title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
41-жаттығу. Төмендегі бірге жазылған балық, ойын, өсімдік атаулары мен
зоологиялық терминдерді өзара ажыратып, бөліп көшіріңіздер. Сөздердің
жазылуын есте сақтаңыздар.
Үлгі:
Балық атаулары: айбалық, ...
Ойын атаулары: алтыбақан, ...
Өсімдік атаулары: ағашшырмауық, ...
Зоологиялық терминдер: айырқұйрық, ...
Ағашшырмауық, алтыбақан, айгүл, айырқұйрық, барыпқаш,
ақжапалақ, жиырмабір, айғыржуа, айдаршөп, айбалық, алтынқабақ,
айнакөз, ақбөкен, қақпатас, аққаз, аққоян, айылжуа, ақбидай,
ақжалбыз, ақжелек, қарабие, ақкелін, ақтерек, арамсояу, бұраңбас,
қызқуу, ақтиін, қазандоп, ақкөз, ақсерке, қозыжарыс, алажертесер,
ақтырна, ақшабақ, ақшағала, алабүйі, арқаржусан, арпабас,
ащытамыр, аюқурай, балауызағаш, балмұрын, батпақгүл, бөріаяқ,
доңызот, итжидек, орамалтастамақ, қолтұзақ, алақарға, өгізай,
сартұқыш, өгізтартыс, бұйраторғай, шағыршай, шайжапырақ,
шайжүгері,
шайқурай,
шайтанкелмес,
шайсаңырауқұлақ,
шайтанқұлақ, шатыршөп, шаянмойнақ, шаянмойын, шегіргүл,
шеміршексүйектілер, шерменгүл.
42-жаттығу. Лингвистикалық түсіндірме сөздіктен мамандықтарыңызға
қатысты біріккен он-он бес термин теріп, ережесін жаттап алыңыздар.
43-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен тұлғасы өзгертіліп барып біріккен
сөздерге он бес мысал теріп, өзгеру себебін түсіндіріңіздер, олармен сөйлем
құрастырыңыздар.
44-жаттығу. Араластырыла берілген түбір сөздерден біріккен сөз
жасаңыздар.
Үлгі: а) біріккен: ақсақал, ...
ә) кіріккен: бұл + жыл – биыл, ...
Ақ, ішек, ала, толғақ, бұл, азық, аяқ, тас, омыртқа, зейнет, бел,
баспа, қайсы, кәсіп, он, қара, тас, ит, құлақ, көк, егеу, дидар, жөтел,
құйрық, тоғыз, қос, құрт, сегіз, бақа, көз, сүт, ас, мұрын, саңырау,
қазан, тоқ, үш, ащы, тамақ, бау, мойын, қашан, біреу, зат, жол, ой,
бет, ашар, қыл, өнер, сорғыш, бұрыш, жусан, қатынас, ақы, қоржын,
26
шикі, қоректілер, сөз, айдар, еш, шөп, ара, қой, соқыр, инфра, теке,
сақал, қызыл, теле, шаң, жыл.
45-жаттығу. Біріккен сөздерді қатыстыра отыра, сұрақ-жауап түрінде
әңгімелесіңіздер.
46-жаттығу. Төмендегі мәтіннен тіл үндестігіне бағынбайтын сөздерді
тауып, себебін түсіндіріңіздер.
І. Біреудің қатыгез зұлым, біреудің мейірімді болатын себебі не
екен? (Ш.А.) Екі жас жігіт арғы жағаға шығысымен өгіз бен биені қоя
берді де, жарды жағалап бұғып отырып, төмендеп кетіп, бірталай жер
ұзап барып, қыратқа шықты. (М.Ә.) Әлі де терең ұйқы құшағында
жатқан бейтаныс жолдастарға көзі түсті. (С.Ш.) Бейуақытта бәрі де
сұрғылт тартып түнеріп қалған. (С.Ш.) Мүмкін, олар өзінің сәбидей
пәк тазалығымен ағайын-туғанды алыс-жақын деп алаламай, бәріне
де мейірбан ана бола алған, ауыл анасы бола алған Бибігүлді аяп
тұнжырайтын болар, аяп жылайтын болар. (С.Ш.) Бұлар хазіреттің
қорасына кіріп, асау құнанды ат қораға байлағанда, хазірет өзі көріп,
сыйлық екенін іші біліп, үн қатпаған болатын. (М.Ә.) Бұндағы
қонақтың көбі қаланың татар саудагерлері, қазақ байлары және тап
ортада жаңа мешіт имамы Хасен молла көрінді. (М.Ә.) Әжесі кітап
қадірін жақсы айтқанға Абай риза болып, жаңағы сөзден соң күн
сайын бір тамаша әңгіме айтатын болды. (М.Ә.)
ІІ. Осыдан бірер жыл бұрын бұл інісімен өзі де ойнап, асыр сап
кететін болса, биылдар беймаза көріп, шеттей беретін. (М.Ә.)
Өмірінде әлі күнге қайын сіңлісі мен өзге жігіттің арасына делдал боп
көрмеген-ді. (М.Ә.) Әділбек, Асылбектер – бұл өңірдің намыскер,
мықты жігіттері. (М.Ә.) Жағада біраз тұрып, халді аңғарды. (М.Ә.)
Әдемі реңді, әлденеше түсті балапан қозылар, лақтар күншуақта
секіріп, дамылсыз маңырайды. (М.Ә.) Осындай жиында үлкенді-
кішілі рулардың атқамінер ақсақал-қарасақалы араласып жатты.
(М.Ә.) Ұлжан Алшынбайдікіне көп қазына әкелді. (М.Ә.) Діндар әкеге
кітапшылап сөйлесе, парыз, уажіп деген сияқтыны еске алуы мүмкін.
(М.Ә.) Сондықтан асты кім болса сол жасамайды, тек жуан, бай,
құдіреті күштілер ғана жасайды. (М.Ә.) Абай анасына сауап болсын
деп құранды өзгеше ықыласпен, асықпай, соншалық мүлгіп, мінажат
қып оқиды. (М.Ә.)
27
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Бірге жазылатын сөздерді белгілеңіздер.
A) бес(тас)
B) бес(қонақ)
C) бес(құлақ)
D) бес(тоғыс)
E) бес(тал)
ІІ. Бірге жазылатын сөздерді белгілеңіздер.
A) бел(бүрме)
B) бел(темір)
C) бел(омыртқа)
D) бел(ағаш)
E) бел(бала)
ІІІ. Бірге жазылатын сөздерді белгілеңіздер.
A) бас(сүйек)
B) бас(арқан)
C) бас(тоғыз)
D) бас(бау)
E) бас(құда)
ІҮ. Бірге жазылатын сөздерді белгілеңіздер.
A) ат(қора)
B) ат(бұршақ)
C) ат(бәйге)
D) ат(көрпе)
E) ат(арба)
Ү. Бірге жазылатын сөздерді белгілеңіздер.
A) ақ(бикеш)
B) ақ(жалбыз)
C) ақ(балта)
D) ақ(қоян)
E) ақ(киіз)
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
28
Бөлек жазылатын сөздер
Бөлек жазылатын сөздер
Күрделі
атаулар
Күрделі
сан,
сын
есімдер
мен етістік
Есім,
еліктеуіш
сөздер мен
етістіктерд
ен құралған
сөздер
Еш, әр, кей,
бір,
қай,
әлде
есімдіктері
тіркескен
зат есімдер
Тұрақты
тіркестер
Екі зат есім қатар айтылып, бір
ғана затты, құбылысты, ұғымды
атап, алдыңғысы соңғысының
тегін, неге, кімге арналғанын,
немен жұмыс істейтінін және
өзге заттардан ажыратылатын
белгілерін білдірсе
Қазақстан
Республи
касы
он бір, көк
ала, оқып
отыр
ән
салу,
жарқ етті
еш адам,
бір жұмыс,
бір кісі
бас тарту,
қол ұшын
беру
ат қора, ағаш тарақ, ұл бала,
ортан жілік, бас сүйек
Ескерту. Анықтаушы-анықталушы қатынастан ажырап, бір заттың атауы
болып кеткен сөздер бірге жазылады: беторамал, асқасық, шайқасық, кірсабын,
иіссабын, ішкиім, ішкөйлек, кіреберіс, қолара т.б.
«Бір» есімдігі мен «бір» сан есімін шатастырмау керек. Белгісіздікті
білдіретін «бір» есімдігі зат есімдермен тіркескенде әрдайым бөлек жазылады:
бір адам, бір сәт, бір уақыт. Ал «бір» сан есімі анықтаушы-анықталушы
қатынастан ажырап, бірігіп жазылса (бірасым ет, бірбақайлы, бірасар (қару),
біржұтым, біриірім, біркүндік, бірқайнатым, бірқазан, біртүйір, бірұрттам,
бірүзім, біршөкім, бірыңғай, бірішек т.б.), кейбір сөздердің анықтауыш қызметін
атқарып, бөлек жазылады: бір буда, бір елі, бір жапырақ, бір жеті, бір мүшел,
бір жамбас, бір бет қағаз, бір төбе, бір тал шаш т.б.
47-жаттығу. Төмендегі сөйлемдерден бөлек жазылған сөздерді тауып,
ережесін түсіндіріңіздер.
Бұдан бұрын еш уақытта Гүлсары қасқыр үнін естімеген, лезде
тұла бойы мұздап, үрей қармап қалды. (Ш.А) Абайдың ақмаңдайы
кейде Құнанбай жүрісі баяуласа, жол жорғасын салады да, сары
жорға қатты тайпалып кетсе, амалсыздан желе жөнеледі. (М.Ә.)
Қаныштың
Қазақ
Ғылым
академиясындағы
президенттік
қасиеттерінің ең зоры – ол аса талантты және қажырлы, еңбекке
төзімді ұйымдастырушы. (М.Ә.) Ана тілін ұмытқан адам өз халқының
өткенінен де, болашағынан да қол үзеді. (Ғ.Мүс.) Иесі анау үйдің
бұрын болған, кісі еді заманында бақыт қонған. (А.Б.) Бұл қарасөз
Абайдың өз тұсындағы күнделікті өмір шындығына қолма-қол
қатынасып, жәрдем етсем деген талабын көрсетеді. (М.Ә.)
Мамырбайдың бәйбішесі маң-маң басып, киіз үйін қағып-сілкіп,
жинатқызып жүрген еді. (Ж.А.) Бұлар хазіреттің қорасына кіріп, асау
29
құнанды ат қораға байлағанда, хазірет өзі көріп, сыйлық екенін іші
біліп, үн қатпаған болатын. (М.Ә.)
48-жаттығу. Төмендегі сөздердің қалай жасалғандығына түсінік беріп,
олармен сөйлем құрастырыңыздар.
1. Еңбеккүн, шикізат, беторамал, зейнетақы, жолазық, тасжол,
күретамыр, қырықаяқ, ақбөкен, ақбидай, бізтұмсық, қойжусан,
сөзтұлға.
2. Су жорға, мысық мұрт, ақ аю, ақ жауын, ат арба, ата қаз, бас
бәйге, бел омыртқа, жер үй, жеті тоғыз, қан тамыр.
49-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен өздеріңізге емлесі таныс емес
бөлек жазылатын он-он бес сөз теріп, олармен сөйлем құрастырыңыздар.
50-жаттығу. Көркем шығармалардан бөлек жазылатын күрделі сөздердің
әр түріне мысал келтіріңіздер.
51-жаттығу. Төмендегі сөздерді бірге я бөлек жазылатынын анықтап,
бағанға бөліп жазыңыздар.
І. Көк(найза), сары(жілік), құм(бетеге), бет(орамал), қой(жусан),
ақ(қайың), ит(бүлдірген), сары(аяз), бал(қарағай), кіндік(бау),
әлде(сиыр), ағаш(төсек), қара(торғай), ақ(қоян), қара(бидай),
мүйіз(жапырақ), әр(кім), күрке(тауық), алып(сатар), қос(аяқ),
кіндік(бала), қырық(аяқ), бір(жолата), үш(бұрыш), кей(адам),
бас(жүлде), бір(жұмыс), шаш(кептіргіш), шолақ(қол), еш(уақытта),
мүйіз(төсек).
ІІ. Бір(қыдыру), әр(қашан), жол(азық), кіндік(кесер), ағаш(күрек),
темір(жол), бас(сүйек), бір(талай), фото(үлкейткіш), бас(жіп),
ағаш(балға), шаш(бау), ағаш(ат), темір(қазық), ағаш(тілгіш), үш(аяқ),
ақ(жауын), ақ(тілек), темір(күрек), сары(жұлдыз), еш(қандай),
үш(жақты),
кіндік(шеше),
шолақ(жең),
электр(қозғалтқыш),
мүйіз(дәрі), шаш(тарақ), авто(реферат), үш(таған), тіс(ағаш).
52-жаттығу. Жақша ішіндегі сөздерді бірге я бөлек жазылатынын
анықтап, жаттығуды көшіріңіздер, мақал-мәтелдерді жаттап алыңыздар.
(Әр)кімнің өз жері – Мысыр шаһары. (Әр)елдің заңы басқа,
иттері қара қасқа. Аш бала тоқ баламен ойнамайды, тоқ бала
(еш)нәрсені ойламайды. (Әр)нәрсе сынарында өзінен мықтыға
жолығады. Ана сүтін ақтамағанды (еш)кім мақтамайды. Болар елдің
30
баласы, (он)бесінде «баспын» дер, болмас елдің баласы, (отыз)бесте
«жаспын» дер. Бір ауылда мың туысың болғанша, (әр)ауылда бір
туысың болсын. Тірлікте ілім үйрен көріп жүріп, (әр)жақсының
соңынан еріп жүріп. Тілге (әр)күн мейрам. (Әр)кімнің бір ойы бар,
қорасында мың қойы бар. Алпыс адам аттан жығылса, (әр)қайсысы өз
ауырған жерін сипайды. (Әр)нәрсе уақытымен қызықты. Аузы құлып
сандықты, кілт ашпаса тіл(ашар), түйін-түйін сырыңды түбінде келіп
шын(ашар). Сөз(салысқан) дауға ортақ, ат(салысқан) жауға ортақ.
(Әр)кім өз ойынан хабар берер. (Әр)кімнің бір аңдыған жауы бар.
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Бөлек жазылатын сөздерді белгілеңіздер.
A) ет(күрке)
B) ет(бауыр)
C) ет(тұмсық)
D) ет(пісірім)
E) ет(көрпе)
ІІ. Бөлек жазылатын сөздерді белгілеңіздер.
A) жан(торсық)
B) жан(бауыр)
C) жан(қалта)
D) жан(жолдас)
E) жан(бағу)
ІІІ. Бөлек жазылатын сөздерді белгілеңіздер.
A) ит(тіс)
B) ит(бөрі)
C) ит(қонақ)
D) ит(сандық)
E) ит(шана)
ІҮ. Бөлек жазылатын сөздерді белгілеңіздер.
A) көк(тамыр)
B) көк(сүт)
C) көк(шолақ)
D) көк(желке)
E) көк(қасқыр)
31
Ү. Бөлек жазылатын сөздерді белгілеңіздер.
A) қызыл(ауыз)
B) қызыл(иек)
C) қызыл(көз)
D) қызыл(асық)
E) қызыл(түйіршік)
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Дефис арқылы жазылатын сөздер
Дефис орфографиялық, сызықша пунктуациялық таңбаға жатады.
Сондықтан дефис келген жерде кідіріс жасалмайды. Бұл оның
сызықшадан ажыратылатын басты белгісі. Екіншіден, дефис сызықша
секілді сөйлемнің мазмұнына еш әсер етпейді. Үшіншіден, шартты
түрде алғанда, дефис сызықшадан қысқаша болады.
Дефис арқылы жазылатын сөздер
қос
сөзд
ер
екі сөзден
тұратын
ғылыми
дәреже,
атақтар не
мамандықты
көрсететін
атаулар
қосалқы
мүшелі
күрделі
атаулар
реттік сан
есімдер
цифрмен
жазылса
ақ, ай,
ау, ды,
ді, ты,
ті,
мыс,
міс
шылау
лары
кей
одағай
сөздер
түркі,
парсы т.б.
халықтар
есімдерінің
соңында
келетін
паша, бей,
заде, оғлы
сынды
тұлғалар
араб
халықтары
есімдерімен
келетін әл,
аш, ар, аз,
эд, бен
сияқты
элементтер
басқы
әріптермен
қысқарған
сөзге, %, °
таңбалары бар
цифрмен
жазылған сан
есімге, жеке
әріп түрінде
алынған
объектіге
жалғанатын
қосымшалар
басқа тілде
дефиспен
жазылатын
жалқы
есімдерге
ата-
ана
вице-министр кафе-
бар
58-үй
айтқан
-ды
моһ-
моһ
Осман-
паше
әл-Фараби ПМПИ-ге
Дон-
Кихот
Ескерту. Рим цифрынан кейін дефис қойылмайды: ХХІ ғасыр, ІҮ курс.
Күрделі құрама атаулар жасайтын кейбір көмекші сөздер (ат, ас, әл) сөз
басында келсе, бас әріппен, сөз ортасында келсе, кіші әріппен, дефис арқылы
жазылады: Әл-Фараби даңғылы, Ат-Тарази кәсіпорын бірлестігі, Балалар
аурулары институты әл-Фараби даңғылында орналасқан.
53-жаттығу. Мәтінді оқып, онда дефистің неге, қандай жағдайда
қолданылғанын түсіндіріңіздер.
Киіз үйлердің жанында, от басында адамдар әңгіме-дүкен құрып
отыр. (Ш.А.) Вагон-ресторанда адам онша көп емес екен. (С.Ш.)
32
Жидебайға қайтардың алдында Абай әкесінен көші-қон жайын
сұрастырған. (М.Ә.) Үлкен үй мен қонақ үйдің арасына тартылған
кермеде Құнанбайдың ер-тоқымы ерттелген ұзын торы ат тұр екен.
