title:
-ды, -қан,
ортақ
етісті-с, болымсыздық-ме, шарттылық-се, 3-жақ-
ты қ
келді

text:
496
М ОРФОЛОГИЯ
түбірде жалпы грамматикалық мағына да, қосым-
ша да, жеке грамматикалық мағына да бір-бірінен
ерекшеленеді.
Түбір тұлға білдіретін м ағы на негізгі лекси-
калы қ м ағы н асы н ан туындап, жалпылануы ар-
қы лы сол сөз табы ны ң сөз табы ретінде қалы п-
тасқаннан кейінгі орны ққан, тұрақталған грам-
м атикалы қ м ағы н асы , сонды қтан ол м ағы н а
сөздің жеке тұрғандағы түрінен байқалса, сөз та-
бы ны ң тұ лғалы қ м ағы налары сөйлеу процесін-
де, ол сөздің басқа сөздермен қары м -қаты насқа
түсу нәтижесінде пайда болатын және белгілі грам-
м атикалы қ ф орм алар арқылы берілетін м ағы н а
болып табылады. Ол ф орма арнаулы граммати-
калық көрсеткіш тер арқылы көрінуі мүмкін не-
месе тілдің дам у бары сы нда грам м ати калы қ
көрсеткіштері түсіп қалып қалыптасқан я белгілі
бір тұлғадағы сөздермен синтаксистік қары м -
қатынасының тұрақталуы нәтижесінде пайда бо-
л а ты н а р н а й ы гр а м м а т и к а л ы қ м а ғ ы н а н ы ң
көрсеткіш і ретінде қалы птасқан нөлдік форма
болуы мүмкін. Сондықтан нөлдік форманың мән-
мағынасы түбір тұлға ыңғайында емес, білдіретін
м ағы насы арқылы өзі енетін грамматикалық ка-
тегорияны ң я парадигманың басқа түрлерімен
салыстырыла, жіктеле қарастырылғанда ғана ай-
қындалады. Я ғн и , мысалы, атау тұлғаны басқа
септік тұлғаларына негіз болатын түбір тұлғамен
бір деп аны қтау дұрыс еместігі ж оғары да айты -
лады, онда атау септік басқа септіктермен тең
дәрежеде болмас та еді, септік категориясы ны ң
бір түрі болып есептелмес те еді. Атау септіктің
арнайы грамматикалық формасы болмағанмен, бір
ж ағы нан, оны түбір тұлғада бөлек етіп таны та-
тынын, екінші ж ағынан, сол арқылы басқа септік
түрлерімен белгілі дәрежеде бірлікте тұрып, іштей
олардан саралануға негіз болатын субстанттық ма-
ғынасы, сөйлемнің предикатымен жақтық жағы-
нан қиыса байланысып, грамматикалық субъекті
сияқты атқаратын қызметі бар екенін ескермеуге
болмайды. Атау септіктің бұл ерекшелігі басқа
сөз таптарының сөйлем ішінде атау тұлғада тұрып,
бастауыш қызметін атқарып, субстантивтенуінен
айқын көрінеді.
Дәл осы сияқты
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=64#3_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Жуан_езулік_түрі:_А_ЗЫ_Қ_,_ЗАТ_т.б.__(19-1-__сурет)_Жасалымы

title: Жалпы сипаттамасы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
46
ФОІІЕТИКА
жартылай тербеледі (5-3), желбезек қатысына
қарай тербеліңкі; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп)
барып (1-2)
жасалады, ерін қаты сы на қарай
еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
тіл ортасы мен таңдай ны қ
тоғы сады (жуысады), тоғы сы м күш іне қарай
босаң тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп,
көмей
қуысы үлкейеді, үстеме жасалым орнына қарай
ауыз қуысты дыбыс болып табылыды.
Е стілім і:
тіл о р т а с ы м ен т а ң д а й д ы ң
тоғысымы (жуысымы) босаң леппен аяқталады,
тоғы сы м бітіміне
қарай босаң лепті; дауыссыз
ызың дыбысталады, үн қатысына қарай ұяң; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Г10 жіңішке еріндіктүрінің айырым белгіпері
Жасалым белгілері:
тіл ортасы, тоғы сыңқы
(жуысыңқы), ілгерінді, тербеліңкі (ұяң), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері:
б о с аң т о ғ ы с ы ң қ ы
(жуысыңқы), ауыз қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері:
босаң лепті, ұяң, жіңішке,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Ж алпы
си п а т т а м а с ы :
тіл
о р т а с ы ,
т о ғ ы с ы ң қ ы ( ж у ы с ы ң қ ы ), ұ я ң , іл г е р ін д і
(жіңішке), еріндік дауыссыз дыбыс.
3 дауыссыз дыбысының үндесім түрлері
Жуан езулік түрі: А ЗЫ Қ , ЗАТ т.б.
(19-1-
сурет)
Жасалымы:
тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
ж инақы жуысады (2-2),
жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз куысында кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қарай кей ін ді; дауыс
желбезегі жартылай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін жазылып (езу
тартып) барып (1-3) жасалады, ерін қатысына
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
тіл ұшы мен қызыл иек өзара
босаң жуысады, жуысым күшіне қарай босаң
жуысыңқы; ауыз қуысы үлкейіп,
көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і:
тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к тің
жуысымы босаң леппен аяқталады , жуысым
бітіміне қарай босаң лепті; дауы ссы з ызың
дыбысталады, үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қатысына қарай жуан және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
3 жуан езулік түрінің айырым белгілері
Достарыңызбен бөлісу:


title: ол - инженер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
ол - инженер
не
ол оқиды
дегендегі 3-ж ақ жіктік жалғауды, ол қатардағы
1-2 ж ақ тұлғалары және мағыналарымен салыс-
тыра қарап,
сен оқы, сен сөйле
дегендегі 2-ж ақ
бұйрық рай тұлғасын осы қатардағы 1 және 3-жақ,
сонымен бірге 2-ж ақ сыпайы және көпше тұлға-
лары мағыналарымен, сондай-ақсендеген сөзбен
байланы сқа түсуімен салыстыра қараудың нэти-
жесінде бұл тұлғаны бұй ры қ райды ң, жіктік
ж алғаудың нөлдік формалары деп айта аламыз.
О йы мы здың дұры сты ғы н көрсететін тілімізде
тағы мынадай ф акт бар. Егер түбір тұлға мен
сөйлеу процесінде пайда болатын формасыз тұлға-
ның арақаты насы н, сон д ай -ақ грамматикалық
ф орма мен м ағы н ан ы ң сәйкестігін сыртқы түр
ұқсасты ғы негізінде тек формальды түрде ғана
айқы ндайты н болсақ, әрбір ұқсас тұлғаларды ң
мағына ерекшеліктері мен қызметі өзгешелікгерін
ескермесек, олардың табиғаты н дұрыс түсініп,
сы ры н ашу мүмкін болмас еді. О сы ған орай
етістік түбір мен 2-ж ақ бұйры қ рай тұлғалары-
ның сырт сәйкес келуін бір деп қарайтын болса,
етістіктің ш ақ, рай т.б. тұлғаларда кездеспегені-
мен, болымсыз етістік, етіс, күш ейткіш етістік
тұлғалары нда кездесетін 2-ж ақ бұйры қ түрімен
сәйкестікті қалай түсіндірер еді? Я ғн и , кел,
бар
деген түбірлерге бұйры қты қ, 2-ж ақты қ, жеке-
шелік м ағы на тән дейтін болсақ, ондай мағына-
лар 2-жақ бұйрықты, жекеше, анайы кел-м е,
бар-
ма
деген болымсыз етістік түріне де,
кел-тір, кел-
гіз, бар-ғыз, кел-іс, бар-ыл
т.б. сияқты етістіктің
етіс түріне де,
кел-іңкіре, бар-ыңқыра
тәрізді
күшейтпелі етістік түріне де тән деп мойындауы-
мыз керек, ал сонда бұларды да етістіктің түбір
тұлғалары деп тануымыз керек пе? Бұлар етістіктің
түбір тұлғасы емес екендігі дәлелдеуді қажет ет-
пейді. Бұлардың барлы ғында да бізді адастырып
ж үрген ж ай т, б ір ін ш ід е н , етістік түбірі де,
етістікгің етіс, күшейтпелі етістік, болымсыз етістік
тұлғалары да, сырт ж ағы нан бұйрық рай форма-
сымен сәйкес келуі, соны ң нәтижесінде, екінші-
ден, етістік осы тұлғаларда айты лғанда, еріксіз
ойымызда сен деген сөздің оны м ен байланысы
тұрады. Я ғн и , кел,
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
бар,
келме,
барғыз - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ЕТІСТІК
497
летіндігін, “ етістіктің түбірі - бұ й р ы қ райды ң
2 -ж а ғ ы ” деген ан ы қтам ан ы ң қате екендігін,
етістіктің түбірі басқа сөз таптары ны ң түбірлері
сиякгы жеке тұрып қолданыла алмайтынын көрсе-
теді. И .Е.М амановты ң: “Түркі тілдерінде түбір
етістіктер еш қаш ан басқа сөздермен тіркеске ен-
бейді де, сол күйінде дербес сөйлем мүшесі бола
алмайды. Етістіктер есімшеүкосемше, қимыл есімі,
рай формаларымен түрленгенде басқа создермен
синтаксистік қатынасқа еніп^ сөйлем мүшесі қыз-
метінде жұмсалады” , - деген пікірінің өте дұрыс
екенін байқаймыз.
Етістіктің түбір тұлғасы қимылды, іс-әре-
кетті, процесті т.б. білдіреді және ол - етістіктің
жеке сөз табы ретіндегі жеке тұрғандағы семан-
тикалық белгісі, негізгі жалпы грамматикалық
м ағы насы , ал бұйрық райдың 2-ж ағы сол
етістіктің сойлеу процесінде басқа создермен
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=645#Етістіктің_түбір_тұлғасы_қимылды,_іс-әре-_кетті,_процесті_т.б._білдіреді_және_ол_-_етістіктің_жеке_сөз_табы_ретіндегі_жеке_тұрғандағы_семан


қарым-қатынасқа түсудің нәтижесінде пайда бо- латын, грамматикалық нолдік форма арқылы корінетін түрлену мағынасы, яғни категориялық грамматикалық мағынасы болып табылады. Ал енді қазақ тілінде бұйры қ райды ң 2-ж ақ
анайы түрінің сырт тұлғасы әуелден-ақ етістіктің
түбір тұлғасымен бірдей болған ба? деген заңды
сұрақ туады. О ған жауап беру үшін бұйрық рай-
ды ң ж аққа қарай жіктелу ретін еске түсірейік.
Жекеше
Копше
мен бар-айын, кел-ейін
біз бар-айы қ, кел-ейік
сен бар-, кел -
сендер бар-ыңдар, кел-
іңдер
сіз бар-ы ңы з, кел-іңіз
с ізд е р б а р -ы ң ы з д а р ,
кел-іңіздер
ол бар-сын, кел-сін
олар бар-сын, кел-сін
Әриие, 1 және 3-жақтарда бұйры қты қ ма-
ғы на 2-жақтағыдай емес. Ол түсінікті де, өйткені
адам өзіне-озі (1-ж ақ) немесе көрінбеген бөгде
біреуге (3-ж ақ) тыңдап оты рған адам ға (2-жақ)
қараты лған сияқты толы қ мәнде бұйыра алмай-
ды. Сол ерекш елігіне ж әне 1 мен 3-ж ақты ң
қ о сы м ш а тұ л ға с ы н а қ арап , кей бір ғалы м дар,
1 және 3-жақтарды бұйрық рай жүйесінен бөліп
қарау керек деген де пікір айтқан. Бірақ бұлар-
дың ондай м ағы на ерекшеліктері оларды бөлек-
бөлек грамматикалық категорияны ң я парадиг-
маның корсеткіші деуге негіз бола алмайды.
Осы жүйедегі 2-жақтың жекеше, сыпайы түрі
мен 2-жақтың көпше анайы және сыпайы түрінің
тұлғаларына назар аударайық. Олардың қосым-
ш алары : 2 -ж ақ ж екеш е сы пайы түрінде
-ңыз, -ңіз, -ыңыз, -іңіз, көпш е анайы түрінде
-ңдар, -ңдер, -ыңдар, іңдер, сыпайы:
-ңыздар, -ңіздер, -ыңыздар, іңіздер. Бұл қосымш аларды
-ың (-ің, -ң), -ы з(-із) -ың(із); -ың (-ің, -ң), -дар -(дер), -ың (-ің ,-ң ) ы з(із)+дар(дер) деген бөліктерге
бөлуге болады:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=646#-ңыз,_-ңіз,_-ыңыз,_-іңіз,_көпш_е_анайы_түрінде_-ңдар,_-ңдер,_-ыңдар,_іңдер,_сыпайы:_-ңыздар,_-ңіздер

title: қарым-қатынасқа түсудің нәтижесінде пайда бо-


-дар, -дер кө п тік ұ ғы м н ы ң
көрсеткіші,
-ыз(із)- сыпайылық мәнді білдіруші,
ал
-ың, -ің, -ң - екінш і ж ақтың көрсеткіш і.
Д емек, б ұй ры қты қ және 2-ж ақты қ (катего-
риялық) грамматикалық мағынаны білдіретін ар-
найы грамматикалық форма, яғни, етістіктің түбір
тұлғасы нан өзге екенін көрсететін грамматика-
л ы қ көрсеткіш і осы болған. Ол жеке тұрғанда
(2-жақ анайы, жекеш е түрінде) түсіп қалып қол-
д аны лған да, бұл форма сырттай ғана етістіктің
түбір тұлғасы м ен ұқсас болып кеткен, ал басқа
қосымшалармен қабаттасып келгенде, оның құра-
мында сақталып қалған. Бұл процесс кейінгі кездің
жемісі емес, ертеректе болған, сөйтіп, бұйры к
райдың 2-ж ақ ж екеш е, анайы түрінің мағы насы
сақталып, грамматикалық формасы түсіп қалып,
нөлдік тұлғада жұмсалуы, яғн и етістіктің түбір
тұлғасы м ен сырттай сәйкес келуі тұрақты нор-
маға айналған.
Сөйтіп, бірінш іден, етістіктің түбір тұлғасы
мен бұйрық райдың 2-жақ тұлғасы бір емес, олар
сыртқы түрі ж ағы н ан ғана сәйкес келеді, сон-
ды қтан оларды ажырата білу керек, екінш іден,
етістік түбірлері тікелей жіктелмейді, түбір тұлға-
сында белгілі бір м ағы на қимыл білдіргенмен,
түбір күйінде тікелей сөйлем ішінде қолданы л-
майды, тек етістіктің белгілі грамматикалық тұлға-
ларын (есімш е, косемш е, ш ақ, рай т.б.) ж ам ы -
лып ж әне сол тұлғалар негізінде ғана жіктеліп
барып ж ұмсалады. Тек қана қазіргі тілімізде
отыр, тұр, жатыр (жат), жүр деген қалып етіс-
тіктері тікелей жіктеліп, қолданылады. Қалып ет-
істіктері тек тікелей жіктеле алу ж ағы нан ғана
емес, басқа да сипаттары жағынан ерекшеленеді:
3-жақ жіктік тұлғасы мен бұйрық райдың 2-жақ
тұлғасы сәйкес келеді:
ол отыр - сен отыр, ол тұр - сен тұр, ол жүр - сен жүр, текжатыр етістігі ғана 3-жақта


