title: Сұраулы сөйлемнің жасалуы

text:
Сұраулы сөйлемнің жасалуы
Ма, ме, ба,
бе, па, пе
сұраулық
шылаулар
арқылы
Сұрау
есімдіктері
арқылы
Сұраулық интонация арқылы
Баяндауыш
құрамында
ғой,
ше
шылаулары
келу арқылы
Баяндауыш
құрамында
шығар,
болар
сөздері
келу
арқылы
Баяндауыш құрамында
ә одағайы келу арқылы
Бүгін күн
қызарып
бұлтқа
батты,
ертең жел
көтеріле
ме,
жоқ
па? (Ә.Н.)
Бағып отырған
малыңды
тастап,
үй
тұрғызуға керек
дүниені қайдан
іздерсің? (Ш.А.)
Анау
адам
мұның сөзін
дұрыс түсінсе
жақсы,
түсінбесе ше?
(Ш.А.)
Топырлап
кіріп
жатқан
мына
кісілерді
де
қуанышына құтты
болсын
айта
келгендей көретін
болар? (Ә.Н.)
– Баламысың деген, ә?
– деді шал мұртынан
күліп. – Әуелі үйге
жетіп
алайық,
қалғанын
көрерміз.
(Ш.А.)
113-жаттығу. Сұраулы сөйлемдер қандай сұрау мәнді сөздердің
қатысуымен жасалып тұрғанын анықтаңыздар.
Шабандоздар дәл қазір неге үндемейді, бет-әлпеті неге сіресіп қалған, не
тыңдап келеді? (Ш.А.) Дәл осы жерде алдында отырған келіні емес өзге біреу
болса, Танабай мұндай сөздерді айтқызып қояр ма еді? (Ш.А.) Мүмкін, бұлар
өздерінің түнде көрген түсін бір-біріне баяндайтын шығар? (Ш.А.) Машинаны
алғаш көргендей қуаныш, алып ұшқан жүрек қайда кеткен, осынша неге
қуанды, осынша аптыққаны несі? (Ш.А.) Шалды ол қайдан қусын, бұл кетсе,
кім жұмыс істейді? Бұл шалсыз күн көре алар ма? (Ш.А.) Басқаларға торайдай
шұбыртып бергенде, бұған келгенде құдайдың көзі неге жұмулы? (Ш.А.) Көп
жылқы ана ауылдың шабындысына түскенін көрдің бе? (Ж.А.) Туған жердің
артығын, жазатайым іс етіп, күштілерге күш етіп, еріксіз елден айырылған,
шеттен дәмі бұйырған, жаттан сыйлау көрмеген ер білмесе, кім білсін? (Ж.А.)
114-жаттығу. Белгілі бір ақын не жазушымен кездесу ұйымдастырылса,
қандай сұрақтар қояр едіңіздер. Әркім бес сұрақтан дайындаңыздар.
115-жаттығу.
Ф.Оңғарсынова,
Т.Молдағалиев
өлеңдерінде
сұрау
белгілерінің қойылуына назар аударып, себебін анықтаңыздар. Әр ақынның екі
өлеңін алып талдаңыздар.
55
116-жаттығу. Көркем шығармадан сұраулы сөйлемнің әр түріне үш
мысалдан теріп, кестені толтырыңыздар.
Ма, ме, ба, бе,
па, пе сұраулық
шылаулар
арқылы жасалуы
Сұрау
есімдіктері
арқылы
жасалуы
Баяндауыш
құрамында
ғой,
ше
шылаулары
келу арқылы
жасалуы
Баяндауыш
құрамында
шығар, болар
сөздері
келу
арқылы
жасалуы
Баяндауыш
құрамында ә
одағайы
келу арқылы
жасалуы
Интонация
арқылы
жасалуы
Леп белгісі, оның қойылатын орындары
Леп белгісі – лепті сөйлемнен кейін қойылатын таңба. Лепті сөйлем деп
адамның көңіл күйін, түрлі сезімін білдіретін сөйлемді айтамыз.
ЛЕП БЕЛГІСІ
Қойылатын орындары
Лепті
сөйлемде
рден
кейін
Ұран,
үндеу
мәнді
сөйлемдер
ден кейін
Одағай,
қаратпа
сөз
сөйлем
басында
келіп,
көтеріңкі
дауыспен
айтылса
Бұйрық, тілек,
өтініш
мәніндегі
бұйрықты
сөйлемнен
кейін
Ішінде сұраулы
сөйлем
жасайтын
элементтері
бар,
бірақ
ерекше
бір
сезіммен
айтылған
сөйлемдерден
кейін
Ма, ме, ба, бе,
па,
пе
шылаулары
бар,
сәлемдескенде
айтылатын
сөйлемдерден
кейін
Шіркін,
дәл
осындай
жігіт
болып
өсер
ме
еді!
(Ш.А.)
Жасасын
бірлік,
бейбітші
лік!
Оны естігенде
Бекболат: – Е,
бәрекелді!..
Япырай!
Түгел
түсіп
пе? – деді.
(Ж.А.)
Төлеген әнтек
қипалақтап
тұрып: – Кәне,
жолдастар!
Тамаққа
жүріңіздер! –
деді. (Ж.А.)
Көзі
тостағандай,
терең, тұңғиық,
қандай тамаша
десеңізші!
(Ш.А.)
– Сәлеметсіздер
ме! – деді оған
бейтаныс
біреулер. (Ш.А.)
117-жаттығу. Леп белгісінің қойылу мәнін түсіндіріңіздер.
І. Қазақтың домбырасы мен қырғыздың қобызынан күмбірлеп шығатын күй
дәл осы лек-лек тасқын шабыс емес пе екен! (Ш.А.) – Үрбие-ау! Бетіңді
кішкене жуып жүрсейші! – деп, қазаншы қатынның алдына бір уыс бауырсақ
тастады. (Ж.А.) Шалқаңнан жатып алып, көк аспанның тұңғиық теңізін барлап
жатқан деген қандай рақат! (Ш.А.) Күлгенде де, ренжігенде де арасы қосылып
кететін қалың қара қасы қандай әдемі! (С.Ш.) Қала мен жолда талай күн бірге
болған уақытта бірде-бір сездірсеші! (М.Ә.) Сол уақытта Абай үлкен ықылас
56
білдіріп, айрықша бір тағзыммен төсін басып, қатты дауыстап: –
Ассалаумағалайкүм!.. – деп сәлем берді. (М.Ә.) Үй артындағы қоста Қартқожа
бала оқытып жатыр еді, бір күні Кәрібай қажы: «Бері шығып кетші!» – деді.
(Ж.А.) Енді бір басып еді, аяқ асты қарауытқан шұқыр болды, шұқыр түбінде
бірдеме ағараңдаған тәрізді, қимыл етті: – Ағатай-ай! – деді біреу ышқына
сыбырлап. (Ж.А.)
ІІ. Жапырақтар-ау, сыбдырлап жерге төгілгенше, шерлі сұлуға сая
болсаңдаршы! Ызғырық-ау, ызылдағанша жапанда жалғыз қалған баланың
әкесіне хабар берсеңші! (Ж.А.) «Заула отым, заула! Мазда отым, мазда! Қорқақ
аңдар, тілсіз жаулар! Қаш, маңыма жолама! Күйдіремін, өртеймін!» – дегендей
Ақбілек от тәңірге сүйініп, таң атқанша маздатып, жаны аман қалды. (Ж.А.)
Ақбілек қай үйге барарын білмей, дағдарып келе жатыр еді, дуана: – Анау үйге
барайық! – деп, адырдың бауырындағы үлкен қораны нұсқады. (Ж.А.) – Ойбай-
ау! Олар қайда? Көргеміз жоқ... – десіп, таңданып, олай да, бұлай да жүгірісті.
(Ж.А.) Дос алдында жауап беруден дұшпан қолында өлген жеңіл емес пе!
(Ш.А.) – Иә, сүйтіңдер, тізелесіп отырыңдар! Ұялатын үлкен кісі жоқ қой, –
деп, Ақберген де айтты. (Ж.А.) «Құлыным-ау!» – деп Қалиша құшағын жайып
құшақтай алғанда-ақ, Шәйза өзіне деген бір сұмдықтың болғанын сезіп еді.
(Ғ.Мүс.)
118-жаттығу.
Сұраулы,
хабарлы
сөйлемдерді
лепті
сөйлемге
айналдырыңыздар, қалай жасағандарыңызды айтыңыздар.
Бұғы ана баурына басып жылытпаса, ертелі-кеш сүтін беріп асырамаса,
бұлардың күні не болар еді? (Ш.А.) Жадағай шананың өн бойын алып теңкиіп
жатқан бір алаша бидайды қалай көтермек? (С.Ш.) – Басқалар әзір шатасқан
жоқ па? – деді Есілбай баласына. (Ғ.Мүс.) – Үстінде жабуы бар ма, немене? –
деді Қиналған қараңғыда толық айыра алмай. (Ғ.Мүс.) – Сиыры құрысын,
өлмесе өрем қапсын, керек болса ауылнайдың өзі асырап алар, енді ол қораның
маңына барма деп, «әлгіні» үйден шығармай қойдым... (Ғ.Мүс.) Бейсенбі,
Әбділда Жігітектің малды, әлді ауылдарынан атқамінер атаулыны жинап алып
ақылдасты. (М.Ә.) Қар басқан кең дала қыбырсыз, ұзақ жота үнсіз де момын
тыныштықта. (М.Ә.) Мағаш ақырын ғана жымиды да: – Әбіш аға, оныңыз рас
қой. Зорлау жоқ, апамдікі өтініш емес пе? Ал және осы өтініштің мезгілі жеткен
жоқ па еді? – деді. (М.Ә.) – Рас, солай бопты. Ал ендеше, істің артына,
аяқталуына ғана қараса, сол Базаралының әрекеті ел көпшілігін өкіндірер іс
болған жоқ па? Осыған сахарадағы кедейлер нендей байлау жасады? Және дәл
осы туралы өзіңіз не қорыттыңыз? – деді. (М.Ә.)
119-жаттығу. Мәтінді мәнерлеп оқып шығып, леп белгісінің қойылу мәнін
түсіндіріңіздер. Оны қабылдаудағы өз тебіреністеріңізді қандай тыныс
белгілерін қою арқылы жеткізер едіңіздер, ойларыңызды білдіріңіздер.
Шөгіп жатқан түйедей, ортасы кезеттеніп, денесін қошқыл қара түк басып,
қырарқасы тарақтай ирек-ирек болып, шудасы желкілдеп тұрған, мынау
өзіміздің Баян тауы! Жарықтық, қандай салауатты! Қандай айбатты! Міне,
57
Ащының бойы! Әне, Бөрікөл, Быламбай, Қарасор. Ана көрінген Мойылды. Ой,
шіркіндердің көзі жаудырап, самаладай болып жарасып тұрғанын-ай!
Анау сары адырдың иығынан түсіп, созылып келе жатқан қалың көшті қара!
Сүйіндіктің көші! Әлде бұл қай ауыл? Көші қалың, малы шоғыр не қылғанмен
көші бай ауыл ғой! Анау Ащының бойын өрлеп, сыпылдатып бара жатқан құс
салушылар-ау! Қаз, үйректі көк жендетің қырып жүр екен! Әне тастады. Түйді
дабылды. Жарқ етті. Алды білем. Атты қойды ғой. Не деген қыран! Балаларды
қара! Көштің артында қалып, тай, құнанмен жарысып келе жатқанын! Көк
құнан озды! Жоқ, құлалы да жетті, озады-ау енді, озады-ау! Айдасайшы, шірік
ит! Қап! Қарсы алдынан сиыршылар киліккенін көрдің бе? Жығылады-ау енді.
Жоқ, тоқтады. Әне бір сиыршы кейін қарай шапты. Арбасы қирап қалды-ау!
Сиыр ит сүйкенбей жүре ме? Бәрін бүлдіріп келе жатқан әне бір күйлеген
қызыл құнажын екен. Көп жылқы ана ауылдың шабындысына түскенін көрдің
бе? Байлардың осынысы жаман-ау! Жоқ, жер қорушылар да шапты.
(Ж.Аймауытов «Қартқожа»)
120-жаттығу. Көркем шығармалардан лепті сөйлемнің әр түріне үш
мысалдан теріп, кестені толтырыңыздар.
Одағайдың
көтеріңкі
дауыспен
айтылуы
арқылы
Ұран,
үндеу
мәнді
сөйлемдер
арқылы
Қаратпа
сөздің
көтеріңкі
дауыспен
айтылуы
арқылы
Бұйрық,
тілек, өтініш
мәніндегі
бұйрықты
сөйлемдер
арқылы
Ішінде
сұраулы
сөйлем жасайтын
элементтері
бар,
бірақ ерекше бір
сезіммен айтылған
сөйлемдер арқылы
Ма, ме, ба, бе, па,
пе
шылаулары
бар,
сәлемдескенде
айтылатын
сөйлемдер
арқылы
121-жаттығу. М.Мақатаев, М.Шаханов, Қ.Мырзалиев туындыларынан
лепті сөйлемі бар шумақтарды келтіре отырып, не себепті қойылғанын
анықтаңыздар. Әр ақынның екі өлеңін алып талдаңыздар.
Көп нүкте, оның қойылатын орындары
Көп нүкте – белгілі бір себептермен ойдың аяқталмай қалғандығын немесе
асығып-аптығып
сөйлеуге
байланысты
айтылмақшы
ойдың
толық
айтылмағандығын білдіру үшін қойылатын тыныс белгісі.
КӨП НҮКТЕ
Қойылатын орындары
Мысалы
Алынған дәйексөздің арасынан сөйлем не
сөздер қалдырылған жағдайда
Қол еңбектің органына айналумен бірге, өзі де
еңбек процесінде жетіліп дамиды: «... қол
еңбек органы ғана емес, ол сонымен қатар
еңбектің жемісі де». (К.А.)
58
Жазушы айтып келе жатқан оқиғаның
жалғасын созбай тоқтатқан жағдайда
Кім біледі, бұл түнгі жортуылдар әлі қаншаға
созылар еді, егер де мына бір жағдай
болмаса... (Ш.А.)
Айтып келе жатқан ойға кенет, тосын,
күтпеген не алшақ жатқан нәрсе қосылып
кетсе, оның алдынан қойылады
Сол жылы қызылшадан көп өнім алдық. ...
Жарықтық балажан еді ғой.
Сөйлеушінің белгілі бір себептермен (ентігу,
тұтығу, асып-сасу т.б.) сөздерін, ойын бөліп
айтқанда
– Мен ұл туған жоқ ... тек, осы қызым ...
Ақбалам болмаса ... – деп Сүйеу үйде, түзде
бірдей мақтанатын. (Ә.Н.)
122-жаттығу. Төмендегі сөйлемдердегі көп нүктенің қойылу себебін
түсіндіріңіздер.
Қайырып берген зеренді де алмай, ұршық ұстаған қолы тізесіне түсіп
отырып қалды ... (Ә.Н.) Тек бірақ рет Шораға деген сеніміне шек келтірді, бірақ
оған көбінесе Танабай өзі кінәлі еді... (Ш.А.) Құлыным, Қайырлым... қайда
жоғалып кеттің ... – деп, әлсіз ғана шыққан дауыс естіледі. (Ғ.М.) Гүлсары
сонда таныс соқпақ жолға түсіп, сонау өзен сыртындағы жайлауға тартып бара
жатады... (Ш.А.) Бағзы бір замандарда барымтаны осылай алып қашып, жаралы
батырларды жау қолына түсірмей қауіп-қатерден осылайша қаумалап алып
шыққан болар-ау... (Ш.А.) Күн райы қысып кетпесе, бірдеңе етіп лаждап
шығармыз, қайтеміз... (Ш.А.) Ойша санай бастады. «Шет тілін біледі, машина
жүргізе біледі... біледі... Би?.. Әрине, биді өте жақсы билеуге тиіс». (С.Ш.)
Аянғаны болған жоқ, қолынан келгенін жасады бәрі де... (С.Ш.)
123-жаттығу. Көп нүктенің сұралған әр түріне екі мысалдан теріп, кестені
толтырыңыздар.
Көп нүктенің қойылуы
Мысалы
Алынған дәйексөздің арасынан сөйлем не сөздер қалдырылған жағдайда
Жазушы айтып келе жатқан оқиғаның жалғасын созбай тоқтатқан жағдайда
Айтып келе жатқан ойға кенет, тосын, күтпеген не алшақ жатқан нәрсе
қосылып кеткенде
Сөйлеушінің белгілі бір себептермен (ентігу, тұтығу, асып-сасу т.б.)
сөздерін, ойын бөліп айтқанда
124-жаттығу. Мәтінді көшіріп жазып, көп нүктенің қойылу себебін
түсіндіріңіздер.
Жолда
(үзінді)
... Ауылда жүргенде қысы-жазы дөң басында өтетін кеш, қазір тағы да бір
өзгеше боп серпілтіп, өз қуатын айрықша білдіріп, Абайға қатты әсер етеді...
Өзі салмаса да, Абай қаршыға салған үлкендердің қасына өткен жазда көп
еріп еді. Сонда ымырт жабыла бергенде, апақ-сапақта, кеш қараңғылығы
қоюланған сайын, көк қаршыға, өрттей қаршыға, секунд санап жалындай
шалқып, жайнай беруші еді... Абай өз ойын, өз көңілінің күйін мына кеште дәл
59
сол шабыттағы беті қайтпас қаршығадай сезді. Бүгін бір түрлі сергектік,
сезімділік бар...
Өзге күндерден дәл бүгінгі күннің уақиғалары әлдеқайда бөлек. Күндізгі
әкелер, әлгі Шөже, жаңағы Бөжейлер... Бір Қарқаралы қаласының алақандай
аясының ішінде болғанмен, осы адамдар арасы соншалық кереғар. Тіпті
дүниенің төрт бұрышындай алшақ жатыр. Бір жерде күш, бір жерде өнер, бір
жерде мінез... Аралары және бітімсіз боп, әр салада жатқаны несі!.. Бәрі бір
орынға жиылып, ынтымақпен бір арадан табылса не етер еді?..
Бұл ой Абайға ең алғаш келген ой еді де... және тіпті өз ойы сияқты көрінді.
Анығында: «ақыл, қайрат...», «ақыл мен бақыт, байлық» дегендердің өзара
дауы, таласы деген «парсы, түрік» тіліндегі кітаптардан былтырлар бір оқыған
нақыл әңгімесі бар-ды. (М.Әуезов «Абай жолы»)
125-жаттығу. Тыныс белгілерінің қойылуы мен қандай қызмет атқарып
тұрғанын талдап айтып беріңіздер.
Жер үстінде адам баласы болудан қасиетті не бар дейсің. Тек қандай
адамның баласы болу керек, соны айт. Бұған қосатын бір сөз – адамды езетін
адамның баласы болма, адамды езетін адамды адамға да санама...
Әрине, адам өмірінде көп қиындықтар ұшырасады. Онсыз өмірдің өзі де
өлімтікпен тең, сұр көлеңке болар еді. Күрес пен күлкі, қайғы мен шаттық, алыс
пен жақын, жеңіс пен жетіліс болмаса, бұл шіркіннің өзі де тоңған мұз, ұйыған
айран емес пе? Әңгіме таудай қиындықты тымақтай сілетін заман жасауда ғой.
Жасаймыз да ондай заманды!
– Иә, адам баласы болуға не жетеді дейсің: не көрмейсің, не білмейсің,
істегің келсе, не істемейсің. Тек істемесең ғана еш нәрсе қызықтырмайды, не
қинамайды, не қуандырмайды. Қуаныш-шаттыққа да бейжай, шақырылмаған
қонақтай ығысып қарап, орныңда таба алмай, кездескен бұтаққа іліге кетесің.
(Ғ.Мүсірепов «Адамның анасы»)
126-жаттығу. Көп нүкте қойылған сөйлемдерді қатыстыра отырып
мамандығыңызға байланысты шағын әңгіме жазыңыздар.
60
Тыныс белгілерінің қабаттаса қолданылуы
Кей кезде сөйлемнің айтылу ерекшелігіне қарай тыныс белгілері қабаттаса
қолданылады.
Тыныс белгілерінің қабаттаса қолданылуы
Сұраулы сөйлем
лептік
интонациямен
айтылғанда, сұрақ
басым болса,
сұрау белгісі
бұрын, көңіл күй
екпіні басым
болса, леп белгісі
бұрын қойылады
Сұраулы не
лепті сөйлемдегі
ой аяқталмаған
жағдайда сұрау
не леп белгісі,
сосын көп нүкте
қойылады
Жалғаулықсыз
қарсылықты
салалас құрмалас
құрамындағы
жай сөйлемдер
арасына үтір,
сызықша
қойылады
Төл сөз бен автор сөзі
арасына сызықша
үтірмен, леп
белгісімен қабаттаса
келеді, сондай-ақ
тырнақша мен үтір,
көп нүкте, нүкте,
сұрау, леп белгілері
қабаттаса қойылуы
мүмкін
Драмалық
шығармаларда
ремаркалар
келсе, ол
жақшаға
алынып,
жақшаның
ішіне не
сыртына нүкте
қойылады
Шіркін, сол
есіктің ар
жағындағы дүние
қандай екен?!
(Ш.А.)
Мүмкін, сонда
бала осы
бұзаумен бірге
мектепке барар
ма еді, қайтер
еді?.. (Ш.А.)
Сөз бергенге
ерме, – бөз
бергенге ер.
(мақал)
– Қалқам-ау, саған
не болды? – деді
баланы тоқтатып.
(Ш.А.)
Сазамбай
(ұшып
түрегеліп).
Кім, кім, не
дейді? (Ж.А.)
127-жаттығу. Сөйлемдегі тыныс белгілерінің қойылу мәнін түсіндіріп,
дауыс ырғағымен оқып көріңіздер.
Үйлеріне келсе-ақ есіктерін жауып алады, бұ не деген тірлік?! Есігін
құлыптап та адам өмір сүре ме екен? (Ш.А.) Әке деген сорлыға өз баласының
өзгеден естіп жатқан лағынеті мен жеген таяғын көру оңай ма?! (Ш.А.) Апырау,
сағына күткен сол ертең қашан келер екен десеңші!? (С.Ш.) Адам көңілі
ғажайып үндерге, ғажайып сырларға тұнып тұрған нәзік перне сияқты емес пе?!
(С.Ш.) Шешесінің жүрердегі сөзі есіне түсті ме, болмаса қазіргі көңіл күйіне
сай келді ме?.. (М.Ә.) Кейбір адамдар көбіне науқастан гөрі, мықты боп көріну
үшін, ақылды атану үшін, жұрттан артық саналу үшін, соны арман етіп, бар
жігер-қуатын соған жұмсап, дегеніне жете алмай өледі. (Кімнің ақылды
болғысы келмейді, кімнің көрікті болғысы келмейді, кімнің атақты болғысы
келмейді, кімнің әділ, кімнің қатал, кімнің батыл болғысы келмейді дейсіз?..)
(Ш.А.) Оларда пасықтық бар, – адамдық жоқ; қараңғы жауыздық бар, – жарқын
жүз жоқ. (М.Ә.) Ұлболсын жауап беруден, сөйлесуден тартынбайды, – неге
екені белгісіз, қаймығады. (Б.М.)
128-жаттығу. Өлеңді мәнерлеп, дауыс ырғағын құбылта оқып, тыныс
белгілерінің ролін түсіндіріңіздер.
Ұран
Қазағым, қақтықпа, қамалма!
Ел болар қамыңды амалда!
Кетті түн, атып таң, шығып күн
61
Сал малды, сал жанды аянба!
Мал баққан, жай жатқан ел едік,
Бейнетті көп тартқан ер едік,
Қаны жат, тілі жат, діні жат
Жат елден таяқты жеп едік.
Жатқа жем бай едік, кен едік,
Бағың жоқ биліктен кім едік,
Партия сұрқия, қым-қиғаш,
«Басы аман» көп надан сен едің.
Зарыққан, талыққан шағыңа
Тап болды бостандық бағыңа!
Ұйымдас, ұрандас, жағалас!
Сен де мін бабаңның тағына!
Құның жоқ, қорлықта өшіп ең,
Терезең төремен болды тең.
Намыстан, қайраттан қатарға ен!
Басқадан кем болған сенің нең?
Ұраным, қорғаным, сен Алаш!
Жолыңа құрмалдық мал мен бас!
Өнер тап, өрге шап, қару ат.
Аллалап алға бас, ал Алаш!!! (Ж.Аймауытов)
129-жаттығу. Көркем шығармалардан қабаттаса келген тыныс белгілерінің
әр түріне үш мысалдан теріп, кестені толтырыңыздар.
Тыныс белгілерінің қабаттаса қолданылуы
Мысалы
Сұраулы сөйлем лептік интонациямен айтылғанда
Сұраулы не лепті сөйлемдегі ой аяқталмаған жағдайда
Жалғаулықсыз қарсылықты салалас құрмалас сөйлемдерде
Төл сөз бен автор сөзі арасына
Ремаркамен келген драмалық шығармаларда
130-жаттығу. Өздеріңіздің қатты қуанған кездеріңізді еске түсіріп, сол
сезімдеріңізді тиісті тыныс белгілерін қоя отырып жазбаша түрде
суреттеңіздер.
62
СӨЙЛЕМ ІШІНДЕ ҚОЙЫЛАТЫН
ТЫНЫС БЕЛГІЛЕРІ
Үтір
Нүктелі үтір
Жақша
Қос нүкте
Тырнақша
Сызықша
Ер өлсе
де, аты
өлмейді.
(мақал)
Әкесінің баласы
–
адамның
дұшпаны;
Адамның
баласы
–
бауырың.
(Абай)
Хакім
(құлағын
тігіп). Немене?
Біреу
келе
жатыр
ма?
(Ж.А.)
Жалғыз
қалған
кемпірдің неліктен
қалғаны да түсінікті
сияқтанды:
ауру
бала нарттай жанып
жатыр. (Ғ.Мүс.)
Жиылған
ауыл «бәлі»
десіп
Итемгенді
жақтады.
(Ғ.Мүс.)
Ер
азамат
белгісі
–
түзде мырза,
әрі
құл.
(мақал)
Үтір, оның қойылатын орындары
Үтір – ең көп қолданылатын тыныс белгі. Ол сөйлемнің мағынасына,
құрылысына байланысты қойылады.
ҮТІР
Қойылатын орындары
Бірыңғай
сөйлем
мүшелерінің
арасы
Қаратпа, одағай
сөздерден кейін
Қыстырма
сөздерден кейін
Оңашаланған
айқындауыш
сөйлемдерден
кейін
Құрмаластағы
жай
сөйлемдердің
аражігінде
Екі арада күрес,
сайыс, жамбы
ату, теңге ілу
сияқты ойындар
жүріп
жатты.
(Ш.А.)
Жігіттер, ойын
арзан,
күлкі
қымбат. (Абай)
Мүмкін,
онда
Момын шал да
дәл
мұндай
көрінгеннің
айдауында
жүрмес
еді.
(Ш.А.)
Қонақ
үйде,
дөңгелек
үстел
үстінде, қызғылт,
күңгірт
сәулесі
бар
тас
шам
жанып тұр. (М.Ә.)
Үй
іші
кедейленген соң,
Қартқожа
апасының
аулында
бала
оқытып тұр еді.
(Ж.А.)
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v2.html?page=6#СӨЙЛЕМ_ІШІНДЕ_ҚОЙЫЛАТЫН_ТЫНЫС_БЕЛГІЛЕРІ__Үтір_Нүктелі_үтір_Жақша_Қос_нүкте_Тырнақша_Сызықша