(М.Ә.) Ауыл үстінен қашқандарын иттер қуып, Ботақан бойы азан-
қазан болды. (М.Ә.) Азынаулақ қойлар мен төртті-бесті ірі қараның
айналасында қатын-қалаш, кәрі-құртаң, ер-азамат көп-көптен келеді.
(М.Ә.) Үлкен күміс қаптырмамен бір-ақ жерден түймелеген
қызылмауыт камзолының қынама белі болымсыз желмен тербеле
солқылдаған көк шыбықтай сүйкімді. (Д.Ә.) Ол орта жастарды
жағалатқан ашаң жүзді, мұрынды, жұмыр ақ саусақты Фан-Штейн
еді. (Ғ.Мүс.) Бала у-шу, малай қиқу, мал маңырап, ит жаң-жұқ. (Ж.А.)
Жасыбай көлі сол таудың қойнауында қызылды-жасылды кәрден
кесеге құйып қойған зәм-зәм суындай мөп-мөлдір. (Б.М.)
54-жаттығу. Дефис арқылы жазылатын он-он бес кісі есімдерін жазып,
олардың қай тілден енгенін айтыңыздар.
55-жаттығу. Көп нүктенің орнына қажетті қос сөздердің бірін қойып,
жаттығуды орындаңыздар, мақал-мәтелдерді жаттап алыңыздар.
1) Атыңнан айырылсаң да, ... айырылма. 2) Әдептілік, ... –
адамдықтың белгісі. Тұрпайы мінез, тағы жат – надандықтың белгісі.
3) Қырықта қылау түсер, ... қырау түсер. 4) Жақсылықтың ... жоқ. 5)
Үйдің ... қыс түскенде білінер, адамның ... басыңа іс түскенде білінер.
6) ... қадірін – балалы болғанда білерсің, ағайынның қадірін – қаралы
болғанда білерсің, жанашырдың қадірін – жалалы болғанда білерсің.
7) Жақсы болса жан серігің – әйел болар, ... бәрінен жақын болар. 8)
... сөйлесең, жылан іннен шығады, ... сөйлесең, ақыл естен шығады. 9)
... көсем болар, ... шешен болар. 10) Ақымақтың ... болмайды. 11)
Ақымақ ... айтады, ақылды ... айтады. 12) Өзімдікі дегенде өгіз қара
күшім бар, кісінікі дегенде ... ісім бар. 13) ... би болсаң, Балқан тауға
сыймассың, бір данаға жол берсең, жанған отқа күймессің. 14) ...
белдер бар, аса алмай жаудың аты өлсін, ағайынмен тату бол, айыра
алмай жат өлсін. 15) ... арық қазсаң, ... су ішерсің.
Қажетті сөздер: жылай-жылай, ар-ұят, ер-тоқымыңнан, бас-
басыңа, сақал-мұртқа, ерте-кеші, алыс-жуығы, ата-ананың, аға-іні,
жылы-жылы, қатты-қатты, көре-көре, ішкен-жегенін, сөйлей-сөйлей,
асу-асу, ала-құласы, анау-мынау, көрген-білгенін, жылы-суығы, күле-
күле.
33
56-жаттығу. Көркем шығармалардан дефис арқылы жазылатын сөздердің
әр түріне мысал келтіріңіздер.
57-жаттығу. Төменде берілген қос сөздердің сыңарларын тауып
жазыңыздар.
Ыдыс-..., жалт-..., некен-..., аста-..., ұрда-..., жөн-..., ақын-..., ата-...,
ұп-..., ет-..., ағалы-..., сөйлей-..., ертелі-..., қоян-..., қап-..., қолма-...,
көзбе-..., қошемет-..., қуаныш-..., құлаш-..., қыңқыл-..., қым-..., қыл-...,
мән-..., мейір-..., мектеп-..., мұрат-..., ойын-..., ой-..., оқу-..., өкпе-...,
пресс-..., салон-..., салт-..., сұп-..., тай-....
Қажетті сөздер: арман, суық, төк, жық, қыбыр, жөнекей,
мақсат, күлкі, қолпаш, сана, жазушы, ағарту, ана, ұзын, сөйлей, кеш,
қатты, бюро, қол, көз, вагон, қайғы, құлаш, сыңқыл, қиғаш, қолтық,
жай, мет, наз, шапағат, жұлт, интернат, саяқ, інілі, аяқ, тулақ.
58-жаттығу. Қос сөздердің әрқайсысына он мысалдан келтіріп, кестені
толтырыңыздар.
Мәндес қос
сөздер
Сыңар мәнді
қос сөздер
Қарсы мәндес қос
сөздер
Қайталама
қос сөздер
Күшейткіш буынды
қос сөздер
Ата-ана,
Бала-шаға,
Ұзынды-қысқалы, Қалт-қалт,
Қып-қызыл,
59-жаттығу. Төмендегі сөздерді пайдалана отырып қос сөз жасаңыздар.
Биік, жоғары, секең, бырт, сарт, қора, қыз, ілгерінді, жеті, мая,
кіші, әрі, аласа, қарсы, аяқ, табақ, ағайын, айтыс, арман, арпа, атақ, ат,
аумалы, әзіл, бағыт, бау, дау, дүние, ем, жал, жол, кедей, көрші,
күнімен, қадір, қамыт, қорлық, құда, құрал.
60-жаттығу. Төмендегі зат есімдерге реттік сан есімдерді қосып, емле
ережесіне сай жазыңыздар.
Ғасыр, бала, жыл, ғимарат, қаңтар, апта, дәуір, сәуір, бөлме,
пәтер, мұғалім, оқушы, тапсырма, жаттығу, желтоқсан, бастық.
61-жаттығу. Төмендегі сан есімдерді емле ережесіне сай жазылуын
анықтап, бағанға бөліп көшіріңіздер.
Үлгі:
Дефис арқылы жазылатын сөздер
Дефиссіз жазылатын сөздер
Жиырма-отыз,
Елу бес,
1 Мамыр, жиырма отыздан, 2 курс, төрт жүз елудей қой, 2012
жыл, 22 Наурыз, 9 сынып, бес он, жиырма үш, 27 үй, 7 қабат, ХХІ
34
ғасыр, 5 студент, бес жүз елу алты, жүз жүзден, екіден бір, бес
жарым, қырыққа жуық, сексеннің тоғызы.
62-жаттығу. Дефис арқылы жазылатын он-он бес географиялық атау
жазып, олармен сөйлем құрастырыңыздар.
63-жаттығу. Төмендегі сөздердің емлесін есте сақтаңыздар.
Ассалаумағалайкүм, атсалысу, Аллауакбар, Алла тағала, Аязата,
аяқдоп, аяқмәшине, Адамата, азғана, алғы сөз, алтынтой, алыпсатар,
Асанқайғы, асүй, атүсті, ауасуытқыш, ауызашар, ашықхат,
әлхамдилла, әлейкүмассалам, әр алуан, әртүрлі, кез келген, баз баяғы,
бастан-аяқ, бірнегізді, бісміллә, демалысүй, Ер Тарғын, ер-азамат, ер-
тоқым, ерке-тотай, Жарықбас, Жәбірейіл, жәрекімалла, Жезтырнақ,
Зеңгібаба, иншалла, иіссу, иіссабын, көрсеқызар, күйеубала,
Қамбарата, Қаңбақшал, қарасөз, Қорқытата, Қыдырата, қызжолдас,
мақтауқағаз,
мекенжай,
мектепішілік,
мерейтой,
мүшелтой,
мұзкәмпит, Ойсылқара, ойтүрткі, онжылдық, өмірдастан, поп-
жұлдыз, пікірталас, сегізаяқ, сенімхат, синьор, сүт кенже, Таскемпір,
тас-талқан, тоқымқағар, тоқішек, ұлан-байтақ, ұлан-ғайыр, Ұмайана,
хал-ахуал, шала-шарпы, Шекшеката.
64-жаттығу.
Төмендегі сөздердің бірге, бөлек, дефис арқылы
жазылатынын ажыратып, бағанға бөліп жазыңыздар.
І. Абыр(күбір), авиа(апат), авиа(зауыт), авто(бекет), авто(жол),
ағайын(жегжат), ағаш(үй), ағаш(тарақ), ағаш(көмір), ағып(таму),
адал(ақы), адам(күн), адам(сағат), азу(ағаш), азу(тіс), айыл(тартпа),
айыр(көмей), ақ(бата), ақ(бидай), ақ(бөкен), ақ(желек), ақ(жол),
алма(ағаш), алма(кезек), арпа(бидай), арпа(шөп), ауыз(су), ауыз(үй),
ашық(хат), аэро(сурет), аэро(флот), әзіл(ажуа), әлде(бір), әр(кез),
әр(қашан), әулие(әнбие), алмалы(салмалы).
ІІ. Баға(тізбе), бағыт(шам), банк(аралық), бас(бармақ), бас(сүйек),
бек(сұлтан), бел(құда), бел(омыртқа), бет(сүйек), бір(күндік),
бір(нәрсе), бір(бақайлы), веб(сайд), Жеті(қарақшы), жеті(нан),
инфра(құрылым), инфра(күлгін), ит(жығыс), көз(мөлшер), көк(сүт),
көк(шөп), көк(мұз), көк(бақа), көк(бауыр), көк(шыбық), көк(кептер),
көк(шыбын), көңіл(ашар), күл(талқан), күні(ертең), қожа(бидай),
қия(тас), қисық(ауыз), қияқ(өлең), қиял(ғажайып), қиян(кескі),
алдын(ала), алды(артына), алтын(валюта), алтын(қабақ), алуа(шекер),
35
алма(кезек), алтын(балық).
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Дефис арқылы жазылатын сөздерді белгілеңіздер.
A) қалқан(тұмсық)
B) қалам(шырақ)
C) қан(жоса)
D) қиял(ғажайып)
E) қан(шие)
ІІ. Дефис арқылы жазылатын сөздерді белгілеңіздер.
A) ХХІ ғасыр
B) 2014 жыл
C) 25 мамыр
D) 95 үй
E) 11 сынып
ІІІ. Дефис арқылы жазылатын шылауларды белгілеңіздер.
A) болымсыздық демеуліктер
B) күшейткіш демеуліктер
C) сұраулық демеуліктер
D) болжалдық демеуліктер
E) шектік демеуліктер
ІҮ. Дефис арқылы жазылатын сөздерді белгілеңіздер.
A) масс(медиа)
B) ой(толғақ)
C) мюзик(холл)
D) ой(түрткі)
E) пресс(атташе)
Ү. Дефис арқылы жазылатын сөздерді белгілеңіздер.
A) тамыр(бояу)
B) ой(өріс)
C) Сейфүл(Мәлік)
D) тай(қазан)
E) сота(сайғақ)
36
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Шылау және одағай сөздердің жазылуы

text:
Шылау және одағай сөздердің жазылуы
Шылау сөздердің жазылуы
Бірге
Бөлек
Дефис арқылы
ма, ме, ба, бе, па, пе, соң, да, де,
та, те: барған соң – барғасын,
айтасың ба – айтамысың, уда-шу
Дейін, шейін, мен, бен,
пен,
және,
қарай,
сияқты, таман т.б.
ақ, ай, ау, ды, ді, ты, ті,
мыс, міс
Мұнда келгесін Ебейсін өзінің
дағдылы кәсібіне кірісіп, жұрттың
тері-терсегін
шай,
шекерге
айырбастай бастады. (Ә.Н.)
Күні бойы мұз ойған
жігіттің кешке қарай екі
алақаны дуылдап жанып
кетті. (Ә.Н.)
Екі жігіт Еламанды екі
жағынан
тырп
еткізбей
сығып ұстап тұрған-ды.
(Ә.Н.)
65-жаттығу. Төмендегі жаттығудан шылау сөздерді тауып, қалай
жазылғанын түсіндіріңіздер.
І. Тек көз байланып, ымырт үйрілгесін ғана әр үй от жағып, қазан
көтеріп, дастарқан басына дөңгелене отырады. (Ә.Н.) – Екеуіміздің
жүрегіміз бір соғады-ау! Көремісің? Айтқаныңа қуандым. Мені де
өзіңдей көр! – деп қалды. (М.Ә.) Ызғырық жел сүйегінен өтіп бара
жатқасын асығыс қымтанып, төңірекке көз тастады. (Ә.Н.)
Болмағасын жаңқаны былай тастады да, Оразқұл маралдың басымен
жекпе-жекке шықты. (Ш.А.) Көк тайғақ мұз күндіз көз қарығандай
жалтырап жатқан-ды. (Ә.Н.) Торы атқа тақымы тигесін-ақ асықпады.
(Ә.Н.) Аққан жұлдыздың ізіндей шаңға қарап-ақ адамдар Гүлсары
шауып бара жатқанын жазбай танитын. (Ш.А.) Бүгін болыс
сайланатын күн болғасын жұрттың бәрі елеңдесіп, жел жаққа
құлағын түріп отырған-ды. (Ә.Н.) Жаңа адамдар келген соң,
үлкендердің өзге істері мен сөздері бөгеліп тоқырап қалған. (М.Ә.) –
Ей, менің балаларым, мына бала қонағың тартымды жатыр-ау өзі,
ойлаймысыңдар? – деп, жақсы жадырап, шын бейімденді. (М.Ә.)
ІІ. Еңлік пен Кебек қуғыннан қашып, аңдай боп, мына Орда
тауын паналап, азғантай ғана дәурен сүрген-ді. (М.Ә.) Әлі де желісі
үзілмеген ой соңында келе жатқан Абай жастарға тағы бір сөз
тастады. (М.Ә.) Базаралы да мына жиынның ақылы мен ақынын
барламай қалған жоқ. (М.Ә.) Сейіт орнынан атып тұрып, кафедраға
қалай жетіп барғанын да білген жоқ. (М.Әуб.) Аршабаев мінбеден
түскен бойда ел алдына өзім шықсам ба екен деп ойланып отырған.
(М.Әуб.) Бұл жалғыз Сейітке емес, Қадыр мен Әшімхан үшін де
37
тосын хабар еді. (М.Әуб.) Қарсы дауыс бергендерді, не қалыс
қалғандарды санап жатқан да ешкім жоқ. (М.Әуб.) Сейіт жайлап
басын өзіне бұрын таныс бірінші терезеге келсе, төрт-бес-ақ адам
екен. (М.Әуб.) Ерболдан бөлінгеннен кейін Мағаш пен Ақылбай сол
өздерінің дос ортасына қайтты. (М.Ә.)
66-жаттығу. Көркем шығармалардан шылау сөздер жазылуының әр түріне
екі-үш мысал теріп жазыңыздар.
67-жаттығу.
Төмендегі
шылауларды
қатыстыра
отыра
сөйлем
құрастырыңыздар.
Қарай, туралы, түгіл, үшін, тарта, соң, бұрын, қатар, бірге, мен,
бірақ, да, кейде, өйткені, әйтпесе, ма, ше, ғана, ау, мыс.
68-жаттығу. Шылаулармен тұлғалас келетін қосымшаларға мысал
келтіріп, өзара салыстырыңыздар.
Үлгі:
Шылау түрі
Шылаумен келген сөйлем
Қосымшамен келген сөйлем
Да, де, та, те
Туған жердің күні де ыстық, түні де
ыстық.
Тоқтығыңда
жараспаған,
аштығыңда қараспайды.
Ды, ді, ты, ті
Жолшыбай аптап ыстық еңсемізді
көтертпей қойған-ды.
Қызылбалақ оқыстан дүр-дүр
сілкініп қалды.
69-жаттығу. Жақша ішіндегі шылау мен қосымшаларды өзара ажыратып,
мақал-мәтелдерді көшіріп жазыңыздар.
І. Бейбіт ел(де) береке бар. Туған жердің ауасы(да) шипа.
Басшысыз ел(де) береке болмас. Есің бар(да) елің тап, есер болмай,
етек жап. Естімеген ел(де) көп. Қалыптан шықсаң(да), халықтан
шықпа. Көзсіз күнелтсең(де), көпсіз күнелте алмайсың. Біз(де) кісі
болармыз, атқа кісен салармыз. Дүние(де) тас қатты, тастан(да) бас
қатты. Темір сырын от(та) танытады, адам сырын жоқ(та) танытады.
Жақсының басына іс түссе, ашынар(да) ашылар. Жаманның басына іс
түссе, бір тулар(да) басылар. Жаман(да) болса аман болсын. Көшкен
жұрттың қадірі қонған(да) өтер, ер жігіттің қадірі өлген(де) өтер.
Үй(де) оңбаған түз(де)(де) оңбайды. Жақсы(да) жаттық жоқ,
жаман(да) жақындық жоқ.
ІІ. Тау(мен) тау кездеспейді, Адам(мен) адам кездеседі. Ел(мен)
көгерген еленбес. Көшер(мен) елге жұрт жаман, кетер(мен) қызға үй
жаман. Жаман(мен) егес, жақсы(мен) кеңес. Қожа(мен) молданы
басындағысынан білерсің, бек(пен) төрені қасындағысынан білерсің.
38
Аталы сөзге арсыз қайырар, ақ(пен) қараны шындық айырар. Хан
ұйғарса, хан түйесін соймас(па)? Көл(де) жүрген қоңыр қаз шөл
қадірін білер(ме), шөл(де) жүрген дуадақ көл қадірін білер(ме). Он екі
мүшең сау болса, жарлымын де(ме), жаныңда жараң болмаса,
зарлымын де(ме). Жаңбыр(мен) жер көгереді, алғыс(пен) ер көгереді.
Сауысқан шоқыған(мен) тоқ болмайды.
Одағай сөздер естілуінше (айтылуынша) жазылады. Сондықтан
бір одағай екі-үш түрлі болып жазылуы мүмкін: ойпырай, ойпырой,
ойпыр-о-ой, ойпырмай, ойпырмау.