title:
ол жатыр
болып, бұйры қ райдың
2-ж ағы н д асен
жат

text:
4УЙ
і ү ш ғ ф о л ш и м
Ол отыр - ө, тұр - ө, жүр - ө, инженер - ө,
жатыр - ө, көрер - ө;
Біз отыр-мыз, тұр-мыз, жүр-міз, жатыр-мыз,
инженер-міз, көрер-міз;
Сендер оты р-сы ңдар, тұр-сы ңдар, жатыр-
сыңдар, жүр-сіңдер, инженер-сіңдер, көрер-сіңдер;
Сіздер отыр-сыздар, тұр-сыздар, жатыр-сыз-
дар, жүр-сіздер, инженер-сіздер, көрер-сіздер;
Олар оты р - ө, ж аты р - ө, тұр - ө, жүр - ө,
инж енер - ө, көрер - ө.
Қалып етістіктерінің бұндай ерекш еліктері
олардың түбір тұлға емес екендігінен болып отыр.
Қазіргі кезде түбір деп айты лы п ж үргенм ен,
етістіктің белгілі формалары негізінде қалыптас-
қан да, онда сол ф ормаларды ң грамм атикалы қ
қасиеті қалы п қой ған .
Жатыр
етістігінің
жат
түрінде қолданылуы оны ң түбір емес екендігін
корсетеді. С он д ай -ақ
отыр
етістігі
ол тұр - ол
тұрар
тұлғасы нан қалы птасқанды ғы белгілі. Ал
тұр
м ен
жүр
де, етістіктің
түрүр
және
жүрүр
тұлға-
ларынан қалыптасқан, кейін соңғы-ұр,
-үр
қосым-
шасы түсіп қалғанмен, оның грамматикалық қаси-
еті, процессуальдық мәні сақталып қалудың нәти-
жесінде қалып етістіктері осындай ерекшеліктер-
ге, яғни әрі түбір тұлға ретінде 2-жақ бұйрық рай
тұлғасымен ом оним форма құрап, әрі процессу-
альдық мәні сақталып, осы шақтың (нақ осы шақ-
тың) негізгі грамматикалық көрсеткіші болып са-
налып, 3-ж ақ жіктік жалғау тұлғасында, нөлдік
формада жұмсалуға ие болған.
С онда қалы п етістігінің осы мәндері бір
тұлғадағы ерекшеліктері ме? деген сұрақ туады.
Қ ал ы п е т іс т ік т е р ін ің о сы н д ай әр түрлі
мәндері бар бір ғана тұлғасы ны ң көрінісі емес.
Мысалы,
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=648#Жатыр_етістігінің_жат_түрінде_қолданылуы_оны_ң_түбір_емес_екендігін_корсетеді._С_он_д_ай_-ақ_отыр_етістігі_ол_тұр_-_ол


title:
тұр
- түбір десек, сен
тұр - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
тұр - түбір десек, сен
тұр - бұйры қ
райды ң 2 -ж ағы (ж екеш е, анайы түрі),
ол түр -
3-жақта жіктеліп қолданы лған, бұлардың м ағы -
налары қандай әр түрлі болса, формалары да сон-
дай әр түрлі, түбірден басқасы - әр грамматика-
лы қ категорияны ң нөлдік формалары.
7.2. Е Т ІС Т ІК К А ТЕГО РИ Я Л А РЫ Ж Ә Н Е О ЛА РД Ы Ң
Е Р Е К Ш Е Л ІК Т Е Р І
Етістік, ж оғары да корсетілгендей, семанти-
калық мәні айқы н болса да,'грам м атикалы қ си-
паты сан салалы, түрлену тұлғалары әр алуан сөз
табы. Басқа сөз таптары ндағы дай, морфология-
лы қ құрам ы на қарай түбір (мейлі негізгі, мейлі
туынды я күрделі түбір түрлерінде) және әр түрлі
грамматикалық түр-тұлғаларға бөліну етістікке де
тән. Бірақ етістік түбір тұлғада сөздің лексика-
л ы қ м ағы насы н және лекси калы қ м ағы наны ң
ж ал п ы л ан ы п , абстракц и ялан уы нәтиж есінде
қалыптасып туады, жалпы грамм атикалы қ ма-
ғы наны білдіргенмен, сол күйінде сөйлеу проце-
сінде басқа сөздермен тікелей синтаксистік қарым-
қаты н асқа түсе алмайды, сонды қтан да етістік
сөйлемде түбір күйінде қолданылмайды.
Айталы қ, сын есім, сан есім, есімдік, үстеу
көбіне сөйлемде түрленбей-ақ, ешбір граммати-
калы қ тұлғалар үстемей-ақ түбір күйінде қолда-
нылып отырады. Тіпті зат есім де түбір тұлғада
екінш і бір зат есіммен тіркесіп, аны қтауы ш ты қ
қаты наста
(темір күрек, қабырға сағат т.б.) не-
месе кейбір шылаулармен ған а (мысалы,
радио арқылы тыңдады, бала туралы әңгім е болды, қала сайын үй салынды т.б. тәрізді) тіркесіп, әр
түрлі синтаксистік қатынаста жұмсала алады. Әри-
не, зат есімнің атау тұлғада сөйлемнің бастауыш
қызметінде және 3-жақта баяндауыш қызметін-
де немесе ілік, табыс септіктердің тү с іп к а л ы п ,
сыртқы түрі ж ағынан, жоғарыда көрсетілгендей,
түбірге ұқсас тұлғада қолданы луы ны ң сыры
бүтіндей өзгеше. Ал,


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=649#(темір_күрек,_қабырға_сағат_т.б.)_не-_месе_кейбір_шылаулармен_ған_а_(мысалы,_радио_арқылы_тыңдады,_бала_туралы_әңгім_е_болды


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=64#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жіңішке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Ж_алпы_си_п_а_т_т_а_м_а_с_ы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=64#Жасалым_белгілері:_тіл_ортасы,_тоғы_сыңқы_(жуысыңқы),_ілгерінді,_тербеліңкі_(ұяң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: тыңда, дала, Жамбылды - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
ЕТІСТІК
499
тыңдатқызба, сен тыңдатқырама.
Ал бұлардың
түбір емес екендігі өзінен өзі - түсінікті.
Сөйтіп, қазақ тіліндегі сөз таптары ны ң бірі
болып танылатын етістік өзіне тән белгілі м ағы -
на білдіре алатын, бірақ қазіргі кезде сол күйінде
қолданылмайты н түбір тұлға және неше түрлі
грамматикалық мағынаның тұлғалық көрсеткіш-
тері болып табылаты н ф ормаларды ң түрлену
жүйесінің бірлігінен тұрады. Етістік түбірдің грам-
матикалық сипатын айқындауда кездесетін пікір
ала-құлалы ғы немесе тіпті кейде оны ң мәніне
түсінбеушілік етістік категорияларының ерекше-
ліктерін анықтап, оларды жіктеуден де байқалып
жүр. Әдетте^етістіктің түбірден өзге формалары -
ның жүйесі мынадай грамматикалық категория-
лар ы ңғайы нда қаралады: 1) қимыл атауы кате-
гориясы; 2) салтгылық және сабақтылық катего-
риясы; 3) етіс категориясы; 4) болымдылық және
болымсы зды қ категориясы; 5) амалдың өту си-
паты категориясы ; 6) есім ш елер категори ясы ;
7) көсемшелер категориясы; 8) рай категориясы;
9) шақ категориясы; 10) жіктік, коптікж алғаула-
ры ны ң ш аққа қатысы. Кейбір терм индік айыр-
маш ылықтарды есептемегенде, бұл қазақ тілі
оқулықтары мен етістік жайында жазылған еңбек-
терге тән болып келеді.
Етістік тұлғалары ны ң жүйесін, оны ң грам-
м атикалы қ сипаттарын түсіну үшін етістіктің
сойлемде (сөйлеу процесінде) қолданылу ерек-
шеліктеріне назар аударайық. Ең алдымен, жоға-
рыда көрсетілгендей,
Достарыңызбен бөлісу:


title: етістік түбір тұлғасында - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
етістік түбір тұлғасында
түрып колданылмайды.
Етістіктің бұй ры қ рай
(2-ж ақ анайы) сырттай қалып етістіктерінің 3-
ж ақта
(ол отыр, тұр, жүр тәрізді)
қолданылуын
түбір тұлғамен барабар деп түсіну қате екені тағы
да жоғарыда ескертілді, оны естен шығаруға бол-
майды. Екіншіден, етістік тек жіктеліп барып не-
месе кейде
-у
тұлғалы тұйық етістік (қимыл атауы),
анықтауыш ты қ қаты наста - есімше, адвербиал-
ды қ мәнде косемше түрлерінде ғана қолданыла
алады:
оку үшін келді, оқыған бала, айтар соз,
беретін жауап, дауыстап оқыды, жүре сойлесті,
оқығалы келдіт.б.
Үшіншіден, етістік түбірлері
отыр, тұр, жатыр
қалып етістіктері мен бүйрық
рай гұлғасын есептемегенде тікелей жіктелмейді.
Оның үстіне етістіктің түбір тұлғасына үстелетін
ф ам матикалы қ формаларының бәрі де, жоғары-
да көрсетілгендей, бірдей жіктеле бермейді, яғн и
-ыңқыра, -іңкіре, -ңқыра, -ңкіретұлғалы
күшейт-
пелі етістік (кей еңбекте сипат тұлғасы деп ата-
лады), етіс тұлғалары, болымсыз етістік түрлері
тікелей жіктелмейді, оларға түбір тұлға сияқты
есімше, көсемш е, рай, ш ақ тұлғалары ны ң бірі
үстелгенде ғана, ж іктік жалғау ж алғана алады.
Төртіншіден, етістік формаларының белгілі жал-
ғану тәртібі бар: түбірге тікелей жақын етіс тұлға-
лары, одан кейін күш ейтпелі етістік, одан соң
ғана болымсыз етістік формасы жалғанып, бұлар-
дан кейін ғана рай, ш ақ, есімше, көсемше тұлға-
лары ны ң бірі қосы лы п барып етістік жіктеледі:
жүргіз-іңкіре-ме-се-к, сойле-т-кіз-бей-міз, айт-
ыл-ыңқыра-ма-йтынт.б.
Әрине, рай, ш ақ, есім-
ше, көсемше тұлғалары етістік түбірге тікелей де
жалғана алады:
кел-ген, кел-се-к, кел-е-мін, кел-
іп-ті, кел-ер
т.б. С о н д ай -ақ етіс, күш сйтпелі
етістік, болымсыз етістіктұлғалары бірінің үстіне
екіншісі қосыла берсе, рай, ш ақ, есімше, көсем-
ше тұлғалары олай бірінен соң екінш ісі қосы л-
май, етістікке оларды ң біреуі ғана жалғанады:
Достарыңызбен бөлісу: |


title: сөйле-т-кіз-бей-мін - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
сөйле-т-кіз-бей-мін немесе
сойле-т-кіз-бе-п-пін немесе
сойле-т-кіз-бе-ген-мін немесе
сойле-г-кіз- бе-се-м т.б. Б ұны ң озі етістіктің басқа тұлғала-
рына қарағанда, рай, шақ, есімше, косемше тұлға-
лары грамматикалық сипаты ж ағынан қатарлас,
реттес, мәндес, қы зметтері ж ақы н, ы ңғайлас
екендігін көрсетеді. Бұл сияқты ерекш еліктер
етістік формаларының білдіретін мағы налы қ си-
патынан да байқалады.
Етістіктің салтты лы қ және сабақты лы қ си-
паты оның жалпы ф ам м атикалы қ семантикасы-
на, я ғн и тура объектіні қажет ету-етпеуіне бай-
ланысты екені белгілі. С алтты лы қ-сабақты лы қ
мәнді көрсетерлік етістіктің арнайы ф ам м атика-
лық (парадигмалық) формалары жоқ. Етіс жұрнақ-
т а р ы н ы ң к ө п ш іл ігі с а л т т ы л ы қ -с а б а қ т ы л ы қ
мәнмен, я ғн и өзгелік етіс сабақтылықпен, оздік
етіс пен ыры қсыз етіс салт етістікпен байланыс-
ты, бірақ бұл қасиет оны ң бірден-бір ф ам м ати -
калық корсеткіші емес. Салттылық-сабақтылық
мән етістіктің грамматикалық мағынасы арқылы
түсініліп, сөйлеу процесінде тура толықтауышты
(тура объектіні) меңгеру-меңгермеу сипаты не-
гізінде көрінеді. Сойтіп, бұл құбылыс етістіктің
таза ф ам м атикалы қ сипаты емес, әрі тікелей се-
мантикалық, әрі синтаксистік-қатынастық қаси-
еттерінің көрінісі болып табылады. С онды қтан
салттылық-сабақтылық сипатгы (фамматикалық
ерекшелікті) етістіктің лексика-грам м атикалы қ
категориясы деп таны ған жон.
Рас, қазақ тіл білімінде етістік категорияла-
рын осындай ерекшеліктеріне қарап, бірнеше топ-
қа бөлу тәжірибесі бар. Педучилищеге арналған
оқулықта етістікті лексика-семантикалық катего-
риялар (көсемше, есімше, болымды және болым-


title: МОРФОЛОГИЯ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
500 МОРФОЛОГИЯ сыз етістік, сабақты және салт етістіктер, етістер)
және грамматикалық категориялар (рай, шақ) деп
екі топқа боледі. И.М аманов етістік атаулыны ең
алдымен
негізгі етістік және
функциялық етістік деп екіге бөліп, одан кейін негізгі етістіктің өзін
түбір етістіктер ж әне
модификациялы етістік- т ердрп бөліп, “түбір етістіктерге сөздің лексика-
л ы қ м ағы насы н білдіретін бөлігі жатса, модифи-
кациялы етістіктерге белгілі қосымш алар немесе
көм екш і етістіктер арқылы үстеме грамматика-
л ы қ м ағы на білдіретін етістік ф ормалары н” жат-
қызады, яғн и модификациялы етістікке етістіктің
салт және сабақты етіс, күшейтпелі етістік, күрделі
етістік, сыпат, болымсыздық етістік категорияла-
ры енеді де, олар мынадай тәртіппен сатылап
бөлінеді: “ Бірінші орында түбір етістіктер, екінші
орында модификациялы етістіктер, үшінші орында
функциялық етістіктер тұлғалары, тортінші орын-
да рай, ш ақ категориялары” .
Автор функциялық етістік тұлғаларына жіктік
және тәуелдік жалғаулары арқылы ж аққа бөлініп
жіктелетін тұйы қ етістік, көсемше, есімше, шарт-
ты рай түрлерін жатқызады. Бірақ автордың “Осы
ф ун кциялы қ етістіктердің жіктелуі арқы лы етіс-
тіктердің рай, ш ақ формалары пайда болады ” , -
деген пікірлерімен келісуге болмайды, ойткені рай,
ш ақ м ағы н ал ар ы етістіктің ж іктелу тұлғасы
(жіктік ж алғаулары ) емес, одан бөлек арнайы
грамматикалық формалары, яғн и олардың грам-
матикалық мәні есімше, көсемше формалары ар-
қылы беріледі, ал жіктелу - ж ақ категориясының
көрсеткіш і. Етістік түбірге бірінш і болып етіс
тұлғалары және күрделі етістіктер, екінші орын-
да қим ы лды ң өту сипатын білдіретін категория
тұлғасы, үшінші орында модаль категориясының
корсеткіш тері, төртінш і орында рай тұлғалары
тұрады, жіктікжалғаулары, көсемше, есімше және
тұйы қ етістік корсеткіштері - етістікті аяқтайтын
формалар. Бұдан етістікгің грамматикалық тұлға-
лары өздері білдіретін мағы налы қ ерекшеліктері
ж ағы н ан да, сөзге ж алғану тәртібі ж ағы н ан да
бірдей емес екенін, оларды бір қатарға қойы п
қарауға болмайтынын байқаймыз. Бұл - бір. Екін-
шіден, осымен байланысты, жалпы грамматика-
л ы қ категория деген ұғымды және етістік сөз
табы на байланы сты оны ң шегін айқы ндап алу
қажет. Ө йткені әр зерттеуші бұл ұғымдарды
өзінше түсінеді. Грамматикалық категорияның сөз
таптары дегеннен бастап (сөз таптары категория-
сы, есімдер категориясы, етістік категориясы, зат
есім категориясы, сын есім категориясы, сан есім
категориясы, жалғау, жұрнақ категориялары т.б.)
жалғаулар мен сөз тудыратын және сөз түрлен-
діретін категорияға дейін бөлініп жіктелуі - осы-
ның көрінісі. Бұдан грамматикалық категория
деген ұғы м ны ң мәні мен озіндік сипаты айқы н-
далмай, оны ң ш екарасы бөлінбей, басқа ұғы м -
дармен араласып кетіп отыр. Тіпті кейде бір ғана
тұлға бірнеш е грам м ати калы қ категорияны ң
көрсеткіші болып, әр түрлі грамматикалық кате-
гория деп аталу қаупі байқалады. Мысалы: есім-
шенің


