екі синтагма және төрт
сөйлемі төрт синтагма бөлып бөлінетін I КСТ-ың
интөнациялық сызығы темеңдегідей бөлады:
С ө й л е м д е р д ің
с ө ң ғ ы
т ө м е н д е й т ін
синтагмасы нан басқа алды ңғы синтагмалары
бірнешеу бөлса, олардың мағынасы мен сөйлемдегі
ф у н к ц и я с ы н а қ а р а й ө р н е к т е р ін д е а зд ап
а й ы р м а ш ы л ы қ т а р кезесед і. 20 т а р м а қ т а н -
синтагмадан құрылған тұтастықтың бірінші сөйлемі
5 синтагма, екінші, үшінші, төртінші сөйлемі 3
синтагма, бесінші сөйлемі 2 синтагма, алтыншы
сөйлемі 4 синтагмадан тұратын II КСТ-ың өрнегі
Ж өғары да келтірілген өрнекте әр синтагма
бір сы зы қ болы п тұр. Әрбір сойлем дегі ең
сөңғысынан басқа алдыңғы мағынасы жағынан
144
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
|
Байланысты: kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksisИНТОНАЦИЯ
жақын немесе бірыңғай синтагмалардың сызығъі
ұқсас болып түсіп тұрғаны н көруге болады.
Өлеңдердің күрделі синтаксистіктұтастықтүрінде
келетіндерінде интонемалардың түрлерінің көбісі
кездеседі.
Күрделі синтаксистік тұтасты ққа жататын
өлеңдердің тарм ақтары ны ң ішінде қаратпа сөз,
қыстырма сөз не бірыңғай мүшелер бөлса, өлар
с и н т а г м а л а р ғ а б ө л ін іп , ө қ ш а у л а н ы п не
б іры ңғайланы п, ты ны с белгілерімен болініп
тұрады да,
сөларға сәйкес интөнемалармен
сипатталады. Мысалы:
3 2_.
Ә к е ,// сенің ж асы ңнан / асып б а р а м ,//
Кезі-кезі /к ел ген д е/ тасып та алам, / /
К езі-кезі /к е л ге н д е / жасып та алам, / /
М ына емірге, /б э р іб ір ,//ғ а ш ы қ балаң.
Құр алақан / емеспін / қуан ы ш тан ,/ /
Қуаныштар /ал д ы м д а/ құрақ ұш қан / /
Бір арыстан /өм ірден / ө т к ен ім е н ,//
Өмір сүріп /к е л е д і/ тірі арыстан .
1.5
3
^ 1.5
----------- 3
-
Өкінбе, э к е ,// өты ң бар / сонбейтұғы н, / /
Ол мәңгілік /ж а н ад ы / көрмей т ы н ы м //
2 ____ —
—
-- ' 3
2 _____
—------ 3
Ұрпағың бар, /,/ел менен / ер намы сы н, / /
Тірі тұрса, //қ ө л ы н а н / бермейтұтъпі.
(М .М ақатаен)
Келтірілген үш шумақты өлеңдегі бірінші
ш умақтың алды ңғы үш тарм ағы - біры ңғай
іргелес сөйлемдер. Олардың үшеуінің де сөңы
б ір к е л к і ж ө ғ а р ы к ө т е р іл е т ін т и я н а қ с ы з
интөнемаға лайық шаматы паузамен бөлінеді де,
төртіншісі ғана төмендеп, тиянақты интөнемаға
л ай ы қ бөлып, көлемді паузамен бітеді. Бұл
шумақтың бірінші тармағының басындағы “әке”
деген қаратпа сөз синтагманы бөліп, өзі жеке
синтагма құрап тұр. Төртінші тармақта дауыс
ы рғағы ны ң кенет төмендеуі “бэрібір” деген
қыстырма сөзге байланысты да, өл қыстырма
интөнемамен сипаттааады. Екінші шумақтағы
торттармақ - синтагма екі-екіден қөсылып, өның
бірінші тармағының сөңы көтеріліп, екіншісінің
соңы төм ен д еп, паузамен ты нады . Үшінш і
ш ум ақтағы бірінш і, үш інш і ж әне тәртін ш і
тармақтар екі синтагмаға белініп тұр, ал екінші
тармақ бір синтагма құрайды. Бірінші тармақтың
“эке
"деген қаратпа сөзі паузамен бөлініп, өзіне
тэн интөнема құрайды.
П оэзпя-тілінде буын саны на негізделген
силлабикалық елең жүйесі қазақ жэне басқа түркі
тілдерінде қөлданылады. Үндіеурөпа тілдерінде
сөздерді төп гастыратын екпіннің қызметін қазақ
жэне басқа да түркі тілдерінде үндестік заңы
а т қ а р а д ы . Ұлы б а б а м ы з А .Б а й т ұ р с ы н ұ л ы
айтқандай, өлеңнің буындары белгілі мөлшерде
төптасып “б ун ақ” құрап, қайталанып, тұрақты
сөз жігімен бөлініп тұрады. Силлабикалық жүйелі
б у н а қ т а р
п ө э з и я
т іл ін ің
ұ қ с а с т ы қ
з а ң д ы л ы қ т а р ы н а и к е м д е л іп , с ө з д е р ін ің
б у ы н д а р ы н ы ң с а н ы н а д е й ін р е т т е л іп ,
гармөникалық көркемдікпен ерекше түзіледі.
Кіші фөрмалы мақал, мэтелдерді алатын
б ө л сақ, ө й ы м ы зға А хаңны ң өлең ы р ғағы н
“ж өрғақ” дегені түседі. Мақат, мэтелдердің буын
үйлесуі жэне өлардың мөлшерінің бірдей бөлуы,
әр мақалды бір шеңбердегі біркелкі ырғақта ұстап,
өлардың біркелкі, көтеріңкі
- бэсең “ж өрға
ж ү р іс ін ің т а й п а л у ы ” с и я қ т ы т ө л қ ы н д ы
интөнациясын сызады.
Көп шумақты өлеңдер мен кәп тармақты
төлғаулар, ж ы рлар си н такси стік құры лы мы
жағынан жай хабарлы, сұраулы, бұйрықты, лепті
сөйлемдер түрінде де, құрмалас сөйлемдер түрінде
де, күрделі синтаксистік тұтастықтар түрінде де
кезд есед і. П ө э зи я д а кезд есетін сө й л ем н ің
жөғарыда аталған құрылымдық түрлерінде бұрын
көрсеткеніміздей, интөнациялы қ мөдельдердің
(интөнемалар) бэрі көрініс табады. Сөйлемдердің
интөнациясы эрқаш ан өлардың құрылмы мен
м а ғ ы н а с ы н а т ы ғ ы з б а й л а н ы с т ы б ө л ад ы .
С өн ды қтан п өэзи яда кездесетін, сөздерінің
буындарының санына дейін реттеліп, дыбыстары
үйлесіп, ерекше түзілетін сөйлемдерде өлардың
м ағы н асы н а қарай ин төн ац и ясы да барлы қ
көмпөненттерін (әуен, қарқы н, интенсивтілік,
ұзақты лық, пауза) ©згеше эсемдікпен реттеп,
өлеңнің ырғақты кестесін сызады.
Олең шумақтарының жалпы интөнациялық
келбеті біркелкі төлқынданып келіп, көтеріңкі-
б э с е ң т ө н м е н с и п а т т а л ы п , к е й б ір сө зд ер
мағынасына қарай акценттеліп, сөңы төмендеп
барып паузамен бітеді. Шумақтардың бір-біріне
ұқсас интөнация өрнегі өлеңнің аяғы на дейін
б ір н е ш е р е т қ а й т а л а н ы п , ө н ы ң ж а л п ы
интөнациялы қ келбетін сызады. Ұлы бабамыз
А .Б а й т ұ р с ы н о в а й т қ а н д а й , бұл к іл е м н ің ,
сы рм ақты ң басына қайталап түсіп отыратын
“өрнегі сияқты бөлады” .
|
|
|


