5-тарау
ЖАТТЫҚТЫРУШЫ ҮШІН ПАЙДАЛЫ МАТЕРИАЛДАР
5.1. Сергіту жаттығулары, немесе психогимнастикалар---------------------- 161
Тренингте сергіту жаттығулары не үшін қажет?-------------------------- 161
Қорқыныштар -------------------------------------------------------------------161
Сергіту жаттығуларының нұсқалары---------------------------------------- 162
«Хайуанаттар паркі шапалақтаулармен»---------------------------- 162
Түрін өзгерткен «хайуанаттар паркі»-------------------------------- 163
«Ботаника бағы»----------------------------------------------------------163
«Хайуанаттар паркі – 2»------------------------------------------------ 163
«Үйір»-----------------------------------------------------------------------164
«Хайуанаттар паркі оянады»-------------------------------------------164
«Шым-шытырық»---------------------------------------------------------165
«Өз жұбыңды тап»--------------------------------------------------------165
«Өз жұбыңды тап – 2»-------------------------------------------------- 166
«Бойына қарай сапқа тұру» --------------------------------------------166
«Соқыр теке» ------------------------------------------------------------- 166
«Соқыр теке керісінше» ----------------------------------------------- 166
«Ерекше эстафета» ----------------------------------------------------- 166
«Түйін түю» ---------------------------------------------------------------167
«Шаршы» ----------------------------------------------------------------- 167
«Орын алмастырыңдар..» ---------------------------------------------- 167
«Киім ауыстыру» -------------------------------------------------------- 167
«Шиыршық» ------------------------------------------------------------- -168
«Есім» ----------------------------------------------------------------- -- 168
«Тербету» -----------------------------------------------------------------168
«Алыптың басы» ------------------------------------- -------------------168
«Бұлақ» ------------------------------------------------------------------- 169
«Жартас» ----------------------------------------------- ------------------169
«Қошеметпен амандасу» --------------------------------------------- 169
«Қошеметпен амандасу – 2» ------------------------------------------ 170
«Тіл қатпай амандасу» ------------------------------------------------- 170
«Тіл қатпай амандасу – 2» ------------------------------------------- 170
«Дене шынықтыру жаттығулары» ----------------------------------- 170
«Сезімді шеңбер бойынша беру» ----------------------------- ------ 171
«Қиялдағы затты шеңбер бойынша жіберу» ---------------------- -172
«Қозғалысты шеңбер бойынша жіберу» ---------- ------------------172
«Ұшады – ұшпайды» ---------------------------------------------------172
«Ергежейлілер мен алыптар» ---------------------------------------- 172
«Тыйым салынған жеміс» --------------------------------------------- 172
«Саусақтармен гомеостат (саусақтарды тастау)» ----------------- 172
«Сап» -------------------------------------------------------------------- 172
«Бүршіктер, түйнектер, жаңғақтар» ---------------------------------173
«Бос орын» ---------------------------------------- --------------------- 173
«Мен ең сұлумын» ----------------------------------------------------- 173
«Кішкене диагностика көпірі» ---------------------------------------- 174
«Күлдіру» --------------------------------------------------------------- -- 174
«Күлдіру – 2» ---------------------------------------------------------- - 174
«Кім кімнен шапалақтау/жер тебу жағынан озады?» ---------- 175
«Әңгіме құрастыру» ---------------------------------------------------- 175
«Шеңбер бойынша сурет салу» -------------------------------------- 175
«Баржа» ------------------------------------------------------------------- 175
«Доппен бірге қошемет, тілек, сұрақ» ------------------------------ 176
«Шеңберден шығу» ---------------------------------------------------- 176
«Соқыр мен жетектеуші» --------------------------------------------- 176
«Екеулеп сурет салу» ------------------------------------------------- 177
«Ергежейлілер мен алыптар» ---------------------------------------- 177
«Самокат-ұшақ» -------------------------------------------------------- 177
«3 санына секіріп түсу» ----------------------------------------------- 178
«Құрметті қонақ» ------------------------------------------------------ 178
«Өмірлік бөгет» -------------------------------------------------------- 178
«Шыбын» -------------------------------------------------------------- 178
«Пианино» -------------------------------------------------------------- 179
«Шабадан» -------------------------------------------------------------- 179
«Есімдер жазылған конверттер» ------------------------------------ 179
«Атомдар мен молекулалар» ----------------------------------------- 179
«Дүрбі» ------------------------------------------------------------------- 180
5.2. Әдістемелік тренинг қатысушыларының ең жиі қоятын сұрақтары --- 181
Әдебиеттер тізімі-------------------------------------------------------------------------194
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «Есеп беру» - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«Есеп беру»
Екі адам қатысады, нұсқаулықты олар да бірге алады.
Екеуі жұмыс туралы бірлескен есеп беруді жазады. Біреуі жұмыстан ертерек кетеді. Бастық кіріп, есеп беруді алып кетеді де, бұл біреуінің есеп беруі деп шешеді, енді екіншісіне: Петров өз есеп беруін тапсырды, сен өз есеп беруіңді алып кел, - деп айтады. Адам сасқалақтап, бірден не жауап берерін білмей қалады.
Қатысушыларға арналған нұсқаулық: «Сендер дәлізде кездесесіңдер. Сендердің іс-әрекеттерің қандай болады?».
«Мақала»
Екі адам қатысады, нұсқаулық екеуіне де оқып беріледі.
Сендер мақаланы бірге жаздыңдар. Біреуің мақаланы басып шығару үшін қалдыңдар да, екіншілерің үйлеріңе жарты сағатқа ертерек кеттіңдер. Бастық кіріп, мақаланың аттестациялау кезінде қатты көмектесетіндігін, оны қызметінде жоғарылатуы мүмкін екендігін айтады да, ол адам екінші фамилияны алып тастайды. Бірнеше күннен кейін мақала басылған журнал шығады да, бір фамилия ғана көрсетіліп тұрады.
Қатысушыларға арналған нұсқаулық: «Сендер дәлізде кездесесіңдер. Сендердің іс-әрекеттерің қандай болады?».
«Журнал»
Қатысушыға арналған нұсқаулық: «Сен кеше жұмысқа бір досың саған уақытша берген журналды алып келдің, ол оны Америкадан алып келген болатын. Бұл журналды сенен екінші қатысушы сұрап алды да, оны кешке қарай көлікте жоғалтып алды. Досың оған журналды таңертең қайтарып беруді өтінді, ал сен, оның жоғалып қалғанын білмей, уәде беріп қойдың. Сендер дәлізде кездесесіңдер де, былай дейсіңдер...».
«Мойын орауыш»
Қатысушы екеу (міндетті түрде әйел адамдар).
Нұсқаулық: «Саған кеше сенің сүйіктің өзі Үндістаннан алып келген мойын орауышты сыйлады. Мойын орауыш өте әдемі, сондай ерекше. Құрбың сенен осы мойын орауышты бір сауық кешіне барып келуге сұрап алды да, сауық кешінде мойын орауыш балауыз шамға тиіп кетіп, күйіп қалды. Сен, оны білмей, өзіңнің досыңа ертең оны театрға тағып баратыныңа уәде бердің. Сендер құрбың екеуің кездесесіңдер. Сендердің іс-әрекеттерің қандай болады?».
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ҚАҚТЫҒЫСТЫ ЖАҒДАЙЛАРДАҒЫ - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
ҚАҚТЫҒЫСТЫ ЖАҒДАЙЛАРДАҒЫ
МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚ ТӘСІЛДЕРІ
Қақтығыстар туралы әңгімеде Томастың «Қақтығысты жағдайлардағы мінез-құлықтың бес тәсілі» деп аталатын пікіртерімі бойынша теория беруге болады.
Бірінші тәсіл «кету» деп аталады. Адам қақтығыстан барынша қашқақтайды, кез келген жағдайда ештеңе болмағандай кейіп танытуға тырысады; мұндай адам өзін қақтығысқа жоқ адам деп санайтынын, өзінде қақтығыстардың мүлдем дерлік болмайтынын жиі айтады.
5-сурет. Қақтығысты жағдайлардағы мінез-құлық тәсілдері
Бірақ, шын мәнінде, егер бұл тәсілді кәдімгі, тұрмыстық мысалда қарастыратын болсақ, басқаша көрініс шығады. Қақтығыстан кетудің нәтижесінде оның қатысушыларында наразылық жинақталып қалуы мүмкін екен. Екі адамның бір уақытта бір телевизордан екі түрлі бағдарламаны көргісі келетіндіктерін елестетіп көріңіздерші. Айтарлықтай қарапайым жағдай. Біреуі футбол көргісі келетінін, екіншісі сүйікті фильмін көргісі келетіндігін айтады. Осыдан кейін олар үнсіз қалады. Егер екі адам да қақтығыстан қашқақтау қағидатын ұстанатын болса, олардың мұндай жағдайда не істеулері тиіс екендіктері түсінікті – телевизорды өшіріп, өшірілген экранға қарап отырулары тиіс. Әрине, өмірде бұл азырақ дәрежеде драмалық болып көрінуі мүмкін. Мәселен, олар өз істерімен айналысып кетулері, немесе қандай да бір үшінші бағдарламаны қосулары және т.б. мүмкін. Бірақ жағдайдың мәнісі бұрынғы күйінде қалады: біреуі де қалағандарын алмайды. Және, әрине, бір-бірі туралы: «егер ол болмағанда, мен тыныш қана өзімнің ... көріп жатар едім», - деп ойлайды. Егер бұл жағдай бірнеше рет қайталанса, бір күні, біріншісіне телевизор қажет емес болып, ал екіншісі телевизор көргісі келетіндігін айтса, біріншісі оның да, бірақ басқа бағдарламаны көргісі келетінін айтуы мүмкін. Мәселе принциптік болып алған.
Қақтығыстық жағдайлардағы мінез-құлықтың екінші тәсілі «егес» деп аталады. Бұл тәсілді қолдану бір адамның жеңіп, екінші адамның жеңілуіне алып келеді, яғни, біреуі 100 % ұтысты алады да, екіншісі нөлді алады. Жеңіп шыққан адам сондай-ақ кінә сезіміне де, ал жеңіліс тапқан адам ренішке ие болуы мүмкін. Мұны біздің телевизор туралы мысалымызда қарастырайық. Біреуі пультты алады да: «Мен өзімнің футболымды көремін, мені сенің проблемаларың қызықтырмайды», - дейді. Ол қазір жеңді, бірақ бүкіл өмір бойына жеңген жоқ. Ал егер екіншісі оның бетпақтығынан бүгін сасқалақтап қалса да, ертең ол бұған дайын болады да, қаттырақ қарсылық білдіреді. Егер біреуі екіншісінен анық күштірек деп ойласақ та, бәрі бір екіншісі қарсылық білдіре алады. Мысалы, келесі жолы телевизордың пультын тығып тастайды немесе әлденені сындырып тастайды және т.б. Осылайша, мінез-құлықтың бұл тәсілі ұзақ мерзімдік перспективада тек теріс салдарға ие болып шығады.
Келесі тәсіл «мәжбүрлі жол беру» деп аталады – бұл екінші тәсілдің айналы нұсқасы. Ол біреуінің, бір рет жеңіліс тапқаннан кейін, екінші раундқа күштірек дайындалатындығынан көрінеді. Бұл – күреске арналған өмір. Телевизормен мысалда бұл былайша көрінеді: күйеуі пультты тартып алады да, әйелі сасқалақтап, көне салады, бірақ келесі жолы ол мұндай жағдайға дайын болады да, мүмкін, жылап қоя береді. Сол кезде күйеуі жеңіледі, бірақ келесі айқасқа дайындалады.
Төртінші тәсіл «ымыра» деген атауға ие болды. Бұл – әлденені теңдей бөлуге болатын жағдай. Бірақ телевизормен мысалда телевизорды бөлудің мағынасыз екендігі түсінікті. Егер уақытты бөлсе, бұл да – тығырықтан шығатын жол емес, себебі, бағдарламаның бірінші немесе екінші жартысын көрудің мәнісі жоқ, таңдап та ала алмайсың, екеуінің де өз кемшіліктері бар.
Әдетте адам алған нәрсесіне емес, алмаған нәрсесіне көңіл аударады. Бұдан басқа, ымырада бір «әттеген» бар: әлденені бөле бастап, адамдар беріліп кетеді де, қисынсыз жағдайларға дейін жетіп жатады. Мысалы, жиһазды бөліп болады да, соңғы орындықты қаққа бөліп, кесіп жатады. Әрине, әлдене оңай бөлініп, екеуі де теңдей бөлісуге келісетін болса, бұл тығырықтан шығатын жол болуы мүмкін.
Бесінші нұсқа «ынтымақтастық» деп аталады. Бұл нұсқа әрбір қатысушыға жүз пайыз, мүмкін, жүз елу пайыз да ұтуға болатындығымен жақсы. Мысалы, біреуі ерікті түрде екіншісіне, оған жақсы қарайтындықтан және оны өзінің алдында міндетті деп санамайтындықтан, жол береді. Адамдар қатынастарын сақтап қалады және тіпті оларды жақсартады да. Және жақсы адамға жақсылық жасау сондай жақсы. Екінші бір мысал: екеуі де телевизордың алдына отырады да, бір уақытта екі түрлі арнаны көре алмайтындықтарын түсінеді. Біреуі: «Жүр, қонаққа, театрға немесе кафеге барайық», - деп ұсынады. Және бұл жерде ұтыс көбірек, себебі, бұл жоспарда болмаған, ал идея сындарлы қақтығыс барысында пайда болды. Адамдар телевизор көргеннен де жақсырақ әлденені алды және өз қатынастарын жақсартты. Әрине, күрделірек жағдайлардан шығатын жолды табу оңай емес, бірақ бұл – жақсы нәтижені кепілдейтін жалғыз тәсіл.
Сондай-ақ «талап қоюсыз талап қою» туралы да айтып беріп, жаттығуға болады. Бұл үшін, әңгімелесушіні ренжітіп алмайтындай етіп, талап қоюсыз талап қойып үйрену қажет. Мысалы, күйеуі үйіне келеді, ал үйде кешкі ас жоқ. Егер ол наразы болса, әйеліне ерекше көзқараспен «қарауы» немесе оған көп жағымсыз сөздер айтып тастауы мүмкін. Бірақ оның кез келген «мәлімдеуінде» үш блокты бөліп көрсетуге болады. Бірінші блок – жағдайдың өзін сипаттау: «Мен үйге келдім, тамақ тағы да жоқ...» Екінші блок – өзінің тамақ ішкісі келіп тұрғанын айту: «Мен аштан өлейін деп тұрмын...». Үшінші блок – әйелін жаман үй иесі ретінде бағалау: «Сен үнемі осылай істейсің, сен ештеңеге жарамайтын әйелсің». Бұл талап қоюда күйеуі оның екінші блокқа көңіл аударғанын қалайды, ал әйелі үшіншісіне көңіл аударып, ренжиді және, соған сәйкес, енді сындарлы қарым-қатынастың болуы мүмкін емес. Талап қоюсыз талап қоюды жеткізу үшін, үшінші блоктағы мәлімдеуді өзгерту қажет, мысалы, жағдайды сипаттау: «Мен үйге келдім, ал кешкі ас жоқ». Екінші блок: «Маған мұндай жағдайлар ұнамайды». Үшінші блокты көмек туралы өтінішке алмастыруға болады: «Маған көмектесші, мені тамақтандыршы және т.б.». Мұндай сөздерді естігенде, әйеліне бұл жақсы ықпал ететіндігі анық. Осылайша, қандай жағдайда да, өз талап қоюымызды талап қоюсыз талап қоюға түрлендіре отырып, біз адамды ренжітпейміз және қарым-қатынасты бұзбаймыз.
Дәл осылай, қайсыбіреуден талап қоюды естігенде, біз өзіміз де «бұрышқа» кірмеуімізге болады. Өзіміз талап қоюды ойша сындарлы түрге ауыстырып, адам айқайлап тұрса да, бізді ренжітейін деп емес, біз естісін деп айқайлап тұрғанын түсіне аламыз. Бұл – көмек туралы айқай, оның айқайламауына болмайды, және оған ренжудің орнына, оған көмектесу қажет. Ол жай ғана талап қоюды қалай дұрыс жеткізу керек екендігін білмейді, бар болғаны осы.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
4.7. ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ТРЕНИНГІНЕ АРНАЛҒАН ОЙЫНДАР
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «АПАТ»-ОЙЫНДАРЫ - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«АПАТ»-ОЙЫНДАРЫ
Екі нұсқаны қарастырайық: «Шөл даладағы апат», «Айдағы апат». «Орал тауларындағы апат» ойыны бұдан бұрын сипатталған.
«Шөл дала» мен «Айды» бланктерде беруге болады (1-, 2-қосымшалар). Тренингтің бірінші күнінде көбінесе «Шөл даланы» өткізеді; топ әдетте орындап шыға алмайды, және топтың, әрқайсысы жекелеп жұмыс істегеннен гөрі, нашарырақ жұмыс істейтіндігі туралы қорытынды шығарылады. «Айдағы апатты» соңғы күні өткізген дұрыс, себебі, тапсырма оңайырақ; бұдан басқа, тренингтің үш күнінен кейін топ жақсырақ жұмыс істейді және бірінші күнгі мен соңғы күнгі нәтижелердің арасындағы айырмашылық өте елеулі болуы мүмкін. Бұл – тренинг пен топ жұмысы тиімділігінің көрсеткіші.
«Шөл даладағы апат»
Алдымен әрбір қатысушы жеке тәртіпте «Мен» бағанасын толтырады, содан соң топ бірге дәл сол тапсырманы шешеді де, «Топ» бағанасын толтырады. Топтық пікірталастан кейін сараптамалық баға беріледі де, «Мен – Сарапшылар» және «Топ – Сарапшылар» модулі бойынша айырмашылық есептеледі. Бағанаға жиынтық сома есептеп жазылады.
«Шөл даладағы апаттың» сараптамалық бағасы. Бірінші орында косметикалық айна, өйткені, бірден белгі беруге болады. Драп пальто екінші орында, өйткені, күн ыстық, мұндай ыстықта жылу өткізбегені керек. Үшінші – су, неге екендігі түсінікті. Төртінші – шам. Шам түнде жарық түсіру үшін қажет, әрі бұл белгі беру, әрі қандай да бір жануарларды аулау тәсілі. Бесінші – парашют, белгі беру құралы ретінде, әрі оның көмегімен күннен қалқа жасауға болады. Алтыншы – синтетикалық плащ, оның көмегімен су алуға болады. Жетінші – бәкі пышақ, егер қандай да бір жануарды ұстап алсаң, оны кесуге болады. Сегізінші – тапанша, негізінен оны дыбыстық белгі беру құралы ретінде және аңшылық үшін қолдануға болады, бірақ шөл далада ірі жануарлар жоқ. Тоғызыншы – көзілдірік. Парашюттің көлеңкесінде олар аса қажет болмайды. Оныншы – дәкеден жасалған таңғыш пакеттердің жиынтығы. 11-ші орында – компас, пайдасы жоқ зат, себебі, компаспен және картамен құлаған орында бағдарланып, оның қай жер екендігін анықтауға болмайды. Сондықтан карта 12-ші орында. 13-ші орында – «Шөл даланың жеуге жарамды жануарлары» кітабы. Ол сондай маңызды емес, себебі, қолға түскеннің бәрін жеуге болады. Жеуге жарамайтын тек шаянның піскегі мен жыланның тістері ғана. Арақ 14-ші орында, өйткені оны ішуге болмайды, себебі, бұл ағзаның ылғал шығаруын арттырады. Тұз 15-ші орында, себебі, оны пайдалану қатты шөлдеуге алып келеді.
Ешқайда баруға болмайды, лагерь құрып, көмек күту қажет.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «Айдағы апат» - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«Айдағы апат»
Ойынды өткізу тәртібі алдыңғысына ұқсас. Бұл ойында, «Шөл даладағы» сияқты, не сол орында қалуға, немесе ай базасына баруға болады. Әрине, жүрген дұрыс, себебі, бұл Ай, және ешкім де құтқаруға ұшып келмейді, оның үстіне, бұл базаның қайда екендігі түсінікті. 320 шақырым – бұл үлкен арақашықтық, бірақ Айдағы тартылыс алты есе азырақ, сондықтан жүру оңайырақ. Және бірнеше күн ішінде жетуге болады. Соған сәйкес, осыны негізге алып, барлық заттар жіктеледі. Бірінші, түсінікті жағдай, оттек қажет, өйткені, тыныс алу керек. Екінші орында су – бір-екі сағаттан кейін су ішкің келеді. Әрі, ғарыштық скафандрлар су іше алатындай етіп жасалған. Үшінші орында жұлдызды карта – бұл бағдар. Атмосфера жоқ, жұлдыздар үнемі көрініп тұрады, жұлдызды карта бойынша бағдарлануға, базаның қайда екендігін түсінуге, қандай да бір жұлдызға бағдарланып, жай ғана сол бағытта жүруге болады. Және тіпті қандай да бір шың құздарды немесе жықпылдарды айналып өтуге тура келсе де, бағдар – жұлдыз сол күйінде қалады. Төртінші орында тағамдық концентраттар болады. Скафандрлар арнайы құрылғымен жабдықталған және жолда жеуге болады деп шамаланады. Бесінші орында қабылдағыш. Неліктен ол бірінші орында емес? Өйткені, базаға дейінгі арақашықтық – 320 шақырым, ал УКВ тек көзге көрінетін аймақта ғана жұмыс істейді. Яғни, УКВ-толқындар тік сызық бойынша жүреді. Ал Айдың қисықтығы көбірек болғандықтан (ол диаметрі бойынша Жерден кішірек), УКВ-қабылдағыш Айда шамамен 60 шақырым радиуста жұмыс істей алады. Сондықтан алдымен, базадағылар ести алулары үшін, жақынырақ келу қажет. Алтыншы орында нейлон арқан. Ай жағдайларында тартылыс әлсіз, бірақ жықпылдар бірнеше шақырымдық тереңдікке жетулері мүмкін. Және егер адам онда құласа, ол, мүмкін, тіпті мертіге қоймас, бірақ ол жерден шығуына бірнеше күн кетеді. Сондықтан арқан, альпинистерде сияқты, байлану үшін қажет. Біреу құлап кетсе, оны сол мезетте кері тартып алады. Айда адамның салмағы 20 килограмдай болады.
Жетінші орында – дәрі салатын қобдиша. Біріншіден, дәрі салатын қобдишада, кенеттен бірдеңе болып қалса, ауруды сездірмейтін дәрі бар. Сондай-ақ дәрі салатын қобдишада скафандрға арналған жамаулар мен бұласыр (пластырь) болуы әбден ықтимал. Егер скафандр жыртылып қалса, оны желімдеп қоюға болады. Сегізінші орында – парашюттің жібек матасы. Оны қалай пайдалану керектігінің әр түрлі нұсқалары бар: зембіл жасап, әлдекімді тасу үшін, егер қажет болса, жылу өткізбеу үшін. Скафандрдың температураға шамасы келмейтін болса, жамылғы жасауға болады. Тоғызыншы орында – көмірқышқыл газымен үрленетін құтқару салы. Шын мәнінде, сал бірінші түні түнеп шығу үшін ғана қажет. Өйткені, егер жай ғана ұйықтауға жатса, бір жағынан Күн қыздырады да, ал екінші жағынан минустық температура болады. 10-шы орында – сигналдық зымырандар. Жалпы, негізінен, олар сәл ғана жанады. Бірақ атмосфера болмағандықтан, жану да әлсіз болады. 11-ші орында – тапаншалар, мүлде пайдасы жоқ зат. База жаққа ату қауіпті, оны бір атыспен-ақ құртуға болады. Бір пакет құрғақ сүт – 12-ші орында. Сүтті сумен араластыра да алмайсың, құрғақтай да жей алмайсың. 13-ші орында – жылжымалы күн пеші. Пісіретін ештеңе жоқ, жылынудың да қажеті жоқ. 14-ші орында – магнитті компас. Ол мүлде ештеңені көрсетпейді, себебі, Айда магниттік полюс жоқ. 15-ші орында, тиісінше, сіріңке қорабы. Олар Айда жанбайды, тұтататын да ештеңе жоқ.
Заттардың жіктелімі бар бланктер «Ай» және «Шөл дала» үшін әбден ұқсас. Талдау ойынның қарым-қатынастың қай сатысына берілетіндігіне байланысты жүргізіледі. Егер біз бұл ойынды дәлелдеме сатысында беретін болсақ, тиісінше, дәлелдемелерді талдаймыз. Егер бағдарлану сатысында берсек, бізді қатысушылардың жағдайда қалай бағдарланғандықтары қызықтырады.
Достарыңызбен бөлісу: |