title: Сұраулы сөйлемнің жасалуы


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v2.html?page=6#Үтір,_оның_қойылатын_орындары__Үтір_–_ең_көп_қолданылатын_тыныс_белгі._Ол_сөйлемнің_мағынасына,_құрылысына_байланысты_қойылады.__ҮТІР

title: Сұраулы сөйлемнің жасалуы


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
131-жаттығу. Төмендегі сөйлемдерге үтір қойып, оны ережемен дәлелдеп
түсіндіріңіздер.
Шабандоздар мінген аттар сапқа сыймай тыпыршып ауыздықты сүзе тартып
тұяқтарымен жер тарпиды. (Ш.А.) Бала Қорықтағы үйлерді сарайды қора-
қопсыларды бүгін көргендей күле қарайды. (Ш.А.) Мүмкін өстіп жүргенде кім
біледі осы жайылымда пайғамбарға кездесіп қалармын... (Ш.А.) Жалыныш-
сағыныш па өкініші мен өтініші ме әйтеуір тебірене қайырды. (С.Ш.) Тегі ол
жұрт көңілінің қызығы мен сыйы болып тұрғысы келетін адамдар тобына
жатпайды. (С.Ш.) Неге екенін кім білсін оның баласы да менің апама ұқсап
анасын іздеп жүріп от ішінде қалған сияқтанды. (С.Ш.) Сонымен біраз
томсарып отырып барып қайта қыбырласқанда Құнанбай ойдағы сөзін бастады.
(М.Ә.) Тегіс сойыл найза айбалта шоқпар ұстаған шабуыл мен соғысқа
әзірленген қол. (М.Ә.) Бар түйенің үстіне артылған жүктерді жапқан өңшең
қара кілем қоңыр алаша қарала текемет көрінеді. (М.Ә.)
63
132-жаттығу.
Мәтінді мәнерлеп оқып, үтірдің қойылу себебін
түсіндіріңіздер.
І. Ертеңіне түске тармаса Ұлпанымен Есеней, Есенейімен Ұлпан келді... Екі
үйлі «түрікпен» қыстауының айналасы құлпырып тұр екен. Қардың суымен тез
өсіп шашақтана бастапты. Одан әрі, жарқырап жатқан көлге дейін, қара
топырақты жерге шығатын мың түрлі асыл шөптер гүл атып, қызылды-
жасылды шұбартып жатыр. Қыр жоңышқасының сарғыш, жасыл, көк гүлдері де
қою көрінеді. Әр жерге топталып өскен тікендер алтындай жарқыраған сары
гүлдерін төгіп тұр. Ауылдың азғана малы көк жазыққа тұяғын да тигізбеген
сияқты. Балғын көктем бар ажары мен мырзалығын төге салған қалпында тұр.
Қыстаудың өзі де шоқ ағаштың қойнауына салынған екен. Жазғытұрғы самал
жел ақырын-ақырын ескектеп, көк дүниені тербетіп қояды. Қазақ мұндай жерді
көргенде, аунап-аунап алғысы келеді.
Ұлпан пәуескеден түсе сала, көзін жұмып, мұрнын дала иісіне тосып, бір-екі
кеудесін кере дем алды. (Ғ.Мүсірепов «Ұлпан»)
ІІ. Қымыз – халқымыздың бірнеше ғасырлар бойы үздіксіз пайдаланып келе
жатқан ұлттық тағамы. Ол тек тағам емес, сонымен қатар халықтың қасиетін,
дәулетін, салтанатын, байлығын, мырзалығын, дастарқан берекесін білдіретін
ырыс белгісі. Басқа тағамдарға қарағанда қымызды дайындаудың әдіс-тәсілдері,
салт-дәстүрлері, ырымдары мен кәде-жоралары көп.
Көктем туып, құлындаған бие байланып, сауылады. Биенің ашымаған сүтін
саумал дейді. Оған арнайы ашытқы қосылып, екі-үш күннен кейін ашиды.
Алғашқы қымызды үй иесі өзі ішпейді, дәстүр бойынша ауылдың үлкендерін
шақырып, ауыз тигізіп, батасын алады. Мұны қымыз мұрындық дейді.
Дайындау әдісіне, қасиетіне, сапасына және сақталу уақытына байланысты
халқымыз қымызды бірнеше түрге бөледі. Және олардың әр түрін жылқы жасы
атауымен атайды.
Уыз қымыз – биені алғаш байлап, жаңадан ашытылған қою қымыз.
Бал қымыз – жылқының сүр қазысын қосып, әбден бабына келтіріп пісілген
қымыз. Бұл басқа қымызға қарағанда сары әрі қою, дәмді, жұғымды, тұщы
болады.
Құнан қымыз – екі түн сақталған, толық ашыған қымыз.
Дөнен қымыз – үш түн сақталған, өте күшті қымыз.
Бесті қымыз – төрт түн сақталып, ашуы әбден жеткен қымыз.
Мұнымен қатар шөп буыны қатып, күзде сауылатын қымызды сары қымыз
дейді. Мұның қуаты күшті әрі емдік қасиеті де жоғарылай түседі. Қыста қысыр
биелерді қолда ұстап сауып, оны қысырдың қымызы дейді. Бұл нағыз сапалы,
қасиетті дәру сусын деп бағаланады. Қулық биенің (алғаш құлындаған бие)
қымызын қысырақтың қымызы дейді. Жас биенің сүті болғандықтан бұл
бірнеше құлындаған биенің қымызынан қуаты да жоғары болады. Бұрынғы
қымыздың үстіне саумал қосылса, оны түнемел қымыз дейді.
Қымыздың бапталып, күтілуі де үлкен жұмыс. Ол, негізінен, жылқы
терісінен, емен, арша сияқты ағаштан жасалған ыдыстарға дайындалады.
64
Теріден жасалған ыдыстың үлкенін саба, кішісін мес, торсық деп атайды. Ол
арша, тобылғымен, қайың қабығымен жиі-жиі ысталып, майланып отырады.
Сабадағы қымызға жылқының шикі қазысын салып көп пісілген қымыз қуаты
күшейіп, сапасы артады, ащы дәмі де азая түседі. Көп пісіліп, ащы дәмі кеткен
қымызды өлтірілген қымыз дейді. Бұл өте жақсы деген ұғымды білдіреді.
Қымыз – әрі сусын, әрі тағам, дертке шипа, жанға қуат. Дәулетті адамдар
қымызды жазда да, қыста да ішіп отырған. Қымызды піскен, сапырған сайын
хош иісі артып, тәбет ашыла түседі. Қымыз ыдыстары да бөлек ұсталып, оны
қымыз шара, қымыз аяқ, қымыз ожау деп қастерлеп айтады.
Бие ағытылар алдында соңғы қымызды ауыл адамдарын шақырып, батасын
алатын халықтық жақсы дәстүр бар. Мұны сірге жияр деп атайды.
Бұл қымыз елдің шипалы сусыны, азығы ғана емес, мақтанышы мен
салтанаты да болған. Бұрынғы замандарда өткен ас, той, хан сайлауларында
арнайы апаратын сый-сияпат, мырзалықтың да бас белгісі осы қымыз. Бұған
келген мырзалар мен байлардың, жақсылардың қай дәрежеде келгені осы
қымыз бен сойыс мөлшерімен есептелген. 1860 жылы Ұлытауда Бағаналы
Найман елінің белгілі азаматы Ерден Сандыбайұлына ас берілгенде оған 1000
саба қымыз әкелінген. Сонда әр сабаны шамамен 100-150 литрден есептегеннің
өзінде 150000 литр қымыз құйылған. (С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына»)
133-жаттығу.
Өлеңді мәнерлеп оқып, үтірдің қойылуына назар
аударыңыздар, ережесін түсіндіріңіздер.
Баянауланы көргенде
Ежелден есіміңе ғашық едім,
Баурады Баянауыл асыл лебің.
Қаныштың бұйра шашы секілденіп,
Көрінді орман, тоғай, жасыл белің.
Орансаң табиғаттан сыйға қалың,
Жаннатсың, бар сырыңа иланамын.
Көз екеу болғанменен, тілім біреу,
Барыңды жеткізе алмай қиналамын.
Кербез төр қарай берсем ғажабыңа,
Ақбет тау қыздай екен ажары да.
Аққұба Қаныш маңдай шың көрінді,
Ақ шағыл тастар тартып назарына.
Лүпілі жүрегімнің басылмады,
Жер мен көк, су мен сәуле жасыл бәрі,
Жарқырап үнсіз жатыр Жасыбай көл,
Қаныштай күлім қаққан жасындағы.
65
Бірлікті бар қазаққа ырымдаған,
Көрінді мінсіз таза ғұмыр маған.
Ағаш та, су да, тау да
Айтып жатты,
Балдырған бала Қаныш сырын маған. (К.Салықов)
Қаратпа сөздердің тыныс белгілері
Ойдың кімге, неге арналғанын білдіретін, тыңдаушының көңілін өзіне
аудару үшін жұмсалатын, сөйлемдегі басқа сөздермен байланысқа түспей,
грамматикалық дербестігін сақтайтын оқшау сөзді қаратпа сөз дейміз. Қаратпа
сөзден кейін үтір, кейде леп белгісі де қойылады.
ҚАРАТПА СӨЗДЕРГЕ БАЙЛАНЫСТЫ
ҚОЙЫЛАТЫН ҮТІР
Қойылатын орындары
Қаратпа сөздің сөйлемнің
басында келуі
Қаратпа сөздің сөйлемнің
ортасында келуі
Қаратпа сөздің сөйлемнің соңында
келуі
Жапырақтар-ау, сыбдырлап
жерге төгілгенше, шерлі
сұлуға сая болсаңдаршы!
(Ж.А.)
–Жоқ, Сүйіндік аға, білейік
деп
сұраймын.
Сіздің
үстіңізден шағым жиям деп
сұрамаймын ғой! (М.Ә.)
– Астапыралла, не боп қалды,
шырақтарым-ау? – деді Момын
мен кемпір қосарланып. (Ш.А.)
134-жаттығу. Қаратпа сөздердің тыныс белгілерін қойып, сөйлемнің қай
шенінде келгенін айтыңыздар.
Қаратай сендерге берілген су егістікке жетпей, тазармаған арқы табанымен
ақпай, беталды қашып, сай-сайды қуалап жоғалып жатады. (Ш.А.) Керімбала
күлкісін тыйған жоқ: «Әй, білмеймін, кімге салсақ та, құлқыным таза дей алар
ма екенсіз Абай?» – деп, сезігін айта бастады. (М.Ә.) – Шырағым-ау осы анада
Бөжекең аулына жіберген қыз не жайда? Айғыз бишара қайтіп қиды соны?
Жылатып айырып, қайтіп қана жіберді екен? – деп, бір жағынан наразы боп,
сұрастыра бастады. (М.Ә.) – Сүйіндік аға осы мына сіздің жердің алдындағы
Қарауыл дейтін жалғыз биік не себепті Қарауыл атанды екен? – деді. (М.Ә.) –
Тұра ғой айналайын жылырақ киініп ал, маған көмектесесің. Тұр, тұра ғой,
ұйқыңды аш! – деді сыбырлап шал. (Ш.А.) – Мынауың тамаша екен Құлбек, –
деді бұлармен қатар келе жатқан шофер жігіт. (Ш.А.) – Мә балақай бар да ана
шоққа салып пісіріп же! Дүниеде маралдың бүйрегінен тәтті тағам болмады, –
деді. (Ш.А.) – Шыдай тұрыңдар қошақандарым. Ертең кешке дейін ғана
шыдаңдар. Әйтпесе Жәкеңнің пышағы қайраулы көрінеді. Шыдаңдар, – деп
Айгүл әр қозының басын бір сипады. (Ғ.Мүс.) – Шырағым-ау мынау бұғылар
ғой, бұлар мұнда қайдан жүр? (Ш.А.)
66
135-жаттығу. Абай өлеңдеріндегі қаратпа сөздерді тауып, мәтінді көшіріп
жазыңыздар. Қаратпа сөзге байланысты қойылған тыныс белгілерін
түсіндіріңіздер.
Жүрегім, нені сезесің
Сенен басқа жан жоқ па?
Дүниені, көңілім, кезесің,
Тиянақ жоқ па, қой, тоқта!
***
Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат,
Екі түрлі нәрсе ғой сыр мен сымбат.
Арзан, жалған күлмейтін, шын күлерлік
Ер табылса, жарайды қылса сұхбат.
***
Сыналар, ей, жігіттер, келді жерің,
Сәулең болса, бермен кел талапты ерің.
Жан құмары дүниеде немене еккен –
Соны білсең әрнені білгендерің.
***
Не іздейсің, көңілім, не іздейсің?
Босқа әуре қылмай, шыныңды айт.
Шарқ ұрып, тыныштық бермейсің,
Сырласалық, бермен қайт.
136-жаттығу. М.Шаханов өлеңдерінен қаратпа сөздердің сөйлем ішінде
орналасу тәртібіне қарай 2 мысалдан тауып, кестені толтырыңыздар.
Қаратпа сөз басында
Қаратпа сөз ортасында
Қаратпа сөз соңында
137-жаттығу. Драмалық шығармадағы қаратпа сөздерді тауып, сөйлемнің
қай шенінде келгенін айтыңыздар, тыныс белгілерінің қойылуын
түсіндіріңіздер.
Қанапия мен Шәрбану
(Үзінді)
Шәрбану кіріп келіп, Қанапияны көріп, именген, қуанған сипатты қызарып,
шешесінің қасына келіп, бір қолымен жер таянып отыра кетеді.
Қанапия (қозғалып, ажарланып). Көңілі-қарың тиыш па?!
Шәрбану (бір қолымен иегін ұстап). Шүкір.
Ұмсынай. «Кімді айтса, сол келеді» деген рас-ау, сені ауызға алғанымыз сол
еді.
Шәрбану (Қанапияға көзін төңкеріп, қылымси қарап). Апа, менің не керегім
бар?
67
Ұмсынай. «Қайда кетті» деп Қанаш сұрағанға айтам. Қарағым, Қанашқа
самауыр қайнат. Ана шелекте су тұр.
Шәрбану (ынтасы Қанапияға ауып, апасының сөзін естімейді). Апа, маған
не істе дедің?
Ұмсынай (ұршығын иіріп отырып). Қанашқа самауыр қайнат деймін.
Шәрбану (аздан соң). Ағаш бар ма еді, апа?
Ұмсынай. Ескі қораптың малы жатқан, түйенің құмалағын қосып
қайнатарсың!
Шәрбану (көңілі бөлініп отырып). Апа, әлгі не қайда? Немене еді? Есімнен
шығып кеткенін қарашы. Е, сіріңке, сіріңке.
Ұмсынай. Сіріңке жүктің арасында шығар. (Шәрбану шелекті алып
шығады.) (Ж.Аймауытов)
138-жаттығу. Көркем шығармалардан үтір және леп белгісімен келген,
сөйлемнің түрлі шенінде (басында, ортасында, соңында) орналасқан қаратпа
сөздерді тауып, әр түріне екі мысалдан жазыңыздар.
139-жаттығу. Мәтіндегі қаратпа сөздердің тиісті тыныс белгілерін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер.
(Жер хабарын бермесін) Табай сараң адам екен. Жолаушылап келе жатқан
Торғай дуанының елге белгілі екі биі Қорғанбек пен Дәуренбек Табай
ауылының сыртына келіп түсуге рұқсат сұрапты.
– Қонақ күтетін уақытым жоқ, – депті Табай. Бұған қатты ренжіген екі би
аттанып кетіпті.
Келесі жылы сол екі бидің ауылына Табай келіп түсуге рұқсат сұрапты.
Былтырғы іске қатты өкпелеген билер «кет» демесе де, онша жақсы рай таныта
қоймаса керек.
Табай сонда ауыл ортасындағы қотанға келіп ат ойнатып:
– Уа қу құдай Билігіңе таласқан жоқпын қу құдай Мырзалығыңа таласқан
жоқпын қу құдай Байлығыңа таласқан жоқпын қу құдай Өзің берген
сараңдығың бар еді, мына Шақшақ балалары оны да алам деп сіресіп жатыр қу
құдай Енді маған не қалды қу құдай – деп айнала шапқан екен дейді. Мұны
естіген билер:
– Бір ашуыңызды беріңіз Тебеке Қателік бізден екен, – деп ат үстінен
көтеріп алған екен дейді-ау. (С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына»)
68
Қыстырма сөздердің тыныс белгісі
Баяндап отырған мәселеге автордың көзқарасын, өзіндік пікірін, түрлі
сезімін аңғарту үшін қолданылатын, сөйлемнің басқа сөздерімен байланыспай,
оқшау тұратын сөздерді қыстырма сөз дейміз.
Қыстырма болатын сөздер мен сөз тіркестері
Кісінің
көңіл
күйін,
сезімін
білдіреті
н сөздер
Айтылған ойға
нануды,
жорамалдауды
білдіретін
сөздер
Айтылған
ой
кімнің
тарапынан
шыққанын
білдіретін
сөздер
Ойдың желісін, ретін
білдіретін сөздер
Тыңдаушының
назарын аудару
үшін айтылатын
сөздер
амал
қанша,
бақыты
мызға
қарай,
несін
айтасың
т.б.
әрине, әлбетте,
рас, сөз жоқ,
сірә,
мүмкін,
шамасы,
расында,
шынында, бәсе,
бәлкім,
айтпақшы,
шынын
айту
керек,
өзіңіз
білесіз т.б.
... айтуынша, ...
айтқандай,
меніңше,
сеніңше, ..., ...
ойынша,
әлі
есімде,
ұмытпасам т.б.
біріншіден, ..., ... әуелі,
алдымен,
демек,
сөйтіп,
қысқасы,
ақырында,
әйтеуір,
ендеше,
керісінше,
мысалы,
негізінен,
сонсын, сосын, бір
жағынан,
...,
бір
сөзбен
айтқанда,
былайша
айтқанда,
сайып келгенде т.б.
айталық,
өздеріңізге мәлім,
көріп отырсыз,
шынында, міне,
әне,
қане,
байқаймын,
байқайсыз
ба
т.б.
ҚЫСТЫРМА СӨЗДЕРГЕ
БАЙЛАНЫСТЫ ҚОЙЫЛАТЫН
ҮТІР
Қойылатын орындары
Қыстырма сөздің
сөйлемнің басында келуі
Қыстырма сөздің сөйлемнің
ортасында келуі
Қыстырма сөздің
сөйлемнің соңында келуі
Әрине,
оған
теңіз
жағасының
сүреңсіз,
жүдеу тірлігі ұнамасы
анық. (Ә.Н.)
Бірақ, амал қанша, баланың осы бір
әділ арманын ескеріп, іске асырып
жатқан үлкендер жоқ. (Ш.А.)
Қартайған шақта жай
жүруге көндігейін деген-
ау, сірә. (Ш.А.)
140-жаттығу.
Сөйлемдерді көшіріп, қыстырма сөздердің тыныс
белгілерінің қойылуына назар аударыңыздар.
Бірақ тайпалма жорға Гүлсары Александровка қырқасынан соңғы рет
асқанын, енді, міне, ақырғы аттам жерлер жүріп келе жатқанын Танабай білген
жоқ еді. (Ш.А.) Байтақ бұрын қазақ тілінде зат есім мағынасында қолданылып,
«белгілі бір этникалық-территориялық единица» (мысалы, хандық сияқты), «ел,
жұрт» деген мағынаны білдірген. (Р.С.) Сөйтіп, тілімізде қазіргі кезде ешбір
грамматикалық мағына білдіре алмайтын қалдық формалар да бар екен. (С.И.)
Сөйтіп, қаланың ұлығы мен даланың сойқанды бұзығы Абайға қарсы іштей
табысқандай боп айырылысты. (М.Ә.) Еміс-еміс естуімше, қыздың бір дұшпаны
69
(неге дұшпан болатыны айтпай-ақ мәлім!) қызға мен жіберетін өлеңдердің
біреуін түсіріп алады. (С.М.) Расында, бұрын бұл өзін «аға сұлтан Құнанбай
баласымын» дейтін де, «бар Құнанбайдың есебі түптің түбінде бір жерден
шығады» деп білетін. (М.Ә.) Сөз жоқ, мұндай феномендер ертедегі әдеби
мұраларды тілі жағынан біршама өзгертпей жеткізуге себепкер болғанға
ұқсайды. (Р.С.)
141-жаттығу. Мына қыстырма сөздерден сөйлем құрап, олардың
мағыналық жақтарына түсінік беріңіздер.
Сөз жоқ, бәсе, ендеше, керісінше, байқаймын, мысалы, қысқасы, негізінен,
амал қанша, шынын айту керек, бір сөзбен айтқанда, меніңше, әрине,
бақытымызға қарай, алдымен.
142-жаттығу. Қыстырма сөздерді тауып, қаратпа сөздермен салыстырып,
ұқсастық, айырмашылығына тоқталыңыздар.
Енді, міне, ана баурындағы соңғы алданышы – қырықтан асқасын көтерген
сүт кенжесі... (Ә.Н.) Әне, әншиіндегі қақпақтай кең жауырыны күжірейіп
тартып барады. (Ә.Н.) Рас, ол кісі мойнында кегін жібермейтін жау. (Ә.Н.)
Ендеше, өмір мен өлім сияқты қараңғы мен жарық та кезек жеңіп, тірлік үшін
бұлар да тартысып жатады. (Ә.Н.) Шамасы, сірә, бұл ат та Кәлен қолынан
шыққан болар деп ойлады. (Ә.Н.) Рас, түн ішінде адасып кетуі де кәдік еді,
бірақ Танабай бұл жерлердің ой-шұқырын бұрыннан бес саусағындай білетін,
тек ат шыдаса болғаны. (Ш.А.) Бәлкім, ол жорғаға мінгісі де келмеген шығар.
(Ш.А.) Рас, Танабай әлі әрі-сәрі, бірақ Шора көндіретінін іші сезеді, бұ жолы да
Шораның айтқанынан шыға алмас. (Ш.А.) Әлбетте, мал болған соң, шығынсыз
болмайды. (Ш.А.) Шынында, Сарыбек бүгін әдейі бел шешіп салғыласуға
кіріскендей, досының да, басқалардың да беделіне қарамай сөйлеп тұр. (Ш.А.)
Жалғыз тісінің өзі найзадай болып бес-алты метрге салбырап кеткен кереметтен
қорықпауға болар ма екен, сірә? (С.Ш.) Оның білдіруінше, бұл адамдар
арасында тағы да бітпейтін кесір дау бар. (М.Ә.) Міне, жайқалған егін арасынан
әлдебір төмпелер қылаң береді. (С.Ш.) Қысқасы, бір құдіретті қолдың күшімен
үй де, күн де өзгеріп, айрықша нұрланып кетіпті. (С.Ш.) Сөйтіп, осы белдің
ойына қарай құлай бергенде, жорға Жұмабай арт жағынан, сол иығы тұсынан
тасырлатып кеп қосылған бір дүсірді есітті. (М.Ә.) – Әділет, сенің ойыңша,
біреудің басына күн туса, соның орнын тартып алу ғой? (М.Ә.)
143-жаттығу. Өздеріңіз сүйіп оқитын ақындарыңыздың өлеңдерінен
қыстырма сөздер кездесетін өлең шумақтарын көшіріп жазыңыздар.
Мысалы, Аспан тұр, міне, күркіреп,
Шөміш қақ, әже, ырымдап.
Көктер ме егін дүркіреп,
Көк биең аман құлындап. (М.Мақатаев)
70
144-жаттығу. Қыстырма сөздердің сөйлемдегі айтылған ойға қандай
мағыналық реңк үстеп тұрғанын ашып, тыныс белгілерін қойыңыздар.
Енді міне Ақлима апай көрінген жұртқа балам келе жатыр деп күтіп отыр.
(Ғ.Мүс.) Әрине негізгі сөзге тіркескен көмекші сөздің бәрі бірдей сөздің
аналитикалық формасын жасай бермейді. (С.И.) – Е, төрелер, жол болсын!
Қаладан келесіздер ме? Жол шеті? Не ретпен шығып едіңіздер? Жай ма,
тыныштық па әйтеуір? (Ғ.Мүс.) Сөйтіп сөз әртүрлі тұлғалар арқылы
түрленудің, сөзге түрлі форма тудыратын тұлғалардың қосылуы нәтижесінде
оның көптеген формасы пайда болады. (С.И.) Айтқанындай түн асып, ертеңгі
күн бесінге жеткен шақта Шүйгінсу, Қарауыл бойы, мол Шыңғыс қойнаулары
түгелімен Тәкежанның қалың қос жылқысын тұп-тұтас, қызыл жоса қан қылып,
қырып салды. (М.Ә.) Грамматикалық форма деген ұғымға ең алдымен сөзге,
түбірге үстелетін қосымшалар, сондай-ақ префикстер мен жүйелі түрдегі ішкі
флексия, супплетивтік тәсіл жатады. (С.И.) Ең әуелі жайдақ суға теңгердіңіз...
Екінші ел алатын тәсілді айттыңыз... Үшінші орысты айттыңыз. (М.Ә.) Бүгін
қойды кеш сауып болған ба немене ымырт жабылып қалыпты. (М.Ә.) Ербол
досына жаны ашығандай сөйледі: «Бәсе жүзі де ашаң тартыпты... Нені мұңдап
кеттің тағы да?» – деп, енді Абайға ұзақ қарады. (М.Ә.) Олардың айтуынша дәл
осы отырған ұры, исі Арғын, Наймандағы ең бір барып тұрған қаныпезер
баукеспенің өзі. (М.Ә.)
145-жаттығу. Мәтіннен қыстырма сөздері бар және жоқ сөйлемдерді бір-
бірінен ажыратып, тиісті тыныс белгілерін қоя отыра, бағанға бөліп
жазыңыздар.
Үлгі
Қыстырма сөзі бар сөйлем
Қыстырма сөзі жоқ сөйлем
Немене, шабыныңды басар деп қорқамысың? Немене айтып отырғаныңды өзің түсінемісің?
Оның кешігіп жүруі мүмкін емес. Мүмкін бұл Максим Горькийдің жазған
беташарының әсері болар. Бала кезде естіген ертегілерім әлі есімде. Әлі есімде
бір күні тауға шықтық. Биыл несін айтасың егіннің шығымы өте жақсы! Бұл
сөзді бұрын мен естігенмін, қайталап оны несін айтасың. Мен саған бірдеңе
айтпақшы едім. Айтпақшы сол жүнді колхоздың отарларында тонналап
қырқып жатады... (Ш.А.) Рас қазақ тілінде адамға байланысты есім сөздер
тікелей жіктеледі де, жіктік жалғау тікелей сол түбірге жалғана алады. (С.И.)
Оның айтқаны рас екен. Екінші ел алатын тәсілді айттыңыз. (М.Ә.) Екінші
тілек тілеңіз, Ер шұғыл пасық залымның Тіліне еріп азбасқа. (Бұқар жырау)
146-жаттығу. Мәтінді қыстырма сөздердің тыныс белгілерін қойып,
көшіріңіздер. Қыстырма сөздердің астын бір, қыстырма сөз тіркестерінің астын
екі, қыстырма сөйлемдердің астын үш сызықпен сызыңыздар.
Осы кезде Құнанбайға Жексен шаққан болу керек әкесі Абайға айғайлады.
(М.Ә.) Байжанның қолына түскен материалдарға қарағанда ұзын сөздің
қысқасы осы дәуірге шейін Сырдың асау суын бағындырған бір ел де, бір
71
мемлекет те болмаған. (С.М.) Сөз жоқ барлық сөздер әрине олар
грамматикалық сипаты жағынан белгілі сөз таптарына жатады, «тілдің сөздік
құрамына енеді», бірақ бұл екеуі екі түрлі құбылыс қой. (С.И.) Шыңғыстан
Жақып, Шоқан (жұртқа мәлім Шоқан Уәлиханов), Мақы, Махмет туады. –
Астапыралда (солай дейтін оның кейде әдеті болушы еді)! – деді Итбай. (С.М.)
Сөйтіп сөздерді біріктіру, тіркестіру, қосарлау (сөзжасамға қатыстысы) жеке-
жеке сөзжасам үлгілері болып табылады. (С.И.) Өлең шарттылығына
байланысты және белгілі бір регион тұрғындарына (Қ.Өмірәлиевше Батыс
Қазақстан өлкесіне) біршама түсінікті болғандықтан, кейбір лексикалық және
грамматикалық көнеліктер өзгермей жеткен. (Р.С.) – Ақыл аға! Осы
айтқаныңыз мен білсем талай хакім, ойшылдардың да сан кітаптарында
осылайша қойған сауалы сияқты... – деп Мағашқа қарады. (М.Ә.)
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v2.html?page=7#ҚАРАТПА_СӨЗДЕРГЕ_БАЙЛАНЫСТЫ_ҚОЙЫЛАТЫН_ҮТІР__Қойылатын_орындары