title: МОРФОНОЛОГИЯ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
МОРФОНОЛОГИЯ 9. М О РФ О Н О Л О ГИ Я
9.1. М О Р Ф О Н О Л О Г И Я Н Ы С А Н Д А РЫ
М орфонология немесе ф оном орф ология -
фонетика мен морфология жігінде пайда болған
тіл білімінің бір саласы. М орфонология термині
м орф оф онология созінен кірігу (гаплология)
жолымен ыкшамдалып жасатған. Морфонология
пәні сөз тұ л ғал ары н ы ң (м о рф ем ал ары н ы ң )
фонологиялык кұрылымын зерттейді. Сонымен,
морфонологиялы к кұбылысқа соз ішінде өзара
қиюласып тіркесу барысында пайда болатын түрлі
өзгерістер жатады. Ондай озгерістер сөзжасам
және сөзпішінде (сөз формада) пайда болады.
Т ұ л ғ а л а р д ы ң о зар а қ и ю л а с ы п тір к е с у
барысында пайда болатын дыбыстық озгерістер
ф о н е т и к а сал асы н д а да іл гер ін д і, кей ін д і,
тоғыспалы ықпалдар арқылы пайда болатыны
белгілі. С онды қтан ф онетика мен м орф оно-
логияның тол нысандарын ажырата білу керек.
А р т и к у л я ц и я л ы қ ө зге р іс т е р ф о н е т и к а
енш ісінде болады дегенмен, оны ң да өз ішінде
бәле қарайты н мәселелері бар. А ртикуляцияға
байланысты озгерістерді бағалағанда, оларды
шектеулі ме, жоқ, жарыса қолданылу мүмкіндігі
бар ма деп, салыстырып қараған жөн.
А р т и к у л я ц и я ж а ғы н а н ш ектеу л і ж ә н е
шектеусіз құбылыстарды ғылымда позициялы қ
және позициялы қ емес озгерістер деп атайды.
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы озінің тіл нысаны
ретінде позициялық өзгерістерді боліп қарастыру
ж ұм ы сы н игеріп ж атса, м о р ф о н о л о ги я н ы ң
нысаны да айқындала түспек.
Осы сияқты морфология саласында да аралас
жүрген морфонологиялық құбылыстар баршылық.
Оз орнын таппай жүрген көптеген “жұрнақтардың”
сөзге қосып тұрған мағынасы бар ма, қызметі
қалай деген сұрақтардың жауабы жоқ.
М ұндай озгерістер - м орф о н о л о ги ял ы қ
құбылыстар. Сондықтан морфонология нысанын
ф о н е т и к а м ен м о р ф о л о г и я д а н а ж ы р а т у
айғақтарын (критерийлерін) табу керек.
9 2. М О Р Ф О Н О Л О Г И Я Н Ы Ң
Ф О Н ЕТИ КА Д А Н Ө З Г Е Ш Е Л ІГ І
'А іо р ф о н о л о г и я л ы қ
қ ұ б ы л ы с т а р д ы ң
ф о н ети кал ы қ нысандардан озгеш елігі мына
мэселелерге байланысты:
V— 1. Д ы б ы с а л м а с у л а р д ы ң екі түрі бар.
Біріншісі, корші дыбыстардың әсерінен болатын
к о м б и н ат о р л ы қ о згер істер . Бұл озгерістер
фонетикалық заңдылықпен түсіндірілетіндіктен
б ұ н д а ғ ы а л м а с у л а р д ы ф о н е т и к а ғы л ы м ы
қарастырады.
Ал морфонологиялық дыбыс алмасулар көрші
дыбыстың әсерінсіз жүзеге асатын ком бина-
торлы қем ес алмасуларға жатады. Бұл өзгерістер
қазақ (түркі) тіл білімінде дыбыстар сәйкестігі
деп те аталады. Ф онетикалық дыбыс алмасуларда
белгілі бір позицияда бір ғана өзгеріс іске асса,
морфонологиялық дыбыс алмасуда бір позицияда
түрлі өзгерістер пайда болуы мүмкін. М ысалы,
бір тұлғаға (морф емаға) жататын
-шік пен
-тік және
-шек пен -те/сжұрнақтары бір сөзге жарыса
жалі анып сөз вариантын жасайды:
бүршік-бүртік, бөліиек-бөлтек. Ф өнетикада бұндай бір тұлғаны ң (мөрфе-
маның) түрлітұлғаш ықтары (морфтары) жарыса
жалғана алмайды. М әселен,
-лар көптікжалғауы
ж алғанған сөзге өн ы ң ө з г е
-дар, -дер, -т ар, -тер, -лер мөрфгарының ешкдйсысы жалғанбайды.
2. П өзиц иялы қ дыбыс алмасуда (фөнети-
калық) еш қаш ан ауытқу болмайды. М ы салы ,с
дыбысы мен ш дыбысы қатар келсе, әрқаш ан
шш түрінде д ы бы сталады .^
Ал м о р ф о н о л о г и я л ы қ ды бы с алм асуда
әрқаш ан ауытқу болады. М әселен, қазақ тілі
ф онетикасы нда үнді ды бы сқа аяқталған созге
ж а л ға н а т ы н қ о с ы м ш а дауы ссы з д ы б ы стан
басталатын болса, ол әрқаш ан үнді не ұяңнан
басталады деп түсіндіріледі. Бұл түсінік үнді
д ы б ы стары н ы ң б асқа ды бы старм ен тіркесу
мүмкіндігін ескермеуден пайда болған. Қазақ
тіл ін д е үнді д ы б ы с т а р ы қ а т а ң , ұ я ң , үнді
дыбыстармен тіркесе береді. Ал көбінесе үнді және
ұяң дыбыстармен тіркесетіні тек ұяңдану үрдісі
барын білдіреді. Сөндықтан қатаң дыбыстармен
тіркесу “ауытқу” ретінде байқалады.
Бұл а у ы т қ у л а р д ы м ы н а м ы с а л д а р д а н
аңғаруға бөлады.
М: сұм ға, сұмны ң, сұмды, бірақ сұмпайы,
тымпи, тамтық, қамты, қымта т.б.
Н: ұндар, ұнны ң, ұнға, ұнды, ұнда, бірақ
ұнтақ, жантай, шұнти, қуант, қансыра т.б.
Ң: аңға, маңда, аңды, манды, шаңда, шаңмен,
бірақ аңқай, еңкей, қаты цқы, оңқай т.б.


text:
МОРФОНОЛОГИЯ
Р: қы рға, жарды, жарда, жардан, қорды,
бірақ қы рқа, сұрқия, буырқан, ш амырқан т.б.
Л: қолға, колдар, қолда, қолмен, көлде, бірақ
қолтық, жұлқы, көлкі, бөлтек, бөлш ект.б.
У: дауға, дауды, даудан, даумен, даулар, бірақ
даукес, жауқазын, әупірім т.б.
Й: шайлар, шайдан, шайға, шайда, шайдың,
бірақ ш айқа, кұйкі, ойпат, тайқы , қиқа т.б.
Бұл мысалдардағы
бірақ
дегеннен кейін
тұрған сөздердің бәрі де “ауытқуды” аңғартады.
3 .^ Ф о н е т и к а л ы қ д ы б ы с а л м а с у л а р
ф о н е т и к а н ы ң өз т е р м и н - ұ ғ ы м д а р ы м е н
түсіндірілсе, морфонологиялық құбылыстардың
т ү с ін іг і ф о н е т и к а ш е ң б е р ін е н ш ы ғ ы п ,
г р а м м а т и к а л ы қ т е р м и н -ұ ғ ы м д а р а р қ ы л ы
ұқтырылады.
М ысалы, тап-тауып, жап-жауып
дегендегі п-у алмасуы тек көсемш енің
-ып, -іп
ж ұ р н а қ тар ы н ы ң ж а л ға н у нәти ж есі. Д ем ек,
грамм атикалы қ ұғы м н ы ң көм екке келуі бұл
а л м а с у д ы ң м о р ф о н о л о г и я л ы қ қ ұ б ы л ы с қ а
жататынын көрсетеді.
4 . Ф онетикалық дыбыс алмасу нәтижесінде
е ш қ а ш а н с ө з в а р и а н т ы ж а с а л м а й д ы . Ал
м о р ф о н о л о г и я л ы қ қ ұ б ы л ы с т ы ң п о з и ц и я
талғамауы, ауытқып қолданылуы вариант жасау
жолы болып табылады.
ЕСКЕРТУ: Жалпы тіл білімінде, оның ішінде
қазақ тіл білімінде сөз варианттарының жасалу
жолын түсіндіргенде, оның жасалу жолының бірі
ретінде фонетикалық вариантгың берілуі дәстүрге
айналған. Кең тарап, сан ам ы зға сіңген осы
ұ ғ ы м н ы ң қ о л д а н ы л у ы
с о ң ғ ы з е р т т е у
н ә т и ж е л е р ім е н
қ а й ш ы
к е л е д і.
С е б е б і
ф онетикалы қ заңға бағы нудан пайда болған
о з г е р іс т е р ә р қ а ш а н а у ы т қ у с ы з ж ү з е г е
асатындықтан, әр түрлі дыбысталу мүмкіндігіне
ие бола алмайды.
Басшы
сөзінің
баишы
болып
а й т ы л у д а н б а с қ а ж о л ы ж о қ . С о н д ы қ т а н
ф онетикалы қ вариант деп аталатын терминді
морфонологиялы қ вариант деп атау ғылыми
тұрғыдан дұрыс болады.
9.3.
М О Р Ф О Н О Л О Г И Я Н Ы Ң
М О Р Ф О Л О Г И Я Д А Н Ө З Г Е Ш ІЛ ІГ І
Қ а за қ тіл ін д е м о р ф о л о ги я ер еж есім ен
түсіндіруге коне берм ейтін озгеш е, ерекш е
құб ы л ы стар бар. Бұл қ ұ б ы л ы стар м о р ф о -
н о л о г и я д а қ а р а с т ы р ы л у ы т и іс . О л а р д ы
морфологиядан ажырату үшін мынандай дәйекті
есте сақтау керек.
1. Создердің тұлғалық ерекшеліктеріне коңіл
аударып, морфологиялық талдау жасағанда, түбір
м ен қ о с ы м ш а н ы ң қ о с ы н д ы м а ғ ы н а с ы
байқалмайды. Мысалы,
қобдиіиа, кітапша
деген
создердегі
қобди
және
-ша, кітап
және
-ша
тұлғалары н ы ң м ағы насы мен қы зметі ан ы қ
аңғары лы п тұрса,
күлш е
созіндегі -ш еж ұрн ағы
да
қобдиша, кітапша
дегендегідей кіш ірейту
мағынасын білдіргенмен
күлдің
кішкентайы емес,
нанны ң кішкентайы дегенді білдіреді.
Демек,
күл
түбір созінің бұл жерде мағынасы
мен атқараты н қызметі сақталмауы да мүмкін
екен дегенді аңғартады. Бұл создегі/сул түбірін
т ұ л ғ а (м о р ф е м а ) д е ген н е н горі т ұ л ғ а с ы н
(субморф) деген жон.
2. Кей создердің соңында қосымшажалғанып
тұрған сияқты корінуі мүмкін. Бірақ олардың
ж алған ған сезіне үстеген мағынасы болмайды.
Мысалы:
тиіс - тиісті, дэл - дәлді, қызық -
қызықты, сауыр - сауырсын, м ы қ-м ы ғы м , есті -
естияр
т.б. сияқты варианттардың екінші жұбына
жалғанып тұрған
-ті, -ді, -ты, -сын, -ияр
қосымша
сияқтанып тұрғанмен
тиіс, дэл, қызық, сауыр, мық,
есті
создеріне не лексикалық, не грамматикалық
м ағы на үстеп тұрған жоқ.
Со\цхш-ак,Қойқақта - қойқалақта, иреңде -
ирелеңде, тыртаңда - тырталаңда
дегенде екінші
ж ұптағы
-ла, -ле
мағына қосып тұрған жоқ.
3. М орфологиялық талдау жасағанда соз бен
қосымшаның немесе қосымша мен қосымшаның
арасы на басы арты қ дыбыстар қойы латы ны
байқалады. М ысалы,
мынадай - мына(н)дай,
с о қ қ ы л а -с о қ қ ы ( ш ) т а .
Б ұ н д а ғ ы [ н ], [ш ]
дыбыстары қыстырма дыбыс болып есептеледі.
4. Кей сөздердің соңында арты қ дыбыстар
кездеседі. Мысалы,
пияла-пиялай, тақта-тақтай,
м а й с а - м а й с а ң
т .б . Бұл с о з д е р д е г і й , ң
д ы б ы с та р ы н ы ң да м а ғ ы н а ғ а қаты сы ж оқ.
Сондықтан бұларды ілеспелі дыбыс деп есептейді.
Кейбір, “қосымшалар” соз мағынасына қосар
үлесі болмаса да, дәнекерлік қызмет атқарып
тұрады. М ысалы,
қыдыр(ым)паз, кел(ім)сек
т.б.
Бұл “ қ о сы м ш ал ар д ы ң ” ж оғар ы д ағы әңгім е
болған дыбыстардан айырмаш ылығы соз бен
қосы м ш аны байланы стыруш ылы қ қызметіне
байланы сты. Осы қызметі олардын түсіріліп
айтылуына мүмкіндік бермейді.
6.
Соз ішінде кей дыбыстардың көпшілігінің
ауысым (метатеза) нәтижесінде тұлға тұрпаты
озгеріп кетеді. Мысалы,
сор+ық - сорық
созіндегі
-ы қ
қ о с ы м ш а с ы н д а ғ ы е к і д ы б ы с о рьін
ауысытырып
сорғы
болып айтылады.
Керік-кергі,
есіт-есті, сілік-сілкі
сияқты варианттар да осылай
жасалған.
|