title: -ған, -ген, -қан, -кен - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ЕТІСТІК
501
м ағы налы қ-тұлғалы қ, құрам ды қ түрлері және
мағыналық топтары деген ұғымдарды бір-бірімен
шатастыруға болмайды.
М ысалы, сын есім нің сапалы қ және қаты с-
ты қ болып бөлінуі -сы н есімнің м ағы н алы қ -
құрам ды қ түрлері деп таны лады . Есімдіктің
жіктеу, сілтеу, сұрау, топтау, белгісіздік, болым-
сыздық, өздік есімдіктер болып бөлінуі есімдіктің
мағы налы қ топтары деп аталады. Бұндай топтар
түрленбейтін, грамматикалық ж ағы нан өзгеріске
түспейтін сөз табы -үстеуде де бар. Бірақ бұлар
грамматикалық категория болып табылмайды.
Демек, м орф ологиялы қ тұлғадан сөз табыны ң
грам м атикалы қ категориясы оны ң оз іш інде
белгілі топ құрай алатын грамматикалық м ағы -
налар ж иы н ты ғы на ж әне соған сәйкес түрлену
жүйесімен, парадигмалық сипатымен тікелей бай-
ланысты. Бірақ түбір білдіретін жалпы грамма-
тикалы қ м ағы наға тигізер әсері ж ағы нан, пара-
дигмалық түрлену тұлғалары арқылы берілуі жа-
ғынан грамматикалық категориялар біркелкі емес.
Бірде грамматикалық мағыналар жүйесі түбірдің
ж алпы грам м ати калы қ сем антикасы арқы лы
корініп, жүзеге асып отырады. Әрине, ол грам-
матикалық семантиканы (мағынаны) лексикалық
м ағы надан ажырата білу керек. М ысалы, зат
есімнің жалпы грамматикалық мағынасы ж ағы -
нан ж алқы ж әне жалпы болып бөлінуі немесе
адамға байланы сты (кімдік) зат және адамнан
басқаға байланы сты (нелік) зат болып бөлінуі
сөздердің тек лексика-грамматикалық семантика-
сына байланысты, ондай мағы на грамматикалық
тұлғалар, түрлену жүйесі арқылы берілмейді.
Осындай ерекш еліктер ж оғары да көрсетілген
етістіктің салтты лы қ-сабақты лы қ қасиетінен де
аны қ көрінеді.
-г
Етісиктің ф ам матикалы қ категорияларының
жіктелуінде (топталуында) мынадай елеулі ерек-
шеліктер бар. Бірінш іден, ол - етістік түбірінің,
бір ж ағынан, ф ам м атикалы қ сипатын өзгертпей,
екінші жағынан, түбірдің семантикасына (мағы-
насына) аз да болса өзгеріс енгізіп, басқаша ф ам -
матикалық м ағы на немесе жаңа мән үстейтін
тұлғалар. Олар, әдетте, етістіктің басқа тұлғала-
рынан түбірге бұрын жалғанады. И.М амановтың
оларды модификациялы етістік деп ерекше бөлуі
тегін емес. Бірақ оны таза ф ам м атикалы қ мағы -
намен сыбайластыру, сөйтіп, “етіс, күшейтпелі
етістік, күрделі етістік негіздері түбір етістіктер-
ге, таза грамматикалық м ағы на үстейтін моди-
ф икациялы ф ормалар болып табылады” , - деп
түбір м ағы насы на тигізетін кейбір өзгерістерді
ескермеу олардың сипатын аш уға көмектесе ал-
майды. С онды қтан етістік тұлғалары ны ң бұл
түріне лексика-семантикалық та, ф ам матикалы қ
сипат та тән. О ларға салтты лы қ-сабақты лы қ
етістік категориясы, етіс категориясы, күшейтпелі
етістік категориясы, болымсыз етістік категория-
сы жатады.
Бұл категорияның бір түрінде тұрған етістік
тұлғасы ны ң түбір етістіктен ф ам м ати калы қ си-
паты ж ағы нан өзгешелігі, айы рм аш ы лы ғы бол-
майды: 1) бұйры қ райдың 2-ж ақ анайы түрімен
сәйкес, ұқсас келеді, яғн и омоформалық сипатта
болады; 2) сол күйінде қолданылмайды, яғн и тіке-
лей басқа сөздермен синтаксистік қары м -қаты -
насқа түсе алмайды; 3) тікелей жіктелмейді; тек
рай, ш ақ (есімше, көсемш е) тұлғалары н үстеп
барып қана жіктеле алады. Қалып етістіктерінің
Достарыңызбен бөлісу:


title: (отыр, түр, жүр, жатыр) - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
502
М О Р Ф О Л О Г И Я
дың болуын емес, керісінше болмауын көрсетеді,
сөйтіп, тікелей түбір сем антикасы на әсер етеді,
ал, рай, ш ақ (есімш е, көсемш е), ж ақ тұлғалары
түбір сем антикасы на (м ағы насы на) еш бір әсер
етпей, тіке соны ң үстіне қосы м ш а мән (грамма-
тикалы қ м ағы на) үстейді. М іне, осындай лекси-
ка-сем антикалы қ және грамматикалық сипатта-
ры ж ағы нан болымсыз етістік тұлғасы рай, ш ақ,
есімше, көсемше тұлғаларынан гөрі етіс, күшейт-
пелі етістік тұлғалары на ж ақы н болғанды қтан,
оны (болы мсы з етістікті) да етістіктің лекси ка-
ф ам матикалы қ категориясы қатарына жатқызған
дұрыс.
Е кінш іден, етістік түбірінен, бір ж ағы н ан ,
ф ам м ати калы қ сипаты өзгеше, екінші ж ағы нан,
оның семантикасына (мағынасына) ешбір озгеріс
енгізбей, соның (сол түбір білдіретін және қосым-
ш асы бар болса, лексика-ф ам м атикалы қ катего-
рияны ң білдіретін мағы насы ның) үстіне қосым-
ша грам м атикалы қ қана м ағы н а үстейтін ж әне
тікелей жіктеле алатын рай, ш ақ сияқты тұлға-
лар ж үйесінің ж иы нты ғы етістіктің таза грамма-
тикалы қ категориясы деп аталады. Мысалы,
Достарыңызбен бөлісу:


бар- с а -м , бар-ғы-ң келеді; бар-сын, бар-ған-мын, бар-ып-ты сияқты етістік ф ормалары нда
бару қим ы лды еш бір озгеріске түспей, о ған тек сол
қимылдың болуында шартгылық, қалау, ниетгілік,
бұйры қ-тілек, откен ш ақты қ мәндер сияқты мо-
дальды қ үстелген.
С ойтіп,
етістіктің грамматикалық катего- рияларын лексика-грамматикалық (салт-сабақ-
ты етістік, етіс, күшейтпелі етістік немесе корініс,
болымсыз етістік категориялары) және таза ф а м -
м атикалы қ (рай, ш ақ, ж ақ немесе жіктелу)
кате- гориялары деп екіге боліп қараған жон, өйткені
рай, ш ақ категориялары етістіктің м ағы н алы қ
ж ағы н ан оны езгеріске
түсірмейтін ғана тұлға-
сы емес, сонымен бірге етістікті басқа создермен
байланысқа түсіруге дәнекер болып, жіктеліп, сөйлем
ішінде қолдануға негіз болатын тұлғалары.
Б ірақ бұл категорияларды ң іш іне есімш е,
көсемш е, тұйы қ етістік немесе қимыл атауы ен-
бей қалады. Өйткені бұлар етістіктің граммати-
калы қ категориялары емес, ерекш е түрлері бо-
лы п табылады.
Тұйы қ етістіктің немесе қимыл атауының оз
мәніне сай етістіктің грамматикалық категория-
сы бола алмайты нын көру қиы н емес. Ең алды-
мен, тұйы қ етістік (қимыл атауы) жалпы грам-
м атикалы қ ж ағы нан қимылды емес, қимылдың
атын, атауын білдіреді, сойтіп, ол семантикалық
сипаты етістікке емес, зат есімге ж ақы н. Тұйы қ
етістік етістіктің негізгі ж әне туынды түбірлері-
не, сондай-ақ етістіктің лексика-ф ам м атикалы қ
категориялары (етіс, күшейтпелі етістік, болым-
сыз етістік) тұлғалары ны ң үстіне
-у қосымшасы
жалғану арқылы жасалады. Бірақ бұл жұрнақ рай,
шақ
(есімш е, косемше) тұлғалары ны ң үстіне
жалғанбайды. Бұл қасиет, екінші жағынан, тұйық
етістіктің (қимыл атауының) ф ам м атикалы қ си-
паты нан да ай қы н корінеді: ол (тұйық етістік)
зат есімдерше коптеледі, тәуелденеді, септеледі,
соны ң арқасы нда зат есім сияқты синтаксистік
қы змет атқарады, бірақ етістікке тән модальды-
лы қ (рай), ш ақты қ м ағы на білдіре алмайды және
жіктелмейді, етістікке тән синтаксистік қы змет
те атқармайды. Бірақ тұйы қ етістік озі ж асалған
түбір немесе етістіктің лексика-грам м атикалы қ
тұлғасын білдіретін салтты лы қ-сабақтылы қ ма-
ғы н аға еш озгеріс енгізбей, сол мәнінде сақта-


title: лып қалады:айт-айту, жүргіз - жүргізу

text:
лып қалады:айт-айту, жүргіз - жүргізу - сабақ-
ты,
айтылды - айтылу, жүр - жүру салт етістік-
тер және тұйы қ етістік тұлғасы нда ол етістіктің
басқа создермен ф ам м ати калы қ тұлғадағы бай-
ланысы бұзылмайды:
үйде бізге әңгіме айтты, даладан үйге кірді - даладан үйге ақырын кіру т.б. Кейбір еңбекте тұйы қ етістік қимыл атау ка-
тегориясы, қимыл есімі деп аталады.
Тұйық етістік зат есімше тікелей де, тәуелдік
тұлғада да септеледі, коптік жалғау жалғаны п
коптеледі, бірақ жіктелмейді.
А. бару
баруың
1-жақ
баруым
бару(лар)ы-
мыз
I. барудың
баруыңның 2-жақ
баруың
Б. баруға
баруыңа
баруыңыз
баруларыңыз
Т. баруды
баруыңды
3-жақ
баруы
барулары
Ж. баруда
баруыңда
Ш. барудан баруыңнан
Зат есімдерше әр түрлі септік, тәуелдік тұлға-
ларда бастауыш, толы қтауыш , анықтауыш (ілік
септікте), пысықтауыш (колемдік септіктерде және
ш ылаум ен, м ы салы ,
үшін - оқу, үшін келді, т ір к е с іп ), 3 -ж а қ т а б а я н д а у ы ш қ ы зм е т ін д е
(міндетіміз -
жақсы оқу) жұмсалады. Бұлардьің
барлығында да тұйық етістік, бір жағынан қимыл
атауы мәнін білдіріп, сабақты я салт мәнін сақ-
тап отырады, екінш і ж ағы нан, зат есімнің мәні
қызметінде жұмсалады. С ондай-ақ зат есімдер
сияқты
-шы, -ші, -лы, -лі, -сыз, -сіз, -ыш, -іш, -дай, -дей т.б. қосымш алар арқылы жаңа соз жа-
ЕТІСТІК
503 сауға да негіз болады:
айтушы, жазушы, айтулы, ілулі, қазусыз, түйреуіш, тырнауыш, айтудай (ай- тылды) т.б. Тұйы қ етістіктің біразы жаңа заттық
ұғы м ға байланысты зат атауын білдіріп, зат есім
де болып кеткен:


title: сабау, косеу, жылу, жамау - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
сабау, косеу, жылу, жамау т.б.
Дегенмен тұйық етістіктің нёмесе қимыл ата-
уының етістік мәнінде (предикат қызметінде)
қолданылуы да кездесіп отырады. 3-ж ақ жіктік
жалғаудың нөлдік тұлғасы нан басқа (мысалы,
міндетіміз - жаксы оку), жатыс септік тұлғасын-
да да ж іктік ж алғауды ң нөлдік ф орм асы нда
жұмсалады.
Абай әлі де кітап бетіне үңілуде (Әу-
езов).
Нұрым енді аурудың иесі күйді, жазылады деп нанып, қуанышы қойнына сыймауда еді (То-
райғы ров). Немесе
-улы, -улі және бұған
тұра көмекші етістігі тіркесіп те сөйлемнің баяндауы-
шы қызметінде жұмсалады:
Энекей ілулі түр я
тәуелденген түрінекерек,
мүмкін, қажет, лайық т.б., барыс септік тұлғасы натиіс т.б. сияқты мо-
даль сөздермен тіркесіп келіп, баяндауыш қы з-
метінде жұмсалады:
Тоғжан оз үйіне кеткен болу керек (Әуезов). Ә ркім
өз сыбағасын алуға тиіс (Мұстафин).
Әрине, есімше мен косемш енің жайы бұған
қарағанда өзгешелеу. Бірақ есімше де, косемше
де етістіктің бір ғана грамматикалық сипатымен,
мәнімен ш ектеліп қоймайды . Бұл екеуі де екі
жақты мән, екі ж ақты қы змет атқарады. Есімше
әрі етістікш е, эрі есімдерш е түрленіп, екі түрлі
грамматикалық сипатта, екі түрлі мәнді білдіріп,
яғн и бірде қимылды және соған сәйкес модаль-
дылық рай мен шақтық мағынаны көрсетіп, бірде
қим ы лға қатысты сы нды қ белгіні көрсетіп, адъ-
ективтеніп атрибутивтік қатынаста (немесе сын-
ды қ мәндегі сөздерш е белгілі тәсілдермен суб-
стантивтеніп те) жұмсалады. Есімшенің осындай
бТістіккёТән емес екінш і бір мәні мен қызметі,
ерекше сипаты етістіктің айы ры қш а бір түрі бо-
лып табылатын есім ш енің негізгі қасиеті болса
да, етістіктің ф ам м атикалы қ категориялық сипа-
ты шеңберіне сыймайды. Бірақ есімше етісгіктің
фамматикалық категориялары сипатына бүтіндей
бейтарап та емес. Өзі (есімше) етістіктің жеке бір
ф ам м ати калы қ категориясы бола алм ағанм ен,
етістікке тән бірінші ф ам м атикалы қ сипаты мен
қосымшасы арқылы түбірге (қимылға), үстелетін
модальдық, шақтық мәні арқасында етістіктің шақ
категориясыны ң бір түрін жасауға негіз болып,
соның бір грамм атикалы қ тұлғалы қ көрсеткіші
болып табылады.
Айта кету керек,


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=658#Нұрым_енді_аурудың_иесі_күйді,_жазылады_деп_нанып,_қуанышы_қойнына_сыймауда_еді_(То-_райғы_ров)._Немесе_-улы,_-улі_және_бұған_тұра