title: -жаттығу - Пунктуациясы


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v2.html?page=7#Қыстырма_болатын_сөздер_мен_сөз_тіркестері

title: -жаттығу - Пунктуациясы


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v2.html?page=7#ҚЫСТЫРМА_СӨЗДЕРГЕ_БАЙЛАНЫСТЫ_ҚОЙЫЛАТЫН__ҮТІР__Қойылатын_орындары

title: -жаттығу - Пунктуациясы


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
147-жаттығу. Көркем шығармалардан қыстырма сөздерге, сөз тіркестеріне
және сөйлемдерге бес мысалдан тауып, кестені толтырыңыздар.
Қыстырма сөздер
Қыстырма сөз тіркестері
Қыстырма сөйлемдер
148-жаттығу. Мәтіннен үлгіге сәйкес қыстырма сөздері бар я жоқ
сөйлемдерді бір-бірінен ажыратып, тыныс белгілерін қоя отыра, бағанға бөліп
жазыңыздар. Ережемен дәлелдеп түсіндіріңіздер.
Үлгі
Қыстырма сөздері бар сөйлемдер
Қыстырма сөздері жоқ сөйлемдер
Әрине, жақ пен жіктелу ұғымы бір-біріне
толық балама емес. (С.И.)
Қорыққаннан тіпті даусы шықпай қалды.
(Ә.Н.)
Әсіресе Тәңірберген болыстық қолда тұрғанда теңіз жағасының шұрайлы
шабындығын өздеріне қаратып алғысы кеп, софы ағасының дегеніне көнбей
қойды. (Ә.Н.) Сөйтіп ілік септік пен тәуелдік жалғау арқылы тіркескен сөздер
арасындағы байланыс түрі өте күрделі. (С.И.) Бірақ көптен бері күн жылымық
тартып, ұлы теңіз ұстаса қоймайды. (Ә.Н.) Сондай-ақ қалып етістіктері
есімдерше етістік тұлғаларының ішінде есімше жіктеледі. (С.И.) Ал кең жайлау
көз жеткен жерге дейін шұбыртқан мал. (Ә.Н.) Ең алдымен етістік
семантикалық жағынан тілімізде қимылды, процесті, әртүрлі өзгеріс,
құбылысты білдіретін сөздер болып табылады. (С.И.) Ал әлгі қолжетпес
жадыра жаздың керемет дүниесі бұрқасынның бұрқ-сарқ сарынына үн-түнсіз
батып кетіп, біржола ғайып болды. (Ш.А.) – Қысқасы жұрт жұмыста жүргенде,
біздің бүйтіп шуақтап отырғанымыз келіспейді, солай емес пе? (Ғ.Мүс.)
Жорғаның бүкіл түр-тұлғасын, тіпті алдыңғы оң аяғының шашасына біткен
қарақошқыл мүйізге дейін көрді. (Ш.А.) Тіпті анамның қыр мұрынды қызыл
жүзі, қалың келген қара қасы, басын әнтек бұрып, төмен отырып келгенде
көрінетін ақ тістері де көз алдымда. (С.Ш.) Сондай-ақ сапалық және қатыстық
сын есімдердің ара жігін ажыратуда да кейде қиындық туып отыратынын да
72
ескерте кеткен жөн. (С.И.) Сондықтан салттылық-сабақтылық сипатты
етістіктің лексика-грамматикалық категориясы деп таныған жөн. (С.И.)
Сонымен кәдуілгі жұрттан оқшауланып, үйсіз-күйсіздерге қосыла алмай, көзге
шыққан сүйелдей жалғыз қаңғырдым да қалдым. (Ғ.Мүс.) Әрине үш-төрт
ұрпақты қамтитын бір ғасырлық бұл ұзақ мерзімнің ішінде қазақ қауымынан
шыққан сөз зергерлері бұдан әлдеқайда көп болғаны даусыз. (Р.С.)
149-жаттығу. Қыстырма сөздерді пайдалана отырып, «Біріншіден, не
жаман?» тақырыбында эссе жазыңыздар.
Одағайлардың тыныс белгілері
Кісінің көңіл-күйін, сезімін білдіретін, сөйлемдегі өзге мүшелермен
синтаксистік байланысқа түспейтін сөздерді одағай сөздер дейміз. Одағай
сөздерден кейін кейде үтір, кейде леп белгісі де қойылады.
ОДАҒАЙ СӨЗДЕРГЕ БАЙЛАНЫСТЫ
ҚОЙЫЛАТЫН ҮТІР
Қойылатын орындары
Одағай сөздің сөйлемнің
басында келуі
Одағай сөздің сөйлемнің
ортасында келуі
Одағай сөздің сөйлемнің
аяғында келуі
– Қап, кетіп қалды-ау, – деді
Көкетай санын бір соғып.
(Ш.А.)
– Мұның не, әй, сірі тақым?
Шөп ұрлап жатыр ма екен?
– деді үй иесі. (Ғ.Мүс.)
Бүгінгі дос – ертең жау, Мен не
қылдым, япырмау?! (Абай)
150-жаттығу. Одағай сөздердің тиісті тыныс белгілерін қойып, жаттығуды
көшіріңіздер.
– Ананы қара, ананы қараңдар! О ғажап – деді ең алдымен Сейдахмет.
(Ш.А.) – Ах шіркін мылтық болар ма еді?! Ең аз дегенде екі центнер ет бар-ау ә
шамасы? – деді Сейдахмет аузынан қағынып (Ш.А.). – Е-е бір-екі рет еңбегін
еш қылса, «итше жер тырмалап жаман ырым бастама!» десе, өзі де көшеді, –
деп Әзімбай атынан түсіп, жайланып, бел шешіп жатыр. (М.Ә.) – Қандай ғажап
ә – деді бадырақ көз, сырттай жуас көрінетін шофер бала шыдамай. –
Фотоаппаратымды ұмытып кеткенімді қарашы, түсіріп алғанымда оңды
болатын еді (Ш.А.). – Моһ-моһ – деп мұрнынан күліп, Сейдахмет жүре беретін
(Ш.А.). – О бәрекелді келіңдер, жоғарылатыңдар, – дегенде Томаршаның даусы
бұрынғысынша шықты. (Ғ.Мүс.) – Жә Дәрмен, Мағрипа қалай? Оны неге
айтпайсың? (М.Ә.) – Ой балалар! Мынау қазақ емес. Ойбай орыс! Әне орыстар.
Мәтүшкелер де жүр! – деді. (М.Ә.)
151-жаттығу. Одағай сөздердің тыныс белгілерінің қойылуына назар
аударып, қандай көңіл-күйді
білдіріп тұрғанын айтыңыздар.
– Пай-пай! Осы ұлықтың осындай бір айбаты-ай! (М.Ә.) Мағаш өзі күткен
кеңес бұл емес екенін еске ала отырып, дағдылы шапшаңдығы бойынша: – Е,
73
Оспан ағамның жылы толмай тұрып, ол кісілердің асыққаны несі? – деп қалды.
(М.Ә.) – Жә, жеңеше, енді «қайсысы қайсысын алады?» деген түйін сөз бар ғой!
Осыны не дейсіз? (М.Ә.) – Япыр-ай, осы екеуі қырбай деп еді. Қақтығып
қалмаса игі еді! – дейді. (М.Ә.) – Бәрекелді, Шәке дұрыс айтады. Бұл әйелдер
бәріне де жақсы келін ғана емес, іні-бауыр есепті де боп кеткен. Үшеуінің де
алдарынан өтілу осы отырған бәріміздің қарызымыз. Сөзді осылай шешу керек!
– деді. (М.Ә.) – Пай-пай! Аяқтарының астында қаламыз-ау, ойбай!
Шынаяғыңды жи, ал ұстасты! – дейді. (М.Ә.)
152-жаттығу. Жан-жануарлар, жәндіктер қалай дыбыстайтынын есте
сақтаңыздар.
Түйе боздайды. Бура күркілдейді, бұрқылдайды. Жылқы, құлын кісінейді.
Айғыр арқырайды. Сиыр, қодас, бұғы мөңірейді. Бұқа күжілдейді, өкіреді. Қой,
ешкі, киік, арқар маңырайды. Қошқар мекіренеді. Теке бақылдайды. Есек
ақырады. Ит үреді, арсылдайды, ырылдайды, қаңсылайды, ұлиды. Күшік
шәуілдейді, қыңсылайды. Доңыз қорсылдайды. Арыстан ақырады. Жолбарыс,
піл күркірейді. Аю өкіреді, ақырады. Маймыл, қоян шыңғырады. Қасқыр
ұлиды. Қорқау қорқылдайды. Түлкі шәуілдейді. Қарсақ шәңкілдейді. Борсық,
кірпі мырсыңдайды. Мысық мияулайды, пырылдайды. Тышқан, аламан
шиқылдайды. Жарқанат қиқылдайды. Күзен, зорман, шақылдақ шақылдайды.
Суыр, саршұнақ сақылдайды. Бүркіт шаңқылдайды. Сұңқар саңқылдайды. Аққу
сұңқылдайды. Қаз қаңқылдайды. Үйрек барылдайды. Сұқсұр, шүрегей пыр-
пырлайды. Құр, кептер құрылдайды. Байғыз, үкі бақырады. Сыбызғышы
сыңсиды. Безгелдек безілдейді. Жапалақ барқылдайды. Шағала шаңқылдайды.
Өгіз шағала өкіреді. Көкқұтан қиқулайды. Тырна тыраулайды. Қарға
қарқылдайды. Бөдене пырылдайды. Торғай шырылдайды. Қарлығаш
шықылдайды. Бұлбұл, мыңсайрам сайрайды. Тоты сөйлейді. Әупілдек
әупілдейді. Шіңкілдек шіңкілдейді. Құрылтай құрқылдайды. Жылқышы
шырқырайды. Күркетауық күркілдейді. Бозтырқылдақ тырқылдайды. Тақтақ
тақылдайды. Батпылдақ батпылдайды. Көкек көкектейді. Сауысқан
шықылықтайды. Тауық қыт-қыттайды. Әтеш шақырады. Шақшақай
шақылдайды. Тауқұдірет айғайлайды. Тауыс қырқылдайды. Ара дызыңдайды.
Сона дызылдайды. Инелік тызылдайды. Маса ызыңдайды. Шыбын ызылдайды.
Қоңыз быжылдайды. Шегіртке шырылдайды, ысқырады. Бақа бақылдайды.
Құрбақа құрылдайды, шұрылдайды. Жылан ысылдайды. (С.Кенжеахметұлы
«Жеті қазына»)
153-жаттығу. Шақыру одағайларын қатыстыра отырып еркін тақырыпта
шағын әңгіме жазыңыздар.
154-жаттығу. Көркем шығармалардан одағай сөздердің сөйлем ішінде
орналасу тәртібіне қарай үш мысалдан тауып, кестені толтырыңыздар.
Одағай сөз басында
Одағай сөз ортасында
Одағай сөз соңында
74
155-жаттығу. Құрамында одағай сөздер бар сөйлемдерді қатыстыра
отырып сұрақ-жауап түрінде диалог құрастырыңыздар.
156-жаттығу. Сөйлемдерден грамматикалық жағынан байланыспайтын
оқшау сөздерді тауып, тыныс белгілерін қойып көшіріңіздер.
– Несін айтасыңдар мен баяғыдан күншуақтап, құсмамықтап, мамырлап
рахат тапқан жанмын ба! Сондай сордан, соққыдан, зорлықтан жол табам деген
жансебіл емеспін бе!? – дейтін. (М.Ә.) – Е бұқпа торғай сияқтанып, әншейін
«бұға берсем, құтылады екем» деп сол аурудан текке қорқып жата беріппін...
(М.Ә.) – Япыр-ай тым құрса, «өз атын өзі суаруға жарамайды», – деп мазақ та
қылмайсың. Үп-үлкен басыңмен өзіңнен бұрын мені ойлауды бір қоймайсың-ау
Ербол! (М.Ә.) Енді міне үш-төрт дуанның көп болыстарының арасындағы
тартыстар, облысты билейтін кеңсеге де түсті... (М.Ә.) – Сен әй сұрқия-сұрдың
сұмырай байы, мына кісілерге өтірік лапкеңді көрсетпей, шын лапкеңді көрсет!
– деді әлгі мосқалдау әйел. (Ғ.Мүс.) – Көргенім осы, ал жігіттер атыңа қон! –
деп, Байкөкше сөзін бітірді де, атына қарай қозғала берді. (М.Ә.) – Осы айтып
отырғаның шын ба Оразеке – десіп, қатар сұрасты. (М.Ә.) – Ой не дедіңдер
шырақтарым-ау Абайға ұлық солай сәлем айтып па?! (М.Ә.)
Айқындауыш сөздердің тыныс белгілері
Айқындауыш – анықтауыштың ерекші бір түрі. Айқындауыш – анықтайтын
сөзінен кейін келіп, оның мағынасын, мүшелік қызметін басқа сөздермен
нақтылап, дәлелдеп, түсіндіріп тұратын сөздер (сөз) тобы. Айқындауыш
құрылысына қарай үшке бөлінеді: 1) қосарлы, 2) қосалқы, 3) оңашаланған.
Қосарлы айқындауыш дефис арқылы, қосалқы айқындауыш бөлек жазылса,
оңашаланған айқындауыш өзі айқындайтын сөзінен үтір не сызықша арқылы
ажыратылады.
Айқындауыштар
қосарлы
қосалқы
оңашаланған
Инженер-технолог,
батыр-ұшқыш, мектеп-
интернат
Қамбар
батыр,
Тойбазар
ақсақал,
Әйтеке би
Дәл осы кезде тыста, үй сыртында,
дабырлап
жүрген
ұсақ
балалар
сықылығы естіліп еді. (М.Ә.)
157-жаттығу. Сөйлемдерден айқындауыштарды тауып, құрылысына қарай
топтап жазыңыздар, тиісті тыныс белгілерін қойыңыздар.
Күндіз бала түс таянғанда мынау қаулап өскен Шыралжынның ішіне барып
жатқанды жақсы көреді. (Ш.А.) Әнеугүні Шүйгінсуда Жігітек үстіне баса
қонған қақтығыстан бері қарай Базаралы жағынан жамандық күткен кісінің бірі
осы Әзімбай болған. (М.Ә.) Қалалы жердің молдасы да мәдениетті болады
екен-ау деп ой түйді де Нығыметпен қатарласты. Беттері халықтың жиын жері
базар. (Т.К.) Сейдахан болыс Құрбан ұстаны әулетімен осы Шеңгелдіге асырып
көшірген. (А.Тоқм.) Қорықтан шыққалы таңертеңнен бері бөгелместен тартқан
үш салт атты аттарын қан сорпа қылған қалпында кешкі екінті кезінде
75
Көлқайнардағы Құнанбай аулына Абайдың өз шешесі Ұлжанның отырған
аулына кеп жетіп еді. (М.Ә.) Ұзақ түн бойында ас пен сауық кезектесіп ауысып
отырған кездерде әрбір әредікте домбырашы Ақылбай әнші-күйші
Әлмағанбеттер қонақ тартып өткен полька-мазурка сияқты билердің кейбір
қайырмаларын өздерінің домбырасына ақырындатып іліп тартып ұғып қалып
отырғандарын да байқатып отырды. (М.Ә.) Шоқан Жиренше шешен аңыздарын
«ноғайлы философы» Асанқайғы толғауларын Әз Жәнібек сөздерін осы
ноғайлы-қазақ дәуірінде туған деп топшылайды. (Р.С.) Жұмыр шал осы
ауылдың қасына көшіп келген соң Ысқақтың осы кесір кердең Мәніке бұл екі
баланың атын мазақ еткен. (М.Ә.)
158-жаттығу. Төмендегі қосарлы және қосалқы айқындауыштарды
қатыстыра отырып сөйлем құраңыздар.
Қобыланды батыр, Қаз дауысты Қазыбек би, ғалым-ұстаз Нұржамал
Оралбай, Ақан сері, Біржал сал, Төле би, би-шешендер, Алпамыс батыр,
телефон-автомат, Бұқар жырау, Жиренше шешен, әнші-композитор.
Оңашаланған айқындауыштың тыныс белгілері
Үтірмен келетін оңашаланған айқындауыш Сызықшамен келетін оңашаланған айқындауыш
– Мүйізді Бұғы ана, біз, атамыз екеуіміз,
сізді өте жақсы көреміз. Сіздің келуіңізді