title: МОРФОНОЛОГИЯ БІРЛІКТЕРІ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
МОРФОНОЛОГИЯБІРЛІКТЕРІ 147
7. Кейбір тұлға (морфема) бүтіндей түсіріліп
а й т ы л у ы м ү м к ін . Б ір а қ ол м о р ф е м а н ы ң
мағынасы сақталып қалады. Мысалы,
барған едім - барған е(ді)м , барған едің - барған е(ді)ң д е г е н д е г і ж е д ел ө тк ен ш а қ ж ұ р н а ғ ы
-д і түскенм ен сөз бойында м ағы насы сақталы п
қалады.
8. Кейбір сөз бен қосымш а ж апсары ндағы
ұқсас дыбысталатын буын не дыбыстар тізбегінің
біреуі түсіп қалуы мүмкін. М ысалы,
барғаннан соң - барған(нан) соң - барған соң т.б.
Қ о р ы т а а й т қ а н д а , м о р ф о н о л о г и я л ы қ
құбылыстардың морфология жүйесінен өзгешелігі
сөздер мен сөзпіш інд ердің м о р ф о л о ги я л ы қ
құрылымы сәйкессіздігінің (асимметрия) пайда
болуына байланысты. Ал морфологиялық ұлғаю
(морф ологические нараш ения), ф онетикалы қ
ықшамдалу сияқты ұғым-терминдер тіл білімінде
сирек болса да, орынды қолданылып жүр. Сөз не
сөзпішін ұлғай сад а, ықшамдалса да, морфоно-
логиялық нысан болып қалады. Сондықтан ондай
өзгерістерді “морфонологиялық ұлғаю ” немесе
“морфонологиялық өскін” , “морфонологиялық
ықшамдалу” деу керек.
9.4. М О Р Ф О Н О Л О Г И Я Б ІР Л ІК Т Е Р І
Ғылымның кез келген жеке саласының бір
б ел гісі - б ір л ік т е р ін ің болуы . С о н д ы қ т а н
морфонологияның жеке сала болуы үшін өзіне
т ә н
б ір л ік т е р ін ің
б ол у ы
ш а р т .
Б ір а қ
м орф он ологи ян ы ң ф онетика, л екси ко л о ги я,
м о р ф о л о ги я, си н такси с си яқты салалардан
а й ы р м а ш ы л ы ғы бар. Ол а й ы р м а ш ы л ы қ -
морфонологияның фонетика мен морфологияның
аралығында пайда болатынында жатыр. Демек,
м орфонологияның жеке базисі жоқ, сондықтан
ол (морфонология) фонетика мен морфологияның
ұғымдарын ортақ пайдалана береді.
М әсел ен , д ы б ы стард ы ң алм асуы , буын
сияқты терминдерді морфонология мен фонетика
бірге пайдаланады. Дегенмен морфонологияның
жеке еншісі ретінде қарастырылатын ұғымдар да
бар. Ол бұрын фонетика саласында әңгіме болып
жүрген игерусіз өзгерістер, сөз құры лы мы ны ң
ықшамдалуы мен морфологияда бірлі-жарым
айтылып келген сөз құры лы мы ның ұлғаюы -
т а з а м о р ф о н о л о г и я б ір л іг і. С е б е б і с ө з
құ р ы л ы м ы н д а болаты н бұл ө згер істер тек
морфонологиялық құбылыстарға жатады. Демек,
осы бірліктерге байланысты айтылып жүрген
элизия, апокопа, кірігу (гаплология),
прокопа, метатеза, синкопа, қыстырма дыбыс, селбеспелі ды бы с, т ү л ғ а с ы н (с у б м о р ф ) д е г е н д е р -
м о р ф о н о л о ги я ұғы м дары н аң ғар таты н тел
терминдер.
9.5. М О Р Ф О Н О Л О Г И Я Л Ы Қ Қ Ұ Б Ы Л Ы С Т А Р Д Ы Ң
ПАЙДА БО Л У Ж О Л Д А РЫ
Морфонологиялық құбылыстардың не фоне-
тика, не морфология қағидасы мен түсіндіруге
конбейтіндігі олардың тіл білімінде спонтанды,
спородикалы қ, стихиялы озгеріс деп аталуына
себеп болды.
Қазақ тіліндегі морфонологиялық құбылыс-
тардың пайда болу жолы үнем принципіне,
қолданылу жиілігі мен әр сөз табының өзгеше-
лігіне, ұқсастыққа (аналогияға) байланысты.
9.5.1. Үнем принципі
Қ азақ тілінде ықш амдалу амалы (процесі)
мен ұлғаю амалы қатар жүреді. Ол амалдар жолы
тіл білімінде белгілі болып, ұғым-терминдері де
қаты птасы п үлгерген. Ы қшамдалу мен ұлғаю
амалдары біріне-бірі тең келетін симметрияны
көрсететіндіктен, қанш а ықш амдалу амалын
білдіретін термин болса, сонш а ұлғаю амалын
білдіретін антонимдестермин қалыптасқан. Олар
мыналар:
ұлғаю амалдары
1. протеза-сөз басында келетін артық дыбыс,
2. эпентеза - сөз ішінде қойылатын артық дыбыс,
3. эпитеза - сәз соңына қойылатын артық дыбыс;
ықшамдалу амалдары
1. прокопа - сөз басындағы дыбыстың түсірілуі,
2. элизия - сөз ішінде түсірілетін дыбыс,
3. апөкөпа - сөз сөңындағы дыбыстың түсіріліп
айтылуы.
Д е м е к , ж ұ п -ж ұ б ы м ен қ а л ы п т а с қ а н бұл
терминдердің біреуін заң деп есептеп, екіншісін
спонтанды өзгеріске жатқызу қисы нға келмейді.
Сөздердің ұлғаю амалы мен түрлі м орфоно-
логиялы қ дыбыс алмасулары да үнем принципі
ретінде түсіндірілуі керек. Үнем п р и н ц и п і
іпгерілеу (тіл алдына жылжу) үрдісі, еселеу үрдісі,
қатаңнан ұяңға алмасу үрдісі, тұйы қ буынмен
айту үрдісі, ықшамдау үрдісі болып жіктеледі.
9.5.2. Үқсату үрдісі
М орф онологиялы қ құбылыстардың пайда
болуына ұқсату үрдісінің де әсері бар. Мысалы:
Өмірі ұзақ дет&н күрделі сын есімнің ықшамдалып
Өмірзақ деген кісі атының жасалуы
Бизақ, Байзақ деген сияқты есімдердің пайда болуына себеп
болды. Сондай-ақ
орта, және сөздерініңәлдененің
ретін білдіру үшін сан есімнің
-ыншы, -інш і


text:
|
Байланысты: kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksisМОРФОНОЛОГИЯ
ж ұрнақтары н қабы лдап,
ортаншы, жэненші
(диал.) сөздерінің ж асалуы нда да дайын үлгіні
пайдалану бар.
Ал
сенімді, сенімсіз, өнімді, өнімсіз, білімді,
білімсіз
деген сөздердің
сенім, өнім, білім
сияқты
етістіктен
-ым, -ім
жұрнақтары арқылы жасалған
зат есім ге сы н есім ту д ы р ат ы н
-лы , -сы з
жұрнақтары жалғанып жасалып тұрғаны белгілі.
Ал осы үлгі бойы нш а,
ж ағымды, жағымсыз,
жарамды, жарамсыз, конымды, конымсыз
сияқты
создер жасалған.
Ұқсату үрдісі сөзпіш індерде де кездеседі.
Мысалы:
барғанмын - барғаммын - барғамын
түрінде ©згерген сөздің екінш і ж ақта
барғансың
- барғасың
түрінде ықшамдалуы сәйкес келмейді.
Себебі бірінші жақтағы
барғанмын
сәзінің кейінді
ықпалм ен [нм-мм ], бірдей екі дыбыстың біреуі
түсу а р қ ы л ы (д е ге м и н а ц и я : м м -м ) езгеруі
түсінікті болса,
барғасың
сөзін олай айғақтай
алмаймыз. С онды қтан
барғамын
сөзпіш інінің
үлгісімен
барғасың
ы қш ам далған пішіні пайда
болды деуге болады.
9.5.3. М ағы налы қ қарсылық
М орфонологиялық құбылыстардың пайда
болуына мағыналық қарсылықтың да қатысы бар.
Себебі кейде сөздерге жалғанатын қосымшалардың
жалғануы езге сөзбен м ағы налас болып келеді
де, түсініксіз болмау үшін ауытқу пайда болады.
Әсіресе, бұл омонимдес создерге қосымшалар
жалғанғанда анық байқалады. Мысалы:
кара
созі
әрі сын есім, әрі етістік м ағы насы на ие.
Қара
етістігіне -тшжұрнағы ЖсШ ған ғанда
карала
бол ып
айты лм ай
к а р а -\й \- л а
болы п й қ ы с т ы р м а
дыбысымен қолданылады. Себебіод?<
2
Л#деп айту
сын есімінен етістік жасауға пайдаланылады.
Сондай-ақ
иі
(емшектің июі) етістігіне өздік
етіс жұрнағы |н| ж алғанғанда
иін
болып айтылу
керек еді. Бірақ и (айтылуы
ій)
етістігіне оздік
етіс ж ұ р н ағы н а ом о н и м д ес етістік зат есім
тудыратын
-ін
ж ұрнағы жалғанып
иін
зат есімі
жасалған.
С о н д ы қ та н
и ін
с ө з ін і ң м а ғ ы н а л ы қ
қарсы лы ғы нан қаш ы п,
иі
етістігі ездік етіс
пішінінде араларына [с] қы стырма дыбысын
қойып
исін
түрінде айтылатын болды. Немесе
осы жер
тіркесі
осыж ер-осж ер-өшшер-өшер
түрінде озгеріп айты лса, ал
осы жак
тіркесі
осыж ак-осж ақ-ош ш ак
созінде д егем и н ац и я
жүзеге аспайды. Себебі
ошіиак-ошақ
болып өзгерсе
ошақ (қазандық) зат есімімен омонимдес болып
ш ығар еді. Сондықтан мағыналық қарсылық бұл
амалдың жүзеге аспауына себеп болған.
С о н д а й - а қ
т ү й + ін -т ү й ін
зат е с ім ін ің
жасалуынан қашып, өздік етіс пішіні
түйін
емес,
түйсін
болып айтылатын болды.
9.5.4. Қолданылу жиілігі
М орф онологиялы қ құбылыстардың пайда
болуына қатысты үрдістер бір созге тиісті болса,
екінші сөзге әсер етпей жататыны белгілі, сондай
үрдістердің, бірі жиі қолданылатын сөздерде
байқалады. М әселен, дауысты дыбыс арасында
тұ рған қ, к, п дыбыстары ның ұяңданы п ғ , г, б
тү р ін д е д ы б ы стал у ы т ұ л ға л а р ж ігін д е кең
таралған. Мысалы,
ек-егін, кек-кегі, тарақ-тарағы,
соқ-соғыс, сап-сабы, сеп-себеді, теп-тебіс
т.б.
Бірақ бұл өзгерістердің фонетикалық өзгеріс
еместігін
казақ+ы - қазақы, қалмақ+ы - қалмақы,
жинақ+ы - жинақы, бүк - бүкір, бүк - бүкііи, тік -
тіке, нақ - нақа, бала+пан - балапан, сап - сапы
сияқты санаулы сөздердегіқ, к, п дыбыстарының
ұяңдамауынан байқаймыз.
Ере келді, түра келді,
жата қалды
тіркестерінің де
ерегелді, түрегелді,
ж ат ағалды
болы п ай ты лу ы н д ағы ұяңдану
ам алы ны ң шексіз еместігін
қарақат
(қарағат
емес),
қожақат
(қожағат емес) сияқты сәздерден
көреміз.
Осы мысалдардағы қ, к, п дыбыстары ның
ұяң д ан бауы сөзж асам ж олы м ен ж а л ғ а н ғ а н
тұлғаларда (“сапы” сөзінен басқасы) кездесетініне
көңіл аудару қажет. Неге жалғаулар мен пішін
тудыратын жұрнақгар жалғанғанда ұяңдану үрдісі
кең таралады.
С езж асам д а ұ я ң д ан б аған д ы б ы стард ы ң
кездесу себебі: жалғаулар мен пішін тудыратын
жұрнақтар өзіне қатысты сөз табының кез келген
сөзімен жалғанып жиі қолданылады.
Осы жиілік ұяңдану амалын күшептеді де,
б ір т е -б ір т е с ө зж а с а м ж о л ы м е н т ір к е с к е н
тұлғаларға да эсер етеді. Бірақ қосымша жалғану
арқы лы жеке лексикалы қ м ағы н аға ие болған
бұл сөздердің м орфологиялық тұтасты ққа ие
болуы және сирек қолданылуы ұяңдану үрдісінің
созпіш індерге қарағанда баяу қабылдануына
с е б е п б о л ад ы .
Қ , к , п д ы б ы с т а р ы н ы ң
ұяңданбайтын тұстары созжасамда сақталуы осы
себепке байланысты.
Сондай-ақжиі қолданудың әсері ықшамдалу
амалында да бар. Тіліміздегіал,
қал, кел, қыл, бол,
сал
деген алты етістікке көсемш енің
-іп, -ып
қосымш асы ж алғанғанда
алып-ап, қалып-қап,
|
|
|