-ушы, -уші тұлғалы сөздерді
есімше деп тану әлі де талассыз емес, өйткені,
бірінш іден, қосы м ш аны ң өзі күрделі,
-у тұйы қ
етістік пен м ам анды қ кәсіп, бейімділікті т.б.
білдіретін
-шы, -ші (сөзжасам) қосымш аларынан
тұрады, екіншіден, сонымен байланысты жіктел-
генде де басқа есімше тұлғалары ндай емес, зат-
танған (субстантивтенген) есім создерш е жікте-
леді:
мен алушымын деген
мен алушы адам- мын, сен хабар таратушысың деген етіс
хабар таратушы адамсыңт.б. мәнде жұмсалады. Ал таза
етістік м әнінде
-ушы, -уші тұлғалы сөз
еді көмекші етістікпен тіркесіп келгенде қолданыла-
ды да,
еді жіктеледі. Бұл жерде
-шы, -ші сөзжа-
сам емес, ф ункциялы қ мәндегі қосымшасы.
Тіпті ол екпіннің түсуі-түспеуінен де байқа-
лады:
айтушы адам,
хабар.таратушы адам т.б.
дегенде екпін соңғы
-шы буы нға түседі
деайту- шы едің, хабар таратушы едің т.б. дегенде екпін
-шы қосы м ш асы на түспей, он ы ң алды ндағы
ту деген б у ы н ғ а түсіп тұр. Бұл т ұ л ға л ы
(-уш ы , -уші) етістікбал (көбінесе болымсыз түрі
болма) көмекші егістікпен тіркесіп келіп жұмсалғанда,
тура есімше мәнін береді:
айгушы болма, тар- тынып қалушы болмаңдар, сойлеуші болмасын, хабар беруші болмаңыз т.б.
Есімше тұлғалы етістіктер бірдей формасы
ж ағы нан есімдерше жіктеледі, сөйлемді тиянақ-
тап тұрады. 3-жақта арнайы жалғауы жоқ, нөлдік
тұлға.
С о н д а й -а қ , әсіресе ес ім ш ен ің
-ған , -г е н ,


title:
-ушы, -уші
тұлғалы сөздерді
есімше деп тану әлі де талассыз емес, өйткені,
бірінш іден, қосы м ш аны ң өзі күрделі,
-у


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=659#-ушы,_-уші_тұлғалы_сөз_еді_көмекші_етістікпен_тіркесіп_келгенде_қолданыла-_ды_да,__еді_жіктеледі._Бұл_жерде_-шы,_-ші


title: Ж асалы м белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Ж асалы м белгілері: тіл ұш ы , ж и н а қ ы
ж уы сы ңқы , кейінді, тербеліңкі (ұяң), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң жуысыңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң, жуан,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұш ы, ж и н ақы
жуысыңқы, ұяң, кейінді (жуан), езулік дауыссыз
дыбыс.
Ж іңіш ке езуліктүрі: ЗІЛ, ЗЕРГЕР т.б.
(19- 2- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
ж инақы жуысады (2-2), жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі жартылай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін жазылып (езу
тартып) барып (1-3) жасалады, ерін қатысына
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
босаң жуысады, жуысым күш іне қарай босаң
жуысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы босаң леппен аяқталады , жуысым
бітім іне қарай босаң лепті; дауы ссы з ызы ң
ды бы сталады , үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қаты сы на қарай жіңішке және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
З 1 жіңішке езулік түрінің айырым белгілері
Ж асалы м белгілері: тіл ұш ы , ж и н а қ ы
ж уы сы ңқы , ілгерінді , тербеліңкі (ұяң), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым беліілері: босаң жуысыңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң, жіңішке,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұш ы, ж и н ақы
ж уы сы ң қы , ұяң, ілгерінді (ж іңіш ке), езулік
дауыссыз дыбыс.
Жуан еріндіқ түрі: ЗОР, ЗҰЛМ АТ т.б.
(19- 3-сурет) Ж асалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
ж инақы жуысады (2-2), жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=65#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жіңішке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=65#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=65#Ж_асалы_м_белгілері:_тіл_ұш_ы_,_ж_и_н_а_қ_ы_ж_уы_сы_ңқы_,_ілгерінді_,_тербеліңкі_(ұяң),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_беліілері


title: -қан - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е...

text:
504
М О Р Ф О Л О Г И Я
наста, объективтік (сы нды қ) мәнде
(кісі бол-ар
бала, өнбе-с іс, кор-етін коз, ест-итін құлақ, айт-
қан соз, бер-ген ақыл, жақсылығын айт-пақ
адамдар
т.б.) немесе тәуелденіп, көптеліп, сеп-
теліп келіп субстантивтеніп (затганып) қолданылса
да
айт-қан-ың-а көніп, айда-ған-ың-а жүрмейді;
жарас-тыр-мақ та, жаулас-тыр-мақ та ағайын-
нан; ұш-ар-ым-ды жер, қон-ар-ым-ды сай біледі
т.б.) етістік мәнінен алшақтап, етістіктің грамма-
ти к ал ы қ катего р и ясы н көрсетуден гөрі есім
сөздердің грамматикалық сипатын білдіреді.
Есімшенің есім мәнінде қолданысында оның
етістікке тән ш ақты қ мағынасы солғындап, әйте-
уір қи м ы л ға қатысты болғанды қтан ж әне есім-
ше тұлғалары етістік м әнінде қолданы лғанда,
белгілі бір ш ақты қ м ағы наны тұрақты түрде
білдіріп оты раты нды қтан, ол (ш ақты қ) м ағы на
факультатив мәнде ғана байқалады. М ысалы:
Достарыңызбен бөлісу:


title: Оған ерекше жағдай жасалған. Жылтыраған

text:
Оған ерекше жағдай жасалған. Жылтыраған шамдар, көтерілген тозаң көрінеді (М ұстаф ин).
Білгенге маржан (Абай).
Үяда не көрсең, ұшқан- да соны аларсың (М ақал).
Айырылар дос ердің артқы қасын сұрайды (М ақал).
Ж омарт дәл жи- налыс басталарда келді (М ұстафин).
Бұл
мысалдардажасалған мен
жылтыраған, котерілген, білгенге ж әне
аларсың м ен
айыры- лар, басталар деген есімшелердің ш ақты қ м ағы -
наны білдіруінде үлкен ерекш елік көрініп тұр.
М ысалы,
айтылатын соз айтылды дегендегі
ай- тылатын есімшеден нақты ш ақты қ мәнді аңғару
қиын: бірінш іден, бұл позицияда есімше дағды -
лы я ауыспалы келер ш ақты білдіруі керек (әлі
айты лмаған, бірақ айтылуға тиіс), бірақ, екінш і-
ден, сөйлем (ой) өткен ш ақты қ мәнде жұмсалып
тұр. Сөйтіп есімше есім сөздер мәндерінде қол-
д аны лғанда, категориялы қ сипаттан айырылып
қ алады д а, етістік м ән ін д е қ о л д а н ы л ға н д а ,
етістіктің белгілі категориясын (ш ақ категория-
сын) ж асауға негіз болады. С онды қтан да оны
бір категорияны ң шеңберінде ғана қарауға бол-
майды, етістіктің ерекше түрі деп атаймыз.
Косемш енің грамматикалық сипаты есімше-
ге ұқсас, яғни косемше де екі түрлі мәнді білдіріп,
екі жақты қызметте жұмсалады. Бірі - етістіктің
грам м ати калы қ сипаты н корсетіп, қим ы лды
білдіріп, ш ақ категориясын, күрделі етістікті жа-
сауға негіз болады. Екіншіден, есімшеден айыр-
маш ылығы - қимылды емес, қимылдың әр түрлі
сынын, амалын, белгісін т.б. білдіріп, адвербиал-
данып, ф амматикалы қ жағынан түрленбей, үстеу
қызметінде жұмсалады. Мысалы:


title:
Үйге сойлей
кіріпті - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
Үйге сойлей кіріпті дегенде
сойлей де,
кіріпті де косемше тұлға-
сында тұр. Бірақкіріптідегендегі косемш е ф ор-
масы (-іп) ш ақты қ мағы наны білдіріп (бұрынғы
откен ш ақ), жіктеліп келіп, етістіктің ф ам м ати -
калық категориясын (ш ақ категориясын) жасау-
ға негіз болса, сөйлей дегенде ондай категория-
л ы қ мән де, сипат та ж оқ, т е к -й тұлғасы арқы -
лы ғана бұл созді етістіктің косемш е түрі дей
аламыз, ал грамматикалық мағынасы адвербиал-
ды қ, яғн и кіру қим ы лы ны ң амалы, сондықтан
қалай кірді? деген сұ р аққа жауап береді де,
сойлемдегі қызметі сын-қимыл пысықтауыш, бұл
жерде етістікке жат екенін кору қиы н емес.
Косемшенің
-ып, -іп, -п кейде
-а, -е, -й тұлғасы ндағы етістік сойлемде есімшелі етістік-
пен, тіпті кейде шартты райлы тұйы қ етістікпен
және жедел откен ш ақ тұлғасы ндағы етістікпен
бірыңғай баяндауыш, кейде басқа сөйлем мүшесі
қызметінде де жұмсала алады:
Сазарған балуан жауап бермей, жаңа үсталған жолбарыстай жан- жағына қабағын түйе, тесірейе қараса, қорша- ғандар түгелімен арық, түгелімен жыртық киімді (М ұқанов).
Соның берген уәдесіне сеніп, үйінен жалғыз шығып кеткен (Әуезов).
Рабиға қинал- ған күйде: “Енді олдім-ау!” - деп бойсүна берген уақытта ғана Мұқаш келіп, тауып алды (Сон-
да).
Не кісінеп, не пысқырған жылқы үні естіл- мейді... Бір тастың басына шығып, қадала қарады (Сонда).
Шұғалар олеңдерін тоқтатып, арқаннан түсті (М айлин).
Сондай-ақ, негізгі етістікке жалғанып, косем-
ше етістікпен тіркесіп, күрделі етістіктің (етістіктің
аналитикалық формантын жасауға қатысып) құра-
мында жұмсалады:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=662#Сазарған_балуан_жауап_бермей,_жаңа_үсталған_жолбарыстай_жан-_жағына_қабағын_түйе,_тесірейе_қараса,_қорша-_ғандар_түгелімен_арық,_түгелімен_жыртық_киімді


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=662#Соның_берген_уәдесіне_сеніп,_үйінен_жалғыз_шығып_кеткен_(Әуезов)._Рабиға_қинал-_ған_күйде:_“Енді_олдім-ау!”_-_деп_бойсүна_берген


title: бара жатыр, барып жатыр - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ЕТІСТІК
505
болатын ерекш е формалары (есімше, көсемше)
немесе бутіндей басқа сөз табыны ң ф ам м атика-
лық сипатын ғана көрсететін айрықша түрі (тұйық
етістік) бар екенін байқай аламыз. Оларды, жо-
ғарыда көрсетілгендей, ф амматикалы қ, семанти-
калық сипаттары арқылы бір-бірінен ажырата білу
қажет.
Бұның өзі етістік ф ам м ати кал ы қ сөз табы
ретінде басқа сөз таптарынан ерекше екенін көрсе-
теді. Етістіктің түрлену, тұлғалану жүйесі, олар-
дың сөйлеуде қолданы сты қ қасиеті әрі күрделі,
әрі сан алуан екенін байқаймы з. Сол түрлену
жүйесінің негізінде құралатын грамматикалық,
лексика-фамматикалық және таза фамматикалық
категориялары мен ерекше фамматикалы қ тұлға-
ларының сипаттары да әр алуан.
7.2.1. Сабақтылық-салттылық категориясы
Етістік жалпы ф ам м атикалы қ мағынасы жа-
ғы нан нені білдірсе де (іс-әрекетті, қимылды,
қозғалысты, көңіл күйін, сапалық белгінің өзге-
ру процесін, туу, өсу сияқты қимылды, амал-
әрекетті, қалыпты т.б. м ағы наларды) және қан-
дай тұлғада (негізгі ж әне туынды түбір, қосар-
ланған, біріккен, тіркескен күрделі түбір, лекси-
ка-фамматикалық етіс және болымсыз етістік, таза
грамматикалық - рай, ш ақ тұлғалары жіктеліп
келгенде) тұрса да, я
Достарыңызбен бөлісу:


title:
сабақты,
я
салт - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
сабақты,
я
салт
м әнін
білдіріп тұрады. Я ғн и етістіктің салтты лы қ-са-
бақтылық мәні оны ң, біріншіден, семантикалық
сипаты, екінш іден, “тумысына т ә н ” ерекшелігі
екенін баса көрсеткен жон. Мысалы, негізгі түбір
деп танылып жүрген
оқу, жазу, кору,
туынды
түбір деп таны лы п жүрген
ойлау (ой-ла), шеге-
леу (ш еге-ле), ескеру (ес-кер), арқалау (арқа-
яа), үтіктеу (үтік-те),
күрделі (тіркесті) түбір деп
танылып жүрген
жек кору, келемеж ету, оқып
отыру, әңгіме қылу
т.б. етістіктер сабақты және
әр түрлі тұлға түрлері де,
оқы-ған, оқы-дым,
оқып-сың, жазып-ты, жаз-ады, кор-гісі келді,
ойла-ма-ған, үтікте-йді, жек кор-месе, келемеж
ет-кісі келді, әңгім е қыл-ған-сыз
т.б. сабақты
етістік болып табылады, өйткені бұлардың бар-
лы ғы да тура объектіні тікелей талап етеді: бұған
кімді? нені?
деген сұрақ қойылады да онымен
тіркесетін табыс септікті зат корініп тұрады:
кітап-
ты (нені?) оқу, оқып, отыру, отыр-ған-мын, бала-
сын (кімді?) немесе артық созді (нені?) жек кору,
жек кор-етін-сіз, жек кор-гісі келді
т.б. Сол си-
яқты түбір тұлғасы
келу, жүру, тұру, күлу,
ту-
ынды түбір
ойнау (ойын-а), бозару (боз-ар), кему
(к ем -і), кобею (коп-ей),
күрделі тү б ір таң
қалу,
тарс ету, бармақ еді, келе жату, отырып қалу
т.б. етістіктер салт болып, бұлардың басқа да әр
түрлері, мысалы,
кел-генмін, кел-се, кел-іп оты-
ру, ойна-сам, ойнай-мын, ойна-п отыру, кел-гісі
келу
т.б. сабақты емес, салт етістік болып табы-
лады, өйткені бұлардың барлығы да тура объектіні
қажет етпейді, табыс еептікті зат есіммен тіркес-
пейді. С онды қтан да
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
кімді?
немесе
нені? келді - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
М О Р Ф О Л О Г И Я
көрсеткіш і, ол мағы налардың сипатын көрсетіп
тұрарлы қ грамматикалық тұлғалары ж оқ. С он-
дықтан бұлар грамматикалық немесе (зат есімнің
я сын есімнің) лексика-фамматикалық категория-
сы бола алмайды. Ал сабақты етістік пен салт
етістіктің бұд сипатта жайы өзгеше. Д егенм ен,
сем антикалы қ түрге бөліну ерекш еліктеріне сай
грам м атикалы қ сипаты да бар: ол - сабақты
етістіктің әр уақытта тура объектіні талап етіп
тұруы да, ол қасиет табыс септікті сөзбен тікелей
байланы с жасап, соны меңгеріп тұруы, ал салт
етістікте тура объектіні қажет етпей, табыс септікті
созбен байланыспай қолданылуы, сөйтіп, семан-
тикалық ерекшелік фамматикалық (синтаксистік-
морфологиялық) тұлға арқылы жүйелі түрде іске
асып, ф амматикалы қ сипатының корсеткіші бола
алуында. Етістіктің салт және сабақты болып
бөлінуі олардың қалайда болмасын тұлғалық ерек-
ш еліктеріне емес, негізінде, лексикалы қ (дұры-
сында жалпы фамматикалық) мағыналарына бай-
ланы сты болып келеді. С онды қтан да бұл кате-
гория етістіктердің семантика-синтаксис саласын-
дағы өзгешеліктері қатарында танылады. Соңдық-
тан да салтты лы қ-саб ақты л ы қ категори ясы н
етістіктің лекси ка-ф ам м ати кал ы қ (таза ф ам м а-
тикалы қ категорияларына қарам а-қайш ы ) кате-
гориясы деп танып, бөліп көрсетеміз.
Салт-сабақты етістіктердін семантикалық си-
паты ны ң басым болуы қасиетіне қарап, кейбір
зер п еу ш іл ер , біріншіден, салт етістікті сабақты
етістікке және сабақты етістікті салт етістікке ай-
налдыратын қосымшаларды сөзжасам қосымш а-
лары деп, екінш іден, салтты лы қ-сабақты лы қ
белгіні етістіктің полисем иялы қ немесе ом они-
м иялы қ сипатын ажырататын критерий деп те
ұсынады, яғн и бірдей айтылатын етістіктер әр
уақытта тек сабақты немесе тек салт мәнінде болса,
онда ол көп мағыналы етістікте, бірде салт, бірде
сабақты болса, омоним я ғн и бөлек-бөлек сөз
(етістік) деп бөледі.
Олай болғанда
Достарыңызбен бөлісу:


жүру салт етістігінің ауыс
м ағы нада сабақты етістік мәніндегі
жүру (шах-
мат ойыны нда, мысалы,
атты, офицерді т.б. дой-
бы ойыны нда,
тасты я биді, қарта ойы ны нда
алтылықты, тұзды т.б.
ж үру), ойнау салт
е т іс т іг ін ің ауы с м а ғ ы н а д а с а б а қ т ы е тіс тік
мәніндегі
ойнау (мысалы,
шахмат ойнау, футбол ойнау, хоккей ойнау т.б.) бөлек-бөлек сөздер бо-
лып ш ығар еді. Бұл мәселеде мынаған жүгінбес-
ке болмайды: “ Етістіктердің бәрі бірдей я салт, я
сабақты (яғн и я тек салт, я тек сабақты (И .С.)
бола бермейді. Олардың ішінде әрі салт, әрі са-
бақты болатындары да бар. Әдетте мұндай қаси-
еттер не омоним етістіктерде (тек омоним болу
міндетті емес (И .С .), не полисемиялы (көп ма-
ғыналы) етістіктерде болады. М ысалы,
арт, жүр, тара... етістіктерін қолдан а қалсақ, оларды ң
әрқайсы сы нан
жүкті арттық және
ақылы арт- ты, сен жетілік қарғаны жүр ж әне
сен үйге жүр, шаштарыңды тараңдар ж әне
үйді-үйлеріңе та- раңдар деген сөйлемдер құрауға болады. Ал мұнда-
ғы етістіктің әрқай сы сы әрі салт, әрі сабақты
болып қызмет атқарып тұр” (Ы.А.). Бұлай болу-
дың, я ғн и кейбір етістіктер ауыс я қосымш а ма-
ғынада көп мағы наның бірінде келгенде әрі салт,
әрі сабақты болуы, біріншіден, тіддің дамып оты-
руының жемісі, тілмен бірге соның бір элементі
ретінде етістік, оны ң семантикалы қ қырлары да
дамып, жетіліп, өзгеріске түсіп отырады. Екін-
шіден, етістіктегі салтты лы қ-сабақты лы қ мән
оның (етістіктің) жалпы ф амматикалы қ мағына-
сының (лексикалық мағынасының жалпылануы,
абстракциялануы нәтиж есінде пайда болатын
грамматикалық м ағы н асы н ы ң ) негізгі діңгегі,
тірегі, басты мәнді көрсеткіші емес екенін көрсе-
теді, ондай ж алпы грамматикалық м ағы наны ң
басты мэнді көрсеткіш і - жалпы қимылды, іс-
әрекетті, процесті білдіру, ал салтты лы қ-сабақ-
тылық соның негізінде ғана пайда болатын екінші
семантикалық сипаты. Етістік түбірлерге кейбір
(әсіресе, етіс) қосымш алар жалғану нәтижесінде
етістіктің негізгі қим ы лды қ, іс-әрекеттік семан-
тикасы озгермей, сабакты етістік салт етістікке,
салт етістік сабақты етістікке айналуынын өзі осы-
ны дэлелдейді. М ысалы,


title: әңгімені айту, кітапты - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ЕТІСТІК
507
ауызәдебиеті нұсқаларындабелін
бу-ын-ды, киім
ки-ін-ді, беті-қолын жу-ын-ды
тәрізді өздік етіс
қосымш асы ж ад ған ған етістік тура объектімен
(табыс септікті сөзбен) тіркесіп, сабақты етістік
ретінде қолданылады. Өзгелік етіс қосымш асы
салт етістікке ғана ж алғаны п, оны сабақты етіс-
тікке айналдырып қоймайды, сабақты етістікке де
жалғанып жұмсалады, ол етістіктің сабақтылық
сипаты сақталып отырады:
кітапты
мен
оқыдым
- кітапты маған оқытты, ол олең айтты - ол
бізге олең айттырды я айтқызды.
Ал ортақ етіс
тұлғасы етістіктің салттыл ы қ-сабақтыл ық сипатына
бүтіндей бейтарап, яғн и түбірі салт етістік болса,
ортақ етіс қосымшасы жалғанғаннан өзгермей, сол
салт етістік сипатында қала береді, түбірі сабақты
етістік болса, ортақ етіс тұлғасы ж алғанғаннан
кейін де сабақты болып қала береді. Сондықтан
да етіс тұлғалары белгілі дэрежеде салт я сабақты
етістік тудыру қызметін атқарса да, олардың (салт
я сабақты етістіктің) грамматикалық тұлғалар
жүйесі, категориялық көрсеткіші бола алмаііды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Етіс категориясы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
7.2.2. Етіс категориясы
Етіс - етістіктің ерекше категориясы. Әдетте
етіс қимыл, іс-әрекеттің, субъекті мен объекті
арасындағы (семантикалық-синтаксистік сипаты)
әр түрлі қатынасты білдіріп, белгілі қосымша-
лар жүйесі арқылы жасалатын етістік категория-
сы деп анықталады.
Айта кету керек, сөзжасам қосымш алары
сөзге жалғанғанда, оны (сол созді) өзгергіп жібе-
ретіндіктен, жаңа мағы налы (лексикалық мағы-
налы) сөз тудыратындықтан (сойтіп, тілдің ф ам -
матикалық құрылысын емес, создік құрамын бай-
ы таты нды қтан), ж аңа л екси кал ы қ м ағы налы
дөздің
жфітл
ф ам матикалы қ мағынасы да, грам-
м атикалы қ сипаты да өзгереді, сөйтіп, ол жаңа
соз сойлемде басқаша грамматикалық байланыс-
тарға түсіп, өзгеше қарым-қатынастарды білдіріи,
жаңаша қызмет атқаруы таң қаларлы қ жай емес.
Сондай-ақ етіс тұлғалары сөзжасам қөсымшала-
ры болса, біріншіден, ол грамматикалық сипаты
бар тілдік құбылыс болмай, яғни сөздердің белгілі
бір ф ам матикалы қ тобының (сөз табының, яғни
етістіктің) тұлғалық көрсеткіші бөлмай, етістіктің
шеңберінде ғана қалып қөймай, екіншіден, пара-
дигмалық сипаты бөлмай, категориялық мәнді
білдірмей, басқа да толы п ж атқан сөзжасам
қөсымш аларының бірі бөлып қала берер еді.
Сөз жөқ, етіс жұрнақтары семантикалық си-
паты жағынан сөзжасам қосымшаларына жақын.
Кейбір түрлері жаңа сәз жасап, етіс қөсымш алы
етістік негізгі сөздік құрамнан жеке лексикалы қ
единица ретінде өрын алған. М ы сал ы ,таң
асы-
ру, қызды айттыру, бір корген біліс, екі корген
таныс, үйге кіріп жылынды, үйді жылытты,
рүқсат беруді отінді, бүған екеуі де келісті, екі
дауға келгенде ол маған болысады, оқуға берілді,
ауруынан жазылды, олар бәрібір табысады
т.б.
қөлданы стағы етістіктер етіс қөсымш алары ар-
қылы жасалған туынды түбір негізгі түбірден ту-
ған жаңа мағы налы сөздер бөлып табы лады :ас,
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
айт, жылы
түбірлерден
-ыр, -тыр, -т

text:
айт, жылы түбірлерден
-ыр, -тыр, -т, өзгелікетіс
қөсы м ш асы арқы лы ,біл,
таны, кел, түбірлерден
-ыс, -іс, -с ортақ егіс қосымш асы арқылы,
жылы, от түбірлерден
-н, -ін өздік етіс қөсымшалары ар-
қылы,
бат, жаз түбірлерден
-іл, -ыл ыры қсыз
қосымш алары арқылы ж аңа м ағы налы сөз жа-
са л ға н . С ө н д а й -а к казіргі кезде түбір ж әне
қөсы м ш аға ажырамайтын, өлі түбір деп есепте-
летін, бірақ тарихи тұрғы дан бір кездегі өзгелік
етіс пен өздік етіс қөсымш алары деп танылатын,
қазір әрқайсысы жеке-жеке сөз, лексема деп қара-
латы н
оян мен
оят, үйрен м ен
үйрет, жұбан мен
жүбат, уан м ен уатси яқты ж еке-ж еке параллель
сөздердің тілімізден өрын алуы етіс қөсымш ала-
ры ны ң сөзж асамдық сипаты ны ң белгісі бөлса
керек. С он дай-ак бір сөзге етіс тұлғалары ны ң
бірінің үстіне бірінің, тіпті өзгелік етіс қөсым-
ш алары ны ң езі бірнеше рет қабаттасып ж алға-
нуы да таза грамматикалық немесе категориялық
грамматикалық
тұлғалар қасиеті ш еңберінен
ш ы ғаіы н белгьіер болса керек. Бірақ солай бола
тұрса да, етіс қосымш алары әр уақытта өзі жал-
ған ған етістік түбірдің м ағы насы н, лексикалы қ
мәнін өзгертіп жібере ме, эрқаш ан жаңа лекси-
калық мағы налы сөз жасай ма? М ысалы,
Ол ба- ласыпа хат жазды. Бүл хит кеиіе жазылды. Ба- ласына хатты м аған жаздырды. Ол екеуі бір- бірімен ылғи хат жазысады. Осы сөйлемдердегі
хатқа байланысты жазу
(жазды), жазылу (жа- зылды), жаздыру (жаздырды), жазысу (жазыса-


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=669#Ол_ба-__ласыпа_хат_жазды._Бүл_хит_кеиіе_жазылды._Ба-__ласына_хатты_м_аған_жаздырды._Ол_екеуі_бір-__бірімен_ылғи_хат_жазысады.

title:
айт, жылы
түбірлерден
-ыр, -тыр, -т


title: ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ 47
(8), тілд ің ж аты сы н а қарай кей ін ді; дауы с
желбезегі жарты лай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін дөңгеленіп
(сүйірленіп) барып (1-2) жасалады, ерін қатысына
қарай еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
босаң жуысады, жуысым күшіне қарай босаң
жуысыңқы; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы босаң леппен аяқталады , жуысым
бітіміне қарай б осаң лепті; дауы ссы з ы зы ң
ды бы сталады , үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қаты сы на қарай жуан және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
3° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Ж асалы м белгілері: тіл ұш ы , ж и н а қ ы
ж уы сы ңқы, кейінді, тербеліңкі (ұяң), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң жуысыңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң (ы зы ң),
жуан, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұш ы, ж и н ақы
жуысыңқы, ұяң, кейінді (жуан), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Ж іңіш ке еріндіктүрі: КҮЗ, К Ө З т .б
.(1 9 -4 - сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек озара
ж инақы жуысады (2-2), жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі жартылай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін дөңгеленіп
(сүйірленіп) барып (1-2) жасалады, ерін қатысына
қарай еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
босаң жуысады, жуысым күшіне қарай босаң
жуысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орнына қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы мен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы босаң леппен аяқталады , жуысым
бітіміне қарай босаң легіті; дауы ссы з ы зы ң
дыбысталады, үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
З 10 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=66#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң_(ы_зы_ң),_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=66#Ж_асалы_м_белгілері:_тіл_ұш_ы_,_ж_и_н_а_қ_ы_ж_уы_сы_ңқы,_кейінді,_тербеліңкі_(ұяң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title:
ды)
етістіктері бөлек-бөлек сәздер ме? Тіптіхат-
қа

text:
508
М О Р Ф О Л О Г И Я
етістігі емес,
оқы-оқыл-оқып-оқытқыз, айт-ай-
тыл-айтыс-айтқыз-айтқыздыр, сойле-сойлем-
сойлес-сойлет-сойлеткіз, шегеле-шегелес-шеге-
лет-шегелеткіз
т.б. етістіктерде етіс ж ұрнақтары
жаңа сөз тудырмайды, етістік түбір біддіретін се-
мантикасын өзгертіп жібермей лексикалы қ және
жалпы ф ам м атикалы қ мағынасы сақталып қала-
ды , тек сабақты лы қ-салтты лы қ мәні өзгеріп,
сөйлемде субъект пен объект арасы ндағы қаты -
насы ауысуы мүмкін:
оқы етістігінен ж асалған
кітап оқылды
дегенде тура объект (кітап) грам-
матикалық бастауышқа айналып, тура объект ке-
рек етілмей қолданы лса,
ол бізге кітап оқытты
(оқытқызды)
деген оқу қим ы лы ны ң иесі, іске
асырушысы
ол
болып тұр да, бірақ
ол
сол қимылды
(оқу әрекетін) тікелей өзі атқармай екінш і біреу
(субъект)
арқы лы іске асырып отыр, я ғ н и
оқу
қимылын тікелей жүзеге асырушы -
біз, ол
қимыл,
іс-әрекетті тікелей орындаушы субъект, агенс деп
аталады, бірақ фамматикалы қ бастауыш (субъект)
емес, грамм атикалы қ
ж анама объект мәні мен
қызметіңде қолданы лған. С ондай -ақоқуетістігі
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=670#(оқытқызды)_деген_оқу_қим_ы_лы_ны_ң_иесі,_іске_асырушысы_ол_болып_тұр_да,_бірақ_ол


(оқытты) тура объектіні міндетті түрде талап етіп
отырады
(кітап-ты): ол жуынды дегенде
жуу қим ы лы н іске асырушы субъект (ол) сол қим ы л-
ды өзіне бағытгайды, сөйтіп, қимыл, іс-әрекеттің
субъектісі белгілі дәрежеде объектісі де мәні мен
қызметінде жұмсалады, бірақ ол ф ам м ати калы қ
субъект болып қала береді;
ол екеуі бір-бірімен хат жазысады дегенде қим ы л, іс-әрекетгің бір
ғана субъекті тарапынан емес (іс-әрекетті орын-
даушы біреу емес), бірнеше екенін білдіреді.шұл
сияқты етістік түбірге етіс қосы м ш алары жал-
ған ған н ан кейін пайда болатын м ағы налар мен
синтаксистік қарым-қатынастар, негізінен алғанда,
етістік түбірдің жалпы грамм атикалы қ м ағы н а-
сын өзгертпейді, тек сабақгылық-салттылық мәнін
ғана өзгертуі мүмкін.
С о н д а й -ақ етіс тұл ғал ар ы н ы ң тіліміздегі
етістік атаулының бәріне я белгілі бір тобы на
(ы ры қсы з ж әне өздік етіс қосы м ш алары тек са-
бақты етістіктерге жалғануы) жалғана алуы, яғн и (
әмбебап қасиеті, сөйтіп барып грамм атикалы қ |
абстракция ж асай алуы, ө н ім д іл ік -ө н ім сізд ік ,!
құн арлы қ-құнарсы зды қ сипаты ны ң болмауы,/
соның арқасында қосымшалары жалғанған жердің
бәрінде жаңа сөз тудыру қатарын құрай алмауы
етіс қосымш аларын сөзжасам қосымшаларының
қатарына қосуға болмайтындығын көрсетеді. Ал
кейбір етістіктің құрамында келіп, жаңа туыңды
түбір, демек негізгі түбірден өзгеше жаңа лекси-
калы қ м ағы на білдіретін ж оғары да көрсетілген
тәрізді сөздердің
[қыз] айттыру, [таң] асыру, [бір корген] біліс, [екі корген] таныс, [үйге кіріп] жылынды, [үйді] жылытты, [рұқсат беруді] отінді, [бұған екеуі де] келісті, [екі дайға кел- генде ол маған] болысады, [оқуға] берілді, [ауру-


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=671#[қыз]_айттыру,_[таң]_асыру,_[бір_корген]_біліс,_[екі_корген]_таныс,_[үйге_кіріп]_жылынды,_[үйді]_жылытты,_[рұқсат_беруді]

title:
(оқытты)
тура объектіні міндетті түрде талап етіп
отырады
(кітап-ты): ол жуынды