көптен бері күтіп жүр едік, – деді. (Ш.А.)
Сүйіндік бәйбішесімен және екі баласы –
Әділбек, Асылбекпен – бәрі де қонақтармен
бірге болды. (М.Ә.)
159-жаттығу. Мәтіннен оңашаланған айқындауышы бар сөйлемдерді
тауып, тыныс белгілерін қойып жазыңыздар.
Бұл ауыл Оспанның әйелі Еркежанның төркіні Байтас ауылы. (М.Ә.) Осыны
алдыңғы жыл былтыр екі жыл зорлап алып кеп енді міне биыл үшінші жыл
тағы орақшысын әкеп салып отыр. (М.Ә.) Байғабылдан көп жатақ ішінен әр
қыстаудан дәл осы шақта тағы талай аттылар жосыта шығысқан еді. (М.Ә.)
Шолпанның баурында күнұзын Тәкежанның баласы мен жылқышылары мал
үшін қырқысқан күні сол Шолпаннан тай шаптырым жерде Ақшоқыда
Абайдың іні-достары Лермонтовқа айрықша шұғылданып жатқан-ды. (М.Ә.)
Күні әнеугүні күзекте ғана сол Базаралының жоғын жоқтап кеп аузына келгенін
айтып кеткен. (М.Ә.) Қалың көпшілік арбалылар да салттылар да жаяулар да
соның соңынан шұбап қыртысы қалың жасыл көделі жердің шаңдағын аспанға
шығарды. (С.М.) – Бұл жөнінде ертең сағат тоғызда тресте отырып кең
сөйлесейік. (Ғ.М.) Жаңа кешке жақын бұлақ басындағы бір тақырға жиналған
өз құрбы балаларды бастап осындай ат қоюды көп ойын қылған. (М.Ә.)
Қыстауға қонғалы қазіргі қалың қыстың ортасына шейін Абай Аралтөбеде
Әйгерімнің оңаша қыстауында кітап соңында уақыт өткізетін. (М.Ә)
160-жаттығу. Көркем шығармалардан үтір не сызықшамен келетін
оңашаланған айқындауышқа үш мысалдан тауып, кестені толтырыңыздар.
Үтірмен келетін оңашаланған айқындауыш Сызықшамен келетін оңашаланған айқындауыш
76
161-жаттығу. Оңашаланған мүшелердің тыныс белгілерін қойып, оның
қойылу себептерін түсіндіріңіздер.
Шеткі үлкен ақ үйге Құдайменде болыстың үйіне ат басын туралап еңкілдеп
төніп қалды. (Ә.Н.) Жұмыртқадай ақ үйлердің ең үлкені Тәңірбергеннің үйіне
жұрт жиналып жатыр. (Ә.Н.) Артта қаусаған арба адыра қалды ал алдарында
күнбатыста қара жолдың үстін күлгін-күңгірт қараңғылық тұмшалап алған.
(Ш.А.) Баяғыда Базаралы жас шағында білетін Дәркембайдың інісі Көркембай
бар еді. (М.Ә.) Ел ішінде Абай айналасында осы ауылда жүрген аз ғана өнерпаз
жарыққұмар жастар болмаса Абайға қарсы арналған өштік араздық қызғаныш
қастық атаулы соншалық мол екенін Әбдірахман көп естіген. (М.Ә.) Долы
далада қатуланған суық жүзді өгей далада бұлар тағы да ұзақ жортты. (М.Ә.)
Қонақтарды түнде Сыздықтікіне жер үйге жатқызғанмен тамақты бәйбіше өз
үйінде киіз үйде берді. (Д.И.) Келіссөз бейтарап алаңда қалалық демалыс
паркіндегі көлдің Арал ресторанында мейлінше жылы шырайлы екі жақты
толық түсініскен жағдайда өтті. (Д.И.)
Оңашаланған айқындауыштың сызықшамен келуі
Оңашаланған айқындауыш ішінде
бірыңғай
мүше
келгенде,
екі
жағынан сызықша қойылады
Оңашаланған айқындауыш айқындайтын сөзімен
септік, тәуелдік жалғаулары жағынан қиыспай
тұрса,
араларына
сызықша
қойылады
да,
айқындауыштан кейін тыныс белгісі қойылмайды
Өзі сері, әнші, сұлу Байтасқа екеуі де
– бірі кәрі, бірі жас бала – қызғана
да, тамашалай да қараған еді. (М.Ә.)
Жаңа жерге қонғанда жас төл – қозы, лақ қандай
рахаттанады. (Ә.Н.)
162-жаттығу. Көркем шығармалардан сызықшамен келетін оңашаланған
айқындауыштарға үш мысалдан теріп жазыңыздар.
Бірыңғай мүшелердің тыныс белгісі
Сөйлемде бір ғана сұраққа жауап беріп, бір сөйлем мүшесі болатын, бір-
біріне бағынбай, өзара салаласа байланысатын мүшелерді бірыңғай мүшелер
дейміз.
Бірыңғай мүшелерге байланысты қойылатын үтір
Бірыңғай
мүшелер
жалғаулықсыз келгенде
Да, де, әрі, я, яки, не, немесе, әлде
жалғаулық шылаулары бірыңғай
мүшелермен
қайталанып
келгенде
Да,
де
жалғаулық
шылаулары
бірыңғай
баяндауыштар
арасында
қайталанбай келгенде
Қызғалдақ,
жауқазын,
сарғалдақ,
бәйшешек
дегендер қызыл, сары,
көкшіл
түстермен
құлпырып
жайнайды.
(М.Ә.)
Жиынға түсінікті қазақ әні, әрі
скрипкада, әрі өнерлі, жіңішке,
ашық үнді әншінің көмейінде
ырғалғанда, жұрт жаңадан рахат
тауып тамашалап отыр. (М.Ә.)
Сен де бір кірпіш дүниеге
Кетігін тап та, бар қалан!
(А.Қ.)
163-жаттығу. Көшіріп жазып, тыныс белгілерін қойыңыздар. Бірыңғай
мүшелердің қандай қызмет атқарып тұрғанын анықтап, астын тиісті сызықпен
сызыңыздар.
77
1) Құлақтағы әшекей сырғасы бастағы кәмшат бөркі білек толған неше
білезіктері баршасы да бұл өңірден Абайдың көрмеген бір сәні сияқты. (М.Ә.)
2) Биыл жұт болады деп күн бұрын есепшілер де айтқан шөптің шығысы жаман
серейген-серейген еркек шөп бұйдай бас көде боз қаптап кетті. (Ж.А.) 3)
Осылайша бар сорақысы бадырайып тұрған әрі зорлық әрі жуандық әрі
арамдық ұясындай бай аулында сол күнгі қазақ сахарасының басындағы
тарихтай күйзеу күздің күнінде Абайдың анық өлмес өшпес және бір сазы туып
еді. (М.Ә.) 4) Мұсабай өзі өнерпаз болмаса да неше алуан әзілқой күлдіргі
әңгімеші сауықшыл адамдарды аса жақсы көретін. (М.Ә.) 5) Ақ сеңсең тымақ
астынан тұздай көк көзді сары сақалды шикіл сары кісі күліп тұр екен. (Ә.Н.) 6)
Құдайменде Темірке Ақсақ Жагор бас боп күтіп тұрған кісілер жас Федоров
алдында жел соққан қамыстай жапырылып иіліп-бүгіліп жатыр. (Ә.Н.) 7)
Шоқпардай кекілі бар қамыс құлақ Қой мойынды қоян жақ бөкен қабақ. Ауыз
омыртқа шығыңқы майда жалды Ой желке үңірейген болса сағақ. (А.Қ.) 8) Енді
ол тізгінге де қамшыға да айқайға да бағынбай жолды тек соқыр сезіммен
бағдарлап дауылды түнді қақ жарып сабалаған нөсердің астымен зымырап
келеді. (Ш.А.) 9) Әйеліне қызына сақманшыларға жылы-жылы сөйлеп
ақжарқын жүрмек болуға тырысты бір жағынан олар әлдеқалай сезіктеніп қалар
деп те тосылды. (Ш.А.) 10) Қыбын тапса қарап қалмайды атады шабады
соққыға жығады сөйтеді де айдап әкетеді арбалап әкетеді. (С.Ш.) 11) Ақпан
қаңтар бірдің айы – баршасы да қазір Абайлар жүріп келе жатқан сары дала
қоңыр адыр сай-сала қорық-қойнауларға өздерінің ақ ирек саргідір омбыларын
оқаптарын мұздақ жалтырларын жапқан көрінеді. (М.Ә.)
164-жаттығу. Мәтіндегі бірыңғай мүшелердің арасындағы үтірдің қойылу
мәнін талдап көрсетіңіздер.
Енді тостақты да, табақты да, қасықты да, сырғаны да, кірленді де – бәрін
шетінен алюминнен долбарлай береді, қайда барма, бәрі сол (Ш.А.). Кеңесе
келе Абай Тобықтының өзі ән шығара қоймайтынын, әннің көбін сол
Қарқаралы, Баян, Қараөткелден алатынын және сол алғанын да оншалық
келістіре алмай, бұрып, ырғақсыз ғып әкететінін айтты (М.Ә.). Сазарған түсінен
не көнгендігі, не қарсылығы байқалмайды. (Ғ.М.) Толқын біресе жарды сүзіп,
біресе қайтып, буырқанып жатыр екен. (С.М.) Ел адамдары да, құрбы-
құрдастары да Сәкенге ілтипат білдіріп, оның аузынан шыққан сөзге мән бере
қарайтын боп қалыпты. (Т.К.) Сүп-сүйкімді уылжыған жігітке үлкендердің де,
қыз-келіншектердің де көзі түскіш-ақ емес пе?! (Т.К.) Бұлар ертеден осы қалаға
орналасып, жаяу кәсіппен күн көріп отырған адамдар: әйелдері тон тігеді,
еркектері етік тігеді, ойық тазалайды, әркімнің отын-шөбін тасып береді.
(Ғ.Мүс.) Әрі шабыт шалған, әрі күн шұғыласы шалған, шапшыған жігіт Абай
көзіне ақ мәрмәрдан ойылған, әсем біткен, тас тұлғадай көрініп еді. (М.Ә.) Осы
кезде домбыраны Мұқа алды да, үй ішін тегіс елең еткізіп, сергітердей боп,
шырқап кетті. (М.Ә.)
78
165-жаттығу. Мәтінді оқып, бірыңғай мүшелерге жалпылауыш сөз қосып
көшіріңіздер, олардың тиісті тыныс белгілерін қойыңыздар.
Сарғайып қураған шөптер де бұталар да бұталардың жапырақтары да
жаңбыр суын жұтып жасарыңқыраған сияқты. (С.С.) Сайлы ер-тоқым сары
жезден жасалған үзеңгі сылдыр қағатын сағалдырық пен өмілдірік күмістей
жылтырайды. (Ш.А.) Жамыраған қой азынаған сиыр өкірген бұқа айғайлаған
бала ауқаулаған қатындардың даусы қосылып көлдің басы ың-жың у-шу ауыл-
ауылдың түтіні ұрандасып ұласып көл арнасын көк тұман басып тұр. (Ж.А.)
Батырлар жырларындағы Құртқа Назым Ақжүністерді былай қоя тұрып Баян
сұлу Қыз Жібектерді алып қарасақ та елді аяулы қыздарына қолың жету үшін
толып жатқан қауіп-қатерлер ерлік көрінер сырлардан өтуің керек. (Ғ.Мүс.)
Астындағы бөдес қоңыр құнанының омырауы құлағы көзіне шейін тер басқан.
(М.Ә.) Сөйтіп Дәрмен өлеңінің орта тұсында үлкен үйдегі Оразбай Жиренше
Бейсенбі Абыралылар да осы үйге кіріп сөз тыңдады. (М.Ә.) Бұл елдің ірі бай
салмақты жуандары Оразбай Жиренше Бейсенбілер осы мінезге де наразы боп
шықты. (М.Ә.)
166-жаттығу. Мәтіндердің тиісті жеріне үтірді қойып, көшіріңіздер.
Бірыңғай мүшелерді табыңыздар. Асты сызылған сөздердің мағынасын
түсіндірме сөздіктен тауып жазыңыздар.
І. Ішік – сыпайы әрі сәнді әрі жылы киім. Мұның сыртын берік матадан ішін
аң мал терілерінен құрайды. Жағасы тік сәндік үшін жағасынан бастап өңірі
етегіне дейін теріден жұрыңдайды. Ішік ұзын әрі мол пішіліп тігіледі. Ішіне
салынған терісіне қарай ол күзен ішік қасқыр ішік бұлғын ішік түлкі ішік
қарсақ ішік зорман ішік пұшпақ ішік суыр ішік сеңсең ішік жанат ішік деп
аталғанымен көбінесе бір үлгіде тігіледі. Бұлардың ішінде сирек кездесетіні
бота терісінен жүні ішіне қаратылып тігілетін бота ішік. Басқа ішікке
қарағанда жылы болады.
Ішікті еркектер де әйелдер де кие береді. Әйелдерге әсіресе жастарға
арналған ішіктер әшекейленіп түрлі ою кестелер салынып та тігіледі. Сеңсең
ішік марқа қозының терісінен (сеңсеңінен) тігіледі.
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарында ішіктің алатын өзіндік
ерекше тәлім-тәрбие мен құқықтық ережелері де бар. Мысалы қасқыр ішікті
жиырма беске толмаған жастарға киюге болмайды. Себебі жастық жалыны мен
тері қызуы жігіттің күшін қайтарады немесе ауруға ұшыратады. Сол сияқты екі
адам боранды күнде адасып қасқыр ішікті адамның жанындағы кісі үсіп өлсе
онда өлген кісінің туыс-туғандары қасқыр ішікті кісіден құн даулауға хақысы
бар. Өйткені бір қасқыр ішік екі адамды суыққа бермейді. Дала заңы осылай.
(С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына»)
ІІ. Сөк – қазақ халқының ертеден дайындап ішіп-жеп келе жатқан
тағамының бірі. Ол тарыдан жасалады. Ақталмаған тарыны қара тары дейді.
Бұдан сөк дайындау үшін қара тарыны әбден тазалап үлкен қазанға су құйып
қайнатады. Қауызы ашыла бастағанда тарыны қайта алып шыптаға салып
79
сүзеді. Оны кептірмей қазанға салып қуырып былғауышпен күйдірмей
араластырып отырады. Ұстауға ыңғайлы бір жақ басына шүберек оралған
ағашты былғауыш дейді. Қуырылған тары піседі. Оны ыдысқа салып алады да
түйеді. Түюге келі мен келсап пайдаланылады. Қуырылған тары осыған
құйылады да оны келсаппен соғады. Түйілген тарының қауызы уатылып
ішіндегі дәні бөлінеді. Мұны тары түю дейді. Осы кезде оны қайтадан
қотарып алып қауызын (кебегін) ұшырады. Мұны қаралау дейді. Қаралап
болғаннан кейін оны қайтадан келіге салып түйеді. Мұны ақтау дейді.
Ақталғаннан кейін оны сөк деп атайды. Сөктен түрлі талқан жарма тары
көже сүт көже төп бөртпе тағы басқа дәмді ұлттық тағамдар жасалады. Сөкті
сүтке қаймаққа майға араластырып жейді. Балалар жастар сөкті құрғақтай да
жей береді. Тарыны диірменге тартып талқан жасайды. Сөкті майға қуырады
оны майсөк деп атайды. (С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына»).
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v2.html?page=8#ОДАҒАЙ_СӨЗДЕРГЕ_БАЙЛАНЫСТЫ_ҚОЙЫЛАТЫН_ҮТІР