70-жаттығу. Төмендегі жаттығудан одағай сөздерді тауып, жазылуына
назар аударыңыздар.
– Зарлық сұлу қыздармен билегенде дорбасын қайда тастап
кетеді екен, ә? – десіп, бүйрегі бүлк етпей, жан-жағымызда үлкен бар
демей-ақ ыржалақтап тұр. (М.Әуб.) – Апыр-ай, ә... – деді Ғабең
орнынан тұрып, зал ішін ерсілі-қарсылы кезіп кетті. (М.Әуб.) Шіркін,
жазу деп Қадырдың жазуын айтсайшы! (М.Әуб.) – Япыр-ай, Алексей
Иванович сияқты ғалым емес, мұншама тілді қайдан үйренген?
(М.Әуб.) – Әттең, шіркін бала шақ! – деген Базаралының өз бетімен
айтқан арманды тынысы дәл Абайдың ішімен сырласудан туғандай.
(М.Ә.) – Масқара! Шұбардың құсы дуадақ ілудің орнына, дуадақтан
жапа шегіп, қорлық көріп қалыпты ғой! – дейді. (М.Ә.) – Әй, жігітім,
тоқташы былай! – дей беріп еді, Далбай қамшысын сілтеп, ақырая
берді. (М.Ә.) – Е, қарағым-ай, сенің басыңа да бұлт үйірілген екен
ғой. (М.Әуб.) – Ойбай-ау, ағатай-ау, мұныңыз не? Ауруханадан кеше
шыға сала жер қазып жатқаныңыз қалай! (М.Әуб.)
71-жаттығу.
Төмендегі
одағайларды
қатыстыра
отыра
сөйлем
құрастырыңыздар.
Моһ-моһ, бәрекелді, шіркін-ай, ойпырм-ай, ау-у-у, мәссаған,
түуһ, уһ, ура-а-а, пай-пай, шөре-шөре, паһ-паһ, әттеген-ай.
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Кей кезде сөзбен біріктіріліп жазылатын шылауларды
көрсетіңіздер.
A) ма, ме, ба, бе, па, пе
B) мен, бен, пен
39
C) да, де, та, те
D) соң
E) ақ, ау, ай
ІІ. Шылаулардың сөзбен біріктіріліп жазылғанын табыңыздар.
A) айтқалы
B) айтқасын
C) айтамысың
D) айтатын
E) айтқанды
ІІІ. Шылаулардың сөзбен біріктіріліп жазылғанын табыңыздар.
A) бергелі
B) бергенді
C) бишідесің, күйшідесің
D) айтыпсың
E) келемісің
ІҮ. Бөлек жазылатын демеулік шылауларды табыңыздар.
A) сұраулық демеуліктер
B) болымсыздық демеуліктер
C) нақтылау мәнді демеуліктер
D) болжалдық демеуліктер
E) күшейткіш демеуліктер
Ү. Шылаулардың сөзбен біріктіріліп жазылғанын табыңыздар.
A) оқығалы
B) оқығасын
C) оқығанды
D) оқымаймысың
E) оқитын
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Қосымшалардың жалғануы
Қосымшалар сөздің соңғы дыбысының, буынының әуенімен
үндесіп, бірге жазылады: біл-ім-ді, дарын-ды, парасат-ты т.б.
40
Буын үндестігіне бағынбайтын қосымшалар: -бан, -гер, -кент, -
хана, -стан, -еке, -жан, -қар, -кеш, -дар, -көй, гөй, -қор, -қой, -мар, -
маш, -нікі, -дікі, -тікі, -паз, -тал, -уар, -мен, -бен, -пен. Мысалы,
еңбекқор, өнерпаз, тілмаш т.б.
Жалқы есімдер й, ш дауыссыз дыбыстарына аяқталса, -ев (-ева),
басқа дауыссыз дыбыстарға аяқталғанда, -ов (-ова), дауыстыларға
аяқталса, -ин (-ина) қосымшалары жалғанады: Сәтбай + ев –
Сәтбаев, Сейфолла + ин – Сейфуллин, Шахан + ов – Шаханов. -ов, -ев
жұрнақтары арқылы жасалған фамилияларға қосымша түбірдің соңғы
буынының жуан-жіңішкелігіне қарай жалғанады: С.Жүнісовке,
С.Исаевтың.
Әріптерден қысқарған сөздерге қосымшалар оның айтылу
әуеніне қарай, ал олардың ішінде дауысты дыбыс болса, сол
дыбыстың айтылу әуеніне қарай дефис арқылы жуан не жіңішке
болып жалғанады: ПМПИ-ге, ПМУ-дың, ТУ-144-ке.
Ескерту. Күнә, кінә, шүбә, куә, іңкәр, күмән, Күләш, Күлән сияқты соңғы
буынында жіңішке ә әрпі жазылатын сөздерге қосымшалар жіңішке жалғанады,
тек барыс, жатыс, шығыс жалғаулары мен етістік тудыратын -ла жұрнағы жуан
айтылып, жуан жалғанады: күнәсіз, күнәлі (бірақ кінәға, кінәдан, кінәсіна,
кінәлау), куәсі, куәлік (бірақ куәға, куәдан), Күләштің (бірақ Күләшқа).
Б, в, г, д әріптеріне бітетін сөздерге дауыссыз дыбыстан басталатын
қосымшалар тек қатаң дыбыстан басталып жалғанады: штаб-тан, педагог-тер,
парад-қа, актив-ке, резерв-тік.
Ст, сть, зд, сс, лл, кк, тт дыбыстар тіркесіне біткен сөздер түбір күйінде
ешбір өзгеріссіз жазылады да, оларға қосымшалар жалғанғанда түбірдегі соңғы
дауыссыз түсіріліп жазылады: трест – трес-тің, трес-іне, ведомость –
ведомос-қа, ведомос-ы, съезд – съез-ге,съез-інің, металл – металдар, грамм –
грамы, прогресс – прогреске, алайда жалқы есімдерде сақталып жазылады:
Донбасс – Донбасстан, Гримм – Гриммге.
Ауыл, дауыс деген бірен-саран сөздерге тәуелдік жалғауы жалғанғанда,
айтылу (дыбысталу) ыңғайына қарай соңғы буындағы ы, і әріптері түсіріліп те,
түсірілмей де жазыла береді: ауылы, аулы, дауысы, даусы.
П, х дыбыстарына аяқталатын кірме сөздерге дауыстыдан басталған
қосымша жалғанғанда, п, х дыбыстары ұяңдамайды: принцип – принципі, тип –
типі, цех – цехы, тарих – тарихы.
Орыс тілінен енген бірқатар кірме сөздер дыбысталуы қазақша
қалыптасқан түрінде жазылады да, қосымшалар сөздің соңғы буынының жуан-
жіңішкелігіне қарай жалғанады: облыс-қа, пойыз-ға, бәтеңке-ге, бөшке-ні,
шот-қа, кір-ді (гиря), келі-ге (кило), зауыт-қа, тауар-ды.
72-жаттығу. Көп нүктенің орнына тиісті қосымшаларды жалғап, мәтінді
41
көшіріңіздер.
Түпкі таза түрін сақтаған тіл
Қазақтар... тіл... – түпкі түрін, түркі сипатын сақтап қалған тіл.
Рас, оған да бірен-саран жат сөз... енгені байқалады. Бірақ ол сөз...
қазақ тілі... үндестік заңы... бағынып, бірыңғай халық тілі... қорына
қосылып кеткен. Қазақ тілі... осы тазалығ... мен табиғилығ..., сондай-
ақ көп таралғандығ... бұл тілдегі мұралар... менің көбірек жинап, оған
әдебиет нұсқалары... құрастырған жинақтар... толық бір томын
аударуыма себеп болды. Оның үстіне қазақ... басқа бауырластары...
қарағанда сөз... тапқырлығ... мен шешендіг... де маған әсер етті.
Қазақтар... тіл... әуезді де әсем, шебер де шешен, әсіресе, сөз
сайысына келгенде олар... алғырлығ... мен өткірліг..., тауып сөйлейтін
тапқырлығ... таңғалдырады. (В.Радлов)
73-жаттығу. Көп нүктенің орнына көрсетілген қосымшалардың тиістісін
қойып, олардың түрліше жалғану себебі мен жасалу жолын түсіндіріңіздер.
-ға, -ге, -қа, -ке: малта... ұқсау, қой... шапқан бөрідей, ой... кеткен
жандай, үй... түскен ұрыдай, майдан... түскен батырдай, көл... біткен
құрақтай, арба... басқан пішендей, арна... құйған селдей, толқын...
батқан кемедей, аяқ... түскен қақпандай.
-ның, -нің, -дың, -дің, -тың, -тің: алтын... сынығындай, мір...
оғындай, ат... тағасындай, түйе... үлкендігіндей, сиыр... бүйрегіндей,
есек... қодығындай, аю... табанындай, елік... көзіндей, киік...
лағындай, ителгі... тамағындай, аққу... мамығындай, құс...
ұйқысындай, жылан... зәріндей, балық... уылдырығындай, кесіртке...
басындай, жаз... раушан гүліндей, қайын... қабығындай, аяз...
ызбарындай, домбыра... қос шегіндей, құман... тұтқасындай, ине...
көзіндей, таз... басындай, қаңтар... аязындай.
-нан, -нен, -дан, -ден, -тан, -тен: ұйқы... оянған кісідей, шойын...
құйғандай, серке... сұлу пішінді, бетеге... биік, жусан... аласа, сүт... ақ,
су... таза, бал... тәтті, есек... жуас, тұрымтай... алғыр, тас... қатты,
жел... жылдам, күн... құдіретті, тау... үлкен, су... тұнық, дария... мол,
алтын... ардақты, күміс... салмақты, найза... өткір, түйме... сұлу, есік...
жалпақ, қыл... нәзік, шыны... аппақ.
74-жаттығу. Төменде берілген кісі аттарына -ев, -ева, -ов, -ова, -ин, -ина
қосымшаларының тиістісін жалғаңыздар. Фамилияларға кісі есімдерін қосып,
42
оларды ақын-жазушы және зерттеуші-ғалым деп бөліп топтастырыңыздар.
Құнанбай, Серғали, Сейфолла, Исай, Алтынсары, Кеңесбай,
Әбдік, Жүнісбек, Әбіш, Ахтан, Ысқақ, Жүніс, Бектұр, Шаймерден,
Сыздық, Әбу, Жүсіп, Есенжан, Аманжол, Сайранбай, Есенберлі,
Хасан, Жұмабай, Сәтбай, Жансүгір, Мұқан, Нүрпейіс, Қордабай,
Кемеңгер, Торайғыр, Мүсіреп, Оралбай, Әуез, Қали, Көбей, Дулат,
Мырзабек, Қайдар.
75-жаттығу. Баспасөз материалдарынан қысқарған сөздерді тауып,
олардың қандай жолмен қысқарғанына назар аударыңыздар.
76-жаттығу. Төмендегі қысқарған сөздерге түрлі қосымша жалғап,
жаттығуды орындаңыздар.
АҚШ, ҚазҰПУ, ПМУ, Газ-53, БТА, ИнЕУ, ТМД, 30 %,
пединститут, ЯК-42, ҚР ҰҒА, БҰҰ, медколледж, ПМПИ, ИЛ-62, кг,
25°, ҚарМУ, ТУ-104, ҚБТУ, медпункт, АН-24, МАИ, мм, км.
77-жаттығу.
Төмендегі сөздерге үндестік заңына бағынбайтын
қосымшаларды жалғап, сөйлем құрастырыңыздар.
Мейір, көке, сауда, дәм, сәуле, Құм, кінә, тіл, арба, қас, әсем, жем,
еңбек, аға, күнә, діл, дәрі, өсім, бас, білім, бата, бейнет, қалам,
майдан, айла, кәсіп, әзіл, бәле, бала, Асан, сән, пайда, өнер, дұға,
Асқар, ақыл, есеп, Өзбек, сезім, сөз, қалам, ем.
Қосымшалардың жалғануы
Мысалы
Нд, нз, нк, нг, мп, мб, мт, кт, вт, фт, пт, ск дыбыстарына аяқталатын
сөздерге қосымшалар ы, і дәнекер дыбыстар арқылы жалғанады
фактісі,
киоскілер
Сс, лл, тт, пп, ст, кст, сть, зд, кк дыбыстарына біткен сөздерге қосымша
жалғанғанда түбірдің соңғы дауыссыз дыбысы түсіріліп жазылады. Алайда
жалқы есімдер бұл заңдылыққа бағынбайды
съезге,
металға,
Гриммге
Соңғы екі дауыссыздың арасында жіңішкелік белгісі бар сөздерге қосымша
буын үндестігі бойынша жалғанады
асфальтқа,
рельске
Жіңішкелік белгісіне аяқталған көп буынды сөздерге қосымша буын үндестігі
бойынша жалғанады
лагерьге,
фестивальға
78-жаттығу.
Көп нүктенің орнына емле ережесіне сай тиісті
қосымшаларды жалғап, жаттығуды көшіріңіздер.
І. Жапсарына өрнек жүргізілген майлы көк бояулы оң
қабырғадағы үлкен қара сағат күмбір-күмбір қоңырауын соғып,
вестибюль...
жаңғыртып
әкетті.
(С.Ш.)
Төрт-бес
квартал
төменіректегі жаңа салынған трамвай паркі... биік күмбезі күнге
шағылысып, сәулесін Мәулен тұрған терезеге қадап тұр. (С.Ш.)
43
Етектен жоғары қарай жамырай тартқан қалың қарағайлар да мына
альпинис... ұқсап бетті биікке сілтеген. (С.Ш.) Он қадамдай алда жол
асфальт... шағылысқан күн сәулесі қашқан қоянның құйрығы тәрізді,
айнымас бір қашықтықта шапшаң ілгері сырғанап, толқи зырлайды.
(С.Ш.) Кемпір шалға біраз кінә... қарап отырды да астыңғы ернін
тістеп алып, қолындағы көктеп отырған дүниесімен әуре бола берді.
(Ш.А.) Алла тағалам сендерге бір бала беріп, соның іңгә... жылаған
даусын естіген күні құдай маған ажалын жіберсе, арманым жоқ.
(Ш.А.) Басында Құтжан өлген соң осы көктемде жұрт Жексенді кінә...
бастады. (М.Ә.) Қарқаралы деген округ... әміршісі – Құнанбай мен
осы Майыр. (М.Ә.)
ІІ. 1) Темекі шеккен адамдарда миокарда инфаркт... жиі асқынып
кетеді. 2) Бейімбет шаруалардың өмірін жақсы біліп қана қойған жоқ,
ол сол өмірге үңіле қарап, өмір романтикасын, неше алуан
конфликт... тапты. 3) Алғашқы адамдар бумеранг... аң аулауда
қолданды. 4) Құрылыс материалдарын қандай объект... жіберудің
қажеттілігі туралы пікір алысты. 5) Қара халықтың съезд... қатысқаны
үлкен жаңалық болды. 6) Әуелі әдемі костюм... әсерімен тұрып, әлгі
әңгіменің түп төркінін аңғармаппын. 7) Қарағанды митинг... өткен
күні кешке Катченко Жабайдың екі бөлмелі ескі үйінде лекция жасап
еді. 8) Гүлшат он екі килограмдық рюкзаг... қайыс батып ашыған
арқасынан сыпырып алып, қасына қойып еді, енді қараса сол рюкзак
жан біткендей қозғалып кетті.
Қосымшалардың жіңішке түрде жалғануы
Рк, рг, нк, нг, кс, кт, ск,
лк, нкт, кль, брь, бль
дауыссыздар тіркесіне
аяқталған сөздерге
Ог,
уг
дыбыстары
на
біткен
сөздерге
Соңғы буынында
не бір буынды
сөздің өзінде и
дыбысы келгенде
Соңғы буынында ю,
э, ē дауыстылары
келетін сөздерге
Жіңішкелік
белгісіне
аяқталатын
бір
буынды сөздерге
полктер
округке
кассирге
дуэльге
оське
79-жаттығу. Қосымша жалғанғанда түбірдің соңғы дыбысы өзгеріп
кететін он бес сөз жазып, оның себебін түсіндіріңіздер.
Қосымшалардың жуан түрде жалғануы
Соңғы буынында не бір буынды сөзде
у дыбысы бар орыс тілінен енген
сөздерге
Орыс тілінен енген сөздердің
соңғы буынында я әрпі болса
Х
дыбысына
аяқталған сөздерге
автобусқа, курстың
поляктар, разрядшы
цехқа, тарихшы
44
80-жаттығу. Төмендегі сөздерге барыс септік жалғауын қосып, дұрыс
жалғануын есте сақтаңыздар.
І. Акварель, коллоквиум, диск, актив, заряд, гастроль, дифирамб,
гонг, алкалоид, грамм, коттедж, гладиолус, дефольт, инфаркт,
аллерголог, колледж, алоэ, аммоний, антибиотик, антрополог, викинг,
апартеид, дивиденд, журналист, инстинкт, артикль, археолог,
дифтонг, астероид, контакт, аффикс, бактериолог, бенефис, бифштекс,
бокс, бромид, диалект, актер, имидж, киоск, консерв, консонанс,
конспект, конфликт, коряк.
ІІ. Акваланг, дирижабль, аквариум, бронхит, аккорд, бронетанк,
катафалк, акт, вальс, альпинист, анод, гидролог, анапест, антипод,
антракт, антропофаг, аншлаг, капсюль, арабеск, дифтонгоид, аспект,
алкоголь, ведомость, аспирант, кабель, атеист, аффект, ашуг,
аэронавт, бакенбард, баланс, бандероль, банк, акцепт, барий, белудж,
бемоль, бланк, блок, блюминг, браунинг, бридж, букинист, бумеранг,
бундестаг, бутерброт, варяг, бульдог, дебют, демиург, диалог, дизель,
дуэль, дуэт, иероглиф, интервью, каноэ, коллоид, консьерж.