ынан] жазылды, [олар бәрібір] табысады, ай- тылудан айттыру, асудан асыру, білуден білісу, танудан танысу, жылудан жылыну мен жылыту, отуден отіну, келуден келісу, болудан болысу, бе- руден берілу, жазудан жазылу, табудан табысу тәрізді жеке лексем а болып, сөздік құрамнан
бөлек-бөлек орын алуы тек қана етіс (өзгелік,
ортақ, өздік, ы ры қсы з) қосы м ш алары ны ң жал-
ғану нәтижесі емес, одан да гөрі семантикалық
процестің (сөзжасамның синтетикалық тәсілінен
гөрі сем антикалы қ тәсілінің) басым болуы, он-
дай процестер тілімізде аз емес.
Етіс тұлғалары ны ң тағы бір ерекшелігі бар.
Ол: етіс қосымш алары етістік түбірге жалғанып,
түбірдің фамматикалық сипатын өзгертпейді, яғни
етіс тұлғалы етістіктер түбір (негізгі, туынды)
етістіктерше: 1) сырттай бұйры қ райдың 2-ж ақ
жекеше, анайы түрімен сәйкес келеді; 2) тікелей
жіктелмейді, тек рай, ш ақ (көсеше, есімше) тұлға-
ларын үстеп барып жіктеледі және сол тұлғалар
(рай, ш ақ) ж алған уға негіз бола алады; 3) сон-
дықтан да сөйлемде сол тек етіс тұлғасында қол-
данылмайды. Осы сияқты қасиеттерінің негізінде
И .М аманов жалпы етістік атаулыны негізгі етіс-
тіктер және ф ункциялы қ етістіктер деп екі топқа
бөліп, негізгі етістіктер оны ң ф ам матикалы қ ка-
тегорияларын ж асауға негіз болады дей келіп,
оны ң өзін екі түрге бөліп, бірін түбір етістіктер,
екіншісін модиф икациялы етістіктер деп, моди-
ф и кац и ялы етістіктердің қатар ы н а етіс, бо-
лымсыз етістік, күш ейтпелі етістік және күрделі
етістікті (көсемше формалары ның комекші етіс-
тіктермен тіркесуі) ерекш е бөліп жатқызады.
Сөйтіп,
етіс тұлғалары сөзжасам қосымша- лары ем ес, жоғарыда корсетілген сипаттары (және тұлғалар жүйесінің созжасамға қарама-қай-
шы б ар л ы қ етіс тік тү б ір л ер ге ж а л ғ а н а алу
мүмкіндігінің арқасында)негізінде


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=673#7.2.2.1._Өздік_етіс_Өздік_етіс_қимыл,_іс-әрекеттің_орындауш_ы-_сы_на_(иесіне),_субъектіге_қарай_бағы_тталы_п,_са-_бақты_етістікке_-ын,_-ін,_-н

title: етістіктің лек- - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
ЕТІСТІК
509
туынды түбір, мейлі күрделі түбір болсын, не се-
мантикалық жағынан, не формалық жағынан, не
синтаксистік қызметі, басқа сөздермен қарым-қаты-
насы жағынан ешбір айырмашылығы жоқ. Бұл -
бір. Екіншіден, грамматикалық я лексика-грамма-
тикалық категория (түрлеріне) негіз болатын тұлға,
яғн и негізгі етіс аталған, дұрысында етістік түбірі
деген тұлға ол категорияның бір түрі бола алмай-
ды, категория шеңберіне енбейді, сол категория
түрлеріне негіз ғана болады. Сондықтан негізгі етіс
деген етіс категориясының түрі жоқ.
7.2.2.1. Өздік етіс
Өздік етіс
қимыл, іс-әрекеттің орындауш ы-
сы на (иесіне), субъектіге қарай бағы тталы п, са-
бақты етістікке
-ын, -ін, -н
қосы м ш асы қосы-
л ы п ж а с ал а д ы :
ки - к и -ін -д і, кор
(д ә р ігер г е)
- кор-ін-ді, шеш - шеш-ін-ді, тара - тара-н-ды,
сұра - сұра-н-ды, сүрт - сүрт-ін-ді
т.б. Осы мы-
салдан көрінетіндей, біріншіден, қим ы л, іс-әре-
кет іс иесі субъектіге қарай бағытталады, сөйтіп,
субъекті әрі тура объекті мәнінде қызмет атқара-
ды. Ол өзіне-өзі субъекті әрі тура объекті мэнінде
қы змет атқарады. Ол
озін-озі киіндіреді, озін-озі
тазалайды, озі
(дэрігерге)
корсетеді, озін-озі ше-
Достарыңызбен бөлісу:


шіндіреді, өзін, яғн и
шашын озі тарайды, озін біреуден, жұмыстан босатуға м а, бір жаққа ба- руға ма сұрайды, озін, денесін, бетін сүртеді. Бұл жерде түбірдегі сабақты етістіктердің объектісі
субъектінің дене мүш есіне, өзіне т.б. қарасты
сөздер, ал өздік етісте ол объекті түгел субъектінің
озіне көшеді. Екіншіден, өздік етіс ж ұрнағы не-
гізінен сабақты етістікке ж алғанады , бірақ бар-
лы қ сабақты етістіктерден өздік етіс жасала бер-
мейді, яғн и барлық сабақты етістік түбірге өздік
*'етіс қоеымш асы ж алғана бермейді, тек қимыл,
іс-әрекет субъектінің өзіне қарай бағытталатын
сабақты етістіктерден ғана оздік етіс жасалады
және онда өздік етіс қосымшасы сабақты етістікті
салт етістікке айналдыру қы зметін атқарады.
Мысалы,
айт, оқы, бер, (атты) ағыт, ат т.б.
сияқты сабақты етістіктерден өздік етіс жасал-
майды, өйткені бұл сияқты сабақты етістіктердің
тура объектілері
(олеңді, әңгімені айту, кітап оқу, қарызды, кітапты беру, атты ағыту, біреуді ату) іс иесі субъектіге тура қаратыла алмайды. Кейде
жыр мәтіндерінде өздік етісті сойлем де тура
объекті де бөлек беріліп, қим ы лды ң субъектіге
байланысты нақты қай жеріне бағы тталғаны н
білдіреді:
Енді белін түйінді, Асыл киім киінді (Қ ы з Ж ібек).
Бұл - әдеттегі қолданыстан гөрі
стильдік мақсаттағы нормадан ауытқу болып та-
былады.
Сонымен бірге өздік етіс көрсеткішіне құран-
ды (кү рд ел і) қ о с ы м ш а -л а н ,
-лен, -дан, -ден , -тан, -тен де жатқызылады:
ой-лан, намыс-тан т.б. Бұл құран ды қосы м ш а сөзж асам
-ла, -ле, -да, -де, -та, -те қосы м ш асы мен өздік етіс
-н қосымшаларынан құралғанын көру қиы н емес.


title:
шіндіреді,
өзін, яғн и
шашын озі тарайды, озін


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=674#-лен,_-дан,_-ден_,_-тан,_-тен_де_жатқызылады:_ой-лан,_намыс-тан_т.б._Бұл_құран_ды_қосы_м_ш_а_сөзж_асам_-ла,_-ле


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=674#(олеңді,_әңгімені_айту,_кітап_оқу,_қарызды,_кітапты_беру,_атты_ағыту,_біреуді_ату)


title: Ырықсыз етіс - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
1.2.2.2. Ырықсыз етіс Ырықсыз етіс деп қи м ы л , іс -ә р е к е т т ің
өздігінен орындалатын мән үстеп, қимыл, іс-әре-
кеттің тура объектісі оның грамматикалық бастау-
ышы болу қы зметін атқарып, тек сабақты етіс-
тіктерден
-ыл, -іл, -л қосы м ш асы , түбір құра-
мы нда л ды бы сы болса,
-ын, -ін, -н қосы м ш асы
арқылы жасалатын етістің түрін айтамыз. М ыса-
лы ,
кітап оқы-л-ды, үй тазалан-ды, астық жина- л-ды, соз сойле-н-ді, хат жаз-ыл-ды т.б.
оқу қимылыны ң, іс-әрекетінің тура объектісі
-кітап, тазалаудың тура объектісі -
үй, жинаудың тура
объектісі -
астық, сойлеудің тура объектісі -
соз, жазудың тура объектісі -
хат, ал ы ры қсы з етіс
қо сы м ш асы
(-л , -ыл, -н) ж ал ған у а р қ ы л ы ,
біріншіден,
оқу, тазалау, жинау, сойлеу, жазу іс-
әрекеттері өздігінен болғандай, көрсетілген тура
объектілері бұл сөйлемш елерде грамм атикалы қ
бастауыш қызметін атқарып тұр, соның арқасын-
да, екінш іден, ы ры қсы з етіс тұлғалы етістіктер
салт етістік болып тұр, яғни ырықсыз етіс қосым-
шалары сабақты етістікке жалғанып, оны (сабақ-
ты етістікті) салт етістікке айналдырып тұр. Кей-
де қ и м ы л д ы ң , іс -ә р е к е т т ің а тқ а р у ш ы иесі
(субъектісі) жалпы сөйлемнің мазмұнынан сезіліп
тұрады немесе грамматикалық жанама объекті
тұлғалары нда (барыс, көмектес септіктерінде,
түбір, ілік септік тұлғасы ндағы сөз
бентарапы- нан, жағынан деген сөздердің тіркесінен т.б.)
тұрып та ж ұмсала береді. Өздік етіс пен ы ры қ-
сыз етістің ұқсас та, өзгеше де жерлері бар. Ұқса-
стығы: 1) қосы м ш аларды ң кейде бірдей болып
келетіні, кейде өздік я ыры қсыз етіс екені кон-
текстен ған а байқалады , сөйтіп, бір-бірім ен
омоформа да жасайды:


title: ол дәрігерге корінді - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
510
М О Р Ф О Л О Г И Я
7.2.2.3. Өзгелік етіс
Өзгелік етіс
қим ы л, іс-әрекеттің тікелей
субъектінің өзі арқылы емес, екінші бір субъекті
(ол екінші субъекті қимылды, іс-әрекетті тікелей
орындап, іске асырушы субъекті
агенс
деп атала-
лы) арқы лы істелетінін, іске асатынын білдіріп,
сабақты етістіктен (кез келген етістіктен емес)
белгілі қосымш алар арқылы жасалатын етіс кате-
гориясының түрі болып табылады. Демек, өзгелік
етісте қимылды, әрекетті іске асырушы субъекті
бір емес, екеу болады: бірі - іс-эрекетті, қим ы л-
ды орындатуш ы иесі, сөйлемде ол грамм атика-
лы қ бастауыш қызметінде болады, я ғн и бұл ло-
гикалық субъекті әрі грамматикалық субъекті бо-
лады , екінш ісі, іс-эрекетті, қим ы лды тікелей
орындаушы субъекті (агенс). Ол сөйлемде беріл-
меуі де мүмкін, берілсе, барыс септік тұлғасында
тұрып, ол сөз сәйлемде жанама толықтауыш қы з-
метін атқарады. Бұл - бір. Екіншіден, озгелік етіс
тек сабақты етістіктен жасалады, сабақты етістік-
ке озгелік етіс қосымш асы үстелгенде, ол баян-
дауыш болып тұрған сойлемде тек іс-әрекет,
қим ы лды тікелей атқаруш ы барыс септіктегі
екінші субъект (агенс) қана пайда болады, баян-
дауыш сабақты етістікті сөйлемде іс-әрекетті
оры ндатуш ы субъект пен объект озгелік етіс
қосымш асы қосылмай тұрғанны ң өзінде бар бо-
латы н. М ысалы:
Достарыңызбен бөлісу:


title: Өнер-білім бар жұрттар тастан - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
Өнер-білім бар жұрттар тастан сарай салғызды (Алтынсарин) деген сейлемде
сал деген сабақты етістіктен
-ғыз қосымш асы арқы-
лы озгелік етіс ж асалған.Салу сабақты етістігінің
тура объектісі,
сарай(ды) және
салу әрекетінің
иесі, іске асырушы еубъектісі
[онер-білім бар] жұрттар. Ө згелік етіс жасалуымен байланы сты
тура объекті (сарай) де, субъекті (жұрт) де қалып
отыр, бірақ озгелік етіс ж асалғанда, бірінш іден,
іс-эрекеттің субъекгісі (жұрттар) қим ы лды , іс-
әрекетті, я ғн и
салу әрекетін, тікелей озі атқар-
майды, тек қимылдың орындалуына түрткі бола-
ды, екінш іден, қимыл, іс-эрекетті тікелей атқа-
рушы екінші субъект агенс пайда болады, ал бірақ
бұл сөйлемде арнайы берілмеген, берілсе барыс
септік тұлғасында тұрар еді. Яғни өнер-білім бар
жұрттар сарайды өздері салған
жөқ,біреуге сал-
ғызды. Ал салт етістікке өзгелік етіс ж ұрнағы
ж алғанғанда 1) қимыл, іс-әрекет иесі, орындау-
шы субъект жаңадан пайда бөлады да, қимыл, іс-
эрекетті тікелей өзі атқарады, өрындайды; 2) салт
етістік сабақты етістікке айналады; 3) салт етістік-
тегі ф ам м атикалы қ бастауыш (субъекті) сабақты
етістіктің тура өбъектісіне айналады; 4) бірақ
екінші субъект - агенс, қимыл, іс-эрекетті тіке-
лей өрындаушы субъекті бөлмайды. Мысалы,бала
ш амды
сондірді дегенде
сондіру қим ы лы ны ң
субъектісі де, тікелей сол қимылды іске асыру-
шы, атқарушы да біреу-ақ, олбала. Ал етістіктің
түбір күйіндегі, яғн и салт етістік күйін-дегі фам-
матикалық субъект - шам да (шам сөңді), өл бұл
жерде тура объектіге айналған: ш амды
сондірді, б ір а қ ш а м
оз-озінен сонген жоқ. Сөйтіп, өзгелік
етіс қөсымшасы салт етістікке жалғанғанда, салт
етістіктен бірден өзгелік етіс тудырмайды, тек салт
етістікті сабақты етістікке айналдырады, енді өсы
сабақты етістікке екінші рет етіс қосымшасы жал-
ғанғанда барып өзгелік етіс жасалады: Бала


title:
інісіне
шамды
сондіртті - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
інісіне шамды
сондіртті. Бұл сөйлемде бала қимылдың
иесі, субъекті, бірақ оны (қимылды) тікелей озі
атқарып оты рған ж оқ, екінш і субъект-агенс ар-
қылы іске асырып отыр,
яғнисондіру қимылын
тікелей орындаушы субъект агенс
-інісі, сойлем-
де ол (інісі) барыс септік тұлғасында тұрып ф ам -
матиксііық жанама объекті (толықгауыш) синтак-
систік қызметін (қатынасты) атқарып тұр, ал тура
объекті - ш ам [ды ] озгерген жоқ.
Салт етістіктің субъектісі қызметіндегі жан-
ды заттар мэніндегі сөздер, салт етістікке өзгелік
етіс жұрнағы ж алғанғаннан, тура өбъектіге айна-
лумен бірге екінш і субъекті-агенс мэнінде де
жұмсалатын сияқты көрінеді. М ысалы,
өлбала- ны ойнатты (бала ойнады), Жолаушы атын от- татты (аты оттады) деген тәрізді мысалдар
ой- нату, оттату қимылын іске асырудың бұл сөйлем-
дердегі тура өбъектісі, ал салт етістік мэнінде
(өзгелік етіс қосымш асы) қолданылған түріндегі
субъектіні(бала,
ат) екінші субъекті-агенс мэнін
де білдіретін сияқты , я ғн и ойнайтын
-бала, от-
тайтын -
ат қой. Бірақ, біріншіден, бұл сөйлем-
дердегі субъекті
ол ж эне
жолаушы қимыл, іс-
эрекетті өры ндауға мұры нды қ қана бөлмай, өзі
тікелей атқарады:
озі ойнатады, озі оттатады, екіншіден: өзгелік етіс бөлудың бір шарты екінші
субъекті-агенс ж өқ, ал
баланы мен
атты деген
сездер бұл қимылдардың өбъектісі ғана. Сөндық-
тан да “Өзгелік етіс - субъектінің қимылы өбъек-
тіге тікелей емес, екінш і біреу арқылы бағытта-
латынын білдіретін сабақты етістіктің грамма-
тикалық фөрмасы, “салт етістіктен жасалған са-
бақты етістікті өзгелік етіс категөриясына жат-
қызу дұрыс бөлмас еді” ж эне “өзгелік етіс бөлу
үшін ол сөйлемде барыс септігіндегі жанама тө-
лықтауыш қызметіндегі агенсті керек етеді. Агенс
сөйлемде айтылуы да, айтылмауы да мүмкін. Салт
и т н л і к
511
етістіктен өзгелік етіс жұрнағы арқылы жасалған
сабақты етістіктер агенсті керек етпейді.
Салт етістіктен сабақты етістікке айналған
етістік тұлғасы н өзгелік етіске айналдыру үшін
оның үстіне тағы да өзгелік етіс жұрнақтарының
біреуі ж алғануы ш арт” (М.Т. - Қ Қ Т , 40, 41, 42).


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=679#7.2.2.4._Ортақ_етіс_О_ртақ_етіс_қим_ы_л,_іс-әрекеттің_бір_емес,_бірнеше_субъекті_арқылы_іске_асатынын_білдіріп,_-ы_с,_-іс_,_-с

title: Ө згелік етіс - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
Ө згелік етіс қо сы м ш алар ы :
1) -ғы з, -г із, -қыз, -кіз; 2)
-дыр, -дір, -тыр, -тір (кей ж ағ-
дайда қосымшаның алдыңғы д, тдыбыстары түсіп
қалып,
-ыр, -ір, -р тұлғалары нда да кездеседі:
ас-ыр-у-ас-тыр-у, ос-ір-у-өс-тір-у, Абайда:
Адам баласын заман осіреді; піс-ір-у-піс-тір-у, түс-ір- у-түс-тір-у т.б.; 3) ж оғары да көрсетілгендей,
өзгелік етіс қосымшасы бір түбірге бірінің үстіне
бірі ж алғана да береді:
айту - айтқызу-айтқыз- дыру-айтқыздырту, келу-келтіру-келтіргізу, ой- нау-ойнату-ойнатқызу т.б. Бұл тек озгелік етіс
қосымшаларының ерекшелігі болып табылады, ал
етіс түрлерінің қосымш алары бірінің үстіне бірі
жалғана береді.
7.2.2.4. Ортақ етіс О ртақ етіс қим ы л, іс-әрекеттің бір емес,
бірнеше субъекті арқылы іске асатынын білдіріп,
-ы с, -іс , -с қ о сы м ш асы ар қы л ы ж асалады .
Б ірінш іден, ортақ етісті қим ы л, іс-әрекеттің
субъектілері қимылға ортақтығы бірдей де, бірдей
емес те болуы мүмкін (субъект көптік тұлғадағы
бір зат атауы, немесе бірыңғай бастауыштар, не-
месе біреуі грамматикалық субъектте, екіншісі
ф ам матикалы қ жанама объекті болуы мүмкін т.б.
(ҚТГ, 174-175), екінш іден, ортақ етіс қосымш а-
лары салт етістікке де, сабақты етістікке де жал-
ғаны п, ортақ етіс жасай береді:
олар хат жаз-ыс- ып тұрады, қонақтар жайғасып отыр-ыс-ты, ол бізге үй -сал-ыс-ты т.б. (М.Т. - Қ Қ Т , 49-52).
Сөйтіп, ортақ етіс мағы насы мен қосымш а-
сы етістің басқа түрлерінен сабақтылық-салтты-
лы қ сипатқа бейтарап болуы негізінде де ерек-
шеленеді. Ортақ етістің тағы бір ерекшелігі -
қимыл атауын білдіруге бейім тұрады да, кейбі-
реулері сол арқылы заттық ұғы м ны ң пайда бо-
луымен зат есім болып кеткен:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=679#-ыр,_-ір,_-р_тұлғалары_нда_да_кездеседі:_ас-ыр-у-ас-тыр-у,_ос-ір-у-өс-тір-у,_Абайда:_Адам_баласын_заман_осіреді;_піс-ір-у-піс-тір-у,_түс-ір


title: Ж асалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
48
ФОНЕТИКА
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі жартылай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін жазылып (езу
тартып) барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
тіл ұшы мен қы зы л иек өзара
босаң жуысады, жуысым күш іне қарай босаң
жуысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і:
тіл ұш ы м ен қ ы з ы л и е к т ің
жуы сы мы босаң леппен аяқталады , жуысым
бітім іне
қарай босаң лепті; дауы ссы з ызы ң
ды бы сталады , үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қаты сы на қарай жіңіш ке және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Ж 1 жіңішке езулік түрінін айьтрым белгілері
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=67#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жіңішке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=67#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң_(ызың),_жуан,_езу_әуезді_дауыссы_з_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=67#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_жайылы_ңқы_ж_уы_сы_ңқы_,_кейінді,_тербеліңкі_(ұяң),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=67#Ж_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Жуан_езулік_түрі:_Ж_АҚ,_Ж_Ы_Р_т.б.__(20-1-__сурет)_Жасалымы


title: соғыс, айтыс - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
соғыс, айтыс, жүріс, байланыс т.б. Ортақ етіс пен өзгелік етістің
семантикасында мынандай бір ұқсастық бар: екеуі
де қим ы лды ң, іс-әрекеттің бір субъекті емес,
б ір н е ш е суб ъ екті а р қ ы л ы о р ы н д а л а т ы н ы н
білдіреді, бірақ өзгелік етіс тек сабақты етістік-
тен жасалып, онда екінші субъект - агенс міндетті
түрде болады да, ол - қимыл, іс-әрекетті тікелей
орындаушы, ал ортақ етісте бұлар жоқ.
С ондай-ақ етіс қосымш алары бірінің үстіне
екіншісі де жалғана береді. Оның тәртібі: 1) өздік
етіс + өзгелік етіс:
жу-ын-дыр, ки-ін-дір т.б. 2)
өздік етіс + ортақ етіс:
желпі-н-іс, кор+ін+іс т.б.
3) ортақ етіс + озгелік
етіс:сойле-с-тір, жина-с- тыр; 4) өзгелік етіс + өзгелік етіс:
айт-қыз-дыр, жаса-т-қыз т.б.
7.2.3. Болымсыздық (болымды-болымсыздық) категориясы Етістік түбір күйінде де, әр түрлі граммати-
калық (лексика-фамматикалық) тұлғаларында да
қимылдың, іс-әрекеттің, амал-процестің болуын
(болғаны н, болып ж атқаны н, болатыны н, болу
сипаты ны ң әр түрлі реңін) білдіреді. Сонымен
бірге қим ы лды ң, іс-әрекеттің болуы да өмірде
болатын құбылыс. Міне, қимыл, іс-әрекеттің, яғни
етістік білдіретін м ағы наны ң іске аспауы, бол-
мауы арнайы грамматикалық амал-тәсілдер ар-
қылы беріледі. Сөйтіп, етістік бшдіретін қимыл,
іс-әрекеттің қарама-қайш ы мәні, ол м ағы наны ң
болмауы етістік түбірлеріне (негізгі, туынды,
күрделі), етістіктің лексика-ф ам м атикалы қ кате-
гориялары (етіс, күшейтпелі етістік) тұлғаларына
-м а, -м е, -ба, -бе, -на, -не қосымш асы қосылу
арқылы жасалады да, тек етістіктің болымсыз-
ды қ түрін жасап қоймайды, болымдылық мәнге
қарама-қайш ы етістіктің болымсыздық (болым-
ды-болымсыздық) категориясын да жасайды.
Болы м сы зды қ категориясы ны ң бірден-бір
тұлғалы қ көрсеткіш і


title: -м а -м е, -ба, -бе, -па, -пе - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
512
М ОРФОЛОГИЯ
матикалы қ сипатын сақтап қалады: 1) бұйры қ
райдың 2-жақ жекеш е анайы тұлғасымен сәйкес
келіп, оны м ен ом оф орм а жасайды; 2) тікелей
жіктелмейді; 3) сол күйінде қолданы лмайды ,
етістіктің таза грам м атикалы қ категорияларын
жасауға негіз болады; рай, ш ақ, (есімше, көсем-
ше ж әне тұйы қ етістік тұлғалары тек болымсыз
етістік) тұлғасы ны ң үстіне ғана ж алғана алады,
керісінш е болм айды . С онды қтан Т .М ам ан ов
“болымсыздық қосымшалар
-ма, -ме, -ба, -бе, -на,
-пе
негізгі етістіктер (етістік түбірлер мен моди-
ф икациялы етістіктер), я ғн и етістіктің лексика-
грамматикалық категориясы (И.С.) мен функция-
лы қ етістіктердің, яғн и етістіктің таза граммати-
кал ы қ к атего р и ял ары н ы ң (И .С .) ш екарасы н
корсетіп тұратын белгі ретінде жұмсалады” , - деп
көрсетеді (М .Т. - Қ Қ Т , 9-10).
Күрделі етістікте болы м сы з ф орм а бірде
негізгі етістікке ж алғанса, бірде көмекш і етістік-
ке жалғанады:
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=681#-ған_,_-ген,_-қан,_-кен_тұлғасы_етістікке_ж_оқ_модаль_сөзі,_есім_ш_ен_ің_-ған,_-ген_,_-қан,_-кен,_-атын


title: айт-па-й жүр, сой-ле-м е-й қал- - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
айт-па-й жүр, сой-ле-м е-й қал- ды, бер-ме-п еді ж әне
айтып ж үр-м е, сөйлеп - қой-ма, беріп жібер-ме т.б. Әрине, бұлар қимыл,
іс-әрекеттің болымсыздық мәнін біпдірумен бірге
негізгі немесе комекші етістікке жалғануда белгілі
стильдік мән білдіреді, стильдік ж үк атқарады,
егер болымсыздық форма екі етістікке (әрі негізгі,
әрі көмекш і) де ж алғанса, онда ол болымдылық
мән білдіреді, онда да әдеттегі болымды лы қтан
өзгеше ерекш е стильдік бояу болады:
айтпа-й қойма-ды, жаз-ба-й отыр-ма-ды, сұра-ма-й кет- пе-ді т.б.
7.2.4. Рай категориясы Сөйлеушінің қимыл, іс-әрекетке көзқарасын,
қим ы лды ң, іс-әрекеттің ш ы нды ққа, болмы сқа
қаты сы н, модальдық мәнін білдіріп, белгілі па-
радигмалық тұлғалар жүйесінен тұратын етістіктің
грамматикалық категориясы рай категориясы деп
аталады.
Белгілі қим ы л, іс-әрекеттің белгілі субъекті
тарапынан іске асу-аспауы , қим ы лды ң, іс-әре-
кеттің болу-болмауына сөйлеушінің козқарасы,
пікірі, бағасы, анықтығы, ақиқаттығы, күдіктілігі,
күмәнділігі, болж амды лы ғы , ж орамалдылығы ,
орындалу ниеттілігі, шарттылығы т.б. тілек, қалау,
бұйрық мәндері т.б. қатар көрініп отырады. Рай
категориясы етістіктің м одальдылық м әнінің
б ір д е н -б ір г р а м м а т и к а л ы қ к а т е г о р и я л ы қ
көрсеткіші бола тұрса да, етістіктің барша мо-
дальдылық мэнін толы қ қамти алмайды. Оның
үстіне сөйлем модальдығы тағы бар. Ол да рай
к а т е г о р и я с ы м е н б а й л а н ы ст ы б о л ғ а н ы м е н ,
етістіктің рай категориясының шеңберіне сия бер-
мейді. Мысалы, адам-су, білгіш-сіну, жетім-сіреу,
білген-су, жүр-іңкіреу, кел-гіштеу сияқты сөздер
қим ы л, іс-эрекетті білдіретін етістік қана емес,
соны м ен бірге
-сы, -сі, -сын, -сін, -сыра, -сіре,


title: -ыңқыра, —іңкіре, -ғышта, - гіште

text:
ЕТІСТІК
513
лы қ ерекшелігі - қимыл, іс-әрекеттің объективті
ш ы нды ққа қатысты болу-болмауының сөйлеп
тұрған сәтпен (шақпен) байланысты өтіп кеткенін,
отіп жатқаны н, әлі өтпегенін, бірақ өтетін сипа-
тын білдіру, сөйтіп, аш ы қ рай, бір ж ағы нан,
етістіктің рай категориясы ны ң бір түрі болса,
екінші жағынан, бір өзі етістіктің ш ақ категория-
сын құрайды. Осыған байланысты райдың басқа
түрлерінен айы рм аш ы лы ғы тікелей аш ы қ рай
ж асайтын арнайы қосымш алары ж оқ болып ке-
леді. Д ем ек, ш ақ категориясы дегеніміз, екінші
ж ағы нан, аш ы қ рай екен де, енді оны ң (аш ы қ
райдың) сипаты шақ категориясы мен оның түрлері
шеңберінде қарастырылады.
Бұйрық рай
сөйлеушінің тыңдаушыға немесе
тыңдаушы арқылы бөгде біреуге (3-жаққа) қара-
тылып, бұйрық, сұрай айтылатын, өзіне (1-жаққа)
байланысты қимылға, іс-әрекетке қозғау салу, ниет
мәнін білдіріп, белгілі қосымшалар жүйесі арқы-
лы берілетін рай түрі болып табылады. Бұйрық
райдың басты мәні - бұйрықтық мағына. Бұйрық-
тық мағына негізінен алғанда 2-жаққа байланыс-
ты болып отырады:
Достарыңызбен бөлісу:


Тыңда, дала, Жамбылды (Жам-
был).
Ғылым таппай мақтанба (Абай).
Енді сен жүре бер, аздан соң ж ауабын өзім берейін (Әбішев).
Тоңғандарың мына тұс-тұсыңдағы ауылдарға барып, жылынып қайтыңдар (Әуезов).
Ал 3-жақта бұйры қты қ м ағы н а солғы ндап,
тілек (бұйры қ пен тілек), өтініш (бұйры қ пен
өтініш ) мәні байқалы п отырады.
Тілегім бақыт тап та, өмірлі бол, Қорлықпен ағармасын қара іиашың (Аманжолов).
Шөл дала сусын ішсін, шөлі қансын. А лм а өссін, гүл бақшасы жапырақ жар- сын. Сайрандап адам ұлы кең дұниеде, Бұлбұл құс бойы балқып, әнге салсын (Жамбыл).
І-ж ақта бұйры қты қ м ағы надан гөрі ниет,
тілек мәні басым болады, өйткені сөйлеуші өзіне
өзі бұйырмайды, бұйрық бермейді. С оған қарап
І-ж ақты , кейде тіпті 3-жақты да, бұйры қ рай
шеңберінен шығару керек деген де пікір жоқ емес.
Сөйле десең, сөйлейін сөз келгенде... Үйректі де ұстапзиіътлъ,, - деді (Алтынсарип).
Алдымда тол- ған мақсат, толған таңдау, Алайын мынасын ба, анасын ба ?
Сөз жоқ, бұйрықтық мағы наны білдіруде II-
жақ пен
I және
III жақтардың арасында айырма-
шылық бар екені көрінеді.
Бұйрық райдың құрамында бұйры қты қ ма-
ғынадан горі ниет, тілек мәнді білдіретін бірінші
және үшінші жақ гіен олардың көрсеткіштері бо-
луы бұйры қ райдың түрлену парадигмасына,
тұлғалықж үйесіне байланысты. М ағыналарында
бұйрықты білдіруде өзгеш елік болса да, бұйрық
райдың жіктелу жүйесі, яғн и 1-2-3 ж ақта және
жекеше-көпше түрлену бір парадигмалық жүйенің
көрсеткіші болып табылады. Жіктелу үлгісі:
Мен бар-айын, кел-ейін, сөйле-йін. Біз бар-
айық, кел-ейік, сөйле-йік.
Сен бар-, кел-, сөйле-. Сендер бар-ы ңдар,
кел-іңдер, сөйле-ңдер.
Сіз бар-ыңыз, кел-іңіз, сөйле-іңіз. Сіздер бар-
ыңыздар, кел-іңіздер, сөйле-ңіздер.
Ол бар-сы н, кел-сін, сойле-сін. Олар бар-
сын, кел-сін, сөйле-сін.
Жіктелу үлгісінен көрінетіндей, бұйрық рай-
дың І-ж ағы нда жекеш е


title: -айын, -ейін, -йын, -йін - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
-айын, -ейін, -йын, -йін,
көпше-айық, -ейік, -йық, -йік
жалғауы ж алған-
са, 2-ж ақ жекеше анайы түрінде арнайы қосым-
ша жоқ, бірақ бұл - етістіктің түбір тұлғасы емес,
нольдік ф орма, өйткені түбір болса, сол сөз та-
бының түрленуіне негіз болатын бастапқы тұлғасы
да, бұйрық райдың 2-жағы жекеше, анайы түрі -
грамм атикалы қ тұлға, сол түбірге ж алғанатын
тұлға, демек, бұйры қ райдың 2-ж ағы жекеш е,
анайы түрі мен түбір тұлға омоформа болып та-
былады. Бұрық рай формасының екінші ж ақ же-
кеше түріне ертеде -ың,
-ің, -ң
қосымш асы жал-
ғанып айтылатын болған. Мұны бұйры қрайды ң
екінш і ж ақ сыпайы түріндегі және екінш і жақ
көпше түрінің құрам ы ндағы -ың,
-ің,
-ң қ о сы м -
шасы (ал-ың-дар, ал-ың-ыз) дәлелдей алады. Со-
нымен қатар өзбек тілінде қазірде де екінші жақ
бұйрық райға
-иң,
(-ң) морфемасы жалғанып ай-
тылады. Сондай-ақ бұйрық рай формасының үш
ж ағы н а да -ш ы , -ші ж ұрнағы ж алғаны п, сөйле-
ушінің бір істі орындау туралы өзіне, тыңдау-
ш ы ға және бөгде адам ға не затқа қаратып, сы-
пайы тілек түрінде айтуын білдіреді:
айтайын-
шы, айтшы, айтыңдар-шы, айтыңыз-шы, айт-
сын-шы
т.б. Ә рине, оларды ң м ағы н асы бұл
сөздердің айтылу сазына, интонациясына да бай-
ланысты.
Шартты рай
қимыл, іс-әрекеттің болу-бол-
мау, орындалу мүмкіндігін, шартын білдіріп,
етістік түбіріне, лексика-грамматикалық катего-
риялар тұлғалары на
-са, -се
қосымш асы ж алға-
ну арқы лы жасалады. Ш артты райлы етістік
ы қш амдалған тұлғада жедел өткен ш ақ тұлғасы
сияқты жіктеледі, сөйлемде негізінен алғанда ти-
я н а қ с ы зт ұ л ға болып қолданылады, сондықтан
көбін е-көп шартты бағы ны ңқы лы сөйлемнің
баяндауышы қызметінде жұмсалады.
514
МОРФОЛОГИЯ
Ж екеш е
Көпш е
Мен айт-са-м, сөйле-се-м
Біз айт-са-қ, сөйле-се-к
Сен айт-са-ң, сөйле-се-ң
Сендер айт-са-ң-дар,
сөйлес-е-ң-дер
Сіз айт-са-ңыз, сойлечх-ңіз
Сіздер айт-са-ңыздар,
сөйле-се-ңіздер
Ол айт-са, сөйле-се
Олар айт-са, сөйле-се
Қ азақ тілінде ш артты рай тұл ғасы н д ағы
етістік әр уақытта ш артты лы қ мәнде қолданыла
бермейді. Кейде ол ш артты рай тұлғалы етістік
мезгіл бағы ны ңқы сөйлем нің н ем еседа,
де
шы-
л ау ы м ен тір к е с іп қ а р с ы л ы қ т ы б а ғ ы н ы ң қ ы
сөйлемнің баяндауышы қызметінде де жұмсала-
ды. Мысалы:
Көзімді аіиып, алдыңғы жакка
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=685#-ің,_-ң_қосымш_асы_жал-_ғанып_айтылатын_болған._Мұны_бұйры_қрайды_ң_екінш_і_ж_ақ_сыпайы_түріндегі_және_екінш_і_жақ_көпше_түрінің_құрам_ы_ндағы_-ың,_-ің


title:
қара-
сам - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
қара- сам , екі адам карауытып түр екен (М ұстафин).
Тысы канша көріксіз болса да, коңыр үйдің өз күні балкып түр екен ғой (Әуезов).
С он д ай -ақ шартты райлы етістік тілек, ар-
ман, мақсат сияқты модальдылық мәнді білдіріп,
тиянақты мәнінде сөйлем нің баяндауышы қы з-
метін де атқарады. М ысалы:
Шіркін, биыл окуға түссем! Осы отырысыңды әкең көрсе! Бұнымен
бірге шартты райлы етістік жіктеліп келіп,
ғой, еді, екен, етті, м а, ме сұраулы қ шылау сияқты
көмекші сөздермен тіркесіп, сөйлемді аяқтап тұра-
ды да, сө й л еу ш ін ің т іл е к -а р м а н ы н , ө тін іш -
өкініш ін, болжам, ниетін т.б. білдіреді:
бар-са-м екен, сөйле-се-ң етті, бар-са-ңыз ғой, ж олык-са еді т.б.
С он д ай -ақ
-са , -се тұлғасы н а
-шы, -ші қосымш асы үстеліп, 3-жақта жіктеліп, тиянақты
тұлға ретінде қолданылады , екінш і жақта кейде
-ң жіктік ж алғауы ны ң орны на
-й тұлғасы айты-
лады
мен барса-м-ш ы
біз барса-қ-ш ы
сен барса-ң-ш ы, барса-й-ш ы сендер барса-ңцар-
шы
сіз барса-ңыз-ш ы
сіздер барса-ңыз
дар-шы
ол барса-шы
олар барса-шы
Мұндайда етістік таза шартгылық мәннен гөрі
ниет, тілек шартты мәнді білдіреді.
Ш артты райлы етістік
игі еді сөздерімен
тіркесіп, қалау рай да жасайды:
бар-са игі еді, жолық-са-м игі еді т.б. Болжамды сияқты мо-
дальды реңкті білдіріп, шартты райлы етістік ке-
рек сөзімен де тіркесіп қолданылады:
айт-са ке- рек, конбе-се керек т.б.
Бұларды ң б арлы ғы нда да шартты райлы
етістік жіктеліп келеді де, көмекш і сөз сөйлем
баяндауышын тиянақты етіп отырады.
Қалау рай - сөйлеуш інің қим ы л-іс-әрекетті
орындауға я орындамауға қалау, тілек, ниет, ын-
тасын білдіріп, белгілі жолдармен жасалатын рай
категориясының бір түрі. Қалау рай бірнеше жол-
мен жасалады. Негізгі етістіктерге


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=686#-са_,_-се_тұлғасы_н_а_-шы,_-ші_қосымш_асы_үстеліп,_3-жақта_жіктеліп,_тиянақты_тұлға_ретінде_қолданылады_,_екінш_і_жақта_кейде_-ң


title: -ғы, -гі, -қы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
-ғы, -гі, -қы,
-кі
қосы м ш алары ж алғаны п, тәуелденіп барып
тәуелдік жалғауы арқылы жіктеліп, я ғ н и ж ақ-
ты қ, ж екеш елік-көптік мән үстеліп, оған
кел,
келді, келеді
көмекші етістігі тіркесіп жасалады.
Жіктелуі:
М енің о қ ы -ғы -м келді, келеді Біздің оқы -
ғы -м ы з келді, келеді
С енің о қ ы -ғы -ң келді, келеді
Сендердің
оқ ы -ғы -л а р ы ң
келді, келеді
Сіздің о қ ы -ғы -ң ы з келді, келеді Сіздердің
оқы -ғы -лары ң ы з келді, келеді
О ны ң о қ ы -ғы -с ы келді, келеді
Олардың
о қы -ғы -сы келді, келеді
Сөйтіп, бұл тұлғалы қалау рай етістік син-
таксистік сипаты жағынан жақсыз сөйлемнің ба-
яндауыш ы қызметін атқарады.
Кейде сөйлемде қалау рай конструкциялы
тіркестің ілік септігіндегі сөздің септік жалғауы
түсіп қалып та жұмсалады, бірақ ілік септік тұлға-
сындағы сөз логикалық субъекті болғанмен, ф ам -
м атикалы қ субъект болып таныла алмайды. Бұл
- ауызекі сөйлеу тілдің әсері болу керек.
С он д ай -ақ етістік түбіріне
-ғай, -гей, -қай,
-кей
қосы м ш асы ны ң үстелуі арқылы және осы
тұ л ғаға еді көмекш і етістігі тіркесу арқылы не-
месе шартты рай тұлғалы етістікке
игі, екен
сөздерінің тіркесуі арқылы да тілек мәнді қалау
рай жасалады. Жіктелуі:
М ен бар-ғай -м ы н , бар-ғай едім, барсам игі
еді, көрсем екен
С ен бар-ғай -сы ң , б ар-ғай едің, барсаң игі
еді, көрсең екен
Сіз бар-ғай-сы з, бар-ғай едіңіз, барсаңыз игі
еді, көрсе-ңіз екен
Ол барғай, бар-ғай еді, барса игі екен, көрсе
екен.
Біз бар-ғай-мы з, бар-ғай едік, барсаң игі еді,
көрсек екен
Сендер бар-ғай-сыңцар, бар-ғай едіңдер, бар-
саңдар игі еді, көрсе-ңдер екен
Сіздер бар-ғай-сы здар, бар-ғай едіңіздер,
барсаңыздар игі еді, көрсе-іңіздер екен
Олар бар-ғай, бар-ғай еді, барса игі еді, көрсе
екен.
|


title: Шақ категориясы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
7.2.5. Шақ категориясы Қимыл - іс-әрекеттің сөйлеп тұрған сәтпен
байланысты болып өткендігін, бірақ болатынын
білдіріп, белгілі жолдармен жасалатын етістіктің
фамматикалық категориясы шақ категориясы деп
аталады.
Сөйлеп тұрған сәтпен байланысты қимылдың
мезгілі, ш ақты қ мағынасы мынадай болады:
1) үнемі қайталаны п, дағды ға ай н ал ған іс-
қимыл, сөйлеп тұрған кезде болып жатқан қимыл,
іс-әрекет.
2) сөйлеп тұрған сәттен бұрын болып кеткен
қимыл, іс-әрекет.
3) сөйлеп тұрған кезде әлі болмаған, бірақ
кейін болуға тиісті қимыл-іс-әрекеттер. М ысалы,
Өнер, білім бар жұрттар тастан ся/?дйсалғызды (Алтынсарин).
Жазғытұры қалмайды қыстың сызы, М а сат ы дайщ лпырар жердің жүзі (Абай).
Енді бүгін қарасам, Айналам бақыт кең жатыр. Бірімен-бірі туысқан, Қол ұст асқан ел жатыр (Ж ам б ы л ). Бұл
сөйлемдердегі
қалмайды, құлпырар, жатыр етіс-
тіктері мезгіл (ш ақ) м ағы насы н білдіруі жағЪі-
нан бірдей емес.
Салғызды деген салғызу қим ы -
лы ны ң сөйлеп тұрған сәттен бұрын болып кет-
кенін білдірсе,
қалмайды, құлпырар етістіктері
қалмау, құлпыру қимылдарының әлі болмағанын,
сөйлеп тұрған сәттен кейін болатыны н, ал
жа- тыр етістігі бұл қимылдың сөйлеп тұрған сәтте
болып оты рғаны н білдіріп тұр.
М ерзімдік мәнді білдіретін сөздердің бәрі
бірдей ш ақ м әнін білдіре бермейді. М ы салы ,
Ертеңгі елдің қамын ойлайтын азаматтары- мЫз азып^Тпоіғанын корген қария қатты күрсініп ,
үлкен ойға кетті (“Ана тілі”) деген сөйлемде
ертеңгі сөзі мезгіддік мән білдірсе де, оларда шақ-
ты қ қасиет ж оқ. Бұл сөзде ш ақты қ м ағы наны
білдіріп тұратын грамматикалық тұлға жоқ. Де-
мек, шақтық мағы на сөздің жалпы мағынасынан
ғана көрінбейді, ол мағынаны білдіретін арнайы
ф ам м атикалы қ тұлға болу керек.
Сонымен, сөйлеп тұрған сәтпен байланысты
қимылдың болу мезгілі үш түрлі. С оған сәйкес
етістіктің шақ түрі де - үшеу. Сөйлеп тұрған сәтке
байланысты, яғни сол сөтте болып жатқан қимыл-
ды осы ш ақ, әлі болмаған, бірақ кейін болатын
қимылды келер шақ, сөйлеп тұрған сәттен бұрын
болып өткен қимылды өткен шақ білдіреді.
Ш ақтық мағынаны білдіретін етістік көбінесе
жіктеліп келеді де, сол арқылы ж ақты қ м ағы на
беріледі. Жікгік жал ғау шақ көрсеткіштерінен (есім-
ше, көсемше, ж әне арнайы ш ақ жұрнақтары на)
кейін жалғанады.
Күрделі етістікке ж іктік жалғау оны ң құра-
мындағы көмекші етістікке жалғанады.
Қазіргі қазақ тілінде ш ақ категориясы мор-
фологиялық белгісіне, шақтық мағынасына қарай


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=688#Ертеңгі_елдің_қамын_ойлайтын_азаматтары-__мЫз_азып^Тпоіғанын_корген_қария_қатты_күрсініп_,__үлкен_ойға_кетті


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=688#Салғызды_деген_салғызу_қим_ы_-_лы_ны_ң_сөйлеп_тұрған_сәттен_бұрын_болып_кет-_кенін_білдірсе,_қалмайды,_құлпырар


title: откен шақ, осы шақ, келер шақ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
откен шақ, осы шақ, келер шақ болып үшке
бөлінеді.
7.2.5.1. Өткен шақ Өткен ш ақ қим ы лды ң, іс-әрекеттің сөйлеу
кезінен бұрын болып, істеліп кеткенін білдіретін
етістіктің грамм атикалы қ формасы.
Базаралы ж ағынан ж амандық күткен кісінің бірі осы Әзімбай болған (Әуезов).
Орыс-қазақ балалары- ның арасындағы ырың-жырың ит-жығыстары аяқталғанша айлар отіп кетіп еді (М үсірепов).
Сол жайды ж анкүйер, ж ақындар арасында күйзеліп айтқан шақтарында еңкілдеп жылап та жіберетін (Әуезов).
Берілген мысалдардағы
болған, өтіп кетіп еді, жылап та жіберетін деген етістіктер
болу, өту, беру, жылау қи м ы лдары н ы ң болып кегкенін
білдіріп, өткен шақ мағынасын беріп тұр. Қазіргі
қазақ тіліндегі өткен ш ақ грамматикалық ф ор-
масы мен мағы налы қ ерекшеліктеріне қарайж е-
дел откен шақ, бұрынғы өткен шақ, ауыспалы откен шақ болып үшке бөлінеді.
а)
Ж едел откен шақ. Ж едел өткен ш ақ
етістіктің түбіріне
-ды, -ді, -ты, -ті ж ұрнақта-
рының жалғануы арқылы жасалып, жіктеліп қол-
данылады.
Нэргүл қолындағы койлегін тастай беріп, шар айна алдында үршықтай үйірілді (Рай-
ымқұлов).
Қалмақтың қақты қара жорғасына, Айналды ақ алмастар қорғасынға (Жансүгіров).
Қартайдық, қай ғы ойладық, үлғайды арман (Абай).
Жедел өткен ш ақ жұрнағы егістіктің тұлғала-
рына тікелей жалғанады.
Әниіі үш қайырмасын айтып тоқтайын деп еді, Базаралы тоқтаттыр- мады (Әуезов).
Күрсініп сұлу бұрын коз тайғызды, Асықтық элсіретті, лебі тартып (Байзақов.)
Жедел өткен шақтың болымсыз түрі егістіктің


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=689#Базаралы__ж_ағынан_ж_амандық_күткен_кісінің_бірі_осы__Әзімбай_болған_(Әуезов).__Орыс-қазақ_балалары


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=689#-ды,_-ді,_-ты,_-ті_ж_ұрнақта-_рының_жалғануы_арқылы_жасалып,_жіктеліп_қол-_данылады.__Нэргүл_қолындағы_койлегін_тастай