«Мафия»
Бұл ойынның бірнеше түрлері бар.
1-ші нұсқа. 12-16 адамнан тұратын топ. Барлығы қатысады. Қатысушылардың санына қарай қағаздың шағын парақшалары кесіледі (жеребе үшін). Екі-үш парақшада «М» әрпі жазылады (бұл мафия), қалған таза парақшалар – «адал» адамдар. Жаттықтырушы қағаздарды дайындап (жазулар көрінбеуі үшін, оларды бүктейді), топқа үлестіріп береді. Барлығы өздеріне не тигенін қарайды да, ешкімге көрсетпестен, қағаздарды жаттықтырушыға қайтарады.
«Мафияның» міндеті – барлық «адал адамдарды» өлтіру, ал «адал адамдардың» міндеті – кімнің мафияда екендігін анықтап, оларды өлтіру. «Мафия» түнде бір адамнан өлтіреді. «Адал адамдар» күндіз және олар да бір адамнан өлтіреді. «Мафиози» күндіз өздерін адал адамдар сияқты ұстайды да, байқатпай адал адамдарды арандатуға тырысады. Ойын жаттықтырушының «Түн» деп айтуынан басталады да, барлығы көздерін жұмып, бастарын төмен түсіреді, сығалап қарауға болмайды, кім байқамай көзін ашып қойса, сол «жүрегі жарылып өлген» болып шығады.
Ары қарай жаттықтырушы: «Мафия оянады», - деп айтады. «Мафиози» көздерін ашады да, құрбандықты таңдап, оны сөз айтпастан, дыбыс шығармастан жаттықтырушыға көрсетеді. Содан соң жаттықтырушы: «Бәрі оянады», - деп айтады. Ал содан кейін бүгін түнде осындай адамды өлтіргендігін (бұдан кейін ол ойынға қатыспайды, тек қана бақылайды) және бір күн ішінде (ал бұл үш-төрт минут) мафиозидің кім екендігін анықтау қажет екендігін жариялайды. Барлығы жағдайды талқылай бастайды. Бәрі ойларына не келсе, соны айтады. «Мафия», өз кезегінде, «көрсеткішті» «адал адамдарға» бұруға тырысады. Нәтижесінде, уақыт аяқталысымен, дауыс беру қажет, және егер тірілердің жартысынан көбі біреу үшін дауыс беретін болса, ол өлтірілген болып саналады (және ол да енді ойынға қатыспайды). Жаттықтырушы іле-шала: «Түн», - деп айтады да, өлтірілген адамның «мафия» ма, «адал адам» ба, кім болғандығын жариялайды. Ары қарай «мафия» оянады және т.б. Ойын бір жақтың жеңісіне дейін жүреді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -ші нұсқа - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
2-ші нұсқа. Ойынның бұл нұсқасында комиссар Каттани мен қала әкімі бар. Бәрі дәл солай, бірақ бір қағазда «К» әрпі жазылады – бұл Каттани, ал екіншісінде әкім, «мафия» мен «адал адамдар» алдыңғы нұсқадағыдай.
«Түн» – бәрі ұйықтайды. Жүргізуші: «Мафия оянады», - деп айтады. «Мафия» көздерін ашып, біреуді өлтіреді. Жүргізуші: «Мафия ұйықтайды да, Каттани оянады», - дейді. Ол тек «мафиозиді» өлтіреді, егер ол «адал адамды» көрсетсе, таңертең жүргізуші «мафияның» осындай адамды өлтіргенін, ал Каттанидің тигізе алмай, енді оның «адал адам» екендігін білетіндігін айтады.
Әкімнің ешқандай өкілеттіктері жоқ, бірақ егер оны мафиози деп күдіктеніп, күндіз өлтірмекші болса, ол өзінің Әкім екендігін айта алады. Бірақ мафиози да, егер бәрі оған қарсы дауыс берсе, дәл солай айтуы мүмкін. Мафиози, егер бәрі оны өлтірмекші болып шешсе, өзінің Каттани екендігін, ал оған жауап ретінде Каттани да өзінің Каттани екендігін айта алады; бұдан кейін оны мафияның түнде өлтіруі әбден ықтимал, бірақ ол соңғы сөзінде өзінің кімді тексергенін және кімнің анық адал адам екендігін айта алады.
3-ші нұсқа. Бұл – өте құрылымданған ойын, ол үшін көздерге тағатын таңғыш, әрбір қатысушы үшін балауыз шамдар және карталар керек. Бұл ойынды шеңбер құрып орналастырылған үстел басында отырып ойнаған дұрыс.
Әрқайсысының алдына тұтатылған балауыз шам және карта қойылады. Мысалы: барлық қызыл түстілер – адал адамдар, король – Әкім, тұз – Каттани. Қара тұз – мафияның бастығы, қара король – оның орынбасары, қара валет – жендет.
Бәрі өз карталарына қарайды да, кезекпен өз аңыздарын айтады. Мысалы: «Мен нан пісіруші Пьеромын, осы қалада өмір бойы тұрып келемін...» және т.б. Бәрі өздерін таныстырып болғаннан кейін, жаттықтырушы: «Мұнда мафиози бар екендігі туралы мәліметтер бар, және қазір біз дәл осы сәтте біреуді өлтіреміз бе, жоқ па, соны шешуіміз керек (бұл ойын түннен емес, күннен басталады)», - дейді. Бәрі кезекпен өз пікірлерін айтып шыға алады, содан соң дауыс беру болады. Бұл кезеңде қандай да бір мезеттерді байқауға болады. Айталық, мафиозиді табуға әрекеттену қажет деп шешілсе, осыны қалағандардың бәрі өз ұсыныстарын білдіре алады. Мысалы, біреуі: «Мен бұл Пьеро деп ойлаймын», - дейді. Екіншісі бұның банкир екендігін айтады және т.б. Үш-алты кандидатура аталғаннан кейін құрылымданған талқылау жүреді: Пьероны ұсынған адам Пьероға қарсы дәлелдемелер келтіреді. Содан соң Пьероға өзін ақтау үшін 30 секунд беріледі, және бұдан кейін бірден дауыс беру болады. Егер дауыстар жеткіліксіз болса, екінші кандидатура талқыланады, және кандидатура бойынша дауыстардың жартысынан көбі жиналғанша осылай жалғасады. Жаттықтырушы осы адамға жақындап келеді де, балауыз шамды өшіріп, бәріне оның картасын көрсетеді.
Содан соң «түн» жарияланады, бәрі көздеріне таңғыштарын тағады, жаттықтырушы «мафияның» оянатындығын айтады және кезекпен бір-бірімен танысады. Жаттықтырушы: «Мафияның бастығы», - дейді де, бастық қолын көтереді және т.б. Содан соң «мафияның бастығы» құрбандықты таңдайды. Жаттықтырушы жақындап келіп, балауыз шамды өшіреді де, картаны аударып қояды. Содан соң «мафия» ұйықтайды, бірақ комиссар Каттани оянады; ол да құрбандығын таңдайды. Егер ол мафиозиге тигізетін болса, жаттықтырушы балауыз шамды өшіреді де, картаны аударып қояды, егер «адал адамға» тигізсе, жаттықтырушы Каттаниға осы адамның картасын көрсетеді де, ол тірі қалады.
Ары қарай «күн» болады және бәрі де сценарий бойынша жалғасады.
Ойынның бұл түрі анағұрлым құрылымданған және көбірек уақыт алады. Әдетте бұл ойынды көшпелі топтарда және топтың кешкі астан кейінгі кешкі уақытын өткізу үшін ойнайды.
Ойынның кез келген нұсқасынан кейін біреуінің неліктен барлығын өзінің адал адам екендігіне сендіре алғандығын, ал екіншісінің сендіре алмағандығын, біреуге сенгенін, ал енді біреуге сенбегенін, және неліктен біреуді тыңдап, енді біреуді тыңдамағанын талқылауға қандай да бір уақыт бөлінуі мүмкін.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