title: -жаттығу - Пунктуациясы


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v2.html?page=8#Оңашаланған_айқындауыштың_сызықшамен_келуі

title: -жаттығу - Пунктуациясы


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v2.html?page=8#Оңашаланған_айқындауыштың_тыныс_белгілері

title: -жаттығу - Пунктуациясы


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v2.html?page=9#176-жаттығу._Көркем_шығармалардан_нүктелі_үтірдің_жоғарыда_көрсетілген_ережелеріне_байланысты_екі_мысалдан_тауып_жазыңыздар.___177-жаттығу.

title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
167-жаттығу. Мәтіннен бірыңғай мүшелерді тауып, астын сызыңыздар,
жазылу ережесін түсіндіріңіздер.
І. Ірімшік сүттен жасалады. Сүтті қайнатып, оған қымыз, айран, шұбат
сияқты ащы іріткі қосып ірітеді. Іріген сүттен ірімшік түзіліп, ол әбден
қызарғанда бабымен қайнатады да сүзіп алып, табаққа, дорбаға салып, кептіріп
алады. Әрине, қой сүтінен жасалған ірімшік өте дәмді болады. Ірімшік қыста
да, жазда да жақсы сақталады. (С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына»)
ІІ. Сәбиді бесікке салар кезде бесіктің түбегі тұратын тесіктен құрт, ірімшік,
тәттілер өткізіп, «тышты», «тышты» деп ырым жасайды және оны тыштырма
деп атайды. «Тыштырманы» әйелдер ырымдап бөлісіп алып, бала-шағаларына
үлестіріп береді. (С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына»)
168-жаттығу. Қыстырма сөз, қаратпа сөз, бірыңғай және оңашаланған
мүшелері бар сөйлемдерді қатыстырып, шағын әңгіме жазыңыздар, тыныс
белгілерінің қойылу себебін түсіндіріңіздер.
Құрмалас сөйлемдердің тыныс белгілері
Екі я одан да көп жай сөйлемдерден құралып, күрделі ойды білдіретін, екі
предикаттық қатынастан тұратын сөйлемдерді құрмалас сөйлем дейміз.
Құрамындағы сөйлемдердің байланысуына қарай құрмалас сөйлем салалас
құрмалас, сабақтас құрмалас, аралас құрмалас сөйлем болып үшке бөлінеді.
Құрмалас сөйлемдердің құрамындағы жай сөйлемдердің арасына үтір, нүктелі
үтір, қос нүкте, сызықша қойылады.
80
Құрмалас сөйлемнің ішінде қойылатын тыныс белгілер
үтір
қос нүкте
нүктелі үтір
сызықша
үтір мен
сызықша
Қасынан тазы иттер
жүгіріп өтсе, балалар
шапқылап кетсе, семіз
сары ат кермені сүзе
жөнеліп,
ары-бері
бұлаңдап
елегізіп
қояды. (М.Ә.)
Дос
санын
соқты: желөкпе
жігіттер
тәуір
аттарды таңдап
әкеткен. (Ә.Н.)
Уақыт
тізгінді
қолға
берер
емес; сағымдай
бұлдырап ынтық
қып, шаршатып,
бір жеткізбей-ақ
қойды.
Тұманның
қалыңдығы
сонша – түк
те
көрінбейді.
Сөз бергенге
ерме, – бөз
бергенге ер.
(мақал)
169-жаттығу.
Құрмалас
сөйлемдердегі
үтірдің
қойылу
мәнін
түсіндіріңіздер.
Үй иесіне қойды ұстата салды да, құрғап қалған қырдың басына келіп,
әңгіме-дүкен құрды. (Т.К.) Ысқақ биік төсекке сүйеніп отыр да, оның кесір-
кердең нақсүйері қараторы Мәніке бәйбіше қос жастыққа шынтақтап шіренеді.
(М.Ә.) Қысқа ғана жауап бере қоюды шолақтау көреді де, ұзатып, мәнерлеп
айтуға тілі жетер емес... (Ғ.Мүс.) Қартқожа орнынан бір-екі рет ұмтылып еді,
қолына еш нәрсе түсіре алмады. (Ж.А.) Ел ішінде әлді-малды үйлердің
сандығында болмаса, көпшілік қолында ақша жүрмейді, кедей атаулыда ол
мүлде жоқ. (М.Ә.) Түс ауа бергенде, бұл ауылға да шапқылап алымшылар
жетті. (М.Ә.) Айнала соққан дауылды боран қалай қарай бораса, қойлар солай
қарай бұрыла салады. (Ғ.Мүс.) Үрейленген елдің үрке күткеніндей-ақ, өңкей үш
ат жеккен пәуескелер дөңнен құлап келеді. (Ғ.Мүс.) Бұл арада Жақаң азырақ
кідіріп, айнала жұртқа көзін салып еді, шоғырланған көп жағы қозғалысын,
наразылықтарын білдіріп отыр екен. (Ғ.Мүс.) Ел жайлауда, әкесі үйде жоқ.
(Ж.А.) Бес жігітті өзіне «агент» етіп алып, мойындарына салық салғанын айтып
еді, жиналғандардың шек сілесі қатып күлді де, мұндай «қанаушылықтың» өз
ойларына келмегеніне өкінді. (Т.К.)
Құрмалас сөйлемдерге байланысты қойылатын үтір
Да, де, та, те,
әрі
жалғаулықтары
арқылы
байланысса
Бірақ, дегенмен,
әйтседе,
сондықтан,
өйткені, себебі
жалғаулықтары
арқылы
байланысса
Қайталанып
келген әлде,
кейде, бірде,
біресе, не
жалғаулықтар
ы арқылы
байланысса
Жалғаулықсыз
ыңғайлас, себеп
мәнді салалас
құрмалас
арасына
Сабақтаса
құрмаласқан
жай
сөйлемдердің
араларына
Бірнеше күн ат
соғып
қалжыраған
Сәкеннің шай
ішуге ғана
мұршасы келді
де, асқа
қарамастан
ұйықтап қалды.
(Т.К.)
Ол қазаққа шын
пейілмен
қызмет етпекші
еді, бірақ көп
нәрсені қиял
қылушы еді.
(Ж.А.)
Біресе аузы
қимылдайды,
біресе қолы
қимылдайды.
(С.М.)
Оттың жалыны
әзір көрінбейді,
жаңа тұтанды.
(Ғ.М.)
Жиі қонған
қалың елдің
малы араласып,
иттері де сәт
сайын әуліге
үрісіп, көп
таласа береді.
(М.Ә.)
81
170-жаттығу. Көркем шығармалардан құрмалас сөйлемге байланысты
қойылатын үтірге үш мысалдан тауып, кестені толтырыңыздар.
Құрмалас сөйлемге байланысты қойылатын үтір
Мысалы
Да, де, та, те, әрі жалғаулықтары арқылы байланысса
Бірақ, дегенмен, әйтседе, сондықтан, өйткені, себебі жалғаулықтары
арқылы байланысса
Қайталанып келген әлде, кейде, бірде, біресе, не жалғаулықтары арқылы
байланысса
Жалғаулықсыз ыңғайлас, себеп мәнді салалас құрмалас арасына
Сабақтаса құрмаласқан жай сөйлемдердің араларына
171-жаттығу. Мәтіндегі салалас құрмалас сөйлемдердің мағыналық
түрлерін анықтап, тыныс белгілерін қойыңыздар.
Оспан үлкен қара өгіз секілді де Итемген үлкен өгіздің қасында мұрнын
шүйіріп қорқып тұрған көпей торпақ секілді. (Ғ.Мүс.) Көшеде жалғыз кетіп
бара жатыр еді артынан қазақтың көп балалары қуып жетті. (Ж.А.) Әлде жазғы
күннің тыныштық әсері ме әлде күйдің күштілігінен бе әйтеуір Мекежайдың
ойы мен бойын түгел қуаныш тербетті. (Ғ.Мүс.) Қалай Бәдіғұлдың жылқысын
бақтым солай көзім ашыла бастады. (Ж.А.) Ақбілек олардың бетіне тура қарай
алмады кіріп келгенде ғана немесе түрткенде ғана көзінің құйрығы түсті. (Ж.А.)
Қуандықтың Мұқышы деген жастау жігіттің арбасына мінген Сәкен оны-
мұныны сұрастырып көріп еді арба иесі айналып-үйіріліп өз жайын әңгімелей
береді. (Т.К.) Бағасын сұрап еді удай екен. (Т.К.) Тырнақ астынан кір іздегенге
сылтау табу қиын ба Сәкен тағы да айыпты болып шықты. (Т.К.) Кешеден бері
көргені көңілін көтерер еді Ысқақ сөзі сейілтіп жіберді. (Ғ.Мүс.) Тойдан
шыққан арыстандай үйден бұлқына шыға келген оған дүниені өрт қаптаған
сияқты болды жер де көк те өсімдік те ауыл да мал-жан да қып-қызыл боп
елестеді. (С.М.)
172-жаттығу. Құрмалас сөйлемдердің тыныс белгілерін қойып, ережесін
түсіндіріңіздер.
Бес-алты адым аттады ма жоқ па әлде шөптің әлде шүберектің
сыбдырындай судыр еткен бір дыбысты құлағы шалып қалды. (Ж.А.) Әйтсе де
осы молданы өз ауылы сыйлайтын қыстауға қонса бата оқыр болса мал өлсе
құрмалдық берсе бас пен жамбас молданың алдына тартылатын. (Ж.А.) Ет пен
қымыздың желігі ме әлде жайраң қаққан көңілдің көтеріңкілігі ме
«Затондағыларға ойын қойып берейік» деген ұсыныс айтылып қалды. (Т.К.)
Мұның Стамбулда оқығаны өтірік деп те лақап таратты бірақ ешқайсысы білім
таластыруға дәті бармай жолбарыстың алдындағы мысықтай «ишанбысыз
саумысыз» деп жылмаңдай береді. (Т.К.) Төлеген қазақшалығы ұстады ма
немесе бір күніме керегі болар деді ме жастардың қатарында бұл екеуін қонаққа
шақырған еді. (Ж.А.) Кіре қажытып келе ме әкелгендері базарлы болмады ма
Ақсары болысынан келген керейлердің қабағы қатыңқы. (Т.К.) Почта арқылы
да жіберуге болатын еді бірақ мына кісі тез жетеді ғой сонсын менің амандық-
82
саулығымды айтып, қазақ елін жақсы білетін жазушы Ф.Березовскийге жақын
жүргенімді ауызба-ауыз айтады ғой деген көңіл желігі аяқ астынан хат
жазғызған-ды. (Т.К.)
173-жаттығу. Берілген мақал-мәтелдердің екінші сыңарын тауып жазып,
оларды жаттап алыңыздар. Құрмалас сөйлемдердің мағыналық тобын анықтап,
тыныс белгілерінің қойылуын түсіндіріңіздер.
1) Туған жердей жер болмас, … . 2) Бірлігі жоқ ел тозар, … . 3) Жақсы қыз –
жағадағы құндыз, … . 4) Жасық адам жасына жетпей қартаяр, … . 5) Жаман
елдің жақсысы болғанша, … . 6) Атаның баласы болма, … . 7) Көпшіліктен
береке кетпес, … . 8) Иті семіз, малы арық – жер азғаны, … . 9) Ақылды адам
айтқызбай біледі, … . 10) Бай болатын жігіт айырбасшыл келеді, … . 11) Аққу –
құстың төресі, жалғыз жатып оттамас, … . 12) Орағың өткір болса, қарың
талмайды, … . 13) Болар бала жетісінде бас болар, … . 14) Арғымақ аттың
құйрығы – әрі жібек, әрі қыл, … . 15) Жақсымен жолдас болсаң, ісің бітер, … .
16) Жақсы жүрген жеріне кент салады, … . 17) Жақсының кегі жібек орамал
кепкенше, … . 18) Жаман сайға су түссе, өткел бермес кешуге, … . 19) Жаманға
ақыл үшін күлкі берер, … . 20) Сиыр сипағанды білмейді, … . 21) Жақсыға
ерсең, жетерсің мұратқа, … .
Қажетті сөздер: Отаның берік болса, жауың алмайды; жаманмен жолдас
болсаң, басың кетер; туған елдей ел болмас; бірлігі күшті ел озар; жаман кісіге
мал бітсе, сусын бермес ішуге; ынтымағы болмаса – ел азғаны; жақсы елдің
жаманы бол; адамның баласы бол; берекелі жерден мереке кетпес; жаман
сыйлағанды білмейді; ақ сұңқар қаққызбай іледі; асыл адам жасына жетпей
марқаяр; адам болатын жігіт ағайыншыл келеді; болмас бала қырқында жас
болар; қас жақсының белгісі, ғайбат сөзді қостамас; қас жақсының белгісі – әрі
мырза, әрі құл; жаманға ерсең, қаларсың ұятқа; жаманның кегі басы көрге
жеткенше; жақсы жігіт – көктегі жұлдыз; жалқауға жұмыс үшін ұйқы берер;
жаман жүрген жеріне өрт салады.
174-жаттығу. Сөйлемдердің тиісті жеріне үтірді қойып көшіріңіздер.
Қойылу себебін анықтап, ережесін еске түсіріңіздер.
Жылаулар да ызалы назалы күйгендер де көкірегі мен тілі қарғысқа толы
шарасыздар да қалмай ілеседі. (М.Ә.) Топқа таянған соң Нұрмағамбет би: –
Азаматтар жалпы амансыңдар ма? – деді. (Ж.А.) Бөкенші Жігітек Көтібақ
жайлауларында тіпті жалпы өсы өңірдің елінде кедей ауылдар мен жеке
жыртық лашық атаулыда бұл апаттан аман қалған жоқ еді. (М.Ә.) Кім біледі
қолына қару берсе орыс жұртына жау болып кетпесіне кімнің көзі жеткен?
(Ж.А.) Бұлардың арасында Базаралы Әбді Сержан Асқар мен Келден сияқты бір
топ жігерлі жандар болатын. (М.Ә.) Сөйтіп басыңқы сөзбен бірыңғай
синтаксистік қатынасқа түсіп бірыңғай мүше қызметін атқарады. (С.И.) Дәрмен
жанындағы пышағын жұлып алып сиырды жетелеген бас жіпті кесіп жіберді.
(М.Ә.) Сандыбай Оспанның зекуін естігісі келмеді: – Ойбай желбуазым-ай...
83
Бетіңнен жарылғасын, – деді де шығып кетті. (Ғ.Мүс.) Көрпе-жастық асжаулық
тегене тостаған самауырлар тасыған жас әйелдер еркектер қарбаласады. (М.Ә.)
Сөз жоқ жаңа сөз тудырудың әр тәсілінің сөз табына қатысы біркелкі болмауы
мүмкін әрқайсысының өз ерекшеліктері болып отырады. (С.И.)
Нүктелі үтір, оның қойылатын орындары