81-жаттығу. Төмендегі сөздердің бірінші тобына дауыстыдан басталатын
қосымша, екінші тобына дауыссыздардан басталатын қосымша жалғап, емле
ережесіне сай жазыңыздар.
І. Фестиваль, жүрек, князь, ойын, тап, полк, қас, салық, кітап,
принцип, халық, тип, тарих, жап, тарақ, руль, Донбасс, кеп, дуэт,
парк, дизель, балық, ансамбль, шаш, класс, пойыз, жүрек, теп, қаз,
лагерь, ликёр, лингвист, лицей, сценарий, линолеум, линотип, лифт,
логопед, лорд, гелий, гербарий, герц, гипс, гипюр, гидролог, графин,
глобус, граммофон.
ІІ. Кристалл, куә, С.Жүнісов, бұрын, ҚазТАГ, факт, кубок, күмән,
кінә, Гримм, ЮНЕСКО, Науаи, М.Әуезов, Қ.Сәтбаев, кросс, МТЗ-82,
подъезд, киоск, Кузбасс, сөз, актер, күнә, ПМПИ, Күләш, тест,
педагог, пассив, фонд, клуб, полюс, парад, Түрксіб, сән, геолог, ПМУ,
педколледж, пединститут, ландшафт, лейтенант, лейтмотив, магистр,
магнезит, материалист, ванадий, вахтёр, венеролог, габардин,
гармонь, галоген.
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Қосымша дұрыс жалғанған сөздерді белгілеңіздер.
45
A) гонококке
B) Гриммге
C) гонгке
D) гопагі
E) Кузбассқа
ІІ. Қосымша жіңішке жалғанатын сөздерді белгілеңіздер.
A) гольф
B) вирус
C) гипс
D) варяг
E) вахтёр
ІІІ. Қосымша жуан жалғанатын сөздерді белгілеңіздер.
A) френч
B) гамак
C) гармонь
D) феллах
E) франк
ІҮ. Жіңішке қосымша сөздерге қай кезде жалғанатынын
белгілеңіздер.
A) Ог, уг дыбыстарына біткен сөздерге
B) Орыс тілінен енген сөздердің соңғы буынында я әрпі болса
C) Соңғы буынында не бір буынды сөзде у дыбысы бар орыс
тілінен енген сөздерге
D) Жіңішкелік белгісіне аяқталатын бір буынды сөздерге
E) Соңғы буынында ю, э, ē дауыстылары келетін сөздерге
Ү. Қосымша дұрыс жалғанған сөздерді белгілеңіздер.
A) халге
B) ютке
C) цензіге
D) хронологке
E) цифрге
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
|


title: Бас әріптің қолданылуы - Пунктуациясы

text:
Бас әріптің қолданылуы
Бас әріппен жазылатын сөздер
Мысалы
Жалқы есімдер
Павлодар, Манас
Ең жоғарғы мемлекеттік қызмет аттары мен құрметті атақтар Президент Әкімшілігі
Мемлекет, республика, жоғарғы мекемелер мен ұйымдардың
күрделі атауларының әр сөзі
Қазақстан Республикасы
Нүкте, сұрау, леп белгілерінен кейінгі сөйлемнің бірінші сөзі,
өлеңнің әрбір жолы
Жанұя – шағын мемлекет.
Мен – президент, сен –
премьер. (Қ.Аманжолов)
Кісі аттарымен қабаттаса айтылатын тұрақты эпитеттер
жалқы есімнің алдынан келсе
Жаяу Мұса, Ер Төстік
Корея, индонезия, бирма, тайланд т.б. халықтардың аты-
жөндерінің әрбір сөзі
Ким Ир Сен, Хо Ши Мин
Бас әріптермен қысқарған сөздер
БҰҰ, ТМД
Түрлі мекемелер, білім-ғылым орындарының т.б. күрделі
атауларының бірінші сөзі
Павлодар мемлекеттік
университеті
Мифологиялық «иелердің», «құдайлардың», «әулиелердің»
аттары
Ойсылқара
Мал, құс, ит т.б. қойылған аттар
Ақбоз, Тайбурыл
Маңызды
тарихи
дәуірлер,
революция,
уақиғалар,
мерекелердің аттары
Ұлы Отан соғысы
Бұрынғы ордендердің аттары
Қызыл Жұлдыз ордені
Ресми құжаттардағы шартты атаулар
Жоғары мәртебелі
Президент мырза
Аса маңызды құжаттардың аттары
Тіл комитетін құру
туралы жарлық
Ордендер мен медаль аттары және құрметті атақтардың
бірінші сөзі
«Ардақты ана» ордені
Кітап, газет, журнал аттары
«Қартқожа» романы
Көше, алаң, парк, шоссе, көпір, жол т.б. аттарының бірінші
сөзі
Жібек жолы көшесі
Рудың аты жалқы есімнің алдынан келетін тұрақты эпитеттің
орнында жұмсалса
Қызылқұрт Теке би,
Қаракерей Қабанбай
Ескерту. Мифологиялық, қиял-ғажайып бейнелердің тегін, затын
білдіретін атаулар кіші әріппен жазылады: пері, ібіліс, періште, шайтан, дию.
Титулды білдіретін сөздер жалқы атаудың алдынан келсе, бас әріппен,
соңынан келсе, кіші әріппен жазылады: Әмір Темір, Ағатай хазірет.
Найман, керей, албан, арғын, адай, қыпшақ, үйсін т.б. рулардың ішкі
жіктерін көрсететін атаулардың жалқылық сипаты басым болғанса, бірінші сөзі
бас әріппен жазылады: Сары үйсін, Көлденең қыпшақ т.б.
82-жаттығу. Сөйлемдердегі бас әріппен келетін сөздерді анықтап, жазылу
себебін түсіндіріңіздер.
І. аздан соң ербол абайлардан бөлініп, көлқайнарға қарай тартып
кетті. (М.Ә.) қасым пішенбаев көмір тапқаннан кейін, ол баянауыл,
47
қарқаралы жерлерін сонау балқашқа дейін иемденіп алады. ұлы сібір
темір жолын салуына байланысты ХІХ ғасырдың аяқ кезінде
екібастұз көмірін пайдалану үшін «воскресен тау-кен акционерлік
қоғамы» ұйымдасады. павлодар қаласына таяу, ертістің сол жақ
жағалауындағы воскресенская пристанына екібастұздан тар табанды
темір жол тартылды да, сол жолмен екібастұз көмірін деров ертіс
арқылы омбыға тасытады. (Ә.Нұрш.) араб басқыншылығынан кейінгі
кездегі қараханид кезеңінің тілдік ерекшеліктерін сипаттайтын жазба
материалдарға юсуф баласағұнның «құтадғу білік» атты поэмасы,
махмұд қашқаридің «дивану лұғат-ат түрік» атты лингвистикалық
еңбегі, ахмед югнакидің «һибат-уль-хакаик» атты еңбегі, қожа ахмет
яссауидің шығармалары («хикметі») жатады. (С.И.) шығыстың
классикалық әдебиетінің қазақша еркін аудармалары, яғни шығыс
сюжеттерін қайталап қазақша жырлаған туындылар: «шахнаме»,
«ләйлі – мәжнүн», «жүсіп – зылиха», «фархад – шырын», «ескендір»,
«мұңлық – зарлық», «сейфүл-мәлік», «бозжігіт», «шахмардан»,
«шәкір – шәкірат» т.б. (Р.С.)
ІІ. бұл асқа қарқаралының арғыны, жетісудің жалайыры, садыр-
матайы, семіз-найманы, ылдидің уақ, бурасы, дағандының керейі бар,
талай үлкен рулар келмек. (М.Ә.) күлкісі көмір болғыр сейіттің не
бүлдіріп, не қойғанын группадағылар тұңғышбаев келген соң бірер
минут өтер өтпесте-ақ білген-ді. (М.Әуб.) исаның жайын сөз қылу
тәкежаннан құтылудың шарасы емес-ті. (М.Ә.) ХІХ ғасырдың соңы
мен ХХ ғасыр басында жарық көрген кітаптар, газет-журналдар
(«түркістан уалаятының газеті», «дала уалаятының газеті», «айқап»
т.б.) тілінен де міне осыны байқаймыз. (С.И.) сондықтан «алпамыс»,
«қамбар батыр», «ер тарғын» сияқты ежелгі батырлар жырлары да,
«қыз жібек», «айман – шолпан» тәрізді лиро-эпостар да, қазақтың
профессионал ақындарының өлеңдері де, жыр-дастан болып келетін
жаңа туындылар да «қисса-и» атымен басылды. (Р.С.)
83-жаттығу. Төмендегі газет-журнал аттарын емле бойынша жазыңыздар.
«ұшқын», «сарыарқа самалы», «дала уалаятының газеті»,
«жұлдыз», «лениншіл жас», «егеменді қазақстан», «ана тілі», «қазақ
әдебиеті», «айқап», «қазақстан мұғалімі», «қазақстан әйелдері»,
«түркістан уалаятының газеті», «абай».
48
84-жаттығу. Көркем шығармалардан бас әріппен жазылатын сөздердің әр
түріне мысал келтіріңіздер.
85-жаттығу. Төмендегі шығармаларды емле ережесі бойынша жазып,
авторларын анықтаңыздар.
«кең өріс», «ақбілек», «жапандағы жалғыз үй», «шұғаның
белгісі», «бақытсыз жамал», «үркер», «жас түлектер», «құлагер»,
«бай баласы мен жарлы баласы», «москва үшін шайқас», «оянған
өлке», «ақ жайық», «көшпенділер», «батыр баян», «қызыл жебе»,
«каһарлы күндер», «ботагөз», «қилы заман», «тар жол, тайғақ кешу»,
«қалың мал», «аласапыран», «инеш», «қан мен тер», «алтын сақина»,
«қамар сұлу».
Шығармалардың авторлары: Ғ.Сланов, Ә.Әбішев, Т.Ахтанов,
С.Жүнісов, М.Мағауин, Ә.Кекілбаев, С.Шаймерденов, Б.Момышұлы,
Қ.Есенжанов, І.Есенберлин, Ш.Мұртаза, М.Жұмабаев, І.Жансүгіров,
С.Мұқанов,
Ә.Нүрпейісов,
Қ.Кемеңгеров,
С.Торайғыров,
Ғ.Мүсірепов, М.Әуезов, С.Көбеев, С.Сейфуллин, Ж.Аймауытов,
Б.Майлин, Ы.Алтынсарин, М.Дулатов.
86-жаттығу. Төмендегі сөздерді тиістісін емлеге сай бас әріппен
жазыңыздар.
павлодар мемлекеттік педагогикалық институты, ақан сері,
сыртқы істер министрлігі, біріккен ұлттар ұйымының бас
ассамблеясы, семенов-тяньшанский, ғылым академиясы, қазақ ұлттық
педагогика университеті, ер төстік, қазақстан халық қаһарманы,
баянауыл ауданы, қазақстан республикасы президенті, тұйғын, құран
кітабы, жезтырнақ, ұлттық банк қоры, тіл білімі институты, бодуэн де
куртенэ, павлодар облысының әкімі, қыз жібек, қырғызстан
республикасы жоғарғы соты, астана қаласы, біржан сал, шалқұйрық,
жолбарыс, жаңа жыл, шекшеката, қазақстан республикасының
ғылымына еңбегі сіңген қайраткер, инновациялық евразия
университеті, тәурат, леонардо да винчи, түрксіб темір жолы,
қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі.
87-жаттығу. Ғылыми-зерттеу еңбектерінен бас әріптің қолданылуына он
бес мысал теріп, олардың жазылуын түсіндіріңіздер.
88-жаттығу. Жақшаны ашып, төмендегі сөздерді емле ережесіне сай
жазыңыздар.
49
батыс(еуропа),
судыр(ахмет),
жаңа(зеландия),
орта(жүз),
сейфүл(мәлік),
солтүстік(корея),
қиыр(шығыс),
орта(азия),
қара(теңіз),
ер(тарғын),
аяз(ата),
қамбар(ата),
бұқар(жырау),
ұлы(британия), асан(қайғы), шопан(ата), ұмай(ана), ұлы(жүз),
зеңгі(баба), солтүстік(двина), мадагаскар(аралы), балуан(шолақ),
қазыбек(би), екі(бас)(тұз), оңтүстік(америка), жаяу(мұса), жаңа(жер),
апенин(түбегі), алдар(көсе).
89-жаттығу. Өлеңді мәнерлеп оқып, өзіндік ойларыңызды айтыңыздар.
Нан ардақты, адал дос
Бір кезде болып нанға зар,
Қадірін білген адамдар.
Әулие тұтып нанды ұстап,
«Нан ұрсын» деп қорғанар.
Нан ардақты, адал ас,
Кәрі, жас онан аттамас.
Ақ дастарқан үстінде,
Қол жумай оны ұстамас.
Нандай жоқ қой асыл дәм,
Жеп үйренген жасыңнан.
Дастарқаннан нан кетсе,
Береке кетер асыңнан.
Ей, балалар, балалар,
Болмаңдар, сірә, нанға тар.
Өмірдің алтын арқауы –
Нан қиқымын шашпаңдар.
Жерде жатса, баспаңдар,
Теріп алып, қастерлеп.
Торғайларға тастаңдар.
(Ө.Тұрманжанов)
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Бас әріппен келген сөздердің дұрыс жазылғандарын
табыңыздар.
A) Ұлы отан соғысы
B) Еңбек Қызыл Ту ордені
C) Түрксіб темір жолы
50
D) Ғылым Академиясы
E) Хо ши мин
ІІ. Барлық сөзі бас әріппен жазылатын сөздерді белгілеңіздер.
A) қазақстан халық қаһарманы
B) инновациялық еуразия университеті
C) білім және ғылым министрлігі
D) біріккен ұлттар ұйымы бас ассамблеясы
E) кеңес одағы батыры
ІІІ. Емле ережесі бойынша жазылған сөздерді белгілеңіздер.
A) Тұрсын-Заде
B) Қамбарата
C) Ер Тарғын
D) Біржан сал
E) Фон Бисмарк
ІҮ. Атаулардың барлық сөзі тек бас әріппен жазылатын
ережелерді белгілеңіздер.
A) Халық, ұлт, тайпа аттары мен адамның тұрған жеріне қарай -
лық, -лік, -дық, -дік, -тық, -тік жұрнағы жалғанып жасалған атаулар
B) Кісі аттарымен қабаттаса айтылатын тұрақты эпитеттер жалқы
есімнің алдынан келсе
C)
Әртүрлі
мекемелердің,
білім-ғылым
орындарының,
партиялардың, ұйымдардың, бірлестіктердің, қорлардың т.б. күрделі
атаулары
D) Ең жоғарғы мемлекеттік қызмет аттары мен құрметті атақтар
E) Мемлекеттердің, республикалардың, жоғарғы мекемелер мен
ұйымдардың күрделі атаулары
Ү. Емле ережесі бойынша жазылған сөздерді белгілеңіздер.
A) Нью-Йорк
B) 9 мамыр
C) Наурыз мейрамы
D) Қазақстан-Ресей Келіссөзі
E) әл-Фараби
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
51
Тасымал
Жазып келе жатқан жолға сыймаған сөз буын жігіне қарай
тасымалданады: ба-лу-ан, тәр-бие, өне-ге-лі, сал-мақ-ты.
Тасымалданбайтын сөздер
Бір
буынды
сөздер
Бас
әріптен
қысқарған
сөздер
Қысқартылған
кісі
есімі
фамилиядан
айырып
тасымалданбайды
Цифр
арқылы
таңбаланатын
сандар
қысқарған
атауларынан
бөлінбейді
Сөздің жеке әрпін
сол
жолдың
өзінде не келесі
жолға қалдыруға
болмайды
спорт, ұлт ИнЕУ, ҚазҰПУ С.Мұқанов
5 т, 30 м
і-лім, а-на
90-жаттығу. Төмендегі сөздерді қалай тасымалдауға болатынын дефиспен
(-) бөліп көрсетіңіздер. Тасымалдауға келмейтін сөздерді бөлмей көшіріңіздер.
Үлгі: жұ-мырт-қа, ар-ман.
Буын, білім, үлгі, ынта, тиін, өнер, жұмыртқа, арман, сауат, қиял,
еңбек, әнұран, бірыңғай, абырой, әділ, амандық, қасиет, әлем, ақыл,
зейін, зиялы, инабат, оқу, өнеге, әрекет, өсиет, ұлағат, өмір, ықылас,
ажуа, ілім, ПМПИ, М.О.Әуезов, 25 га, 5 кг, Ғ.Мүсірепов, БҰҰ, ҚР,
сәуегей, Қазақстан, іріткі, суық, биыл, мұқият, құмырсқа, спектр,
стенд, қияңқы, қиямет.
91-жаттығу. Сөздерді тасымалдауға болатынын бір бөлек, тасымалдауға
болмайтынын бір бөлек көшіріп жазыңыздар.
Қиын, Адамата, айқас, А.Құнанбаев, ақуыз, мәдениет, дүние,
айыл, әзіл, Ресей, Сәкен, ақылы, ҚазҰПУ, 5 метр, ажал, 2011 жыл,
Ғ.Мұстафин, қияр, суыр, киіз, сояу, ағашаяқ, алабұта, ақыл-ес,
ашықауыз, белағаш, бесаспап, биялай, буынаралық, дүнияуи, иллаһи,
кәусар, кейқуат, көкаяз, көзақы, әкімият, ащыот, ПМУ, 21 кг, 9 т,
спорт, ұн, бауырсақ, әлем.
92-жаттығу. Төмендегі жаттығудан тасымалдауға болмайтын сөздерді
теріп жазыңыздар, ережесін түсіндіріңіздер.
