title: Қабылдауды - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
Қабылдауды кез-келген басқа психикалық феномен сияқты процесс ретінде де, нәтиже ретінде де қарастыруға болады.
Қабылдау жеке қасиеттерді бейнелейтін түйсікке қарағанда, қоршаған орта заттары мен құбылыстарын тұтастай бейнелеп, шындықтың интегралды бейнесін құрады.
Қабылдау қорытындысы – субъектінің сезім мүшелеріне тітіркендіргіштердің тікелей әсер етуінен пайда болатын қоршаған әлемнің интегралды, тұтас бейнесі.
Заттардың, нақты құбылыстар немесе процестердің қасиеті ретінде қабылданбайтын түйсіктен айырмашылығы, қабылдау бізді қоршаған әлемдегі заттардың түрі ретінде рәсімделетін субъективті қатыстылық ретінде жүреді. Сонымен қатар, біз иллюзиямен жұмыс істегенде немесе қабылданатын қасиет салыстырмалы қарапайым болғанда, ол қарапайым түйсінуді шақырады (бұл жағдайда түйсік қандай да бір құбылысқа немесе объектіге қатысты болып, олармен ассоциацияланады).
Қабылдау бірқатар қасиеттерге ие:
константтылық (тұрақтылық) – жағдайдың өзгергеніне қарамастан заттың адекватты қабылдануына мүмкіндік беретін ерекше қасиет. Біздің қабылдауымыз белгілі бір шектеуде қабылдаудың жағдайына тәуелсіз олардың көлемін, формасын, түрін заттан тыс сақтап қалады (қабылданатын затқа дейінгі ара-қашықтық, жарық түсіру жағдайы, қабылдау бұрышы және т.б.). Ұшақ биіктегенде барлығы кішкентай болып көрінеді: үйлер, адамдар құмырсқадай болып көрінеді. Ұшақтан түскенде - барлығы өз қалпына келеді. Басқа мысал. Шөл далада ештеңеде жоқ: құм және өмірдің ешқандай белгісі болмайды. Міне, мұнда константтылықтың қасиеті жоғалуы мүмкін: кейде қойды кесірткеден айыру мүмкін болмайды. Шөл даланың ерекше жағдайы қабылдауды бұрмалап, ақпаратты өңдеу процесіне әсер етеді.
Константтылықтың қасиеті қабылданатын обьектіге және оның өмір сүру жағдайларының ерекшеліктеріне икемделетін және кері байланыс механизміне ие, өз бетінше реттелетін әрекетпен түсіндіріледі.
заттылығы – объект жеке физикалық дене болып кеңістікте және уақытта жекеленуі ретінде қабылдануы. Бұл қасиет фигура мен фонның өзара байланысы кезінде анық көрінеді. Заттың қасиеті, заттылығы затпен байланыс кезінде пайда болады, ол адамға қандай да бір қажеттілігін қанағаттандыру үшін қажет. Заттың қасиеті қандайда бір тұтастықта байқалады.
тұтастығы – бейнелі түрде бөлшек пен тұтастың ішкі ағзалық өзара байланысы. Бұл қасиеттің екі аспектісін қарастыруға болады: а) әр түрлі элементтерді біріктіру; б) оның құрамдас бөлшектерінің сапасынан құрылған тұтастықтың тәуелсіздігі.
Қабылдауды ұйымдастырудың принциптері (заттылық пен тұтастылықтың қасиеттері) гештальтпсихология өкілдерінің еңбектерінде неғұрлым терең және ашық талданған (М. Вертгеймер, Ч. Осгуд және т.б.).
Қабылдаудың тұтастылығы мен құрылымдылығының қайнар көздері бір жағынан обьектілердің жеке ерекшеліктеріне байланысты болса, екінші жағынан адамның заттық іс-әрекетінде.
● жалпылық – әрбір бейненің аты бар кейбір объектілер класына жатқызылуы;
қабылдаудың мағыналығы қабылдаудың ойлаумен, заттың мәнін түсінумен байланысына негізделген;
қабылдаудың маңызды феномені шынайы әлемге заттық бейненің қатыстылығы болып табылады – проекция феномені (мысалға, көз торында адамзаттың бейнесін емес, шынайы әлемдегі шынайы затты көреді). Бұл феноменді тұлғаның қалыптасуындағы барлық деңгейден байқауға болады.


title: Адамның адамды қабылдау механизмдері

text:
Адамды адамның қабылдауы мен түсінуінің механизмдеріне: идентификация, эмпатия, рефлексия, аттракция, атрибуцияны жатқызуға болады (2 схеманы қараңыз!)
Идентификация, қазақша «теңестіру», «ұқсастыру» ұғымдарына жақын, яғни өзіңді басқа адаммен теңестіру, өзіңді сол адамның орнына қою. Идентификацияда басқа адамның құндылықтар нормасы, мінез-құлқы, талғамдары мен дағдылары игеріледі. Әсіресе, жеткіншектік кезеңде оның мәні зор. Көптеген зерттеулерде идентификацияның оған жақын ұғым эмпатиямен тығыз байланысты екені анықталған.
Идентификация дегеніміз – бұл басқа адамды сол субьектінің өзінің ерекшеліктеріне саналы немесе санасыз ұқсастыру арқылы түсіну тәсілі.
Қарым-қатынас жағдайында адамдар өзін сол адамның орнына қою әрекеті негізінде басқа адамның ішкі қалпы, ой ниеті, мотивтері мен сезімдері туралы болжамдар жасайды.
Эмпатияны басқа адамды сезіну, оның тебіреністеріне бой ұсына білу деп анықтауға болады, оның эмоциялық жағы басым, егер идентификацияда басқаның «проблемасы» «ойланылса», эмпатияда «сезініледі». Екеуінде де басқаның орнына қоя білу көрінеді, бірақ бастапқысында өзін партнермен теңестіру механизмі, ал соңғысында басқамен теңестіру қажет емес, өз пікірі болуы мүмкін, дегенмен басқаның проблемасын сезіну іске асырылады.
Эмпатия – басқаның қуаныш-сүйініштерін дұрыс сезіне білу қасиеті. Қарым-қатынас жасаудағы эмпатияның болуы психолог, педагог, әлеуметтік қызметкердің кәсіби маңызды қасиеттерінің бірі.
Осы екі жағдайда да, арадағы қарым-қатынастың іске асырылуы, үшінші жағдайдағы партнердің «мені» түсінуіне байланысты. Басқаша айтқанда, бір-бірін түсіну рефлекия құбылысымен күрделенеді. Әлеуметтік психологияда рефлексия – қарым-қатынасқа түсушінің басқа адам оны қалай қабылдайтынын түсінуі. Ол басқаша қабылдау мен түсінуі ғана емес, басқа «мені» қалай түсінетінін білу, ерекше бір-бірін бейнелеу, яғни «мен» басқаларға қалай көрінемін.
Қарым-қатынас субьектісіне басқа адамды дерексіз жағынан ғана түсіну маңызды емес, сонымен қатар онымен қарым-қатынасқа түскен индивидтің оның өзін қалай қабылдап, түсініп тұрғаны да маңызды. Субьектінің қарым-қатынас серіктесінің оны қалай қабылдайтынын түсіну рефлексия деп аталады. Рефлексия басқа адамды қабылдау құрамына жатады. Сонымен, адамды адамның қабылдауын екі еселенген айналы бейнеленуге ұқсастыруға болады. Адам басқа адамды бейнелегенде, өзін де сол басқаның қабылдау айнасында бейнелейді. Қарым-қатынас процестерінде идентификация мен рефлексия бірігіп әрекет етеді. Егер де әрбір адам басқа адамдар туралы ғылыми негізделген толық хабарлармен қамтамасыз етілген болса, онда ол олармен өзара әрекет ету жолын қатесіз құрастырған болар еді. Алайда күнделікті өмірде субьект нақты хабармен қамтамасыз етілмеген болғандықтан басқаларға олардың әрекеті мен қылықтарының себептерін есептеуге мәжбүр болады.
Рефлексияны әлеуметтік психологияда зерттегендер: Дж. Холмс,
Г. Гибш пен М. Форберг, негізінен диадалық (екі адамдық) әрекеттесу тұрғысынан қарастырады. Топтың рефлексиялық құрылымын зерттегенде диадалық әрекеттесумен қатар, топтың ортақ әрекеті және соған байланысты жеке адамаралық қатынастарда пайда болатын рефлексияларда күрделене түседі.
Гибш пен Форбергтің ұсынған диадалық рефлексиясы схема түрінде былай көрсетіледі:
Екі партнер бар: А және Б. Олардың арасында қарым-қатынас бар: А Б және Б. А. Онымен бірге А мен Б-ның өздері туралы түсініктері бар А-А', Б-Б' және басқа туралы түсінігі бар: А-да Б туралы Б'', Б-да А туралы А''. Коммуникативтік процестегі әрекеттесу мына түрде іске асырылады: А, А' тұрғысынан Б''-ге қарап сөйлейді, Б, Б' тұрғысынан А''-ға жауап қатады. Нақты жағдайда осы айтылғандардың қаншалықты жақын екендігін зерттеу қажет, себебі А-да, Б-да обьективті шындықпен сәйкес келмейтін А'; Б'; А'', Б'' бар екендігін білмейді. Қарым-қатынастың аса табысты болуы А-А' - А'' Б-Б'-Б'' арасындағы алшақтық неғұрлым аз болуымен байланысты екендігі түсінікті.
Мысал ретінде лектордың аудиториямен байланысын қарастыруға (А) болады (Б). Егер де лектор (А) өзі туралы, тыңдаушылар (Б''), әсіресе өзін тыңдаушылар қалай қабылдайтыны туралы (А'') дұрыс түсінікте болмаса, онда лектордың аудиториямен өзар түсіністігі болмайды, демек өзара әрекеттесуі де іске асырылмайды. Өзін-өзі дұрыс түсіну, басқаны дұрыс түсіне білуге үйрету - өте күрделі процесс, оған баулудың бір әдісі – перцептивті біліктілікті жетілдіретін әлеуметтік-психологиялық тренингтің түрі.
Қабылданатын адамға деген эмоциялық көзқарастардың пайда болу механизмдерін анықтаумен байланысты зерттеу аймағы – аттракция деп аталады. Аттракциның қазақша мағынасы – тартымдылық дегенге жақын. Аттракция, бір жағынан, қабылдаушы үшін басқа адамның тартымдылығының қалыптасу процесі, екіншіден, осы процесс өнімі, яғни көзқарастардың біршама сапасы. Қарым-қатынастың перцептивті жағын зерттегенде осыны есте тұтқан жөн, себебі, бір жағынан, адамдар арасында бір-бірін ұнатушылық, достқ сезімдері немесе, керісінше, жақтырмау сезімдерінің қалыптасуы, екіншіден, бұл құбылыстың қарым-қатынастағы маңызы қандай деген мәселелер туындайды.
Аттракцияны бір адамның екінші адамға деген әлеуметтік бағдары және сол жағдайда эмоциялық компоненті басым деп қарастыруға болады.
Аттракцияның түрлі деңгешйлері анықталған: ұнатушылық, достық, сүйіспеншілік. Кеңестік әлеуметтік психологияда аттракция көп зерттелінбеген. Қазіргі кезде топтық іс-әрекетте аттракцияны зерттеу қолға алына бастады.
Әлеуметтік психологияның ерекше саласы – каузалды атрибуция деп аталады. Зерттеушілер Г. Келли, Э. Джонс, К. Дэвис, Д. Кенноуз, Р. Нисбет, Л. Стрикленд. Атрибуцияның аудармасы, телу, есептеу дегенге келеді. Латын тілінен аударғанда «causa» - себеп, яғни каузалды атрибуцияны – себепті телу деп түсінуге болады. Каузалды атрибуция адамдар туралы алынған мәлімет жеткіліксіз болғанда, оның мүмкін әрекеттері мен қасиеттерін тауып, сол обьектіге телу жағдайы. Г. Келли атрибуцияның үш түрін қарастырады: жеке тұлғалық атрибуция, обьектілік атрибуция және жағдайлық атрибуция. Бақылаушы көбіне жеке тұлғалық атрибуцияны пайдаланады (әрекет себептері сол әрекетті жасаушыға телінеді), ал қатысушы көбінесе жағдайлық атрибуцияны (әрекет себептері жағдайларға телінеді). Мұндай жағдайлар, әсіресе табысқа жету мен сәтсіздік себептерін телігенде айқын көрінеді.
Әлеуметтік психологияға енгізген Ф. Хайдердің идеясы бойынша, адамдар негізінде былай ойлайды: «жаман адамға жаман қасиеттер тән», «жақсыға – жақсы қасиеттер», яғни «жаман» адамдарға әрқашан жаман істер телінеді, ал «жақсыларға» - жақсы істер телінеді.
Сонымен қатар каузалды атрибуция теориясында «жаман» адамға теріс істер телінгенімен, қабылдаушы өзін тек оң әрекеттер жасаушы деп бағалауы да қарастырылады. Көптеген эксперименттердің нәтижелері адам қабылдауында маңызды рол атқаратын бағдар (установка) мәселесіне келіп тіреледі, әсіресе, оның маңызы таныс емес адам туралы алғашқы ой қалыптасуында ерекше екенімен анықталады.
Майрон Ротбарт пен Памела Биллер (1977) өз экспериментінде суретте көрсетілген адамның бет әлпетінің көрінісіне баға беруді өтінген. Бір топ адамдарға – суреттегі адам туралы, гестапо бастығы, концентрация лагеріндегі жан түршіктірер медициналық экспериментке кінәлі деп айтқан. Ол адамдар, суретіне қарап, оны қатыгез адам деп бағалаған. (Бет әлпетінде кекесінді жымию бар емес пе?). басқа адамдарға астыртын: сол суреттегі адам туралы – нацистерге қарсы күресетін қозғалыс жетекшісі деген, ал олар суреттегі адамды ақ ниетті, мейірімді адам сипаттаған. (Суретке қараңыз: көздері қандай қамқор және ол күлімсіреп тұр емес пе?)
Осы сияқты құбылыс А.А. Бодалевтің эксперименттерінде (1982) де анықталған. Бір адамның суреті студенттердің екі тобына көрсетілген. Бір топтағы студенттерге ол адам – қылмыскер, ал екінші топтағыларға сол адам туралы – көрнекті ғалым деп айтылған. Бірінші жағдайда студенттер: суреттегі адамның тереңде орналасқан көздері құпия қаһарын, алға қарай шыққан иегі қылмыстың түбіне шейін жететінін көрсетеді, т.с.с. сипаттамалар берген. Екінші топтағылар сол тереңде орналасқан көздер терең ойлы адамды, ал алға кеткен иегі – білім жолында кездесетін қиындықтарды жеңуге қажетті күш-жігері, т.с.с. деп бағаланған.
Мұндай зерттеулер тұлғааралық қатынаста қандай сипаттамалар маңызды, қандай жағдайда қалай көрінеді деген сияқты сұрақтарға жауап беруге тырысады.
Тұлғааралық қатынастарда адамдардың бір-бірін қабылдауында тағы да зерттеу саласы болып табылатын түрлі «эффектілерді» де есепке алу қажет. Үш түрлі «эффектілер» көбірек зерттелген: ореол эффектісі (ореол – құрмет, даңқ), жаңа мен алғашқылық эффектісі және стереотип эффектісі (таптаурын). (2 схемада).
«Құрмет эффектісінде» қабылдаушыға алдын-ала қабылданатын адам туралы арнаулы бағдар беріледі, белгілі қасиеттер телінеді: ол адам туралы алынған мәлімет алдын-ала жасалынған бейненің үстіне салынады. Бұрын жасалынған бейне «құрмет» рөлін атқарып, нақты қасиеттерді көріп, дұрыс қабылдауға кедергі жасайды.
Бұл эффектімен «жаңа» және «алғашқы» эффектілері тығыз байланысты. Бұл екеуі де адам туралы берілетін мәліметтің ретімен байланысты. Бір экспериментте студенттердің төрт түрлі тобына таныс емес адамды көрсеткен. 1-топқа бұл адам – экстраверт, 2-ге – интраверт, 3-топқа алдымен экстраверт, кейіннен интраверт, 4-топқа керісінше деп айтылған. Барлық төрт топқа бейтаныс адамды алдын-ала айтылған тұлғалық қасиеттері терминдерімен сипаттап беру ұсынылған. Алғашқы екі топтағылар қиындықсыз сипаттаса, үшінші және төртінші топтағы сипаттамалар тікелей мәлімет ретіне байланысты болған, яғни алдымен айтылған мәлімет басым болған. Осындай эффект «алғашқы» эффект деп аталынады. Ал керісінше, таныс адамды сипаттауда «жаңалық» эффектісі басым, бұл жерде кейін айтылған мәлімет, яғни жаңалау мәлімет маңыздырақ екені анықталған.
Осы эффектілердің бәрін кең мағынадағы стереотип процесінің көріністері деп атауға болады. «Әлеуметтік стереотип» терминін алғаш 1922ж. У. Липпман енгізген. Әлеуметтік стереотип (таптаурын) белгілі әлеуметтік топ мүшесіне тән бір құбылыстың немесе адамның біршама тұрақты бейнесі. Әр түрлі әлеуметтік оптар, нақты топтар (ұлт) немесе кәсіби топтар өздеріне тән стереотиптерін жасайды, белгілі деректерді тұрақты түрде, заттарды үйреншікті түрде түсіндіру.
Адамдарды түсінудегі стереотип екі түрлі салдарға әкелуі мүмкін: біріншіден, адамды түсінуді белгілі түрде жеңілдетеді, бұл жағдайда адамды қабылдауда эмоциялық қабылдау немесе қабылдамаоу іске асырылмайды, жеңілдету (штамптарды пайдалану) арқасында түсіну процесін қысқартады. Екінші жағдайда, адамда жаңсақ наным пайда болуына әкеледі. Егер де бұрынғы тәжірибеден ол адам туралы теріс пікір қалыптасса, оны жаңадан қабылдауда да осы теріс көзқарас сақталады. Өте кең таралған стереотип (таптаурын) – этникалқ таптаурын болып есептеледі, яғни белгілі ұлт өкілдері туралы тұрақты нанымдар, мысалға: жапондардың еңбексүйгіштігі, француздардың жеңіл мінезділігі, орыстардың көп сөйлегіштігі, қазақтардың кең пейілділігі т.с.с.
Стереотип негізінде жаңсақ наным пайда боуының обьективті болмысты қате түсінуге әкелетініне мысал ретінде педагогикалық стереотип – мұғалім сапасында идеалды оқушы моделінің қалыптасуын көрсетуге болады. Ол – мұғалімнің жақсы педагог екендігін дәлелдейтін және оның жұмысын жағымды ететін, бірлескен әрекетке даяр, білімге ұмтылатын, тәртіпті оқушы. Осындай идеалға жақын балаларды мұғалім жақсы оқушы ғана емес, жалпы қарым-қатынаста сүйкімді, адал, парасатты адамдар деп қабылдадйды. Оған қарама-қарсы «жаман оқушылар» бейнесіне жақын оқушылар жалпы түрде енжар, агрессивті жаман адамдар, педагогтардың теріс эмоцияларын тудырушылар деп қабылданады.
Мұғалімдердің осындай күтінулері шын мәнісінде баланың нақты жетістіктерін көрсетпейді. Сонымен бірге осындай күтінулер баланың өзін-өзі қабылдауын да қалыптастыруы мүмкін. Батыс психологы Ристтің көрсетуінше, көп балалар мектепте толықтай ашылып дамымайды және өздеріне деген жақтырмаушылықты сезінеді, себебі, о бастан оларға «дамымаған», «қабілетсіз», «ұшқалақ» деген атақ тағылған. Яғни, мұғалімнен оқушыға бағытталған кері байланыс көбіне Р. Бернстің айтуынша «өзін-өзі актуалдайтын сәуегегйлік» формасында іске асырылады.
Мәселен, бір экспериментте бірінші сынып мұғалімдерінің қыздар мен ұл балалардың арасындағы оқу темпін игеруі туралы пікірлерін айтқан. Мұғалімдердің бір тобы бұл жерде жыныстық айырмашылық жоқ десе, екінші тобы ұл балалар қыздарға қарағанда нашар игереді деген. Бір жыл өткен соң жүргізілген өлшеулерден 1 топтағы мұғалімдер сыныптарында, расында да ұлдар мен қыздардың оқуды игеруінде айырмашылық болмағаны, ал екінші топ мұғалімдерінің сыныптарында ұл балалар негізінен қыздардан қалыңқырағаны байқалғаны көрінген. Бұл сипатталған дерек «күтіну таптаурыны» немесе «Пигмалион эффектісі» деп аталады. Ол идеалды оқушы бейнесінің немесе мұғалімнің теориялық, педагогикалық тұжырымының, тіпті оқушының есімінің негізінде де қалыптасуы мүмкін.
Мұғалімге ұнайтын есімді оқушылар, педагогқа ұнамайтын есімі бар балаларға қарағанда өздерін сенімдірек сезінетіндерін зерттеулер көрсетеді. Баланың есімі оның оқу үлгерімінің табыстылығына байланысты мұғалім күтінулеріне де әсер етеді.
«Күтіну таптаурыны» педагогикалық процестегі нақты әрекетте көрінетін фактор. Ол мұғалімнің бағдары мен күтінулерінен ғана емес, оның мінез-қылығынан да белсенді көрініс беруіне байланысты.
Стереотипизация. А.А. Бодалевтің жүргізген сауалнамалары адамның сырт көрінісі мен оның мінез-құлқының қасиеттері арасындағы байланыстары туралы қате стереотиптік көзқарастардың кең таралуын дәлелдейді. 72 сұранысқа түскен адамдардың 9-ы иектері төртбұрышты адамдардың ерік күші қатты дамыған деп есептейді, 17-і маңдайы үлкен адамдар ақылды. Үшеуі шашы қатты адамдардың мінезі қайратты болатындығын, бесеуі бойы кішкентай адамдар өктем жүргізуші, билеп-төстегенді ұнатады. Бес адам былай деп ойлаған: сұлу адамдар ақылсыз болады немесе өзін ғана жақсы көреді. Екі адам егер адамның ерні жіңішке болса, онда ол екі жүзді және оған тұйықтық тән.
А.А. Бодалевтің эксперименттерінде екі топ студенттеріне бір адамның суреті көрсетілген. Бірінші топ студенттеріне ол адамды атақты ғалым ретінде таныстырған, екіншілеріне – қылмыскер ретінде. Оның сырт көрінісіне қарап оған мінездеме беру ұсынылған. Бірінші топ студенттері суреттегі адам қызу жұмыс үстіндегі, мейірімді, ақкөңіл, ақылды адам деп бедйнелеген. Екінші топ студенттері олардың алдындағы портрет қатал, табанды және зұлым адамның суреті деп сипаттаған. Атап өткен адамның көзі бірінші жағдайда мейірімді және ақылды, екінші жағдайда – қатал және мейірімсіз болып суреттелген.
Басқа адамның қылықтарын оған мінез-құлық сезімдері мен ой-ниеттерін, мотивтерін есептеу жолымен себепті түсіндіру каузалды атрибуция деп аталады. Ол латынның causa – себеп және aqtributio – қосу, қосып беру немесе себепті интерпретациялау деген мағынасын білдіреді.
Стереотипизация дегеніміз – мінез-құлық түрлерінің классификациясы және мінез-құлық себептерін таныс немесе таныс емес сияқты құбылыстарға жатқызу жолы, яғни әлеуметтік стереотиптерге сәйкес келетін.
Стереотипизация – тұлғааралық қабылдау субьектісінің жеке тәжірибесінің жалпылану нәтижесінде қалыптасуы мүмкін. Оған кітап, кино, т.б. алынған хабарлар және таныс адамдардың есте қалған ойлары да қосылады.


Психологиялық тренинг: түсінігі, тарихы, міндеттері, ұстанымдары. Бүгінгі күнде «тренинг» түсінігінің нақты бір анықтамасы жоқ,, сондықтан бұл термин психологиялық практикада әр түрлі іс- әрекеттердің, әдіс-тәсілдер мен құралдардың ортақ термині ретінде кеңінен пайдаланылады.
«Тренинг» термині ( ағылшынның train, training сөздерінен) оқыту, тәрбиелеу, жаттықтыру, үйрету сияқты бірқатар мағынаға ие. Мұндай көп мағыналық тренингтің ғылыми анықтамасына да тән. Ю.Н.Емельянов тренингке іс-әрекеттің кез- келген қиын түрін игеру мен оқыту қабілеттілігін дамыту әдістерінің топтамасы деген анықтама береді.
Тренинг адам бойында қалыптасқан мінез- құлық пен іс-әрекеттерді басқару модельдерін қайтадан қалыптастыру тәсілі ретінде қолданылады. Ұйымның жоспарлы белсенділігін арттыра түсу үшін оның мүшелерінің кәсіби білімі мен қабілеттілігін көтеруге бағытталады. Сондай- ақ тренингті жеке тұлғаның әлеуметтік мінез- құлқын ұйымның мақсаты мен іс-әрекеттерінің талаптарымен сәйкес тәсілдерге сай өзгертудің бір бөлшегі деп қарастыруға болады.
Ресейлік психологияда тренинг оқытудың немесе әлеуметтік – психологиялық тренингтің белсенді тәсілдерінің бірі деген ұғым кең таралған. Л.А.Петровская әлеуметтік- психологиялық тренингті «өзара қатынастағы білімді , әлеуметтік белгілеулерді, қабілеттілік пен тәжірибені дамытуға бағытталған әсер ету құралы», «қарым-қатынаста жетіктілікті дамыту құралы», «психологиялық әсер ету құралы» ретінде қарастырады.
Г.А.Ковалев әлеуметтік-психологиялық тренингті белсенді түрде әлеуметтік- психологиялық білім беру әдістемесінің кешенді әлеуметтік –дидактикалық бағыты ретінде қарастырады.
Б.Д.Парыгин топтық кеңес беру тәсілі жөнінде, оларды өмірде және жалпы қоғамдағы қатынас дағдыларына белсенді түрде топтық оқыту ретінде яғни, кәсіби пайдалы дағдылардан мен- тұжырымдамасы мен өзін-өзі бағалауға сәйкес жаңа әлеуметтік рөлге бейімделуге дейін оқыту деп бейнелей атайды.
Бүгінгі кунде тренингті анықтау үшін көп жағдайда «психологиялық әсер ету» термині қолданады. Ал, С.И.Макшанованың жұмыстарынан бұл терминнің тренингті әдіс ретінде дәл толықтай бейнелемейтінін түсінік ретінде ғана бола алады. Процессуалдық мінездемеге ие «әсер ету» түсінігі өзгеріс категориясының көмегімен анықталатын оның мақсаты мен нәтижесін толықтай ашпайды. Негізінен әсер етудің нәтижесін күтететін тренингтің және оны қолданушылардың негізгі мақсаты тек ғана әсер ету бола алмайды.
С.И.Макшанов ұсынып отырған «мақсатты түрде өзгерту» термині адам мен топ феноменнінің психологиялық динамикасына жататын көптеген құбылыстарды бейнелеуге мүмкіндік береді. Тренингтің процессуалдық және өнімдік мінездемесін ашып, тренингтің «субьект-субьекті» мінездемесін айқындайды, оның тиімділігі тренингке сұраныс берушілер мен оған қатысушылардың және оны ұйымдастырушы мамандардың жауаптылығын сезінуімен байланысты.
Осыған байланысты тренингті адамның жеке тұрмысы мен кәсіби үйлесімділігің мақсаты болып табылатын жеке адамның, топтың және ұйымның психологиялық феноменнің мақсатты түрде өзгертудің көпқырлы әдісі деп анықтауға болады.
Қатынастың тиімділігін арттыруды көздеген тренинг оқытулар алғашқы рет Бетеледе (АҚШ) К.Левиннің оқушыларының ұйымдастыруымен өткен және олар Т-топ деген атқа ие болған. Оның негізінде адамдардың көпшілігі топтасып өмір сүреді және жұмыс атқарады, алайда олар көп жағдайда осы топтың жұмысына өзінің қандай деңгейде ықпол жасайтындығына, басқа адамдар оған қалай қарайтындығына, айналасындағылардың бойында оның мінез-құлқының қандай әсер тудыратындығына есеп бермейді деген ой жатты. К. Левин адамдардың мінез-құлқымен бойындағы бейімділіктердегі тиімді өзгерістер негізінде жеке контексте емес, жалпы топта бой алады,сондықтан да өзінің бейімділіктерін байқап,өзгерту үшін,мінез-құлқында жаңа формаларды қалыптастыру үшін адам өзінің жекешеленуін жеңіп, өзіне, басқалардың көзқарасымен қарауға үйренуі тиіс деген ұстанымда болған.
Т-топ өзара қарым-қатынас әсерінен бойалдырған қатынас пен топтық динамикканы зертеуді мақсат ету үшін жиналған геророгендік индивидтердің жиыны ретінде болады.
К.Левинің оқушыларының топаралық қатынас шеберханасындағы нәтежелі еңбектері АҚШ-дағы Ұлттық тренинг зертханасының негізін қалады.
Бұл зертханада тренингтік топтардың негізін қалады. Нәтежесінде,оның жұмысының қортындысы Т-топтың тәжербиесінде қолданылады.
Т-топтарында басқарушы қызметкерлерді,менеджерлер мен саяси көшбасшыларды өзара тиімді қарым-қатынасқа, ұйымдардағы қақтығыстарды шншуге, басқару шеберлігіне, топтық бірлестікті нығайтуға оқытты. Кейбір Т-топтарындағы оқытулар адам өмірінің құндылықтарын анықтауға, өзінің жеке жетілуі сезімін күшейтуге бағытталған еді. Мұндай топтар 1954 жылы құрала бастады және сенситивті топ деп аталған еді.
60 жылдардың аяғы мен 70-жылдардың басында Т-топтары мен сенситивті топтар көптен бой алды.Олардың негізгімақсаты жұмысшы топтарындағы қақтығыстарды шешу және жұмысшы мен қызметкерлер арасындағы кәсіптік қарым-қатнасты нығайта түсу болады.1964 жылы Т-тобының дамуында 17 жылдық тәжірибенің нәтежесі көрніс тапқан жинақ жарық көрді. Онда негізінен төрт мәселе:жаттықтырушылардың кәсіби деңгейі, Т-тобының әдістемесін жаңарту,зертханалық емес жағдайларда зертханалық әдістерді қолдану және теориялық зерттеу мен дамудың шындалуы жан-жақты қарастырылды.
60-жылдары менеджерлердің кәсіби дайындығын арттыру үшін психология дәстүріне сүйенген «К.Роджерстің» әлеуметтік және өмірлік қабілеттіліктердің (social life skills training) тренингі қозғалысты пайда болды.
Өмірлік қабілеттіліктер тренингінде негізінен тренингке қатысушыларға өзіндік жол таба білуді айқындайтын үш модель пайдалынылды.
Бірінші модель өмірлік қабілеттіктің жеті категориясына яғни:мәселелерді шешу, қарым-қатынас, жергілік, өз-өзіне сенімділік, ойлаудың сыншылдығы, өзін-өзі басқару қабілеттілігі және Мен –тұжырымдамасын дамытуға сүйенді.
Екінші модель тренингтің мақсаты болып табылатын өмірлік қабілетікттің төрт категориясын,яғни:жеке тұлғалар арасындағы қатынас,денсаулықты долдау,жеке ерекшелікті дамыту,шешім қабылдау мен мәселелерді шешу айқындалды.
Үшінші модельге эмоцоналдық өзін-өзі бақылау,жеке тұлға аралық қатынас,өзін-өзі тану, қаржылық өзін-өзі қаржылай қамсыздандыру, өзін-өзіне қолдау көрсету және тәжірибені тұжырымдамалау жататы.
70-жылдары Лейпциг және Йенск университеттерінде м.Форвергтің басқаруымен әлеуметтік-психологиялық тренинг аты әдіс жетілдірілді. Тренингтің құралы ретінде тиімді қатынастық дағдыларды қалыптастыруға жағдай тудыратын драматизация элементтері бар рөлдік ойындар қолданылды. М.Форверг ұсынған әдістердің практикалық қосымшасы ретінде өндірістік кәсіпорындардың жетекшілерін әлеуметтік-психологиялық дайындау болды.
Әлеуметтік-психологиялық тренинг Рессейлік психология практикасында да кеңінен таралды. Әлеуметтік-психологиялық тренинг теориялық және әдістемелік аспектілеріне арналған алғашқы монографиялық еңбек 1982 жылы жарық көрген Л.А. Петровскаяның монографиясы болды.
Бұл әдіс балалармен, ата-аналармен, әлеуметтік топтардың кәсіби мамандарымен, кәсіпорындар мен ұйымдармен жетекшілерімен жұмыс істеуде белсенді түрде қолданалып келеді. Әдісті пайданалу тәжібиресі Ю.Н. Емельянованың,В.П. Захарованың, Г.А. Ковалеваның, Х.Миккинанаң, Л.А Петровскаяның, Т.С Яценконың және т.б. еңбектерінде көрініс тапқан.
Әлеуметтік-психологиялық тренингтің жалпы мақсаты-қатынастағы тиімділік арттыру міндетті түрде қатынастағы мінез-құлықты,адамның перцептивті қабілеттілігін, жеке тұлғаның қатынас жүйесін шындай түсу және дамытумен анықталатын білімді менгерумен, қабілеттілігі мен дағдыларын қалыптастырумен байланысты түрлі кескіндегі бірқатар міндеттермен нақтылана түседі. Өйткені жеке тұлғалық өзгешелік адамның іс-әрекетің және оның вербальды және вербальды емес әрекеттерін әртүрлі түспен әрлендіретін фон болып келеді.
Тренинг топ жұмысының нәтижелі болуының бір талабы оқыту барысында шешімін табуы тиіс міндеттерге жүргізүшінің ықпал ете алуы болмақ.. Ықпал ету белгілеулер денгейінде немесе қабілеттер мен дағдылар,немесе перцептивті қабілеттер және т.б. деңгейлер негізінде жұзеге асады. Бір тренингтік топтың жұмысы барысында әртүрлі міндеттерді пайдалану дұрыс емес,өйткені мұндай әрекет бір жағынан әсер етудің тиімділігін төмендетуі мүмкін, ал екінші сондықтан да тренинг барысында міндетерді тек топтың келісімен ғана өзгертуге болады.
Тренингтік топтың жұмысы өзіңе тән бірқатар принциптермен ерекшеленеді. Оларға қысқаша анықтама беріп, тоқталып өтейік.


title: Белсенділік ұстанымы - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
Тренинг топ мүшелерінің белсенділігі ерекше мәнге ие,оны кітап оқушы немесе лекцмя тыңдаушы адамның белсенділігімен салыстыруға болмайды. Тренинг барысында адамдар арнайы талқылаған іс-әрекеттерге араласады. Ол қандай бір іс - әрекетке,араласу,жаттығуларды орындау,арнайы схема бойыншабасқалардың мінез-құлқын бақылау болуы мүмкін. Сондықтанда іс-әрекетке кез-келген уақытта араласуға болатындығын түсіндерген жағдайда,оған қатысушылардың белсенділігін арта түседі.
Әсіресе жаттықтырушы ұсынған ойды,мінез-құлық амалдарын сезіну және жаттығу тәсілдерін меңгеру арқылы. Тренингің мақсатына жетуде топтын барлық мүшелерін белсенді түрде бірдей араласуына мүмкіндік беретін жағдайлар мен жаттығуларды қолдану тиімді болмақ.
Белсенділік ұстанымы, негізінен эксперименталды психология саласындағы белгілі адам естігенін он пайызын,көргенін елу пайызын,айтқанының жетпіс пайызын және өзі істегенінін тоқсан пайызын игереді деген идеяға сүйенеді.
2. Зерттеулік (шығармашылық) ұстанымы Бұл ұстанымның маңыздылығы тренинг барысында топ мүшелері психологияда белгілі ойлармен заңдылықтарды сезініп,анықтап,ашумен қатар,өзінің бойындағы жеке мүмкіншіліктерімен ерекшеліктірін де сезіне түсетіндегінде болмақ.
Осы ұстанымға сүйене отырып жаттықтырушы топ мүшелерінің өз бойларындағы жаңа мінез-құлықтарды сезініп,қалыптастыра түсүге,тәжірибе жасауна мүмкіндік беретін жағдайлар ойлап табады,құрастырады және ұйымдастырады.
Тренингтік топта негізіненьейтараптылық жай орнаған,қандайда бір мәселе орын алған креативті орта қалыптасады.
Бұл ұстанымдыжүзеге асыру әдетте қатысушылар тарапынан қарсылық тудырады. Тренингтік топқа келетін адамдар бойында мектепте,институтта алған білім арқылы берілген арнайы өмірлік ережелер мен алдағы уақытта ұстануы тиіс құндылықтардан тәжірибе жинақтаған жандар. Сондықтанда үйреншікті емес оқыту тәсілдерімен бетпе-бет келген сәтте,адамдар наразылық білдіреді,кейде тіпті наразылығы агрессивті формада болады.мұндай қақтығысты шешуге тренинг мүшелеріне дайындықта болуын қалыптастырудың маңыздылығы мен қажеттілігін түсіндіретін және тренинг аяқталғаннан кейін өзінің мінез-құлқына,өмірге,өз-өзіне шағармашылық тұрғыда қарауға,тәжірибе жасауына мүмкіндік беретін жағдайлар септігін тигізеді.


3. Мінез-құлықты нысаналау (түсіну) ұстанымы Оқыту процесі барысында қатысушылардың мінез-құлқы импульсивтіліктен біртіндеп нысаналық деңгейге ауысады,бұл тренингті өзгеріске ұшыратады. Осы сәтте екі жақты байланыс мінез-құлықты нысаналаудың әмбебап құралы болмақ.Топта екі жақты байланыс орнатуға тиімді жағдай тудыру – жаттықтырушы жұмысының басты міндеті.
Қатысушылар бойында қабылеттілік пен дағдыларды қалыптастыруға бағытталған тренинг түрлерінде мінез-құлықты нысаналаудың қосымша құралдары пайдаланады. Солардың бірі топ мүшерлерінің қандай да бір жағдайда іс-әрекеттері,мінез-құлықтарының көрініс табуы бейнеленген бейнежазба болиақ,оны кейін топ мүшелері қарап шығып,талқыға салады.Бұл жерде бейне жазба негативті әсер тудыруы мүмкін күшті құрал екенін ескеру қажет,сондықтанда оны пайдаланарда өте муқият болу керек,және кәсіби деңгейде пайдалана білу өте мәңызды.
4. Әріптестік қатынас ұстанымы (субъект-субъекті) Әріптестік немесе субъект-субъекті қатынасында ең бастысы топ мүшелерінің арасындағы өзара әрекетке деген қызығушылығы,сондай-ақ олардың сезімі,көңіл-күйі,мазасыздануы ескеріледі,басқа адамның жеке құндылықтары құпталынады.
Бұл ұстанымды жұзеге асыру топ мүшелерінің арасында өз кателіктерін жасырмай,мінез-құлқын аша түсү үшін түрлі тәжірибелер жасауына мүмкіндік беретін сенімділік,ашықтық,қауіпсіздік жағдайын қалыптастырады. Бұл үстаным топ мүшелерінің өз-өзіне толық зерттеу жүргізе алатындығына орай,шығармашылық ұстанымымен тығыз байланысты.
Біз тоқталып өткен ұстанымдардың жүйелі түрде жүзеге асуы- әдеуметтік- психологиялық тренинг тобы жұмысының тиімді болуының басты талаптарының бірі. Ол бұл жұмысты психологиялық әсер етудің және оқытудың басқа әдістерінен ерекшелеріндіреді. Сондай-ақ,тренингтік топтардың жұмысының өзіндік ұстанымдарымен қатар, топта орын алып отырған жағдайды тұрақты түрде үйлестіріп отыратын жаттықтырушы жұмысының өзіндікұстанымдарын да атап кеткен жөн. Жаттықтырушы бір күндік жұмысын жоспарлау барысында, тренингті өткізүге кірісер алдында және жұмыс барысында:
Мен қандай мақсатқа жеткім келеді?
Неге мен ол мақсатқа жеткім келеді?
Ол мақсатқа мен қандай жолмен жеткім келеді? – деген сұрқтар қоюы тиіс. Жаттықтырушы топпен жұмыс істеу барысында зерттеу жүргізу арқылы бұл сұрақтардың жауабын таба алады. Зерттеу нысанына төмендегілер жатады:
Жұмыстың мазмұнды жоспары
Топтағы ұйымшылдық пен даму деңгей,топ мүшелерінің арасында қалыптасқан түрлі мінездердің қарым-қатынасы;
Топтың әр мүшесінің жағдайы,оның тренингке,басқаларға және өзіне деген ойы;
Жаттықтырушының жағдайы.
Тренингтің тиімділігі жаттықтырушы жүргізген зерттеудің барабарлығына ғана емес,сонымен қатар,алдына қойған қандай да бір мақсатқа жету үшін қаншалықты құрал-жабдықтармен жабдықталғанына да байланысты.
Құрал таңдаудағы мақсаттың шешімдегі алғашқы қадам – бұл әдістемелік тәсілді таңдау. Жиі қолданылатын әдістер қатарынатоптық пікірталастар, рөлдік ойындар, психодрама және оның өзгертулері,психигимнастика жатады.
Қандай да бір әдістемелік тәсілді,сондай-ақ осы тәсіл аясында нақты бір құралды таңдау төмендегі шарттармен айқындалады.
Әрі қарай біз талқылауымыздың негізгі пәні – психогимнастикалық жаттығулар және тренинг барысында таңдаған қандайда бір жаттығулармен тығыз байланысты шарттардың әрқайысысын жеке қарастыратын боламыз.
Сонымен қатар оқиғалық принципі (событийности), симболизм принципі, транспектива принципін де атап айтуға болады.


title: Оқиғалық принципі - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
Оқиғалық принципі. Бұл принциптің мәні тренинг барысында психолог қозғалысты қатысушылар өздерінде және айналасындағыларда болып жатқан тұтастық, бірлік тәрізді бастарынан өткізетін бір-бірімен байланысты оқиғаларға айналдыруында, яғни тренинг әрбір қатысушы үшін өзінше бір оқиға болу керек. Мысалы, психолог жоғары сынып щқушыларымен кәсіби анықталу тренингін жүргізеді. Онда қалада бар ЖОО және ондағы мамандықтар туралы ақпарат берумен шектелуге болады, немесе әрбір қатысушыға психодиагностиканың нәтижесі бойынша оның бойында бар сапалар мен қасиеттерге сүйеніп, қандай типтегі мамандыққа оның бейім екендігін айтуға болады. болмаса, тіке сен техникалық училищеге лайықсың және сол училищенің директорымен бұл сұрақ шешіліп қойды деп айтуға болады.
Болмаса тренингті арнайы профориентациялық жаттығулар мен кәсіби және тұлғалық өзіндік анықталуға арналған ойындарды пайдаланып ұйымдастыруға болады. оның әсерінен балалар өздерінің бойындағы жаңа қасиеттер мен сапаларды ғана ашып қоймайды, олар өздері үшін жаңа мүмкіндіктерді көреді. Өзгеріске алып келетін оқиға дегеніміз осы.
Симболизм принципі. Симболизм немесе символизмді ажыратып алайық. Ежелгі Грецияда адамдар алыс жақтарға жолға шыққанда өздерімен бірге қыш пластинаның сынығын алады екен, оның екінші сынығын жақын адамына қалдырады екен. Егер де ол адамдар кездескенше ұзақ жылдар өтіп, олардың түр-әлпеттері өзгеріп олар бір-бірін танымайтындай болса, сол қыш пластиналарды қиюластыру арқылы бір-бірін табады екен. Ол пластиналар symballon – тұтастың сәйкес келетін сынықтары деп аталады. Осылайша симбол бірліктің, бірін-бірі толықтырушының белгісі. Осы қыш пластина қалай бір-біріне сай келсе, сол сияқты тренингке қатысушы да өзінің қоршаған ортамен сәйкестілігін көру керек, яғни өзін тұтас заттың бөлігі ретінде сезіну керек.
Егер адам басқа қатысушылар арқылы өзін танып, олармен бірлігін сезінсе симболизм принципінің жүзеге асқандығы осы.
Транспектива принципі.Бұл принцип бойынша психолог тренингте қатысушылар өткен және болашақ оқиғаларды біріктіріп бастарынан өткізуге қажетті жағдай жасауға бағдар жасау керек. Уақыттың бірізділігі – шартты түсінік. Психологиялық уақыт мулдем басқаша жүреді.
Өтіп жатқан жағдайлар қазіргі кезді ғана емес, өткен мен болашақты да өзгерте алады. Мұны психоанализдегі ығыстырылған оқиғалардың шығуынан немесе НЛП-ғы «болашақты програмалаудан» көруге болады.
Осылайша оқиғалар өткен өмірде, қазіргі уақытта және болашақта емес, транспективада болады.


). Топтық тренингтің психологиялық ерекшеліктері. Тренингті жүргізу тәртібі. Тренинг топтарының негізгі түрлері. Дәстүрлі түрде базалық тренингтік әдістерге топтық дискуссия, ойын әдістері және психогимнастиканы жатқызады.
Біз мұның алдында тренингті психологтың клиентпен жұмыс істеу әдісі және клиент жаттығып үйренуге қажетті әрекетті орындайды дегенбіз.
Тренинг жалған шынайылық емес (псевдореальность), нағыз шынайылық болу керек.
Тренингтік әдістер туралы айтқанда, мұндағы әдістер шынайылықтың объектсіне емес, субъектге бағытталатындығын ескеру керек. Мұндағы субъект индивидуалды және топтық деп 2 типке бөлінеді.
Іс жүзінде тренингте индивидуалды және топтық процестер бірігіп кетеді, сондықтан тренер 3 деңгейдегі жұмысты жүзеге асырады:
1. топта (жеке қатысушымен);
2. топпен (тұтас);
3. топ арқылы (топтың жеке қатысушыларымен жұмысы).
Тренингте көптеген оқиғалар айтылу керек, шешілу керек. Олай болмаса тренинг те болмайды.
Тренингте үнемі оқиғалар пайда болып отыру үшін оған тренер өз белсенділігін бағыттап отыру керек. Оқиға дегеніміз методологиялық тұрғыдан алғанда – бұл уақыт пен кеңістікте нақты қозғалыстың көрінуі.
Сонымен, тренингтік әдіс дегеніміз бұл қатысушылардың қозғалысын (белсенділігін) олардың өмірі мен өздерін өзгерту мақсатында кеңістік пен уақытта ұйымдастыру тәсілі.
Тренингтегі психогимнастика.Тренигтік топтың жұмысы барысында әр уақытта екі жақ,екі жоспар: мазмұндылық мен жекешілдік көрініс тауып отырады. Мазмұндылық жоспар тренингтің негізгі мазмұндылық мақсатына сәйкес болады. Ол әсер ету нысанының не болып келуіне: қабілеттіріктер,когнитивті құрылымдар,белгілеулерге – сондай-ақ тренингтің бағдарламасына қарай өзгеріп отырады,мысалы мазмұны кретивтік треингте,әріптестік қатынас тренингінде немесе іскерлік келіссөздерді жүргізудің мазмұндары әртүрлі, бірақ әсер ету нысанының деңгейі бірдей – яғни,белгілеулер мен қабілеттілік болмақ.
Жекешілдік жоспар – мазмұндық жоспардағы әрекеттер және топтың әр мүшесінің жағдайы жеке-жеке табатын жалпы топтық қалып «тренингтің кейбір түрлерінде мүшелерінің бұл жағдайы мен қарым-қатынасы топ жұмысының жалпы мазмұнына айналады).
Психогимнастикалық жатығулардың нәтижесінде жалпы топта және оның әрбір мүшесінің жағдайында өзгерістер байқалуы мүмкін, сондай-ақ талқылау мен сезінуды қажет ететін деректер алға болады, ол деректерді талқылау мазмұндылқ жоспарды ілгерлетуге септігін тигізуі мүмкін.
Біз «психогимнастика» түснігінің шарттыатау екендігін байқап отырмыз. Бұл түсінікпен өте кең ауқымдағы жаттығулар топтамасын атайды: жазбаша және ауызша, вербальды және вербальды емес жаттығулар. Оларды 2-3 адамнанқұралатын шағын топтарда немесе топтың барлық мүшелерінің қатыстыру арқылы өткізуге болады,қандайда бір арнайы псизикалық мінездемеге, мысалы жадын немесе назарға тікелей бағытталған бола алады, сондай-ақ әмбебаптық негізде, жалпылай әсер етуге бағытталуы мүмкін. Мұндай жаттығулар әртүрлі деңгейдегі психикалық бейнелердің бір мәселесін, бір уйаымын ірдей сезінуге жетелейді. Мысалы топ мүшелеріне қандайда бір жағдайды вербальды түрде кезекпен бейнеліп беруді,яғни жазбаша және ауызша, одан кейін суретін салып, содан кейін қимыл-әректпен көрсетулерін ұсынуға болады. Нәтижесінде, сезінудің мүмкіндіктері кеңейеді,бір мәселені қабылдаудың жаңа қырлары ашылады. Сондай-ақ тренингбарысынды бір мазмұнда әртүрлі психогимнастикалық жаығуларды пайдаланғанда, мысалы қозғалмалы сурет салуы мүмкін жіне т.б., жоғарыда аталған нәтижелер көрініс беруі мүмкін.
Кейде психогимнастикалық жаттығулар деп тек жалпы топтың және оның әр мүшесінің жеке жағдайын өзгертуде мақсат еткен жаттығуларды ғана атайды. Бұл орынды екенін мойындай отырып, біз тренингтің мазмұндылық мақсатына сәйкес келетін тәжірибе жинақтауға бағытталған жаттығуларды да «психогимнастикалықә деп атаймыз. Бұл жерде біз тренингте мазмұндылықтан ада жттығуларды пайдалануды қолдамаймыз. Мысалы, топ мүшелері шаршаған кезде және оларға эмоциялық күш қажет болған сәтте дене шынықтыру жаттығуларын жасауға болады (бұл жұмыстың бір түрі) Сондай-ақ, топ мүшелеріне орындараынан қозғалмай, «бір» деген сенақ кезінде қандайда бір қимыл әрекет жасауды ұсынуға болады. Барлығы бірдей қимыл әрекет жасағанға дейін, әрбір келесі санақта қимыл әрекеттерді өзгертіп тұру тиіс. Мұндай жаттығулардың нәтижесінде, бір жағынан топтың белсенділігі артады, шаршағандығы тарқайды,көңіл-күйі көтеріледі, ал екінші жағынан – топ мүшелері ортақ шешімге қалай жеткендігі және әрқайсысы қандай жол ұстанғанын талқылау арқылы тәжірибе жинақтауға болады. Талқылаулар кезінде туындаған ойлар әріптестік қатынас, іскерлік келісімдер және т.б. тренингтерде пайдалы болмақ.
Оқытуларды жоспарлау кезінде, сонымен қатар,психогимнастикалық жаттығуларды өткізу барысында бір қатар сәттерді ескеру қажет.Олар жаттығуларды дұрыс таңдау,оларды орындай алдында топқп нұсқау беру, дер кезінде тоқтау және нәтижелерді талқылау өтейік.


title: Жаттығу таңдау - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
Жаттығу таңдау. Қандай да бір психогимнастикалық жаттығуды таңдаған кезде жаттықтырушы төмендегі жәйттарға назар аударуы тиіс:
Жаттығуды өткізудің нәтижесінде қандай өзгеріс болуы мүмкін:
Жалпы топтағы жағдай өзгереді;
Топтың әрбір мүшесінің жағдайы өзгереді;
Көп жағдайда топтың бір немесе екі-үш мүшесінің жағдайы өзгереді;
Мазмұндық жоспарда ілгері жылжуға мүмкінік беретін деректер жиналатын болады;
Топтың жағдайы қай деңгейде: топта бірауыздылық басым болған сайын,онда еркіндік үдей түседі, топтың әр мүшесі өзін еркін сезінеді, бұл жаттығуларда тәуекелдік ьасымырақ болады. Мұндай жаттығулар қатарына ең алдымен топ мүшелерінің жаттығуды жүзеге асыру барысында дене жанасуы қажет және көді жұму арқылы жасайтын жаттығулар жатады.Бұл жаттығуларды өзінің межелі уақытынан бұрын жасау топта қолайсыздық орнататын шиеленестікті арттыра түседі.
Топтың құрамы: әлеуметтік-демографиялық мінездемелер (жынысы, жасы және т.б. ),сондай-ақ дене бітімі мәліметтер
Күн тәртібі: тәуліктің бірінші жартысында түрлі мәселелер мен шаруаларды бір уақыт ұмыттыратын «осы сәтте және осы уақытта» жағдайға енуге мүмкіндік беретін топтық емес жаттығуларды өткізу дұрыс болиақ, сондай-ақ бұл назарды жинақтауға, ойлау белсенділігін арттыруды қажет етеді.
Ал тәуліктің екінші жартысында шаршағандығынды ұмытуға мүмкіндік беретін, эмоционалды серпілуге жағдай тудыратын жаттығуларды өткізген жөн.Жаттығулардың соңғы түрін сонымен қатар, топтың барлық мүшесіне немесе кейбір мүшелеріне қиындық тудырған қызу талқылаулардан кейін өткізуге болады.
1. Тренингке берілетін нұсқау.Жаттығулардың тиімділігі көп жағдайда ең алдымен қажетті және толық ақпаратпен қамтылған нұсқалықтың анық, айқын болуына да байланысты. Нұсқаулықта күрделі тәсідермен керексіз түсіндірмелер шамадан тыс болмауы керек. Сондай-ақ,жаттықтырушының жаттығу уақытынан артық уақыт нұсқаулық бергені дурыс емес. Кей жағдайда, нұсқаулықты түсіндіру барысында жаттығудыңқалай орындалуы керектігін көрсететін мысалдар келтіруіне болады.
Нұсқаулықты түсіндіру кезінде жаттықтырушы топтың әр мүшесінің назарын өзіне қаратып, визуальды байланыс орнату керек. Бұл топ мүшелерінің назарының жоғарлығын арттырады, нұсқаулықтың қандай бір үзінділерін жіберіп алу және алаңдау мүмкіндіктерін төмендетеді.
Жаттықтырушы топ мүшелерінің жанары мен бет қимылдары арқылы бір нәрсені түсінбей қалғандықтарын байқайды, және нұсқаулықты: «Мүмкін түсінбеген жерлер бар шығар, толықтырайықпа ?.» деген сұрақ қойып, жоғарыда атап кеткен әрекет танытқан топ мүшелеріне назарын аударады.
Жаттығуды нұсқаулықты барлығын түсініп, қалай жасау керектігін толығымен меңгерген сәтте ғана бастау керек. Дегенменде нұсқаулықты барлығы түсінгендігін тексергеннен кейінде топтың кейбір мүшелерінің арасында бір нәрсені түсінбей қалатындар болады. Осындай жағдайда жаттығуды тоқтатып, анық-қанығын түсіндіру керек.
Жаттықтыруды жүзеге асыруға жаттықтырушы қатысуы тиіс пе? Бұл сұраққа нақты жауап таба алмаймыз. Бұл сұрақтың нақты жауабын беруден бұрын бірқатар бағдар берген дұрыс болар.
Жалпы ортақ ой – жаттықтырушы мүмкіндігінше тәуліктің бірінші жартысында орындалатын жаттығукларға қатысуы тиіс. Бұны ереже ретінде де қабылдауға болады. Сондай-ақ топтың әр мүшесімен жекешілдік кері байланыс орнатуға бағыттлған жаттығуларға да қатысуы керек.
Егерде топ мүшелерінің тақ немесе жұп болуы талабы қойылатын жаттығулар болса, жаттықтырушы топ мүшелерінің қатар санын реттеу үшін, қатысуы немесе қатыспауына болады.
Жаттықтырушы орындалу барысында оның жетекшілік етуі қажет жаттығуларға қатыспайды. Сонымен қатар жаттықтырушы топ мүшелерінің қауыпсіздігін қамтамасыз етуі қажет, мысалы көзді жұмып жасайтын жаттығуды орындаған сәтте жаттығуға араласпайды.


title: Кідіру және талқылау - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
2. Кідіру және талқылау. Қорытындысы қисынды болып келетін жаттығулар кездеседі. Мұндай жаттығулардың қатарынан, мысалы, «Бұзылған телефон» деген атпен кең таралған ойынды атауға болады. Ойын ақпарат ең соңғы қатысушыға жеткенде аяқталады. Кей жағдайларда жаттықтырушы жаттығудың шартын алдын-ала айтады,мысалы: жаттығу топ мүшелерінің әрқайысысы бір әрекет жасағанда немесе айтқанда аяқталады деп айтып қояды.
Екінші бір түрі: жаттығуды орындау уаұыты алдын-ала ескертіледі. Бұл жағдайда уақытты жаттықтырушы қадағалайды,және топқа уақыттың аяқталғанын айтады. Бірақ көп жағдада жаттығуды өткізу үшін уақыт мөлшерін алдын-ала анықтау мүмкіндігі болмайды, мұндай сәтте топ мүшелерінің көңіл-күйі, олардың жаттығуға деген қызығушылығы мен қатысу деңгейі басты назарда болады. Жалпы ереже; жаттығу оан елігу мен қанағаттану деңгейі барынша жоғары көрсеткішке жеткенже және әлі төмендемей турған сәтте аяқталуы қажет. Топ мүшелерінің бойындағы өзгерістерді бақылай отырып жаттықтырушы бір жағынан жаттығу өз мақсатына жеткен сәтін,әрі талқылауға қажет дерек толықтай жиналғанын (егерде жаттығу мазмұндық жоспарда ақпарат алуға бағытталған болса), ал екіншіден,топ мүшелерінің бсым көбі жаттығуды жалғастыруға дайын екендігімен қатар аяқтауға да қарсы емес сәтті дәл анықтай білуі қажет.
Жаттығуды талқылау түрі аяқталғаннан кейін жаттықтырушы қоятын сұрақтар жаттығудың көздеген мақсатына байланысты болмақ. Басты қойылатын ортақ талап: жаттығудың мазмұнды ақпарат алуға бағыты жоғары болған сайын, оны талқылауға кетіретін уақыт мөлшері де арта түседі.
Егер жаттығу ең алдымен жалпы топтың немесе оның әрбір мүшесінің жағдайын өзгерттуге бағытталса, «Сіз өзіңізді қалай» сезінесіз?», « Қазір сіздің көңіл-күйіңіз қандай?, және т.б. қысқы түрдегі сұрақтар қоюға болады. Мұндай сұрақтарға кй жағдайда қайталанатын «жақсы», «бір қадыпты», «көтеріңкі» деген жауаптар естиміз. Кей жағдайда жаттықтырушы топ мүшелерінің көңіл-күйін қандай деңгейде екндігін байқағандығын жеткізеді, мысалы «Бәріміздің көңіл-күйіміз көтеріңкі. Енді жұмысымыздың жауапты кезеңіне көшсек болады ғой?».» менің байқауымша, бәріміздің жаңарымыз жарқын,көңіліміз көтеріңкі сияқты, сондықтанда жаттығуымызды жалғастыруға болады, және т.б.
Сұрақты жаттығудың өтуіне байланысты қоюға болады. Жаттықтырушы жаттығу барысын қадағалай отырып,қатысушылар қиындықа тап болмады ма (болған жағдайда, ол қандай қиындықтар), қатысушылардың жағдайы қалай, неге қол жеткізуде және керісінше неге шамасы жетпей жатқандығын бақылауға алады. Бұл бақылаулары жаттығу аяқталғаннан кейінгі сұрақтардың түрін анықтауға мүмкіндік береді.


title: Кеңістікті қабылдау - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
Кеңістікті қабылдау. Кеңістікті қабылдау өзіне қабылдаудың формасын, көлемін, сонымен қатар, затқа дейінгі қашықтықты қосады.
Формасын қабылдау негізгі үш факторлар тобының қатысуымен анықталады:
бас миы түбірлерінің алғашқы жасушалары бағдарлануына, конфигурациясына, ұзындығына, белгілі бір маңызға ие бейненің элементтеріне таңдамалы әсер етудің туа берілген қабілеттілігі;
кеңістікте адамды және оның денесінің жеке бөліктерін ауыстыра отырып, объектілердің беткі қабаты мен контуры бойынша қолдың қозғалысы есебінен алынған адамның өмірлік тәжірибесі;
Заттардың көлемін қабылдау көз торындағы бейненің параметрлеріне байланысты. Заттардың көлемін қабылдауға көз бұлшық еттері, қол және тағы басқа дененің мүшелері қатысады. Егер адам обьектіге дейінгі арақашықтықты дұрыс бағалай алатын болса, онда қабылдаудың константтылығы заңы жүзеге асырылады.
Бұлшық еттердің қозғалысы да қабылдаудың тереңдігіне қатыса алады. Тереңдікті көзбен бағалауға аккомодация және көздің конвергенциясы әсер етеді. Аккомодация – алыста және жақында орналасқан обьектілердің детальдарын анық қабылдаудағы көзді түзеу кезіндегі көз жанарының өзгеруі, ал конвергенция – обьектілердің жақындауы немесе алшақтауы қабылдау кезінде болатын көз осьтерінің жақындауы немесе алшақтауы. Бұл процестер шектеулі “жұмыс істейді”: аккомодация үшін 5-6 метр, ал конвергенция үшін 450 метр.
Үлкен қашықтықты бағалау кезінде адам оң және сол көз торында өзара орналасқан обьектілер туралы ақпаратты қолданады.
Қозғалысты қабылдау. Қозғалысты қабылдау бағдарлану реакциясының нейрофизиологиялық аппаратына кіретін жаңамен немесе қозғалыстың нейрон-детекторларымен констатацияланады.
Уақытты қабылдау. Уақытты қабылдау механизмі көбіне “биологиялық сағатпен” байланыста болады – адам ағзасында болатын биологиялық процестердің бірізді және ритмикалық ауысуы.


title: Бақылау сұрақтары:     Шынайылықтың субъективті бейнесі обьективті шындыққа сәйкес келедіме?

text:
Ес - бұл бейнелеудің интегралды іздік формасы. Ол кез-келген психикалық процестің негізінде жатыр. Ес психикалық өмірді ұйымдастырудың негізгі формасының бірі болып табылады. Есті танымдық процестердің ядросы деп атайды.
Шығуы бойынша естің екі түрін ажыратады: генетикалық (тұқым қуалайтын) және өмір кезіндегі ес. Өмір кезіндегі еске қозғалыс, образдық (көру, есту, кинестетикалық және т.б.), эмоционалды, символикалық (сөздік, логикалық) және еріктік ес кіреді.
Ақпаратты сақтау ұзақтығы бойынша естің келесі деңгейлерін ажыратыды:
1) Кенеттік ес сезу мүшелерінің инерциялығымен байланысты. Бұл ес ерікті басқаруына келмейді. Кенеттік есте бейне константты емес - бұл қабылдау бейнесі емес, түйсік бейнесі. Кенеттік ес әлемнің бірегейлі қабылдауын қамтамасыз етеді;
2) Қысқа мерзімдік ес. Бұл жерде зейіні аударылған ақпарат сақталынады. Ақпарат өзгерілмейтін күйінде қалмайды, ол өңделеді және интерпретацияланады. Қысқа мерзімді ес үшін қайталау мен символизация арқылы ерікті басқару мүмкіншілігі бар. Қысқа мерзімді ес көлемі – 7±2;


title: ) Аралық (буферлік) ес - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
3) Аралық (буферлік) ес – қысқа мерзімді ес пен ұзақ мерзімді ес арасындағы аралық инстанция болып табылады. Бұл жерде ақпарат ұзақ мерзімді еске аудару мүмкіндігі келгенше сақталынады. Буферлік ес тазалануы мен күн бойы жиналған ақпартты категоризациялау ұйқы кезінде іске асады;
4) Ұзақ мерзімді ес ақпаратты сақтау көлемі мен уақыты бойынша шектелмелген. Бірақ ақпарат кейде дер кезінде шығарып алынбауы мүмкін. Ақпараттың қол жетімділігі сақтау ұйымдастыруымен анықталады. Ұзақ мерзімді есте ақпарат сақтаудың екі типі бар: ақпаратқа ерікті рұқсат (ақпарат үзіліссіз түрленеді) және ерікті рұқсатсыз (ақпарат айнымас күйінде сақталынады).
Есті процесс ретінде қарастыру оның дәреже (процестердің) қатарын ажыратуына мүмкіндік береді. Ес процестеріне: есте қалдыру, сақтау, қайта жаңғырту және ұмыту жатады.
Есте қалдырунемесе көру естің әсерлеуі әлдебір бейненің қалыптасуымен байланысты.
Кез келген адам алты белгісі бар санды жеңіл есте қалдыра алады. Механикалық есте сақтаудың көлемі – 7±2. Алты белгісі бар телефон нөмірлерін қалай есте сақтай аламыз? Сіз үшін ол адам қаншалықты маңызды болса, оның телефон нөмірін есте қалдыру жеңілірек болады. Басқалар өз телефон нөмірлерін алуға көндіретін болса да, Сіз оны есте қалдыра алмайсыз. Бұл жерде қайтадан Сіздің тұлғаңыздың түрткілы-қажеттілік жүйесімен байланысты: қызықтыратындығы, маңызды болатыны ғана есте қалады. Ол Сіздің қажеттіліктеріңізге жауап беріп, олар қанағаттанады. Егер Сіз қызықты еместі өзіңізге қызықты етіп жасасаңыз, сол кезде керектісінің бәрін есте қалдыра аласыз.
Іздерді есте сақтау ес жүйесінде орталық түйін болып табылады. Табылған ақпаратты жинау мен сақтау процесінде ОЖЖ-да күрделі қайта өңделуі іске асады. Бірдей немесе ұқсас әсерлердің бірнеше қайталануы есте қалуы жай басу мен бекіту принципі арқылы емес, ескі ақпаратты реттеу, құнар беру, жаңа келген ақпаратпен салыстыру жолымен орындалады. Бұл сатыда ақпараттың екінші рет (бірінші - қабылдау кезінде) бұрмалануы болады.
Есте сақтау біздің күнделікті өмірде әдеттегі ес деген түсінік болып табылады. Ол естің орталық түйінінің бірі.
Қайта жаңғыртуес блоктары немесе жүйелерінен ақпаратты шығаруымен (оқу) сипатталады. Қайта жаңғырту есте қалдыру сияқты ерікті және еріксіз болады. Еріксіз қайта жаңғырту аңдаусыз болады да, беймаза сипатта болуы мүмкін. Ерікті жаңғырту ұзақ мерзімді есте сақталған бұрынырақ табылған ақпаратты қайта жаңғыртуымен айқындалады. Ол таңдау сипатына ие, зейінді, кейде маңызды ақыл-ой жігерін қосуды талап ететін белсенді процесс.
Қайта жаңғырту вербализациялау процесімен байланысты. Ол кемінде үш түрлі болады - қалыпты қайта жаңғырту, танып білу және реминисценция.
Қалыпты қайта жаңғырту - ес процесі, оның нәтижесінде өткенде ұзақ мерзімді есте бекітілген мазмұнын актуализациялау (шығарып алу) және оны қысқа мерзімді еске аудару.
Қайта жаңғыртудың ерекше түрі танып білу, яғни қабылданатын объектіні өткен тәжірибеден таныстығын мойындату, теңестіру.


title: Бақылау сұрақтары - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
|
|
бет | 9/67 | Дата | 10.11.2022 | өлшемі | 0,7 Mb. | | #49012 | түрі | Конспект |
| Байланысты: Лекция геофак Бақылау сұрақтары:
Ес қандай процестерді қамтиды?
Қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді ес қалай өзара әрекеттеседі?
Психолог тәжірибесінде ес заңдылықтары туралы білімді қалай қолдануға болады?
Әдебиеттері:
Аткинсон Р. Человеческая память и процесс обучения. М., 1980.
Жақыпов С.М. Оқыту процесіндегі танымдық іс-әрекет психологиясы. Алматы, 2007.
Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы /Жауапты ред. С.М. Жақыпов. Алматы, 2007.
Психология памяти / Под ред. Ю.Б. Гиппенрейтер и В.Я. Романова. М., 2008.
Солсо Р.Л. Когнитивная психология. М., 2002.
Хофман И. Активная память: эксперимантальные исследования и теории человеческой памяти. М., 1986.
Дәріс 4 Ойлау ақпаратты өңдеудің жоғары деңгейі
Мазмұны:
Ойлау – танымдық процестердің барлық жұмысының мұраты; ақпаратты өңдеудің ақырғы, үшінші деңгейі. Ойлау басқа танымдық процестердің барлық бұрмалауларын түзетеді.
Ойлауды әдетте психологияда адамның болмысты, оның мәнді байланыстары мен қатынастарымен қоса, жанама және жалпылай бейнелеуі ретінде анықтайды.
Ойлау операциялары. Ойлау процесі келесі операциялардың көмегімен жүзеге асырылады:
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ ФАКУЛЬТЕТІ ЖАЛПЫ ЖӘНЕ ҚОЛДАНБАЛЫ ПСИХОЛОГИЯ КАФЕДРАСЫ
«ПСИХОЛОГИЯ» ПӘНІ БОЙЫНША дәрістен ҚЫСҚАША КОНСПЕКТ
Алматы, 2022 Дәріс 1. Кіріспе. Жалпы психология пәні, мақсаты оның міндеттері мен әдістері, салалары
Мазмұны:
Психология пәні
Психология пәнін анықтау негізінде құрылған психологиялық ағымдар
Психологиялық зерттеулердің негізгі әдістері, салалары
Психология ғылымының пәні туралы ойлар әлі күнге дейін нақты емес. Психологтардың көбі өздерінің зерттеу пәні ретінде психикалық процестерді (ойлау, есте сақтау, сезім және т.б.) қарастырады. Ал, кей жағдайларда психологияның пәні ретінде тұлға туралы, адам туралы айтылады. Психология пәніне қатысты айтылған бұл екі ықпал толық қанағаттандырылмайды, өйткені жоғарыда айтылғандардың барлығын басқа да көптеген ғылымдар зерттейді. Психологияның мәселелерін және оның айналыспайтын сұрақтарын нақты ажыратып алу үшін өте дәл ғылыми ұғымдар қажет. Ал бұл өз кезегінде психологтың шешіп беруіне тиіс барлық психологияның міндеттерін жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді.
Психология ғылымының пәні туралы нақты ашық көзқарастың болмауы эксперименттік зерттеулерді танып-білуде қиындық туғызады. Психологтардың тәжірибелік жұмыстарының сәтті болуы үшін психология пәнін түсіну өте қажет және аса маңызды. Психологтардың адаммен жұмыс жасайтын өзге мамандармен (медицина қызметкерлері, педагогтар және т.б.) салыстырғанда атқаратын міндеттері күрделі.
Пән туралы сұрақ психикалық құбылыстардың механизмдерін зерттеу үшін де маңызды. Зерттеушілердің кейбірі осы механизмдерді ми физиологиясынан іздестіреді. Ал басқалары болса, объектілер арасындағы қатынастарды басқарып жүретін заңдылықтарды зерттейді.
Гуманистік психология ғылыми психологиядан алшақтап, басты рөлді адамның жеке тәжірибесіне бағыттайды. Гуманистік психологтардың пікірінше, адам өзін-өзі бағалай алады және өзінің тұлға ретінде дамуына жол таба алады (өзін-өзі таныту). Бұндай тұрғыдан келудегі субъективтілік адамның өзі туралы ойы мен оның шын мәніндегі жағдайы арасында айырмашылықты орнатуды қиындатады. Осы тұрғыдан келу идеясы психологиялық тәжірибе үшін пайдалы болады, бірақ психология теориясына ешқандай үлес қоспады. Оған қоса, осы бағыт аясында зерттеу пәні тіпті жоғалып та кеткен.
Кеңес психологиясының негізінде іс-әрекеттік бағыт жатыр. Бұл бағыт іс-әрекеттің ерекше формасы ретінде және сыртқы тәжірибелік формаларынан туындайтын іс-әрекет сияқты психика мен сананы қарастырады. Л.С.Выготскийдің мәдени-тарихи теориясының психологиядағы жүйелік-іс-әрекеттік тұрғының қалыптасуындағы рөлі адамның мәдени-тарихи дамуының негізі болып іс-әрекет субъектісі ретіндегі өзі табылатыны жөніндегі тезиспен анықталады. Іс-әрекет теориясының бастаулары: В.М.Бехтеревтің объективті рефлексологиясы; К.Н.Корниловтың реактологиясы; Дж.Уотсонның бихевиоризмі; Л.С.Выготскийдің мәдени-тарихи теориясы.
Бұл орайда, бүкіл отандық психологиядағы психикалық құбылыстарды зерттеудің іс-әрекеттік тұрғысы зор мәнге ие. Осы бағытты дамытқан А.Н. Леонтьев, С.Л. Рубинштейннің мектептері. Сана мен іс-әрекет бірлігі принципі алғаш рет Рубинштейнмен 1934 жылы құрастырылды, онда психикалық бейнелену, яғни сана белсенді іс-әрекетпен байланысты туындайды, және де іс- әрекет арқылы жүзеге асады жүзеге асады және анықталады. Бұл принципке сәйкес, сана іс-әрекеттің нәтижесі ретінде қалыптасады
Л.С. Выготский бойынша жоғары психикалық функциялардың дамуы адамның жоғары нәтижелерге жетуіне мүмкіндік беретін және бастапқы, қарапайым функцияларды сапалы түрде өзгертетін психологиялық құралдар болып табылатын ерекше сыртқы тәсілдерді құрудан тұрады (іс-әрекет – бұл құралдарды шығару мен пайдаланумен байланысты болатын мәдени мінез-құлық).
Іс-әрекеттік теорияның негізгі түсініктеріне іс-әрекет, сана және тұлға жатады. Бұл түсініктерде қандай мағына жатқанын анықтап, олардың құрылымын қарастырайық.
Адам іс-әрекеті күрделі иерархиялық құрылымға ие. Ол бірнеше деңгейлерден тұрады. Жоғарғы деңгей – іс-әрекеттің ерекше түрлерінің деңгейі, содан кейін әрекет деңгейі, содан соң – операциялар деңгейі. Ал ең төменгі деңгей – психофизиологиялық функциялар деңгейі.
Іс-әрекетті талдаудың негізгі бірлігі болып отырған әрекет осы иерархиялық құрылымда орталық орын алады. Әрекет – мақсатты жүзеге асыруға бағытталған процесс. Бұл жерде мақсат – саналы бейне екеніне бірден көңіл бөлу керек. Белгілі іс-әрекетті орындай отырып, адам үнемі осы бейнені өз санасында ұстап отырады. Осылайша, әрекет дегеніміз – адам белсенділігінің саналы көрінісі.
Үшіншіден, іс-әрекеттің психологиялық теориясы әрекет түсінігі арқылы реактивтік принципті қарсы қойып, белсенділік принципін енгізеді. “Белсенділік” пен “реактивтік” ұғымдарының айырмашылығы неде? “Реактивтік” ұғымы жауап әрекеті мен белгілі ынталандыруға(стимулға) әсер етуді білдіреді.
Төртіншіден, “әрекет” ұғымы адамның іс-әрекетін заттық және әлеуметтік әлемге шығарады. Іс-әрекеттің мақсаты тамақ табу сияқты тек қана биологиялық мағынаға ғана ие болып қоймай, биологиялық мәнмен байланысы жоқ әлеуметтік қарым-қатынас орнатуға да бағытталуы мүмкін.
Талдаудың негізгі бөлшегі ретіндегі “әрекет” ұғымының сипаттамаларына сүйене отырып, іс-әрекеттің психологиялық теориясының негізгі принциптері қалыптасады:
Сана – өзін тұйықталған құбылыс ретінде қарастырыла алмайды, сондықтан да сана іс-әрекетте көріну керек.
Мінез-құлықты адам санасынан бөліп қарастыруға болмайды.
Іс-әрекет – бұл белсенді, белгілі мақсатқа бағытталған процесс (сана мен мінез-құлық арасындағы байланыс принципі).
Адам іс-әрекеті заттық болып келеді; олардың мақсаты әлеуметтік сипатқа ие (адам іс-әрекетінің заттылығы және оның әлеуметтік негіздемесінің принципі).
Әрекет – бұл өте ұсақ құрамалардан тұратын күрделі бөлшек. Осындай жағдай әрбір әрекеттің мақсатқа негізделетінімен түсіндіріледі. Адамның мақсаты әрқырлы ғана емес, сонымен қатар үлкен көлемді болып келеді. Ірі мақсаттар бар, олар –өз алдына ұсақ мақсаттарға бөлінеді.
Енді әрбір әрекет әртүрлі жолдармен орындалатынына көңіл аудару керек, яғни әртүрлі тәсілдермен орындалады. Әрекетті орындау тәсілі операция деп аталады. Әрекетті орындау тәсілі жағдайларға байланысты болады. Әр түрлі жағдайларда бір мақсатқа жету үшін әртүрлі операциялар қолданылуы мүмкін. Жағдайларға сыртқы шарттар мен әрекет етуші субъекттің мүмкіндіктерін жатқызамыз. Сондықтан да мақсат іс-әрекет теориясында міндет деп аталады.
Міндетке байланысты операция әртүрлі әрекеттерден тұруы мүмкін. Бұл әрекеттер өз алдына ұсақ әрекеттерге бөліне алады.Осылайша, операциялар – іс-әрекеттің ірірек бірліктері.
Операцияның басты қасиеті олар аз сезіледі немесе тіпті сезілмейді. Әрекеттен операцияның айырмашылығы сонда. Жалпы айтқанда, операция деңгейі – ол автоматтық әрекеттер мен дағды деңгейі. Дағды түсінігіне орындау барысында пайда болатын саналы іс-әрекеттің автоматтандырылған компоненттерін жатқызамыз. Басынан бастап автоматтандырылған әрекеттерге қарағанда (мысалы рефлекторлық қимылдар) ұзақ жаттығулар арқасында дағды автоматтандырылған болады. Сондықтан операциялардың екі түрі болады: бірінші түріне бейімделу арқылы пайда болған операцияны жатқызамыз. Ал екінші түріне – автоматизацияның арқасында дағдыға айналып, санасыз әрекеттер процестеріне өтіп кеткен саналы әрекеттерді жатқызуға болады. Бірінші түр айтарлықтай сезілмейді, ал екіншілері сана шекарасында тұрады.
Жоғары айтылғаннан мынадай қорытынды жасауға болады: операция мен әрекеттер арасында айқын шекараны бөлу қиынға соғады.
Енді іс-әрекет құрылымындағы үшінші, ең төменгі деңгейге өтелік – ол психофизиологиялық функциялар деңгейі. Іс-әрекет теориясында психофизиологиялық функциялар деп – психикалық процестерді қамтамасыз ететін физиологиялық механизмдерді айтамыз. Адам биоәлеуметтік организм болғандықтан, біз психикалық процестердің өтуін психикалық процестердің іске асу мүмкіндігімен қамтамасыз ететін физиологиялық процесс деңгейлерінен бөліп қарастыра алмаймыз. Психикалық функциялардың көпшілігі организмнің бірнеше мүмкіндіктерінсіз жүзеге аспайды. Осындай мүмкіндіктерге түйсінуге қабілеттілікті, қозғалғыштық қабілеттілігін, өткен әсерлер мен іздерді бекіту мүмкіндігін жатқыза аламыз. Осы категорияға жүйке жүйесінің морфологиясында бекітілген және өмірдің алғашқы айларында туа пайда болған механизмдерді айта кету керек. Осы қабілеттер мен механизмдердің барлығы адамға туылған сәттен бастап беріледі, яғни олардың генетикалық шарттылығы бар.
Психологияның басқа ғылымдар сияқты өз әдістері бар. Ғылыми зерттеулердің әдістері – практикалық ұсыныстарды шығару және ғылыми теория құру үшін керекті мәліметтер алынатын тәсілдер мен құралдар. Әрбір ғылымның дамуы, көбінесе пайдаланылатын әдістердің жетілгендігіне және олардың қаншалықты сенімді екендігіне байланысты. Мұның барлығы психологияға да қатысты.
Психология зерттейтін құбылыстардың күрделілігі мен көптүрлілігі ғылыми танымға қиындығы соншалықты, психологиялық ғылымның жетістіктері тек осы әдістерге байланысты болған. Психология жеке ғылым ретінде тек ХІХ ғ. ортасында бөлінді, сондықтан ол философия, математика, физика, физиология, медицина, биология және тарих сияқты «ескі» ғылымдардың әдістеріне сүйенеді. Сонымен қатар психология информатика және кибернетика секілді жас ғылымдардың әдістерін пайдаланады.
Кез келген дербес ғылымның өзіне ғана тән әдістері бар екенін атау керек. Ондай әдістер психологияда да бар. Олардың барлығы екі негізгі топқа бөлінеді: субъективті және объективті.
Субъективті әдістер сыналушылардың өзін-өзі бағалауына немесе олардың өзінше есептеріне, сондай-ақ кейбір құбылыстарға сыналушылардың айтқан пікіріне немесе алынған ақпараттарға негізделеді. Психология дербес ғылым саласына айналғаннан бері субъективті әдістер бірінше кезекте дами бастады және қазір де жетілу үстінде. Бақылау, өзін-өзі бақылау және сауалнама психологиялық құбылыстарды зерттеудің алғашқы әдістері еді.


text:
Бақылау сұрақтары:
1. Эмоция дегеніміз не?
2. Эмоцияның басқа танымдық процестерге қарағанда айырмашылығы неде?
3. Эмоцияның қандай түрлері бар?
4. Психолог тәжірибесінде эмоция теорияларын қалай қолдануға болады?
Әдебиеттері:
Васильев И.А., Поплужный В.Л., Тихомиров О.К. Эмоции и мышление М., 1980.
Вилюнас В.К. Психологические механизмы мотвации человека. М., 1990.
Джакупов С.М. Психология познавательной деятельности. Алма-Ата. 1992.
Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы /Жауапты ред. С.М. Жақыпов. Алматы, 2007.
Рейковский Я. Экспериментальная психология эмоций. М., 1979.
Дәріс 7. Темперамент, мінез және қабілет.
Мазмұны
Темперамент (лат. сөзінен temperamentum – келбетке қатысты тиістілік, tempero – тиісті байланыста араласу) – индивидтің психикалық іс-әрекетінің динамикалық ерекшеліктер сипаты, яғни психикалық процестердің темпі, жылдамдығы, ритмі, қарқындылығы, және осы іс-әрекетті тудыратын жағдайы.
Темпераменттің ішкі құрылымдық талдауы темпераментте (оның психологиялық сипатында) сыртқы көріністің бір мазмұны және бір жүйесі болмауынан біршама қиындықтарды көрсетеді. Осындай талдаулардан кейін темпераменттің үш негізгі жетекші компоненттерін бөліп көрсетеміз, индивидтің жалпы белсенділігі аймағына, оның қимылына және оның эмоциялығына қатысты болып бөлінеді. Бұл компоненттердің әрқайсысы өз кезегінде психологиялық көріністердің күрделі құрылымдары мен әр түрлі формаларын көрсетеді.
Бірақ тұлғаны тәжірибелік (соның ішінде психологиялық және педагогикалық) зерттеулерде темпераменттің төрт негізгі типін бөлу және олардың психологиялық сипаттары жеткілікті негіз бола алады. Осыған байланысты, сангвиник темпераментіне жоғары жүйке-психикалық белсенділік, ишаралық қимылдардың әр түрлілігі және көптігі, эмоциялық, әсерлілік және лабилділік тән. Сонымен бірге, сангвиниктің эмоциялы қобалжуы терең емес, ал оның теріс тәрбиелік әсерлерге жылдамдылық тұрақтылығының жоқтығын көрсетеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Бақылау әдісі - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
Бақылау әдісі психологиядағы ескі және бір қарағанда өте қарапайым әдіс секілді. Ол әдеттегі өмір сүру жағдайындағы адамның қызметіне бақылаушы кіріспей, жүргізілетін жоспарлы бақылауға негізделеді. Бұған психологияда бақыланатын құбылыстарды толық және дәл сипаттау, сонымен бірге оларды психологиялық тұрғыдан түсіндіру жатады. Міне, психологиялық бақылаудың басты мақсаты осы: деректерге сүйене отырып, олардың психологиялық мазмұнын ашу.
Бақылау – ол барлық адамдардың пайдаланатын әдісі. Ал қарапайым адамдардың бақылауы мен ғылыми бақылаудың айырмашылығы өте көп. Ғылыми бақылау жүйелілігімен сипатталып, объективті шындықты алу үшін белгілі бір жоспарға негізделе отырып, жүргізіледі. Яғни, ғылыми бақылау жүргізілгенде арнайы білім және сапаны психологиялық көріну объективті ашылатын арнайы дайындықты талап етеді.
Бақылау әр түрлі нұсқаларда жүре алады. Мысалы, кеңінен қолданылатын әдіс – қосарланған бақылау. Бұл әдіс психологтың өзінің қатысуымен жүргізіледі. Егер зерттеушінің қатысуынан, оның жағдайды қабылдауы мен түсінуінен нәтиже бұзылатын болса, онда болып жатқан жағдайларды объективті түсіну үшін шеттен бақылаған жөн. Қосарланған бақылау мазмұнына қарай басқа әдіске – өзін-өзібақылауғаөте ұқсас.
Өзін-өзі бақылау, яғни өз қалып-күйлерін бақылау тек психологияда қолданылатын әдіс. Бұл әдістің артықшылығымен қатар бірнеше кемшілігі де бар. Біріншіден, өз қалпыңды бақылау өте қиын. Бақылауға орай, олар дұрыс болмауы мүмкін немесе тоқтап та қалады. Екіншіден, бұл бақылауда субъектіліктен құтыла алмайсың, өйткені біздің қабылдауымыз субъективті бояуға ие. Үшіншіден, біздің кейбір қалыптарымызды түсіндіру бұл әдісте қиын.
Дегенмен, өз-өзін бақылау әдісі психолог үшін аса маңызды. Тәжірибеде басқа адамдардың мінезін көргенде психолог оның психологиялық мазмұнын білгісі келеді. Көбінесе, ол өз тәжірибесіне, өз қалпын талдауға сүйенеді. Сондықтан психолог табысты жұмыс істеу үшін өз жағдайы мен қалпын объективті түрде бағалауды үйренуі керек.
Бұл әдіс, көбінесе экспериментте пайдаланылады. Мұнда бұл әдіс дәл сипатталып, мұны эксперименттік өзін-өзі бақылау деп атайды. Бұл жағдайда зерттеушінің аса қызықтыратын кездеріне дәл есептелген жағдайда адамға сауал қойылады. Мұндайда өзін-өзі бақылау әдісі сауалнама әдісімен бірге жүргізіледі.


text:
Бақылау сұрақтары: 1. Психология пәнін анықтаудағы күрделілік қандай көрініс табады?
2. Сізге бейнелеудің қандай түрлері белгілі және олардың ерекшелігі неде?
3. Психология бейнелердің қай түрлерін зерттейді?
4. Психологиялық білімнің қандай түрін ғылыми және тұрмыстық деп атайды?
5. Психикалық құбылыстар қандай жерлерде зерттеледі және адамдар өмірінде қалай қолданылады?
6. Психология пәнін толық түсіну не үшін қажет?
7. Психологиялық зерттеулердің қандай әдістерін білесіз?
Әдебиеттері: Гальперин П.Я. Лекции по психологии: Учебное пособие для студентов вузов. - М., 2002.
Кез-келген танымдық процесс бейнелеу және реттеу қызметін атқарады. Бірақ бейнелеу қызметінен басым процестер (танымдық процестер) және реттеу қызметінен басым психикалық процестерді (эмоция, ерік) бөліп көрсетуге болады.
Танымдық процестер жүйесіне (ТПЖ) келесі процестер кіреді:
түйсік және қабылдау;
зейін;
ес;
қиял;
ойлау;
сөйлеу;
эмоция.
ТПЖ-нің барлық блоктары үнемі өзара әрекеттесу процесінде болады және танымдық іс-әрекеттің бірлігін қамтамасыз етеді. ТПЖ өзара әрекеттесу процесінде үнемі аралық нәтижелер көрінеді.


title: Түйсік – - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
Түйсік – қоршаған орта заттары мен құбылыстарының жеке қасиеттерін бейнелейтін қарапайым процесс. Басқа сөзбен айтқанда, адам қоршаған ортаның барлығын түйсінеді.
Түйсік пен қабылдау бір-бірімен өте тығыз байланысты. Кез-келген түйсінуді қабылдауға, тұтастай қабылдауға дейін жеткізуге болады.
Қабылдау – қоршаған орта заттары мен құбылыстарының барлық қасиеттерінің жиынтығын кешенді бейнелеу процесі.
Қалыпты жағдайда адамда түйсінудің бес негізгі түрін бөліп көрсетуге болады: көру, есту, дәм сезу, иіс сезу, сипап сезу – адамның сыртқы ортада бағдарлануына мүмкіндік береді. Көру және есту қалыпты жағдайда қабылдау ретінде болады. Көру және есту анализаторлардың көмегімен жүзеге асатын жалпы физиологиялық механизмдерге ие.
Түйсіктің модалдылығы бойынша жіктелуі кең тараған болып табылады (сезім мүшелеріне тән). Түйсінудің осы критерилеріне сәйкес келесі түрлерге бөледі: көру, есту, вестибулярлық, сипап сезу, иіс сезу, дәм сезу, қозғалыс, висцералдық. Интермодалды түйсіну де бар – синестезия.
Ч. Шерингтонның түйсікті жіктеуі де танымал, ол келесі түрлерге бөледі:
Экстероцептивті түйсіну дененің сыртқы бетінде орналасқан рецепторларға сыртқы тітіркендіргіштердің әсер ету кезінде пайда болады;
Проприоцептивті (кинестетикалық) түйсіну бұлшықет, буындарда, сіңірлерде орналасқан рецепторлардың көмегімен дене бөліктерінің қозғалысын бейнелейді;
Интероцептивті түйсіну арнайы рецепторлардың көмегімен ағзадағы алмасу процесін бейнелеу кезінде пайда болады.
Түйсіктің барлық түрлері ортақ психофизиологиялық заңдылықтарға бағынышты.
Қандай да бір түйсінудің пайда болуы үшін тітіркендіргіш белгілі бір көлемдегі қарқындылыққа ие болуы керек. Әлсіз байқалатын түйсінуді шақыратын тітіркендіргіштің минималды көлемі түйсінудің абсолютті төменгі табалдырығы деп аталады. Бұл әлсіз тітіркендіргіштерді сезіну қабілеттілігі абсолютті сезгіштік деп аталады. Ол әрқашан абсолюттік сандарда көрінеді. Мысалы, түйсінудің пайда болуы үшін 1 кв.мм денеге 2 мг-дық әсер ету болса жеткілікті.
Абсолютті сезгіштікпен қатар айырма сезгіштікті де бөліп көрсетуге болады - әр түрлі интенсивтегі әсер етуге сезімталдылық. Айырма сезгіштік түйсіктің болар-болмас айырмашылығын тудыратын екі тітіркендіргіштің минималдық айырмасын шақыратын айырма табалдырықпен сипатталады.
Айырма табалдырық – бұл берілген тітіркендіргіш күшіндегі түйсінудің әлсіз өзгеруін алу үшін алғашқы тітіркендіргіш күшін қосу (немесе төмендету) керек. Мысалы, 1 кг жүктің үстіне 10 гр қосса, айырмашылығын ешкім сезбейді; салмақтың артқанын сезу үшін алғашқы салмақтың 1/3 бөлігін қосу қажет, яғни 33 г. Сонымен жүк ауырлығына қатысты айырма табалдырық алғашқы тітіркендіргіш күшінің 1/30 бөлігіне тең. Айырма табалдырыққа қатысты сауленің жарықтығы 1/100-ге; дауыс күші 1/10-ға; дәм сезу 1/5-ке тең. Бұл заңдылықты тұңғыш рет ашқан Бугер мен Вебер болды.


text:
Қабылдауды кез-келген басқа психикалық феномен сияқты процесс ретінде де, нәтиже ретінде де қарастыруға болады.
Қабылдау жеке қасиеттерді бейнелейтін түйсікке қарағанда, қоршаған орта заттары мен құбылыстарын тұтастай бейнелеп, шындықтың интегралды бейнесін құрады.
Қабылдау қорытындысы – субъектінің сезім мүшелеріне тітіркендіргіштердің тікелей әсер етуінен пайда болатын қоршаған әлемнің интегралды, тұтас бейнесі.
Заттардың, нақты құбылыстар немесе процестердің қасиеті ретінде қабылданбайтын түйсіктен айырмашылығы, қабылдау бізді қоршаған әлемдегі заттардың түрі ретінде рәсімделетін субъективті қатыстылық ретінде жүреді. Сонымен қатар, біз иллюзиямен жұмыс істегенде немесе қабылданатын қасиет салыстырмалы қарапайым болғанда, ол қарапайым түйсінуді шақырады (бұл жағдайда түйсік қандай да бір құбылысқа немесе объектіге қатысты болып, олармен ассоциацияланады).
Қабылдау бірқатар қасиеттерге ие:
константтылық (тұрақтылық) – жағдайдың өзгергеніне қарамастан заттың адекватты қабылдануына мүмкіндік беретін ерекше қасиет. Біздің қабылдауымыз белгілі бір шектеуде қабылдаудың жағдайына тәуелсіз олардың көлемін, формасын, түрін заттан тыс сақтап қалады (қабылданатын затқа дейінгі ара-қашықтық, жарық түсіру жағдайы, қабылдау бұрышы және т.б.). Ұшақ биіктегенде барлығы кішкентай болып көрінеді: үйлер, адамдар құмырсқадай болып көрінеді. Ұшақтан түскенде - барлығы өз қалпына келеді. Басқа мысал. Шөл далада ештеңеде жоқ: құм және өмірдің ешқандай белгісі болмайды. Міне, мұнда константтылықтың қасиеті жоғалуы мүмкін: кейде қойды кесірткеден айыру мүмкін болмайды. Шөл даланың ерекше жағдайы қабылдауды бұрмалап, ақпаратты өңдеу процесіне әсер етеді.
Константтылықтың қасиеті қабылданатын обьектіге және оның өмір сүру жағдайларының ерекшеліктеріне икемделетін және кері байланыс механизміне ие, өз бетінше реттелетін әрекетпен түсіндіріледі.
заттылығы – объект жеке физикалық дене болып кеңістікте және уақытта жекеленуі ретінде қабылдануы. Бұл қасиет фигура мен фонның өзара байланысы кезінде анық көрінеді. Заттың қасиеті, заттылығы затпен байланыс кезінде пайда болады, ол адамға қандай да бір қажеттілігін қанағаттандыру үшін қажет. Заттың қасиеті қандайда бір тұтастықта байқалады.
тұтастығы – бейнелі түрде бөлшек пен тұтастың ішкі ағзалық өзара байланысы. Бұл қасиеттің екі аспектісін қарастыруға болады: а) әр түрлі элементтерді біріктіру; б) оның құрамдас бөлшектерінің сапасынан құрылған тұтастықтың тәуелсіздігі.
Қабылдауды ұйымдастырудың принциптері (заттылық пен тұтастылықтың қасиеттері) гештальтпсихология өкілдерінің еңбектерінде неғұрлым терең және ашық талданған (М. Вертгеймер, Ч. Осгуд және т.б.).
Қабылдаудың тұтастылығы мен құрылымдылығының қайнар көздері бір жағынан обьектілердің жеке ерекшеліктеріне байланысты болса, екінші жағынан адамның заттық іс-әрекетінде.
● жалпылық – әрбір бейненің аты бар кейбір объектілер класына жатқызылуы;
қабылдаудың мағыналығы қабылдаудың ойлаумен, заттың мәнін түсінумен байланысына негізделген;
қабылдаудың маңызды феномені шынайы әлемге заттық бейненің қатыстылығы болып табылады – проекция феномені (мысалға, көз торында адамзаттың бейнесін емес, шынайы әлемдегі шынайы затты көреді). Бұл феноменді тұлғаның қалыптасуындағы барлық деңгейден байқауға болады.


text:
Қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді ес қалай өзара әрекеттеседі?
Психолог тәжірибесінде ес заңдылықтары туралы білімді қалай қолдануға болады?
Әдебиеттері: Аткинсон Р. Человеческая память и процесс обучения. М., 1980.
Жақыпов С.М. Оқыту процесіндегі танымдық іс-әрекет психологиясы. Алматы, 2007.
Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы /Жауапты ред. С.М. Жақыпов. Алматы, 2007.
Психология памяти / Под ред. Ю.Б. Гиппенрейтер и В.Я. Романова. М., 2008.
Солсо Р.Л. Когнитивная психология. М., 2002.
Хофман И. Активная память: эксперимантальные исследования и теории человеческой памяти. М., 1986.
Дәріс4Ойлау ақпаратты өңдеудің жоғары деңгейі
Мазмұны:
Ойлау процесс және әрекет ретінде
Ойлаудың түрлері
Ойлау – танымдық процестердің барлық жұмысының мұраты; ақпаратты өңдеудің ақырғы, үшінші деңгейі. Ойлау басқа танымдық процестердің барлық бұрмалауларын түзетеді.
Ойлауды әдетте психологияда адамның болмысты, оның мәнді байланыстары мен қатынастарымен қоса, жанама және жалпылай бейнелеуі ретінде анықтайды.
Ойлау операциялары. Ойлау процесі келесі операциялардың көмегімен жүзеге асырылады:
салыстыру – ұқсастық пен айырмашылық қатынастарын белгілеу;
талдау – бейнелеу объектінің тұтас құрылымын оймен құрамдас элементтерге бөлу;
синтез – бөлшектерді тұтас құрылымға біріктіру;
абстракция және жалпылау – жалпы белгілерді бөліп көрсету;
нақтылау мен дифференциялау – ұғынылатын объектінің жеке ерекшеліктерінің мәнділігіне қайта оралу.


title: Бақылау сұрақтары - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2023

text:
Бақылау сұрақтары:
1. Эмоция дегеніміз не?
2. Эмоцияның басқа танымдық процестерге қарағанда айырмашылығы неде?
3. Эмоцияның қандай түрлері бар?
4. Психолог тәжірибесінде эмоция теорияларын қалай қолдануға болады?
Әдебиеттері:
Васильев И.А., Поплужный В.Л., Тихомиров О.К. Эмоции и мышление М., 1980.
Вилюнас В.К. Психологические механизмы мотвации человека. М., 1990.
Джакупов С.М. Психология познавательной деятельности. Алма-Ата. 1992.
Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы /Жауапты ред. С.М. Жақыпов. Алматы, 2007.
Рейковский Я. Экспериментальная психология эмоций. М., 1979.
Дәріс 7. Темперамент, мінез және қабілет.
Мазмұны
Темперамент алғашқы индивидтік қасиеттер жиынтығы ретінде
Темпераменттің теориялары
Мінездің қалыптасу мәселелері
Темперамент (лат. сөзінен temperamentum – келбетке қатысты тиістілік, tempero – тиісті байланыста араласу) – индивидтің психикалық іс-әрекетінің динамикалық ерекшеліктер сипаты, яғни психикалық процестердің темпі, жылдамдығы, ритмі, қарқындылығы, және осы іс-әрекетті тудыратын жағдайы.
Темпераменттің ішкі құрылымдық талдауы темпераментте (оның психологиялық сипатында) сыртқы көріністің бір мазмұны және бір жүйесі болмауынан біршама қиындықтарды көрсетеді. Осындай талдаулардан кейін темпераменттің үш негізгі жетекші компоненттерін бөліп көрсетеміз, индивидтің жалпы белсенділігі аймағына, оның қимылына және оның эмоциялығына қатысты болып бөлінеді. Бұл компоненттердің әрқайсысы өз кезегінде психологиялық көріністердің күрделі құрылымдары мен әр түрлі формаларын көрсетеді.
Бірақ тұлғаны тәжірибелік (соның ішінде психологиялық және педагогикалық) зерттеулерде темпераменттің төрт негізгі типін бөлу және олардың психологиялық сипаттары жеткілікті негіз бола алады. Осыған байланысты, сангвиник темпераментіне жоғары жүйке-психикалық белсенділік, ишаралық қимылдардың әр түрлілігі және көптігі, эмоциялық, әсерлілік және лабилділік тән. Сонымен бірге, сангвиниктің эмоциялы қобалжуы терең емес, ал оның теріс тәрбиелік әсерлерге жылдамдылық тұрақтылығының жоқтығын көрсетеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Бақылау әдісі - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2023


title: Түйсік – - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2023


title: Қабылдауды - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2023


title: Кідіру және талқылау - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2023


title: Кеңістікті қабылдау - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2023

text:
Кеңістікті қабылдау. Кеңістікті қабылдау өзіне қабылдаудың формасын, көлемін, сонымен қатар, затқа дейінгі қашықтықты қосады.
Формасын қабылдау негізгі үш факторлар тобының қатысуымен анықталады:
бас миы түбірлерінің алғашқы жасушалары бағдарлануына, конфигурациясына, ұзындығына, белгілі бір маңызға ие бейненің элементтеріне таңдамалы әсер етудің туа берілген қабілеттілігі;
гештальт-психологтардың бейнелеген фигура және фон бөліп көрсету заңдылығы;
кеңістікте адамды және оның денесінің жеке бөліктерін ауыстыра отырып, объектілердің беткі қабаты мен контуры бойынша қолдың қозғалысы есебінен алынған адамның өмірлік тәжірибесі;
Заттардың көлемін қабылдау көз торындағы бейненің параметрлеріне байланысты. Заттардың көлемін қабылдауға көз бұлшық еттері, қол және тағы басқа дененің мүшелері қатысады. Егер адам обьектіге дейінгі арақашықтықты дұрыс бағалай алатын болса, онда қабылдаудың константтылығы заңы жүзеге асырылады.
Бұлшық еттердің қозғалысы да қабылдаудың тереңдігіне қатыса алады. Тереңдікті көзбен бағалауға аккомодация және көздің конвергенциясы әсер етеді. Аккомодация – алыста және жақында орналасқан обьектілердің детальдарын анық қабылдаудағы көзді түзеу кезіндегі көз жанарының өзгеруі, ал конвергенция – обьектілердің жақындауы немесе алшақтауы қабылдау кезінде болатын көз осьтерінің жақындауы немесе алшақтауы. Бұл процестер шектеулі “жұмыс істейді”: аккомодация үшін 5-6 метр, ал конвергенция үшін 450 метр.
Үлкен қашықтықты бағалау кезінде адам оң және сол көз торында өзара орналасқан обьектілер туралы ақпаратты қолданады.
Қозғалысты қабылдау. Қозғалысты қабылдау бағдарлану реакциясының нейрофизиологиялық аппаратына кіретін жаңамен немесе қозғалыстың нейрон-детекторларымен констатацияланады.
Уақытты қабылдау. Уақытты қабылдау механизмі көбіне “биологиялық сағатпен” байланыста болады – адам ағзасында болатын биологиялық процестердің бірізді және ритмикалық ауысуы.


title: ) Аралық (буферлік) ес - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2023


title: «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2023

text:
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ ФАКУЛЬТЕТІ ЖАЛПЫ ЖӘНЕ ҚОЛДАНБАЛЫ ПСИХОЛОГИЯ КАФЕДРАСЫ
«ПСИХОЛОГИЯ» ПӘНІ БОЙЫНША дәрістен ҚЫСҚАША КОНСПЕКТ
Алматы, 2023 Дәріс 1. Кіріспе. Жалпы психология пәні, мақсаты оның міндеттері мен әдістері, салалары
Мазмұны:
Психология пәні
Психология пәнін анықтау негізінде құрылған психологиялық ағымдар
Психологиялық зерттеулердің негізгі әдістері, салалары
Психология ғылымының пәні туралы ойлар әлі күнге дейін нақты емес. Психологтардың көбі өздерінің зерттеу пәні ретінде психикалық процестерді (ойлау, есте сақтау, сезім және т.б.) қарастырады. Ал, кей жағдайларда психологияның пәні ретінде тұлға туралы, адам туралы айтылады. Психология пәніне қатысты айтылған бұл екі ықпал толық қанағаттандырылмайды, өйткені жоғарыда айтылғандардың барлығын басқа да көптеген ғылымдар зерттейді. Психологияның мәселелерін және оның айналыспайтын сұрақтарын нақты ажыратып алу үшін өте дәл ғылыми ұғымдар қажет. Ал бұл өз кезегінде психологтың шешіп беруіне тиіс барлық психологияның міндеттерін жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді.
Психология ғылымының пәні туралы нақты ашық көзқарастың болмауы эксперименттік зерттеулерді танып-білуде қиындық туғызады. Психологтардың тәжірибелік жұмыстарының сәтті болуы үшін психология пәнін түсіну өте қажет және аса маңызды. Психологтардың адаммен жұмыс жасайтын өзге мамандармен (медицина қызметкерлері, педагогтар және т.б.) салыстырғанда атқаратын міндеттері күрделі.
Пән туралы сұрақ психикалық құбылыстардың механизмдерін зерттеу үшін де маңызды. Зерттеушілердің кейбірі осы механизмдерді ми физиологиясынан іздестіреді. Ал басқалары болса, объектілер арасындағы қатынастарды басқарып жүретін заңдылықтарды зерттейді.
Гуманистік психология ғылыми психологиядан алшақтап, басты рөлді адамның жеке тәжірибесіне бағыттайды. Гуманистік психологтардың пікірінше, адам өзін-өзі бағалай алады және өзінің тұлға ретінде дамуына жол таба алады (өзін-өзі таныту). Бұндай тұрғыдан келудегі субъективтілік адамның өзі туралы ойы мен оның шын мәніндегі жағдайы арасында айырмашылықты орнатуды қиындатады. Осы тұрғыдан келу идеясы психологиялық тәжірибе үшін пайдалы болады, бірақ психология теориясына ешқандай үлес қоспады. Оған қоса, осы бағыт аясында зерттеу пәні тіпті жоғалып та кеткен.
Кеңес психологиясының негізінде іс-әрекеттік бағыт жатыр. Бұл бағыт іс-әрекеттің ерекше формасы ретінде және сыртқы тәжірибелік формаларынан туындайтын іс-әрекет сияқты психика мен сананы қарастырады. Л.С.Выготскийдің мәдени-тарихи теориясының психологиядағы жүйелік-іс-әрекеттік тұрғының қалыптасуындағы рөлі адамның мәдени-тарихи дамуының негізі болып іс-әрекет субъектісі ретіндегі өзі табылатыны жөніндегі тезиспен анықталады. Іс-әрекет теориясының бастаулары: В.М.Бехтеревтің объективті рефлексологиясы; К.Н.Корниловтың реактологиясы; Дж.Уотсонның бихевиоризмі; Л.С.Выготскийдің мәдени-тарихи теориясы.
Бұл орайда, бүкіл отандық психологиядағы психикалық құбылыстарды зерттеудің іс-әрекеттік тұрғысы зор мәнге ие. Осы бағытты дамытқан А.Н. Леонтьев, С.Л. Рубинштейннің мектептері. Сана мен іс-әрекет бірлігі принципі алғаш рет Рубинштейнмен 1934 жылы құрастырылды, онда психикалық бейнелену, яғни сана белсенді іс-әрекетпен байланысты туындайды, және де іс- әрекет арқылы жүзеге асады жүзеге асады және анықталады. Бұл принципке сәйкес, сана іс-әрекеттің нәтижесі ретінде қалыптасады
Л.С. Выготский бойынша жоғары психикалық функциялардың дамуы адамның жоғары нәтижелерге жетуіне мүмкіндік беретін және бастапқы, қарапайым функцияларды сапалы түрде өзгертетін психологиялық құралдар болып табылатын ерекше сыртқы тәсілдерді құрудан тұрады (іс-әрекет – бұл құралдарды шығару мен пайдаланумен байланысты болатын мәдени мінез-құлық).
Іс-әрекеттік теорияның негізгі түсініктеріне іс-әрекет, сана және тұлға жатады. Бұл түсініктерде қандай мағына жатқанын анықтап, олардың құрылымын қарастырайық.
Адам іс-әрекеті күрделі иерархиялық құрылымға ие. Ол бірнеше деңгейлерден тұрады. Жоғарғы деңгей – іс-әрекеттің ерекше түрлерінің деңгейі, содан кейін әрекет деңгейі, содан соң – операциялар деңгейі. Ал ең төменгі деңгей – психофизиологиялық функциялар деңгейі.
Іс-әрекетті талдаудың негізгі бірлігі болып отырған әрекет осы иерархиялық құрылымда орталық орын алады. Әрекет – мақсатты жүзеге асыруға бағытталған процесс. Бұл жерде мақсат – саналы бейне екеніне бірден көңіл бөлу керек. Белгілі іс-әрекетті орындай отырып, адам үнемі осы бейнені өз санасында ұстап отырады. Осылайша, әрекет дегеніміз – адам белсенділігінің саналы көрінісі.
Үшіншіден, іс-әрекеттің психологиялық теориясы әрекет түсінігі арқылы реактивтік принципті қарсы қойып, белсенділік принципін енгізеді. “Белсенділік” пен “реактивтік” ұғымдарының айырмашылығы неде? “Реактивтік” ұғымы жауап әрекеті мен белгілі ынталандыруға(стимулға) әсер етуді білдіреді.
Төртіншіден, “әрекет” ұғымы адамның іс-әрекетін заттық және әлеуметтік әлемге шығарады. Іс-әрекеттің мақсаты тамақ табу сияқты тек қана биологиялық мағынаға ғана ие болып қоймай, биологиялық мәнмен байланысы жоқ әлеуметтік қарым-қатынас орнатуға да бағытталуы мүмкін.
Талдаудың негізгі бөлшегі ретіндегі “әрекет” ұғымының сипаттамаларына сүйене отырып, іс-әрекеттің психологиялық теориясының негізгі принциптері қалыптасады:
Сана – өзін тұйықталған құбылыс ретінде қарастырыла алмайды, сондықтан да сана іс-әрекетте көріну керек.
Мінез-құлықты адам санасынан бөліп қарастыруға болмайды.
Іс-әрекет – бұл белсенді, белгілі мақсатқа бағытталған процесс (сана мен мінез-құлық арасындағы байланыс принципі).
Адам іс-әрекеті заттық болып келеді; олардың мақсаты әлеуметтік сипатқа ие (адам іс-әрекетінің заттылығы және оның әлеуметтік негіздемесінің принципі).
Әрекет – бұл өте ұсақ құрамалардан тұратын күрделі бөлшек. Осындай жағдай әрбір әрекеттің мақсатқа негізделетінімен түсіндіріледі. Адамның мақсаты әрқырлы ғана емес, сонымен қатар үлкен көлемді болып келеді. Ірі мақсаттар бар, олар –өз алдына ұсақ мақсаттарға бөлінеді.
Енді әрбір әрекет әртүрлі жолдармен орындалатынына көңіл аудару керек, яғни әртүрлі тәсілдермен орындалады. Әрекетті орындау тәсілі операция деп аталады. Әрекетті орындау тәсілі жағдайларға байланысты болады. Әр түрлі жағдайларда бір мақсатқа жету үшін әртүрлі операциялар қолданылуы мүмкін. Жағдайларға сыртқы шарттар мен әрекет етуші субъекттің мүмкіндіктерін жатқызамыз. Сондықтан да мақсат іс-әрекет теориясында міндет деп аталады.
Міндетке байланысты операция әртүрлі әрекеттерден тұруы мүмкін. Бұл әрекеттер өз алдына ұсақ әрекеттерге бөліне алады.Осылайша, операциялар – іс-әрекеттің ірірек бірліктері.
Операцияның басты қасиеті олар аз сезіледі немесе тіпті сезілмейді. Әрекеттен операцияның айырмашылығы сонда. Жалпы айтқанда, операция деңгейі – ол автоматтық әрекеттер мен дағды деңгейі. Дағды түсінігіне орындау барысында пайда болатын саналы іс-әрекеттің автоматтандырылған компоненттерін жатқызамыз. Басынан бастап автоматтандырылған әрекеттерге қарағанда (мысалы рефлекторлық қимылдар) ұзақ жаттығулар арқасында дағды автоматтандырылған болады. Сондықтан операциялардың екі түрі болады: бірінші түріне бейімделу арқылы пайда болған операцияны жатқызамыз. Ал екінші түріне – автоматизацияның арқасында дағдыға айналып, санасыз әрекеттер процестеріне өтіп кеткен саналы әрекеттерді жатқызуға болады. Бірінші түр айтарлықтай сезілмейді, ал екіншілері сана шекарасында тұрады.
Жоғары айтылғаннан мынадай қорытынды жасауға болады: операция мен әрекеттер арасында айқын шекараны бөлу қиынға соғады.
Енді іс-әрекет құрылымындағы үшінші, ең төменгі деңгейге өтелік – ол психофизиологиялық функциялар деңгейі. Іс-әрекет теориясында психофизиологиялық функциялар деп – психикалық процестерді қамтамасыз ететін физиологиялық механизмдерді айтамыз. Адам биоәлеуметтік организм болғандықтан, біз психикалық процестердің өтуін психикалық процестердің іске асу мүмкіндігімен қамтамасыз ететін физиологиялық процесс деңгейлерінен бөліп қарастыра алмаймыз. Психикалық функциялардың көпшілігі организмнің бірнеше мүмкіндіктерінсіз жүзеге аспайды. Осындай мүмкіндіктерге түйсінуге қабілеттілікті, қозғалғыштық қабілеттілігін, өткен әсерлер мен іздерді бекіту мүмкіндігін жатқыза аламыз. Осы категорияға жүйке жүйесінің морфологиясында бекітілген және өмірдің алғашқы айларында туа пайда болған механизмдерді айта кету керек. Осы қабілеттер мен механизмдердің барлығы адамға туылған сәттен бастап беріледі, яғни олардың генетикалық шарттылығы бар.
Психологияның басқа ғылымдар сияқты өз әдістері бар. Ғылыми зерттеулердің әдістері – практикалық ұсыныстарды шығару және ғылыми теория құру үшін керекті мәліметтер алынатын тәсілдер мен құралдар. Әрбір ғылымның дамуы, көбінесе пайдаланылатын әдістердің жетілгендігіне және олардың қаншалықты сенімді екендігіне байланысты. Мұның барлығы психологияға да қатысты.
Психология зерттейтін құбылыстардың күрделілігі мен көптүрлілігі ғылыми танымға қиындығы соншалықты, психологиялық ғылымның жетістіктері тек осы әдістерге байланысты болған. Психология жеке ғылым ретінде тек ХІХ ғ. ортасында бөлінді, сондықтан ол философия, математика, физика, физиология, медицина, биология және тарих сияқты «ескі» ғылымдардың әдістеріне сүйенеді. Сонымен қатар психология информатика және кибернетика секілді жас ғылымдардың әдістерін пайдаланады.
Кез келген дербес ғылымның өзіне ғана тән әдістері бар екенін атау керек. Ондай әдістер психологияда да бар. Олардың барлығы екі негізгі топқа бөлінеді: субъективті және объективті.
Субъективті әдістер сыналушылардың өзін-өзі бағалауына немесе олардың өзінше есептеріне, сондай-ақ кейбір құбылыстарға сыналушылардың айтқан пікіріне немесе алынған ақпараттарға негізделеді. Психология дербес ғылым саласына айналғаннан бері субъективті әдістер бірінше кезекте дами бастады және қазір де жетілу үстінде. Бақылау, өзін-өзі бақылау және сауалнама психологиялық құбылыстарды зерттеудің алғашқы әдістері еді.


13. Мінез акцентуациясының түсінігі. Истериалық, шизоидтық, психастениялық сипаттардың негізгі клиникалық және психологиялық параметрлері. Мінездің акцентуациялануы - адамның әрекеті мен істеріңде көрініс беретін мінез ерекшеліктеріне қарағанда жиі басымдылық танытатын, күшті дамыған мінез ерекшеліктері. Мінездің акцентуацияланған типтері — әртүрлі жағдайлардағы адамның қылығын анықтайтын, мінездердің басқа қасиеттеріне қарағанда жетекші орын алатын және басқалардың жәрдемімен ерекше дамитын мінездің типтік қиылысқан көрсеткіші.Акцентуация туралы белгілі неміс психиатры К.Леонгард қалыпты жеке адамның шекті варианты ретінде мінездің шектен шығуын жазды.К.Леонгард өзінің «Шектен шыққан жеке адам» (1981ж.) деген кітабында қалыптасып келе жатқан шектен шыққан жеке адам мен адамның жекеленген белгілері арасын бөлу үнемі оңайға түспейді деп жазды.Сонымен қатар ол жекке адамның шектен шыққан және патологиялық мінезі туралы түсінікті бөліп қарайды.
Истериялық (өзімшіл) тип Истериялық психопатия клиникасының негізгі белгісі айқынды дарашылық, не болсада айналадағылардан бөліну, бірінші болу. Истериялық психопатияға тән барлық жұртты мойындатуды тойымсыздықпен көксеу.Неміс психиатры Шнайдер мұндай адамдарды «мойындатуды көксеу» деп атады. Истероидтық психопатияның белгілері жыныстық жетілмеген және жыныстық жетілген кезде, кейде жас балаларда да кездеседі. Психопатияның осы түрі жиі әйелдерде, ал кейде ердерде де болады. Мұндай адамдардың дарашылдығы,мойындатуды көксеуі жасандылық, қоқилану және қыр көрсетумен бірге болады. Бұлардың кызметі басқалардан артықшылығын көрсету,назардың ортасында болу.Олардың әлеуметтік жетілмеуі,қызметтің жоғарғы түрі жігердің аз, ынталық қабілеттің болмауы, еңбекке деген немқұрайлық ретінде білінеді. Олардың көңіл - күйі жылжымалы және тұрақсыз болады. Олар оңай иланады, өтірік пен қиялға жақын болады. Олардың тәртібінде қарама-қарсылық кездеседі.Кейбіреулерге олар жұмсақ және мейірімді, ал басқаларға дөрекі, қатыгез және мейірімсіз болады. Олар жасанды және жалған болады. Олардың өрбір қозғалысы сырткы күшті әсер ету үшін халыққа, көрушілерге арналған. Мұндай балалар бала-бақшада, артынан мектепте басқа балаларды төстеп-билеуді жақсы көреді. Олар таңертенгі спектакльдерде ән айтып, өлең оқып, билегенді жақсы көріп, күншіл және қызғаншақ, айналадағынардан бөлек көріну үшін жаркырай және сәнді киінеді.


title: Мінез акцентуациясының түсінігі. Истериалық, шизоидтық,  психастениялық сипаттардың негізгі клиникалық және психологиялық  параметрлері


title: Шизоидты - «Психология» пәні бойынша дифференциалды сынақ сұрақтары Зейін туралы түсінік. Зейіннің қасиеттері: тұрақтылығы,...

text:
Байланысты: «Ïñèõîëîãèÿ» ï?í³ áîéûíøà äèôôåðåíöèàëäû ñûíà? ñ?ðà?òàðû Çåé³í ò
Шизоидтыне аутизмдік, (жұрттан оқшаулану) патологиялық тұйық жеке адам. Оның ең алдымен жасырынды, тұйық және айналадағылармен қарымқатынас жасауға ықыласы мен қабілеті жоқ. Айналадағы әлемнен бөлектену,
ішкі дүниесі бай бола тұрып сыртқы көрінісі кедей, тәртібі мен эмоционалдық қайғы-қасіреті, қарама-қайшылық бұларға тән. «Олар эстетикалық сезімі нәзік,принципиальдық және жалпы адамдық мәселелерде жанын қиып, басқа адамдарға молынан сезгіштік көрсетіп, ал жанындағы адамдардың қайғысы мен қуанышын оларға түсіну өте қиын»,- деп жазды П.Б.Ганнушкин (1933ж.). «Шизоидты», «аутизмдік» (ауто- «мен», «аутизм»- өзімен шұғылдану) - деген аты бұл психопатияның босаң өтетін шизофренияның кейбір ерекшеліктерімен ұқсас болуынан.Жас кезде диагнозын қою қиындыққа түсетін және тіпте мүмкін емес психопатияның басқа типтеріне қарағанда шизоидты психопатияның белгілері бала кезден жақсы білінеді. Шизоидты психопатия басқа типтерге қарағанда сирек болады, ал ұлдарда жиі кездеседі. 2-4 жастағы балалардың мінез-құлқы құрдастарына қарағанда ерекше болады. Ата-аналары олар туралы былай дейді:«Басқалардай емес»,«тыныш, жалғыз ойнаушы еді, бір ойнаған ойыншығымен ойнайтын, ештеңе сұрамайтын, еркелеуді ұнатпайтын». Мектепке дейінгі жасында өз құрдастарынан тасаланып, бірге ойнаудан қашады. Бұл жаста дамуда үйлесімдік болмағандықтан мидың дамуы жылдамдап, қозғалыс қызметі нашар дамиды. Үлкендердің көмегінсіз оқуды ерте үйреніп, бірақ аяқ киімінің бауын байлай алмайды. Сөйлескен кезде олардың жасына сәйкес емес білімінің барлығын, ересек адамдарды таңғалдыратын көптеген сұрақтар қойып, білуге құмарлығын көрсетеді. Олар дерексіздікке жоғары ынта көрсетіп, әлемнің пайда болуы, табиғат пен өлім туралы сүрайды. Мектеп жасында олар белгілі бір сабаққа қызығып, сол сабақты күшті оқи бастайды. Мысалы, математиканы,астрономияны, психология мен философияны. Ақыл - ой дарындылығы бола тұра, олардың қозғалысы икемсіз, өздерін-өздері күте алмай, киім мен тамақ қабылдағанда салақтық пен ұқыпсыздықты көрсетеді. Барлық қозғалу әдеттері қиын болғандықтан олардың жазуы салақ және ұқыпсыз болады. Олар аз қозғалады, шулы ойындарды жаратпай, айналадағы ортаға оңай бейімделе алмайды. Олар өздерінің іштеріндегі қайғыларын ешкімге айтпағандықтан олармен қарым-қатынаста болу қиындыққа соқтырады. Сырттай суық және қол жетпестей көрінгенмен кейбір адамдарға өте сезімтал және жарқын болады. Жақындарымен қарым-қатынаста бола алмаса да отбасындағы ұрысқа қатты қайғырады. Мұндай балалар кітаптарға көңіл аударып, көпоқиды және бұл жұмысты басқалардан жақсы көреді. Өзімен-өзі болғандықтан олар уақыттарын дұрыс пайдалана алмайды.Жыныстық жетілу кезінде барлық белгілері өткірленіп, кейбір ерекшеліктері айқын білінеді.


url: http://emirsaba.org/psihologiya-peni-bojinsha-differencialdi-sina-sratari-zejin-tu.html?page=12#14._Пациенттермен_тиімді_қарым_-_қатынасқа_кедергі_келтіретін_дәрігердің_психологиялық_ерекшеліктері:_мазасыздық,_депрессия,_интроверттілік._Мазасыздық

title: Психастеникалық тип - «Психология» пәні бойынша дифференциалды сынақ сұрақтары Зейін туралы түсінік. Зейіннің қасиеттері:...

text:
Психастеникалық тип Психопатияның бұл типінің дамуы аяқталған түрінде негізінен ересек адамдарда кездеседі. Бірақ кейбір психастени-калық белгілер жас кезде білінеді. Мұндай балалар үркек, көңілшек, барлық жаңалықтан қорқатын жоғарғы сезімді болады. Мектеп жасындағы балалар өте мазасыз, тек өзі туралы емес жақындары, әсіресе шешесі туралы күмәнданады. Олар үнемі бір нәрсеге күмәнданып: «Бір жаманшылық болама»,- деп қорқады, белгілерге сенеді, ырымшыл болады, бақытсыздықтан сақтану үшін салт жоралар жасайды (мысалы, мысық жолды кесіп өтсе, ештеңе болмас үшін орамалының шетін түйеді). Бала кезіндегі мінездің ерекшеліктері қорқақтық,
күмәнданғыш,жасқаншақтық, тартқыншақтық, сенбеушілік, көңілшектік,мазасыздық, өкпешілдік, түйықтық және сонымен қатар жұмсақтық, ақкөңілділік, жақсы көрушілік.Үнемі «бір нәрсе болып қала ма?»- деп ойлау тынышсыздандырады, қорқыттырады, өзіне-өзі сенбеушілік өзінің толық сапалы емес екенін көрсетеді. Психастеникалық жеке адамның ең маңызды белгілері тартыншақтық, өзіне-өзі сенбеушілік, үнемі күмәндану, өзін талдау, өзін «қазу»,кәзіргі болған емес көбінесе болатын не болуы мүмкін оқиғаларға көңілшектік көрсету. Қазіргіге қарағанда болашақ қауып пен сәтсіздік азапты. Мүндай балалардың интеллекті жоғары болады. Бірақ олардың оқуы көбінесе төмен болады, оның себебі ауызша жауап бергенде өте тынышсызданып, дайындалған тапсырманы жақсылап айта алмайды. Жазуша тапсырмаларды тырысып, адал ниетпен, ұқыпты орындауға қарамай тартыншақтықтың, қайталап өзін тексерудің арқасында олар сынып жұмыстарын аяққылардың бірі болып орындайды.
14. Пациенттермен тиімді қарым - қатынасқа кедергі келтіретін дәрігердің психологиялық ерекшеліктері: мазасыздық, депрессия, интроверттілік. Мазасыздық – бұл болашақта болуы мүмкін сәтсіздіктер мен шындықтарды болжаумен,күтумен және соған сәйкес іс-әрекетті қалыптастырумен байланысты эмоция.Әдетте мазасыздық белгісіздік пен жағдайдың немен аяқталарын болжай алмаған сәтте туындайды.
Мазасыздықтың жағымсыз қаснет болатын кездері? Мазасыздықтың қарқындылығы (қорқыныш, үрей) психикалық процестерді қозғалыссыз қалдырып, әрекетсіздікке әкеледі.
Қарқынды мазасыздық мына нәрселерге кедергі келтіреді:
-жағдайды қалыпты бағалауға;
-дәрігердің науқаспен коммуникация жасауына;
-дәрігер мен науқас арасындағы психологиялық контактыны бұзады;
-дәрігердің мазасыздығы науқасқа «беріліп», оны қобалжытады;
-мазасыздықтың әсерінен ағзаның түрлі функциялары бұзылысқа ұшырап, соның салдарынан ұйқы бұзылып, асқа деген тәбет нашарлайды немесе керісінше тәбеті артып кетуі де мүмкін (кейбір науқастарда мазасыздық кезінде булимия пайда болады);
-кез келген жағдайға мазасызданатын дәрігерлерге, науқастар әдетте күдікпен қарайды, оларға дәрігердің неғұрлым сабырлы, бірқалыпты болғаны ұнайды.