title: ЖАТТЫҚТЫРУШЫ ҮШІН - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
ЖАТТЫҚТЫРУШЫ ҮШІН
ПАЙДАЛЫ МАТЕРИАЛДАР
5.1. СЕРГІТУ ЖАТТЫҒУЛАРЫ,
НЕМЕСЕ ПСИХОГИМНАСТИКАЛАР
ТРЕНИНГТЕ СЕРГІТУ ЖАТТЫҒУЛАРЫ НЕ ҮШІН ҚАЖЕТ?
Сергіту жаттығулары бірнеше функция атқарады. Ең басты функциясы – олардың топтық динамикаға, топ ұйымшылдығына ықпал ететіндіктері, ширығуды алып тастайтындығы, қатысушылардың өздерін еркін сезінулеріне мүмкіндік беретіндігі, бір тақырыптан екіншісіне ауысуға, шаршамауға және күні бойы жақсы жұмыс күйін сақтауға, сондай-ақ тренингті зеріктіретін шаруа емес, көңілді іс етуге мүмкіндік беретіндігі.
Тренингтегі сергіту жаттығулары әдетте әрбір бір-бір жарым сағат сайын өткізіледі. Сергіту жаттығуы ойындардың арасында өткізілуі тиіс. Рөлдік ойынның ішінде сергіту жаттығуын өткізбейді. Яғни, сергіту жаттығуын рөлдік ойын басталғанға дейін жасауға, содан соң ойынның өзін ойнауға, одан кейін қайтадан сергіту жаттығуын жасап, сергіту жаттығуынан кейін үзіліс жасауға болады. Үзілістен кейін – қайтадан сергіту жаттығуы, ойын және тағы да сергіту жаттығуы. Егер уақыт жетпейтін болса, үзілістің алдында сергіту жаттығуын өткізбеуге болады, бірақ одан кейін сергіту жаттығуын жасау қажет.
ҚОРҚЫНЫШТАР
Жаңадан бастаған жаттықтырушылар көбінесе топтағы біреудің ойнаудан бас тартатындығынан қорқады. Мен адамдарды қандай да бір ойынға қатысуға қалай ынталандыруға болатындығын айтқан болатынмын. Ал сергіту жаттығуларымен одан да оңайырақ. Мысалы, егер сіздер түрегеп тұрып жасау қажет болатын сергіту жаттығуын жасасаңыздар, сіз алдымен: «Ал қазір біз тұрамыз», - дейсіз. Содан соң тұрасыз да, барлығы сіздің соңыңыздан тұрады, және тұрып қойғаннан кейін, біреудің ойыннан бас тартуы екіталай. Ал егер адамдар отырып, ал сіз оларға алдымен біз мынадай ойынды осылай және осылай ойнаймыз деп әңгімелеп берсеңіз, содан соң: «Жүріңіздер, ойнайық», - десеңіз, біреуінің бас тартуы да мүмкін. «Ой, біздің ойнағымыз келмейді! Ой, не үшін?» - деп айтулары мүмкін. Яғни, адамдарға бас тартуға мүмкіндік бермеу қажет. Мұндай нәрселер өте оңай шешіледі.
Сергіту жаттығуларының әр түрлі нұсқалары бар, бірақ, негізінен алғанда, жаттықтырушы үшін осы сергіту жаттығуларының топтық үдерістерді жылдамдатқаны маңызды. Сондықтан сергіту жаттығуының еліктіретін, қозғалыстық болғаны жақсы, себебі, адамдардың қарқынды түрде жақындасқаны керек. Барлығының сөзбе-сөз мағынасында жақындасуға тура келетін қандай да бір тапсырманы орындағаны жақсы. Мұндай сергіту жаттығуларына жұмылған көздермен жүргізілетін сергіту жаттығулары жатады, мысалы, көзіңді ашпастан және бірде-бір сөз айтпастан өз жұбыңды табу керек болатын жаттығу. Сергіту жаттығулары туралы қазіргі уақытта әдебиет көп. Мен бұл жерде тек өзіме барлығынан да көбірек ұнайтындарын ғана көрсеткім келеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: СЕРГІТУ ЖАТТЫҒУЛАРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
СЕРГІТУ ЖАТТЫҒУЛАРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ
«Хайуанаттар паркі шапалақтаулармен»
Барлығы шеңбер жағалай отырады. Жаттықтырушы: «Қазір «Хайуанаттар паркі» ойыны болады және әрқайсыңа кім болатынын, қандай жануар, құс немесе балық болатынын таңдау қажет», - дейді. Барлық қатысушылар кезекпен кім болатындықтарын айтады. Содан соң оларға нұсқаулық беріледі.
«Біз алақандарымызбен шапалақтаймыз. Екі рет тіземізге және екі рет ауада. Барлығы бір уақытта шапалақтайды, ойынды жүргізетін бір адам ғана сөйлейді (басында бұл әдетте жаттықтырушы болады). Ауада шапалақтай отырып, сонымен бір уақытта екі рет өзімізді, яғни, қандай жануар екенімізді атаймыз. Тіземізге шапалақтай отырып, екі рет біздің хайуанаттар паркінде бар кез келген жануарды атаймыз. Соған сәйкес, енді кімді атаса, сол сөйлей бастайды: ауада екі рет шапалақтай отырып, өзін атайды, және екі рет тізесіне шапалақтай отырып, хайуанаттар паркінен біреуді атайды. Қателесуге: ырғақтан жаңылуға, жоқ жануарларды атауға, бір рет шапалақтауға немесе сөйлеуге болмайды. Қателер жазаланады: жануардың атауы – дыбысқа, дыбыс – қолмен қозғалысқа, қолмен қозғалыс аяқпен қозғалысқа алмастырылады».
Түрін өзгерткен «хайуанаттар паркі»
Ойынның нұсқаулығы сол қалпында қалады, бірақ жаза өзгертіледі. Дыбыс пен қозғалыс бір-біріне алмастырылмайды, ал бір-біріне қосылады. Яғни, үш рет қателескен адамның, оны атаған кезде, дыбыспен бірге тағы да қолдарымен және аяқтарымен қозғалыстар жасауына тура келеді.
«Ботаника бағы»
Бәрі шеңбер жағалай отырады. Жаттықтырушы: «Қазір «Ботаника бағы» ойыны болады және әрқайсыңа кім болатынын, қандай өсімдік (гүл, ағаш, бұта және т.б.) болатынын таңдау қажет», - дейді. Барлық қатысушылар кезекпен кім болатындықтарын айтады. Содан соң оларға нұсқаулық беріледі.
«Бұл ойында бір бос орындық және ортада жүргізуші тұрады. Отырғандардың барлығына өздерінің оң жақтарындағы орындықты бақылап отыру қажет. Ол босаған кезде, тез сол орындықты екі рет ұрып, сонымен бір уақытта екі рет біздің ботаника бағынан кез келген өсімдікті атау қажет, бірақ өзін емес. Кімді атаса, сол өз орындығын босатып, жаңа ұрған орындыққа отыруы тиіс. Жүргізуші жаңа ғана босаған орындыққа, оны ұрып, өсімдікті атап болғанша, отырып үлгеруі тиіс. Егер оны ұрып, өсімдікті атап қойса, орын бос емес деп саналады да, ол ары қарай жүргізеді. Немесе қателескен адам жүргізеді. Ұрып немесе айтып үлгермеу, бір рет ұру немесе бір рет айту қате болып саналады».
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «Хайуанаттар паркі – 2» - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«Хайуанаттар паркі – 2»
Отырып та, тұрып та ойнауға болады. Әрқайсысы қандай жануар болатынын таңдайды да, осы жануарды дыбыстармен және қимылдармен бейнелейді. Шеңбердегі барлық адамдар кім болатындықтарын көрсеткеннен кейін, ойын басталады: біреуі бірінші болып өзін және бірден басқа біреуді көрсетеді. Ол, өз кезегінде, өзін және тағы біреуді көрсетеді және т.с.с. Бұл ойында қателер жазаланбайды, бірақ егер оны тренингтің екінші және одан кейінгі күндері өткізсе, ол өте көңілді өтеді.
«Үйір»
Барлығы шеңбер жағалай тұрады да, жаттықтырушы шеңбер бойынша әрқайсысының құлағына оның қандай жануар болатындығын айтады. Бір түрлі жануарларды таңдаған дұрыс, мысалы, тек құстарды немесе тек мысық тұқымдастарды және т.б. Жануарлардың саны қатысушылардың санына байланысты алынады. Бір үйірде үш-төрт адам болған жақсы, тиісінше, егер топта тоғыз адам болса, үш үйір және жануарлардың үш түрі болады, ал егер 11-12 болса, төрт үйір және т.б. Ары қарай қатысушыларға тапсырма беріледі: сөз айтпастан, дыбыс шығармастан, барлығы ауызша емес түрде (яғни, қимылдардың көмегімен) өздерін, яғни, жаттықтырушы атаған жануарды көрсетуі және сонымен бір уақытта өз үйірін табуы тиіс. Мысалы, жаттықтырушы шеңбер жағалап жүреді де, қатысушылардың құлағына: «Сен үйрексің, сен тауықсың, сен бүркітсің, ал сен қарғасың», - деп айтып шығады. Ал содан кейін басында – үйрек, тауық, бүркіт, қарға – және осылай шеңбердің аяғына дейін. Содан соң ойынның басталуына бұйрық беріледі. Барлығының қанаттары бар болғандықтан, басында бір үйірге жиналады. Содан соң айырмашылықтарын көріп, бір үйірден екіншісіне ауыса бастайды. Бәрі болғаннан кейін, кімнің кім екендігін сұрауға болады, және бүркіт тауықтарға түскенде немесе осыған ұқсас бірдеңе болғанда күлкілі болады.
«Хайуанаттар паркі оянады»
Барлығы шеңберге тұрады. Біреуі шеңбердің ортасына шығады да, қандай да бір жануарды көрсетеді. Жануардың оянып жатқанын бейнелеп көрсету керек. Ал қалғандары оның соңынан қайталайды. Шеңбердің ортасына барлығы кезекпен шығады. Бұл сергіту жаттығуын екінші немесе одан кейінгі күндері өткізген дұрыс.
«Шым-шытырық»
Барлығы шеңберге тұрады. Жаттықтырушы: «Көздеріңді жұмыңдар», - деген тапсырма береді. Барлығының көздерін жұмғандарын күтеді де, содан соң: «Қолдарыңды 45 градустық бұрыш жасап, жоғары көтеріңдер және бір-бірлеріңе қарсы шеңбердің ортасына қарай жүріңдер», - дейді. Содан соң: «Өз қолдарыңмен басқа адамдардың қолдарын тауып, ұстаңдар», - дейді. Жаттықтырушы қатысушылардың тапсырманы орындағанын күтеді, кейде оларға қолдарды табуға көмектеседі. Нәтижесінде шиеленіскен көп адамдар шығады. Ал содан соң соңғы бұйрық келеді: «Қолдарыңды ажыратпай, көздеріңді ашпай және бірде-бір сөз айтпай, тарқатылуларың, яғни, қолдарыңнан ұстап, тегіс шеңберге тұруларың қажет».
Бұл сергіту жаттығуын бірінші күні де өткізуге болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «Өз жұбыңды тап» - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«Өз жұбыңды тап»
Барлығы шеңберге тұрады. Жаттықтырушы: «Қазір бастарыңды төмен түсіріңдер. Мен үшке дейін санай бастағанда, «бір» дегенде, бастарыңды көтеріп, көзбен өздеріңе жұп табуларың керек, ал «үш» дегенде, бір мезгілде қолдарыңмен бір-бірлеріңді көрсетулерің керек», - деген тапсырма береді.
Егер топта ойыншылардың тақ саны болатын болса, жаттықтырушы ойнайды. Егер жұптар үйлеспесе, тағы да қайталауға болады.
Егер барлық жұптар үйлессе, көздерін жұмып, үш рет айналып түсіп, көздерін ашпастан, өз жұптарын табуларын өтінуге болады.
«Өз жұбыңды тап – 2»
Ойын үшін көзге тағатын таңғыштар қажет болады. Екі-үш ойнайтын жұп таңдалады. Қалған қатысушылар шеңберге тұрып, қолдарын ұстасады. Ойнайтын жұптардың көздері таңылады да, шеңбердің сыртқы шегімен жүргізіледі және өз осінің айналасында айналдырылады. Олардың міндеті – жаттықтырушы команда бергенде өз жұбын табу. Ол үшін олар өз әріптесінің атын ғана атай отырып, бір-бірін шақыра алады.
«Бойына қарай сапқа тұру»
Барлығы шеңберге тұрады, көздерін жұмады, содан соң жаттықтырушының айтуымен өз айналасында үш рет айналып түседі. Содан соң жаттықтырушы: «Көздеріңді ашпастан, сөйлеместен, дыбыс шығармастан бойларыңа қарай сапқа тұруларың қажет», - дейді.
Тапсырманы күрделендіруге болады – екі топқа тізілу. Жаттықтырушы қалаған жағдайда ойнайды.
«Соқыр теке»
Бір қатысушының (жүргізушінің) көзі таңылады. Адамды ұстап алғаннан кейін, жүргізуші оның кім екендігін атап, оның киімін сипаттап беруі қажет.
«Соқыр теке керісінше»
Бір адамнан басқасының бәрінің көздері таңылады. Барлығы тұрады да, содан соң таңғышы жоқ адамды ұстайды. Ұстаған адам өз таңғышын оған береді де, ойын жалғасады.
«Ерекше эстафета»
Қатысушылар екі командаға бөлінеді. Жаттықтырушының айтуымен қатысушылар мына тапсырмаларды орындаулары тиіс:
үшбұрыш жасап жүгіру! Бірақ үшбұрыш бойымен емес, ал нақ сол үшбұрыш болып. Үшбұрыштар қалай жүгіреді?
енді, басқа жаққа, үзік сызық болып жүгіру;
шаршы болып жүгіру;
қисық сызық болып жүгіру;
қатар түзіп жүгіру;
аралас және т.б.
Жан-жағына қараудың қажеті жоқ – мұнда жалғыз дұрыс шешім болмайды. Әркім қалай жүгіру керектігін өзі шешеді.
«Түйін түю»
Бұл ойын үшін ұзындығы 2-3 м жіп қажет. Барлығы сапқа тұрады да, жіптің бойымен біркелкі бөлініп орналаса отырып, оны екі қолдарымен ұстайды. Міндет – жіптің тура ортасында түйін түю, бірақ бұл кезде жіптен қолдарын ажыратуға немесе оларды жіптің бойында жылжытуға болмайды.
«Шаршы»
Ойын үшін ұзындығы 3-4 м, шеңбер жасап байланған жіп қажет. Барлығы шеңберге тұрады да, жіптің бойымен біркелкі бөлініп орналаса отырып, оны екі қолдарымен ұстайды. Жаттықтырушы көздерін жұмып, шаршы, үшбұрыш, ромб шығатындай етіп тұруға бұйрық береді. Пішіндерді жасау кезінде сөйлесуге болады, бірақ көздерін ашуға болмайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Қосымшалар

ТРЕНИНГТЕР ӨТКІЗУГЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР

text:
ТРЕНИНГТЕР ӨТКІЗУГЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР 1-қосымша. Айдағы апат--------------------------------------------------------------195
2-қосымша. Айдағы жол апаты: сараптамалық бағалар ---------------------- 196
3-қосымша. Шөл даладағы апат ------------------------------------------------ ----198
4-қосымша. Шөл даладағы жол апаты: сараптамалық бағалар -------------- 200
5-қосымша. ------------------------------------------------------------------------------ 202
6-қосымша. Сұхбат жүргізу техникалары ---------------------------------------- 203
7-қосымша. Белсенді тыңдау -------------------------------------------------------- 205
8-қосымша. Вербализацияларға арналған мәтін ------------------------------- 207
9-қосымша. Өз көзқарасын, ұстанымын, шешімін дәлелдеуді жүргізу бойынша ұсынымдар ----------------------------------------------------------------- 210
10-қосымша. Қақтығыстың пайда болуына және дамуына ықпал ететін факторлар -------------------------------------------------------------------------------- 212
11-қосымша. Байланыс орнату тәсілдері ------------------------------------------ 214
12-қосымша. Слалом ----------------------------------------------------------------- 215
13-қосымша. «Ми шабуылы» әдісі ------------------------------------------------- 216
14-қосымша. Манипуляциялар ------------------------------------------------------ 219
15-қосымша. Сендірудің негізгі психологиялық әдіс-тәсілдері ------------- 221
16-қосымша. Тренингтің жұмыс бағдарламаларының үлгілері ------------- 222
КІРІСПЕ
Авторға бұл кітаптың жарық көруіне ықпал еткен жағдай, көптеген жаңадан тренинг жүргізіп жүрген тренерлердің ұсыныстары болып отыр.
Оқырман қолындағы бұл кітап болашақ тренерлердің жұмысын арттыруға, қандай да бір олқылықтарға тап болмауға, шешім қабылдау мен тренингтегі қолданатын техникаларды дұрыс меңгеруге көмектеседі. Жалпы бұл әдістемелік құрал студентті, ЖОО-ң оқытушыларын, мұғалімдерді, әлеуметтік саладағы қызметкерлерді де қызықтыратыны сөзсіз.
Қазіргі заманда топта әрекет ету қабілеттілігі қажетті кәсіби және жеке қасиеттердің бірі болып табылады. Психологиялық ойындар мен жаттығулар ынтымақтастыққа тәрбиелеуге бағытталған.
Кітапта- жаңадан тренинг жүргізіп жүрген тренерлерге арналған әлеуметтік-психологиялық тренингтердің стандартқа сай бағдарламалары, негізгі жүргізу кезеңдері мен процедуралары, ең үздік сергіту жаттығулары мен рөлдік ойындар және тренинг жүргізуде тренерді мазалайтын негізгі сұрақтарға жауаптар беріледі. Сондай-ақ В.Г..Пузиков бұл еңбегінде өзінің тренинг жүргізудегі тәжірибесімен сіздермен бөліседі. Әдетте тренинг жүргізу оңай да қызық болып көрінгенімен, тренингті жүргізу үшін тренердің үлкен дайындығы мен білімділігін, күшін талап ететіндігін ескергеніміз жөн.
Қазіргі кездегі білім беру жүйесі жаңашылдықты, тәжірибелікті және де оқыту әдістерінің әртүрлілігін талап ететіні баршамызға мәлім. Жалпы білім беретін мектептер практикасында лекция-семинар сабақтары, шығармашылық шеберлік, дискуссиялық клуб сияқты жұмыстардың жаңа формалары белсенді түрде енуде.
Мен өзімнің тәжірибемде тренинг мәселесімен айналысуды алғашқы еңбек жылдарымнан бастағанмен-ақ, психологиялық тренинг жүргізудің үлкен дайындықты, күш-қуатты, жоғары компетенттіліктті талап ететіндігін түсіндім. Сондықтан қазіргі кезде қазақ аудиториясында тренинг жүргізушілердің тапшы екенін ескере отырып осы кітапты аударып шығуды жөн көрдім.


title: «Орын алмастырыңдар...» - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«Орын алмастырыңдар...»
Барлығы шеңберде отырады, шеңбердің ортасында бір жүргізуші тұрады (басында бұл әрқашан жаттықтырушы болады). Артық орындық алынып тасталады да, шеңбердің ортасында тұрған адам: «Ал қазір ... адамдардың барлығы орындарын алмастырады», - дейді де, отырғандардың көпшілігіне қатысты шартты айтады. Мысалы: бүгін кофе ішкен, метромен жүрген, қара аяқ киімдегі және т.б. Осы белгі қатысты болатын барлық қатысушылар орындарынан тез тұрып, басқа босаған орынға отырулары тиіс. Егер бұл сізге қатысты болса, сол орында қалуға болмайды, сондай-ақ оң жақтағы немесе сол жақтағы орындарға да отыруға болмайды. Жүргізуші бірінші босаған орынды алады. Орынсыз қалған адам жүргізуші болады да, келесі шартты атайды және т.б.
«Киім ауыстыру»
Бір қатысушы есік сыртына шығады. Топтың қалған қатысушылары киімдерінің бір бөліктерін ауыстырады. Кірген адам кімнің үстінде өз киімі еместігін анықтап, затты иесіне қайтаруы тиіс.
Ойынның нұсқасы: бір қатысушы сондай-ақ есік сыртына шығады, қалғандары қандай да бір белгісі бойынша екі жартыға бөлінеді. Кірген адам сол бойынша бөліну жүзеге асырылған белгіні анықтауы тиіс.
«Шиыршық»
Топ екі командаға бөлінеді. Әрбір командаға бөлменің көршілес бұрыштарына сапқа тұруға, қолдарынан ұстасып, тығыз шиыршыққа оралып, содан соң қиғаш сызық бойынша қарама-қарсы бұрышқа өтуге және кері қайтуға тапсырма беріледі, кімнің жылдамырақ орындайтындығы тексеріледі. Тапсырмалар жүйелі түрде орындалады.
«Есім»
Өзін қысқартып, еркелетіп қойылған атпен атау қажет. Әркім кезекпен шеңбердің ортасына шығады да, өзін еркелетіп қойылған атпен атайды. Қалғандарының бәрі осы аттарды олардың соңынан қайталайды. Мұндай сергіту жаттығуынан тренингтің жаңа күнін бастаған жақсы.
«Тербету»
Бұл ойынның ережелерін алдымен айтып беру керек, ал оған ойыншылар өз қалаулары бойынша қатысады. Қатысушылар өте тығыз шеңберге тұрады. Бір қатысушы (қалауы бойынша) шеңбердің ортасына тұрады да, көзін жұмып, артқа немесе алға қарай шеңберде тұрғандардың созылған қолдарына құлайды. Топ оны шеңбер бойынша бір жақтан екінші жаққа мұқият тербетеді. Шеңбердің ортасындағы адам денесін босаңсытып, аяқтарын тізелерінде бүкпей тұруы тиіс. Содан соң ортаға басқа ықылас білдіруші тұрады және т.б.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «Алыптың басы» - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«Алыптың басы»
Жүргізуші таңдалады, қалған қатысушылар «алыптың басын» «ойнайды». Бұл үшін рольдерді былайша бөлу керек: біреуі – сол көздің, екіншісі – оң көздің, үшіншісі – мұрынның, төртіншісі құлақтың және т.б. ролін ойнайды. Содан соң «алыптың басын» еске түсіретіндей пішін түзілуі үшін сондай мизансценаны құрастыру қажет. Егер қатысушылар көп болса, тағы біреулерге сол және оң қолдардың ролін де беруге болады. «Бастың» алдында жүргізуші тұрады да, ең қарапайым манипуляцияларды жасайды. Мысалы, ол көзін қысуы, содан соң есінеуі, түшкіруі, құлағын қасуы және т.б. мүмкін. «Алыптың басы» барлық осы қарапайым әрекеттерді дәлме-дәл қайталауы тиіс. Жаттығуды сәл баяулатылған қарқында орындауға болады.
«Бұлақ»
Қатысушылардың тақ саны қажет, сондықтан қажет болған жағдайда жаттықтырушы да ойнайды. Қатысушылар жұппен бір-бірінің артынан тізіліп тұрады, қолдарынан ұстасады және қабысқан қолдарын жоғары көтереді. Өткел пайда болады. Жүргізуші өткелден жұмулы көздерімен өтеді де, әлдекімді қолынан ұстап, өзімен алып кетеді. Соңына дейін жетіп, олар жұп құрайды да, өткелдің аяқ жағына барлығының соңынан барып тұрады. Жұпсыз қалған қатысушы жүргізуші болады.
«Жартас»
Барлық қатысушылар, «жартасты» бейнелей отырып, бір-бірлерінен ұстанып, бір сызықтың бойына өте тығыз тұрады. Табандары – «жартастағы» дөңестер сияқты. Әрқайсысы кезекпен «шыңыраудың шетімен, жартастан ұстанып» өтеді де, сызықтың аяқ жағына барып тұрады. Шыңыраудың бойымен аяқтарын табандарға тақап басып өту қажет, сондықтан да қатысушыларда басқалардан ұстану қажеттігі пайда болады.
«Қошеметпен амандасу»
Тренингтің екінші күнін бастау үшін жақсы ойын. Қатысушыларға арналған нұсқаулық: «Қазір бәрің тұрасыңдар да, бір-бірлеріңмен амандасасыңдар. Әрқайсың әрқайсыңмен амандасуларың қажет. Бірақ жай ғана амандаспай, қошеметпен амандасу керек. Ерекше қошеметпен амандасқан дұрыс. Бірақ қошеметті сендер тек өздеріңмен амандасатын бірінші адам үшін ғана ойлап табасыңдар. Ары қарай сендер өздеріңе айтылатын қошеметтерді тыңдайсыңдар да, оларды естеріңде сақтап, келесі адаммен амандасқанда, оған осы қошеметті айтасыңдар. Содан соң тағы да өздеріңе айтылған қошеметті тыңдайсыңдар да, қайтадан оны келесі адамға айтасыңдар. Және осылай топтағы әр адаммен амандасып болғанша жалғасады. Осылайша, сендерге өздеріңнің қошеметтерің қайтып оралуы мүмкін».
Ер адамдарға әйелдерге арналған қошемет және керісінше айтылғанда, өте күлкілі болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «Қошеметпен амандасу – 2» - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«Қошеметпен амандасу – 2»
Бұл ойынды тренингтің соңғы күні берген дұрыс.
Барлық қатысушылар тұрып, әрқайсысына қошемет немесе тілек айта отырып, бір-бірлерімен амандасулары керек. Бірақ әр қатысушы үшін өз қошеметі мен тілегін ойлап табу қажет. Осылайша, егер, мысалы, топта 12 адам болса, әрқайсысы 12 қошемет немесе тілек ойлап табулары тиіс болады.
«Тіл қатпай амандасу»
Әрқайсысы әрқайсысымен амандасуы тиіс болады, бірақ сөздердің көмегімен емес, ал денеге қол тигізбей, қандай да бір өзіндік немесе ерекше сәлемдесу қимылдарының арқасында.
«Тіл қатпай амандасу – 2»
Нұсқаулық сол күйінде қалады, бірақ денеге қол тигізе отырып, амандасу қажет.
«Дене шынықтыру жаттығулары»
Бір қатысушы қандай да бір қозғалысты көрсетеді, ал қалғандарының бәрі оны төрт рет қайталайды. Және осылай шеңбердегі әрқайсысы қозғалыс көрсетеді де, барлығы тағы да қайталайды. Бұл жаттығуды шеңбер бойынша қозғала отырып жасауға болады.
«Сезімді шеңбер бойынша беру»
Барлығы шеңберге тұрады да, көздерін жұмады. Бірінші болып бастаған адам көзін ашады да, ауызша емес тәсілмен, жанасудың көмегімен екінші адамға қандай да бір сезімін білдіреді. Содан соң көзін жұмады. Сезім білдірілген адам көзін ашады да, үшіншісіне өзінің не сезінгендігін жеткізіп, содан соң көзін жұмады. Үшінші – төртіншісіне және т.б. Содан кейін бәрі кері тәртіпте, өздерінің қандай сезімді білдіргендіктерін айтып шығады.
«Қиялдағы затты шеңбер бойынша жіберу»
Барлығы шеңберде отырады. Бірінші адам зат ойлап табады да, оны қолдарымен көрсетеді (атамайды), онымен сондай-ақ ауызша емес әлдене істейді де, көршісіне табыс етеді. Ол оны алып, осы затпен әлдене істеуі, содан соң ары қарай тапсыруы тиіс. Осылай, затты бастаған адамға табыс еткенше, бәрі ойнап шығады. Содан соң кері тәртіпте барлығы не алғандықтарын және нені табыс еткендіктерін айтады. Қозғалыстарды қайталауға болмайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-trening-tehnologiyasina-kirispe-ou-edistemelik-r.html?page=52#«Тіл_қатпай_амандасу_–_2»__Нұсқаулық_сол_күйінде_қалады,_бірақ_денеге_қол_тигізе_отырып,_амандасу_қажет.___«Дене_шынықтыру_жаттығулары»


title: «Қозғалысты шеңбер бойынша жіберу»

text:
«Қозғалысты шеңбер бойынша жіберу»
Барлық қатысушылар шеңберге тұрып, сонымен бір уақытта, жаттықтырушының командасы бойынша қандай да бір қозғалысты (дене шынықтыру жаттығуын) көрсете бастайды. Оны төрт рет жасап, сол жақтағы көршісінің қозғалысын да төрт рет көрсетеді. Соған сәйкес, сол жақтағы көрші де басқа адамның қозғалысын жасап жатады. Сондықтан, бір қозғалысты қайталап болып, төрт реттен кейін келесі қозғалысты қайталау қажет болады. Осылайша әрқайсысына оның өзінің қозғалысы қайтып келгенше жалғасады. Қарқынды жылдамдатуға болады.
«Ұшады – ұшпайды»
Барлығы шеңберге тұрады. Жаттықтырушы нұсқаулық береді: «Мен әр түрлі заттарды не жануарларды атаймын. Егер мен ұшатын әлденені, мысалы, ұшақты немесе торғайды атасам, сендер қолдарыңды көтерулерің, ал егер ұшпайтын болса, көтермеулерің қажет». Қандай да бір уақыт өткеннен кейін, қателескендерді ойыннан шығарып, жеңімпазға дейін ойнауға болады.
«Ергежейлілер мен алыптар»
Барлығы шеңберге тұрады. Жаттықтырушы нұсқаулық береді: «Мен не «ергежейлілер», не «алыптар» деген екі сөздің бірін айтамын. Егер «ергежейлілер» десем, сендер барлығың жүрелеп отыруларың, ал егер «алыптар» десем, тұруларың керек».
Жаттықтырушы әдейі дұрыс емес командалар беруі мүмкін, мысалы: «Кастрюльдер! Пималар! Қақпалар!» және т.б. Қандай да бір уақыт өткеннен кейін, қателескендерді ойыннан шығарып, жеңімпазға дейін ойнауға болады.
«Тыйым салынған жеміс»
Бөлменің ортасына орындық қойылады. Бүкіл топ орындықтың кез келген жағынан тұрады. Ортадағы орындық тыйым салынған жемісті білдіреді. Әрбір қатысушы кезекпен орындыққа жақындап, онымен тыйым салынған жеміс ретінде не істейтіндігін пантомимамен көрсетуі тиіс.
«Саусақтармен гомеостат (саусақтарды тастау)»
Барлығы шеңберде отырады және жаттықтырушының командасы бойынша қандай да бір саусақтар санын тастайды. Тастау есеппен жүзеге асырылады (бір, екі, үш, төрт...). Топтың міндеті – келісіп алмастан, бірдей саусақтар санын тастау.
«Сап»
Барлығы бір сапқа тұрады. Жаттықтырушы барлығын әр түрлі жаққа қаратып, санай бастайды. Әрбір санаған сайын бәрі 90 немесе 180 градусқа кез келген жаққа бұрылыс жасайды. Топтың міндеті – келісіп алмастан, бір жаққа қарап тұру. Есеп 120-ға да және т.б. жетуі мүмкін. Бұл жаттығу топтағы ұйымшылдықты күшейтуге көмектеседі.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «Бүршіктер, түйнектер, жаңғақтар»