Аурудан аяған күштірек
Сейіт орам үстінде жүгіріп бара жатқанда бір арбалы келіп,
аңдаусыз соғып кетіп, аяғын сындырыпты. Ойбайлап жылап жатқан
баланы көріп шошынғаннан шешесі есінен танып қалыпты. Мұны
көрген соң, Сейіт жыламақ түгіл сынған аяғын орнына салып, таңып
жатқанда да дыбысын шығармай, қабағын да шытпай жатты. Сонда
сынықшы кісі:
52
– Аяғың ауырмай ма, қабағыңды да шытпайсың? – деп сұрады.
Сейіт, шешесі шығып кеткен соң, демін алып, сынықшыға
сыбырлап айтты дейді:
– Ауырмақ түгіл жаным көзіме көрініп тұр, бірақ менің
жанымның қиналғанын көрсе, әжем де қиналып, жүдемесін деп,
шыдап жатырмын, – деді.
(Ы.Алтырсарин)
93-жаттығу. Берілген сөздер мен сөз тіркестерінің жазылуы мен
айтылуындағы айырмашылықтарды түсіндіріңіздер.
Көзқарас, түкірік, әркім, көркем, ақ ала, он қап, ақ ешкі,
өнеркәсіп, Кеңесбаев, күрек, көбелек, ала кел, сарыкүйік, омыртқа,
құс жолы, қара қағаз, әрқашан, сиыр қора, Есжан, сәнқой, бес жыл,
жұмысшы, ақ аю, қара өлең, қоңырқаз, қоңырау, сары аяз.
94-жаттығу. Естілуінше жазылған өсімдік атауларын орфография заңы
бойынша жазып, себебін түсіндіріңіздер.
Айғабақ, бійеғарын, сұуғабақ, қойамбеде, айылғыйақ, байалыш,
қышшөп, доңұссырт, айагөз, ешкіғұйрұқ, жамаңғұлақ, жөтөлшәй,
запраңгүл, ійреккүл, ағжұусан, ійтшұуа, ағжүзгөн, кійігот, бұуұлдұқ,
көгнәр, айұуот, қарот, божжұусан, ағжүгөрү, ырайхаңгүл, ақпас,
сабыңгөк, ағмыйа, саңрауғұлақ, айрауұқ, ташшарған, балбырауұн,
ақпійдай, түйнөгөлөң, айылжұуа, қарөлөң, балғұурай, ійтмұрұн,
сұупыйаз, шәйжапрақ, ійтшеміс, інжүугүл.
95-жаттығу. Айтылуы мен жазылуы бірдей зоологиялық терминдерді бір
бағанға, айтылуы мен жазылуы бөлек зоологиялық терминдерді екінші бағанға
топтап жазыңыздар.
Ақбөкен, ақбалық, ақүрпек, алагүлік, алақұрт, аламан, арабалық,
атсілеусін, балара, батбат, берікбас, бунақдене, бұзаубалық, бұраубас,
бұршаққоңыз, есекара, жайра, жарғаққанаттылар, заузақұрт, киізқұрт,
көкшыбын, күнбалық, кірпікшешен, кіс, қаракүзен, қарақал,
қарақұлақ, қозыбас, құмқұрт, құршаян, мәлін, пайызторғай,
сазқұндыз, семсербалық, сымыр, түзат, шіл.
96-жаттығу. Төмендегі мәтінді орфоэпия заңдылығына сәйкестендіріп
жазыңыздар. Өзгеріске түскен сөздердің себебін түсіндіріңіздер.
...Кәрі аңшы Ақшегірдің томағасын тартып, үндемей тасқа
шүйіліп отыр еді. Бір мезгілде алыстағы қағушының айғайы естілді.
Ақшегір елең етіп, барлық үлкен денесі екі ғана отты шегір көз
53
болғандай болып, қызыл тасқа шаншылып, қадалып қалды. Артынан
аз уақытта аңшының қолынан атып жөнелді. Сол кезде қызыл тастың
аңшыларға қараған қарсы беттегі бір жарықтан түлкі етекке қарай
шұбатыла берді. Ақшегір аңшылардан бұрын қабат тастың арасынан
қылп еткен жонын көрген екен. Денесі ыстық оттай қайнаған
шыдамсыз қыран жай отындай жарқ етіп, аспанға шықты. Етекке түсе
алмай асығып, қарбаласып қалған түлкі ежелгі кекті жауын кең жерге
шығып тоса алмай, қызыл тастың қия бетінде құйрығын шаншып,
керіп тұрып қалды. Майданға шығып, қызықтырып тұрған жерін
көрген қыран айналып, аспандап көтеріле берді. Аспандаған сайын
жынын шақырған қара бақсының қабағындай төңкеріліп, қайта-қайта
түйіліп, көтеріліп, күші мен ызасын жиып жүрді. Аяғында жерге
қарсы қасқарып, төсін төсеп, бір екпіндеп көтеріліп алып, бетін бұра
сала түлкіге қарай шаншыла жөнелді.
(М.Әуезов «Бүркіт аңшылығының суреттері»)
97-жаттығу. Орфоэпия заңдылығына сәйкестендіріліп берілген мәтінді
орфография заңы бойынша жазыңыздар.
Сәукөлө – әйелдің бас кійімі, онұ ұзатылған ғыздар және онұң
жанына еріб жүрөтүн ғұрбұлар гійген. Сәукөлөнүң негізгі бөлүктөрі –
тәж, төбө, құлақ пау және артқы бойұ. Сәукөлөнүң төбөсү қыйық
конус тәрізді болұп келеді. Онұ асыл тас, алтын, күмүс, меруерт,
маржанмен өрнөктөйді. Сәукөлөнүң төбөсүнүң бійіктігі екі сүйөм,
кейде одан да бійік полады. Сәукөлөнү өлшөп пішіб алып, ішіне
астар, сырт жағына бійдай шүбөрөг ұстап жійі етіп сырыйды. Одан
соң онұң сыртын қамқа, дүрүйә, торғұн сыйақты асыл матамен
тыстайды. Сәукөлөнү әшекейлеу үшүн онұң тысының сыртынан зер
жіптен тоқұлған оқаларды белдеулөп басады. Онұң етегін мақпалмен
не қара барқытпен әдіптеп көмкөрөді. Ал маңдай тұсұна зер не жібек
шашақтың шоқтарын тағады. Шашақтың сәукөлөгө жалғасқан тұсұн
асыл тастан көз орнатқан алтын, күмүс түйрөуүштөрмен бекітеді.
Сәукөлөнүң ең сыртынан шашақты, әшекейлі жібек матамен төгүлтүп
жауұп қойады. Ол көйлөктүң етегі сыйақты жерге сүйрөтүліп жүрөдү.
Сәукөлөгө ұзұң ғұлақ пау тағады. Онұ шетін шыр айналдыра зер не
жібег жіппен шалып көмкөрөдү, түбүнө сәнді түйрөуүш түйрөлөдү.
Қазіргі гезде де кейбір жерлерде қалыңдықтың басына сәукөлө
гійгізіп, ағ желег жабатындар да гездеседі.
(«Шаңырақ» үй-тұрмыс энциклопедиясынан)
54
98-жаттығу. Төмендегі мақал-мәтелдерді қолданып, мамандықтарыңыз
туралы сұрақ-жауап түрінде әңгімелесіңіздер. Мақал-мәтелдерді жаттап
алыңыздар.
Асыл міндет – адалдық, асыл қасиет – адамдық. Ақылды ұл білім
іздер, ақылсыз ұл шылым іздер. Ары жоқ жігіттен, намысы бар қыз
артық. Оқусыз білім жоқ, білімсіз күнің жоқ. Білімдіге дүние жарық,
білімсіздің күні кәріп. Ғылыммен жақын болсаң, қолың жетер,
залыммен жақын болсаң, басың кетер. Ұстазы жақсының ұстамы
жақсы. Оқи берсең, көзің ашылады, отыра берсең, жалқаулық
басынады. Өнер алды – қызыл тіл. Өнер – таусылмас азық, жұтамас
байлық. Аузына келгенін сөйлеу – ақымақтың ісі, алдына келгенін
жеу – айуанның ісі. Аузы құлып сандықты кілт ашпаса, тіл ашар,
түйін-түйін сырыңды түбінде келіп шын ашар. Жақсылардың үлгісі
жанып тұрған шамдай, шешендердің сөздері ағып тұрған балдай.
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Тасымалдауға болмайтын сөздерді табыңыздар.
A) біріккен сөздерді буын жігімен
B) екі, үш не одан да көп әріптерден құралған бір буынды
сөздерді
C) у, и әріптері бар сөздерді
D) бас әріптен қысқарған сөздерді
E) цифр арқылы таңбаланатын сандарды қысқарған атауларынан
ІІ. Дұрыс тасымалданбаған сөздерді белгілеңіздер.
A) әнұ-ран
B) ы-рыс
C) би-ік
D) ы-қылас
E) бу-ын
ІІІ. Дұрыс тасымалданған сөздерді белгілеңіздер.
A) құ-мыр-сқа
B) бі-рыңғай
C) бір-ыңғай
D) сау-ат
E) жұ-мырт-қа
55
ІҮ. Дұрыс тасымалданған сөздерді белгілеңіздер.
A) спра-йт
B) а-яқ
C) ки-із
D) та-яқ
E) С.Мұ-қа-нов
Ү. Дұрыс тасымалданбаған сөздерді белгілеңіздер.
A) 25-кг
B) Қаз-ҰПУ
C) и-не
D) да-уыс
E) пед-инс-ти-тут
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Өздік жұмыс тапсырмалары
99-жаттығу.
Төмендегі
планета,
жұлдыздар,
шоқжұлдыздар,
метеориттердің аттарын әліпби ретімен орналастырыңыздар.
І. Ақбозат, Сұлусары, Қоян, Бөрі, Сүмбіле, Керік, Өмірзая,
Лаушы, Мерген, Пұттаразы, Тостаған, Қыз, Тұлқатын, Мешін,
Сабанжолы, Әсет, Тауыс, Қызылжұлдыз, Суретші, Сілеусін, Аққу,
Темірқазық, Жігіт, Тырнажолы, Үлпілдек, Тазылар, Ақырап, Үркер,
Көкбозат, Үшмерген, Есекқырған, Хұт, Желкен, Шабансары, Қалқан,
Шолпан, Күн.
ІІ. Ақжұлдыз, Пырақ, Таразы, Амал, Сиыршы, Қарақұрт,
Сұрмерген, Күзетші, Шыбын, Кит, Мүсінші, Үшқарақшы, Түлкі,
Қозы, Үшбұрыш, Төртбосаға, Шаян, Суқұюшы, Текесүмбіле, Торпақ,
Қырыққарақшы, Тоқты, Жетіқарақшы, Тауешкі, Сыңармүйіз,
Бұрыштық, Көгершін, Үндес, Қауыс, Таңшолпан, Кесіртке, Мылтық,
Лақсүмбіле.
100-жаттығу. Төмендегі сөздердің емлесін есте сақтаңыздар.
Мәшине, мәйкі, бәнкі, пойыз, кәстөм-сым, кәлөш, кәстрөл,
айқұлақ, бағаншам, гүлшоқ, қанатқақты, құлаққап, пернетақта,
тоқбасар, қылауыш (кисть), тісқылсап (тіс шөткесі), алпауыт
(олигарх), еңбекшерік, пайшерік, жолдасу, баялды, дәсер табақ,
ақжағалақ, ашалаң, әсіресолшылдық, көпдеңгейлі, белтемір (турник),
56
қолтабақ (поднос), сүтсірне (сыр), әуесерік (стюардесса), ғарышайлақ
(космодром), бірсалар, бірсауым, көреалмаушылық, тізеқосушылық,
дендробақ, велошабандоз, велобәйге, бухесеп, бортсерік, биоотын,
автошеру, құзырхат, айдарбелгі, флеш-жад, төлие, хатқалта,
ықпалшара, көзқаман, дәрумен, Миғраж түні, Барат түні, Қадір түні,
Мәуліт, намазжай.
101-жаттығу. Төмендегі сөздерді бірге я бөлек жазылатынын анықтап,
бағанға бөліп жазыңыздар.
Ықпал(шара), хат(қалта), зат(белгі), ашық(хат), намаз(жай),
тіркеу(орны), мекен(жай), бал(мұрын), жел(құяң), қара(күйе), ақ(аю),
алғы(сөз),
қол(орамал),
шай(қасық),
қол(сағат),
қол(айна),
жел(диірмен), бу(диірмен), сүт(пісірім), ат(шаптырым), көз(көрім),
қызыл(қайың), қара(жидек), киік(от), мысық(от), қолқа(тамыр),
берен(гүл),
қырмызы(гүл),
көпшілік(қолды),
аша(тұяқты),
ағаш(балға), ағаш(ине), ағаш(соқа), ақбас(қаз), ақбас(тырна),
ала(дорба), ала(көнек), алғы(шеп), алғы(шарт).
102-жаттығу. Төмендегі өсімдік, құс, ойын атауларын өзара ажыратып,
бағанға бөліп көшіріңіздер. Сөздердің жазылуын есте сақтаңыздар.
Өсімдік атауы
Құс атауы
Ойын атауы
Әлбидім, әйкен, бағырлай, бадамшай, байғұтан, байғыз,
байдакендір, бақаот, балқаңбақ, балқарағай, балдыр, балауызағаш,
балбырауын,
балдыркөк,
балжүгері,
балтамтап,
балтасап,
балтатұмсық, балмұрын, балорын, балпанақ, басмия, баттауық,
баялыш, баялды, бездіқоғыр, белбеусоқ, белбеутастамақ, бессаусақ,
бестамақ, бестас, биебау, бозбұға, бозшағыр, бозсораң, бозшағыр,
боркөз, бөктергі, бөріктеппей, бөріктастамақ, бұғынай, бұқатана,
бүргенторғай, бізқұйрық, бірқазан, гага, гагара, есектартыспақ,
жасырынбақ, жаушалғын, жаушылық, жаутерек, жедеш, жорғатаяқ,
жұппа-тақ, жұртшы, жыланжегіш, жыланбүркіт, жылқышы, көксары,
көкжөре, көксерек, көкшегір, көрсары, қазкегір, қазуар, қазтамақ,
қазтаңдай.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
103-жаттығу. Жақшаны ашып, төмендегі сөздерді емле ережесіне сай
жазыңыздар.
айша(бибі),
ақ(айша),
ақан(сері),
ақын(сара),
ақ(көбек),
атымтай(жомарт), асан(қайғы), әз(тәуке), әнет(баба), бабажа(хатун),
57
бақай(сыншы),
бала(мерген),
батыр(мәлік),
балуан(шолақ),
бибі(ажар), баян(сұлу), домалақ(ана), ер(қосай), жорға(жұмабай),
көбе(қыз),
қарахан(ата),
құсни(жамал),
қыпшақ(сейітқұл),
мәшһүр(жүсіп), нияз(сері), серәлі(қожа), өр(найман), уәйіс(ата),
ұлпан(ана), шөкей(қыз), шәрке(сал), шүліңгір(батыр), халифа(алтай),
шапырашты(наурызбай), шал(ақын), үкілі(ыбырай), шалкиіз(жырау),
толыбай(сыншы).
104-жаттығу. Жақшаны ашып, төмендегі ертегі, миф, аңыз-әпсана
кейіпкерлерінің аттарын емле ережесіне сай жазыңыздар.
ләйлі(мәжнүн),
мақта(қыз),
қызыл(жебе),
мойын(шора),
самыр(қазан), қара(құлжа), мәлік(ахмар), мес(қара), өр(қызыл),
тәжіл(мәлік), теріс(ұзамыш), құл(шора), хан(бақпай), һарон(рашид),
шекшек(ата), шыншыл(суайт), винни(үрпек), шықбермес(шығайбай),
мүйізді(бұғыана), дудар(қыз), ер(төстік), жалғыз(жігіт), ақ(серке),
аяз(ата), баба(әли), ғалил(мәлік), гөзел(шах), дәу(торы), жеке(шұнақ),
жылқы(айдар),
қарабура(әулие),
қара(дәу),
көгелдей(мерген),
қарға(шаһизат), қарыс(қарабатыр), қыз(жібек), құсшы(ата), ұмай(ана),
сары(баян).
105-жаттығу. Жақшаны ашып, төмендегі титулмен, құрметті атақпен
келген кісі есімдерін емле ережесіне сай жазыңыздар.
абыз(шаншар),
абылай(хан),
ағатай(хазірет),
әмір(темір),
баба(сұлтан), байзақ(датқа), бибі(ажар), ералы(сұлтан), жебе(ноян),
күдері(қожа),
қожа(хафиз),
қожа(жәдігер),
молда(мұса),
мырза(ахмет), науан(хазірет), нысан(абыз), сұлтан(ахмет)(мырза),
сұлтан(бейбарыс),
сұлтан(исан)(бұға),
сұлтан(нигар)(ханым),
ұлық(мұхаммед), хан(бақпай), шах(бике), шах(мәлік), шағат(бегім),
шыңғыс(төре), тезек(төре).
106-жаттығу. Жақшаны ашып, төмендегі жер-су аттарын емле ережесіне
сай жазыңыздар.
І. абай(асуы), абралы(тауы), ақбас(көлі), ақсораң(шыңы),
ақсу(өзені),
орталық(азия),
жаңа(гвинея),
алакөл(ойпаты),
жасыл(мүйіс), анд(тау)(жотасы), бадам(сайрам)(су сақтау)(қоймасы),
сары(теңіз),
аскания(нова)(қорығы),
қызыл(теңіз),
жаңа(британия)(аралы), балқаш(алакөл)(ойысы), оңтүстік(алтай),
ақсу(жабағылы)(қорығы), батыс(сібір)(плитасы), бенгал(шығанағы),
58
басшы(қараөлең)(артезиан алабы), бетпақдала(үстірті), ақ(ніл),
кіші(азия), қара(ертіс), оңтүстік(батыс)(алтай), солтүстік(тянь)(шань).