Нүктелі үтір, негізінен, құрмалас сөйлемнің құрамындағы жай сөйлемдердің
аражігіне қойылатын тыныс белгі. Онда сөйлемнің құрылысы мен мағынасы
негізге алынады.
НҮКТЕЛІ ҮТІР
Қойылатын орындары
Баяндауыштары тұлғалас сөйлемдер бірін-
бірі толықтырып тұратын болса
Кісіге біліміне қарай болыстық қылады;
татымсызға қылған болыстық өзі адамды
бұзады. (Абай)
Баяндауыштары тұлғалас, мағыналары
теңдес,
санамаланған
сөйлемдер
жалпылауыш мәнді сөйлемнің мағынасын
ашып тұрса
Жаңағы әңгімеден соң Әсия реңі мүлде өзгеше:
жүзінен шуақ есіп, мойнынан ғаламат бір ауыр
жүк түскендей сергек, жеңілденгені сезіледі;
үлкен кісіге ғана тән биязылық, ұстамдылық та
мұнар шалған жанарынан аңдалады. (М.Сүнд.)
Мазмұны әуендес болып келетін бірыңғай
сөйлемдерден кейін
Ақыл менен білімнен
Әбден үміт үзіппін;
Айла менен амалды
Меруерттей тізіппін;
Жалмауыздай жалаңдап,
Ар, ұяттан күсіппін. (Абай)
Баяндауыштары
тұлғалас,
мағыналық
жағынан жақын, өзара теңдес келетін
құрмалас сөйлем құрамындағы жай
сөйлемдер арасына
Марқакөлдің суын ішіп, отын жеген сары қарын,
тұтам емшек жануардың бауырынан сүт
сорғалап, сүт емес-ау, құт сорғалап, көнек-көнек
лықылдайды; қара саба еміздіктеп, қою, салқын,
сары қымыз, бажылдаған дәрі қымыз шара-шара
шыпылдайды.
Рет-ретімен әріптер не цифрлар арқылы
санамаланып
айтылатын
сөйлем
не
сөздерден кейін
Сөздер тұлғасына қарай беске бөлінеді: 1) түбір
сөз; 2) туынды сөз; 3) қос сөз; 4) қосалқы сөз; 5)
қосымшалар. (А.Б.)
175-жаттығу. Сөйлемдердегі нүктелі үтірдің қойылу мәнін түсіндіріңіздер.
Аңшылық құру, бәйгеге ат апарып қосу; палуан апарып күрестіру; қаршыға,
лашын салғызу; жүйрік ат пен мықты жігіт сақтап, ұры түсіру; қасқыр соққызу;
ақын, әнші, күйшіні сақтап, өнерді қызықтау сияқтының барлығын да өзі де
көрді, бала-інілеріне де толық көрсетті. (М.Ә.) Қатар қонған екі ауыл, кейде үш
ауылдың үлкендері қонаққа шақырысып, ана жақта келелі кеңес құрып жатса,
мына жақта суға барған қатындар құдық басында шұрқырасып, ымы-жымы
ыңғайласып, ыдыс-аяқтар араласа бастар еді; жастар жағы бәрінен бұрын жол
тауып, күнде-күнде күн батқанын асыға күтер еді де, қалай қас қарайды, солай
84
ауыл сыртындағы жазғы таң сары белден ағарып атқанша ақсүйек ойнап,
алтыбақан теуіп, ән шырқап ұлы түрсіл салар еді; қыста қалың түскен қар
қайсы бір жылдары көктем шығар-шықпаста қауырт еріп, көл табанға жиналған
ағыл-тегіл мол суға қаз, үйрек жаз бойы қанаты сылдырлап ұшып-қонып қиқу
сап жатыр еді. (Ә.Н.) Аят оқығанда күйеу Мағзұмның мақамына да салып алды;
құран оқығанда шарта жүгініп, көзін жұмып, сызылып отыруды да білді. (Ж.А.)
Қазақ тілінде салалас құрмалас сөйлемдердің қалыптасқан мынадай түрлері
бар: 1) ыңғайлас (мезгілдес) салалас; 2) қарсылықты салалас; 3) себеп-салдар
салалас; 4) талғамалы салалас.
176-жаттығу.
Көркем шығармалардан нүктелі үтірдің жоғарыда
көрсетілген ережелеріне байланысты екі мысалдан тауып жазыңыздар.
177-жаттығу. Сөйлемдердің қажетті тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Қойылу себебін анықтап, ережесін еске түсіріңіздер.
Дауыс жер астынан шыққандай селк етіп зәресі зәндемге кетті жығылып
барып оңалды. (Ж.А.) Ұзын сапты ақ балтасын жарқылдатып құлаштай соғып
құлатылған қарағайларды бұтарлайды да жатады үнемі сөзбен де ісі жоқ әкем
сияқты үндемейтін бір пенде. (С.Ш.) Төңкерістің арғы жағында қазақтың
қанішер хандары батырлары парақор болыс би ауылнай ақсақалдары еңбек
жегіш байлары төңкерістің тап соғысының кезіндегі оқиғалар алашорда
осылардан да жазылғандар аз. (С.М.) Ін үстіне мүйіз тұяқтар тасырлап дүбірлеп
келді айқай-дабыр молайды. (М.Ә.) Күнікей күліп отырып томсарып қалады
томсарып отырып күліп жібереді біресе апасымен шартпа-шұрт келіп қалды
біресе жайдарымсып апасының мойнынан құшақтайды бір сағаттың ішінде
күзгі күндей қырық құбылады. (Ж.А.) Өздерінің сиырларын суарам ғой деп
барып еді Қартқожаның ол ойы болмады ауылдың сиыры қаптап кетті. (Ж.А.)
Бақпен асқан патшадан мимен асқан қара артық Сақалын сатқан кәріден еңбегін
сатқан бала артық. Айдын сөзінің қазіргі тіліміздегі негізгі мағыналары 1 айбын
күш-қуат 2 көлдің тұнық судың жарқыраған беті. Сегіз жарымда атыма мініп
генералға бардым генералдың да адъютанттың да қазір қолдары тимей жатқан
шығар деп көшеге тоқтадым да атымды дуалға байлап генерал атына мініп
шыққан кезде артынан қуып жетермін деген оймен үйдің іргесіндегі қалама
отырғышқа барып отырдым.
Жақша, оның қойылатын орындары
Мағынаға негізделіп қойылатын тыныс белгілердің бірі – жақша. Жақша
ішіндегі және сыртындағы сөздер өзара грамматикалық байланысқа түспейді.
Жақшаға алынатын сөздер сөйлем ішіндегі бір ойды не жеке бір сөзді
түсіндіреді, автордың белгілі бір нәрсе жайында көзқарасын білдіреді.
85
ЖАҚША
Қойылатын орындары
Сөйлемдегі
белгілі бір сөздің
мағынасын,
негізгі
ойды
айқындап,
қосымша түсінік
беру
үшін
қолданылатын
қыстырма мәнді
сөздер
Үзінді, мысал,
нақыл сөздің
шығу дерегін,
кімнен
алынғанын
көрсететін
түсініктер
Драмалық
шығармалардағы
ремаркалар
(автор
түсіндірмелері)
Мәтіндегі
кей
сөздің
мәні
екіұшты, күмәнді
болып келсе, сол
сөзден
кейін
қойылатын сұрау,
леп белгісі
Белгілі сөздерді
түсіндіруде
оның
аудармасы,
синонимі,
екінші
бір
тілдегі
баламасы
Таңбалар
жеке
ұғымдардың
(тілдік жағынан
қарағанда
жеке
сөздердің, тіркес-
оралымдардың)
шартты белгілері
ғана. (С.И.)
Қазақ тілі –
әрі бай, әрі
көркем
тіл.
(М.Әуезов)
Ынтықбай.
Шәрбан,
ағам
арбасын жекті
ме екен? Тысқа
шығып
келші.
(Кетеді.) (Ж.А.)
–
Әдебиетті,
–
дейді марксшілдер,
–
тіл
сияқты
қоғамдағы барлық
тап
бірге
жасамайды (?), әр
тап белгілі тарихи
жағдайға сай өз
әдебиетін
туғызады. (З.Қ.)
Өзі бір бөлімнің
бөлімшесінде
(подотделение)
орынбасарлық
қызметін
атқарушы
еді.
(Ж.А.)
178-жаттығу. Сөйлемдердің тиісті жеріне жақшаны қойып, көшіріңіздер.
Қойылу себебін анықтап, ережесін еске түсіріңіздер.
І. Ұлық алдына барған сайын өзі әрқашан ойындағы сөзін айта алмай ал
тілмаш арқылы сөйлескенде де бір түрлі айызы қанбай, шала құмар боп,
булығып шығатын-ды. Ә.Н. Әне, олар Гүлсарыны ұстағанын, басына қалай
басқа жүген кигізгенін өзінің жүгенін Танабай өліп кетсе де бермес көрді. Ш.А.
Қанапия күрсініп. Заман осылай болды, сәулем! Тым-тырыс. Тым болмаса,
Ынтықбай да қалмады. Шәрбану Қанапияның қолтығына кіріп, көзін сүртеді.
Сонда да үмітсіз шайтан деген ғой, ақырының қайырын тілейік. Ж.А.
Скульптура кескін өнерінде өнерпаз Дитрихтың жасаған бейнесі бойынша
Ташкент қаласында Науаиге зор ескерткіш қойылғалы отыр. М.Ә. Жанр қазіргі
әдеби практикада әрі әдебиеттің тегін эпос, лирика, драма, әрі әдеби
шығарманың түрлерін әңгіме, роман, баллада, поэма т.б. белгілейтін термин
ретінде екіұдайы мағынада қолданып жүр. Ә.Н. Мектептегі баладан басқа
мектеп программасынан тысқары жолмен қара халықты оқыту, қырға шығатын
мұғалімдердің қыр халқымен жақындасып, қалаған игілік жұмыстарын жұрт
құлағына тез сіңіруіне үлкен себеп болатын нәрсе – қара халықты оқыту үшін
мұғалімдердің жоғарғы курстағы оқитын сабақтары: 1 Халыққа қысқаша
лекция, сөйлеудің жөні, жақсы кітаптар, газет-журналдар оқып, түсіндірудің
жөні. 2 Ел арасында кітапхана ашудың жөні. 3 Театр жасаудың жөні һәм
басқалар болу керек. М.Ә.
86
ІІ.
Ол окказионалдық әдеттен тыс, сол контекстегі ауыс мағына, көп
мағыналық, метафора, метонимия, синекдоха, эпитет, теңеу, салыстыру,
гипербола сияқты түрлі көркемдік тәсілдер арқылы беріледі. (С.И.) Қара шұға
шалбары да ескінің жұрнағы ғой, қоңыр пенжегі де әлі сыны кете қойған жоқ,
қайырма жаға тақталы көйлегіне қара шұбар галстук те тағып қойыпты. (Ж.А.)
Әрі өз басының, әрі досының пайдасы бірдей табылған соң адам шын дос боп
жүреді әлде «шын ұлтшыл», «шын әлеуметшілдер» де сондай ма екен? (Ж.А.).
ХҮ-ХҮІ ғасырлар – қазақ ру-тайпаларының өз алдына халық народность болып
құрала бастаған дәуірлері. (Р.С.) – Жә, біздің ауылдың кісілері! Ахкем үйінде
қонақ болдың, ішер асыңды іштің Ахкем деп ол қайнағасы Тәкежанды айтатын.
Енді қайтыңдар. Малдарыңа, шаруаңа жөнел, түге! – деді. (М.Ә.) Қазақ
әдебиетінің сын мәселесінде біреуді «оңшыл» деп Садуақасов, Мұстанбаев т.б.,
біреуді «солшыл» деп Сәкен, Бәйділдин, мен т.б., енді біреулерді «байшылдар»
деп Мұхтар, Мағжан т.б. айыптайтын. (С.М.) Осылай жүрген Жанпейіс бір
сәтте орыстың сұлу қызына Жанпейістің өзі де сымбатты, бірсыдырғы кескінді
жігіт еді ғашық болады. (С.М.) Газеттің шығарушысы выпускающий боп негізі
шалақазақ Кәрім Балтабаев дейтін жолдас қызмет атқарады. (С.М.) Бірақ іштей
қара жылан Қарагөз бұл сезіміне осындай ат қойған өмірінде бұл күнге шейін
болмаған асаулықпен жүз толғанып иіріледі... (М.Ә.) Сенен «мынандайын»
шынашағын шошайтып аяған құдайды да тәйірі алсын! (Ж.А.)
179-жаттығу. Көркем шығармалардан үш мысалдан тауып, кестені талапқа
сай толтырыңыздар.
Сөйлемдегі
белгілі
бір
сөздің
мағынасын, негізгі ойды айқындап,
қосымша
түсінік
беру
үшін
қолданылатын қыстырма мәнді сөздер
Үзінді, мысал, нақыл
сөздің шығу дерегін,
кімнен
алынғанын
көрсететін түсінік
Драмалық
шығармаларындағы
автор түсіндірмелері
180-жаттығу. Сөйлемдердегі жақшаның қойылу себебін дәлелдеп
түсіндіріңіздер.
Ертедегі герман тайпалары ірі-ірі 5 топқа бөлінген: 1) гиллевиондар
Скандинавияның оңтүстігінен Дат аралдарын мекендеген; 2) ингвеондар
ютландияның оңтүстігінен бастап Эльба бойын, Солтүстік теңіз жағалауын
жайлаған; 3) иствеондар Везер мен Рейн аралығын қоныстаған; 4) эрминондар
Эльба бассейні мен жоғарғы Дунай аралығында болған; 5) шығыс герман
тайпалар тобы төменгі Одер мен Висла өзені сағаларында өмір сүрген. (Ә.Х.)
Тағы да осы көркем шығармалар арқылы жаргон деп танылып жүрген құлап
қалу (экзаменде екі алу – студенттер арасында), телик (телевизор), жатақ
(жатақхана), ақмағамбет (арақ), аққайнар (шампан) сияқтылар әдеби тілдің
игілігіне айналып бара жатқан жоқ па?! (С.И.) Осыны Көпбаев Әбдіраш былай
аударады: «Көрсетті бойына өлшеу! Бұл тіпті корольдердің де сыбағасына
сирек тиетін нәрсе (бәрінен бұрын тігіншілердің қолы тез жетеді) құдайшылық
жеріне (?!) жанасу – иығы, мойыны, қыпша белі, қыз балтыры». (Ә.Н.) Демек,
87
сөз құрайтын ең кіші тілдік бөлшек (единица) дыбыстар екен. (С.И.) Қалай
болғанда да аудармашы қазақ сөзін қатты талғамға сап, саралап, екшеп
жатпастан қолына бұрын ілінгенін ала салған салақтығынан (иә, тек
салақтығынан, әйтпесе олақтығы деуге аузымыз бармайды) келесі үзінділерден
әсіресе анық көреміз. (Ә.Н.) Ораз (мылтығын Қорабайға беріп). Мынаның көзін
жытыр! Мен бандыға кеттім. (Жөнеледі.) (Ж.А.)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -жаттығу - Пунктуациясы