text:
«Бүршіктер, түйнектер, жаңғақтар»
Барлық қатысушылар үштіктерге бөлінеді. Біреуі – бүршік, екіншісі – түйнек, үшіншісі жаңғақ аталады. Жүргізуші, үштіктердің арасында тұрып, үшеуінің бірін дауыстап атайды, мысалы, «Бүршік». Бүршік аталған ойыншылардың бәрі орындарымен алмасулары тиіс, ал жүргізуші кез келген босаған орынға тұруға тырысады. Егер оған оның сәті түссе, орынсыз қалған ойыншы жүргізуші болады.
Егер жүргізуші: «Түйнектер!» - десе, үштіктегі түйнектер болып табылатындар орындарымен алмасады. Егер: «Жаңғақтар!» - десе, «жаңғақтар» орындарымен алмасады. Ойын меңгерілгенде, жүргізуші үштіктердегі екі ойыншыны шақыра алады, мысалы: «Бүршіктер! Жаңғақтар!» Шақырылғандар сондай-ақ орындарымен алмасулары тиіс. «Себет», - деп те айтуға болады. Онда үштіктердегі барлық ойыншылар басқа үштіктердегі ойыншылармен орын алмасулары тиіс.
Шақырылғандарға қандай да бір басқа үштікке жүгіріп өтпей, орындарында қалуға болмайды. Ондай ойыншы жүргізуші болады.
«Бос орын»
Барлығы шеңберге тұрады. Жүргізуші таңдалады да, ол шеңбер жағалай жүгіріп (сыртқы жағынан), ойыншылардың біріне қолының ұшын тигізеді. Осыдан кейін ол шеңберді жағалай кері жаққа жүгіреді, ал жарысқа шақырылған адам оған қарама-қарсы ұмтылады. Кездескен кезде, олар бір-бірінің қолдарын алып, бір-бірімен амандасулары тиіс. Осыдан кейін, жүгірулерін жалғастыра отырып, олар шеңбердегі бос орынды алуға ұмтылады. Кім екінші болып жүгіріп келсе – жүргізуші болып қалады.
«Мен ең сұлумын»
Бұл сергіту жаттығуы үшін екі жеңсіз көйлек (немесе алжапқыш) және екі үшкіл орамал қажет. Қатысушылар екі командаға бөлінеді. Әрқайсысы мәреде бір-біріне шүйделерін беріп, сап түзеп тұрады. Командалардың алдында 8-10 метр қашықтықта орындықтар қойылады, оларға бір жеңсіз көйлек пен үшкіл орамалдан қойылады. Жаттықтырушының белгісі бойынша команданың бірінші қатысушысы орындыққа жүгіріп келіп, жеңсіз көйлекті киеді де, үшкіл орамалды басына тағып, дауыстап: «Мен ең сұлумын», - деп айтады. Содан соң жеңсіз көйлек пен үшкіл орамалды шешеді де, оларды орындыққа қойып, мәре сызығына қайтып оралады. Оның соңынан келесі қатысушы дәл соны жасайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «Кішкене көпір-диагностик» - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«Кішкене көпір-диагностик»
Еденге бормен ені 5 см және ұзындығы 3 м «тақта» салынады (егер болса, нағыз тақтаны қоюға болады). Топ екі бөлікке бөлінеді. Бірінші жұп – бірінші топтан бір қатысушы, екінші топтан бір қатысушы – тақтаның қарама-қарсы жақтарына тұрады да, бір-біріне қарсы жүреді. Олардың міндеті – тақтадан түспестен және артқа жылжымастан, бір-бірінің жанынан өтіп кету. Содан соң екінші жұп және осылай аяғына дейін.
Бұл сергіту жаттығуын топ «қызған» екінші және одан кейінгі күндері жасаған дұрыс.
«Күлдіру»
Барлығы шеңберге тұрады да, байсалды дене қалпында қалшиып қалады. Жүргізуші шеңберде жүріп, тұрғандарды қалай болғанда да (бет-аузын тыржыңдатып, дене қимылдарымен және т.б.) күлдіруге тырысады. Тек адамды қозғауға және қытықтауға болмайды. Күліп қойған адам өзі жүргізеді. Бұл сергіту жаттығуының нұсқасы – күліп қойған адамдар жүргізушіге қосылады да, қалғандарының «сиқырларын жояды».
«Күлдіру – 2»
Барлығы шеңберге тұрады. Жүргізуші өзінің көршісін, мысалы, мұрнынан ұстап алады. Қалғандарының бәрі шеңбер бойынша дәл осыны кезекпен жасап шығулары тиіс. Шеңбер тұйықталғанда, жүргізуші қайтадан көршісін енді құлағынан, шашынан, тізесінен және т.б. ұстап алады. Барлық қатысушылардың міндеті – күліп қоймау. Күліп қойғандар ойыннан шығады. Ойын бір жеңімпаз қалғанға дейін жалғасады.
«Кім кімнен шапалақтау/жер тебу жағынан озады?»
Топ екі бөлікке бөлінеді. Барлығы бір мезгілде жер тебе немесе шапалақтай бастайды. Қаттырақ шапалақтаған немесе жер тепкілеген адам жеңіп шығады.
«Әңгіме құрастыру»
Барлығы шеңберде отырады. Бірінші қатысушы бір сөйлем айтады. Келесі қатысушы алдыңғы сөйлемді қайталап, өзінің сөйлемін қосады. Әңгіменің тақырыбын беруге болады («Детектив», «Адами жақындық», «Өзін-өзі реттеу» және т.б.).
Бұл сергіту жаттығуын доппен өткізуге болады. Бірінші адам бірінші сөйлемді айтып, біреуге допты лақтырады; допты қағып алған адам алдыңғы сөйлемді қайталайды да, өз сөйлемін қосып, допты ары қарай лақтырады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «Шеңбер бойынша сурет салу» - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«Шеңбер бойынша сурет салу»
Барлығы шеңберде отырады. Әрбір қатысушыда таза қағаз парағы мен қалам. Бір минуттың ішінде барлығы өз парақтарына әлдененің суретін салады. Ары қарай өз парақтарын оң жақтарындағы көршілеріне береді. Бір минуттың ішінде суретті жалғастырып, тағы да оң жақтағы көршісіне береді. Ойын парақ өз иесіне қайтып оралғанша жүреді.
«Баржа»
Доппен жүргізілетін ойын. Барлығы шеңберге тұрады. Қолында добы бар қатысушы ойынды: «Бізге баржа жүзіп келеді және ... алып келеді», - сөздерімен бастайды. Қандай да бір нақты әріпке басталатын затты атау (мысалы, «б») және допты шеңбердегі біреуге лақтыру қажет. Осылайша, әрқайсысы шеңбер бойынша сөз орамын қайталап, «б» әрпіне басталатын өз сөзін айтады да, допты лақтырады.
Допсыз да ойнауға болады. Онда сөз орамын және затты шеңбер бойынша айтады.
«Доппен бірге қошемет, тілек, сұрақ»
Барлығы шеңберде отырады немесе түрегеп тұрады. Бастаған адам қандай да бір қошеметті, тілекті айтады немесе қатысушылардың нақты біреуіне сұрақ қояды да, оған доп лақтырады. Допты ұстап алған адам да біреуге допты лақтырып, сонымен бір уақытта қошемет немесе тілек айтуы тиіс. Егер сұрақ қойылса, алдымен сұраққа жауап беріп, содан соң өз сұрағыңды қойып, кімге сұрақ қойсаң, сол адамға доп лақтыру керек. Допты әлі қатыспаған адамға ғана лақтыруға болады.
«Шеңберден шығу»
Топ қаққа бөлінеді. Әрбір шағын топтан бір ерікті таңдалады. Екеуі де есік сыртына шығады. Қалғандары қолдарынан ұстасып, екі жеке шеңбер құрып тұрады. Оларға мынадай нұсқаулық беріледі: «Қазір әрбір шеңбердің ортасына басқа шеңберден қатысушы келіп тұрады. Оның міндеті – кез келген тәсілдермен, тек сөз айтпастан шеңберден шығу. Сендердің міндеттерің – тек жақсы, сыпайы түрде өтінген жағдайда ғана шығару».
Есік сыртындағыларға арналған нұсқаулық: «Қазір сендер кіресіңдер де, сендердің командаларың әрқайсысы өз шеңберінде тұрғандарын көресіңдер. Сендер басқа команданың шеңберінің ортасына барып тұруларың керек. Сендердің міндеттерің – кез келген тәсілмен шеңберден шығып, өз шеңберлеріңе қайтып оралу, бірақ бірде-бір сөз айтпау қажет».
Мәнісі: өз шеңберіне өткізулерін дене қимылдарымен өтіну.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «Соқыр мен жетектеуші» - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«Соқыр мен жетектеуші»
Барлығы жұп құрып тұрады. Егер қатысушылардың саны тақ болса, біреуі ойнамайды немесе жаттықтырушымен жұп құрады. Жұптарда кім бірінші, кім екінші болатындығын келіседі. Екінші нөмір көздерін жұмады. Біріншісі серіктесін жаттықтырушы жүрген жаққа алып жүреді. Сөйлесуге болмайды. Жұптардағы ықпалдастық тек қолдар арқылы ғана. Соңында кедергі жасауға болады – жаттықтырушы өз серіктесімен бірге есіктің ойығын қолдарымен жауып тастайды. Талқылауда бірнеше сұрақ қоюға болады: сендерді қалай алып жүрді? кедергіден қалай өттіңдер? әлдене туралы өтініш білдіргілерің келген жоқ па?
«Екеулеп сурет салу»
Барлығы жұп құрып, бір-біріне жақын отырады. Екі адамға бір парақ қағаз пен бір қалам беріледі. Жаттықтырушы үнсіз, 10 секундтың ішінде әрқайсысы қандай сурет салатындығын ойлап табуларын өтінеді. Содан соң, бір мезгілде, бір қаламды ұстап, екеуі жұппен өз суреттерін салады. Соңында, өзара келіспестен, не шықса, соның астына оның атауын жазады (атауды бір мезгілде жазу керек). Талқылау кезінде суреттер жерге, шеңбер құрып қойылады.
«Ергежейлілер мен алыптар»
Топ екі бөлікке бөлінеді. Біреулері «алыптар», екіншілері «ергежейлілер» болады. «Ергежейлілердің» бойлары – 10 сантиметр, ал «алыптардың» бойлары – 3 метр. Топтарға мынадай нұсқаулық беріледі: «Қазір сендер әрбір топтың ішінде, сендердің ойларыңша, қазір біз отырған бөлменің кеңістігі «алыптар» мен «ергежейлілердің» ортасында қалай бөлінуі керектігі туралы келісулерің тиіс. Сондай-ақ бұл туралы басқа топпен қалай келісетіндіктеріңді ойластыруларың керек, өйткені, бес минуттан кейін сендерде келіссөздер басталады».
Мәнісі: әлденені не үшін бөлу керек?
«Самокат-ұшақ»
Жұппен жүргізілетін жарыс. Не «ұшақ», не «самокат» деген екі сөзді ғана айтуға болады. Екі қатысушы да бір мезгілде айтады. Бір адам келістіруге, екінші адам келістірмеуге жұмыс істейді. Сөздердің бірін бір мезгілде айта отырып, ұпайлар ойнатылады. Әр жолы жеңіп шыққан адамға ұпай беріледі. Яғни, егер сөздер сәйкес келсе, келістіруге жұмыс істейтін адамға бір ұпай, және керісінше. Ойын он бір ұпайға дейін жүреді. Содан соң рольдерімен алмасу немесе олимпиада жүйесі бойынша жарыс ұйымдастыру қажет (жұптардағы жеңіп шыққан адамдар өзара жарысады және осылай соңғы жеңімпазға дейін).
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «3 санына секіріп түсу» - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«3 санына секіріп түсу»
Шеңберде тұрып, топ 1-ден ... дейін санайды. Әрқайсысы кезекпен артуы бойынша кезекті санды атайды. 3 кіретін, немесе 3-ке бөлінетін санның орнына секіріп түсу қажет. Қандай да бір уақыт өткеннен кейін, қателескендерді ойыннан шығаруға болады. Осылайша жеңімпазға дейін жалғасады.
«Құрметті қонақ»
Ерік білдірген қатысушы шеңбердің ортасындағы орындыққа отырады – бұл «құрметті қонақ». Әрбір қатысушы онымен ауызша емес түрде амандасуы тиіс. Қалғандарын екі шағын топқа бөлуге болады, сонда амандасулар кезекпен бірінші және екінші шағын топтардан келіп түседі.
«Өмірлік бөгет»
«Тыйым салынған жеміс» ойынына ұқсас. Бөлменің ортасына орындық қойылады. Бүкіл топ орындықтың кез келген жағынан тұрады. Ортадағы орындық «өмірлік бөгетті» білдіреді. Әрбір қатысушы кезекпен орындыққа жақындап келіп, онымен не істейтіндігін және оны қалай еңсеретіндігін пантомимамен көрсетуі тиіс.
«Шыбын»
Барлығы шеңберде отырады. Жаттықтырушы нұсқаулық береді: «Қазір біз тоғыз тордан тұратын (3х3), қиялдағы шаршы бойынша «шыбынды» қуалаймыз. Алдымен ол ортасында болады. Бір торға жылжытуға болады (оңға, солға, жоғары, төмен). Шаршыдан тыс шығуға болмайды. «Шыбынды» үш минут бойы ұстап тұру қажет. Екі нұсқа – көз алдындағы үлгісімен және үлгісіз. Жүрістер кезекпен шеңбер бойынша жасалады».
«Пианино»
Барлығы бір-біріне барынша жақын, шеңбер жағалай отырады. Оң қолдарын оң жақтарындағы көршілерінің тізесіне, ал сол қолдарын сол жақтарындағы көршілерінің тізесіне қояды. Шеңбер бойынша кезекпен, гамманың ойнатылуын бейнелей отырып, шапалақтау қажет. Бірінші күні ойнаудың қажеті жоқ.
«Шабадан»
Ойынның әр түрлі көптеген нұсқалары бар. Бұл жерде мына нұсқа ұсынылады. Әр жолы қатысушылардың бірі, кезекпен, есік сыртына шығады. Оған «бір шабадан» қасиет жинау қажет. Топтың қалған қатысушылары оның «шабаданына» қандай қасиеттерді салатынын шешеді (әрбір қатысушы екі-екіден: біреуі – оған көмектесетін, екіншісі – кедергі келтіретін). Жаттықтырушы, өз кезегінде, қандай да бір өте жаман қасиеттердің болмауын қадағалап, жеңілірек баламалы нұсқасын ұсынып, оларды жұмсақ түрде түзетіп отырады. Жаттықтырушы да қатыса алады, ол есік сыртына соңғы болып шығады. Бұл ойынмен тренингті аяқтаған жақсы.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: «Есімдер жазылған конверттер» - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«Есімдер жазылған конверттер»
Тренингтің аяқталуына бір күн қалғанда жаттықтырушы бір жерге (үстелге, терезенің алдына және т.б.) қатысушылардың аттары жазылған конверттерді қояды. Әрбір қатысушы қалғандарына (міндетті түрде әрқайсысына) тілектер жазады да, конверттерге салады. Жаттықтырушы конверттердегі тілектердің саны қатысушылардың санымен сәйкес келуін тексереді де, содан соң оларды желімдеп, кімге арналса, соған табыс етеді.
«Атомдар мен молекулалар»
Барлығы шеңберге тұрады. Жаттықтырушы нұсқаулық береді: «Шеңберде тұрған орындықтар ыдыстың қабырғаларын білдіреді. Шеңбер ішіндегі барлық қатысушылар – «атомдар». Ал «атомдар» үнемі қозғалып, бір-бірімен соғылысады да, молекулаларға бірігеді. «Атомдар» температураға байланысты қозғалады. Төмен температура болса – баяуырақ, ал жоғары температура болса – жылдамырақ. Менің командам бойынша сендер қозғалып, соғылысасыңдар да, ал мен бір санды атаған кезде, мен атаған сандағы адамдармен топтарға («молекулаларға») біріге бастайсыңдар. Содан соң ажырайсыңдар да, қайтадан қозғаласыңдар және бірігесіңдер».
Топтарға екі-үш адамнан біріктіруден бастап, барлығын бір топқа жинаумен аяқтау қажет. Бұл ойын ашушаңдықты жақсы тарқатады, мысалы, «Конференциядан» кейін.
«Дүрбі»
Бұл ойын үшін ұзындығы 5-6 метр жіп пен дүрбі қажет болады. Жіп жерге, бірақ тік сызық түрінде емес, иректеліп тасталады. Әрбір қатысушының міндеті – аяқтарымен жіпті басуға тырыса отырып, әрі дүрбімен оған заттар кішірейтіліп көрсетілетін жағынан қарай отырып, жіптің бойымен өту.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
5.2. ӘДІСТЕМЕЛІК ТРЕНИНГ ҚАТЫСУШЫЛАРЫНЫҢ
ЕҢ ЖИІ ҚОЯТЫН СҰРАҚТАРЫ
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
ЖАЛПЫ
МӘСЕЛЕЛЕР - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
1970-ші жылдары ГДР-да М.Форвергтің жетекшілігімен ол әлеуметтік-психологиялық тренинг деп атаған әдіс жасап шығарылды. Біздің елге де тренинг осы атауымен келді.
Біздің елімізде тренингтер қарым-қатынас тренингінен басталды. Қарым-қатынас тренингі іс жүзінде кез келген басқа тренинг үшін базалық бағдарлама болып табылады. Басқа бағдарламалар (өз-өзіне сенімділік тренингі, келіссөздер тренингі, сауда-саттық тренингі, топ қалыптастыру тренингі, жанжалсыз мінез-құлық тренингі және басқалары) жасап шығарылғанда, бұл бағдарламалардың негізіне әлеуметтік-психологиялық тренинг алынды. Сондықтан әлеуметтік-психологиялық тренинг атауы әлеуметтік-психологиялық тренинг қағидаттарында құрылған басқа тренингтік бағдарламаларды белгілеу үшін де жиі пайдаланылады.
Егер Артур Ребер құрастырған «Үлкен түсіндірмелік психологиялық сөздікке» жүгінетін болсақ, тренингтің мынадай анықтамасын көреміз: «Жалпы тренинг дегеніміз – олардың жүзеге асырылуы нәтижесінде қандай да бір белгілі реакцияға (реакцияларға) немесе қандай да бір күрделі, шеберліктерді қажет ететін қызметке қатысуға қабілетті организм түріндегі ақырғы өнімді алу үшін жасап шығарылған процедуралар жиынтығы немесе кез келген оқу бағдарламасы». Бұл кез келген, соның ішінде адамды ғана емес, оқытуды қамтитын өте кең анықтама. Бұл анықтаманың негізгі ойы тренингтің жаттығу, дағдылар мен шеберліктерді жинақтау болып табылатындығында.
Тренингтің тағы бір анықтамасын Ю.Н.Емельянов берген: «Тренинг дегеніміз – қызметтің кез келген күрделі түріне, соның ішінде қарым-қатынасқа үйренуге және оны меңгеруге қабілеттіліктерді дамыту әдістерінің тобы» (1985, 89-бет).
И.В.Вачков тренингтің мынадай анықтамасын ұсынады: «Практикалық психологияның өзін-өзі тану және өздігінен даму дағдыларын қалыптастыру мақсатында қолданылатын белсенді әдістерінің жиынтығы».
«Психологиялық сөздікте» (1990) әлеуметтік-психологиялық тренинг (ары қарай ӘПТ) «Практикалық психологияның қарым-қатынастағы хабардарлықты дамыту мақсатында топтық психологиялық жұмыстың белсенді әдістерін пайдалануға бағдарланған саласы» ретінде анықталады.
Бұл анықтама тренинг ұғымын қарым-қатынас тренингіне әкеліп саяды да, оның аясын одан әрі тарылтады. Көбінесе «әлеуметтік-психологиялық тренинг» атауы қарым-қатынас тренингінің, іскерлік қарым-қатынас тренингінің, әріптестік қарым-қатынас тренингінің және т.б. синонимі ретінде қолданылады.
«Психологиялық» сөзінің қолданылуын психологтар дәстүрлі түрде тек психолог қана жаттықтырушы бола алады деп түсіндіреді, әйтсе де, соңғы кезде жаттықтырушылардың едәуір бөлігінің психологиялық білімі жоқ және олар оны алуға ұмтылмайды да. Мен психолог ретінде жаттықтырушының психологиялық білімі болуы тиіс, өйткені тренинг механизмдерінің көпшілігі психологиядан алынған деген пікірді ұстанамын. Психология негіздерін түсінбеу көбінесе қателерге ұшыратады.
Жаттықтырушының қатесі тренинг нәтижесіздігінің негізгі себебі болып табылады, ал тренинг болса – нақты дағдылар мен шеберліктерге үйрету бойынша ең тиімді технология. Жаттықтырушының қатесі тренингті уақыт пен ақшаны еш пайдасыз, босқа жұмсауға айналдырады.
Жаттықтырушының ең басты қатесі – топтық жұмыстың механизмдерін түсінбеуі: кез келген топта, және әсіресе тренингтік топта бірнеше өзара байланысты үдерістер болады. Ең маңызды үдеріс – жаттығу, жаңа дағдыларды меңгеру үдерісі, жаңа шеберліктерге үйрену. Бұл үдеріс топтық динамикаға негізделеді. Топтық динамиканың, қатысушылардың ұйымшылдығының, қауіпсіздік пен қолдау ахуалының арқасында оқыту тиімдірек болады. Сондықтан жаттықтырушының басты міндеті топ динамикасын үнемі ынталандырып отыруда, басқаша айтқанда, жаттықтырушы топта қолайлы ахуалдың қалыптасуына көп көңіл бөлуі тиіс.
Өкінішке орай, кейбір жаттықтырушылар топтық динамиканың механизмдерін түсінбей, оған жеткілікті көңіл бөлмейді, сондықтан көбінесе топтар аз нәтижеге қол жеткізеді, ал кейде тренингтер жалпы қанағаттанбаушылықпен аяқталады.
Көбінесе, жаттықтырушының ойынша, топ өз міндетін орындай алмағанда, жаттықтырушы ашуланады. Өз әріптестеріне ол топтың «тым енжар»екендігін, қатысушыларының ештеңені «түсінбейтіндігін», орынсыз сұрақтар қоятындығын және т.б. айтып шағымданады. Егер, оның ойынша, олар нашар үйренетін болса, ол оларды барлығын тезірек жасаулары тиіс деп есептеп, тықырта бастайды. Ал олар, неге екені белгісіз, баяу істейді, және тек уақыт мағынасында ғана емес, түсіну мағынасында да. Бірнеше ойын ойналып, бірнеше жағдай талқыланғандай болғанмен, олар тағы да қате жібереді. Бұл жаттықтырушыны ашуландыра бастайды және, әрине, бұл топтық үдерістер мен оқып-үйрену үдерісін одан әрі тежей түседі.
Мұндай жағдайда жаттықтырушы «не қылған зердесіз едіңдер» деп кейіп, «ақылдары жоқ ақымақтардың» қателерін көздеріне шұқып көрсетіп, үйретуге тырысады.
Тәжірибе көрсеткендей, екі бірдей топ болмайды. Әр топтың өз жылдамдығы және өз нәтижесі болады. Және, айталық, оқу материалы бойынша бір топта тезірек алға басса, екіншісінде баяуырақ жылжиды, бірақ топ үшін нәтижесі бойынша бұл бірдей дәрежеде тиімді болуы мүмкін.
Жаттықтырушы топтың өзіне бағдарлануы тиіс: топ өзі қалай жүрсе, солай жүреді. Оның топты барынша ынталандыруға және оның жылдамдығын арттыруға тырысатыны өзінен-өзі түсінікті. Кейбір жерлерде ақыл айтып, итермелеп те жібереді. Бірақ бұл жерде ең бастысы – топтың өзі шығатын нәтиже.
Бұл орайда жаттықтырушы «паровоз» болып табылмайды және топтың алдына түсіп жүгірмейді, ал тек қана топты бағыттап, қажет болған жағдайда алға итермелейді.
Топ мүшелерінің ұйымшылдығына, олардың топта өздерін қаншалықты жайлы және еркін сезінетіндігіне басты назар аударылады. Осының арқасында топ тиімдірек жұмыс жасай бастайды. Көбінесе жұмыс жылдамдығы сағат сайын артады да, топ жақсы нәтижелерге қол жеткізеді. Ең бастысы, қатысушыларға топта жұмыс істеу ұнауы тиіс. Осының арқасында тренинг әсері ұзағырақ сақталады, өйткені ол туралы еске алудың өзі жақсы. Тренинг аяқталғаннан кейін мұндай топтардың қатысушылары осы топтарда ары қарай да жұмыс істей бергілері келеді.
Тренингтің қатысушылары өздерін мұнда бағалайды, қандай да бір «мінездемелер» жазады деп үрейленіп, тренинг олардың қабілеттіліктерін анықтау үшін өткізіледі деп қорқатыны да болады. Ол кезде олар тренингтен де, жаттықтырушыдан да қорқады. Олардан басынан бастап жақсы жұмыс күтудің қажеті жоқ. Және, әрине, мұндай топты алғашында асықтырудың қажеті жоқ, әйтпесе өздерінің қорқыныштары бекер емес екен деп шешіп, бүкіл тренинг бойы «окоптарында» отырып шығады. Егер жаттықтырушы алғашқы жарты күнде топтың өздерін еркін сезінуін қамтамасыз етуге жұмсаса, көңілді және рахаттанып отырып оқып-үйренуге болатындығына көздерін жеткізсе, топ қатысушылары өздерін еркін, бос сезіне бастайды. Кейін олар өз батылдықтарына өздері таң қала бастайды да, алғашқы күннің аяғында әдетте мұндай ахуалда, әрі таныс емес адамдармен олар тіпті екі-үш күн сөйлемейтіндігін, ал қазір өздерін «видеоға» түсіріп жатқандығына да қарамастан, өздері ойынға қатысуға ынта білдіріп отырғандығын айтады. Тағы да қайталаймын: тренингтен алған әсер жақсы болған сайын, оның ықпалы да ұзағырақ болады.
Жаттықтырушының тағы да бір елеулі қатесі – тренингке адекватты емес теориялық және практикалық материалды қосуы. Жаттықтырушы тренингтің жаттығу екендігін түсінуі тиіс. Жаттықтырушының міндеті – топ қатысушыларына жаңа ақпарат беру емес, ал нақты дағдылар мен шеберліктерге үйрету. Жаттықтырушы үнемі жаңа нәрсеге ұмтылып отыруы тиіс емес.
Көптеген жаттықтырушылар қатысушылардың бір бөлігінің бұрын да мұндай тренингте және, мүмкін, осыған ұқсас бағдарламада болғандығынан қорқады. Қатысушылар мұның бәрін білетіндіктері туралы айта бастайды деп қорқады. Мұндай жағдайлар барған сайын жиі ұшырасады, өйткені фирмалардың көптеген қызметкерлері төрт-бес тренингте болып көрген. Қайтсе де өз қорқыныштарының орнын толтыру үшін кейбір жаттықтырушылар тренингтік бағдарламаларға қандай да бір жаңа элементтерді енгізеді. Бірақ тренинг үшін, оның қатысушылары үшін олар көбінесе жай ғана пайдасыз емес, сонымен бірге, зиянды да болып шығады, өйткені көбіне қатысушыларды дұрыс емес мінез-құлыққа, дұрыс емес мақсаттар мен қағидаттарға баулиды.
Мәселен, сауда-саттық технологиясы жөніндегі тренингтік бағдарламаларда әр түрлі жіктеулер, сатып алушылар типологиялары пайда болды. Ішінара олар қатаң ғылыми теориялардан алынған, ішінара қолтума болып табылады да, мысалы, сатып алушыларды «кептерлер» мен «бүркіттерге» және т.б. бөлу сияқты болады. Бірақ тіпті қатаң ғылыми жіктеудің өзі зиянды, өйткені сатушы сатып алушының типін бірден дұрыс анықтай алмайды. Оның үстіне, мұндай жіктеулердің авторларының көпшілігі өздерінің типологиясы қалада бағдарлануға көмектесетін карта сияқты деп айтады. Кез келген нақты картаның нақты қаладан айырмашылығы болатынындай, тұлға типінің сипаттамасы да нақты тұлғадан ерекшеленеді. Нәтижесінде сатушы бірдеңе істеуге, қандай да бір өзінің түсініктері бойынша сөйлеуге тырысады және, әрине, сатып алушы әлденеден сезіктенеді.
Шындығында, сатушыларға сатып алушылардың өздерін де, олардың сатып алушылық қабілеттіліктерін де кез келген бағалауға тыйым салу қажет: сатушы кез келген сатып алушымен жақсы жұмыс істеуге міндетті, жақсы сервистің, сатушының жақсы жұмысының негізгі мән-мағынасы да осында.
Тренингтік бағдарламаларға енгізілген жаңалықтардың тағы да бір мысалы НЛБ-дан көптеген элементтерді қосу болып табылады. Нейролингвистикалық бағдарламалау – өте жақсы психотерапевтік тәсіл, бірақ тренинг үшін, соның ішінде сауда-саттық тренингі үшін көбінесе зиянды болады. Тіпті НЛБ-мен бұрыннан айналысатын көптеген тәжірибелі психологтар бір қарағаннан адамның типін – оның «визуал», «аудиал» немесе «кинестетик» екендігін анықтай алмайды. Бұл үшін тіпті олардың өздеріне де 5 минуттан 15 минутқа дейін уақыт қажет болады. Ал сатушының мұндай уақыты, тәжірибесі және НЛБ бүкіл жүйесін түсінуі жоқ. Ал егер сатушыны НЛБ-ға жақсылап үйретсе (бұған бірнеше жыл кетеді), онда оған сатушы болып жұмыс істеудің қажеті қанша?
Тағы бір мысал: сатушыларды сатып алушыларға әсер етулері үшін және сатып алушының ықтимал гипноздық әсер етуінен өздерін қорғаулары үшін гипноз дағдыларына үйрету. Сатушыны гипноз әдістеріне үйрету үшін көп уақыт және ақша жұмсау қажет. Ал осының бәрі болған күнде, тағы да сатушының сатушы болып қалуында не мән қалады?! Ал егер нашар үйреткен жағдайда, ал бұл бір тренингтің аясында әбден мүмкін, өздеріңізді сатушы өзінше ұйытып, сендіруге әрекеттенетін сатып алушының орнына қойып көріңіздерші...
Тренинг дегеніміз – жаттығу, және топ қатысушыларына жаттығуға мүмкіндік беру қажет. Өз жаттықтырушысына әрбір жаттығуда өзінің бұлай жүгіре білетіндігін және жүгірудің қандай да бір жаңа тәсілін үйренгісі келетіндігін мәлімдейтін жүгіргішті елестетіп көріңіздерші. Нағыз шеберлік қайта-қайта жаттыға отырып қалыптасады, тренингтің өзі де осы үшін керек.
Тағы бір қате – тренинг пен терапевтік топтың арасындағы айырмашылықты түсінбеу. Алдында айтылғандай, тренингтің мақсаты – жаттығу, белгілі бір дағдылар мен шеберліктерге машықтану. Ал психотерапевтік топтардың мақсаты – топ қатысушыларының жеке проблемаларын шешу.
Тренинг сырттай қарағанда қатысушылар көп күліп-ойнайтын қандай да бір әншейін ойындардың жиынтығы сияқты көрінуі мүмкін, және бұл жұмысқа ұқсамайды. Жаттықтырушы, терапевтік топтарда болғаннан кейін, өз тренингіне терапевтік жаттығуларды қоса бастайды. Нәтиже әрқашан біреу: қатысушылардың біреуі көз жасына ерік береді, осылайша, онымен жұмыс істеу аяқталады, өйткені кәдімгі тренингте бұл жағдайды ары қарай өрбітуге уақыт жоқ, және көбінесе шеберлік те жоқ. Сондықтан жаттықтырушы осы тәсілдердің арасындағы айырмашылықты анық түсініп, оларды ешқашан бір бағдарламада араластырмауы тиіс. Бұл – әр түрлі жұмыстар.
Әрине, тренингтік топтарда да, терапевтік топтарда да пайдаланылатын жаттығулар бар. Мысалы, барлық тренингтік жаттығулар терапевтік топтарда да қолданылады, бірақ бұл терапевтік топтардағы басқа процедуралар мен ойындарды тренингтік топтарға ауыстырып қолдануға болады дегенді білдірмейді. Бұл жаттықтырушыға психологиялық білімнің қажеттігі туралы айтуға тағы бір себеп болады. Өйткені психология негіздерін білмеу осыған ұқсас қателерге алып келеді.
Жаттықтырушы сондай-ақ өзі адекватты емес ойынды ойлап табуы немесе оны әдебиеттен алуы мүмкін. Әдебиетте сипатталған көптеген ойындар да әрқашан тренингке жарамды бола бермейді. Мысалы, әдебиетте сипатталған «Әуе шарындағы апат» ойыны. Ойынды көбінесе мектеп психологтары қолданады, және мен олардың ойынның жаман екендігі туралы айтқандарын жиі естимін. Ол көбінесе тренингтен кейін де жалғасуы мүмкін елеулі жанжалмен аяқталады. Бұл ойында барлық қатысушылар әуе шарындағы адамдарды құтқару үшін нені теңізге тастау керек, ал нені қалдыру керектігі туралы шешім қабылдаулары тиіс. Бірақ ұсынылған заттардың ішінде тірі ит бар. Ойынның қызуымен қатысушылардың біреуі қаруды тастау керек деп шешсе, енді біреуі итті тастау керек дейді (өйткені, олардың ойынша, қару олардың ары қарай тіршілік етуі үшін қажет болады). Ал кейде топта қандай да бір көзқарастың жақтастарының бірін де лақтырып тастауға шешім қабылдануы мүмкін. Жанжалды болдырмау үшін, мұндай ойынға, заттармен қатар, жануарды (итті) қоспау керек. Бұл эмоционалдық бауыр басушылықтың әр түрлі деңгейі, және мұндай таңдау жасағанда, адамның көңіліне терең эмоционалдық қаяу түсуі мүмкін, және бұл тренингтің емес, жаттықтырушының біліксіз жұмысының нәтижесі болады.
Иә, бір жаттықтырушы терапевтік те, тренингтік те топтарды алып жүруі мүмкін, бұл – жиі болатын жағдай, бірақ бұл – әр түрлі қатысушылары, әр түрлі міндеттері бар әр түрлі топтар.
Тағы бір проблема кейбір жаттықтырушылардың тренингті өзін таныту үшін, өзін топтың есебінен таныту үшін пайдаланатындығында.
Кез келген жаттықтырушы топпен не істегісі келсе де ерікті екендіктерін біледі. Сөздің дәлме-дәл мағынасында, жаттықтырушы – «әрі патша, әрі құдай». Жаттықтырушы әр түрлі ойындар жүргізеді, қатысушыларға рөлдерді үлестіріп береді. Топтағы бірде-бір адам қандай да бір ойынның жалпы мақсаттарын ойын басталғанша түсінбейді. Топтың барлық қатысушылары жаттықтырушылар болған күннің өзінде де олар бәрібір ойынның қандай болатындығын білмейді, оның үстіне, қатысушыларға нұсқаулар көбінесе жеке беріледі. Және, соған сәйкес, кейбір немесе барлық қатысушылары ақымақ болып көрінетін ойынды жасау оңай. Мысалы, бір тренингте барлық қатысушыларға мынадай нұсқау берілген: «Ал қазір бәрің бір қатарға тұрыңдар... (кідіріс) төрт тағандап тұрыңдар... (кідіріс) енді тілдеріңді шығарыңдар». Ары қарай мынадай түсініктеме берілген: «Қызметтік іздеуші иттер тобы тренингке дайын». Содан соң барлығы қалжың ретінде түсіндірілген. Жаттықтырушыға мұндай «қалжыңдардың» қажеті қанша? Айналадағылардың бәрі ақымақ болып көрінгенде, жаттықтырушының өзі өзіне әрі ақылды, әрі тапқыр, әрі талантты болып көрінетіні өзінен-өзі түсінікті.
Енді бір топта жаттықтырушы жылқы туралы есепті шешуге тапсырма берді (нұсқауды ары қарай қараңыз). Ол кімде «0» шыққанын сұрады. Бірнеше адам қолдарын көтерді. Жаттықтырушы олардың білімдерінің қандай екендіктерін, мектепте қалай оқығандықтарын сұрады. Ары қарай ол бұл есептің үшінші сынып оқулығынан алынғандығын қуана хабарлады. Содан соң жаттықтырушы кімде «1» шыққанын сұрады да, бәрі қайталанды және т.б. Соңында мынадай түсініктеме берілді: сендердің барлықтарың жоғары білімді ересек адамдарсыңдар, ал үшінші сыныпқа арналған есепті шеше алмадыңдар. Содан соң топ қатысушыларының барлығы өздерін тіпті үшінші сынып деңгейіне де жетпейтін адамдар ретінде бағалаулары үшін кідіріс жасалды.
Шын мәнінде, бұл ойын – қабылдау таптаурындарына арналған ойын, және мұнда есептеуде қателер болуы мүмкін. Бұл ойынның негізгі мағынасы – барлық адамдардың есеп шарттарын әр түрлі қабылдайтындықтарын көрсету, және барлық даулар дәл осыдан туындайды. Ойыннан шығатын қорытынды есептің топтық шешіміне көшуге әлі ерте болғандығында. Ең алдымен есеп шарттарынан хабардар етіп, барлық қатысушылардың осы шарттарды жалпы түсінуін қамтамасыз ету қажет болатын, сонда шешім бірден табылар еді. Бұл есеп қарым-қатынас үдерісін сатылы түрде өту қажет екендігін көрсетеді. Бұдан басқа, осы ойын мысалында тиімді қарым-қатынас өлшемдері жақсы көрінеді.
Азырақ көзге түсетін жағдайлар да болады. Мысалы, жаттықтырушы біреудің атына бірнеше бағалау фразаларын тастауы, топ алдында қатысушының анық қатесін көрсетуі, бағалаған кейіппен бет-аузын тыжырайтуы мүмкін – және нақты «құрбандық» өзінің дәрменсіздігін түсінеді. Ал тренингте барлық дерлік ойындар қате қағидатына құрылатындықтан (яғни, ойындарда солардың мысалында жұмыста оларды қайтып жібермеуге үйрену үшін міндетті түрде қателер болады), жаттықтырушының мұндай мүмкіндіктері молынан болады.
Қорытындылай келе, жаттықтырушының жоғарыда көрсетілген барлық қателері оның жұмысының тиімділігіне өткізілген тренингтер саны мен тәжірибесінен гөрі әлдеқайда күштірек әсер ететіндігін айтуға болады. Жаттықтырушының көптеген жылдар бойы жұмыс істеуі, бірақ осы заңдылықтардың бірде-бірін түсінбеуі мүмкін, және бұл жаман нәтижелерге алып келетін болады. Тренингтің тиімділігі және пайдалылығы туралы екі пікір бар: біреулер тренингтің өте тамаша және жақсы екендігін айтса, енді біреулер тренингті жай ғана алдау және ешқандай нәтиже бермейтін дүние деп мәлімдейді. Шын мәнінде, біреулердің жаттықтырушымен жолы болған, енді біреулерінің жолы болмаған. Тренингтің өзі болса – тамаша әдіс, бірақ жүргізушісі жаман жақсы машина жаман жүретіндігі сияқты, тренинг те көбінесе кері нәтиже береді.
Қалайша осындай қателерді жібермеуге болады? Жауап қарапайым: шындап оқып-үйрену қажет, және ең тиімді әдіс тренинг болып табылады, жаттықтырушыларды оқытып-үйретуге арналған тренингтік бағдарламалар болады.
Бұдан басқа, жұмыс барысында жаттықтырушы үнемі өзін бақылап отыруға міндетті. Бақылаудың тамаша механизмі – өзіңе үнемі «мен мұны не үшін істеймін?», «менің мақсатым қандай?», «мен қандай нәтижеге қол жеткізгім келеді?» деген сұрақтарды қойып отыру. Және жаттықтырушы әлденені айтқысы немесе істегісі келгенде, ол өзінің не істеп отырғандығын және топқа мұның қажеті қанша екендігін түсінуі тиіс. Егер бұл топтың пайдасына жарайтын болса, онда барлығы жақсы. Егер жаттықтырушы әлденені айтқысы немесе істегісі келсе, бірақ бұл топ үшін зиянды немесе тым болмағанда пайдасыз болса, онда оны айтуға не істеуге болмайды. Жаттықтырушының жақсы жұмысы деген осы. Жаттықтырушы топ үшін жұмыс істеуге міндетті.