ІІ. волга(балтық)(су жолы), қырым(тауы), ла(манш)(бұғазы),
донецк(днепр)(бойы),
мурманск(порты),
мэри(бэрд)(жері),
ойыл(өзені), экваторлық(гвинея), іле(алатауы), шығыс(қазақстан),
шет(бақанас),
таяу(шығыс),
сахара(құмы),
таулы(алтай),
солтүстік(мұзды)(мұхит),
қыпшақ(даласы),
солтүстік(корея),
жаркент(арасан)(минералды
бұлақтары),
орта(сібір),
памир(алтай)(тау жүйесі), зеравшан(шұраты), жоңғар(қыраты),
зайсан(көлі), қызыл(су)(өзені), марқакөл(қорығы), құдырғы(қорымы),
сары(шығанақ)(каналы), есік(көлі), бурабай(көлі).
107-жаттығу. Төмендегі лауазымдық мәртебелер мен негізгі мемлекеттік
құжат аттарын емле ережесіне сай жазыңыздар.
қазақстан республикасы қарулы күштерінің бас қолбасшысы,
қазақстан республикасы қауіпсіздік кеңесінің төрағасы, қазақстан
республикасының жоғарғы сот кеңесі, қазақстан республикасының
конституциясы, қазақстан республикасының мемлекеттік хатшысы,
қазақстан
республикасының
парламенті
сенаты,
қазақстан
республикасының премьер министрі, қазақстан республикасының
сенаты, қазақстан республикасының тұңғыш президенті елбасы,
қазақстан
республикасы
президентінің
жарлығы,
қазақстан
республикасы
ұлттық
кеңесінің
төрағасы,
қазақ
халқы
ассамблеясының төрағасы, нұр отан партиясының төрағасы.
108-жаттығу. Төмендегі мемлекеттік наградалар, құрметті атақтар,
сыйлықтардың атауларын емле ережесіне сай жазыңыздар.
қазақстан республикасының еңбек сіңірген әртісі, қазақстан
республикасының еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері,
қазақстан республикасының еңбек сіңірген қайраткері, абай атындағы
сыйлық, айбын ордені, алтын жұлдыз ордені, даңк ордені, ерлігі үшін
медалі, еңбек қызыл ту ордені, кеңес одағы батыры, парасат ордені,
құрмет ордені, халық қаһарманы ордені, халықтар достығы ордені,
құрмет белгісі ордені, қазақстан республикасының еңбек сіңірген
мұғалімі, қазақстан республикасының құрмет грамотасы.
109-жаттығу. Төмендегі сәулет, мемориалдық ғимарат кешендердің,
мәдениет үйлерінің, сауықтыру орындарының, мәдени мекемелер мен ойын-
сауық орындарының атауларын емле ережесіне сай жазыңыздар.
59
алматы қонақүйі, абай алаңы, ардагер емдеу-сауықтыру
орталығы, асы түрген обсерваториясы, ботаника бағы, ғылым
академиясының
бас
ғимараты,
қазақстан
атакент
іскерлік
ынтымақтастық орталығы, қапал арасан шипажайы, қожа ахмет ясауи
кесенесі, қозы көрпеш баян сұлу мазары, қиял әлемі технопаркі,
локомотив стадионы, неке және салт-дәстүрлер сарайы, орталық
мәдениет және демалыс саябағы, сайран жасанды су қоймасы, тамаша
ойын-сауық отауы, таугүл ықшамауданы, шымбұлақ спорт кешені,
іле алатауы ұлттық саябағы.
110-жаттығу. Төмендегі мерекелер мен атаулы күндердің аттарын емле
ережесіне сай жазып, есте сақтаңыздар.
білім
күні
(1
қыркүйек),
қазақстан
республикасының
демократиялық
жаңару
күні
(17
желтоқсан),
қазақстан
республикасының әскери-теңіз күштері құрылған күн (2 сәуір),
қазақстан республикасының конституциясы күні (30 тамыз), жаңа
жыл (1-2 қаңтар), қазақстан республикасының мемлекеттік
рәміздерінің күні (4 маусым), қазақстан республикасының шекара
әскерінің құрылған күні (18 тамыз), бүкіләлемдік қоршаған ортаны
қорғау күні (5 маусым), біріккен ұлттар ұйымы күні (24 қазан),
дүниежүзілік денсаулық күні (7 сәуір), наурыз мейрамы (22 наурыз),
дүниежүзілік поэзия күні (21 наурыз), дүниежүзілік ядролық қаруға
тыйым салу үшін күрес күні (6 тамыз), халықаралық қарт адамдар
күні (1 қазан), ұлттық валюта күні (15 қараша), дүниежүзілік жастар
күні (10 қараша), тәуелсіздік күні (16 желтоқсан), халықаралық
отбасы күні (15 мамыр), халықаралық студенттер күні (17 қараша),
республика күні (25 қазан), отан қорғаушылар күні (7 мамыр),
халықаралық балаларды қорғау күні (1 маусым), азаматтық татулық
күні (10 желтоқсан), халықаралық әйелдер күні (8 наурыз).
111-жаттығу. Төмендегі дәуір, кезең, мәдениет, тарихи оқиға атауларын
емле ережесіне сай жазып, есте сақтаңыздар.
ақмола көтерілісі (1916), ақ орда (ХІІІ-ХҮ ғғ.), ақтабан
шұбырынды, алқакөл сұлама (1723-1729), ақпан төңкерісі (1848),
алтын орда (ХІІІ-ХҮ ғғ.), аңырақай шайқасы (1727), барбаросса
жоспары (1941), баку коммунасы (1918), желтоқсан көтерілісі (1986),
екінші дүниежүзілік соғыс (1939-1945), жет жарғы (ХҮІІ-ХҮІІІ ғғ.),
бірінші дүниежүзілік соғыс (1914-1918), куликов шайқасы (1380),
кенесары көтерілісі (1841-1846), қазан төңкерісі (1917), исатай-
60
махамбет көтерілісі (1836-1838), қанды жексебі (1905), қайта
өркендеу ренессанс (ХІҮ-ХҮІ ғғ.), қызылқастылар көтерілісі (1727),
ұлы отан соғысы (1941-1945), орхон-енисей жазулары (ХІІІ ғ.),
отырар қорғанысы (1219), сталинград шайқасы (1942-1943),
стахановшылар қозғалысы (1930), тоныкөк жазуы (ҮІІІ ғ.), сырым
датұлының көтерілісі (1783-1797), төте жазу (1926), столыпиннің
аграрлық реформасы (1906), ұлы жібек жолы (б.з.б ІІ-ХҮІ ғғ.).
112-жаттығу. Төмендегі мекеме, ұйым, кәсіпорын атауларын емле
ережесіне сай жазып, есте сақтаңыздар.
І. абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті,
а.байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты, альянс банкі
акционерлік қоғамы, алатау кинотеатры, атакент халықаралық
көрмелер орталығы, әбу насыр әл-фараби атындағы мұражай,
қазақойл ұлттық мұнай-газ компаниясы, қазақстан республикасы
әділет министрлігі, қазақстан республикасы білім және ғылым
министрлігі ғылым комитеті, қазақстан республикасы қаржы
министрлігінің кедендік бақылау комитеті, қазақстан республикасы
қаржы министрлігінің салық комитеті, қазақстан республикасы
қорғаныс министрлігінің ұлттық қорғаныс университеті, қазақстан
республикасы мәдениет және ақпарат министрлігінің ақпарат және
мұрағат комитеті, шымбұлақ тау-шаңғы шипажайы, шығыс әйелдері
халықаралық экологиялық қауымдастығы.
ІІ. қазақстан республикасы денсаулық сақтау министрлігі,
қазақстан республикасы қаржы министрлігінің қазынашылық
комитеті, қазақстан республикасы қоршаған ортаны қорғау
министрлігінің экологиялық реттеу және бақылау комитеті, қазақстан
республикасы мәдениет және ақпарат министрлігінің тіл комитеті,
қазақстан республикасының мемлекеттік мұрағаты, қазақстан
республикасының президенті жанындағы мемлекеттік басқару
академиясы,
қазақстан
республикасы
туризм
және
спорт
министрлігінің спорт комитеті, қазақстан халық банкі акционерлік
қоғамы, қазақтелеком ұлттық акционерлік компаниясы, қазақтың
республикалық мемлекеттік гүлдер эстрадалық жастар ансамблі,
медеу спорт кешені, парасат ұлттық ғылыми-технологиялық
холдингі, хабар агенттігі.
61
113-жаттығу. Төмендегі негізгі халықаралық, өңірлік және үкіметтік
емес ұйымдардың атауларын емле ережесіне сай жазып, есте сақтаңыздар.
адам құқықтары жөніндегі кеңестің арнайы рәсімдері, адам
құқықтары жөніндегі кеңестің әмбебап кезеңдік шолуы, аз ұлттар
істері жөніндегі жоғарғы комиссар, азия даму банкі, дүниежүзілік
ислам конгресі, ислам ынтымақтастығы ұйымы, оңтүстік шығыс азия
шарты ұйымы, опек халықаралық даму қоры, орталық азия
ынтымақтастығы ұйымы, парламентшілердің тұрғын халық және
даму жөніндегі азия форумы, солтүстік атлант шарты ұйымы,
солтүстік америкалық еркін сауда туралы шарт, тәуелсіз мемлекеттер
достастығы,
халықаралық
рақымшылық
ұйымы,
шанхай
ынтымақтастық ұйымы, халықаралық футбол федерациясы.
114-жаттығу. Төмендегі сөздерді қалай тасымалдауға болатынын
дефиспен (-) бөліп көрсетіңіздер. Тасымалдауға келмейтін сөздерді бөлмей
көшіріңіздер.
Үлгі: Еш-кі-мү-йіз, Кө-гер-шін.
Айдаһар, Кит, Ақжұлдыз, Ақырап, Амал, Әсет, Бикеш, Бүркіт,
Бұрыштық, Егіздер, Ешкімүйіз, Күн, Желкен, Үт, Жетіқұрт, Оқ,
Жетіген, Жылан, Керік, Өмірзая, Тор, Арыстан, Көгершін,
Есекқұрған, Хұт, Көкбозат, Қарақұрт, Қоян, Қауыс, Мерген, Мешін,
Пырақ, Сабанжолы, Сарышаян, Сиыршы, Суқұюшы, Сілеусін, Тоқты,
Торпақ, Тостаған, Түлкі, Үлпілдек, Үркер, Үшбұрыш, Шаян, Шыбын,
Шабансары, Шолпан, Таңшолпан.
115-жаттығу.
Берілген сөздердің жазылуы мен айтылуындағы
айырмашылықтарды түсіндіріңіздер.
Өрмекші жұлдызы, Кіші ат, Кіші аю, Көгершін, Кит, Күзетші,
Көкбозат, Қарақұрт, Қауыс, Қозы, Қосжұлдыз, Қоян, Қушық,
Құсжолы, Қызылжұлдыз, Қыранқарақшы, Мүсінші, Нарық жұлдызы,
Оңтүстік үшбұрыш, Өмірзая, Өрмекші жұлдызы, Рүстем белбеуі,
Сарыжұлдыз, Сарышаян, Сиыршы, Суқұюшы, Сүмбіле, Темірқазық,
Үлпілдек, Шаян, Үшбұрыш.
116-жаттығу. Төмендегі мәтіннен тасымалдауға болмайтын сөздерді теріп
жазыңыздар, ережесін түсіндіріңіздер.
Әдептілік
Бір жұрттың үлкен бір оқымысты кісісі, екінші бір елдің байымен
жолығысып сөйлесіп тұрғанда, қасынан бір жарлы мұжық өтіп бара
62
жатып иіліп, бас ұрып сәлем береді дейді. Оған қарсы әлгі үлкен
оқымысты да онан төменірек басын иіп, қайтара сәлем береді. Сонда
қасындағы бай:
– Тақсыр, осыншама біліміңіз бар ғалымсыз, сөйте тұра осындай
бір мұжыққа бас иіп, неге сәлем бердіңіз? – деп сұрады.
Сонда ғалым кісі тұрып:
– Ешбір ілім-білім үйренбеген сонша иіліп, әдептілігін
көрсеткенде, мен онан әдепсіз болып қалайын ба? – деді.
(Ы.Алтынсарин)
117-жаттығу. Төмендегі мәтіннен тіл үндестігіне бағынбайтын сөздерді
теріп жазып, себебін түсіндіріңіздер.
Күләш Байсейітова
Күләш Байсейітова – ұлы әнші, қазақтың опера өнерінің негізін
салушылардың бірі, КСРО халық әртісі, КСРО Мемлекеттік
сыйлығының лауреаты.
Ол Қазақ музыка театрында жұмыс істей жүріп, қазақ, орыс және
шетел композиторларының, атап айтқанда: Е.Г. Брусиловскийдің
«Қыз Жібек», «Ер Тарғын», «Жалбыр» операларында Қыз Жібек,
Ақжүніс, Қадиша, М.Төлебаевтың «Біржан – Сара» операсында Сара,
П.И. Чайковскийдің «Чио-Чио-Санында» Баттерфляйдың бейнелерін
жасады.
Күләш қазақ әдебиеті мен өнерінің 1936 жылы Мәскеуде өткен
онкүндігіне қатысып, КСРО халық әртісі атағын алды. Бар-жоғы 24-
ақ жастағы әнші үшін бұл зор мәртебе, абырой еді, әлі күнге дейін
мұндай жетістікке ешкім жетіп көрген жоқ.
Алматыда оның атында орталық көше және музыкалық мектеп-
интернат бар. Әнші тұрған үйге ескерткіш тақта қойылған.
118-жаттығу.
Орфоэпия
заңдылығына
сәйкестендіріліп
берілген
мәтіндерді орфография заңы бойынша жазыңыздар.
Жомарт
Атымтай жомарт өзү есепсіз бай бола тұрұп, күн сайын бір мезгіл
үстүнө ескі-ғұсқұ кійім гійіп, отұң гесіп, шөп тасып жұмұс
қыладекен. Бір гүнү өзүнүң жақын, таныстары сұрады дейді:
– Жомарт, құдай берген дәулетіңіз бар, ақша – тамақ, жалаңашқа
– кійім, үйсүздөрге – үй болдұңұз, сөйтүп тұрұп өз басыңызды
63
кемшілікке салып, жеталмаған жарлыша отұң гесіп, шөп
тасығаныңыздың мәнісі не? – деп.
Жомарт айтты дейді:
– Төрт түрлү себеп бар. Әуөлгүсі: әдемат, асыл гійім, асқан
дәулетті өнө бойұ әдет етсең, көңүлгө жел гіргізеді, сол желіккен
көңүлмөн өзүмнөн терезесі төмөн бейшаралардан жійреніп, көз
салмай, кем-гетікке жәрдем берүудү ұмұтармын деп қорқамын.
Екіншісі: бар бола тұрұп мен жұмұс қылсам, мұнұң кемшілік емес
екенін біліп, кейінгілер әбірет алсын деймін. Үшүншүсі: күн сайын өз
бейнетіммен тапқан бір-екі пұлға нан сатыб алып жесем де бойұма
сол тамақ болұп тарайды, еңбекпен табылған дәм тәтті сіңімді
боладекен. Төртүншү: ... дәулетті өзүмсүніп, тійісті орұндарына
жаратпай, көбүсүн өзүм ішіб-жеп, өзүм тұтұнсам, мал берген ійесіне
күнәлі болармын деп қорқамын, – деді.
(Ы.Алтынсарин)
ІІ. Естілген нәрсені ұмұтпастыққа төрт түрлү себеб бар: әуөлү –
көкүрөгі байлаулұ берік болмақ керек. Екінші – сол нәрсені естігенде
йа гөргөндө ғыйбратланұу герек, көңүлдөніп, тұшұнұп, ынтамен ұғұу
герек. Үшүншү – сол нәрсені ішінен бірнеше уақыт қайтарып,
ойланып көңүлгө бекітүу герек. Төртүншү – ой геселді нәрселерден
қашық болұу герек. Егер ой кез болұп қалса, салынбау герек. Ой
кеселдері: уайымсыз, салғырттық, ойұншұ күлкүшүлдік йа бір
қайғыға салынұу, йа бір нәрсеге құмарлық пайда болұу секілді. Бұл
төрт нәрсе күллү ақыл мен ғылымды тоздұратұғұн нәрселер.
(Абай «Отыз бірінші қара сөзі»)
119-жаттығу. Төмендегі сөздерге барыс септік жалғауын қосып, дұрыс
жалғануын есте сақтаңыздар.
І. ААҚ, АБЖ, АЕК, АҚ, АҚШ, АӨҚО, АХАЖ, АЭС, БАӘ, БАҚ,
БҚО, БО, БСҰ, БҰҰ БА, ГМӨ, ҒЗЖ, ҒЗИ, ЕО, ЖАҚ, ЖЗҚ, ЖОО,
ЖСН, ЖШС, ЖІӨ, ЖЭО, ЖЭС, ЗТҚ, КОКП, КСРО.
ІІ. КХДР, ҚазБат, ҚазНет, Қазпошта, ҚҚС, ҚМДБ, ҚР, ҚТО,
ҚХА, ҚХР, МАИ, Мемтерминком, МКҚК, МХР, ОАР, ОҚО, ПИК,
РМҚК, РТРК, РФ, СҚО, СО, СТН, СЭС, ТМД, ҰӘАҚ, ҰБТ, ҰЭП,
ХВҚ, ХҚКО, ШҚО, ШОБ, ШЫҰ, ЭЕМ.
64
120-жаттығу. Төмендегі тұрақты анықтауышпен келген жер аттарының
емлесін есте сақтаңыздар.
Ақ Қойтас, Ақтеңіз, Ащы Алакөл, Ащытасты Торғай, Әулие
Елена аралдары, Әулие Матвей аралдары, Баффин жері аралдары,
Вест-Үндістан, Дешті Қыпшақ, Дондағы Ростов, Дүниежүзілік мұхит,
Жаңа Жәйрем, Жасыл Мүйіс, Ежелгі Греция, Есен Аңқаты, Кенді
Алтай, Күнгей Алатау, Кіші Жамантау, Қара Бақанас, Қаратеңіз,
Латын Америкасы, Отты жер аралы, Сауд Арабиясы, Солтүстік
мұзды мұхит, Терістік Кавказ, Тынық Дон, Ұлы Америка көлі, Үлкен
Аралтөбе, Шет Бақанас.
121-жаттығу.
Төмендегі
мәтіндерді
орфоэпия
заңдылығына
сәйкестендіріп жазыңыздар. Өзгеріске түскен сөздердің себебін түсіндіріңіздер.
Талаптың пайдасы
Орыстың патшасы Ұлы Петр деген кісінің бір күні шіркеуде
тұрғанда, көп адамның артқы жағында үңіліп патшаға қарап,
бөркімен қалқалап қана бір нәрсені сызып тұрған балаға көзі түседі.
Мұнымен бөтен кісінің ісі жоқ, жалғыз-ақ ақылы кемел патша сол
бала екеш балаға да көзін салып тұрған екен. Шіркеуден шығарда,
жұрт екі жарылып, Петрге жол беріпті, сонда Петр тұп-тұра манағы
балаға барады. Бала қолындағы сызумен алданып тұрып, тіпті
Петрдің келгенін байқамай да қалыпты. Сонда жұмсақ шыраймен
Петр сұрады:
– Не қылып тұрсың?
– Сіздің суретіңізді салып алайын деп едім.
– Оны не қыласың?
– Даңқтысыз, дабылыңыз жер жүзіне жайылған кісісіз, суретіңізді
сызып алмақшы едім.
– Кәне, көрсетші сызғаныңды.
Сол уақытқа дейін қорықпай жауап беріп тұрған бала
сызғаныңды көрсет дегенде қысылайын депті. Сүйтсе де сызған
қағазын әдеппен Петрдің қолына беріпті.
Қараса, сурет реуішті де емес, әйтеуір өз білімінше сызған сызық,
бала ол күнде сурет салуды қайдан білсін.
Солай да болса Ұлы Петр баланың талапты, зерек екенін
аңғарып, оқуға бергізіп, ақырында сол бала бүкіл орыс жұртына
даңқы шыққан... суретші болған.
(Ы.Алтынсарин)
65
ІІ. Егер де мал керек болса, қолөнер үйренбек керек. Мал
жұтайды, өнер жұтамайды. Алдау қоспай адал еңбегін сатқан
қолөнерлі – қазақтың әулиесі сол. Бірақ Құдай тағала қолына аз-маз
өнер берген қазақтың кеселдері болды.
Әуелі – бұл ісімді, ол ісімнен асырайын деп, арық ісмерлер іздеп,
жүріп, көріп, біраз істес болып, өнеге арттырайын деп, түзден өнер
іздемейді. Қолындағы аз-мұзына мақтанып, осы да болады деп, баяғы
қазақтың талапсыздығына тартып, жатып алады.
Екінші – ерінбей істей беру керек қой. Бір-екі қара табылса, малға
бөге қалған кісімсіп, «маған мал жоқ па?» дегендей қылып, еріншек,
салдау, салғырт, кербездікке салынады.
Үшінші – «дарқансың ғой, өнерлісің ғой, шырағым», немесе
«ағеке, нең кетеді, осы ғанамды істеп бер!» дегенде «маған да біреу
жалынарлыққа жеткен екенмін» деп мақтанып кетіп, пайдасыз
алдауға, қу тілге алданып, өзінің уақытын өткізеді. Және анаған
дүниенің қызығы алдауды білген дегізіп, көңілін де мақтандырып
кетеді.
Төртінші – тамыршылдау келеді. Бағанағы алдамшы шайтан
тамыр болалық деп, бір болымсыз нәрсені берген болып, артынан
үйтемін-бүйтемін, қарық қыламын дегенге мәз болып, тамырым,
досым десе, мен де керектінің бірі болып қалыппын ғой деп және
жасынан іс істеп, үйден шықпағандық қылып, жоқ-барға тырысып,
алдағанды білмей, дереу оның жетпегенін жеткіземін деп, тіпті
жетпесе, өзінен қосып, қылып бер дегенінің бәрін қылып беріп, күні
өтіп еңбек қылар уақытынан айырылып, «жоғары шыққа» қарық
болып, тамақ, киім, борыш есінен шығып кетіп, енді олар қысқан күні
біреудің малын бұлдап қарызға алады. Оны қылып берейін, мұны
қылып берейін деп, сонымен табысы құралмай, борыш асып, дауға
айналып, адамшылықтан айырылып, қор болып кетеді. Осы несі
екен? Қазақтың баласының өзі алдағыш бола тұрып және өзі біреуге
алдатқыш болатындығы қалай?
(Абай «Отыз үшінші қара сөзі»)
122-жаттығу. Естілуінше (айтылуынша) жазылған өсімдік атауларын
орфография заңы бойынша жазып, себебін түсіндіріңіздер.
І. Жалғұйрұқ, жалмаңғұлақ, жамаңғұлақ, жамауғат, жаңағызыл,
жарықкүл, жасбұуұн, жауғыйақ, жаужұмұр, жаушүмүлдүк, жауұлша,
жербауұрсақ,
жерғосақ,
жөргөмүс,
жөтөлшәй,
жұуансабақ,
66
жұуантамыр, жұлдұстүк, жұлдұсшөп, жұмсағжеміс, жұмұршақ,
жүзгөн, жүлкөуүр, жүндүжара, жүрөгжапырақ, жыламбас, жылаңгөз,
жылаңғыйақ, зійре, ійзен, ыйлан, ыйманшөп, ыйманжапырақ,
ійреккүл, ійтбүлдүргөн, ійтбадам, ійтқора, ійтжеміс, ійтжійдек.
ІІ. Қажжұуа, қазығұрт, қалүуен, қансійгек, қаншійе, қарағаш,
қаралма, қарандыз, қарабүлдүргөн, қаражійдек, қаражұусан,
қарагенен, қарағоғұр, қарамеңдұуана, қарот, қарөлөң, қарасексеуүл,
қарасұлұ, қаратайақ, қаратұйақ, қарырғай, қарғатұйақ, қартаңғұлақ,
қасқажұусан, қасқыржійдек, қастауұш, ійтжұуа, ійтжүзүм, ійтқұмұқ,
ійтқұсұқ, ійтмійа, ійтмұрұн, ійтсійгек, ійттүйнөк, ійтшомұрт, ійттікен,
ійтшұу, ійір, кермегжалбыз, кеуөл, кійікот, көдө, көгбійік,
қожагендір, қыйақ, қозұгүл, қозұғұлақ, қойбүлдүргөн.
123-жаттығу. Төмендегі қосымшаларды қолдана отыра үндестік заңына
бағынбайтын сөз қатарын құрастырыңыздар.
Үлгі: -қор: жемқор, еңбекқор, ...
-кент, -гер, -дар, -кер, -күнем, -қор, -нікі (-дікі, -тікі), -мен (-бен, -
пен), -стан, -хана, -тал, -қой, -паз.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi.html?page=6#118-жаттығу._Орфоэпия_заңдылығына_сәйкестендіріліп_берілген_мәтіндерді_орфография_заңы_бойынша_жазыңыздар.__Жомарт

title: -жаттығу - Пунктуациясы


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
124-жаттығу.
Төмендегі сөздерге үндестік заңына бағынбайтын
қосымшаларды жалғап, сөйлем құрастырыңыздар.
Дау, сауда, майдан, Шым, қара, мас, қас, дүние, есеп, тіл, сол,
колхоз, қала, дала, білім, келісім, қағаз, қалам, жыр, гүл, Тәжік,
Түрікмен, төзім, тіл, сүт.
125-жаттығу. Төмендегі құс атауларын орфоэпия заңдылығы бойынша
жазып, өзгеру себебін түсіндіріңіздер.
Суаяқ, субүркіт, сутартар, сушылқара, сұршақұс, тазқара,
тазтырна, тастүлек, тауқұдірет, тауыс, тоқтыбалақ, тоқылдақ,
үрпексары, қазкегір, қазуар, қарақаз, қарақұс, қаратұнжыр, қарашақаз,
қозықұмай, қу, құмыра, қылқұйрық, қырғи, қыранқара, маңқақаз,
мықи, өгізшағала, жұртшы, жыланбүркіт, жыланжегіш, алақұмай,
алакөз, аққұйрық.
126-жаттығу. Айтылуы мен жазылуы бірдей өсімдік атауларын бір
бағанға, айтылуы мен жазылуы бөлек өсімдік атауларын екінші бағанға топтап
жазыңыздар.
Сабынкөк, садақкөде, сайсағыз, сақаушөп, салаубас, салпыс,
самырсын, саңырауқұлақ, сарана, сарыағаш, сарыандыз, сарыбуын,
67
сарыгүл, сарытұңғиық, сасықбалдырған, сасықжуа, сасыққурай,
сасықмеңдуана, сауыршөп, сәбізшөп, сәуішөп, сегізмүйіз, сепсеқуыр,
сиырбұршақ, сиырқұйрық, сиякөк, содана, сора, сорқаңбақ, сорғыш,
сортаңшөп, сортаспа, соя, субалдыр, сужұлдыз, суқабақ, сусімір,
суылдыр, суырот, сұлушаш, сұлыбас, сүйсін, сүмбіл, сырғагүл,
сырғалы, сіпсебас.
127-жаттығу. Төмендегі сөздерге барыс септік жалғауын қосып, дұрыс
жалғануын есте сақтаңыздар.
І. Фабрикант, фаворит, фазометр, фарингит, фаталист, фашист,
феллах, фельдфебель, фельетон, феникс, фенолог, феномен, ферзь,
фермент, фестиваль, фетр, фигурист, физиатр, физик, фиксаж,
физиолог, фиксатив, филателист, фильмофон, фильтр, финанс,
финансист, финн, фланель, флегматик, флигель, флюгер, фокус, фойе,
фонарь, фонограф, фонетист, форель, формант, форум, фотостенд,
фотоэтюд, фрагмент, фрак, франк, френолог, френч, фужер, фюзеляж.
ІІ. Целлофан, целлулоид, цемент, ценз, цент, центнер, центрист,
цех, циан, цикл, циклон, цилиндр, цирк, циркуль, циркуляр, цитрус,
цифр, чартист, чек, чекист, чемпион, эвенк, эвен, эгоист, экран,
экономист, экскурс, экслибрис, экспорт, экспресс, экстерн, эксцесс,
экшн, элегист, электрик, электробус, электромобиль, электрон,
электропойыз, эллипс, эллипсоид, эмаль, эндокринолог, энергетик,
энтомолог, энтузиазм, энцефалит, эпидемиолог, эпилог, эстамп,
эстон, этнолог, этноним, этюд, эфир, эффект.
128-жаттығу. Төмендегі түс атауларымен келген сөздерді емле ережесіне
сай бағанға бөліп көшіріңіздер. Сөздердің жазылуын есте сақтаңыздар.
Бірге жазылатын сөздер
Бөлек жазылатын сөздер
І. Ақ(ала), ақ(бауыр), ақ(жол), ақ(неке), ақ(бидай), ақ(бөкен),
ақ(өлең), ақ(сиса), ақ(жапалақ), ақ(тілек), ақ(шаш), ақ(кіс),
ала(қоржын), ала(жылан), ала(жертесер), ала(қөз), ала(құмай),
боз(іңген), боз(бетеге), боз(бала), боз(көде), көк(берен), көк(тұман),
көк(шалғын), көк(шолақ), көк(қасқыр), көк(құтан), көк(сары),
көк(теке), қара(бауыр), көк(торғай), қара(сасыр), қара(жұмыс),
қара(құйын), қара(құлақ), қара(мал), қара(күзен), қара(өлең),
қара(бай), қара(бие), қара(жидек), қоңыр(аю), қоңыр(топырақ),
қоңыр(үйрек), қоңыр(қаз), сары(алтын), сары(аяз), сары(сүйек),
68
сары(табан), сары(үйек), сары(тікен), сары(тұңғиық), күрең(ат),
күрең(төбел), күрең(шөп), күрең(от).
ІІ. Ақ(бата), ақ(сақал), ақ(аю), ақ(жауын), ақ(қалақ), ақ(тамақ),
ақ(құба), ақ(жолақ), ақ(көбік), ақ(қарағай), ақ(сорпа), ала(таң),
ала(бұта), ала(теңбіл), ала(бұға), ала(бүйі), ала(бүрге), боз(қырау),
боз(тікен), боз(өкпе), көк(желке), көк(мұз), көк(найза), көк(сүт),
көк(тиын), көк(аяз), көк(кептер), көк(бақа), көк(бұта), қара(сұлы),
қара(құрт), қара(тал), қара(боран), қара(бұрыш), қара(түлкі),
қара(тырна), қара(жел), қара(күш), қара(шағала), қара(шыбын),
қоңыр(күз), қоңыр(үй), қоңыр(балдыр), сары(дала), сары(ағаш),
сары(буын), сары(жайлау), сары(құлақ), сары(сазан), сары(жілік),
сары(су), күрең(шай), күрең(тамыр), күрең(тал).
69
Орфография бөлімі бойынша тест тапсырмалары
1. Қай дыбысқа қазақ тілінде сөз аяқталмайды?
A) с
B) к
C) ғ
D) қ
E) й
2. Тек жуан сөздерде кездесетін дауыссыз дыбыс
A) қ, ғ
B) т, д
C) с, з
D) ж, ш
E) п, б
3. Сөздің соңында келмейтін әріп
A) ы
B) о
C) і
D) е
E) а
4. Әріп пен дыбыс сандарында айырмашылық бар сөз
A) жау
B) тоқ
C) асау
D) рас
E) өте
5. Әріп пен дыбыс сандарында айырмашылық бар сөз
A) су
B) жау
C) жауын
D) тау
E) қауын
6. Тасымалданбайтын сөз
A) қиын
B) киін
C) қант
D) суық
E) жоғарыдағы барлық сөз тасымалданбайды
70
7. Тасымал мен буын түрі сай келмейтін сөз
A) білім
B) азалы
C) ант
D) буын
E) парасат
8. Бірге жазылатын сөз
А) кемі екі түбірден біріккен
В) кемі екі түбірден қосарланған
С) кемі екі түбірден тіркескен
Д) осы айтылғандар
Е) барлық сөздер
9. Одағай сөздердің жазылуы
A) қысқарып
B) тек дефис (-) арқылы
C) бірігіп
D) естілуінше
E) тіркесіп
10. Емле ережесіне сай сөз
A) сүтана
B) сүткенже
C) сүт ақы
D) сүттіс
E) сүт жапырақ
11. Сөздің дұрыс жазылуын тексеретін тіл білімінің саласы
A) фонетика
B) орфография
C) орфоэпия
D) графика
E) физика
12. Айтылуы мен жазылуы бірдей сөз
A) домбыра
B) кітап
C) терезе
D) күрес
E) жүгір
13. Дұрыс жазылған сөз
A) сепкіл
71
B) қапқан
C) өрекпі
D) түлкү
E) дұрыс жауабы жоқ
14. Орфографиялық нормаға сай жазылған сөз
A) Исмаил бей
B) Исмаил-Бей
C) Исмаил-бей
D) Исмаил Бей
E) дұрыс жауабы жоқ
15. Емле ережесіне сай сөз
A) кіндіката
B) кіндікбала
C) кіндікбау
D) кіндікшеше
E) кіндіккесу
16. Емле ережесіне сай сөз
A) құнан бәйге
B) құнанжарыс
C) құнанқой
D) құнанқымыз
E) құнанөгіз
17. Емле ережесіне сай сөз
A) май жидек
B) майдәрі
C) майтопырақ
D) майбалшық
E) май кене
18. Бөлек жазылатын сөз
A) ақ (бидай)
B) ақ (сиса)
C) ақ (ауыз)
D) ақ (көңіл)
E) ақ (қурай)
19. Бөлек жазылатын сөз
A) ақ (сақал)
B) ақ (селеу)
C) ақ (сұңқар)
72
D) ақ (жауын)
E) ақ (қайнар)
20. Бөлек жазылатын сөз
A) сары (жайлау)
B) сары (жылан)
C) сары (аяз)
D) сары (су)
E) сары (шұнақ)
21. Бірге жазылатын сөз
A) сары (аяз)
B) сары (май)
C) сары (жілік)
D) сары (бел)
E) сары (алтын)
22. Бірге жазылатын сөз
A) ала (қоржын)
B) ала (дүбір)
C) ала (жылан)
D) ала (таң)
E) ала (бұта)
23. Бірге жазылатын сөз
A) (ала) бота
B) (ала) жаздай
C) (ала) орамал
D) (ала) көйлек
E) (ала) көңіл
24. Орфография бойынша жазылған сөз
A) ухиледі
B) ухіледі
C) уһледі
D) ухыледі
E) уһіледі
25. Дауысты «-ы/-і» дыбысынан басталатын қосымша жалғанғанда
түбірі өзгермейтін сөз
A) халық
B) бұрым
C) орын
D) мұрын
73
E) осы айтылғандар
26. Морфологиялық принцип дегеніміз –
А) сөздердің айтылуынша жазылуы
В) сөздердің түбір тұлғасы сақталып жазылуы
С) сөздердің түбірі өзгеріске түсіп жазылуы
Д) осы айтылғандар
Е) дұрыс жауабы жоқ
27. Жарғабақ сөзінің жазылу принципі
A) фонетикалық
B) фонематикалық
C) морфологиялық
D) тарихи-дәстүрлі
E) фонематика-морфологиялық
28. Фонетикалық принцип бойынша жазылған сөз
А) қолғап
В) көрсеқызар
С) қосшы
Д) түнгі
Е) дұрыс жауабы жоқ
29. Морфологиялық принцип бойынша жазылған сөз
A) бүгін
B) хат
C) жұмысшы
D) қарлығаш
E) қолғап
30. Белбеу (бел бау) сөзі қандай принцип бойынша жазылған?