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v2.html?page=9#Құрмалас_сөйлемдерге_байланысты_қойылатын_үтір__Да,_де,_та,_те,__әрі_жалғаулықтары_арқылы_байланысса

title: -жаттығу - Пунктуациясы


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v2.html?page=9#Құрмалас_сөйлемнің_ішінде_қойылатын_тыныс_белгілер

title: -жаттығу - Пунктуациясы


title: Пунктуациясы

text:
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ПАВЛОДАР МЕМЛЕКЕТТІК ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИНСТИТУТЫ
ЕРҒАЛИЕВ ҚУАНЫШ СОВЕТҰЛЫ
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ОРФОГРАФИЯСЫ МЕН
ПУНКТУАЦИЯСЫ
Оқу құралы
Павлодар
2012
2
УДК 81'35=512.122
ББК 81.632.4 я 7
Е 69
Баспаға Павлодар мемлекеттік педагогикалық институтының
Ғылыми кеңесі ұсынған.
Пікір жазғандар: филология ғылымының докторы, профессор Сағындықұлы Б.
филология ғылымының кандидаты, доцент Қ.А. Мамаділ
Е 69 Ерғалиев Қ.С. Қазақ тілінің орфографиясы мен пунктуациясы. Оқу
құралы.-Павлодар: ПМПИ баспасы, 2012. –135 бет.
ISBN 978-601-267-172-8
Оқу құралында емле және тыныс белгілерінің соңғы ізденістер негізіндегі
теориялық мәселелері қарастырылған. Білімді бекіту мақсатында түрлі
деңгейдегі жаттығу жұмыстары мен тест тапсырмалары ұсынылған.
Оқу құралы қазақ тілі мамандарын дайындайтын жоғары оқу орындарының
филология
факультетінің
студенттеріне,
тілші
мамандарға,
мектеп
мұғалімдеріне, жалпы көпшілік қауымға арналады.
УДК 81'35=512.122
ISBN 978-601-267-172-8
© Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты
© Ерғалиев Қ.С.
3
Алғы сөз
Орфография мен пунктуация – сауаттылықты және зеректілікті талап
ететін тіл білімінің салалары. Сауаттылық – мәдениеттіліктің белгісі.
Сондықтан емле ережелерін сақтап жазуға баса көңіл бөлген жөн. Орфография
заңдылықтарына негізделіп құрастырылған сөздіктер де жыл сайын дамып,
толықтырылып, өзгеріске түсіп отырады. Ол – заңды да тарихи құбылыс.
Осыған орай түрлі деңгейдегі практикалық тапсырмаларды қамтитын еңбектер
де жарияланатыны белгілі. Олар заман талабы мен сұранысынан, қажеттілігінен
туындайды.
Адамның көңіл күйі мен сезімін, айтайын деген ойын әсерлі де түсінікті
жеткізуге көмектесетін, синтаксистік байланыстарды дәл ажыратып тұратын
таңбалар – тыныс белгілері. Тыныс белгілері қате қойылған мәтіннің,
сөйлемнің мағынасы күңгірттеніп не тіпті өзгеріп кетеді. Сондықтан оны дұрыс
қоюдың мәні зор.
Бүгінгі таңда орфография мен пунктуация мәселелерінен біршама толық
әрі жүйелі тұрғыда мағлұмат беретін еңбекке Р.Сыздықованың «Емле және
тыныс белгілері» зерттеуін жатқызамыз. Оның қатарында Ф.Мұсабекованың
«Қазіргі қазақ тілі пунктуациясы», Н.Оралбаева мен Ә.Абылақовтың «Қазақ
тілі», А.Қыдырниязованың «Орфография және тыныс белгілері» оқу құралдары
бар. Алайда аталған еңбектердің шыққанына біршама уақыт өтуіне байланысты
және олар арнаулы орта оқу орындарына арналып жазылғандықтан пысықтау
материалдары да шағын.
Қазіргі оқу үрдісі талаптары мен сұраныстарын қамтамасыз ету
қажеттілігі ұсынылып отырған оқу құралын жазуға алып келді. Еңбекте
теориялық мәселелер оқушылар мен студенттердің жылдам есте сақтауларына
негізделіп, кестеге түсіріліп, нақты, қысқа түрде берілген. Пысықтау
тапсырмаларының
әртүрлілігі
олардың
қызығушылығын
арттыруға
көмектеседі. Онда тәрбиелік мәні бар мәтіндер теріліп, сараланып, іріктеліп
алынған. Олардың тақырыптары да қазіргі заман талаптарына жауап береді.
Оқу құралында қазақ тілі синтаксисінің күрделенуіне, мәтін
синтаксисінің қалыптасуына байланысты және емле ережелерінің дамуына орай
пунктуация мен орфография, оның теориялық негіздеріндегі қиындық
келтіретін жағдайларға айрықша назар аударылды.
4
І БӨЛІМ
ОРФОГРАФИЯ
Орфография (грек. оrthographia, orthos – дұрыс, grapho – жазу, жазамын) –
жазудың біркелкілігі үшін ережелер жүйесін жасайтын тіл білімінің саласы.
Қазақ орфографиясының принциптері
Тіліміздегі сөздер фонетикалық, морфологиялық-фонематикалық және
тарихи-дәстүрлік принциптер бойынша жазылады. Фонетикалық принцип –
сөздердің дыбыстық өзгеріске ұшырауы негізге алынып, айтылуы (естілуі)
бойынша жазылуы; морфологиялық-фонематикалық принцип – сөздердің
айтылуында көршілес дыбыстардың дыбыстық өзгерістерге түсуі ескерілмей,
түбір тұлғасы (негізгі фонемалық түрі) сақталып жазылуы; тарихи-дәстүрлік
принцип – сөздердің тілде қалыптасқан тұлғасы бойынша жазылуы.
Принцип
морфологиялық-фонематикалық
фонетикалық
тарихи-дәстүрлік
жарқабақ
бүгін
совхоз
қарақалпақ
білім
хат
ақуыз
пәуеске
хал
1-жаттығу. Орфографиялық принциптерге мысал келтіріп, ережесін
түсіндіріңіздер.
Үлгі. Морфологиялық принцип:
жазылуы айтылуы
жазса – жасса
сенбі – сембі
2-жаттығу. Асты сызылған сөздердің ережесін еске түсіріп, қандай
орфографиялық принцип бойынша жазылғанын анықтаңыздар.
Төмен сырғанақтаған бөшкені бүктетіле тіреп, сілеусін көзі ызғар шаша
қарап қалғаны Танабайдың көз алдынан кетпей қойды. (Ш.А.) Бейшара несіне
жетіседі, мұның халінде бетегеден биік, жусаннан аласа тірліктен басқа не бар...
(Ш.А.) Биыл Қарауыл суы мол тасып, Жидебай, Мұсақұл үстіндегі кең қорық
көк жайқын қалың шалғын боп келе жатыр еді. (М.Ә.) Дәл бүгін осы қонысқа
жеткенше бұл ауылдар өзге Шыңғыс бөктерінен көшкен Бөкенші, Жігітекті
қуып жете алмаған. (М.Ә.) Сүйтіп, қазаннан жаңа түскен ет бір қолдан бір қолға
лып-лып етіп, салқындамай, тоңазымай лезде жетіп тұрды. (М.Ә.)
Бердіқожаның көнген хабарын алысымен Құнанбай қалың малды, жыртысты
бір-ақ жібертті. (М.Ә.)
3-жаттығу. Төмендегі үзіндіден морфологиялық және фонетикалық
принциптер бойынша жазылған сөздерді тауып, ережесін түсіндіріңіздер.
Ерліктің негізі – сүйіспеншілік. Кісі сүйгенінің құлы да, құрбаны да
болады. Отанын сүйген солдат ол үшін отқа да, суға да түседі. Сөйтіп, саналы
5
түрде ерлік жасайды. Ол ерлікті қай күні, қай сағатта жасайтынын солдаттың
өзі білмейді. Сәт сағаты жетіп, жан толқыны тулап, шиыршық атып аспанға
шапшығанда, солдаттың жұдырықтай жүрегінен ерліктің жалыны бұрқ ете
лаулап атылады. Дүниені дүлей тасқын кернейді. Жер сілкініп, тау төңкеріледі.
Күн күркіреп, найзағай жарқылдайды. Солдат ерлік жасағанда осындай болады!
Бірақ солдат оны ерлік жасадым деп есептемейді. Азаматтық міндетімді
атқардым, Отан алдындағы перзенттік борышымды өтедім деп қана біледі.
Ерлік жасаған сәтте солдаттың басындағы ой осы ғана болады. Өзінің ерлік
жасағанын өлген солдат білмей кетеді, тірі қалған артынан ұғады. Онда да
алғашында ол ондай ерлік жасаған емес, басқа біреу болар деп ойлайды.
Мінеки, ерліктің ешқандай есепке көнбейтіні де сондықтан! (Ә.Нұршайықов
«Ақиқат пен аңыз»)
4-жаттығу. Қазақ тілінің сөздік құрамына орыс тілінен енген сөздерге
мысалдар келтіріңіздер.
5-жаттығу. Фонетикалық принцип бойынша жазылатын сөздерге мысал
келтіріңіздер, олармен сөйлем құрастырыңыздар.
Әліпби
Алфавит – тіл дыбыстарының рет-ретімен орналасқан графикалық таңбалар
(әріптер) жүйесі.
Қазақ әліпбиі
Баспа түрі
Әріптердің
аты
Баспа түрі
Әріптердің аты
Бас әріп
Кіші әріп
Бас әріп
Кіші әріп
А
а
а
П
п
пы
Ә
ә
ә
Р
р
ыр
Б
б
бы
С
с
сы
В
в
ве
Т
т
ты
Г
г
гі
У
у
ұу
Ғ
ғ
ғы
Ұ
ұ
ұ
Д
д
ды
Ү
ү
ү
Е
е
е
Ф
ф
эф
Ё
ё
йо
Х
х
хы
Ж
ж
жы
Һ
һ
һы
З
з
зы
Ц
ц
це
И
и
ій
Ч
ч
че
Й
й
й
Ш
ш
шы
К
к
кі
Щ
щ
ща
Қ
қ
қы
Ъ
ъ
айыру белгісі
Л
л
ыл
Ы
ы
ы
М
м
мы
І
і
і
Н
н
ны
Ь
ь
жіңішкелік белгісі
Ң
ң
ың
Э
э
э
О
о
о
Ю
ю
йұу
Ө
ө
ө
Я
я
йа
6
6-жаттығу. Төмендегі сөздерді алфавит ретімен көшіріңіздер.
І. Білім, парасат, үлгі, сана, ынта, шапағат, өнер, қанағат, ой, ес, арман, қиял,
еңбек, тәртіп, абырой, әділ, амандық, қасиет, бағбан, махаббат, төзім, әлем,
бейбіт, ақыл, дарын, жақсылық, зейін, инабат, оқу, өнеге, әрекет, дәурен, өсиет,
рақым, ғылым, бостандық, сенім, табандылық, ұлағат, береке, ғибрат, дана,
үздік, қабілет, шәкірт, өмір, шыдамдылық, ықылас, мейірбан, бақыт, ажуа,
кемеңгер, ілім.
ІІ. Әдепті, ержүрек, бүйрек, ұстаз, дастарқан, қазақ, мағлұмат, ибалы,
ақкөңіл, баспана, әсемпаз, кішіпейіл, қадірлі, адалдық, ғалам, намысқой,
байсалды, хабар, шаңырақ, ұғымтал, зиялы, тіршілік, сіңлі, қоғам, халық,
ағайын, алтыбақан, балахана, тұлға, жамандық, ізбасар.
7-жаттығу. Төмендегі сөздерді алфавит ретімен көшіріп, лингвистикалық
түсіндірме сөздіктен анықтамаларымен танысыңыздар.
Абзац, литота, бастауыш, толықтауыш, элизия, сөйлем, жалғау, негіз, түбір,
фонема, полисемия, лексика, дисфемизм, метафора, омоним, морфема,
акустика, апокопа, әріп, бунақ, гипербола, диэреза, екпін, жазу, инверсия,
көсемше, қиысу, мақал, анықтауыш, мәтел, диалект, монолог, эпифора,
неологизм, одағай, антоним, орфография, пауза, баяндауыш, плеоназм,
антитеза, графема, анлаут, редукция, семантика, буын, есімше, мағына, сөздік,
етістік, жұрнақ, графика, стиль, табу, деривация, қабысу, термин, есімдік,
дыбыс, матасу, ассонанс, фраза, шылау, синоним, эвфемизм, грамматика,
ономастика, протеза, диалог, эпентеза, меңгеру, орфоэпия, метонимия, жаргон,
этимология.
8-жаттығу. Төмендегі ақын-жазушылардың фамилияларын алфавит ретімен
көшіріңіздер. Шығармаларын еске түсіріңіздер.
Сейфуллин С., Жұмабаев М., Аймауытов Ж., Майлин Б., Жансүгіров І.,
Мұқанов С., Әуезов М., Мүсірепов Ғ., Кекілбаев Ә., Мағауин М., Есенберлин І.,
Есенжанов Х., Мұстафин Ғ., Исабаев Қ., Момышұлы Б., Жүнісов С., Әбілев Д.,
Торайғыров С., Ахтанов Т., Ғабдуллин Н., Мұртаза Ш., Мұратбеков С.,
Әлімқұлов Т., Құнанбаев А., Мырзалиев Қ., Исабеков Д., Тәжібаев Ә.,
Нұрпейісов Ә., Әбішев Ә., Дулатов М., Көбеев С., Мақатаев М., Шаханов М.,
Оңғарсынова Ф., Айбергенов Т., Молдағалиев Ж., Шаймерденов С.,
Молдағалиев Т., Әлімбаев М., Иманасов С., Ерғалиев Х., Қайырбеков Ғ.,
Сәрсенбаев Ә., Құдайбердиев Ш., Айтматов Ш., Аманжолов Қ., Жабаев Ж.,
Байзақов И.
Қазіргі қазақ емлесінің ережелері
Дауыстылардың жазылуы
Жалаң дауыстылар: а, ә, е, о, ө, ұ, ү, ы, і, э.
Қосынды дауыстылар: ё (йо), и (ый, ій), у (ұу, үу), ю (йұу, йүу), я (йа).
7
Барлық буындарда жазылатын әріптер: а, е, ы, і.
Буын талғайтын әріптер: ә, о, ө, ұ, ү.
Кірме әріптер: э, ё.
9-жаттығу. Көп нүктенің орнына тиісті әріптерді қойып, сөздердің
жазылуына түсінік беріңіздер.
З...ялы, қ...янат, акт...р, бейқ...сап, би...лай, би...зы, бұрти..., бүйр...к, вал...та,
б...ро, в...кализм, ғар...п, ғұс...л, дәлд...ріштік, деб...тор, д...фис, дз...до, ду...т,
жанқ...яр, ж...нақ, ж...ю, жымп...ю, кәст...м, көкп...ңбек, қад...р, қау...п, құд...рет,
лағ...нет, майм...ю, ма...стро, мет...ор, ми...а, ми..., рухани...т, дәлд...ң, дәнек...с,
тауқ...мет.
10-жаттығу. Көп нүктенің орнына а, ә әріптерінің бірін қойып, жаттығуды
орындаңыздар.
Т...урат, ...жу…, ку...л...ндыру, б...дия, д...нд...ку, күн…к...р, т…к...ппар,