Тренинг барысында анық уақыттық шектерді қалай ұстап тұруға болады?
Уақытты минуттар бойынша дәл есептеу мүмкін емес. Сіз бағдарламаны жазғанда, жай ғана шамамен оның уақытын есептеуге тырысыңыз. Мысалы, кез келген рөлдік ойын әдетте бір сағат, көп дегенде бір жарым сағат алады. Бір жарым сағаттан көп созудың мәнісі жоқ – адамдар шаршап кетеді. Сондықтан, егер ойын ұзағырақ болса, сіз оны қысқартасыз, ал егер қысқа болса, сіз оны созасыз, немесе шағын екі ойын өткізесіз. Өйткені, әрқашан сәл ұзағырақ сөйлеуге, түсініктемелерді өрістетуге болады және керісінше. Егер ойын бейнекамераға түсірілетін болса, сәйкесінше, талдау мен талқылау уақыты артатындығын есепке алу қажет. Егер сіздерде уақыт қалатын болса, қатысушылардан осы ойында тағы не көргендіктерін сұрауға, содан соң өзіңізге түсініктеме беріп өтуге болады.
Шын мәнінде, тренингтегі уақыт өте оңай түрлендіріледі. Бірақ, қалай болғанда да, үзілістердің анық уақыттық шектерін және тренингтің аяқталуының нақты уақытын белгілеудің қажеті жоқ, шамамен аяқталу уақыты туралы айтқан дұрыс.
Үзіліске немесе тренингтің аяқталуына дейін жиырма минут қалып, топтың кенеттен, әрі іс бойынша талқылауды бастауы, және осылайша, 40-50 минут өтетіні жиі кездеседі. Егер уақыт болса, онда тренингтің аяқталуының сәл бөгелгенінде тұрған ештеңе жоқ. Аяғына дейін істемегеннен гөрі, сәл артық істеген жақсы. Бірақ күн тәртібін (үзіліс шамамен әрбір бір жарым сағат сайын) сақтаған дұрыс. Тәжірибе көрсеткендей, бұл топ жұмысы тәртібінің оңтайлы нұсқасы.
Жаттықтырушының секунд көрсететін сағаты немесе қандай да бір арнайы сағаты болуы қажет пе?
Қалай болса да болады. Негізі, секунд көрсететін сағат болғаны кейде ыңғайлырақ. Мысалы, қандай да бір ойында тапсырманы барынша жылдам орындау қажет екендігін айтамын, және әдейі көрсете отырып, секунд өлшегішті қосамын. Біріншіден, бұл ойынды әлдеқайда серпінді және белсенді етеді. Екіншіден, тапсырманы жылдамырақ орындауға тырысып, қатысушылар көбірек қате жібереді. Ал бұл – ойын талдауына арналған материал. Үшіншіден, бұл оқып-үйрену мезеті – қатысушылар уақытқа көңіл бөледі, ал бұл кез келген іс-әрекеттегі маңызды ресурс, осылайша, жанама түрде қатысушылар, уақытқа дәлірек бағдарлана отырып, өз іс-әрекеттерін жоспарлауға үйренеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тренинг барысында анық уақыттық шектерді қалай ұстап тұруға болады?