title: МОРФОНОЛОГИЯЛЫҚ ДЫБЫС АЛМАСУ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
МОРФОНОЛОГИЯЛЫҚ ДЫБЫС АЛМАСУ 149
келіп-кеп, қылып-қып, болып-боп, салып-сап болып
ықш амдалуында да жиі қолданылудың әсері
аны қ байқалады. Себебі бұл етістіктерге ұқсас
біл, тол, күл, жел сияқты л дыбысына аяқталған
сөздердің көсемше жұрнағы
-ып, -іп жалғанғанда
ы қ ш ам д ал м ауы - қ о л д ан ы л у ы а я л ар ы н ы ң
айы рм аш ы лы ғы нда.
Ал, қал, кел, қыл, бол, сал етістіктері әрі толы қ м ағы налы , әрі көмекш і
мағыналы етістік ретінде қолданылса, соңғы
топтағы етістіктер
біл, т ол т.б. тек то л ы қ
мағыналы сөздер. Тектолы қ мағыналы сөздерден
гөрі әрі то л ы қ, әрі көм екш і етістіктер жиі
қолданылатындықтан ықшамдалу үрдісінің әсері
күшті болған.
9.6. М О Р Ф О Н О Л О Г И Я Л Ы Қ Д Ы Б Ы С АЛМАСУ
М орфонологиялық дыбыс алмасу құбылысы
тілдің эволю циялы қ даму жолымен сабақтасып
жататындықтан, оны ң қазіргі қазақ тіліндегі
көріністері тарихи өзгерістердің жалғасы іспетті
болып келеді. С онды қтан м орф онологиялы қ
дыбыс алмасулар қай үрдіс (тенденция) арқылы
іске асса да, оның бір ұшы тарихи құбылыстармен
жалғасып жатады. М әселен, у,
й ды бы сы на
аяқталған сөзге ілік сеп тігін ің ж алғауы
-дың, -дің түрін д е ұяң д д ы б ы с ы н а н б а ст ал ы п
жалғанады. Бұндағы
і і - д алмасуы (
тауның - таудың, үйнің - үйдің) қазақ тілі мен озге түркі
тілінің (айталық, озбектілінің) өзгешелігі сияқты
корінуі мүмкін.
Ш ындығы нда, қазақ тіліндегі#/ду-дь///,
үй- дің тү р ін д е д ы б ы с та л у қ а та р т ұ р ғ а н үнді
дыбыстары ның
ун, йн (тау-ның, үй-нің) керігу
(диссимиляция) үрдісімен н-д алмасуы пайда
болғанын көрсетеді.
Одай болса,
тауның, үйнің деп айтушы
тілдерде керігу үрдісі болмаған да, қазақ тілінде
жүзеге асқан деп түсінгеніміз абзал.
Бұлай баяндамайы нш а, м орфонологиялық
құбылыстарды танып білудің озі қиын. Осы кезге
дейін біз тұлғаларды ң (морфемалардың) қалай
айтылатынын біліп алдық. Ал олардың неге солай
айтылатынын білу үшін себеп болған үрдістердің
жайын үйрену морфонология міндеті болып
отыр.
Ендеше, қазіргі қазақ тіліндегі м орфоно-
логиялық дыбыс алмасу жайын сөз еткенде, коне
ізімізге де қарайлайм ы з, жергілікті сөздерді де
огейсімейміз.
М орфонологиялық дыбыс алмасулар тұлға
(морфема) жігінде жэне тұлға жігінен тыс жүзеге
асуы мүмкін. М әселен,
ары-әрі варианты ның
пайда болуы тіл арты [а] ды бы сы ны ң тіл алды
[э] дыбысына алмасуы тұлға жігінен тыс жүзеге
асса,
арырақ-әрірек варианттарының
арағырақ- әрегірекЬопып айтылуы тұлға ж ігінде


title:
ыАа
және
іАе - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
ыАа
және
іАе
дыбыс алмасуын туғы зған.
9.6.1. Дауысты дыбыстардың алмасуы
Дауысты дыбыстардың алмасуы дауысты
дыбыстар сәйкестігіне байланысты жүзеге асады.
Д ы б ы с с ә й к е с т іг і тіл б іл ім ін д е к е ң ін е н
қолданылып жүргенімен, корші дыбыстардың
ә с е р ім е н б о л ғ а н ф о н е т и к а л ы қ ө зге р іс т е н
өзгешелігін аңғарту мақсатын ғана өтеді. Ал
нақты лап келгенде, сәй кестік ж өнінде жеке
ғы лы ми тұж ырым ж асалған ж өқ. Негізінде,
сэйкестіктер сейлеу мүшелеріне тэуелсіз бөлып
келетіндіктен тілімізде сөз варианттарын жасауға
себеп бөлады.
Д ы бы стар сэйкестігі ф өн ети калы қ ұғым
р е тін д е т а н ы л ы п , ө л ар а р қ ы л ы ж а с а л ғ а н
варианттарды ф өнетикалы қ вариант деп атап
к е л д ік .
Б ір а қ д ы б ы с т а р с ә й к е с т іг і н ің
фөнетикалық ұғымнан іргесі аулақ құбылыс екені
аңғарыла бастады.
Д ем ек, дыбыстар сэйкестігі дыбыстардың
морфөнолөгиялық (дэстүрлі) дыбыс алмасуымен
бір ұғым болып шығады.
9.6.1.1. Жуан және жіңішке дыбыстардың
алмасуы
Жуан ж эне жіңіш ке дыбыстардың алмасуы
қ а за қ тілі деректерін е қ ар аған д а, кеб ін есе,
жуаннан жіңішкеге қарай өзгеруі арқылы жүзеге
асады. Сөнды қтан да алмасудың бұл түрін тіл
а р ты д ы б ы с т а р ы н ы ң тіл а л д ы н а ж ы л ж у
тен д ен ц и ясы м ен (үрдісі) түсіндіру дағды сы
қалы птасқан. Ш ы нды ғы нда, қазақ тіл ін д еа-ә,
а-е,
ы-і,
о-оды бы старыны ң алмасуы өсы жәйтті
аңғартады.
1.
а -ә
д ы б ы стар ы н ы ң алмасуы өте жиі
кездеседі. Мысалы,
ары~эрі, абиыр-эбүйір, абыржы-
эбіржі, ажым-әжім, азар-эзер, залым-зэлім, жай-
жэй, шай-шэй, қазыр-кәзір, хал-эл, заһар-зэһэр-зэр,
қаһар-кэр
т.б.
А-ә
дыбыстарының алмасуына себеп бөлатын
кейбір құбылыстар да бар.
М әселеп, қаһар, заһар,
саһар
сәздері ықш амдалу жөлымен ж іңіш ке
дыбысталады
:қаһар-кәр, заһар-зэр, саһар-сэріт.6.
Ат араб тілінен енген
саэт
сөзі
сағат
түрінде
150
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
МОРФОНОЛОГИЯ
жуан айтылуымен бірге ықшамдалып
сэт
түрінде
де игерілген.
С о н д а й -а қ
ж ай-ж эй, ш ай-ш әй
с и я қ т ы
сөздердегіа-ә алмасуын түркітануда тіл алды ж ,
ш, й дауы ссы здары ны ң ы қпалы нан болған деп
жазу кездеседі. Бұл себептің ш ы ңды ққа қатысы
бар. Бірақ көрш і ды бы сты ң ы қпалы екен деп,
оны фонетикалық өзгеріске жатқызуға болмайды.
Себебі ж , ш, й-лердің ы қпалы шексіз емес, бір
сөзде әсері болса, екінш і сөзде жоқ. А йталы қж ,
ш мен й дыбысының арасында келген а- н ы ң
жай-
жэй, шай-шэй
дегендеә-ге ауысуы заңды құбылыс
бола ал м ай д ы . Ө й т к е н і тіл ім ізд е б ұ р ы н ғы
дыбысталу нормасы (жай, шай) сақталып отыр.
О н ы ң үстіне бұл сөзд ерд ің сөзж асам д а да,
т ү р л е н у д е д е , н е г із і н е н ж у а н с ы ң а р ы
қолданылады.
М ысалы, жайбарақат, жайбасар,
жайға, жайғас, жайғыз, жайдық, жайдары, жайқал,
жайма-шуақ, жайнаңдат.б.
Ал бұл дыбыстардың
ар асы н да кел ген о , ұ, ы д ы б ы с та р ы тіп ті
ж іңіш керіп ө, ү, ә түрінде ды бы сталм айды .
М ә с е л е н ,ж о ^
шойын, сой, сый
сияқты сөздердің
ж ің іш к е ай ты луы к е зд ес п е й д і. Д е м е к , бұл
құбы лы стар сөйлеу бары сы нда қалы п тасқан
морфонологиялық құбылыстар.
2. Тілімізде а -е ды бы стары ны ң алмасуы да
кездеседі. Мысалы,
сандалу-сенделу, адырай-едірей,
бадырай-бедірей, алаң-елең, ағыл-егіл
т.б.
Бұл ды бы старды ң (а-е) алмасуы, керсінш е
е-а түрінде де құбылады. Бұл ж әйтті
м ен , сен
жіктеу есімдіктерінің барыс септігінделшлзя,
саған
болып түрленуінен көреміз. А-е алмасуы көне
алмасуға жатады. Соған байланыстылшғяя,
саған
б о л ы п т ү р л е н у ж о л ы , қ а з ір б а с қ а - б а с қ а
лексикалы қ м ағы наға ие болған
ана - ене, ағы л-
егіл
сөздері тек қазақ тілінде емес, туыс тілдерде
де кездеседі. Ал
секілді
сөзінің (
шэкіл
созінен)
сықылды
болып жуандауы да назар аударарлық.
3. Ы -і ды бы стары ны ң алмасуы
мына-міне,
тырнақ-тірнек, тыйын-тійін
(Жаз ... тиын-тиін),
ыспатты-іспетті, пысу
(диал.) -
пісу, пыш
(п ы ш а қ )
піш
(к е с д е г е н с ө з ) с ө з д е р ін е н
аңғарылады.
4. ¥ - ү ды бы стары ны ң алмасуы
:үшыр-үшір,
бүйымтай-бүйімтай, мүсатыр-мүсэтір, үбыр-
іиүбыр-үбір-шүбір, мүж ы-муж і, шүңғыл-шүңгіл
(шүңгіл көз),
ғүрып-үріп
(үріп-әдет),
қүрмет -
үрмет
т.б.
О -Ө ды бы стары ны ң алмасуы:
доң
(айбат) -
дөң
(айбат),
доңғалақ-дөңгелек, қоңырсы-көңірсі,
ш о қ ы м -ш о к ім
(б ұ л т),
ш оқи-ш өки
с и я қ т ы
варианттардан байқалады.
9.6.1.2. Ашық - қысаң
дауыстылардың алмасуы
А ш ы қ және қы саң дауыстылардың алмасу
с е б е б і л и н г в и с т и к а л ы қ ә д е б и е т т е р д е с ө з
болм айды . Ш ы н д ы ғы н да, а -ы , о -ү с и яқты
ды бы старды ң алмасуын түсіндіру оңай емес.
Солай бола тұра, тіліміздегі деректерге сүйенсек,
с о н ш а л ы қ т ы аз к е зд ес е тін қ ұ б ы л ы с ем ес.
С о н д ы қ т а н т іл ім ізд е г і а ш ы қ т ы ң қ ы с а ң ғ а
алмасуы (атқы -ы тқы ), қы саң дауыстылардың
түсіріліп айтылуы (орыны-орны) фонологиялық
жүгі ж оқ тұста әлсіреу мәселесіне байланысты
болуы мүмкін.
1.
А-ы д ы б ы стары н ы ң алмасуы - қазақ
тілінде жиі кездесетін құбылыс. Б ұған көне
дәуірде алмасып, қазір жеке м ағы н аға ие бола
бастаған
а ғу -ы ғу , а л ғ а
сөзімен
ілгері, ілк і
сөздерінің қолданылысын ай ғақ етуге болады.
Қ азіргі қ а з а қ тіл ін д е а -ы д ы б ы с ы н ы ң
алмасуы
баттас-батыс, шатас-шатыс, дабыс-
дыбыс
сияқты сөздерде кездесумен бірге,
арқалы
- арқылы , Асанш ала-Асанш ы ла
дегенде а -ы
алмасуы жүзеге асса,
сорғы-сорғала, арырақ-
арағырақ, жақсы-жақсар, бүзық-бүзақы
сияқты
сөздерде ы -а алмасуы байқалады.
Ал
ма/ме, ба/бе, па/пе
сұраулық шылаулардың
өз орындарында (сөз соңында) қолданылу тәртібі
өзгеріп, жіктік жалғауынан бұрын тұрса,
ма-мы,
ба-бы, па-пы
түрінде өзгереді. Мысалы, Асқарсың
ба? - Асқармысың? Жұбансың ба? - Жұбанбысың?
Болатсы ң ба? - Болатпы сы ң, айтасы ң ба? -
айтамысың? келесің бе? - келемісің?
А-ы алмасуының жиі кездесетін тұсы есім
сөздерден етістік тудыратын
-ай
ж ұрнағы ны ң
қазір жеке қолданудан қалған түбірлерге
-ай
және
-ый
түрінде қосы лы п айты луы нан көрінеді.
Мысалы,
аңқай-аңқый, арбай-арбый, алшай-алшый,
қайқай-қайқый, қампай-қам пы й, қоқай-қоқый,
қорбай-қорбый, салпай-салпый, талтай-талтый,
томпай-томпый, тырай-тырый, шалқай-шалқый,
шоңқай-шоңқый, шоқай-шоқый, ыржай-ыржый,
ырбай-ырбый
т.б.
Бұндай алмасу құбылысы басқа жұрнақтарда
да бой көрсетіп қалады. М ысалы,
қыл+шақ -
қыл+шық, қабыр+шақ - қабыр+шық, ыс+қала -
ыс+қыла, тыр+мала - тыр+мышта, жыр+мала
- жыр+мышта, қоры+ғала - қоры+ғышта
т.б.
Е с к е р т у :
м а л а - м ы ш т а , ғ а л а - ғ ы ш т а
ж ұрнақтары сырттай қарағанда, б асқа-басқа
құрылымы бөлек жұрнақтар сияқтаны п көрінуі
мүмкін. Шындығында, бұлар бір-бірінен арасына
қойы лы п айты лған [ш] қы стырма дыбысымен
ғана өзгешеленіп тұр. Бұған кейін тоқталамыз.
|


text:
МОРФОНОЛОГИЯЛЫҚ ДЫБЫС АЛМАСУ
151
Т ағы бір жиі байқалаты н алмасу тұсы
еліктеуіш сөздерде кездеседі. Еліктеуіш сөздердің
аңғартар лексикалы қ мағынасымен дыбыстық
кұрылымы ты ғыз сабақтасып жататыны белгілі.
Мәселен,
ж алт
пен
жылт, тарс
пен
тырс
с и я қ т ы е л ік т е у іш т е р д е г і
а-ы
а л м а с у ы н
м орфонологиялы қ дыбыс алмасуға жатқызуға
б о л м а й д ы . Б із д ің е л ік т е у іш с ө з д е р д е н
м о р ф о н о л о г и я л ы қ а л м а с у ға а л ат ы н ы м ы з
м ағы наға еш қандай қатысы ж оқ құбылыстар.
М ысалы,
ыржаң-ыржың, қылж аң-қылж ың,
бұртаң-бұртың, қы лм аң-қы лм ы ң, ж ы лмаң-
ж ылмың, тыртаң-тыртың
т.б. С о н д а й -ақ
қиқа=жиқа - қиқы=жиқы
сияқты қос сөздермен
бірлі=жарым тола-толы, басалқа-босалқы, самса-
самсы, банда-банды
сияқты создердің соңында
а-ы
алмасуы байқалады.
Е-і
дыбыстарының алмасуы
езгі-ізгі, ешкім-
ішкім, енжу-інжу, үлгер-үлгір, ілек-ілік, бөлек-бөлік,
түбіртек-түбіртік, бүртек-бүртік, ділгер-ділгір,
кірбең-кірбің, түймеіите-түйміште, түйтеңде-
түйтіңде, түге-түгі, міне-міні, қане-қані, неше-
неші, сөре-сорі, бэйге-бәйгі, бүйе-бүйі
сияқты
создерден байқалады.
М ы с а л д а р д а н б а й қ а й т ы н ы м ы з ,
е -і
ды бы стары ны ң алмасуы
а-ы
алмасуына ұқсас
б о л ы п к е л е д і. Ә с ір е с е , б ұ л ұ қ с а с т ы қ
қосымшалардың үндесім (сингармонизм) заңына
байланысты түрленген морфтары на ұқсайды.
Бірақ нағы з үндесім бойы нш а қалы птасқан
фонетикалық өзгеріс емес. Айталық,
арбай-арбый,
шоңқай-шоңкый
варианттарындағы
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ 19
3.
Ө дыбысын айтқанда тіл ауыз қуы сы ның
орта тұсы на (6) орналасады. Тілдің қаты сы на
қ а р а й тіл о р т а с ы д а у ы с ты д ы б ы с б о л ы п
табылады.
Д ауы сты ж а қ қ а ты сы н а қар ай (ек ін ш і
сы ңары ) - қы саң, ерін қаты сы на қарай - сүйір
ерін, жасалу орны на қарай - тіл ортасы дыбыс.
Жасалым белгілері: сүйір ерін, тіл ортасы,
құранды (дифтонг) дауысты дыбыс.
Айтылымы: 1. Тілдің орта тұсы қатты таңдайғ-а қарай
жоғары котеріліп (дөңес тартып), ауыз қуысын
екіге бөледі. Көмей қуысы ауыз қуысынан үлкен
болады. Тілдің жаты сы на қарай ауыз қуысты
дауысты дыбыс болып табылады.
2. Ерін сүйірленіп басталы п, дөңгеленіп
бітеді, ауа екпіндей үйіріліп ш ығады. Еріннің
қалпы на қарай сүйір ш ығысты дауысты дыбыс
болып табылады.
Айтылым белгілері: ауыз қуы сты , сүйір
ш ығысты дауысты дыбыс.
Естілімі: 1. Ө ды б ы сы ж ің іш ке үндесім әу езб ен
ды бы сталады . Үндесім ды бы сталуы на қарай
жіңішке әуезді дауысты дыбыс болып табылады.
2. Ө д ы б ы сы \ү-ерін ж асалы м әу езб ен
дыбысталады. Жасалым дыбысталуына қарай \
ү
-
ерін әуезді дауысты дыбыс болып табылады.
Естілім белгілері: ж іңіш ке, \ү-ерін әуезді
дауысты дыбыс.
Е дауысты дыбысы ( /
1-сурет) Жасалымы: 1.
Е дауысты дыбысы құранды дыбыс. Й
тектес үнді дауыссыз дыбыстан (бағы ны ш ты
сы ңары ) басталы п, I тектес қы саң дауысты
дыбыспен (басым сыңары) аяқталады.
2. Е дыбысын айтқанда ерін емеурін (1-4)
тартып тұрады. Еріннің қатысына қарай емеурін
дауысты дыбыс болып табылады.
3. Е дыбысын айтқанда тіл ауыз қуысының
орта тұсына (6) орналасады. Тілдің қатысына
қ а р а й тіл о р т а с ы д а у ы с т ы д ы б ы с б о л ы п
табылады.
Д ауы сты ж а қ қ а ты сы н а қ ар ай (ек ін ш і
сыңары) - қысаң, ерін қатысына қарай - емеурін,
жасалу орны на қарай - тіл ортасы дыбыс.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=21#Естілім_белгілері:_ж_іңіш_ке,_\ү-ерін_әуезді_дауысты_дыбыс._Е_дауысты_дыбысы_(_/__1-сурет)_Жасалымы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=21#Жасалым_белгілері:_сүйір_ерін,_тіл_ортасы,_құранды_(дифтонг)_дауысты_дыбыс._Айтылымы


а-ы алмасуы
ербей-ербій, шомей-шөмій варианттарындағы
е-і алмасуы бірін-бірі қайталап тұр. Мұндай жасалу
үлгісі ж ағы нан ж ақы нды қ еліктеуіш создерде
де кездесе береді. М ысалы,
ж ылмаң-ж ылмың және
түйтеңде-түйтіңдет.Ь. Сондай-ақ
самса- самсы, тола-толы варианттары мен
түге-түгі, бэйге-бэйгі варианттары ны ң жасалуы да ұқсас
болып келеді.
Бұлайш а
а-ы және
е -і алм асулары ны ң
ұқсастығы арнайы зерттеуді қажетететін жұмбақ
сырлы мәселе болуы керек. Өйткені
м а -м е сұраулық шылауларының қысаңдануы да ұқсас.
Мысалы:
Есенсің бе? - Есенбісің? Келесің бе? - Келемісіңі Көресің бе? - Коремісің?т.Ь. 3. О-Ұ дыбыстарының алмасуы
а-ы, е-і алм асулары на қ а р а ға н д а , әл деқай д а си рек
ұшырайды. Бұған
ождан-ұждан, оқса-ұқса, ойбай-ұйбай, моржа-мұржа сияқты вариантгарды
атауға болады.
О-ы ды бы стары да аз алм асады . Б ірақ
тіліміздегі
соң ш ылауының қосы м ш аға айналу
барысында
сын түрінде дыбысталатын ерекше
озгеріс байқалады. Бұл жағдай
-ға н тұлғалы
есімшегесо// шылауы тіркесіп айтылғанда жүзеге
асады. М ысалы,
барған соң, айтқан соң, жазған соң сияқты тіркестерден пайда болған
барғансын (немесе барғасын), айтқансын (немесе айтқасын), қ а й т қ а н с ы н (нем есе қ а й т қ а с ы н ) т ү р ін д е
варианттар жасалған.
О сы қ ұ б ы л ы с
аздан соң, к о п т ен соң сөздерінің
аздасын, көптесін болып айтылуында
да байқалады.


title:
О
дыбысының
ы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
О дыбысының
ы дыбысымен
алмасуы ш ы ғы стан енген кісі аттары нда да
кездеседі. Мысалы,
Қайролт-Қайрылш (Кдйрылда),
Қабдолла-Қабдылда т.б. Егер кісі аттарының
алғашқы буындары жіңішке дыбысталатын болса,
о-і алмасуы жүзеге асады. Мысалы,
Зейнолла - Зейнілдэ, Абдолла - Әбділдэт.Ь. О -Ү дауы сты д ы б ы с т а р ы а л м а с у ы н а н
өкімет-үкімет, өкім-үкім, бәгелек-бүгелек, бөкең- бүкең, бөгежекте-бүгежекте, өтек-үтік, дөреге (диал.) -
дүрегей, бөкеңде - бүкеңде, төленше- түленше сияқты варианттар жасалған.
Бұл алмасулар
солай ет, олай ет тіркестерінің
ықш амдалып
сөйт-сүйт, өйт -үйт , өйткені- үйткені болып айтылуында да кездеседі.
9.6Л .3. Еріндік-езулік дауыстылардың алмасуы Еріндік-езулік дауысты дыбыстардың алмасуы
арқылы жасалатын варианттар жиі кездеспейді.
Олардың біразы аш ы қ-қы саң дауыстылардың
алмасуында
(о-ы, о-і) айтылады. Сондықтан енді
ұ-ы, ү-і алмасуларына тоқталамыз.
Ұ-Ы дыбыстарының алмасуы арқылы булдй-
былай, бұқтыр-бықтыр, бұлға-былға, бұлғақта- былғақта, бұлау-былау, құбыла-қыбыла, құрсау- қ ы р с а у , т ү м а қ -т ы м а қ , т ұ н д ы р -т ы н д ы р , тұштаңда-тыштаңда, тұіиталаңда-тышталаңда, ұңғырау-ыңғырау (қашау сияқты) сөз варианттары
жасалған.
Ү-і дыбыстарының алмасуы
үндеме-індеме, дүбір-дібір, иіүйе бөрі-шійе бөрі, бүйт-бійт сияқты
варианттарда кездеседі.
9.6.2. Дауыссыз дыбыстардың алмасуы Дауыссыз дыбыстардың морфонологиялық
алмасу жолдары дауыссыз дыбыстардың сәйкестігі
мен керігу (диссимиляция) құбылысы арқылы
жүзеге асады.
152
МОРФОНОЛОГИЯ Д а у ы с с ы з д ы б ы с т а р д ы ң а л м а с у ж ай ы
қатаңнан ұяң ға ауысу, ш ұғыл ды бы старды ң
ы зы ң ға ауысу, тіл арты д ы б ы стар ы н ы ң тіл
алды на жылжу үрдістері арқылы пайда болады.
Бұл үш үрдіске жеке-жеке тоқталамыз.


title: .2 .1.Үяңдану үрдісі - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
9.6 .2 .1.Үяңдану үрдісі
П -Б
дыбыстары ның алмасуы сөз басында
және сөз ішінде кездеседі. Мысалы,
полат-болат,
пұт ақ-бұт ақ, П ат им а-Б ат им а, пенде-бенде,
пақыр-бақыр, т апа-т аба, ш үперек-ш үбереқ,
епелекте-ебелекте, епетейсіз-ебедейсіз, жалпаңда-
жалбаңда, көпірік-көбік
т.б.
П
дыбысыны ңб-ға алмасуы тұлғалар жігінде
жиі кездеседі. Мысалы:
сап-сабы, көп-көбі, сеп-
себеді, жап-жабады, жап-жабықт.Ь.
Ескерту:
бұл құбылыстың жиі кездесуіне
қарап, бірыңғай ұяңданатын фонетикалық алмасу
деуге болмайды. Себебі [п] ды бы сы на біткен
сөздерге дауысты дыбыстан басталатын қосымша
ж а л ғ а н ғ а н д а [п] д ы б ы сы үш тү р л і б олы п
айтылады.
Бірінш іден, бірсыпыра п -ға біткен сөзге
д а у ы с т ы д ы б ы с т а н б а с т а л ғ а н қ о с ы м ш а
ж алғанғанда п -н ы ң б -ға алмасуы байқалмайды.
Мысалы,
сап-сапы
(армия сапында),
кепте-кепеш,
теп-тепеңде, қопсы-қопар
сияқты сөздермен қатар
ел іктеуіш сөзд ерд і м ы с ал ға а л у ға болады .
Еліктеуіштерде ұяңдану тіпті болмайды:
т ап-
тапылда, топ-топылда, зып-зыпылда
т.б.
Екіншіден, [п] ды бы сы м -ға айналады:о«ь//?-
омыр, жап-жамылт.б.
Ү ш інш іден, [п] дыбысы у -ғ а айналады .
М ысалы,
жап-жауып, сеп-сеуіп, кеп-кеуіп
т.б.
Демек, бұлайша ауытқуларға ие болып отырған
бұл құбы лы с (п-б) ф онетика енш ісіне жата
алмайды.
Т-Д дыбыстарының алмасуына/лоя-дол,
тэн-
ден
(дені сау дегенде),
тіллә-ділдә, тілмар-ділмар,
тажал-дажал, томалақ
(диал
.)-домалақ, тап-дэп
(тап өзі - дэп өзі
дегенде),
аттас-адас, ат т ам-
адым
си яқ ты вар и анттарды ң қ о л д ан ы л у ы н
айтуға болады.
С о н д а й -ақ
т а ғ а т ,
т а ғ а м
с ө з д е р і
ы қш ам далы п
дәт
(дэті шыдамады), дэм
болып
айтылады.
Т ұлға жігінде
т-д
дыбыстары ның алмасуы
Үлтай-Үлдай
(есім),
жуантық-жуандық, өлімтік-
өлімдік, мөлтек-мөлдек, кемтік-кемдік, жемтік-
жемдік
сияқты сөздерде кездеседі. Әрине,
-тық,
-тік
ж ұрнағы мен
-дық, -дік
ж ұрнақтары ны н
м ағы налары сараланы п басқа-басқа м ағы н а
жасауға икемделгендігі анық.
3.
Қ-Ғ, К-Г
дыбыстарының алмасуы
айқай-
айғай, ақа
(диал.) -
аға, тақа-таға, шақа-шаға
(бала-шаға
дегенде),
бөтеке-бөтеге, бақан-баған,
садақа-садаға, қылқын-қылғын, ілкі-ілгері
сияқты
сөздердің варианттастығы нан анық байқалады.
Достарыңызбен бөлісу: |


Қ-Ғ, К-Г
дыбыстарының тұлғажігінде алмасуы
мына жағдайда кездеседі.
1.
Сөз соңы
Қ, К
дыбыстарына аяқталы п,
оған ж алғанаты н қосы м ш а не тіркесетін сөз
дауысты дыбыстан басталса,
қ
дыбысы
ғ , к
д ы б ы сы гб ол ы п ұяңданады. Мысалы,
тарақ+ы-
тарағы, соқ+ы м-соғым, ек+ін-егін, көк+і-көгі,
жоқ+ал-жоғал, ақ адам-ағадам, көк ешкі-көгешкі
т.б. Бірақ бұл құбылыс қазақ тілінде шексіз емес.
Ұ яңданбай қолданы латы н
қ, к
ды бы стары н
қазақ+ы-қазақы, қалмақ+ы-қалмақы, нақ+а-нақа,
тік+е-тіке, қырық+ым-қырқым, көрік+ем-көркем
т.б. сөздерден көруге болады.
2. Сөз соңы дауысты дыбысқа бітіп, оған
тіркесіп айтылатын сөз
қ, к
дыбысынан басталса,
қ, к
дыбысы ғ, г болып ұяңданады. М ысалы,
ала қаш-алағаш, бара кел-барагел, көре кет - көре-
гет
т.б. Бұл жағдайда да ұяңдану амалы біріңғай
кездесе бермейді. М ысалы,
қара қат - қарақат
(қ а р а ға т
ем ес),
борі қарақат -бөріқарақат
(бөріғарағат
емес),
қара қат - қарақат
(қаралы
хабар жазы лған хат),
элдекім-эдекім (элдегім
болып та жарысып айтылады) т.б.
3. Сөз соңы үнді дыбыстарға аяқталса, оған
ж алғанаты н қосы м ш алар
ғ, г
дыбыстарынан
басталады. Мысалы,/салге,
көлгірсі, өрге, бірге, жарға,
дарға, ш ам ға
т.б. Бірақ үнді дыбысқа аяқталған
сөзге
қ, к
ды бы сы нан басталатын қосы м ш а
ж алғаны п та, сөз тіркесіп те айтыла береді.
Мысалы,
қырқа, өркеш, шығыңқы, батыңқы,
жауқазын, қаламқас
т.б.
Ш -Ж
ды бы стары ны ң алмасуынан
быршы-
быржы, боршы-боржы, бақши-бағжи, кекши-кегжи,
келем еш т е-келем еж де
т.б. сөз варианттары
жасалған.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: .6 .2 .2 - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
9 .6 .2 .2 .
Ш ұғы л дауыссыздардың ызың
дауыссыздармен алмасуы
Ш ұ ғы л д а у ы с с ы з д а р д ы ң іш ін д е
қ, К
дыбыстарының
ғ, г
ызың дауыссызбен алмасуы
ұяңдану үрдісіне байланысты жоғарыда әңгіме
болды (қара: ұяңдану үрдісі).
Қ, К
ш ұғы л
дыбыстары ның дауысты дыбыс қорш ауында
ғ,
г
дыбыстарымен алмасатыны сияқты
п,
б шұғыл
дыбыстары да дауысты дыбыс арасында ызың
аллоф онға ие болады. Бұл жәйт қазақ (түркі)
МОРФОНОЛОГИЯЛЫҚ ДЫБЫС АЛМАСУ
153
тілінде п, б ш ұ ғы л д а р ы н ы ң б ір т е -б ір т е у
ды бы сы на айналуына себеп болады. М ысалы,
қабақ-қавақ-қауақ, дабыс-давыс-дауыс, шаңқобыз-
іиаңқовыз-шаңғауыз, кәпір-кәвір-кәуір
т.б.
Қазіргі қазақ тілінде
тап, жап, кеп, теп
етістіктеріне көсем ш енің
-ып, -іп
ж ұ р н ағы
ж алғанғанда п-у алмасуы жүзеге асып
тауып,
жауып, кеуіп, теуіп
түрінде айтылады. Бұл құбылыс
[п] ды бы сы ны ң дауысты дыбыс қорш ауында п-
б-в-у алмасуларының нәтижесі болу керек.
М әселен:
жап-жабып-жавып-жауып
тап-табып-тавып-тауып
кеп-кебіп-кевіп-кеуіп
сеп-себіп-севіп-сеуіп.
Себебі сөйлеу тілінде
себіп
(айтылуы
севіп
),
жабып
(айтылуы
жавыгі)
варианттары да ауық-
ауық кездесіп қалады.
Ал
сап етті-сауетті, лап ет т і-лаует т і
дегендегі п-у алмасуын да осылайш а түсінген
дұрыс.
П , б шұғыл дауыссыздарының [у] дыбысына
айналуы дауысты дыбыстары ның қорш ауында
тұрм ай-ақ жүзеге асатын кезі болады. М ысалы,
қы ла п с ы з-қ ы ла у с ы з, ш ы лапш ы н-іиы лауш ы н,
сыбдыр-судыр, аб лы қ-аулы қ, қапсы р-қаусы р,
дабдыра-даудыра
т.б. Бұл мысалдардағы п-у, б-у
алмасулары ның екі түрлі жолмен ж асалғаны н
байқауға болады.
Бірінші,
қылапсыз-қылаусыз, қапсыр-қаусыр,
шылатиын-шылаушын
дегендегі п-у алмасуы
ж о ғ а р ы д а ә ң г ім е б о л ғ а н д а у ы с ты д ы б ы с
қ о р ш а у ы н д а ғ ы
а л м а с у д ы ң
ү л г іс ім е н
(аналогиясымен) жүзеге асуы мүмкін.
Е к ін ш і,
а б лы қ -а у лы қ , сыбдыра-судыра,
д а б д ы р а -д а у д ы р а
д е г е н д е г і б -у а л м а с у ы
ф он етикалы қ жағдайдан пайда болған. Себебі
қазақ тілінде ұяң ызың дыбыстар буын соңында
келе берсе
(дағды, дегді, күжбең, көзбен
т.б.), ұяң
шұғыл дауыссыздар буын соңында тұра апмайды.
Егер келе қал са, олар қатаң д ы бы сталады .
М ы сал ы ,
ш табтың
(ай ты луы
ш т апт ы ң),
Ленинградқа
(айтылуы
Ленингратқа)
т.б.
1.
Бұл жерде /В / таңбасы орыс тілінен енген
/ В / дыбысы емес. Техникалы қ ы ң ғай л ы ғы н а
қарай шартты түрде алынып отыр. Негізінде /\ү /
түрінде берілуі керек.
Ал
аблық, сыбдыра, дабдыра
сөздерінде [6]
ды бы сы ны ң буын соңы нда тұруы қазақ тілі
фонетикасының жүйесіне қайшы келеді. Ал осы
ф он етикалы қ қайш ы лы қ бұл сөздерде қалай
сақталған деген сұрақтууы мүмкін. Бұл сөздердің
негізі еліктеуіш сөздер. Олардың әр дыбысы
а ң ға р ту м а ғы н а с ы н а қ ы зм ет е т е тін д ік т е н ,
сыптыра, даптыра
түрінде дыбысталуға икемсіз.
Ды быстық еліктеуіш сөздің мағы насы на қажет
д д ы бы сы н сақтау үшін
сывдыр-судыр, давдыра-
даудыра
варианттары пайда болған. Тек
аблық
с ә з ін і ң
д ы б ы с т ы қ
м а ғ ы н а с ы
қ а ж е т
болм аған ды қтан б ды бы сы н п дыбысымен айту
мүмкіндігіне ие болып,
аптық
түрінде дыбыс-
талады. Солай бола тұра,
аблық
сөзінің ы ң ғай -
сыздығы текб-п алмасуын ғана іске асырмайп-
у алмасуын да тудырған. Оны былай түсіндіруге
болады.
Аблық -^ а п т ы қ (эптік)
^
^
авлы қ-аулы қ (эулік, эулекі).
Аблы қ
созінің
апт ы қ
болып айтылуы б
дыбысының буын соңында тұруына байланысты
(
ш т аб-іит ап
с и я қ т ы ) б о л са,
а в л ы қ -а у л ы қ
варианты қалай қалыптасты? Ш ұғы лб дыбысы
буын соңы нда тұра алм айты ны м ен қатар л
дыбысымен тіркесе алмайды. Ол үшін ызың в
дыбысына айналуы керек. Себебів ызың дыбысы
сүзіліп (созы лып) бары п, л дыбысымен тіркесу
мүмкіндігіне ие болады. Бірақавль/қсол күйінде
қалмай у ды бы сы на айналғанда
аулық
болып
қалыптасқан.
Буын соңында [6] дыбысы келіп келесі буын
[д] д ы б ы с ы н а н б а с т а л ғ а н с ө з д е р д е [6]
дыбысыны ң [у]-ға айналуынан басқа өзгерістер
де көп. Бұл - [б, д] дыбысыны ң қазақ тіліне тән
еместігін көрсетеді. М ысалы,
дабдыра
сәзіндегі
д дыбысыны ң түсіп
дабыра
болып айтылуы. Бұл
жағдай басқа тілден енген кісі аттарында жиі
кездеседі. М ысалы,
Әбділдэ-Әбілда, Әбдісамат-
Эпсамат
т.б. (Бұл жонінде кейін толы ғы рақ
тоқталам ы з). Тілім іздегі
б -м , п -м д ы б ы с-
тарының морфонологиялық алмасулары арқылы
бірсыпыра варианттар жасалған.
Б - м алмасуы нан
бекіре-мекіре, бөлт ек-
мөлтек, бекем-мекем, бүның-мұның, бүны-мұны,
бүнда-мүнда, бүдан-мұнан, бұнша-мұнша, бүндай
-
мүндай
сияқты сөз басында алмасқан сөздер
кездессе,
күбілжі-күмілжі, қүбыр-қүмыр, қүрбан-
құрман, ілби-ілми, қарбану-қарману, жебір-жемір,
алба-жұлба - алм а-ж үлма
сияқты варианттарда
сөз ішінде алмасады.
Ал п -м алмасулары арқылы
пақт а-мақт а,
опыр-омыр, жап-жамыл, жылпылда-жылмыңда;
қылпылда-қылмыңда, жыпсық-жымсық, байыпта-
б айы м да , ж а н а п а й л а -ж а н а м а й л а
с и я қ т ы
варианттар жасалған.
154
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
МОРФОНОЛОГИЯ 9.6.2.3. Тіл арты дыбыстарының тіл алдына жылжу үрдісі Т ү р к іт а н у
ғ ы л ы м ы н д а
т іл
а р ты
ды бы стары ны ң тіл адды на қарай жылжу үрдісі
тек дауысты ды бы сқа байланысты сөз болды да,
дауыссыз дыбыстар жөнінде айтылмай келді. Біз
бұл үрдістің дауы ссы з ды бы сқа да қатысы бар
деп есептейміз. Тіл арты дауыссыздардың тіл
алды на ж ы лж у үрдісін м ы на д ы б ы стард ы ң
алмасуынан байқауға болады.
Қ, к - у ды бы стары ны ң алмасуы:
бақ-бау, қыстақ-қыстау, санақ-санау, бояқ (диал
.)-бояу, білек-білеу, тірек-тіреу, тілек-тілеут.Ъ. Қ-й дауы ссы здары ны ң алмасуы:
тоқ-той, соқ-сой, жоқ-жой, бақ-байла, бек-бей (жаз.би) т.б.
Ң -й ды бы стары ны ң алмасуы:
барсаңшы- барсайшы, келсещиі-келсейші, жеңше-жейше (сөйл.
тілінде) т.б. Етістіктің шартты рай тұлғасы ны ң
2-ж ақтағы көрсеткіш і [ң] ж алғауы ны ң [й]-мен
алмасуы барлық етістікке жалғанғанда кездесетін
құбылыс сияқты . Солай бола тұра тек қана
-шы тұлғасы ж алғанғанда ғана вариант түзеді.
Келсең сөзін
келсей деп айту тілімізде бар болғаны мен
бірдей емес.
Келсең, барсаң дегенде ш арттылық
мағына сақталса,
келсей, барсай, келсеңші-келсейші дегенде м ағы на өзгеріп кетеді.
Ң -у ды бы стары ны ң алмасуы:
аң-ау, аңсар- аусар, аңқау-ауам, аңшы-аушы, көңіл-кеуіл, оңаша- ауаша (диал.) т.б.
Ң -н д ы б ы стар ы н ы ң алм асуы на етістіктің
-ған -геятұлғалы есімшесіне соң шылауы тіркесіп
ай ты лған да, он ы ң (ш ылау сөздің) қосы м ш а
ретінде сын түрінде айтылуын атауға болады.
М ысалы,
барған соң - барғансын, келген соң - келгенсінт.Ъ. Ал сөйлеу тілінде
қалың-қалын, біздің-біздін, сізд ің -сізд ін , ш ү б а лш а ң -ш ү б а лш ы н с и я қ т ы
варианттар да байқалады.
Ш -с ды бы стары ны ң алмасуы, негізінен,
тіларалық алмасудажиі айтылып келеді. Ал қазақ
тілінің өз ішінде
шәмбе-сәмбе, шодыр-содыр, бағынышты-бағынысты, шекер-секер, қошта- қост а, іл е -ш а л а - іл е -с а л а , ш а й қ ы м а за қ - сайқымазақ сияқты варианттардан көрінеді. Ал
еіиек-есек, беш -бес, м ы ш ы қ-м ы сы қ с и я қ т ы
в а р и а н тт а р д ы ң [ш] - м ен а й ты л аты н д ар ы
жергілікті сөзге жатады. Ал тіліміздегі
сүйінші- іиүйінші, басқыш-башқыш сияқты алмасулардың
жөні бөлек. Бұларды алш ақ үндесу (дистактілі
ассим иляция) немесе сөз соңы ндағы буында
тұрған [ш] ды бы сы ны ң басқы буындағы [с]-ға
ә с е р і д е п т ү с ін е м із . Б ір а қ б ұ л ү н д е с ім
(а с с и м и л я ц и я ) ф о н е т и к а л ы қ ө згер іс ем ес.
Ө йткені бұл сөздердегі
ш дыбысыны ң с -ғ а әсері
а с ш ы - ның
аш ш ы б о л ы п
а й т ы л у ы н д а й
артикуляциялық кедергіге тап болып тұрған жоқ.
М ұнда тек сөйлеуш інің санасы ндағы кейінгі
дыбыстарды айтуға психологиялы қ дайы нды қ
кезінде соған ұқсас дыбысты (ш мен с-н ы )
алм асты ры п айту ғана. С онды қтан
сүйінші- шүйінші, басқыш-башқыш - вариант ретінде жарыса
айтыла береді де м орфонологиялық құбы лы сқа
жатады.
7.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=225#Ң_-у_ды_бы_стары_ны_ң_алмасуы:__аң-ау,_аңсар-__аусар,_аңқау-ауам,_аңшы-аушы,_көңіл-кеуіл,_оңаша-__ауаша_(диал.)_т.б._Ң_-н


title:
Ш , С
дыбыстарының ұяң ж ұбы ж ,
з

text:
Ш , С дыбыстарының ұяң ж ұбы ж ,
з екені
белгілі. Ш -с алмасулары сияқты
ж -з ды бы с-
тары ны ң да алмасуы кездеседі. М ысалы,
жыт- зыт, жытыр-зытыр, жэбір-зэбір, зекі-жекі, зекіру- жекіру сияқты варианттарда сөз басында алмасса,
найж ағай-найзағай, қаужа-кауза, тэжім-тәзім сияқты сөздерде сөз ішінде алмасып отырады.
Сөз соңында
қыж-қыж қайнады, қыз-кыз қайнады деген еліктеуіш сөздерде кездеседі.
8. Қ азақ тілінде
з-й, ж-й алмасулары ертеде
болған тәрізді. Сонды қтан бұл дыбыстардың
алмасуы арқы лы ж асалған варианттар қазіргі
қазақ тілінде сирек кездеседі. Мысалы,
сөз-сөйле, жаз-жай (дастарқан жаз - дастарқан жай), жаз- жай (жаз-жайла), жазыл-жайыл т.б.
Ал
ж -й алмасуы
ажырат-айыр, аждаһа- айдаһар, жэ-иэ, үж ым-үйым сияқты сөздерде
кездеседі.
Ж-й немесе
й-ж алмасулары тіларалық
й-ж алмасуының бір түрі болуы да мүмкін.
Ожак- ояқ, бүжақ-бүяқ, ол жер-ожер-ойер сияқты сөйлеу
тілінде кездесетін
ж -й алм асулары н й -м ен
айты латын тілдердің әсері дейтін пікірлер жиі
кездеседі.
Ж -з дыбыстары
д дыбысымен де алмасып
қолданылады. М ысалы,
ежірей-едірей, бажырай- бадырай, күжірей-күдірей, бүжыр-бүдыр сөздерінде
ж-д дыбысы алмасып қолданылса,
бедірей-безірей дегенде
д-з дыбыстары алмасып тұр.
Қатаң [с] және [ш] дыбыстары қатаң [т]
ды бы сы м ен алм асаты н кездері болады.
С-т дыбыстарының алмасуы
сірес-тірес, саяз-тайыз, сонау-т онау, ыссы-ыстық (диссим .) дегенде
байқалады.
Ал
ш-т дыбыстарының алмасуымен
шіре-тіре (сіре), қылшық-қылтык, бүршік-бүртік, бөлшек- бөлтек сөз варианттары жасалған.


title:
Л-н
дыбыстарының алмасуы. Қ азақ тілінде
[л] ды бы сы ны ң
д,т

text:
МОРФОНОЛОГИЯЛЫҚ ДЫБЫС АЛМАСУ
155
шонти
т.б. Бірақ
бұл бірден-бір заңды алмасу
жолы бола алмайды.
Аралдың, Маралды, жағалдау
сияқты сөздерде [лд] тіркесімі [нд] тіркесіміне
ай н ал м ай д ы . С о н д а й -а қ ,
бұл қ ұ б ы л ы с ты ң
тілімізде керісінше жүзеге асатын кезі де болады.
М ы сал ы ,
қ ұ р м а н д ы к -қ ұ р м а л д ы к , т а б а н -
табалдырык
т.б.
Қазіргі қазақ тілінде
л-н
алмасуы
ол, бұл, сол
сілтеу есімдіктерінің түрлену
және сөзжасам
амалдарына байланысты ұшырайды. М әселен,
осы есім діктердің тәуелдену үлгісіне
назар
аударыңыз.
ОЛ
СОЛ
БҰЛ
1-ж оны м
соным
бұным (мұным)
2 -ж о н ы ң
соның
бұның (мұның)
3-ж онысы
сонысы
бұнысы (мұнысы)
Ал осы есімдіктер жатыс, шығыс септіктерінің
жалғауын қабылдағанда осы алмасу қайталанады.
Жатыс:
онда
сонда
(мұнда)
Көмектес: онымен сонымен бұнда бұнымен
(мұнымен)
Аталған есімдіктерге
-сыз, -ша, -лык, -дай
жұрнақтары ж алғанғанда
л-н
алмасуы кездеседі.
онсыз
сонсыз
бұнсыз (мұнсыз)
онша
сонша
бұнша (мұнша)
ондық
сондық
бұндық (мұндық)
ондай
сондай
бұндай (мұндай)
Р-л үнділерінің алмасуы
бұркан-талқан -
б ұ лкан -т а лкан, добардай-добалдай, шұңкыр-
іиұңғыл, зарар-залал, ұрұксат-ұлыксат
сияқты
аздаған сөздерде кездеседі.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Тіл арты Қ, К, Ғ, Г дыбыстарының - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и...

text:
9.6.2.4. Тіл арты Қ, К, Ғ, Г дыбыстарының
, - •;*.
Ң дыбысымен алмасуы
Қ, к
дыбыстары түбір сөздерде
тақ-таң,
каксы-каңсы
сияқты сөздерде
ң
дыбысымен
алмасады . Бұл құбы лы сты ң жиі кездесетіні
к и к а қ т а - к и к а ң д а , іи а л к а к т а - ш а л к а ң д а ,
т а лт а к т а -т а лт а ң д а , к а й к а к т а -к а й к а ң д а ,
ж алпакт а-ж алпаңда, тыртакта-тыртаңда,
бөкекте-бөкеңде, дікекте-дікеңде, секекте-секеңде
сияқты еліктеуіш сөздерге етістіктудырушы
-ла,
-леж ұрнағы ж алғанғанда байқалады.
Ал ғ , г ды бы стары ны ң [ң] ды бы сы м ен
алмасуы
мегзе-меңзе, шоғайна-шоңайна
сияқты
бірлі-жарым создерде ғана кездеседі. Ал әдеби
тілдегі
негіз
сөзінің диалектіде
неңіз, м аңыз
сөзінің
м а ғы з
болып айтылатын жағдайы бар.
9.6.2.5. Керігу (диссимиляция) құбылысы
Керігу құбылысы - өзара ұқсас немесе бірдей
дыбыстың қатар келгенде оның біреуінің ұқсас
е м е с б а с қ а д ы б ы с п е н а л м а с у ы . К е р іг у
құбылысының морфонологияға жататын себебі
ұқсас немесе бірдей дыбыстың қатар келгенде
оның біреуінің өзге дыбыспен алмасуы абсолютті
заңдылық емес. М эселен
,алла
созі қазақтілінде
әрі
алла,
әрі
алда
болып айтыла береді. Айталық,
бұл сөзтура мағынасында, негізінен, лллятүрінде
айтылады да, кісі атгары құрамында
Алдаберген,
Алдамұрат
болып, одағай соз құрамында
алда
кұдай-ай, алда разы болсын
дегендегі сияқты
дыбысталады. Д ем ек, керігу құбылысы белгілі
п о зи ц и я д а ж үзеге а с қ ан ы м е н п о з и ц и я л ы қ
озгерістер қатарына жатпайды.
К е р іг у қ ұ б ы л ы с ы т ү б ір (т ү б ір м ен
қосымшаға бөлінбейтін) сөздерде сирек кездеседі.
Олар:
Достарыңызбен бөлісу: |