мүш...йра, мүһ...зин, н...руыздық, олд...-білд..., сүтшәрб...т, әз...зіл, б...ғбан,
б...йбіше, бейкүн..., бейж...й, бейм...ғлұм, бейп...ру…, бейш...ра, м...шине,
г...кку, гүлт...ж, дүд...м...л, күп...йке, дүб...р…, ділд..., әмірл...шкер, ділм...р,
дімк...с, дінд...р, ж...йлау, күл...пара, ж...йнамаз, күм...жнік, т...б...рік, күм...н,
күн...ра, ж...мағат, к...у...п, ж...риялау, күш...н, ж...дит, з...мз...м, к…ус...р,
кін...л...у, кін...р...т, м...н-ж...й, мүк...ммал, мүл...йім, н...м...рт, емд...м, мәрм...р,
мін...жат, п...руай, пірәд...р, р…су..., ш...й, үк...м...н, ш...йнек.
11-жаттығу. Көп нүктенің орнына ұ, ү, ы, і әріптерінің тиістісін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер.
Дәлд...ң, дәнек...с, ақк...с, ақти...н, алақ...йын, алақ...рт, аһ...лау, уһ...леу,
әж...м, әндиқ...л, байм...р, бейқад...р, беймағл...м, беск...л, бет-ж...зі, борғ...й,
ғар...п, д...лд...л, д...рия, жақ...т, жар...мес, жаһ...л, жекс...рын, ж...млә,
зәйт...нағаш, Зәб...р, зәб...р, итм...рын, келіт...п, қаб...лет, қағ...лез, қад...р,
қалам...ш, қан...шер, қарағ...с, қас...рет, қат...гез, қат...м, қау...п, құд...р, құд...рет,
құз...рет, лағ...нет, мазм...н, мазл...м, мағз...м, мағл...м, мақс...т, мақл...қат,
малғ...н, мақ...л, мақ...л...қ, марқ...м, манс...қ, мәжб...р, мәжн...н, мәнз...р,
мәмл...к, мәңг...рт, мәшһ...р, миғ...ла, неғайб...л, сам...рық, сәк...н, соғ...рлым,
сөзт...лға, с...мс...р, тауқ...мет, тәтп...ш, хаз...рет, хак...м.
12-жаттығу. Төмендегі жаттығуды көшіріп, ә, ү, ұ, о әріптері келген
сөздердің астын сызыңыздар, олардың емлесін есте сақтаңыздар.
Бектай өз қатесін түсініп, опынып, кінәсін мойнына алса екен деп тіледі.
(Ш.А.) Оң бұрышта радиоприемник, сол жақта малдас құрып отырған құндыз
бөрікті біреудің қара мәрмәрдан шабылған кішкене статуэткасы қойылған.
(С.Ш.) Осы жалған дүниеден, Шешен де өткен не бұлбұл, Көсем де өткен не
дүлдүл. (А.Қ.) Өнер алды – қызыл тіл, Тілде жүйрік – ол дүлдүл. (Ж.Ж.) Қазақ
жұмыскерлерінің неден кешіккендерін біле алмай дүдәмал болып отырғанда
Байшегір келді. (Ғ.М.) Ардақ бәйек болып кішірейген кінәсіз жігіттің сағын
8
қалай сындырар?! (Ғ.М.) Әрине, бұл жерге даусы естілмеген соң не айтып, не
қойып бара жатқаны өзгеге беймағлұм болғанымен, бала бәрін біліп отыр.
(Ш.А.) Шынында, Қодар мен Қамқаның осы сорына себепкер болған да дәл осы
Жетпіс пен соның ағасы даукес, бәлеқор Жексен. (М.Ә.) Бала осы сәтте өзін
мүлде бір қорғансыз, бейшара, көзге ілінбес мүсәпір сезінді. (Ш.А.) Жаңа ғана
көрінген автолавка осылардың бәрінен қол үзіп, тұра жүгіруге мәжбүр етті.
(Ш.А.) Соққыдан әлі есін жиып болмаған әкем байғұс жиі тоқтайды. (С.Ш.) Қол
шананың жібі аш болсын, тоқ болсын бір мойымайтын, бір қабақ шытпайтын
өгей шешеме, дүлдүл шешеме қайта-қайта ауысып барады да ұзағырақ тоқырап
қалады. (С.Ш.) Қуандықтың екі көзі күлімсіреп, ақша беті балбұл жанады.
(М.Ә.)
13-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен мамандығыңызға байланысты ә әрпі
бар бірнеше сөз теріп, оларды қатыстыра отырып сөйлем құрастырыңыздар.
14-жаттығу. Көп нүктенің орнына о, ө әріптерінің тиістісін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер. Олардың сөздегі орнына назар аударып, емлесін есте
сақтаңыздар.
Данаг...й, мүрт...т, ақылг...й, бақа...т, б...зк...де, д...ңес, кастр...л, кәл...ш,
кәст...м, кәсіпқ...й, кәсіп...дақ, к...збе-к...з, к...нет...з, к...к...ніс, қамқ...р, қамз...л,
қаск...й, ләмб...к, селқ...с, селс...қ, сенат...р, с...вх...з, шанд...з, шабанд...з.
15-жаттығу. Төмендегі сөздердің екінші буынында ұ, ү, ө дыбыстары
айтылғанымен, олардың жазылмау себебін түсіндіріңіздер.
Жұдырық, жауын, жұлын, құлын, құрық, бөрене, дөңгелек, түлкі, бұғы,
жауырын, қауын, ғұмыр, домбыра, дүкен, дүние, жұлдыз, жұмыс, көбік,
көгершін, көжек, көде, қоңырау, мүйіз, мойын, мұқият, мұхит, өлең, өрік, өсек,
самауыр, соғым, суыр, төсеніш.
16-жаттығу. Мәтіннен құрамында о, ө, ұ, ү, и, у әріптері бар сөздерді теріп
алып, орфоэпия нормасына сай жазыңыздар, өзгеру себебін түсіндіріңіздер.
Көркем әдебиетте әрбір сөздің өз тұрпаты сақталуға тиісті. Тілге бай, тілі
жақсы дегенде ешбір жазушы жаңадан сөз тауып, сонысымен бай, сонысымен
көркемдікке жетпейді. Халқының тіл байлығында бар сөздерді дұрыс
тұрпатымен пайдаланып, сол қордан алынған сөздерден жаңа теңеулер, жаңа
бейнелеулер арқылы тілге бай, тілге шебер деп аталады. Әсіресе, дауысты
дыбыстар мен дауысты буындарды кескілеу сөздің тұрпатын бұзумен бірге
сөйлемнің ішкі ырғағын да бұзады. Ат жорғалап келе жатып шауып кетсе,
желіп келе жатып сүрініп кетсе, қалай көрер едік? Сөйлемнің ырғағын бұзу да
соған ұқсайды.
Тіліміздің қорында бар сөздерге жаңа мағына беру жолындағы
табыстарымызға мен Ісләм Жарылғаповтың көрермен, оқырман, аялдама деп
қосқандарын орынды да орнықты көремін. Мұхтар Мағауиннің «ірінді суы» да
сондай, белгілі түсініктің мағынасын дәл береді.
9
Бізде қақ аталатын, шалшық су, жайдақ су деп аталатын сулардың бәрін де
ірінді су деген дұрыс көрінеді.
Біраздан бері жалпы мағынасындағы искусство дегенді өнер деп атап
келеміз. Ана тілімізде сақина-білезік соғуды да өнер дейміз. Арба-шана істеуді
де, үй жонуды, етік тігуді де өнер дейміз. Туындысы – өнерші. Дұрысында
искусствоны басқа өнерлерден айырып, көркем өнер деуіміз керек. Оның ішіне
сурет, музыка, сахна, экран, би өнерлері ғана кіретін болсын. Көркем әдебиет
деген сияқты көркем өнердің де өзінің асыл тегін көрсетіп тұратын атауы
болғаны дұрыс. (Ғ.Мүсірепов)
17-жаттығу. Төмендегі тіркестердің бөлек жазылатынын есте сақтап,
олармен сөйлем құрастырыңыздар. Ұ, ү әріптерінің сөзде қандай орында
келгенін талдаңыздар.
Ұзын құлақ, ұзын тұра, ұзын сонар, ұзын сүре, ұлы түс, ұлы сәске, Ұлы жүз,
ұн көже, үй басы, үй жолдас, үй жұмысы, үй шаруасы, үн қату, үн қосу.
18-жаттығу. Көп нүктенің орнына и, ый, ій әріптерінің тиістісін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер. И әрпінің қандай дыбыстардың орнына жұмсалып
тұрғанын айтыңыздар.
З...ялы, с...ақы, ақм...я, с...қыр, кей...ді, с...лау, т...діру, с...ысу, т..., т...тық,
т...ын, т...янақты, т...дыру, с...лы, т...ек, с...палау, с...лық, с...рақ, с...ыну, с...я,
бай...ды, оқ...ды, су...ды, мой...ды, құр...ды, қағ...да, тақ...я, құнт..., қобд...,
жам...ғы, жым...ысу.
19-жаттығу. Төмендегі сөздермен түрлі сөз тіркестерін жасап жазыңыздар,
сый, тый сөзінен тараған сөздерді дұрыс жазуға жаттығыңыздар.
Сый, сыйақы, сый-қошемет, сый-құрмет, сыйлас, сыйлау, сыйлы, сыйлық,
сый-сияпат, сый-сыбаға, сыйымсыз, сыйысу, тыйғызу, тыйдыру, тыйылу,
тыйым.
20-жаттығу. Көп нүктенің орнына ю, йу, я, иа әріптерінің бірін қойып,
сөздердің жазылуына түсінік беріңіздер.
А...ан, а...т, гор...н, о..., а...анат, бата...қ, ке...ана, д...ана, а...бадам, қ...аз, а...т,
бо...у, ди..., жалпи..., бо...у, м...а, алди...р, ха...анат, а..., жанқи...р, желқұ...ң, қ...а,
қи...қ, қи...л, құрпи..., си...көк, тоти...йын, уәла...т, ха...ан, аңыра...ды, әкіми...т,
бади...н, жа..., қа...з, та...қ.
21-жаттығу. Төмендегі сөздерге тұйық етістік не көсемше жұрнақтарының
бірін жалғап, дұрыс жазылуын есте сақтаңыздар.
Үлгі: оқы + у – оқу, оқы + й – оқи(ды), ...
Ақси, аңқаусы, аңқи, арби, ая, бағжи, бақши, балши, байы, барти, болпи,
борби, борси, кейі, кейки.
10
22-жаттығу. Төмендегі сөздерге тұйық етістіктің жұрнағын жалғап, емлесін
түсіндіріңіздер.
Кемі, тоқы, қасы, шаншы, жібі; ойна, саба, бу, мін, сау, тазарт; ки, и, қи, жи;
сый, тый, той, күй; тік, тақ, жақ, кеп, ық.
Дауыссыздардың жазылуы
Сөздің басында, ортасында және орыс тілінен енген сөздердің соңында
жазылатын әріптер: б, в, г, д.
Сөздің барлық шенінде (басы, ортасы, соңы) жазылатын әріптер: ж, з, к, қ, л,
м, н, п, р, с, т, ф, х, һ, ш.
Тек дауыстылардан кейін жазылатын әріп: й.
Ң әрпі сөздің ортасында және соңында, ал ғ әрпі сөздің басында және
ортасында ғана келеді.
Кірме сөздерде жазылатын әріптер: ф, ц, ч, щ.
23-жаттығу. Төмендегі өлеңді мәнерлеп оқып, дауыссыз әріптердің сөздің
қай шенінде келгеніне назар аударыңыздар.
Жаңа қазақтар
(үзінді)
Жаңа қазақ, шала қазақ, жас інім,
Алшысынан тұрды бүгін асығың.
Саған қарап ойландым да жасыдым.
Айырмаған азғыны мен асылын
Мына ғасыр, бәлкім, сенің ғасырың.
Мына ғасыр безбүйректеу өр ғасыр,
Жүрегіңде сезім емес, қорғасын,
Шетке қақты тұлпары мен жорғасын.
Қақпай қайтсін, бәрін сатып алуға,
Һәм сатуға мүмкіндігі болғасын.
Сенде қазір думан дәурен, масат күн,
Өзіңді-өзің бар жауаптан босаттың.
Рухани байлыққа да тас аттың,
Аудандағы жалғыз кітап дүкенін
Сатып алып, сырахана жасаттың.
Тез ашылып саудагерлік дарының,
Таудан, тастан қайтпастай өр арының,
Саудаладың Алматының жарымын.
Ұлағатты ұлы қазақ елінде
Сатылмайтын нәрселер де бар, інім.
11
Жалғыз саған борыштыдай бар халық,
Топ ішінде ісіп-кеуіп, нарланып,
Кейкиесің қол беруге арланып.
Дегенмен біз сені туған ұлттың
Сатылмайтын қасиеттерін қорғадық.
Көз көп қазір сыртымыздан сын айтар,
Бәйтеректі мазақтаса құмай тал,
Ерден бұрын ел сенімін мұңайтар.
Бірақ бізге өз ұлтыңды өзгеден
Кем сүйесің деп, қанекей, кім айтар? (М.Шаханов)
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v2.html#ҚАЗАҚ_ТІЛІНІҢ_ОРФОГРАФИЯСЫ_МЕН_ПУНКТУАЦИЯСЫ_Оқу_құралы

title: Пунктуациясы


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
119
Серігім, қайдасың сен сеніп келген?
Дәптер жатыр парағы аударылмай,
Аударылмай шынымен қалғаны ма-ай!
Ойлар жатыр еңсемді бір көтертпей,
Тонна-тонна қорғасын салмағындай.
О, Муза!
Әуреге салғаның-ай!
Күтемін сенен үміт, сенен жігер,
Қисаң маған, биік пен тереңді бер!
О, Муза!
Маған алыс сөреңді бер!
Ғайыптан кел де, мені демеп жібер. (М.Мақатаев)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
120
242-жаттығу. Мәтіннің
тиісті тыныс белгілерін қойып, ережесін
түсіндіріңіздер.
Сөздің атасы мен анасы
Қаздауысты Қазыбектің атағы шығып тұрған кезде аулына бір саудагер
келіпті Түстеніп болған соң Қазыбекке
Сізден бір сөз сұрайын деп едім депті Бір керуен
едік өзара дауластық та
ойластық та бірақ шешуін таба алмай қойдық Сөздің атасы кім анасы кім
Қазыбек ойланып қалады
Япырай өзбектің саудагері ғана білмейді екен десек қазақтың Қазыбегі де
білмейді екен ғой биыл таппасаңыз ендігі жылы табарсыз деп саудагер үйден
шығып кетеді
Қазыбек орнынан ұшып тұрып іле-шала тысқа шықса саудагер асығыс атқа
мініп қалған екен
Япырай саудагердің ісі сарт-сұрт деген рас екен ғой Артыңа қарамай
аттанғаның не Әлгі сөздің шешуін іздеп ендігі
жылы тағы келіп саудаңнан
қаларсың артыңа қарамайтын болып кет Сөздің атасы бірлік анасы шындық
Жолың болсын жүрген жеріңе айта жүр депті Қазыбек (Шешендік сөздер)
Достарыңызбен бөлісу: