title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 605

text:
бірен-саран
адам жүр (Бегалин).
Бір-екеуі
түйе
қорадай ұзын болғанымен, қой қорадай аласа ғана
(Майлин).
- бір
созі өзара бір-бірімен қосарланғанда
үстеу, есімдік орнына жүреді:
бір-бір, бір-біріндеп,
САН ЕС ІМ
475
бірден-бір, бірте-бірте, бір-бірлеп, бірде-бір
т.б.
Қабырғасын қаусатып
бір-біріндеп
сөксе де... (Ма-
хамбет). Бүкіл планетамыздың біртұтас организм
екеніне дүниежүзі халықтарының көзі
бірте-бірте
жетіп келеді (М ырзалиев).
Бір саны ны ң әр түрлі сөздермен бірігуі ар-
қылы ж асалған создер біраз. Атап айтқанда:
-
өңкей, келкі, сыдырғы, ыңғай, түтас, түрлі,
калыпты, т алай
создерімен бірігуі арқы лы сын
есімдер жасалған.
Артын тіле
күлайд.ан, біркалыпты
түрмайды
(Абай).
Біркелкі
жас буын ш ы ғы п еді (Әуезов).
Біркалыпты
қатты жүрісті бәсеңдетпей... (Әуе-
зов). М үнан басқа қақпада
біркатар
жан, Ж ана-
шырсыз дүниеде жетім қалған (Абай).
- бір созіне
неше, деме, деңе сөзцерінщ
кірігіп
кетуі арқылы белгісіздік есімдіктері жасалған:
бірне-
ше, бірдеме, бірдеңе: бірнеше
күн жыласып аза са-
лып болды (Әуезов).
Бірдемеге
үрынып, пәлеге
ұшырап жүрме (Жармағамбетов).
Бірнеіие
жалпақ
тобелі қоңырқай үйлерден айналып отті (Әуезов).
-
аз, жолата, сыпыра, шама, талай
создерімен
бірігу арқылы бірде сын есім, бірде үстеу соз та-
бының орнына жүреді:
біраз, біржола, біржолата,
біршама, бірталай.
Ұлбосынның жауабынан Әбу-
лақап
бірталай
нәрсе аңғарды (М айлин).
Бірсы-
пыра
уақытқа шейін Шермек аң-таң болып... (Май-
лин). Құйма құлақ зерек жігіт білімін
бірталай
кеңейтіп алған (Мұстафин). Осылай арада отті
біраз
заман (Сералин). Өкінішті күндер
біржолата
отіп,
қарасы ошті (Мүсірепов). Ақлима Еркебұланның
қолында
біржола
көзін жұмды (Омаров).
- бір созінің осылармен бірге тұрақты тіркес
жасайтындары да аз емес:
бір ауыз сөз, бір сырлы,
сегіз кырлы, бір созді, бір жасау, бір киер киім, бір
сабак жіп, бір табан жакын, бір тал іиаіи
т.б.
5.3.2. Реттік сан есім
Реттік сан есім заттың саналу ретін, орын
тәртібін білдіріп,
нешіншП
деген сұраққа жауап
береді де, есептік сан есімдерге дауыссыз дыбыс-
тардан соң
-ыншы/-інші,
дауысты дыбыстардан
соң
-ншы/-нші
жұрнақтары ның жалғануы арқы-
лы жасалады.
Бірінші
рет қатты окпелегенін жа-
сыра алмай барады (Мүсірепов). Әбіш бұдан болек
екінші
қағазды тағы жазды (Әуезов). Ырысты
төртінші
тәулік дегенде барып... (Ж үнісов).
То-
ғызыншы
тілек тілеңіз (Бұқар жырау) деген сойлем-
дегі
бірінші, екінші, төртінші, тоғызыншы
реттік
сан есімдері
кағаз, тәулік, тілек
сөздерінің ретін,
орын тәртібін білдіріп тұр.
Реттік сан есімдер құрамына қарай дара және
күрделі болып екі топқа болінеді. Дара ретгік сан
есім бір сан есім арқылы жасалады. Ж аздың
бірітиі
жаңбыры құйындата келіп тогіп жіберді
(Майлин).
Күрделі реттік сан есім бірнеше сан есім-
дердің тіркесіп келуі арқылы жасалады.
Бірмы ң
тоғыз жүз жиырма жетінші
жылы демалы сқа
кел ген ім де... (М о м ы ш ұл ы ). Қ ұ р ан н ы ң
ж үз
сегізінші
сүресінде... (Досжан). Күрделі реттік сан
есімдерге қосымш а соңғы компонентіне ж алға-
нады.
Қолданылу стильдік ерекшелігіне қарай реттік
сан есімдерін жасайтын
жүрнактар ондык, жүздік,
мыңдык
сандарға қарағанда,
бірлік
сандарға жиі
жалғанатыны байқалады.
Ескерту:
-ыншы/-інші, -ншы/-нші
жұрнақта-
ры - құранды қосымш а, Ү-УІ11 ғасыр жазбала-
рында
-нч
түрінде, ал кейінгі дәуірдегі ескерткі-
штерде - /т /б о л ы п келеді. Сонымен,
-ншы
қосым-
ш асы ны ң соңғы элементі
-ы
тәуелдік жалғауы
деген пікір бар. Бірақ бұл пікір дәлелдей түсуді
қажет етеді, ойткені тәуелдік жалғауы озі жал-
ғанған сөзге ілік септік жалғаулы создің тіркесін
талап егеді, ал бұнда ондай байланы с (матасу)
байқалмайды.
Синтаксистік қызметі жағынан ретгік сан есім
зат есім нің алдында келіп, анықтауыш болады.
Бұл - оны ң негізгі қызметі. Тентекті тәртіпке
шақыру -
бірінші
парыз (Иманж анов).
Екіниіі
мәселе: жұмысш ыларды топқа бөлу (М айлин)
деген сойлемдердегі
біріниіі, екінші
сан есімдері
парыз, м әселе
секілді зат есімдерді реттік ж ағы -
нан анықтап тұр. Синтаксисгік қызметі жағынан
сан есім сын есімге ж ақы н болғанды қтан, сын
есімнің алдынан келетін күшейткіш үстеуі реттік
сан есім нің тек бірінші созімен ған а тіркеседі.
Бұл қолданыста ол күшті, мықты, беделді, ал-
ды ңғы т.б. мағыналарда қолданылады. Ұжымда-
ғы ең
бірінші
адам - біздің Қасен (Сатыбалдиев).
Реттік сан есім санды қ ұғымды білдірумен
қатар заттық м ағы нада қолданылады. Осындай
мәнге ие болуымен байланысты әр түрлі грамма-
тикалық формалармен түрлене алады, яғни копте-
леді, тәуелденеді, септеледі.
Біріншісі
Каспий
теңізінің статусына байланысты болса,
екіншісі -
әлемдік мұнай тасымалдау жолдарына шығу бо-
лып саналады (“ Ег. Қазақстан”).
Біреуінікі
бұйра-
лау мол болған да,
екіншісінікі -
жайылма, ұзын
сақал (Әуезов). Адамның бәрі бірдей емес қой,
біреуімен
тіл тауып сойлессең,
екіншісімен
қатал
сойлесу керек (Момышұлы). Бұл жерден үш жұрт
|


title: МОРФОЛОГИЯ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
476 МОРФОЛОГИЯ өтіпті,
төртіншісі - біз едік (Ж үсіпқож аұлы)
м ы салдары ндағы
бірінийсі, екіншісі, екіншісінікі, екіншісімен септеліп, тәуелденіп заттық ұғымда
қолданылған.
Р еттік сан есім сө й л ем а я ғ ы н д а к е л іп ,
жіктеліп, баяндауыштың да қызметін атқара ала-
ды. Мысалы: М ынасы
- төртітиісі ( М үсірепов).
Реттік сан есім басқа тұлғада түрленбей тұрып
және ш ы ғы с септігінің көнеленуі арқылы жасал-
ған реттік м ағы наны білдіретін қыстырма сөздің
де қы зметін атқарады. М енің қалада тұрсын де-
ген м ақсаты м ,
біріншіден, әйтеуір қазақ баласын
оқы тқаны м ғой,
екіншіден, Балқия оқу оқы сы н,
шаһар тұрмысымен біраз таныссын деп едім (Ду-
латов).
Екінші, оры с-қазақ жұмыскерлері бірінің
тіліне бірі түсіне алмайты н (М үсірепов).
Екінші ж ағынан, Зейнептің ашуы барын сезген соң...
(М айлин) деген сөйлемдерде
біріншіден, екіншіден, екінші, екінші жағынан сөйлем мүшелері бола ал-
майды, олар оқш ау сөз, яғн и қыстырма сөз дәре-
жесінде қолданылған.
Реттік сан есімдер сөз тудырушы жұрнақтар
қабы лдап, басқа сөз табы на айналы п кетеді.
М ұндай сөздер көп емес. Олар
-лей ж ұрнағы ар-
қылы ж асалған
екіншілей сезі (үстеу),
-лік жұрна-
ғы арқы лы ж асалған
біріншілік сөзі (зат есім).
Бір сы н аған адамды
екіншілей сы нам а (М ахам-
бет). Әлем
біріншілігінде алғаш қы бестікке ілініп...
(“Алматы ақш ам ы ”).
5.3.3. Жинақтық сан есім Қазіргі қазақ тіліндегі ж ин ақты қ сан есім
заттың ж инақталған санды қ мөлшерін білдіріп,
неіиеу! деген сұраққа жауап беріп, сан есімдерге
-ау/-еу жұрнақтары ның жалғануы арқылы жаса-
лады.
Үіиеуі тізелерін қосқанда, найзалы баран
атты аты ны ң басын тарты ңқы рап, анау
екеуімен қатарласа берді (Сейфуллин). Адам баласы екі
нәрседен: бірі - тән, бірі жан. Достары ң мың
болса да, аз деп біл, дұш паны ң
біреу болса да,
сақтан (М ақал) деген сөйлемдердегі
екеуі, біреу, үшеуі сан есімдері ж инақты қ м ағы наны білдіріп
тұр.
Ж и н ақты қ сан есімдер
бір мен
жеті аралы-
ғындағы сан есімдерге
-ау/-еу жұрнақтарын жал-
ғау арқылы жасалады:
біреу, екеу, үшеу, төртеу, бесеу, алтау, жетеу. Мұндаек/,
алты, жеті сөзде-
ріндегі қы саң
-ы, -/ды бы стары түсіріліп қолда-
нылады.
Ж и н ақты к сан есімдердің бір ерекшелігі,
әдетте, зат есімдерсіз жеке қолданылып, заттық
мәнге ие болып, әрі санды қ, әрі заттық м ағы на-
ны бірдей білдіріп тұрады.
Алт ау ала болса, ал-
ды н дағы н ы алдырар,
төртеу түгел болса, төбе-
дегіні түсірер (Әбу Хаийан).
Екеуі коп отырмай,
үйге қайтты (“ Ғашық Наме”).
Біреуі - сол сұмдар-
ды ң Құсан залым (Байзақов). Осы үйдегі
бесеуі түгел қаракет етеді (Әуезов). Ғылым, білім әлгі
аРпылғанүш еуінен болады (Абай) деген сейлем-
дердегі
алтау, төртеу, екеумізге, екеуі, біреуі, үшеуі- нен ж инақты қ сан есімдері әрі заттық, әрі сан-
ды қ мағынада қолданылып тұр.
С оны мен, ж и н ақты қ сан есімдер зат есім-
дердің орны на жүретіндіктен, зат есімнің грам-
матикалық формаларымен түрленеді, яғни көпте-
леді, септеледі, тәуелденеді. Досы ң коп болса да,
біреуі жетпей тұрады (Б аласағұни). Абай оның
екеуіне де ауылда болуды ұйғарды (Әуезов).
Ж инақты қ сан есім тәуелденіп, атау септікте
тұры п, бастауыш қы зметін атқарады.
Екеуі де
мұздай киініпті (Мүсірепов).
Үшеуміз де жас едік,
үшеуміз де көңілді едік,
үшеуміз де қуанышты
едік (Момышұлы).
Ж инақтық сан есім ілік септікте тұрып анық-
тауыш болады. Дәме
екеуіміздің желіміз оңынан
тұрды (Ш аш кин).
Екеуінің аяқ ж ағы нда көлде-
нең жатқан (Әуезов).
Екеуіңнің баққан дүние-
лерің екі басқа (Мүсірепов).
Атау, ілік септіктерден басқа септіктерде
тұрып толықтауыш қы зметін атқарады.
Екеуін алдап (Әуезов). Таңдаулы қы зметкерлеріміздің
біреуін армия қатары на аттанды рғалы отырмыз
(Момышұлы).
Күрделі етістік құрам ында, сойлем аяғында
келіп, баяндауыш болады. Қазір Мусинде қалған
лауазым
екеу-ак (Қабдолов). Ердің созі -
біреу, көгі -
үшеу (Қ аш ғари). А ттының несібесі -
ал- тау, жаяудың несібесі - жалқы (М ақал).
Ж инақты қ сан есімдердің негізінде лексика-
сем антикалы қ, м орф ологиялы қ, синтаксистік
тәсілдер арқылы томендегідей создер жасалған.
Ж инақты қ сан есімнің ішіндегі
біреу сөзі
өзінің нақты мағы насы негізінде субъекті орны-
на жиі қолданылуымен байланысты прономина-
лизацияланы п, есімдік соз табына ауысқан. Осы
тұрғы да
біреу созінің м ағы насы контексте ғана
ажыратылады.
Біреу тойы п секірер,
біреу тоңып
секірер (М ақал).
Біреу ұқпас бұл сөзді,
біреу ұғар
(Абай) деген сойлемдерде
біреу сөзі - белгісіздік
есімдік мәнінде қолданылып тұр. Ал мына сойлем-
дерде
біреу - ж инақты қ сан есім болып табыла-
ды:
Біреуі Ы рғы збайды ң белгілі қырты - Ж ұман
(Әуезов).
САН ЕС ІМ
477 М орфологиялы қ тәсш негізінде етістік ту-
дыраты н
-л а /-л е ж ұрнақтары н қабылдап, жаңа
сөз жасайды:
екеулеп, үиіеулеп т.б. Мысалы:
Екеу- леп көтерген жүк женіл (М ақал).
Сабанды ш анаға
үшеулеп ілезде тиедік (Се-
ралин). Қ азақш а соғы м сояды екен және
біреу- леп емес, бірнешеулеп (М ұқанов).
С интаксистік тәсілмен ж ин ақты қ сан есім-
дер қосарланы п немесе а/?ясөзімен бірігу арқы-
лы үстеу сөз табына айналып кетеді:
екеу-екеу, екеуден-екеуден, екеуара т.б. Балауыз ш амның
түбінде
екеуден-екеу күңкілдесіп оты рған бы з
(Сэрсенбаев).
Екеу-екеу жұптасып, дөңгеленіп би
биледік (Тұрманжанов).
Екеуара бір м ы лты ғы -
мыз бар (Дәуренбеков).
Ж инақты қ сан есімдер құрамы ж ағы нан тек
дара түрінде ғана қодданылады.


title: Топтық сан есім - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
5.3.4. Топтық сан есім Қазіргі қазақ тіліндегі топты қ сан есімдер
заттар мен құбылыстардың санын топтап көрсетіп,
қаншадан? нешеден? деген сұрақтарға жауап беріп,
есептік, болжалдық сан есімдерге шығыс септігінің
конеленген қосымшаларының жалғануы арқылы
жасалады. Біз
екі-үштен болініп кеттік (Керім-
беков). Беті ш иқандай екі еркек, қасында
бір- бірден бала жігіт бар (М үсірепов).
Топтық сан есімдер морфологиялық құрамы
ж ағы нан дара жэне күрделі болады.
Дара топтық сан есім есептік сан есімдерде
көнеленген ш ығыс септігінің жалғануы арқылы
жасалады: Екі ана үш р ет
екеуден туған (Мұқанов).
Күрделі топтық сан есімдер бірнеше есептік
сан есімдердің тіркесіп, соңғы сы на көнеленген
ш ығы с септігінің жалғауы ж алғануы арқылы
жасалады. Д есятидворканы ң әр үйіне
10-15-тен * н е м іс іф н у ға барды (М омыш ұлы). Екі моторлы
қай ы ққа алты адам
үш-үштен бөлініп мініп, ай-
д ы н ға бет алды (Тілегенов). Қ ұйры ғы н
екі-екі- ден талдап өріп... (Біржан сал).
Сонымен бірге топтық м ағы наны білдіретін
-дан, -ден, -тан, -тен жалғауы сан есімге емес,
олардьің анықтайтын тіркескен сөзіне ж алғана-
тын реттері де болады. Жұмабекке жұмыскер ба-
сына
үш сомнан ақш а алу керек (М ұстафин).
Копей бәйбіше
бес-он түйеден тізіп, кейінгі
жүктерін де жөнелтіп жіберді (М ұстафин). На-
шарлар көлік үшін жүріп қойған, Кемітіп ақш а-
сы на
бір-бір қойдан (Торайғыров).
Топтық сан есімдер грамматикалық корсет-
кіштермен түрленбейді жэне жаңа сөздер жасай
алмайды.
5.3.5. Болжалдық сан есім Қазіргі қазақ тіліндегі болжалдық сан есім-
дер заттар м ен құ б ы л ы стар д ы ң с а н ы н д эл
б іл д ірм ей , ш ам ам ен болж ам д ап , тұ сп ал д ап
көрсетіп,
қанша? неше? қай іиамалы? қаншадай? секілді сұрақтарға жауап береді.
Он мыңдаған қой,
мыңдағантүйе иттің құлы итақайда өреді (М ұқа-
нов).
Жиырма бес күндей арм ияны ң ж оры ғы н а
біздің полкта қатысты (Момышұлы). Нағаш ысы
төрт-бес жүз атымен кеп, Ақан серінің үйіне
қонады (М ұқанов). 2-5тең гем жетпей қап, ана
байға іштегі бұзауды ал деп таптым пайда (То-
райғы ров). Қ ойш ы лы қпен
он іиақты жыл қы р-
шын жас күнін кешіріп еді (Әуезов) деген мы-
салдардагы
мыңдаған, жиырма бес күндей, 4-5 жүз, 2-3, он іиақты сөздері затты ң саны н н ақты
білдірмей, оны шамалап, тұспалдап көрсетіп тұр.
Бөлжалдық сан есімдер, біріншіден, сан есім-
дерге немесе сан есім анықтап тұрған есім сөздер-
ге әр түрлі қөсы ш алар жалғану арқылы жасала-
ды, екінш іден, сан есімнің қөсарлануы арқылы
жасалады. Осымен байланысты өларды синтети-
калық, аналитикалық тэсіл арқылы жасалған бөл-
жалдық сан есімдер деп бөлуге бөлады.
Болж алды қ сан есімдердің си н тети калы қ
тәсы арқылы жасалуы:
1. Есептік сан есімдерге
-лаған/-леген, -да- ған/-деген, -т аған/-т еген жүрнактарыныц жал-
ғануы арқылы жасалады.
Оз сы бағасы н ешкімге ж іберм егендігілш //-
даған жыл тарихында ай қы ндалған (М ом ы ш -
ұлы). 0яд<7/^бекеттердеж}'здеге//кіре қонақтар
жатыр (Мүсірепов).
2. Сан есімдерге
-дай/-дей, чпай/-тей жұрнақ-
тары ж алғану арқылы жасалады.
Төрт мыңдайжылкы сату керек (Мүсірепов).
-дай/-дей жұрнақтары ның сан есімдерді жа-
сауда мынадай ерекшеліктері бар. Атап айтқан-
да, бұл қосы м ш а, бірінш іден,
бірлік саны қосар-
ланған тұлғаларға (қырық-елудей, жиырма-отыз-
дай), екіншіден,
ондық, жүздік, мыңдық көбейтіл-
мелі сандарға (үш жүздей, өн мыңдай) көбірек
жалғ-анады.
-дай/-дей, -т ай/-т ей ж ұрнағы сан есімдер-
мен тіркесіп , мезгілдік, көлем дік м ағы н ан ы
білдіретін сөздерге жалғанып, бөлжалдық мағы -
наны білдіреді.
Жиырма километрдей “ қ ы сқ а ”
өрау жөлға салып жүрдік (Мөмышұлы). Мезгілді
білдіретін
сағат/тай, күн/дей, тәулік/тей, апт а/ дай, ай/дай, жыл/дай т.б. Арада
алты айдай уақыт
өтті (Әуезөв).
Екі айдай мен ауылға барғаны м
жоқ (Момышұлы).


text:
478 МОРФОЛОГИЯ 3.
-лап/-леп, -дап/-деп, -тап/-т еп жұрнақта-
ры сан есімдерге жалғану арқыды болжалдық сан
есімдер жасалады. Ауыл тұрғындары қал аға
мың- дап ағы лы п келіп жатыр ( “ Е г.Қ аз.” ), Ірі байлар
жалш ыны
бестеп-ондап ұстайды екен (М ұқанов).
4.
-ер ж ұрнағы
бір сөзіне ж алғану арқылы
болжалдық ұғым білдіреді. Бұл өте көне форма,
қазіргі қазақ тілінде тек бір ғана
бірер сөзінде
сақталған. Бір осалдық болады екен әр елде,
бірер айып болады екен өнерде (Иүгінеки).
5. Есептік сан есімдерге көптік жалғауы, со-
нан соң жатыс септігінің жалғауы ж алғануы ар-
қылы болж алды қ м ағы на туындайды. Ж асы
он сегіздерге не жетіп, не жетпеген жас қы з келіп
кірді (Әуезов). Біз жасы
35-40-тардағы полк ко-
мандирлерін м аш ы қтанды ры п алуымыз керек
(Момышұлы).
Болж алды қ сан есімнің аналитикалы қ тәсіл
арқылы жасалуы:
1. Есептік сан есімдердің қосарлануы арқы -
лы жасалады. Түбектің аумағы -
қырық-елу гек-
тар (М ұстаф ин). Үй саны
елу-алпысқа жетеді
(М ұқанов). Өз кіндігінен
7 -8 бала бар (Ж ұмаді-
лов). Қ азір көпті тосы п оты рған
30-40 адам бар
екен (Әуезов).
2. Есептік сан есімдерге (түбір ж әне барыс,
ш ы ғы с тұлғалары нда)
шақты, шамалы, қаралы, таман, жуық, астам, асқан, қелген, тарта, таяу сөздерінің тіркесуі арқы лы жасалады. Қ оңы р-
өзектің іш інде
ж үз қаралы мал ж аты р екен
(Мүсірепов). “ Пәлен-түген комитет” , Жуан шілен
он шақты (Ж ансүгіров).
Бір м иллионнан астам жас ж аңаш ы лдар жұмыс істейді (“ Білім және
ең б ек” ). Бір сұмдықтыж мь//ш д
шақты үйлі ша-
ғын ауыл келесі күні білді (Ж үнісов). М еніңш е,
екі ж арымның ш амасына кел ісер м із д ей м ін
(Мүсірепов). С а ға т
екі шамасында қыстақтың дәл
артына ш ықтық (Момышұлы). Қарашолақтың
60- қа тарта үйі бар (Аймауытов).
Б олж алды қ сан есімдер сан ды қ ұғы м ды
білдіріп, затесіммен тіркескенде, грамматикалық
қосымшаларды қабылдамайды. Қалғандары ара-
мызда 5-<5адам (Аманжолов). Бірінен-бірі алш ақ
с ал ы н ған о я
шақты үйлер тұр (М үсірепов). Сан
есім зат есіммен тіркеспей жеке қолданылып, со-
ның орны на жүрсе, көптеледі, тәуелденеді, сеп-
теледі.
Екеу-үшеуі қосылып “келелі” бір сөз сал-
ды (Әуезов). Болжалдық сан есімдердің барлығы
грамматикалық қосымшалармен түрлене алмай-
ды. Оны ішінде
-дай/-дей формасы арқылы жа-
салған тәсілі және қосарланған сан есімдер ғана
заттанып қолданылады.
Болжалдық сан есімдердің қосарланып келуі
арқылы жасалған бірнеше үстеу сөздер бар. Олар:
бірді-екілі, бесті-онды т.б. Отан соғы сы жылда-
рында туған
бірді-екілі м ақалаға тоқталайы қ
(Әлімбаев).


title: Болшектік сан есім - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
5.3.6. Болшектік сан есім
Бөлшектік сан есімдер - заттар мен құбылыс-
тардың бөлшектік санын, үлесін білдіреді.
Бөлшектік сан есім морфологиялық құрамы
жағынан күрделі болып келеді. Ол сан есімдердің
белгілі бір грамм атикалы қ формалары арқылы
тіркесуінен жасалады.
Бөлшектік сан есімдер тілде жай бөлшек және
онды қ болш ек болып жұмсалады. Ж ай бөлш ек
сандар сан есімдер тіркесінің бөлімі ш ы ғы с не-
месе ілік септігінің бірінде, ал алымы тәуелдік
тұлғада тұру арқылы жасалады. Қ араш ы қ лаш -
қарлары ны ң
үштен бірі
Ж әнібек ж ағы на шықты
(Есенберлин) деген сойлем де бөлш ектік сан
есімнің алымы ш ы ғы с септігінде тұрған сөз
үштен
және бөлімі тәуелдік тұлғада тұрған
бірі
создері арқылы жасалған.
Бөлш ектік сан есімдер есептік сан есімдерге
жарты, жарым, ширек
сөздерінің тіркесуі арқы-
лы және жеке тұрып қолданылуы арқылы да жа-
салады. Әуреленіпжйр/гш километрдей жер жыл-
ж ыдық (М омышұлы).Ж 7/?ьш ж олға келгеніміз-
де артымыздан директор қуып жететін (М ақата-
ев). Бір түйе
бір жарым
ж ы лқы , бір жылқы -
бір
жарым
өгіз болады (М үсірепов). Екі
жарты -
бір бүтін (М ақал). Ал соңғы
бір жарым
айда
екеуі күн сайын кездесіп тұрды десе де болған-
дай (Жұмаділов).
Біздің ұлы жеңісімізге
ширек
ғасыр толды
(Қазыбаев). М ұн дағы
жарым, жарты, екінің бірі,
тең жартысы
деген ұғы м ды білдіреді де,
ширек
сөзі
төрттің бірі
деген ұғымда қолданылған.
Ширек ғасыр -
жүз жылды төртке бөлгендегі бірін,
яғн и жиырма бес жылын айтады.
О нды қ бөлш ектік сан есім бөлімі
ондық,
жүздік, мыңдық
сияқты болып жасалады.
Бес бүтін
оннан үш
немесе үш ондық (5,3),
бес бүтін жүзден
бес
немесе бес жүздік (5,05) т.б. Бөлінетін жәрдем-
ақы
2,5
миллиард сомнан астам (“Соц. Қ аз.”).
Ұлы баба кесенесінің биіктігі - 37,5 метр (“Ег. Кдз.”).
7,5мың тұрғы ны бар бұл қаланың озіндік тари-
хы қалыптаса бастаған (“ Білім және еңбек”).
САН ЕС ІМ
479
5.4. Л ЕК С И К А -С ЕМ А Н ТИ К А Л Ы Қ Ж А ҒЫ НА Н
САН ДЫ Қ Ұ ҒЫ М Д Ы
Б ІЛ Д ІР Е Т ІН С Ө ЗД Е Р
Қазіргі қазақ тілінде сем антикалы қ ж ағы -
нан сан есімдерге ж ақы н сөздер бар. Олар:
қос,
егіз, жарты, жарым, жалқы, жалғыз, дара, сыңар,
шақырым
т.б. Бұл сөздер мөлш ерлік м ағы нада
қолданылады, бірақ лексика-грамматикалық ерек-
шеліктеріне қарай әр түрлі сөз таптары на жата-
ды. Бұзаубақтың бар малы
ж алғы з
қоңы р сиы-
ры (М айлин). Ш еттерінен
қос
ат, інген, жамбы
(тайтұяқ) сияқтыларды атасты (Әуезов).
Туған Кубан, туған Дон!
Егіз
оскен саясың
(Әбілов). Оларды лексика-семантикалық ерекше-
ліктеріне қарай мынандай м ағы н алы қ топтарға
болуге болады:
Санны ң тура м ағы насы нда қолданылатын
создер: - тең жартысын білдіретін создер:
жарты,
жарым.
Мыс.:
-бір
ұғымын білдіретін создер:
жалғыз, дара,
жалқы.
-екі
ұғымын білдіретін сөздер:
сыңар, егіз, қос,
пар.
- төрттен бір
м ағы насы н білдіретін сөз:
ширек
сөзі.
- салмақ өлшемдерін білдіретін сөздер:
мыс-
қал
(I гр.),
қадақ
(750 гр.),
келі
(I кг).,
пүт
(16 кг.),
батпан
(100 кг.).
- көлем өлшемдерін білдіретін сөздер:
бір
шымшым, бір шокім, бір уыс, қос уыс, бір тілім
(нан),
бір үйір, бір қолтық, бір шүйке, бір қүшақ, бір
қап, бір шелек, бір қасық, бір тамшы, бір шана, бір
арба, бір табақ, бір шоқ (үкі, тал), бір топ
(адам),
бір қарын, бір сандық, бір қалта.
- қалы ңды қ өлшемін білдіретін сөздер:
пы-
шақ сырты, қылыш сырты
(3-5 мм. шамасы),
шы-
нашақ, елі, бармақ
(1-2,5 см
.),екі елі, үіи елі..., сере
(7; 10 сіүц) т.б.
- ұзы нды қ өлш емін білдіретін сөздер:
елі
(1,5 см.),
екі елі, үш елі..., түтам, сынық сүйем
(14-15 см.),
сүйем
(17-18 см .),
қарыс, кере қарыс
(20-22 см.),
кез
(50 см.),
аршын
(75 см.),
қүлаш
(
1, 80-2 м.),
жарты қүлаш
т.б.
- қаш ы қты қ өлш емдерін білдіретін сөздер:
адым, қадам
(1 м
.)т аяқ тастам
(10-15 м.),
“ә й ”
дейтін жер
(100
м.),дауыс жететін жер
(250-300 м.),
шақырым
(1 км.),
иек астында, бір төбе астында
(4-5 км.),
қозы көш жер
(5-6 км.),
көз үшында
(6-
7 км.),
тай шаптырым
(4-5 км.),
қүнан шапты-
рым
(8-10 км.),
ат шаптырым
(25-30 км.),
бір
күндік жер, айшылық жол
т.б.
Ескерт у.
К ейбір м ы сал д ард ағы сан ды қ
ұғымды білдіретін создер ауыс мағынасында қол-
данылған.
5.5. САН Е С ІМ Н ІҢ С Ө Й Л Е М Д Е Г І АТҚАРАТЫН
Қ Ы З М Е Т І
Сан есім нің негізгі қызметі - м ағы насы жа-
ғынан затгы ң нақты санын білдіру б олған ды қ-
тан, әдетте, сөйлемде сан есім анықтауыш қы з-
метін атқарады. С оны мен бірге сан есім белгілі
жағдайда сойлемнің барлық мүшелерінің қызметін
де атқара алады.
1. Сан есім заттың мелш ерін, саны н, ретін,
бөлшегін білдіретіндіктен, зат есім алдында келіп,
анықтауыш болады. Ондайда сан есім өзі ан ы қ-
тайтын зат есіммен орын тәртібі арқылы қабыса
байланысады. Ж ұмысқа араласып адам бола бас-
таған ы 2-.?ж ылдан бері ғана (М омыш ұлы). Ор-
тасында
бес
үлкен ақ үйлері бар көп үйлі ауыл
(Әуезов).
Сан есім ілік септігінде тұрып та, матаса бай-
ланысып анықтауыш бола береді. Мұқаң
екеуміздің
арамызды алтын копірдей жалғайтын - ұлы Абай-
дың рухы еді (Қаратаев).
Екеуінің
осы тұрысы -
қылмысты адамның сыртынан бақылаған күзет-
тегі қарауыл секілді (М айлин).
2. Сан есім атау сегітігінде тұрып, бастауыш
қызметін атқарады.
Екеуі де
жарасымды қал-
жың сияқты (Мүсірепов).
Үіиеуіміз
жүргенде, то-
лып жатқан күш едік (Махамбет).
3. Сан есім сөйлем аяғы нда келіп жіктеліп,
баяндауыш болады. Екінші - ұят, сосын ш ы н-
дық -
үшініиі
(Баласағұни). “ Бурабай” - қазақ
даласы ны ң ең әдемі де қасиетті жерінің
бірі
(Ш а ш к и н ). Е ндігі с о ң ғ ы ке зе к -
ек е у ін ік і
(Жүнісов).
4. Сан есім барыс, табыс, жатыс, ш ы ғы с,
көмектес септіктерінің бірінде тұрып, езі бағы -
нып тұрған сөзге меңгеріле байлынысып, жана-
ма, тура толықтауыш қызметін атқарады. Аңдыс-
ты рған
екеуін
құдайым-ай! (Абай). Құран мен
Інжілдің
бірін
жазып оты рғандай, сәнм ен, бап-
пен отыр (Мүсірепов).
5. Сан есімдер септік жалғауын қабылдамай-
ақ, етістік алдында тікелей келіп, пысықтауыш
болады. Үстінен
“бес’\ “т өрт ”т п
сатылай тол-
ты ры лған ж иы рма бес көк аттестат қөлымызда
өтырды (Нұршайықөв).
6. Сан есім зат есіммен немесе қатыстық сын
есіммен тіркесе келіп, сөйлемнің күрделі мүшесі,
тіпті кейде үйірлі мүшесі де бола алады. Бұл ша-
тыр
төрт бүрышты,
кеңдігі
жүз адым,
биіктігі
үш найза
(Ж ұмабаев). Қазақ эдетінде,
қырықтан
асқан
әйел құдай жолына берілуі керек (М ай-
лин).
|


title:
ФОНЕТИКА
Жасалымы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ФОНЕТИКА Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жымдаса тоғысады (1), жасалу орнына қарай тіл
ұшы; тіл ауыз қуы сы нда ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі жартылай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін жазылып (езу
тартып) барып жасалады (1-3), ерін қаты сы на
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қы зы л иек өзара
босаң тоғы сады , тоғы сы м күш іне қарай босаң
тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұ ш ы м ен қ ы з ы л и е к т ің
тоғы сы м ы босаң леппен аяқталады , тоғы сым
бітім іне қарай б осаң лепті; дауы ссы з ызы ң
ды бы сталады , үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қаты сы на қарай жіңіш ке және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Д 1 жіңіш ке езулік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
ілгерінді, тербеліңкі (ұ я ң ), езулік дауы ссы з
дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң тоғы сы ңқы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң (ызың),
жіңіш ке, езу әуезді дауыссы з дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
ұяң, ілгерінді (жуан), езулік дауыссыз дыбыс.
Ж уан еріндік түрі: Д Ұ Р Ы С , Д О С т.б.
(17- 3- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
жымдаса тоғысады (1), жасалу орнына қарай тіл
ұшы; тіл ауыз қуы сы нда кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қарай кей ін ді; дауыс
желбезегі жартылай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін дөңгеленіп
(сүйірленіп) барып жасалады (1-2), ерін қатысына
қарай еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
босаң тоғы сады , тоғы сы м күш іне қарай босаң
тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
тоғы сы м ы босаң леппен аяқталады , тоғысым
бітім іне қарай босаң лепті; дауы ссы з ызың
дыбысталады, үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қаты сы на қарай жуан ж әне ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Д° жуан еріндік түрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=60#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң_(ызың),_жіңіш_ке,_езу_әуезді_дауыссы_з_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=60#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_тоғы_сы_ңқы_,_ілгерінді,_тербеліңкі_(ұ_я_ң_),_езулік_дауы_ссы_з_дыбыс._Айтылым_белгілері


text:
480 МОРФОЛОГИЯ 5.6. А Р И Ф М Е Т И К А Л Ы Қ А М АЛДАРДЫ Ң Т ІР К Е С У
Ж О Л Д А Р Ы
Қазіргі қазақ тілінде ариф м етикалы қ амал-
дарды жүргізу үшін белгілі бір формаларда тұру-
ды қажет ететін тіркестерді қолдану қалы птас-
қан. М атематикада амалдың торт түрі қолданы-
лады. Олар: қосу, алу, көбейту, бөлу.
1. Қосу ам ал ы . Бұл табыс септігі мен жатыс
септігінің ж алғаулары арқы лы жасалады.
Екі жүзді екі жүзге косу; Жүзге екі жүзді косу керек. 2. Алу ам ал ы . Ш ы ғы с септігі мен табыс
септігі арқылы жасалады (орындары ауысып қол-
даны ла береді)
Бес жүзден екі жүз елуді алу не- месе екі жүз елуді бес жүзден алу. 3. Көбейту ам ал ы . Бұл қосу амалы ндағы
формалар арқылы жасалады.
Бесті беске көбейту немесе беске бесті көбейту. 4. Болу ам алы . Бұл табыс септігі мен барыс
септігі арқы лы жасалады.
Жиырманы онға бөлу (орындары ауыспайды).
6. Е С I М Д I К
6.1. Е С ІМ Д ІК Т Е Р ТУРА ЛЫ Ж А Л П Ы СИПАТТАМ А
Сөздерді таптастырудың белгілі жүйеге түсіп
қалы птасқан негізгі үш принціпіне сай, қазақ
тіліндегі есімдіктер де лексика-сем ан ти калы қ
сипаты, морфологиялық ерекшелікгері және син-
таксистік қызметтеріне байланысты жеке бір дербес
сөз табы болып болінеді.
6.1.1. Л ексика-семантикалық сипаты
Есімдіктерді дербес сөз табы деп тануда не-
гізінен лексика-сем антикалы қ принцип басш ы-
лы ққ а алынады. Өйткені есімдіктердің м ағы н а-
лары өзге соз таптары ны ң м ағы налары н а қара-
ғанда коптеген озіндік ерекшеліктерімен оқш ау-
ланып, айры қш а козге түсіп тұратын мағы налар
болып келеді. Б ірақ есімдіктерді жеке соз табы
деп танудың негізгі принципі олардың лексика-
сем ан ти к ал ы қ белгісі дегенде, есім діктердің
өзіндік кейбір грамматикалық ерекшелікгерін сырт
қалдыруға болмайды.
Есімдіктер - м ағы насы тым жалпы создер.
Есімдік создер сөйлемнен тыс жеке-дара тұрған-
да немесе сөйлем ішінде қолданылғанымен озіне
қатысты басқа создер және оқиғалардан белек
алы нғанда, мағы налары қаш ан д а д ә л нақтылы
болып келмей, өте жалпылама қалыпта кездесіп
отырады. М әселен: м ен, сен, сол, кім ?, не?, озі,
бәрі, біреу, ештеңе сияқты есімдік сөздердің ма-
ғы насы на көңіл бөлейік. Бұл сөздерде дәл осы-
лай жеке-дара тұрғанда ешбір мағыналық дәлдік,
м ағы н алы қ нақты лы қ жоқ. М ен деген есімдік
түптеп келгенде - “ 1 ж ақ - сойлеуші” , сендеген
есімдік “2 ж ақ - тыңдауш ы” , к ім ?, біреу - де-
гендер әйтеуір “адам ” ,ештеңе - әйтеуір бір “зат”
т.б. сияқты жалпылама берілетін ұғымдарды ғана
корсете алады. Бұлардыңтүп негізінде “сойлеуші” ,
“ты ңдауш ы ” , “адам ” , “ зат” т.б. сияқты заттық
ұғымдар аң ғары лған ы м ен , олар нақтылы түрде
ай қы н , ан ы қ болып берілмейді, өте жалпылама
қалыпта ұғы ны латы н м ағы налар есебінде бері-
леді.
М ен өлсем де - өлемін жөнімменен Тәннен басқа немді алар өлім менен (Байтұр-
сынов).
Біз қазақ тіліндегі сөздің бэрін білгеніміз қазақ тілін қолдана білу болып табылмайды (Байтұр-
сы нов).
М ен үшін сондай достың бірісенсің (Иса-
беков).
Ол тірі пендеге зәбірі жоқ “қүдай ” деген қоңыр адам (Аймауытов) деген сойлемдердегі ес-
імдіктердің қайсысының болса да мағынасы нақ-
ты емес.
Есімдіктердің м ұнш алы қ тым жалпы м ағы -
нада қолданылуын, әрине, олардың реальдық
нақты лы қтан қан ш алы қ алш ақтап, қанш алы қ
абстракциялану дәрежесіне жету шегінің көрінісі
деп ұғы нған жон.
А бстракцияланудың тым ж оғары дәрежеде
болуымен ты ғы з байланысты бұл мағы налы қ
жалпылық барлық есімдіктерге бірдей тән қасиет
болып саналады. Есімдіктердің жалпылама ма-
ғыналары белгілі бір сойлемдерде, контексте қол-
дану ретіне қарай және сез тіркестері мен сойлем-
дерде берілген ойды ң жүйесіне қарай әр қилы
нақтылы мағы наларға ие болып отырады.


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 611

text:
Жүніс сегіз жаста еді.
Ол
оқи да, жаза да
білмеуші еді
(Дулатұлы). -
Түндегі бір даурыққан
хабар екен ғой?- Естісең,
сол (Аймауытов).
Біраз-
д а н со ң
о з і
де к ір і п к е л д і .
( И с а б е к о в ) .
- К ім м ен
күрес деп отырсыңдар
? -
Ш әкіманмен
(Аймауытов) деген деолж іктеу есімдігі “Ж үніс”
деген, сол сілтеу есімдігі “хабар” деген, “кіммен?”
сұрау есімдігі “ Ш әкіманмен” деген реальдық нақ-
тылы мағы наларға ие болып тұр.
Есімдік сөздердің мағы налы қ ерекшелігінің
келесі бір озіндік белгісі - олардың әрқашан субъек-
тімен байланысты болуы. Есімдік сөздер әрқа-
шан сойлеуші немесе сойлемдегі субъектінің суб-
станцияларға, құбылыстарға және олардың сапа-
ЕС ІМ Д ІК
481
лары мен қасиеттеріне қаты насы н көрсетуші
сөздер болып саналады. Бұл қатынастар есімдік-
тердің өз ішінде тікелей нұсқау, аралық қатынас,
белгісіздік т.б. сияқты болып келе береді. Қаты-
настардың осылайша әрқилы болып келуі еш қа-
ш ан субстанциялар мен құбылыстардың қасиет-
тері мен сапаларына байланысты тумайды, қай-
та керісінш е, оларға арналған субъектілік қаты-
настың негізінде, қатынастың субъектімен тығыз
байланы ста болуы негізінен барып пайда бола-
ды. М эселен, жіктеу және өздік есімдіктерінде
ондай қатынас сөйлеушінің сөйлемдегі субъекті-
ге тікелей нұсқау амалымен беріледі. -
Кідірмей-
ақ, Қартқожа,
сен
құнаныңа мініп, бұ кісіге ер дағы,
Балдекең аулына дұрыстап апарып сал, -
дегенде
сөйлеушінің қатысы тыңдаушымен тікелей жаса-
лы п тұрғаны н көреміз, сен сөзі тыңдауш ыға - II
ж ақ (Қ артқож аға) тікелей нұсқау ретінде айты-
лы п тұр.
6.1.2. М орфологиялық ерекшеліктері
Есімдіктердің мағы налары тым жалпы бол-
ғанымен, ол мағыналар түптеп келгенде зат және
заттық белгі деген ұғымдармен ұштасып, жалпы
зат не заттық белгі деген ұғымдарды білдіріп,
сол ұғымдардың жалпы түрдегі атауы болып ке-
леді. С онды қтан да олардың осы заттық және
заттық белгісі деген ұғымдарды жалпылама бол-
са да, бойына сақтау қасиетіне байланысты, есім-
діктер атауыш сөздер қатарына жатқызылады.
Есімдіктер түгел ал ған д а ж алпы атауыш
сөздер болып саналады да, ол атаулық қасиет
ішінара күрделі екі жікке бөлінеді. М ысалға мен,
сен жіктеу есімдіктерін бұл, сол сілтеу есімдік-
терін, кім ? не? қай? сұрау есімдіктерін алайық.
Егер осьгесімдіктердің негізгі атаулық м ағы на-
ларын таптастырып қарайты н болсақ, заттық
ұғы м дағы сөздер және заттың белгісі ұғы м ы н-
д ағы сөздер болып іштей күрделі екі ж ікке
бөлінетіндігін көреміз. Сонда м ен, сен, кім? не?
есімдікгері заттық ұғымдағы сөздер - затгық атау-
лар болады да, бұл, сол, қай? есімдіктері заттың
белгісі ұғы м ы ндағы сөздер - белгі атаулары бо-
лып шығады.
Міне, осы негізгі мағы налы қ жіктер өз тара-
пынан есімдік сөздерді, біріншіден, заттық ұғым-
дағы сөздер - субстантивтік есімдіктер, екінш і-
ден, заттың белгісі ұғымындағы сөздер - атрибу-
тивтік есімдіктер деген екі салаға бөледі.
М орфологиялық ж ағы нан есімдіктер түрле-
нетін сөздердің тобы на қосылады. Осы негізгі
екі жік есімдіктердің түрлену жүйесінде де негізгі
жетекші рөл атқарады. М ысалы, субстантивтік
есімдіктер қолданылу ретіне қарай, зат есімдер
сияқты көптеліп те, тәуелденіп те, септеліп те,
жіктеліп те қолданыла беретін болса, атрибутивтік
есім діктер дәл оз м ағы н асы н да қолданы лы п
тұрғанда, түрлену формаларының ешқайсысын да
қабылдамайды. Түрлену формалары атрибутивтік
есімдіктерге тек субстантивтенген жағдайда ғана,
я ғн и заттық ұғы м ға ие болғанда ғана қосыла
алады.
Есімдіктерді өзге соз таптарынан бөліп, жеке
даралап тұратын морфологиялық ерекше белгісі
- есімдіктердің бэріне бірдей, бәріне тең ортақ
заңды лы қ деп қарауға болатын белгілі бір ф ор-
малар немесе өзгеру тәсілдерінің ж оқты ғы . Бұл
ерекшелік негізінен есімдіктердің іштей субстан-
тивтік және атрибутивтік болып, м ағы налы қ екі
жікке бөлінуімен тікелей байланысты.
Д егенм ен, есімдіктерді түгел қамти алатын-
дай м орфологиялық өзгерістер, формалар бола
қоймаса да, есімдіктердің кейбір топтарына тән
атап өтуге тұрарлық, өзіндік мөрфолөгиялық түрле-
ну ерекшеліктері де бар. Ондай ерекшеліктер, ең
алдымен, есімдіктердің көптелу және септелу жүйе-
лерінде өте айқы н көрініп тұрады. Бұған көптік
м ағы наны білдіруші з морфемасы (біз, сіз деген-
дегі) және жіктеу, сілтеу есімдіктерінің септелу
жүйесінде түсіп қалатын, барыс септігінде пайда
болатын Н дыбысы жатады. Бірен-саран қосым-
шалар арқылы ғана жасалған кейбір көне сөздер
бөлмаса, есімдіктерден жаңа сөздер жасалмайды.
6.1.3. Синтаксистік қы зметі
Есімдіктердің синтаксистік қызметі де өлар-
дың тым жалпы түрде берілетін мағыналарының
негізінде субстантивтік және атрибутивтік болып
келуіне байланысты. Қайбір есімдік сөздер бол-
масын осы негізгі екі саланың қай бөліміне жа-
таты ны на қарай, өлардың синтаксистік қызметі
де сөған лайы қты бөлып келеді. М әселен, суб-
стантивтік есімдіктер сөйлемнің барлы қ мүшесі
бөла алатын бөлса, атрибутивтік есімдіктер анық-
тауы ш тық қы зметке бейім тұрады. Сөйлемнің
өзге мүшелерінің қызметін тек субстантивтенген
жағдайда ғана атқара алады.
Есімдік сөздердің жалпы синтаксистік бір
ерекшелігі, есімдіктердің өзіне бағыныңқы сөздері
бөлмайды. Я ғни есімдіктер сөйлемде қөлданыл-
ғанда, еш қаш ан өзіне тән анықтауыш немесе
пысықтауыш мүшелерді қажет етпейді.
482
М ОРФОЛОГИЯ
Соны мен, қоры та айтқанда, есімдіктер - ма-
ғыналары тым жалпы, контексте қолдану мақса-
тына қарай әр түрлі нақты лы м ағы н аларға ие
болаты н, суб ъекти вті-об ъекти втік н ұсқауш ы
сөздер. Олар - іштей субстантивтік және атрибу-
тивтік болып күрделі екі жікке бөлінетін, соған
байланы сты бәріне ортақ түрлену ф ормасы ж оқ
және син таксистік қызметі де әр алуан болып
келетін сөздер.
6 .2 . Е С ІМ Д ІК Т Е Р Д ІҢ Т Ү Р Л Е Р І
Есімдік сөздер өз ішінде бір-бірінен жіктері
ай қы н көрініп тұратын бірнеше топқа бөлінеді.
Есімдіктің бұлайша ішінара бірнеше топқа бөлінуі-
не лексика-семантикалы қ принцип негіз болады.
Сонда есімдік создер м ағы налы қ ерекшеліктері
ж ағы нан жеті топқа бөлінеді:
1) Ж іктеу есімдіктері;
2) Сілтеу есімдіктері;
3) Сұрау есімдіктері;
4) Өздік есімдіктері;
5) Ж алпылау есімдіктері;
6) Белгісіздік есімдіктері;
7) Болы м сы зды қ есімдіктері.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жіктеу есімдіктері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
6.2.1. Жіктеу есімдіктері Ж іктеу есімдіктері әрқаш ан белгілі бір жақты
көрсету үшін қолданылатын сөздер болып санала-
ды. Сол себепті олар үнемі адаммен байланысты,
я ғн и сөйлеуші, тыңдаушы және бөгде кісі деген
ұғымдармен байланысты қолданылады. М ысалы,
мен деген сөзден әрқаш ан 1 ж ақ - сөйлеуші,
сен деген сөзден - 2 ж ақ тыңдаушы, ол деген сөзден -
3 жақ бөгде кісі деген ұғымдарды ұғы н ған болар
едік.
Мен оның әнін қимылсыз ұзақ тыңдадым (Исабеков).
Ондасен түк те білмейтін шикі екенсің (Исабеков).
Қасендікінде Төлеген отыр екен. Ол сонда қьізмет кылатын (Аймауытов).
Ж іктеу есімдіктері белгілі бір жақты көрсе-
туімен бірге әрқаш ан сөйлеушімен ты ғы з байла-
ныста қолданылады. Сондықтан да олар өзгелер-
ге (тыңдаушы мен бөгде кісіге) сөйлеушінің қаты-
насы қай дәрежеде болатыны на сай жұмсалып,
соған лайы қты белгіленіп оты рылады . Я ғн и
жіктеу есімдіктері сөйлеуші, тыңдаушы және бөгде
кісі деп бөлінуі осы қатынастар дәрежесіне сай
белгіленеді.
М ен де балшабайға жазылып, м ы л- тык алсам деп ойладым да жүрдім (Аймауытов)
дегендемен сөзі сөйлеушінің өзіне тікелей нұсқай
айтылып, 1 ж ақ - сөйлеушіні көрсетіп тұр.
Құлыным-ау, сен отыра түрсаңшы (Исабеков)
дегенде,
сен сөзі сөйлеуш інің ты ңдауш ы ға тіке-
лей қаты насы мен айтылып, 2 ж ақ - тыңдауш ы-
ны көрсетіп тұр.
Салтанаттың мінез-күлкы мен армандаған- дай боп шыкты. Ол той өткен соң-ак үй~ішінің тірлігіне араласып кетті (Исабеков) дегендегі ол
сөзі сөйлесушілерден болек адамға нұсқай айты-
лы п, 3 ж ақ - бөгде кісіні көрсетіп тұр.
Түркологияда жіктік жалғаулары жіктеу есім-
діктерінен пайда болған деген пікір бар.
Жіктеу есімдігінің үшінші жағы, әдетте, сілтеу
есімдігімен ортақ болып келеді.
Ж іктеу есім діктеріне тән ж ақты қ қасиет
үшінші ж ақ ол жіктеу есімдігі мен сілтеу есімдігі
ол сөзінің жігін айыруда ерекш е көзге түседі.
Ө й ткен іол сөзі әрі адамды, әрі заттар мен құбы-
лыстарды да, іс-әрекет, қим ы л, сан-сапаны да
көрсете алатын әр ж ақты сөз болып саналады.
Сол себептіол сөзі қолданылу ретіне қарай бірде
жіктеу есімдігі, бірде сілтеу есімдігі болып ке-
летін ж ағдайлары бар. О ны ң қай кезде жіктеу,
қай кезде сілтеу есімдігі болып қолданылуын біз
негізінде қандай ұғымда қолданылып тұрғанына
қарай, яғн и ол “адам ” деген ұғымда қолданы-
лы п тұр ма, немесе басқалай зат не құбылыстар
деген ұғымда қолданылып тұр ма, міне, осы не-
гізге сүйене отырып, жіктеу я сілтеу есімдігі деп
тани аламыз. Егерол сөзі адамды көрсететін бол-
са, жіктеу есімдігі болады.
О л каланың, үшкөлдің, медресенің, оқудың жайынан сүрады (Аймауытов).
Ал заттар мен құбы лы с, іс-әрекет, сан-сапа
т.б. көрсететін болса, сілтеу есімдігі болып таны-
лады.
Білімді жүрттарда білім жарысы деген бо- лады. Ол жарыста бэйгеге түсе алатын білімділер, зейінділер (Байтұрсынов).
Демек, жіктеу есімдіктері дегеніміз сөйлеу-
шіге қандайлық қатынаста екендігіне сай белгілі
бір ж аққа нұсқай айты латын сөздер болып ш ы-
ғады. Жіктеу есімдіктері сан ж ағы нан көп емес.
Олар:
Ж екеше түрінде
I ж ақ


title:
мен
- сөйлеуш іні корсетуші
II

text:
ЕС ІМ Д ІК
483
Ж іктеу есімдіктері өздерін басқа да сөздер-
мен жалғастырып байланыстыратын әрқилы мор-
фологиялық түрлендіруші формаларды қабылдай
алады.
Жіктеу есімдіктері өзінің негізгі ж ақты қ ма-
ғынасында қолданылғанда, тәуелдікжалғауының
тек абстракциялы меншікті білдіретін түрі -
нікі,
-дікі
қосымшаларын ғана қабылдайды.
Менікі де
кет ті
(Аймауытов).
Қан тамш ылап тұрса да
көзден жас ағып,
“Сенікі ж өн”, - деп құлаққа
ілген жан бар м а ?
(Дулатов). -
Қой,
оныкі емес
(Дулатов).
Есімдік қай ж ақта тұрса, о ған сол ж ақты ң
ғана жіктік жалғауы жалғанады.
I жақ. менмін, бізбіз, біздерміз
II жақ. сенсің, сізсіз, сендерсің, сіздерсіз
III жақ. олар
Сөйлемде бастауыш жіктеу есімдіктерінің бірі
болса, баяндауыш пен, көбінесе, ж ақ ж ағы нан
қиы сы п тұрады.
Мен жылы сөзді, алдымен айна-
лып кетейін, осы күнгі Ахмет деген кісіден ғана
естідім
(Дулатов).
Жіктеу есімдіктерінің бәрі де септік жалғау-
ларын қабылдайды. Олардың септелу жүйесі мы-
надай болып келеді:
Жекеше түрі
Атау
мен
сен
сіз
ол
Ілік
менің
сенің
сіздің
оның
Барыс
маған
саған
сізге
оған
Табыс
мені
сені
сізді
оны
Жатыс
менде
сенде
сізде
онда
Ш ығыс
менен
сенен
сізден
онан
(одан)
Көмектес менімен
сенімен
сізбен
онымен
Көпше түрі
Атау
біз(дер)
сендер
сіздер
олар
Ілік
біз(дер)дің
сеңдердің сіздердің олардың
Барыс
біз(дер)ге
сендерге
сіздерге
оларға
Табыс
біз(дер)ді
сендерді
сіздерді
оларды
Жатыс
біз(дер)де
сендерде
сіздерде оларда
Шығыс біз(дер)ден сендерден сіздерден олардан
Комекгес біздермен
сеңдфмен сіздермен опармен
Бұл үлгіде, ең алдымен, көзге түсетін ж ағ-
дай - біріншіден,
Достарыңызбен бөлісу:


title: біз (дер), сендер, сіз, сіздер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
біз (дер), сендер, сіз, сіздер,
олар
сөздерінің озге де есім создер сияқты , есім
создермен бір ізде септелуі де, екінш іден
-н
ды-
бысына біткен
мен, сен, ол (он)
сөздерінің біраз
өзіндік ерекшеліктерімен септелуі.
Септеу үлгісіндегі бірінші ерекшелік -
н
ды-
бысының қазақ тіліндегі ілік, барыс, табыс, шы-
ғы с сеп тік ж алғаулары н да түсіп қалуы. Ол,
біріншіден, қазақ тілінің жатыс септігіндегі
мен-
де, сенде, онда
сөздерінде сақталып отырылатын
ндыбысынан көрінсе, екіншіден, өзге түріктілде-
ріндегі басқа да септіктерде сақталып отырыла-
тын
н
ды бы сы нан аны қ байқалады.
М ысалы: барыс септігі қазіргі өзбек тілінде
менга, сенга, унга,
ұйғы р
тіліндеунинға
болып
айтылады. Ш ы ғы с септігі қазіргі азербайжан,
ноғай тілдерінде
мәндән, сәндән, ондан;
құм ы қ,
қарачай, қы рғы з тілдерінде
менден, сенден, ан-
дан;
озбек тілінде
мендан, сендан, ундан
деген
сияқты
н морфемасын
сақтай қолданылуы, әри-
не, тегін заңды лы қтар емес. Бұл ж ағдайларды ң
бәрі де түптей келгенде, қазіргі кезде айтылу нор-
масынан сы р тқал ған ілік, барыс, ш ығыс, табыс
септіктеріндегі
н морфемасының
бір кездерде
қазақ тілінде де септік жалғауларының алдында
түсірілмей қолданылғанын анық аңғартады. Бұған
қосымш а, кейбір ескерткіштерде ілік септігінің
мәннің, сәннің
болып қолданылған дағдылары да
кездеседі. Демек, бұл фактілер қазақ тіліндегі
мен,
сен, ол
жіктеу есімдіктерінің септелу жүйесінде
қы сқарта, ықш амдай айтылу бағытында,
мәннің
> мә-нің, сәннің > сә-нің
деген сияқты
н
дыбы-
сының түсіп қалғаны н толық дәлелдей алады.
Септеу үлгісіндегі екінші ерекш елік - барыс
септігінде н ды бы сы ны ң пайда болуы. Барыс
септік жалғауының түрлері мен даму жүйесі жай-
лы көптеген пікірлер кездеседі. Бұл пікірлерді
жүйелей келгенде, негізінде үш салаға топтауға
болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
)
Барыс септік жалғауы басында
-ғару

text:
484
М ОРФОЛОГИЯ
Екінші, қазақ тіліндегі метотезис әдетте көрші
екі дыбыстың орыңдары ауысып (түпкір/Дүкпір, т.б.)
қолданылуында ғана кездесетін заңдылық. Мұнда
ешбір көнелік не ж аңалы қ дегендей, немесе ма-
ғы налы қ ерекш елік дегендей із қуалай сырын
ашатын өзіндік белгілер де, ерекшеліктер де жоқ.
Бұл тек айту дағды сы нда кездесетін бірлі-жарым
алш ақтықтар боп танылады.
Ү ш інш і,
-ғар
ерте кезде
-ғару
ф ормасы нан
қы сқарған деген пікірде екі түрлі жағдай бар:
1) -ғар
қосымшасын
-ғару
формасынан қыс-
қарды деу;
2) -ған
қосы м ш асы н
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=615#-ғар_ерте_кезде_-ғару_ф_ормасы_нан_қы_сқарған_деген_пікірде_екі_түрлі_жағдай_бар:_1)_-ғар_қосымшасын_-ғару

title:
)
Барыс септік жалғауы басында
-ғару


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=615#Сонда-ғару_>_-ғар_>_-ған_болып_қалыптасқан._2)_Барыс_септік_ж_алғауының_соңғы_н_ды-_бысын_ингредиент_деп_тану._Бұл_негізінде_оғар

title:
)
Барыс септік жалғауы басында
-ғару


-ғар қосы м ш асы нан
пайда болды деу.
Бұл екі пікірдің алды ңғы сы н толы қ м ақұл-
дауға болады. Ө йткені
-ғару > -ғар ізі ескі қол-
жазба ескерткіштерден бастап бүгінгі түрік туыс-
тас тілдердің қазіргі айтылу нормасынан да көптеп
кездесетін дағды ны ң бірі боп саналады. Ал, соң-
ғы пікір біраз ойлануды қажет етеді. Өйткені, ең
алдымен, қазақ тілінде, тіпті жалпы түрік туыс-
тас тілдерде де
р ды бы сы ны ң
н дыбысына ауысу
дағды сы жоқ. Екінш іден,
р дыбысы орны на
н дыбысын қолданудың сонш алық қажет болатын-
дай тұрақты себебі де ж оқ. Сол себепті
-ған қосымш асы н
-ғар қосы м ш асы нан шықты деген
пікір әлі де болса аны қтай түсуді қажет етеді.
Біздің ойымызша, барыс септігінің
-ған фор-
масы
-ғар формасынан шықпаса керек. Бұл фор-
маларды тілдің даму процесінің белгілі бір кезе-
ңінде бірқатар пайда болып, күні бүгінге дейін
қатар өмір сүріп келе жатқан формалар деп қара-
ған жөн. Бұлай деп айтуы мы зға осы екі ф орма-
дан жеке-жеке салаға бөліне өрбіп тараған көпте-
ген қы сқарған фөрмалардың
-ғар -ңар -ңа / / -ңә //- ң е және
-ған -ғ а //-г а / / - г ә / / - г е сияқты фөр-
малардың бар екені берік тиянақ бөла алады.
Септеу үлгісіндегі үш інш і бір ерекш елік
кемектес септігінде
ы, і ды бы стары ны ң пайда
бөлуы. Бұл көмектес септігінің тұлғалық құрамы
ме-ні-мен деген сияқты жеке бөлшектерден тұра-
ды. Сөнда
ме деген түбір мөрфема да,
-ні деген
бір кездерде дербес м ағы налы сөз бөлған
нәң (“ вещ ” ) дегеннен ш ы ққан
-нің м өрфемасы ны ң
ф өнетикалы қ өзгеріске түсе ықшамдалу дәре-
жесінің бір көрінісі бөлып саналады. Ал, сөңғы
-м ентұлғасы көмектес септік жалғауы. Бұл тұлға
- ертеде төлы қ м ағы налы шылау сөздерден


title:
-ғар
қосы м ш асы нан
пайда болды деу.
Бұл екі пікірдің алды ңғы сы н толы қ м ақұл-
дауға болады. Ө йткені
-ғару > -ғар


title:
мы-
нан//менен > ман / / мен - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
мы- нан//менен > ман / / мен деген сияқты жолдар-
мен пайда болған қосымша.
Ж іктеу есімдіктері сөйлемде бастауыш, ба-
яндауыш, толықтауыш, анықтауыш қызметін ат-
қарады.
Мен акын, шешен, тілліар бабаларыңның бүлбүлдай сайраған тілі едім (Дулатов).
Маған әкеліп араб мен парсыны косты (Дулатов).
Бірде- мені бұтът-шатып жазды да, міне, сені қазакы- ландырдық деі/д/'(Дулатов). -
Бүгін сіздің
баянда- маңыз болады екен, - деп бір жапырақ қағазды ұсынды (Аймауытов).
Біз сендерлікі (Аймауытов)
деген сөйлемдердегі
мен, біз есімдіктері бастау-
ыш бөлып
маған, сені есімдіктері төлықтауыш
бөлып,сіздің есімдігі анықтауыш
болып,сендерлік есімдігі баяндауыш болып тұр.
Жіктеу есімдіктері өздігінен жеке тұрып еш-
қаш ан да дара пысықтауыш бөлып қызмет атқа-
ра алмайды. Демек, пы сы қтауы ш ты қ қызмет
жіктеу есімдіктеріне тән қасиет болып саналмай-
ды. Сол сияқты аны қтауы ш ты қ қы зметтің де
жіктеу есімдіктерінде аясы тым тар, ол қызмет
ілік септігіндегі жіктеу есімдіктеріне ғана тән.
Біздіңзаманымыз - өткен заманның баласы, ке- лер заманның атасы (Байтұрсынов).
6.2.2. Сілтеу есімдіктері Сілтеу есімдіктеріне тән сөздердің негізгі лек-
сикалық мағыналары аралық қатынастарды көрсе-
ту болып табылады. Сол себепті сілтеу есімдік-
тері әрқаш ан сөйлеушіге не сөйлемдегі субъекті-
ге субстанциялар мен құбылыстарды ң әр алуан
ж ақы н не алыстық сияқты аралы қ қатынаста-
рын білдіріп өтырады.
Анау қалмақшының иті, мынау -
қасқыр тымақтың иті (Аймауытөв).
Бүгін қойды


title:
сонау Қызылжар ж ақтағы кең жа-
зыққа айдадым
(И сабеков).
Ана

text:
болады.
Анау шамаданым,
мынау ілулі тұрған
киімдерім, баска нәрсеміз жок
(Дулатов).
Әне жер-
де,
міне жерде бұрқыраған түтін
(Аймауытов)
дегенде,
мынау, міне
ж ақы н аралы қтағы ,
анау,
әне
алысырақ жердегі заттар мен құбы лы старға
нұсқай айтылып тұр.
Екіншіден, мағыналық айырым қарама-қар-
сы қойы п салы стыруға келетін “ж ақы н ы р ақ”
және “алы с” деген аралы қ ұғымдарды білдіре
алатын сілтеу есімдіктерінің арасында болады. Бұл
жерде алғы “ж ақы н м ен ” салыстыруда “алысы-
рақ, болған сөздер “алы сты ң” қасы нда “ж ақы -
н ы р ақ” болып көрінеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 619