A) фонетикалық
B) фонематикалық
C) морфологиялық
D) тарихи-дәстүрлі
E) фонематика-морфологиялық
31. Қазақ тілінде емле ережесін сақтап жазуда басшылыққа алынатын
принцип
A) фонетикалық және морфологиялық
B) фонематикалық және фонетикалық
C) морфологиялық және тарихи-дәстүрлі
D) тарихи-дәстүрлі
E) фонематика-морфологиялық
74
32. Емле ережесін сақтап жазуда алты принципті көрсеткен ғалым
A) Ш.Бектұров
B) С.Мырзабеков
C) Р.Сыздық
D) К.Аханов
E) Н.Оралбай
33. Дефис (-) арқылы жазылатын шылау
A) -ай/-ау
B) -қана/-ғана
C) -тен
D) -ма/-ме
E) -түгіл
34. Дефис қойылатын жер
A) қосалқы мүшелі күрделі атаулар
B) күрделі сан есімдер
C) біріккен сөздер
D) оңашаланған айқындауыш
E) дұрыс жауабы жоқ
35. Дефис арқылы жазылатын сөз
A) 200 пайыз
B) 80 метр
C) 9 сынып
D) 2011 жыл
E) 16 ақпан
36. Түркі, парсы т.б. халықтар есімдерінің соңында келетін паша, бей,
заде, оғлы сияқты тұлғалардың жазылуы
A) дефис арқылы
B) бөлек
C) бірге
D) қос нүкте арқылы
E) кірігіп кетеді
37. Дефис арқылы жазылатын демеулік шылаулар
A) сұраулық демеуліктер
B) күшейткіш демеуліктер
C) болымсыздық демеуліктер
D) жалғаулықтар
E) септеуліктер
75
38. –ев (-ева) қосымшасы сөздің соңғы буыны қандай дыбысқа
аяқталғанда жалғанады?
A) ч, ц дауыссыз дыбыстарына
B) дауысты дыбыстарға
C) и, у дифтонг дыбыстарына
D) й, ш дауыссыздарына
E) дұрыс жауабы жоқ
39. -ин (-ина) қосымшасы сөздің соңғы буыны қандай дыбысқа
аяқталғанда жалғанады?
A) дауыссыз дыбыстарға
B) дауысты дыбыстарға
C) и, у дифтонг дыбыстарына
D) й, ш дауыссыздарына
E) дұрыс жауабы жоқ
40. -ов (-ова) қосымшасы сөздің соңғы буыны қандай дыбысқа
аяқталғанда жалғанады?
A) дауыссыз дыбыстарға
B) дауысты дыбыстарға
C) и, у дифтонг дыбыстарына
D) й, ш дауыссыздарына
E) дұрыс жауабы жоқ
41. Соңғы буынында ю, э, ё дауысты дыбыстар келетін орыс тілінен
енген сөздерге қазақ тілі қосымшалары қалай жалғанады?
A) жуан
B) ережені сақтамай
C) жіңішке
D) еріндік
E) буын үндестігі бойынша
42. Орыс тілінен енген сөздердің соңғы буынында я әрпі болса, оған
қандай қосымша жалғанады?
A) жуан
B) ережені сақтамай
C) жіңішке
D) еріндік
E) буын үндестігі бойынша
43. Кірме сөздер ог, уг дыбыстарына аяқталса, оған қандай қосымша
жалғанады?
A) жуан
76
B) ережеге бағынбай
C) жіңішке
D) еріндік
E) буын үндестігі бойынша
44. Кірме сөздер рк, рг, ск, кт, кс, нк, нг, лк, нкт дыбыстар тізбегіне
аяқталғанда қазақ тілі қосымшалары қалай жалғанады?
A) жуан
B) ережеге бағынбай
C) жіңішке
D) еріндік
E) буын үндестігі бойынша
45. Кль, брь, бль дыбыстар тізбегі мен жіңішкелік белгісіне
аяқталатын бір буынды сөздерге жалғанатын қазақ тілі қосымшалары
A) жуан
B) ережеге бағынбай
C) жіңішке
D) еріндік
E) буын үндестігі бойынша
46. Қосымша жіңішке түрде жалғанатын сөз
A) факт
B) клуб
C) кітап
D) дәріхана
E) дұрыс жауабы жоқ
47. Қосымшасы бұрыс жалғанған сөз
A) фестивалі
B) фестивальдан
C) лагерьға
D) банкі
E) дұрыс жауабы жоқ
48. Үндестік заңына бағынбай жалғанатын қосымша
A) -лық, -ді
B) -тал, -маш
C) -дар, -шы
D) -қ, -лау
E) -лы, -бен
49. Орфографиялық ережеге сай жалғанған жалғау
A) банкке
77
B) банктан
C) банкка
D) банктың
E) банкіге
50. 2007 жылы жарық көрген орфографиялық сөздіктің жауапты
редакторы
A) Р.Сыздық
B) Н.Уәли
C) Ә.Жүнісбек
D) М.Жүсіпұлы
E) С.Мырзабеков
51. «Емле және тыныс белгісі» атты еңбектің авторы
A) Р.Сыздық
B) Н.Уәли
C) Ә.Жүнісбек
D) М.Жүсіпұлы
E) С.Мырзабеков
52. «Жаңа әрiп пен жаңа емле және дыбыстарымыздың жiктерi» атты
кiтаптың авторы
A) Е.Омаров
B) Қ.Басымұлы
C) Ғ.Бегалиев
D) Т.Шонанов
E) Н.Сауранбаев
53. Шылауы бірге жазылған сөз
A) тыңдағасын
B) айтасың(ба)
C) оқыған(ды)
D) ермек(үшін)
E) дұрыс жауабы жоқ
54. Кей кезде түбір сөзбен бірігіп жазылатын шылау
A) ма, ме, ба, бе, па, пе
B) түгіл, тұрсын, тұрмақ
C) ақ, ау, ай
D) мен, бен, пен
E) ды, ді, ты, ті
55. Кей кезде түбір сөзбен бірігіп жазылатын шылау
A) туралы, сияқты
78
B) үшін, секілді
C) да, де, та, те
D) мыс, міс
E) дұрыс жауабы жоқ
56. Соң шылауы кездесетін сөз
A) келіпсің
B) келдің бе
C) келемісің
D) келесің
E) келгесін
57. Барлық сөзі бас әріппен жазылатын сөз
A) Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясы
B) Сыртқы Істер Министрлігі
C) Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты
D) Ұлттық Банк Қоры
E) Павлодар Мемлекеттік Педагогикалық Институты
58. Барлық сөзі бас әріппен жазылатын сөз
A) Сыртқы Істер Министрлігі
B) Қазақстан Халық Қаһарманы
C) Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты
D) Наурыз Мейрамы
E) дұрыс жауабы жоқ
59. Барлық сөзі бас әріппен жазылатын сөз
A) Алматы Қаласы
B) Ішкі Істер Министрлігі
C) Ғылым Академиясы
D) Президент Әкімшілігі
E) дұрыс жауабы жоқ
60. «Орфография» сөзі қай тілден енген?
A) латын
B) араб
C) орыс
D) грек
E) дұрыс жауабы жоқ
79
ІІ БӨЛІМ
ПУНКТУАЦИЯ
Тыныс белгілері туралы жалпы түсінік
Тыныс белгілері – адамның ойын дәл, нақты, түсінікті, тиянақты
етіп жеткізетін, жазу тіліне қызмет ететін шартты белгі. Тыныс
белгілері туралы ілім пунктуация деп аталады. Ол латын тілінің
«punctum» – «нүкте» деген сөзінен алынған.
Қазақ тілінде төмендегідей тыныс белгілерінің түрлері
қолданылады.
ТЫНЫС БЕЛГІЛЕРІ
Нүкте
Сұрау
белгісі
Леп
белгісі
Көп
нүкте
Үтір
Нүктелі
үтір
Жақша
Қос
нүкте
Тырнақ
ша
Сызықша
Тыныс белгілері қойылатын орындарына қарай екіге бөлінеді:
1)
Сөйлем соңына қойылатын тыныс белгілері: нүкте, сұрау
белгісі, леп белгісі, көп нүкте.
2)
Сөйлем ішінде қойылатын тыныс белгілері: үтір, нүктелі үтір,
жақша, қос нүкте, тырнақша, сызықша.
СӨЙЛЕМ СОҢЫНА ҚОЙЫЛАТЫН
ТЫНЫС БЕЛГІЛЕРІ
Нүкте
Сұрау белгісі
Леп белгісі
Көп нүкте
Кешкі
ауа
буалдырланып,
ала-бөле теңіз
жақ
түксиіп
тұрды. (Ә.Н.)
Сондай бір әлсіз
үміт ана көңілін
алдарқатып, өң мен
түстің
арасындай
есірік халде жүр
ме? (Ә.Н.)
Былайғы кезде де
ажал
шеңгелі
адам жағасын бір
сәт босатпапты-
ау! (Ә.Н.)
Кезегі келгенде күн басына да
бір зауал төніп, қара кебінге
оранып, бар әлем тіл тартпай,
түн құшағына кіріп бара
жатады ... (Ә.Н.)
129-жаттығу.
Сұралған
тыныс
белгілеріне
сәйкес
өзіндік
мысалдарыңызды келтіріп, кестені толтырыңыздар.
Әр бірыңғай
мүшеден
кейін
сұрау
белгісінің
қойылуы
Екпінсіз
бұйрық
мәнді
сөйлем
Аяқталмаған
ойдан
кейін
көп нүктенің
қойылуы
Ұранды
сөйлем
Аяқталмаған ойдың бірінші бөлігі
сұрау
мағыналы
болғандықтан,
сұрау белгісі мен көп нүктенің
қабаттасып келуі
80
130-жаттығу. Сөйлем соңындағы тыныс белгілеріне назар аударып,
қандай мәнде айтылып тұрғанын анықтаңыздар.
Үсік шалған қара қошқыл бетінің ұшына жас түйірлері қатып,
мұз бұршақтай бозарып тұр. (Ә.Н.) Қазандықтың астына қалаған сары
қи маздап жанып, үй іші жылына бастады. (Ә.Н.) Жасағанберген
шоққа беті қызып, маужырай бастады. (Ә.Н.) Биыл балық бағыты
қалай, тереңге неге кетті, тайызға қашан соғады? (Ә.Н.) Апырай,
неткен кәусар, неткен желікті саумал сүт еді сол! (Ш.А) Оһ, шіркін,
неткен тәтті су десеңші, осы судан ішкізген адамға құл болуға
Гүлсары дән риза! (Ш.А.) Ал соғыс жылдарының ішінде тұрғын
үйлердің тұрпаты қандай болады десеші? (Ш.А.) Жан-жақтан
соншама қонақ жиналған астардың тірлігі аз бола ма? (Ш.А.) Мүмкін,
Қаратай бұл жолы да мәжілістерде әбден құлақ үйренген сөздерді
естіп, одан келер-кетері шамалы деп, ескі әдетінше аулына тарта
бермек пе? (Ш.А.) Шіркін, конкурсқа қатысқан соң, бәйге алып шығу
деген қандай жақсы! (С.Ш.) Кеше Құнанбай, Бөжейдің араздығын,
жаманатын есітіп келген нағашы жұрт, енді артын күтіскенді көрсе,
көрсін! (М.Ә.) Туған жердің қымбатын ғылым іздеп, шет жайлап,
кітап қарап сарылып, көзінің майын тауысқан, көшенің шаңын көп
жұтқан шәкірт білмесе, кім білсін? (Ж.А.)
131-жаттығу. Мақал-мәтелдердің тиісті тыныс белгілерін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер.
1) Ақ қалпақты көрінсе атакем менің демес пе Ақ жаулықты
көрінсе енекем менің демес пе 2) Білімдіге дүние жарық білімсіздің
күні кәріп 3) Көтерем түйеден безбе салтанатың емес пе Тебеген деп
биеден безбе қос қанатың емес пе 4) Еріншектің ертеңі таусылмас 5)
Еңбек қылсаң ерінбей тояды қарның тіленбей 6) Жаманмен жолдас
болсаң кесірі жұғар жақсымен жолдас болсаң несібі жұғар 7) Тарта
жесе тай қалар қоя жесе қой қалар қоймай жесе не қалар 8)
Білімсіздің сөзі білектей білімдінің сөзі жібектей 9) Тазалық
денсаулық негізі, денсаулық байлық негізі 10) Қарның ашса қазан ас
ет болмаса сазан ас сазан тамақ емес пе сазанды жұрт жемес пе 11)
Өнер ағып жатқан бұлақ Білім жанып жатқан шырақ 12) Қарап
жатқан жыланның құйрығын неге басасың Шағайын деп шапшыса
неге шошып қашасың
81
132-жаттығу. Мәтінді мәнерлеп оқып, сөйлем соңына тиісті тыныс
белгілерін қойып, көшіріңіздер.
Адам атын ардақта
Әскербек әкесімен әзілдей сөйлесіп, күлімдеп жүреді Әкесі
Әлмен баласының көңілді жүргеніне мәз болады Бірақ бүгін көңіл
деген нәзік нәрсені күте білмей Әскербек әкесін ренжітіп алды Оқиға
ойда жоқта сөзбен шиеленісті Мектептен жақсы баға алып,
жайраңдап келген Әскербек әкесіне:
– Әлмен Әлменович, әдебиет сабағынан бес алғанымды
хабарлаймын – деді
Әншейінде танадай қара көздерін күлімдетіп, баласына елжірей
қарайтын, бұл жолы қалың қасты қабағын қарс жауып алды
– Балам, бойың менен биік бола бастағанға, ойың да биік бола ма
десем
– Құлдық ұрып, құлшылық етуге әзірмін, көке Не кінәм бар
– Әдептілік әкені құрметтеуден басталады
– Құрақ ұшып, құрмет көрсетіп тұрған жоқпын ба
– Мені «көке» деуші едің, енді тең құрбыңдай тергейтін
болыпсың «Ұрыс «сен» деген сөзден шығады» дейді халық
– Аты-жөніңізді толық айту да айып па
– Қазақ атам ұрпағын әрбір адамды құрметтей білуге үйретеді Ал
адамды құрметтеу үшін атын ардақтап, дәрежесін көтеріп, жасы мен
туыстық қатысына қарай ата, әже, апа, шеше, көке, тәте, жәке, аға,
ағатайым, нағашы, жиен, бөле деу керек
– Көке, кешіріңіз, шынында да, сый-құрмет көрсету осындай
ұсақ-түйектен басталады деп ойлаған жоқ едім
– Бұл рәсім ұсақ-түйек емес, ат тергеу – адамгершіліктің белгісі
– Ат тергеу келіндердің ғана міндеті емес пе
– Адамды өз атымен атамай, тіпті болмаса атының соңына
сыпайылап «еке» деген жұрнақты қосып айту – үлкен дәстүр
«Көкем», «Апам», «Ағатайым», «Атам» деген сөзді қосып айту –
сыпайылық Ол – халықтық дәстүр, мән қояр мәдениет белгісі
(«Халық тағылымы» кітабынан)
133-жаттығу.
Мәтінді
мәнерлеп
оқып,
өз
көзқарастарыңызды
білдіріңіздер. Сөйлем соңында қойылған тыныс белгілерінің ережесін
түсіндіріңіздер.
82
Сәлем...
Жаздың жайма-шуақ күні. Балтабек ағай баласы Батаймен кең
көшенің кестедей айшықты гүлзарының қасынан өтіп бара жатып,
бірге өскен құрдасымен кездесіп қалды:
– Ассалаумағалейкүм! – деп, ол Өтеннің қолын алды.
– Сәлем! – деп Батай күлімдеп иек қақты.
Былай шыға бере Балтабектің реңі бұзылып, қабағы түйіліп, көзін
жыпылықтата берді. Баласына адырая қарап ашуын төкті.
– Балам, мимырт болма!..
– Неге «мимырт» боламын, Жәке!
– Өтекеңмен жөндеп амандаспайсың ба? Иек қағып, танау көтере
салатын құрдасың емес ол.
– Сәлем! – дедім. Сәлемімді қабылдап, күлмең қағып, күле
сөйлеп еді ғой...
– Балам, ондай үлкен кісіге «сәлем» деп иек қаға салмай, адамша
амандасу қажет. Амандасу – адамның амандығына қуанып, ақ ниет
білдіру. Сәлем бергенде де инабаттылық пен әдептілік, сыпайылық
пен сыйласым керек. Қария кісілермен «ассалаумағалейкүм» деп
амандасады.
– Сөзіңіздің төркініне түсіндім, Жәке.
(«Халық тағылымы» кітабынан)
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi.html?page=7#ІІ_БӨЛІМ_ПУНКТУАЦИЯ___Тыныс_белгілері_туралы_жалпы_түсінік

title: -жаттығу - Пунктуациясы


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi.html?page=7#Орфография_бөлімі_бойынша_тест_тапсырмалары

title: -жаттығу - Пунктуациясы


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi.html?page=7#СӨЙЛЕМ_СОҢЫНА_ҚОЙЫЛАТЫН_ТЫНЫС_БЕЛГІЛЕРІ__Нүкте_Сұрау_белгісі_Леп_белгісі_Көп_нүкте

title: -жаттығу - Пунктуациясы