text:
Анау сар адырдың иығы- нан түсіп, созылып келе жаткан калың көшті кара! (Аймауытов).
Сондыктан, көкпар хабары сонау Қазыкұрттың бауырынан шықса да, Ыбыштың баруын әкем іштей тілеп отырады (Исабеков) де-
генде,
анау сөзінің
сонау сөзіне қараған да “жа-
қынырақ” қашыктықтағы затгарды нұсқай көрсе-
тетіні айқы н көрініп тұр.
Үшіншіден, мағыналық айырым қарама-қар-
сы қойы п салы стыруға келетін “ж а қ ы н ” және
“алы с” деген алш ақ аралы қ ұғымдарды білдіре
алатын сілтеу есімдіктерінің арасында болады. Бұл
жол - ж ұмакка апаратын жол секілді. Осы
жол- м ен барып кызыкты, тәтті сұлу өмірдің есігін ашатын секілді (Аймауытов). Сол
кезде мен энде- темін (Исабеков). Ол
жакта кезек күтіп жа- тып калмасаң бір қора койды кырку деген сөз емес (Исабеков) дегенде,бұл, осы сөздері м ен со л , ол
сөздерінің аралы қ қатынасты білдіру мағы нала-
ры бірдей емес. Б ұл, осы деген есімдіктер көз
алды ңдағы , ж ақы ндағы ж олға нұсқағанды қты
білдірсе, сол, ол есімдіктері алы стағы , ұзақ бір
кезге нұсқай қолданылып тұр.
Бұл келтірілген салыстыру жіктері қалай да
жіктеу есімдіктерін жұптап қана қарам а-қарсы
қою ға болатынын аңғартады. Сонда бір есімдікті
әдетте бір ғана есімдікпен салыстыра қарау орынды
болады да, аралық қатынас екі ш екпен, яғн и жа-
қын-альТсырақ, алы с-ж ақы ны рақ, ж ақы н-алы с
деген шектермен шектеліп отырылады. Олай бол-
са, қарама-қарсы қойып салыстырудағы аралық
шектерді білдіру мағыналарының жүйесін мына-
дай үлгімен беруге болар еді.
Жақын
Алысырақ / /
Ж ақынырақ
Алыс
Бұл
-
ол
Міне
әні
_
Мына
ана
сона
мынау
анау
сонау
(осы)
осынау
(сонау)
осы
-
сол
-
-
түу(түнеу),тонау
Бұл үлгідегі “а л ы с ы р а қ // ж ақы н ы р ақ” де-
ген м ағы наларды білдіретін әні, ана, анау,
осы- наусөздері “ж а қ ы н ” мен “алы с” ұғы м дары ны ң
арасы ндағы орталы қ қаш ы қты қ есебінде көзге
түсіп, екі шектің ұштасуына себеп болатын бас-
палдақ сияқты болып көрінеді. Бұл сөздер екі
ізбен қарам а-қарсы лы қта айты лған ж ұпты қ ма-
ғы наларды ң басы біріккен, сөйтіп ж ақы н ды қ
ж ағы нан алып қарап, ж ақы н мәнді сөздермен
салыстыра жұптағанда алысқа тән - “алы сы рақ”
мағынаны білдіретін, ал, алыстық ж ағы нан алып
қарап, алыс мәнді сөздермен салыстыра ж ұпта-
ғанда ж ақ ы н ға тән - “ж ақы н ы рақ” м ағы наны
білдіретін орталы қ сөздер болып танылады. Сол
себепті оларды сілтеу есімдіктерінің аралық қаты-
настарды білдірудегі мағыналарының дербес жеке
бір саласы деп қарап, орталы қ қаш ы қты қты
білдіруші сөздер есебінде бөліп қарауды жөн
көрдік.
Бұлардан өзге ауыз тілінде


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
кейінді, тербеліңкі (ұяң), еріндік дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң то ғы сы ң қы ,
көмей қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң, жуан,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
ұяң, кейінді (жуан), еріндік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке еріндік түрі: Д Ү Н И Е , Д Ө Ң т.б.
(1 7-4-сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жымдаса тоғысады (1), жасалу орнына қарай тіл
ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы н а қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі жарты лай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін дөңгеленіп
(сүйірленіп) барып (1-2) жасалады, ерін қатысына
қарай еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
босаң тоғы сады , тоғы сы м күш іне қарай босаң
тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
тоғы сы м ы босаң леппен аяқталады, тоғы сы м
бітім іне қарай босаң лепті; дауы ссы з ызы ң
ды бы сталады , үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Д 10 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ң қы ,
ілгерінді, тербеліңкі (ұяң), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң тоғы сы ңқы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң, жіңішке,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
ұяң, ілгерінді (жіңішке), еріндік дауыссыз дыбыс.
Ғ (-Г ) дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Ж уан езуліктүрі: БАҒА, ТЫ ҒЫ З т.б.
(18-1- сурет) Ж асалымы: тіл арты мен тілш ік жымдаса
(ж ай ы л ы ң қы ) тоғы сады (ж уысады ) (3 -1 ,2 ),
жасалу орнына қарай тілшік; тіл ауыз қуысында


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=61#Ғ_(-Г_)_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Ж_уан_езуліктүрі:_БАҒА,_ТЫ_ҒЫ_З_т.б.__(18-1-__сурет)_Ж_асалымы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=61#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жіңішке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=61#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=61#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_тоғы_сы_ң_қы_,_ілгерінді,_тербеліңкі_(ұяң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title:
анау
деудің ор-
нына
“ано-о-у”

text:
анау деудің ор-
нына
“ано-о-у” деп,
сонау деудің орны на
“соно- о-у” деп, соң ғы буындағы
а ды бы сы н
о ды бы -
сына ауыстыра созып айту дағдысы да кездеседі.
Мұндай жағдайда сөйлеуші
анау, сонау сөздерінің
қаш ықтық шектерінің алыстық мағынасын аны-
ғырақ аңғарты п, айқындай түсіп отырады.
-Ано- оу карауытқан тауды көрдің беі (Исабеков).
Сілтеу есімдіктері кез келген бірыңғай неме-
се әр қилы субстанциялар мен құбылыстарды ң
ішінен белгілі біреуін даралап бөліп алып, соған
ты ңдауш ы ны ң көңілін аудару м ақсаты мен қол-
данылады . -
Үндемей жүріп мына Ыбыш бэрінен озды (И сабеков).
Ана бір Ахметжан, Құлтас де- ген қулар бар, бәрі қосылып қыздың басына ерік қағазын алыпты (Дулатов).
Мұның ақылын әлде болса да осы тілмаштың өзі табады-ақ деймін (Дулатов) дегенде,
мына, ана, осы сөздері кісі
(адам) біткеннің ішінен белгілі бір кісіге ғана,
ты ңдауш ы ны ң көңілін аударып тұрғаны айқы н
көрінеді.
Сілтеу есімдіктерінің бұл белгілі бір субстан-
тивті не құбылысты бөліп алып, соған тыңдау-
шының көңілін аудару қызметі болса, екінші жа-
ғы нан сілтеу есімдіктерінің қолданылу ретіне
қарай контексте белгілі бір нақтылы м ағы налар-
ға ие болу қасиеттерімен ұштасып жатады. Ол
м ағы налы қ нақты лы қ өз тарапынан сілтеу есім-
діктерінің қандай сөз таптары ның орны на қол-
данылады деген мәселені қамтиды.
Сілтеу есімдіктері мына сияқты сөз тапта-
ры ны ң орны на қолданылып, солардың беретін
нақтылы мағыналарына ие болады.
486 М ОРФОЛОГИЯ
1) Сілтеу есімдіктері зат есім сөздер орны на
қолданылады.
80-ші жылдарда жер аударылып барған


title:
Михаэлис деген бір білімді кісімен, қазақ
ғұрпындағы қағидаларды ж ию ға елге шықкан
Гросс

text:
Михаэлисдеген бір білімді кісімен, қазақ ғұрпындағы қағидаларды ж ию ға елге шықкан Гросс деген екеуімен Абай таныс болған. Бұлар Абайдікіне конакка келіп кетіп жүрген (Байтұр-
сынов).
Бір жылы жолдасым Рақымберді колға түсіп калып, соны іздеп ж алғыз шыктым. О сын-
дағы “бұлар” есімдегі “ М ихаэлис” , “ Гросс” де-
ген, “с о н ы ” есімдігі
“ Рақы м берді” деген зат
есім сөздердің орны на қолданылып тұр.
2) Сілтеу есімдіктері сын есім сөздердің ор-
нына жұмсалады.
Кіші үйдің боз інгені бүгін тағы олді. М ойнактан ол үй енді таза болды (Аймау-
ытов).
3) Сілтеу есімдіктері сан есім сөздердің ор-
ны на қолданы лады .
Копия а лу үшін болыстың аулына Сәрсенбай, Дүйсебектер бірнеше мэрте бар- са да, әр т үрлі себептер айтып бермей жүргенде, он бес күн өтіп кетті. Бұл күндердің ішінде арыз бойынша начальниктен жоғарыда айтып өткен к а ға з да келіп к а лға н еді (Дулатов).
4) Сілтеу есімдіктері есімдік сөздердің орны-
на қолданы лады .
Әңгімедегі пікір не нәрсе тура- лы болса, сол нәрсе шығарманың такырыбы бола- ды (Байтұрсы нов).
Әйтсе де Қарткожаның бірде- м есі жетпей тұрғандай болады, бірдемені іздейді де тұрады. Ол іздегені калада емес, дала- да тәрізді көрінеді (Аймауытов) дегенде, “со л ”
есімдігі, “ н е ” деген сұрау есімдігі, ол есімдігі
“бірдем ені” деген белгісіздік есімдіктерінің ор-
нына ж ұмсалып тұр.
5) Сілтеу есімдіктерінің жеке етістік сөздер
орны на қолданы лу дағды сы кездеспейді. Бірақ
сілтеу есімдіктері түгел бір сөйлемнің және онда-
ғы берілген әрқилы ойларды ң, іс-әрекеттердің
орны на қолданы лғанда, ондағы ауыстырылып
алмасатын мағыналардың жетекші мәні сол етістік
сөздердің бойы на топталады.
Әуезе (әңгіме) акын айтканынан өткен уакиғаның әңгімесін естиміз, айтыс-тартыста уакиғаны біреудің айтканынан есітіп білеміз, көзбен көріп те білеміз. Әуезе м ен айтыс-тартыс арасындағы зор айырыс


осы (Бай-
тұрсынов
).Жармұхамет кешіккен соң, оның үйінде күтіп отырған болыс пәтеріне кайтты. Мұны көріп т ұрған Берікбол м ен Малтабар сарттың дүкенінен шыкты (Дулатов).
Шариғат, шариғат деп халыктың көзін бояудан басканы білмейсіңдер, онан да зекетті молда алғанда халы кка пайда келе ме, жок мектеп пайдасына жұмсалып, елдің көзі аш ылған жаксы м а ?
Соны неге айтпайсыз ?
(Дулатов)
дегендегіосы, мұны, соны есімдіктері
алдағы айты лған ойлар мен баяндалған о қи ға-
ларға, іс-әрекет, амалдар орнына, соларды ауыс-
тыра қолданылып тұр. Ал, ауыстырыла қолда-
н ы л ған сөйлемдердегі негізгі м ағы налар сол
сөйлемдердегі “әңгімесін естиміз” , “көзбен көріп
те білеміз”, “пәтеріне қайтты” , “елдің көзі ашыл-
ғ а н ” деген сияқты сөз тіркестеріне түсіп, онда-
ғы етістіктер негізгі ойлар мен амалдардың ма-
ғы налы ұйтқысы есебінде көрініп тұр. Бұндай
жағдайлардың бәріне де сілтеу есімдіктері әрқа-
шан субстантивтенген мәнде қолданылады.
Ж оғарыда келтірілген мысалдар мен ондағы
заң д ы л ы қтарға қар аған д а, сілтеу есімдіктері
белгілі бір контексте қолданылу мақсаттарына
қарай көптеген сөз таптары ны ң, я ғн и зат есім,
сын есім, сан есім, есімдік ж әне сөйлемдегі ой-
лар мен амалдардың орны на да қолданыла ала-
тын сөздер болып ш ығады.
Дегенмен, бұл заңды лы қты барлы қ сілтеу
есімдіктеріне бірдей тән заңды лы қ деп қарауға
болмайды. Сілтеу есімдіктерінің ішінде бұған ба-
ғы на қойм айты н ерекш е мәнді сөздер де кезде-
седі. Я ғн и сілтеу есімдіктерінің құрамында қол-
данылу мақсаты әр түрлі болғаны мен негізгі ма-
ғынасы өзгеріске ұшырамайтын, сол себепті еш-
қандай сөз не амалдардың орнына қолданылуды
қажет етпейтін сөздер бар. Әне
бір жерде түтіннен аулак шығып, бір топ кісі екі жар отырып күрес салып жатыр.


title:
Міне біреулер бастары түйісіп,
төмен карасып жатыр, ойнағаны әлде дойбы, әлде
карта
(Аймауытов).
Сона

text:
ЕС ІМ Д ІК
487
пы ны ң әр түрлі көріністеріңде айтылып отыра-
ды. Ондай қалыптар негізінен мынадай болып
келеді:
а) Сілтеу есімдіктері арқы лы сөйлеуш інің
нұсқай көрсететін нәрселері көзбен көре алатын-
дай аралы қта болады да, сөйлеуші оны тікелей
нұсқап корсете алады.
Манағы амандасқан жа-
ман тымақ шал аяқшы бір оралған кезде:
-
Мына бала күр отыр, - деп Қартқожаны
«ускадь/дегендегі
мына
сөзі сөйлеуші мен ты ң-
дауш ы ларды ң көз алды ндағы б алаға тікелей
нұсқау амалымен қолданылып тұр. Сілтеу есім-
діктерінің бұлайш а қолданылуы тікелей нұсқау
немесе дейктикалық нұсқау қалпында қолданы-
луы деп аталады.
б) Бұл тікелей нұсқау
міне, әне, осы
сілтеу
есмдіктерінде әрқаш ан детерминативтік қалыпта
қолданылады. Ондайда сілтеу есімдіктері нұсқап
көрсететін заттар мен құбылыстарға ерекше көңіл
бөліне айтылады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=623#Манағы_амандасқан_жа-__ман_тымақ_шал_аяқшы_бір_оралған_кезде:_-_Мына_бала_күр_отыр,_-_деп_Қартқожаны


title: Міне, Сақмардын алып қаш- - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
Міне, Сақмардын алып қаш- қан бойлауық салқын өзені Сақмардың кемеріне мінбелеп, суға төніп, пойыз зымырап келеді. Әне, башқүрт ауылының көгілдір түтіні орман арасы- нан жылымшылап шығып, жапырақты сүйіп, ай- налақтап кете алмай жүр (Аймауытов).
Англия- дан соңғы күшті флот осы Германияда (Байтұр-
сынов).
Тікелей нұсқау кейде көзбен көру орны на
көңілмен сезу, сезім арқылы, ой арқылы нұсқау
қалпында да кездесіп қалады. Бұл заңдылық не-
гізінде қаш ы қты қ м ағы надағы
сона, сонау, түу (түнеу) сілтеу есімдіктеріне тән.
Сонау қүдық ба- сындағы моторға барып, ары-бері шүқылап көріп те қайттым (Исабеков).
Үлкен үйдің түнеу күнгі олген баласына бата оқимын деп отырған (Дула-
тов).
в) Сілтеу есімдіктері арқылы нұсқай айты-
латын заттар мен құбылыстар сөйлеу кезеңінен
бұрын айтылған, алдын ала ескертілген нәрселер
болады да, олар сөйлеуші мен ты ңдауш ы ға сол
алғы ескертулерден таныс болып отырады.
Ормандағы үлкен аңның бірі - аю, ол жаз семіріп алып, қыс жылы үйшігіне кіріп бекініп жатып, үзақ ораза үстаған кісідей үйықтап жа- тыр (Дулатов) дегендегі “ол” сөзі алда ескертіл-
ген “аю ” сөзін білдіріп, соған тығщаушының
көңілін аударып тұр. Сөйлеуші мен тыңдауш ыға
“о л ” сөзінің мазмұны “аю ” сөзі арқылы алдын
ала ескертілген. Сілтеу есімдіктерінің бұлайша
қолданылуы алдын ала ескертілген нәрселерге
нұсқау немесе анаф орикалы қ нұсқау қалпында
қолданылу деп аталады.
Бұл алдын ала ескертілген нәрселерге нұсқау
осы, сол сілтеу есімдіктерінде әрқаш ан детерми-
нативтік қалыпта қолданылады.
Қазір ауыл адамдарын хабарландырыңыздар, біздің келгенімізді айтыңыздар. Бір өтінішім осы (Дулатов).
Одан да әрі жүрді, ат суарып түрған бір жігіттен: - Торы байтал мінген кісі көрдіңіз бе? - деп сүрады. - Қүйрығын екі керткен, домалақ тобылғы торы байтал болса, әне біреу ж ылқыға мініп ба- рады, - дедіәлгі адам. - Е, тап


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=624#Ормандағы_үлкен_аңның_бірі_-_аю,__ол_жаз__семіріп_алып,_қыс_жылы_үйшігіне_кіріп_бекініп__жатып,_үзақ_ораза_үстаған_кісідей_үйықтап_жа


сол! -
деп Қартқожа қуанып қалды (Аймауытов).
г)
Бүл, ол, анау, мынау, осы, сол сілтеу есім-
діктері біраз жағдайларда алдын ала ескертілген
заттар мен құбылыстарды көзбен көріп тұрған
кезде де қолданы лы п, дейктико-анаф орикалы қ
қалыптарда жұмсала алатын орындары бар.
Ол үстелде үш жігіт отыр екен. Мені таны- стырды. Кемесерлеріміз екен. - Мынау -Ақбала жолдас, мынау -
Балташ жолдас... - деп жатыр (Аймауытов). -
Б үл қай әнші? - Әнші Әмірқан осы, -
деді (Аймауытов).
д) Кейде сілтеу есімдіктерінің алдын ала емес,
өзінен кейінгі сөздермен түсіндірілетін, кейін ба-
яндалы п сыры аш ылаты н кездері де бар. Сілтеу
есімдіктерінің бұлайша өзінен соң қолданылған
сөздер арқылы баяндалып қолданылуы препара-
тивтік қалы пта қолданылу деп аталады.
Ол мы- нау: бір нәрсені істегенде, сол істі істей білетін адам істесе, шапшаң да, жақсы да істейді (Байтұр-
сынов).
М үддесін т іл м е н айт ы п ж ет кізу қиы н екендігін, оған оте шеберлік керек екендігін мы- надан байқауға болады; орыстың асқан ақыны Пушкин ж азған өлеңдерінің кейбіреуін 13 рет түзеткен (Байтұрсынов).
Екеуінің арасындағы ай- ырмасы сол: әншейін теңеу - әдетті теңеу бола- ды, мәселен, удай ащы, айдай жарық, күйедей қара дегендегі “у д а й ”, “айдай”, “күйедей” деген сияқты сөздер (Сонда).
Сілтеу есімдіктері субстантивтенгенде ғана
тәуелдік, септік, көптік жалғауларын қабылдай
алады.
Тәуелдік жалғаулары сілтеу есімдіктерінің
ішінде


title: міне, әне, осынау, сонау, түу (түнеу)

text:
488
М ОРФОЛОГИЯ
Сілтеу есімдіктеріне септік ж алғаулары да
біркелкі талғаусы з жалғана бермейді. М әселен,
бұл, ол, мына, ана, сол
сілтеу есімдіктері ж еке-
ше ж әне көпш е түрінде де септеледі. Бұлардың
септелу жүйесі жіктеу есімдіктеріне ұқсас бола-
ды. Ал, өзге
міне, мынау, әне, анау, осынау,
сонау, түу (түнеу)
есімдіктері септелмейді.
К ө п тік ж алғаулары сілтеу есім діктерін ің
ішінде
бұл - бұлар, ол - олар, мына - мыналар,
ана - аналар, осы - осылар, сол - солар
сияқты
сөздерге ғана ж алғана алады.
Сілтеу есімдіктері сөйлем мүшелерінің бәрінің
де қы зметін атқара алады. Бірақ соны ң өзінде де
кейбір сілтеу есімдіктерінің сөйлемде атқаратын
қызметтерінде ішінара ерекшеліктері болады. Мәсе-
лен,
міне, әне, осынау, сонау, түу (түнеу)
есімдік-
тері еш қаш ан да бастауыш, толықтауыш болып
қы змет атқармайды;
бұл, ол
сөздері баяндауыш
болмайды;
міне, әне
есімдіктері анықтауыш қы з-
метін атқармайды. Сол сияқты пысықтауыш тық
қызмет - тек
осы, сол
есімдіктеріне ған а тән.
6.2.3. Сұрау есімдіктері
Сұрау есімдіктері - заттар мен құбы лы стар-
ды ң аты н, саны н, сапасы н, м екенін, мезгілін,
амалын т.б. білу мақсаты нда айтылатын сөздер.
Сұрау есімдіктеріне
кім? не? қай? қайсы?
қандай? қалай? қайда? қайдан? қашан? қанша?
Достарыңызбен бөлісу:


title: неше? нешінші? қаншасы? - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
неше? нешінші? қаншасы? сөздері жатады. Д е-
мек сұрау есімдіктері мағыналары тым жалпыла-
ма түрде берілетін
кім? не? сияқты субстантивтік
ж ән е
қай? қайсы? деген атрибутивтік сөздерден
тұрады. Сұрау есімдіктері осылай субстантивтік
ж әне атрибутивтік сөздер болып келуі негізінде
заттың атын білу үшін қойылатын сұрақтар және
затты ң белгісін білу м ақсаты н да қой ы латы н
сұрақтар болып екі жікке бөлінеді.
Сұрау есімдіктерінің бәріне бірдей тән өзіндік
ерекш елік деп айтарлықтай бірыңғай морфоло-
гиялы қ түрленуі не синтаксистік қы зметі жоқ.
Олар қай сөз табы на байланысты сұрала айтыл-
са, сол сөз табы ны ң орны на қолданылады. С он-
дықтан олардың грамматикалық формалары мен
синтаксистік қы зметтері сол жауап боларлы қ
сөздерінің қасиеттеріне байланысты ғана белгі-
ленеді. М әселен,
кім? не? сөздері зат есімдерше
түрленіп, солардай қызмет атқаратын болса,
қай? қандай? сөздері - сын есім сияқты ,
қалай? қай- да? қайдан? қашан? сөздері - үстеулер сияқты ,
қанша? неше? нешінші? қаншасы сөздері сан есім-
дер сияқты морфологиялық түрлену формаларын
қабылдап, синтаксистік қызметтері де сол сөз тап-
тарымен бірдей болып келеді.
М ысалы: -
Жоқ, білгем жоқ. К ім
деген екен ?
-
Қасен деген жігіт дейді (Аймауытов).
-
Иә, ол қандай аурудан қайтыс болдъР. - Көкірек ауруынан (Исабеков).
-
Жастардан қанша кісі барасыздар ?
-
Отыз-қырық болар (Аймауытов).
-
Жамал қайда кет кені - деп шүбэланып сұрай бастады. Ш олпан да һеш нәрсе білмегенсіп: -
Ж амалж ан тысқа шыққан шығар. (Дула-
тов).
Демек, сұрау есімдіктерінің өзге есімдік сөздер
тобы нан бөліп алатындай іштей грамматикалық
бірлігі болмайды. Белгілі бір формалар не қы з-
меттер арқылы бастары бірікпейтін сөздер болып
саналады. Яғни, сұрау есімдіктерінің басын қосып
біріктіріп тұратын негізгі белгі - олардың сұрау-
л ы қ мәнде қолданылуы.
С өйлемнің жалпы м ағы налы қ ерекшелігіне
ж әне қолданылу өзгеш елігіне қарай сұрау есім-
діктері кейде өзінің негізгі сұраулық мағынасын
бермейді. Я ғни заттар мен құбылыстар амал, ме-
кен, мезгіл т.б. ұғымдар дәрежесінде қолданыла-
ды. Ондайда бұл есімдіктерге жауап болатын
сөзд ер қаж ет етіл м ей д і де, ол жауап сұрау
есімдігінің өз бойынан жалпылама түрде сезілетін
заттық және белгілік, мекендік не мезгілдік, экс-
прессивтік т.б. м ағы налары арқылы беріледі.
Кім
көрінгені би болып, малымызды талап ала берді (Аймауытов).


Не дерімді білмедім
(Сон-
да).
Қазақтың дін істері
қай жөнді,
қай тэртіпті
болу ж ағынан толық м а ғлұ м а т берерге барады
(Байтұрсы нов).
Тұратын үйлері
қандай!
(Аймау-
ытов).
Е сім д ік тердің м ұндай түр л ер і құр м алас
сөйлемдер жүйесінде, әсіресе, шартты бағының-
қы лы құрмалас сөйлемдердің жасалу жүйесінде
жиі кездеседі.
Қай жерде тазалық аз болса, сол
жерде ауру құрты көп болмақ
(Байтұрсынов).
Жалпы адамзат өсіп-өну тарихында
не істесе, бір
адам да өсіп-өну тарихында соны істейді
(Ж ұма-
баев).
Сұрау есімдіктерінің түрлену жүйесі мына-
дай болады.
Тәуелдік жалғаулары сұрау есімдіктерінің
бәріне бірдей жалғанбайды. М әселен,қай? қашан?
ЕСЛМДІК
489
неше? қалай?
сұрау есімдіктері мүлде тәуелден-
бейді. Сұрау есімдіктерінен
кім? не? қайсы? не-
шеу?
сөздері ғанатәуелденеді.
Сұрау есімдіктерінің тәуелдену үлгісі.
Ж екеш е:
Көпше:
I
ж ақ кімім?
кіміміз?
II
ж ақ кімің?
кімдерің?
кіміңіз?
кімдеріңіз?
III
ж ақ кімі?
кімдері?
кімі?
I
ж ақ нем?
неміз?
II
ж ақ нең?
нелерің?
неңіз?
нелеріңіз?
III
ж ақ несі?
несі?
нелері?
I
ж ақ қайсым?
қайсымыз?
II
ж ақ қайсың?
қайсыларың?
қайсыңы з? қайсыларыңыз?
III
ж ақ қайсысы?
қайсысы?
қайсылары?
I
ж ақ
нешеуім?
нешеуіміз?
II
ж ақ нешеуің?
нешеулерің?
нешеуіңіз? нешеулеріңіз?
III
ж ақ нешеуі?
нешеуі?
Ж іктік ж алғаулары сұрау есім діктер ін ің
іш інен те к к ім ?
қандай? қалай? қайсы?
сөздері-
не ғанаж алғанады .
Сұрау есімдіктерінің жіктелу үлгісі
I ж ақ кіммін?
II ж ақ кімсің?
кімсіз?
III
ж ақ кім?
I. қандаймын?
II.
қандайсың?
қандайсыз?
III. қандай?
кімбіз?
кімсіңдер?
кімсіздер?
кімдер?
қандаймыз?
қандайсыңдар?
қандайсыздар?
қандай?
Септік жалғаулары да сұрау есімдіктерінің
бәріне бірдей ж алғана бермейді. М әселен,
қан-
дай? қалай?
есімдіктері мүлде септелмейді.
Неше?
қанша?
сөздері барыс, ж атыс,ш ығыс септік жал-
ғауларын,
қашан?
сөзі барыс, ш ығы с септік жал-
ғауларын,
қай?
сөзі жатыс, ш ығы с жалғауларын
ғана қабылдай алады.
Сұрау есімдіктерінен
кім, не, қайсы? нешеу?
сөздері септеледі.
Сұрау есімдіктерінің септелу үлгісі
А кім?
не?
I. кімнің? ненің?
Б. кімге?
неге?
Т. кімді?
нені?
Ж. кімде? неде?
Ш. кімнен? неден?
К. кіммен? немен?
қайсы?
қайсының?
қайсыған?
қайсыны?
қайсыда?
қайсыдан?
қайсымен?
К ө п тік ж алғаулары сұрау есім діктерінің
ішінде
кім? не? қайсы? неше?
сөздеріне ған а
жалғанады.
Кімдер ақын болмайды, Арыстаны
сүласа
? (Байтұрсы нов). -
Ш ырағым-ау, ана со-
дырдың атын м ініп
нелерің бар ед іі
(И сабеков.)
Коптік м ағы н а кейде сұрау есімдіктерінің
қосарланы п айтылуы арқылы беріледі.
Кім-кім
бермеген!
(Аймауытов).
Юм-кімнен соғып жібер-
діңдер
(Сонда) дегенде
кім?
есімдігінің қосарла-
нып айтылуы “ кім дер” деген коптік м ағы наны
білдіріп тұр.
Сұрау есімдіктері сөйлем мүшелерінің бәрінің
де қызметін атқара алады. Бірақ сұрау есімдік-
терінің әрқилы сөз таптарына бейім болып келуі-
не байланысты кейбір сөздердің өзіндік ерекшелігі
де болады. М әселен, бастауыштық қызмет
кім?
не?
сөздерімен тәуелденген сұрау есімдіктеріне ғана
тән қызмет болса,
қай?
сөзі ешқашан баяндауыш
қызметін атқармайды. Ал
қашан? қалай?
есімдік-
тері тек пысықтауыш болып келеді.
6.2.4. Өздік есімдіктері
Өздік есімдіктері - сойлеушіні не сөйлемдегі
субъектіні озге субстанциялар мен құбылыстар-
дан бөліп алып көрсетуші сөздер.
Түрқістанға ертең жүргтінімді естігенімде,
барамын деп келіскеніме
өзім өкіндім
(Исабеков).
Я күдайым аққа жақ,
Өзіңе аян; м ен нахақ
(Бай-
тұрсынов).
Өзі
қайдд
бара жатқанын білмеген
адамның естігенінен ұстаушылар қайдан жол
табады
(Д улатов) деген сөйлем дердегі
озім
есімдігі сөйлеушіні,
озіңе
есімдігі тыңдауш ыны,
озі
есімдігі богде кісіні сөйлемдегі өзге субстан-
циялар мен құбылыстардан бөліп алып көрсетіп
тұр.
Өздік есімдіктеріне тәуелдік жалғауларынсыз
қолданылмайтын озтүбірінен тараған озім ,
озің,
озіңіз, озі, озім із, оздеріміз, оздеріңіз, оздері
деген сөздер жатады.
490
М ОРФОЛОГИЯ
Өздік есімдігінің бұл тәуелдік ж алғаулары
кейде түсіп қалы п, кейде толы қ сақталған түрде
қолданылады. М әселен, ілік септігіндегі өздік
есімдіктері зат есімдердің алдында қолданылған-
д а к ө б ін е іл ік ж а л ғ а у л а р ы м ен
т ә у е л д ік
жалғауларынсыз айтылып отырады.
Оған не десем унар екен деп, кулықпен жауап
бергім келеді, бірақ бүге алмай,
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=628#ЕСЛМДІК_489_неше_қалай_сұрау_есімдіктері_мүлде_тәуелден-_бейді._Сұрау_есімдіктерінен_кім_не_қайсы_не-_шеу

title:
Не дерімді білмедім
(Сон-
да).
Қазақтың дін істері
қай


өз ойымды айтып қоя берем (Аймауытов).
Өткендердіц козіне қылау түскеніне әкінбей, өз көзіце түскен қылау-ды ар- шып қара (Байтұрсы нов).
Жүрт тыныштық ой- ласа, тыныштықтыц түтқасы өз қолыцда емес яе? (С онда).
Ж ам а л өз ойынан шығарып өлец де жазатын болды (Дулатов) дегендердегі өз сөздері
- “озімнің”, “озіңнің” , “оздерінің”, “озінің” де-
ген толы қ түріндегі сөздерден қы сқарған тұлға-
лар.
Кейде бұл ф ормаларды ң толы қ түрі сақта-
лы п та қолданы лады .
Жазба әдебиетіміз негізді, берік оз
еліміздіц әдебиеті болам десе, озіміздің
ауыз әдебиетімізге қайт уға міндетті (Ж ұмаба-
ев).
Егер де Ғалим ен қаша қалса, кім тілектес, жэрдемдес боларын ойлағанда, озінің
шешесі Шол- паннан басқа ешкім көзіне көрінбейді (Дулатов).
Өздерінің
сиырларын суарам ғой деп барып еді (А ймауы тов).Ө зіңнің
костюміц бар ма? (И сабе-
ков).
Өздік есімдіктерінің ілік септік ф ормалары -
ның толық сақталып қолданылуы кейде олардың
е кін ш і с ы ң а р л а р ы н ы ң тәуелдік ж ал ғау лар ы
түсіріліп айты луы ның әсерінен де болып отыра-
ды.
Өзіміздіңөкімет келгенде біз де болайық та (Аймауытов).
Өзіміздің үй екен (Исабеков).
Прис- тап озіміздің кісі, сонымен ақылдасып Балқияны Қызылсудан бірақ шығарамыз (Сонда) дегенде,
өздік есім діктерінің толы қ формада айтылуы
“өкіметіміз” , “үйім із” , “ кісіміз” сәздерінің қы с-
қарған түрде қолданы луы ны ң әсерінен болып
тұрған заңдылық.
Форманың толық сақталуы кейде сөйлеушінің
меншіктілікке баса көңіл аудару мақсатында қол-
дан ы лған оздік есімдіктерінде кездеседі.
Қазақ- тан жер кәп алынып жатқаны - ол қазақтыц


title:
өз ойымды айтып
қоя берем
(Аймауытов).
Өткендердіц козіне қылау
түскеніне әкінбей,
өз


title: ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ 45
кейін шегініп жатады (8), тілдің жатысына қарай
кейінді; дауыс желбезегі ж арты лай тербеледі
(5-3), желбезек қатысына қарай тербеліңкі; ерін
жазылып (езу тартып) барып (1-3) жасалады, ерін
қатысына қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл арты мен тіл ш ік б осаң
тоғы сады (жуысады), тоғы сым күш іне қарай
босаң тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей
қуысы кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай
көмей қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі:тіл арты мен тілшіктің тоғы сы м ы
(жуысымы) босаң леппен аяқталады , тоғы сы м
бітіміне қарай босаң лепті; дауы ссы з ы зы ң
ды бы сталады , үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
катысына қарай жуан және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Ғ жуан езулік түрінің айырым белгілері
Ж асалым белгілері: тіл ш ік т о ғ ы с ы ң қ ы
(ж уы сы ңқы ), кейінді, тербеліңкі (ұяң), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: б о саң т о ғ ы с ы ң қ ы
(жуысыңқы), көмей қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң, жуан,
езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тілш ік, тоғы сы ң қы
(ж у ы с ы ң қ ы ), ұ я ң , к е й ін д і (ж у а н ), е зу л ік
дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: ЕГІН , ГӘП т.б.
(18-2- сурет) Жасалымы: тіл ортасы мен таңдай жымдаса
(ж ай ы л ы ң қы ) тоғы сады (ж уы сады ) (3 -1 ,2 ),
ж асалу о р н ы н а қарай тіл ортасы ; тіл ауыз
қ у ы сы н д а ілгері итініп ж атады (6), тіл д ің
ж аты сы н а қарай ілгерінді; дауы с ж елбезегі
жартылай тербеледі (5-3), желбезек қаты сы на
қарай тербеліңкі; ерін жазылып (езу тартып)
барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на қарай
езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ортасы мен таңдай босаң
тоғысады (жуысады), тоғы сым күш іне қарай
босаң тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей
қуысы үлкейеді, үстеме жасалым орнына қарай
ауыз қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл о р та с ы м ен т а ң д а й д ы ң
тоғысымы (жуысымы) босаң леппен аяқталады,
тоғы сым бітіміне қарай босаң лепті; дауыссыз
ызың дыбысталады, үн қатысына қарай ұяң; әуез
қатысына қарай жіңішке және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Г' жіңішке езулік түрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=62#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=62#Ж_асалым_белгілері:_тіл_ш_ік_т_о_ғ_ы_с_ы_ң_қ_ы_(ж_уы_сы_ңқы_),_кейінді,_тербеліңкі_(ұяң),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: озінің тілегі - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
|
Байланысты: kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksisозінің тілегі бойынша болып жатыр
(Байтұрсы -
нов).
Үш жарым айда Ж ам ал м үғалім ніц ыжда-
ғаты,
озінің өткір
зейіні арқасында хат танып,
жазарлықтай болды
(Дулатов).
Өзгеніц қуанышына
қуана білу
озіңнің қуанышыңды үмыту емес қой
(Исабеков). -
Көкетай, бір ашуыцды берші.
Өзіңнің
інің ғой... үруға да жарамайды ғой ол
(Сонда).
Өздік есімдіктері әрқилы морфологиялық соз
түрлендіруші формаларды қабылдайды. Ол ф ор-
малар әрқаш ан оздік есімдігіне қосылып айтыла-
тын тәуелдікжалғаулары ның үстіне үстемеленіп
отырады.
Өздік есімдігіне тәуелдік жалғауының
-нікі,
-дікі
ф орм асы ж ал ған ы п қолданылады .
Әзір
озімдікі алып қой
(Дулатов). -
Өзіңдікін атсай-
шы, - деп Әлдекей қырын қарады
(Аймауытов).
Қалғаныныц бәріозімдікі
я;в/?/«ед/(Исабеков).
Жер
озінікі болса, қазақ естектіц істегенін істемейді
деп кім айтарі
(Байтұрсынов).
Өздік есімдіктеріне жіктік жалғаулары жал-
ғанады .
Өз
есімдігі тәуелденіп барып жіктеледі.
Мысалы:
I. озіммін
озімізбіз
II. өзімсің
озімізсіңдер
озімсіз
озімсіздер
III. озім
озім
Кейде жіктеу есімдіктері өздік есімдіктері-
мен тіркесіп қатар жұмсалады. Ондай кезде, оздік
есімдік тәуелдіктің қай жағында тұрса, тіркесетін
жіктеу есімдігі де сол ж ақта қолданылады.
Мен
озім елге бармағаныма төрт-бес жыл болды
(Ду-
латов). -
Сен өзіц ақы м ақ екенсіц ғо й
? (Аймауы-
тов).
Я,
біз озіміз де солай деп ойлаймыз
(Дула-
тов).
Өздік есімдіктеріне септік жалғаулары тәуел-
денген зат есімдердің септелу ізімен жалғанады.
Атау
озім
озің
озіңіз
өзі
Ілік
өзімнің
озіңнің
өзіңіздің
әзінің
Барыс
өзіме
озіңе
озіңізге
өзіне
Табыс
өзімді
озіңді
өзіңізді
өзін
Жатыс
өзімде
өзіңде
өзіңізде
өзінде
Ш ығыс
озімнен
озіңнен
©зіңізден
өзінен
Комекгес
озіммен
озіңмен
өзіңізбен
өзімен
Өздік есімдіктері сөйлемде пысықтауыштан
озге мүшелердің бәрінің де қызметін атқара алады.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Жалпылау есімдіктері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
ЕСІМ ДІК
491
ның да, қайыршының да,
баршаның әміршісі ғой
(Исабеков).
Бекетт і дендеп өткізген, әйелдерге
тамакты әзірлеткен, кілем, ыдыс, сайман,
бар жаб-
дықтың
бәрін т апкан сол
(Аймауытов).
Ж алпылау есімдіктерінің ішінен “бәрі” сөзі
атау формада субстанциялы қ ұғымды білдіреді
де, басқалары өзінің негізгі ф ормасында қолда-
ны лғанда атрибуттық ұғымды білдіреді.
Қазак-
тың
бар мүңы сиезде түрған жок
(Дулатов).
Жа-
сынан ғы лы м ға кұмар,
барлық ғұмырын туған
отанының т абиғат һэм тұрмысын үйренуге
ж ұмсаған
(Дулатов).
Бұл кеш ж алғыз казактар-
ға емес,
барша келген адамдарға, бір түрлі көңілді
көрінген
(Дулатов).
Тәуелдік жалғауларының үстемеленуі арқы-
лы ж асалы нған кейбір ж алпы лау есімдіктері
субстантивтік мәнде қолданылады.
Бір жүрттың
қайдан тарауы, ону-өсуі, рэсімі, мінезі, тілі, әдебие-
ті - осының һэр кайсысы тарих мүшелері,
Достарыңызбен бөлісу:


title:
барлы-
ғын - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
барлы- ғын жинағанда, сол жұрттың тарихы... (Дула-
тов).
Бір пулемет, канша ат-арба, канша киім, кан- ша акша - баршаларын олжа кы лған (Аймауы-
тов).
Ал,
бүкіл, бүтін, күллі, тамам жалпылау ес-
імдіктері тек атрибутивтік қалыпта қолданыла-
ды.
Бүкіл жүрттың яки жеке адамдардың істеп жүрген істерінің бэрі дұрыс бола бермейді (Дула-
тов).
Тамам казақ малын шаңыракка есеп кылса, бір шаңыракка 20 ат есебі м а л казынасы келеді (Дулатов).
Ж алпылау есімдіктері сөйлемде қолданылу
ретіне қарай сөз түрлендіруші грамматикалық
формаларды қабылдайды. Бірақ ол заңдылықтар
жалпылау есімдіктерінің барлы ғы на тән қасиет
емес. М әселен, тәуелдік жалғаулары
бар, бар- лық, барша, бәрі сөздеріне ортақ тәуелдеу түрінде
ғана болмаса, жекеше түрінде жалғанбайды.
МыһЪу қымбатшылык баршамызға м а ғлү м (М.Дулатов).
Бәрің де ойнауға келдіңдер ғой ? (Ай-
мауытов).
Ү^Аздың эке-шешесі, туысқандары, бәрі шүбырып ере келеді (Дулатов).
Ал атрибутивтік мәндегі
бүкіл, күллі, тамам есімдіктері тәуелденбейді.
Ж іктік жалғаулары жалпылау есімдіктеріне
мүлде жалғанбайды. Ж алпылау есімдіктерінің
ішінде тек субстантивтенген түрлері ғана тәуел-
деніп барып септеледі. Ол септелудің жүйесі тәу-
елдеулі зат есім сөздер жүйесімен бірдей болып
келеді.
Ж алпылау есімдіктері сөйлемде негізінен
анықтауыш қызметінде жұмсалады. Ал субстан-
тивтік мәнде қолданылғанда, бастауыш, толы қ-
тауыш қызметтерін атқарады. Бірақ жалпылау есім-
діктері еш қаш ан пысықтауыш қы зметін атқар-
майды.
6.2.6. Белгісіздік есімдіктері Затгар мен құбылыстарды және олардың сан,
сапа белгілерін, мекен, амал тағы басқаларын
аны қ етіп аш ып айтпай, тұспалдап қана көрсе-
тетін, я ғн и м ағы налары нақтылы түрде беріл-
мей, белгісіз мәнде айтылатын есімдіктің түрі —
белгісіздік есімдіктері деп аталады.


title:
Біреу желіп,
біреу - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Біреу желіп,
біреу іиоқытып келеді
(Аймау-
ытов).
Сүйемелеп,
элдебірж ергеэкеліп, үп-үлкен
бір адамның үстіне жалп еткізді
(Сонда).
Ол
бірдеңе десе, Ш олпан да айтар еді
(Ж ұмабаев).
Кейбір қомағайлар қапыл-қүпыл болып қалса ке-
рек
(Аймауытов).
Белгісіздік есімдіктері ш ығу төркіні, жасалу
жолы ж ағы нан күрделі екі салаға бөлінеді:
1) Кейбір сөздердің негізгі лекси калы қ ма-
ғы насы нан алшақтай келе белгісіз м ағы наларға
ие болып, сол негізде белгісіз есімдіктері қата-
рына ауысуы жолымен пайда болған сөздер, яғни
лексикалық тәсіл арқылы жасалған создер.
Бұған
сан есімдерден ауысқан
бір, біреу
сөздері және
кей
сөзі, сонымен қатар араб тілінен ауы сқанэр,
әлде, пәлен
сөздері жатады.
2) Белгілі бір сөздердің өзара бірігіп қолда-
нылуы арқы лы ж асалған, яғн и
морфологиялық
тәсіл арқылы жасалған создер.
Б ұған негізінде
лексикалы қ жолмен ж асалы нған
бір, біреу, кей,
әр, әлде
есімдіктеріне сұрау есімдіктері мен кейбір
белгісіздік есімдіктерінің өзара бірігіп айтылуы
арқылы
жасалынғанбірдеңе (бірдеме), бірнеше,
бірнэрсе, кейбір, кейбіреу, әлдекім, әлдене, әлде-
неше, әлденемене, әлдеқай, элдеқайда, әлдеқа-
шан, әлдеқалай, әлдебір, әлдебіреу, эркім, әрне,
әрнеме, әрнәрсе, эрқайсы, эрбір
сөздері жатады.
Белгісіздік есімдіктерінің бэріне бірдей тэн
озіндік ерекш елік деп атарлықтай м орфология-
лы қ түрлену формасы не синтаксистік қы змет-
тері де ж оқ. Олар әрқайсы м ағы налы қ тегі жа-
ғы нан қандай сөздер екеніне және қай сөзбен
біріге қолданылуына байланысты әр түрлі сөз тап-
тарына бейім болып келеді. Сол себепті олардың
грамм атикалы қ өзгеру формалары мен синтак-
систік қызметтері де соларға үйлес келіп отыра-
ды. М әселен:
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ) бір, кей, әр, пәлен, әлдеқайда - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и...

text:
сыйлы жерге баратынын іші сөзді
(Аймауытов).
Әр ауылдың,
әр үйдің бір қазан бүзары, бір биі
болады ғой
(Сонда).
Кей сөздерін, ойланып дағ-
дыланған адамдар болмаса, мың қайтара оқыса
да түсіне алмайды
(Байтұрсы нов). Берілген
сөйлемдердегі белгісіздік есімдіктері (бір, әр, кей)
қай?
деген сұраққа жауап беріп, анықтауыш бо-
лып тұр.
2) біреу, әлдене, әлдекім, кейбіреу, әркім,
әрнәрсе, әрнеңе
сөздері зат есімдерше түрленеді.
Сөйлемде бастауыш, толы қтауы ш , анықтауыш
қызметтерін атқара алады.
Торғайдың жауын м ен өлтірдім, менің жау-
ымды да
біреу олтіреді екен деп, бүл оқиғаны өзінше
жақсылыққа жорыды
(Аймауытов).
Мен келгенде
ы лғи да үйде болатын кемпір, сол баяғы қалпы-
ліе«әлдене деп сөйлеп жүредіі
Исабеков).
Әркімнің
бетіне қарай қүбылып, өз пікірін әсте сездірмеуіиі
еді
(Аймауытов).
3)
бірнеше, әлденеше
сөздері сан есімдердің
орнына жұмсалып, анықтауыш қызметінде қол-
данылады.
Бірнеше жоба көрсетілді... Ыңқылдап,
күрсілдеп тер пүитағынан ағып,
әлденеше дем
алып, ақшам әлетінде Арбабай ауылына эрең жетті
(Аймауытов).
4)
әлдеқайда, әлдеқашан, әлдеқалай
есімдік-
тері үстеу сөздерге бейім болып келеді.
Ойы бөлініп,
қиялы
әлдеқайда отыр еді
(Аймауытов).
Қазақ
әлдеқашан тілінде қандай дыбыстар бар екенін
айырған, эр дыбысқа белгілеп таңба арнаған
(Бай-
түрсы нов).
Өзі үркіп т үрған жүртты қостыра-
м ыз деп,
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=634#_бірнеше,_әлденеше_сөздері_сан_есімдердің_орнына_жұмсалып,_анықтауыш_қызметінде_қол-_данылады._Бірнеше


әлдеқалай бола қалса, онан соң ондай жүмыстан бездіріп алып жүрмелік (Байтұрсынов).
Әлдеқайда алыста бүлдырлап келе жатқан кәрілік (Сонда). Берілген сойлемдердегі белгісіздік есім-
діктері пысықтауыш қызметін атқарып тұр. Бұған
қарағанда, белгісіздік есімдіктерінің басын қоса-
тын, оларды біріктіріп топтай алатын негізгі белгі
- олардың әрқаш ан белгісіз м ағы нада қолданы-
луы болып саналады.
Белгісіздік есімдіктері қолданылу мақсатта-
рына қарай, әр түрлі соз түрлендіруші граммати-
калық формаларды қабылдайды. Бірақ ол ф ор-
малар белгісіздік есімдіктерінің бәріне біркелкі
ж алғана бермей, оларды ң атрибутивтік не суб-
стантивтік қалыпта қолданы луы на байланысты
ж алғанады. Сонда ол түрленудің жүйесі мына-
дай болып келеді.
Біріншіден, тәуелдік жалғаулары белгісіздік
есім діктерініңәлде,
әр, пәлен, әлдекім, әлдеқай,
әлдеқашан, әлдеқалай, әркім сияқты түрлеріне
жалғанбайды.
Бірнеше, бір, біреу, кей, кейбір сияқты түрлері тек ортақ тәуелдеу түрінде ғана
тәуелдік ж алғаулары н қабылдайды. Белгісіздік
есімдіктерінің озге түрлері жеке және ортақ тәу-
елдік ж алғаулары н да қабылдай алады
.Алдағы - лардың бірі омақаса жер қауып еді... Одан аула- ғырақ біреуі, ысылдап ыстық бүғананы сыдырып жатыр (Аймауытов).
Жігіттердің бірсыпырасы жалт берді, кейбірі аттың жалын күшты, кейбірі түсе қалды (Сонда).
Шошақайдың үкі секілді бірде- ңесі былғаңдап, озі Ақбілекпен жарыса кетіп ба- рады ( Сонда).
Екіншіден, белгісіздік есімдіктері жіктік жал-
ғауларын қабылдамайды.
Үшіншіден, кептік жалғаулары тек


бірдеңе, бірнәрсе, біреу, әлдекім, әлдене, әркім, әрнеңе, кейбіреу сияқты есімдіктеріне ғанажалғанады.
Тай- тері, шоқпыт, ши, салам секілді бірдеңелер жатушы еді (Аймауытов).
Біреулер пошта тасуға кірісіп, қай- тсе жан қалудың қамын істеуде (Сонда).
Қартқо- жаның ойына әлденелер келді (Сонда).
Оның ар- тынан әлдекімдер қарсы сөйледі (Сонда).
Тортіншіден, септік жалғаулары да белгісіздік
есімдіктеріне біркелкі жалғана бермейді. Мәселен,
үнемі атрибутивтік қалыпта қолданылатын
әлде, әр, пәлен, әлдеқалай есімдіктері ешқашан да септік
жалғауларын қабылдамайтын болса,
әлдеқашан, әлдеқай создері
әлдеқашаннан, әлдеқайдан, әлде- қайдадеген формаларда ғана қолданылады.Лдтс.у
әлдеқайда алыста алтын сәуле кореді (Жұмаба-
ев).
Оның әлетінін мен әлдеқашаннан білетін едім (Аймауытов).
Бір кезде м аған әлдеқайдан жаңа бір ой сап ете тус/я/(И сабеков).
Ал,
бір, бірнеше, кей, кейбір, кейбіреу, әлде- неше, әрбір есімдіктері тәуелденіп барып септік
жалғауларын қабылдай алады.
Кейбірінің ерні қыбырлады, кейбірі иек көтерді (Ай мауытов).
Сен- дердің біріңді ала, біріңді қүла көреді дейсің бёі (Сонда).
Бірінің астында семізден қатқан қара аты бар, бірінікі - тор байтал (Сонда).
Кейбірін- де бытыра, шиті(С онда).
Белгісіздік есімдіктері, жоғарьща корсетілген-
дей, сойлемнің барлық мүшелерінің қызметін ат-
қарады. Бірақ соны ң озінде олардың іштей суб-
стантивтік және атрибутивтік создер болып ке-
луіне байланысты кейбір создердің қызметтерін-
де ерекшеліктер кездеседі.


title: Болымсыздық есімдіктері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ЕСІМ Д ІК
493
қайсы, ешқандай, ешқашан, бір де, бір де бір,
дәнеңе (дәнеме), түк, дым
деген сөздер жатады.
Болымсыздық есімдіктері негізінде үш түрлі
тәсілмен жасалады:
1) Л ексикалы қ тәсіл
2) М орфологиялық тәсіл
3) Синтаксистік тәсіл
Л ексикалы қ тәсіл өзінің негізгі лексикалы қ
мағыналарынан алшақтау нәтижесінде болымсыз-
ды қ есімдіктері қатарына ауысқан сөздерді қам-
тиды. Бүл тәсілмен жасалған болымсыздық есім-
діктер - түркі тілдерінің төл сөзі
түк, дым
есім-
діктері және парсы тілінен енген
еш
созі.
Түк,
дым
есімдіктері - бұрын-сонды еңбектерде болым-
сы зды қ есімдіктері қатарында аталмай келген
сөздер. Олар өзінің пайда болу төркіні жағынан
зат есім
“түк”
және
“дымқыл”
лексемасы ның
құрамындағы
“дым”
сөздерімен байланысады.
Түк білмейміз, сокырмыз
(Аймауытов).
Ақса-
калдар жиылып, бір-екі рет бас косса да,
дым
бітіре алмады
(Дулатов).
Ж ол іздеген адам
еш
орнынан таба алмайды
(Байтұрсынов).
М орф ологиялы қ тәсіл есімдіктердің басқа
түрлеріне болымсыз мағынада қолданылатын
еш
сөзі және
д ә =
қосы м ш асы ны ң бірігуі арқылы
ж асалады.
Бұғанеш кім, ештеңе (еш теме), еш-
нәрсе, ешқайсы, ешқандай, ешбір, ешқашан, дәнеңе
(дәнеме)
болымсыздық есімдікгері жатады.
Әміркандай әнді
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=637#“түк”_және_“дымқыл”_лексемасы_ның_құрамындағы_“дым”_сөздерімен_байланысады._Түк


ешкім сала алмайды (Ай-
мауытов).
Үялсам да ештеңе дей алмадым (Сон-
да).
Жок, ол ештеме болмайды (Дулатов).
Ыстык сорпадан баскаеишэрсе татып алмайды... Аузы- м а ешқандай сөз түспей койды (И сабеков).
Бүл м ен ешқашан күтпеген ж аналык еді (Сонда).
М орфологиялық тэсіл арқылы болымсыздық
^есімдіктерін тудырушы дә= қосымшасы текдәнеңе
(дәнеме) болып қана айтылады да, есімдіктердің
озге түрлеріне қосылмайды.
Қағазымызға карап, бізді тыңдамастан, дәнеңе
етпестен алды (Ай-
мауытов).
Синтаксистік тәсіл “б ір” созі мен “д е” шы-
лауы ны ң тіркесінен ж асалған
бір де, бір де бір есімдіктерін қамтиды.
Ертеңгі ататын таңның бүгінгі баткан күннен бір де бір айырмашылығы лсо^(Исабеков).
Болымсыздық есімдіктерінің түрлену жүйесі
де әрқилы болып келеді. Оны мынадан байқауға
болады:
Болымсы зды қ есімдіктері ж іктік жалғаула-
рын және көптік жалғауларын тікелей қабылда-
майды. Көптік жалғаулары тек тэуелдік жалғау-
ларымен бірге жүріп қана қосылады. Онда да
болы м сы зды қ есімдіктердің бәріне бірдей емес,
ештеме, ешнәрсе, ешқайсы, дәнеңе, түк есімдік-
теріне жалғанады.
Мысалькештемелері, ешнәрселері, түктері. Бұның өзінде де тәуелдік жалғаулары тек
II- III ж ақтарға ғана ж алғанады. Мысалы:
ешқай- сыларың, ешқайсылары. Т ә у е л д ік ж а л ға у л а р ы да б о л ы м с ы зд ы қ
есімдіктерінің жекеше түріне түгел ж алғана бер-
мейді. М әселен,
ешкім, ештеңе (ештеме), ешнәр- се, дәнеңе, түк есімдіктері жекеше түрде тәуелде-
неді.
Сенің оныңмен өмірдің


title: ештеңесі - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
ештеңесі кетпейді (И сабеков).
Мендей жігіттер жылда калаға, па- раходка барып, пайда тауып келіп жүр ғой, дәне- месі кет кен жок... (Аймауытов).
Менен баска ешкімі ж о/с(И сабеков).
Ал
ешбір, бір де бір есімдіктері көпше түрінде
ғана тәуелденеді. Мысалы:
I ж.
ешбіріміз, б ір д е б ір ім із
II ж.
ешбірің
б ір д е б ір ің
ешбіріңіз
бір де біріңіз
III ж.
ешбірі
бір де бірі
Болымсыздық есімдіктерінің септелу жүйесі
де біркелкі болмайды. Субстантивтікеш кім, еш-
теңе, ешнәрсе, дәнеңе, түк есімдіктері жекеше
түрінде септік жалғауларының барлық формала-
рын қабылдаса, көптік жалғауларын қабылдамай-
тын болғанды қтан, көпш е түрінде септелмейді.
Ал тәуелденген түрінде жекеше, көпше де болып
септеле береді.
Бүл күнде окудың керек екеніне ешкімнің таласы жок (Байтұрсы нов).
Қартко- жа ешкімге тіл катпады (Аймауытов).
О да түкке сеп болмады (Сонда).
М ал бағу жяйь/яешкімнен үйренбей-ак, озіміз де білеміз деп жүр (А.Байтұр-
сынов).
Атрибутивтікешбір, ешқайсы, ешқандай,
бір де бір есімдіктері жай түрінде жекеше, копше бо-
лып та септелмейді. Ал тәуелденген кезде жеке-
ше түрінде ғана II-III жақтарда септеледі.
Мысалы:
ж е к е ш е :
Атау
ешбірің
ешбірі
Ілік
ешбіріңнің
ешбірінің
Барыс
ешбіріңе
ешбіріне
Табыс
ешбіріңді
ешбірін
Жатыс
ешбірінде
ешбірінде
Ш ығыс
ешбіріңнен
ешбірінен
Көмектес
ешбіріңмен
ешбірімен
Болымсыздық есімдіктері әр уақытіа болым-
сыз сөйлемдерде қолданылады. Ол сөйлемдердің


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Жасалым белгілері: тіл ортасы, тоғысыңқы
(жуысыңқы), ілгерінді, тербеліңкі (ұяң), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: б о саң т о ғ ы с ы ң қ ы
(жуысыңқы), ауыз қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң, жіңішке,
езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Ж алпы с и п а т т а м а сы : тіл
о р т а с ы ,
т о ғ ы с ы ң қ ы ( ж у ы с ы ң қ ы ), ұ я ң , іл г е р ін д і
(жіңішке), езулік дауыссыз дыбыс.
Жуан еріндіктүрі: ҒО Й , ҒҰЛАМ Ат.б.
(18- 3-сурет) Жасалымы: тіл арты мен тілш ік жымдаса
(ж ай ы л ы ң қы ) то ғы сад ы (ж уысады ) (4-1 ,2 ),
жасалу орнына қарай тілшік; тіл ауыз қуысында
кейін шегініп жатады (8), тілдің жатысына қарай
кейінді; дауы с ж елбезегі ж арты лай тербеледі
(5-3), желбезек қатысына қарай тербеліңкі; ерін
дөңгеленіп (сүйірленіп) барып (1-2) жасалады,
ерін қатысына қарай еріндік дыбыс болады.
Айтылымы: тіл арты м ен тілш ік б осаң
тоғысады (жуысады), тоғы сы м күшіне қарай
босаң тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей
қуысы кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай
комей қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі: тіл арты мен тілшіктің тоғы сымы
(жуысымы) босаң леппен аяқталады, тоғы сым
бітіміне қарай босаң лепті; дауы ссы з ызы ң
дыбысталады, үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қатысына қарай жуан ж әне ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Ғ° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тілш ік, то ғы сы ң қы
(жуысыңқы), кейінді, тербеліңкі (ұяң), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: б о саң т о ғ ы с ы ң қ ы
(жуысыққы), көмей қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң, жуан,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=63#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жіңішке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Ж_алпы_с_и_п_а_т_т_а_м_а_сы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=63#Жасалым_белгілері:_тілш_ік,_то_ғы_сы_ң_қы_(жуысыңқы),_кейінді,_тербеліңкі_(ұяң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


494 М ОРФОЛОГИЯ баяндауыш тары негізінде мынандай тұлғаларда
тұруды талап етеді:
1) С өйлемнің баяндауыштары
-м а, -м е бо-
лымсыз жұрнақтары мен қамтамасыз етіледі. Он-
дай баяндауыштар дара және күрделі болып келе
береді. -
Қымыз аңдып жүр дағы... деген сияқты бірдеце дегені болмаса, Байманды ешқайсысы ауызға алмады (Аймауытов).
Күнікей күйеуінің келуіне түк айтпады (Сонда).
Мені білетін жандардың бір де бірінің жүзімді жыртқысы келмейді (И сабеков).
Дәнеңе ойламай, қатын қойын бағып жүре берген де бір ғанибет екен (Аймауытов).
Мұндай болымсыз сөйлемдер сұраулы сөйлем
болып та келе береді.
Ешқандай да сүрағың жоқ псР... Өзіңізден басқа ет кім болмады м а і (И сабе-
ков).
Кейде болы м сы зды қ есімдіктері араласқан
сөйлемдердегі
-м а , -м е болымсыз ж ұрнақтары
есім ш енің
-қан, -ған, -кен, -ген, -тын, -тінжәне -е ж ұрнақтары ны ң алдында қолданылады . О н-
дай кезде ол сөздер қолданылу мақсатына қарай
сөйлем нің бастауыш , толықтауыш , аны қтауы ш
мүшелерінің қызметін атқарады. Мұндай жағдай-
ларда сөйлемнің баяндауыштары болымсыз болу
орнына болымды болып кетеді.
М әрияешнәрсеге түсінбегендей, маш инаға қарай жүрді (Исабеков).
Бір-екі кесе шайдан басқа әлі ештеме ішпегенім енді есіме т^с/?7/(Исабеков).
2) Б олы м сы зды қ есімдіктері сөйлем нің ба-
яндауыш “ж о қ” сөзімен қамтамасыз етілуін қажет
етеді. Болымсы зды қ есімдіктері қажет еткен бұл
“ж о қ ” сөзі сойлем нің соңында болы м сы зды қ
есімдікгерімен немесе есім создермен қатар жеке,
кейде


title:
М ОРФОЛОГИЯ
баяндауыш тары негізінде мынандай тұлғаларда
тұруды талап етеді:
1)


title: -қан, -ған, -кен, -ген - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ЕТІСТІК
495
негіз тұлға болса, онда ол 2-ж ақ бұл парадигма
жүйесіне кірмеуі керек, яғни бір грамматикалық
түрлену жүйесінің түрлері, бір ж ағы н ан , бір-
бірінен ф ункциялы қ, м ағы налы қ, тұлғалы қ си-
яқты өзіндік ерекшеліктері арқылы ажырайтын,
екінші жағынан бір-бірімен тең дәрежедегі тілдік
құбылыс болып саналады.
Олай болса, бір ұғы м ды , я ғ н и етістіктің
белгілі бір тұлғадағы грамматикалық мағынасын
ж әне оны білдіретін грамм атикалы қ ф ормасын
бірде - етістіктің түбір тұлғасы деп, екінш і бірде
- бұйры қ райдың жекеш е, анайы екінш і ж ақ
тұлғасы деп, екі түрлі атаудың қан ш алы қты
қажеттігі бар? Біріншіден, бұл екеуі бір ғана грам-
матикалы қ құбылыс болса, оны бір-ақ түрінде
ғана атау керек. Екіншіден, бұйры қты қ, жақтық
(екінші, анайы) мағына етістік түбірге тән мағы-
на болса, онда ол тұлға етістіктің белгілі бір грам-
матикалық категориясының (райының) бір грам-
м атикалы қ түрі, көрінісі (бұйры қ рай) бола ал-
мас еді.^Етістіктің түбірі білдіретін жалпы грам-
матикалық мағына етістікгің барлық басқа тұлға-
ларында сақталып тұратын қимылды білдіру ма-
ғы насы да, ал 2-ж ақты қ, бұйры қты қ м ағы на -
етістіктің белгілі сөздермен (сен деген бастауыш-
п ен ) сөйлем де белгілі (ж а қ ты қ , ж екеш елік,
бұйры қты қ) қары м -қаты насқа түсудің және со-
ның негізінде белгілі тұлғада жұмсалудың нэти-
жесінде пайда болатын м ағы на. Я ғн и бірінші
м ағы на толық мәнді сөз болғандықтан лексика-
л ы қ м ағы наны ң жалпылануы (жалпы граммати-
калық) негізінде (сөз табы ретінде) қалыптасқан,
түбірге тән қимылды білдіру - жалпы граммати-
калық мағына да, екінші - сөйлеу процесіндесен
деген сөзбен б а й л а н ы с қ а түсу н әти ж есін д е
(с у б ъ е к т іл ік -п р е д и к а т т ы қ қ а т ы н а с қ а түсу
нәтиж есінде) пайда болатын м ағы на. М ысалы,
қіімылдьТбілдіру етістік түбіріне тән болса, зат
есім түбіріне затты қ м ағы на, сын есім түбіріне
затты ң әр түрлі сы н ы н , сап ал ы қ, қаты сты қ
белгісін, түсін т.б. мағы наларды білдіру тән бо-
л ы п келеді. Ал сы рт тұ л ға с ы ж а ғ ы н а н зат
есім н ің бір тұлғасы на ұқсас, бірақ м ағы насы
бөлек тура объектіні, бағы тты қ, предикатты қ,
қаты сты қ т.б. мәнді білдіретін мына зат есімдер
бір тұлғада емес екені түсінікті болса керек:
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=641#-қан,_-ған,_-кен,_-ген_формалы_есімш_елермен_тіркесе_қолданылады.__Ол_ештеңе_емес


title: Ғьиіым таппай мақтанба - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
Ғьиіым таппай мақтанба (Абай).
Филипп пат- ша баласы ер коңілді (Абай).
М эскеу бардым, не кордімЧ (Ж амбыл).
Ғашықтың т ілі-т ілсіз тіл (Абай). Сондай-ақ бірыңғай мүшелердің алдың-
ғы создеріне кейде грамматикалық тұлғалардың
жалғанбай қолдануын, мысалы,
ащы мен
тәттіні татқап білер, алыс нен жақынды жортқан білер дегендегі
ащы мен алыс сәздерін түбір тұлға не-
месе атау септік тұлғасы деуге ешбір негіз жоқ.
Создің түбір тұлғасы білдіретін негізгі жалпы
грамматикалық мағынасы сөз табына қарай топ-
таудың бір межесі болып табылады да, ол соз сол
соз табыны ң грамматикалық тұлғалары арқылы
түрленудің нәтижесінде кейін сөйлеу процесінде
пайда болатын категориялық грамматикалық ма-
ғыналармен қатар омір сүреді. Яғни түбір тұлға-
ға жаңа грамм атикалы қ форма ж алғаны п, о ған
жаңа (категориялы қ) грамм атикалы қ м ағы н а
үстелгеннен түбір білдіретін негізгі жалпы грам-
матикалық м ағы на жоғалып кетпейді. М ысалы,
ағаш, бала, кітап создерінде заттық м ағы на,
жақсы, үлкен, сары создерінде сындық м ағы на,
кел, айт, кор создерінде қимылдық мағына - түбір
білдіретін м ағы н а болса, бұл создердің грамма-
тикалық тұлғалар арқылы озгеріп, жаңа грамма-
тикалы қ м ағы н аға ие болған түрлерінің озінде
сол түбір білдіретін м ағы на сақталады;
ағашты кес, бұл - баланың кітабы дегендерде зат есімге
тура об ъектілік (табыс септік
-ты ар қы л ы ),
меншіктілік (ілік септік-ның арқылы), 3-жақ тәу-
елдік (-ы ) м ағы на үстелсе де, бұл создерде зат-
тық мағына осы тұлғаларында да бар. Сондай-ақ
келді, айтысқансың, кормесем тәрізді тұлғалар-
да бұл создер откен ш ақты қ


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=642#Ғашықтың_т_ілі-т_ілсіз_тіл_(Абай)._Сондай-ақ_бірыңғай_мүшелердің_алдың-_ғы_создеріне_кейде_грамматикалық_тұлғалардың_жалғанбай_қолдануын,_мысалы,_ащы