Тағы да қоңырауы бар таймерлер бар ма, оларды пайдалану мүмкін бе? Бір жағынан – иә. Бірақ, екінші жағынан, тапсырмаға 10 минут беріліп, алты минутта жасап шығатыны болады. Немесе 10 минут уақыт өтіп кетіп, бірақ қатысушылардың істі талқылап, беріліп кеткендіктері соншалық, оларды үзуге болмайтыны да болады. Кейбір жағдайларда уақытқа емес, ал топтық пікірталасқа, белсенділік деңгейіне және нәтижеге бағдарлану қажет. Егер адамдарға қызық болса, мен оларға көбірек уақыт беремін. Айталық, «Орал тауларындағы апатты» 15 минут, сондай-ақ бес минут та талқылауға болады, ал кейде бір сағат та жетпейді. Мұндай да болуы мүмкін.
Негізі, тапсырмаға үш минут беріледі деп айтқан күнде де, бұл тек үш минут болатындығын білдірмейді, кейде алты-жеті минут та кетеді. Мысалы, біреуі суретті тезірек салып шықса, топтың басым бөлігі әлі сурет салып жатады. Ондай жағдайда мен күтемін, өйткені, суреттерде ұсақ-түйектер көбірек болғанда және т.с.с. қызықтырақ болады.
Кейде жаттықтырушыға, топтың өтініші бойынша немесе өз ынтасымен, қандай да бір жағдайда өзін қалай дұрыс ұстау керектігін, яғни, дұрыс мінез-құлықты өзінің көрсетуіне болады ма? Ешқашан мұндай ештеңе істеуге болмайды. Әрқашан қате жіберу қаупі болады. Және ондай жағдайда, біріншіден, жаттықтырушының беделі күрт төмендейді. Ал екіншіден, тіпті жаттықтырушы қажет болғандай жасай алмаса да, топқа әлденені дәлелдеу енді мүмкін болмайды.
Бірақ тіпті жаттықтырушы бәрін жақсы істесе де, мұны жаттықтырушы істеген болып шығады. Ал тренингтік топта жаттықтырушы емес, топ жаттығады ғой. Ендеше, «көрпені өзіңе қарай тартудың» қажеті не?
Жаттықтырушының өзінің, мысалы, «Мафия» немесе «Қолтырауын» сияқты көңілді ойындарды ойнағысы келетіні болады. Ойын қызығына беріліп кетіп, қатысушы сияқты ойнауы мүмкін. Ал жаттықтырушы топты алып жүруі және үнемі жағдайды қадағалап отыруы тиіс.
Әрине, жаттықтырушының қатысуы топ үшін қажет болатын жағдайлар да болады. Мысалы, жұппен жұмыс істеу кезінде біреуі, оны тым жақсы білетіндіктен, өзінің әріптесімен жұмыс істей алмайтындығын айтады. Ондай жағдайда жаттықтырушының қатысу нұсқасы ықтимал. Немесе қысылтаяң нұсқаны – қиын клиентті ойнап көрсету қажеттілігі туындайды. Көбінесе қатысушылардың өздері мұндай клиентті ойнай алмайды. Ол кезде бұл рольді жаттықтырушы ойнайды. Бірақ тек анық қажеттілік бар болып, жаттықтырушы топ үшін бұл ең жақсы нұсқа деп шешкенде, себебі, оның ойынша, топ қатысушыларының біреуі де бұл жағдайды дұрыс көрсете алмайтын болғанда ғана.


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-trening-tehnologiyasina-kirispe-ou-edistemelik-r.html?page=61#Кейде_жаттықтырушыға,_топтың_өтініші_бойынша_немесе_өз_ынтасымен,_қандай_да_бір_жағдайда_өзін_қалай_дұрыс_ұстау_керектігін,_яғни,_дұрыс_мінез-құлықты_өзінің_көрсетуіне_болады_ма

title: Тағы да қоңырауы бар таймерлер бар ма, оларды пайдалану мүмкін бе?


Жаттықтырушы өзі үйрететін нәрсенің бәрін қаншалықты меңгеруі тиіс? Жаттықтырушы үйрете білуі тиіс. Үйрете білу және өзің жасай білу дегеніміз – әр түрлі нәрселер. Құтқарушы болу үшін, өзің суға бата білудің қажеті жоқ. Құтқара білу қажет.
Тренинг дегеніміз – әрқашан жаттықтырушыны жаттықтырушы ретінде дамыту үшін себеп. Жаттықтырушы топтан оны қалай алып жүру керектігін үйренеді. Қатысушы болуды емес, топты қалай алып жүруді. Бұл үнемі жүзеге асып отырады, өйткені, әрбір топ – әрқашан жаңа.
Жаттықтырушының конспект қолдануына және тренингте жазбалар жүргізуіне болады ма? Барлығы да болады. Көптеген жаттықтырушылар осылай жұмыс істейді және, оның үстіне, бұны дұрыс деп санайды. Бірақ мен, жазбаларды пайдалана отырып немесе әлденені – аттарды немесе қандай да бір сөздерді жазып ала отырып, жаттықтырушы ұпай жоғалтады деп ойлаймын. Негізі, жаттықтырушы топта тым болмаса үш-төрт ұпай жинауы тиіс, ал бұл үшін мүмкіндік көп емес. Олардың бірі – «тап-таза» – әлденеге қараусыз, шпаргалкасыз, тағы да бірдеңесіз жұмыс істеуге әрекеттену. Әрине, сіздің үстеліңізде қандай да бір қағаздар жатуы мүмкін. Және сіз топқа тапсырма бергенде, өзіңіз осы уақытта әлденені қарап немесе оларға әлденені белгілеп ала аласыз. Бірақ топта үнемі қағаз парақтарымен отыру менің өз басыма ұнамайды. Біріншіден, бәрі жаттықтырушының есте сақтау қабілеті аса жақсы емес екендігін көреді. Екіншіден, топ: «Ол не жазып алып жатыр екен? Бәлкім, біз туралы әлдене жазып жатқан болар», - деп ойлап қалуы мүмкін. Мұндай жағдай қатысушыларды ширықтырады. Сондықтан мен мұны артық деп санаймын. Бұдан басқа, жазбаларсыз жұмыс істеу сізді қандай да бір әзірленімдерден босатады да, сіз топтағы жағдайға көбірек бағдарланасыз және шынында да әлдеқайда кәсібилене түсесіз.
Көбінесе тренинг қатысушылары өздерінің қандай да бір жағдайда дұрыс ойнағанын, немесе дұрыс ойнамағанын жаттықтырушының қалай бағалайтындығын білгілері келеді. Көбі бірден кері байланыс болуын өтінеді. Жаттықтырушы не деп жауап беруі тиіс? Жағдайға байланысты, бірақ ешқашан баға бермеуі тиіс. Қатысушының қандай да бір жағымсыз рольді жақсы ойнағандығы соншалық, топ эмоциялармен отырып, оған артық, жағымсыз әлдене айта бастайтыны болады. Ондай жағдайда адамды қорғау қажет. Егер ол өзінің ролін жақсы ойнаса, бұл оның шын мәнінде сондай екендігін білдірмейтіндігін айтуға болады. Актерлерді мысалға келтіруге болады. Ал талқылау кезінде біз нақты адамды емес, ал жаттықтырушы одан ойнап беруін сұраған рольді талқылайтындығымызды қосып айтуға болады. Егер ол бұдан жаман ойнаса, талқылау осындай қызықты болмас еді деп айтуға болады.
Егер сізге адамды қолдау қажет болып көрінсе, «Біз мұның қалай қиын болуы мүмкін екендігін көрдік. Жарайсың, сондай жақсы ойнадың, өйткені, енді, кез келген осыған ұқсас жағдайға ұшырағанда, сен өзіңді жайлырақ сезінетін боласың. Нәтиже деген осы», - деп айтуға болады.
Күннің немесе бүкіл тренингтің соңында топқа: «Қиын жағдайларға, айтарлықтай күрделі тапсырмаларға қарамастан, сендер бүгін өте жақсы ойнадыңдар. Бұл барлығына арналған тапсырма болатын, және сендер оны жақсы орындап шықтыңдар», - деп айтуға болады.


title: Жаттықтырушы өзі үйрететін нәрсенің бәрін қаншалықты меңгеруі тиіс?


Тренингтен кейін қатысушылар психолог ретінде жаттықтырушының жеке өз бастары туралы пікірін білгісі келгенде, жаттықтырушы не айтуы тиіс?
Өз басым мен ешқашан ештеңе айтпаймын. Біріншіден, мен тренингтің ешқандай баға беруді, оның үстіне, психолог ретінде баға беруді ұйғармайтын, жай ғана оқып-үйрену түрі екендігін түсіндіремін. Екіншіден, адам менің сөзімді дұрыс түсінбеуі мүмкін, және енді өмір бойы өзінің аталмыш кемшілігімен күресетін болады. Үшіншіден, ол туралы мен не ойласам да, бұл тек жағдай бойынша пікір болады, ал адамды жалпы алғанда тренингтің үш күнінде бағалау мүмкін емес. Әрі, жаттықтырушының бұған уақыты да жоқ.
Топта қатысушылардың ұлттарымен байланысты проблемалар болады ма? Әр түрлі ұлттың адамдары бар топта жұмыс істеудің қандай да бір өзіне тән ерекшелігі болады ма?
Мен үшін айырмашылық ұлттар неғұрлым көбірек болған сайын, қиынырақ, бірақ, сонымен бір уақытта, топ үшін қызықтырақ та болатындығында.
Егер тренинг нақты бір ұйымда өткізілетін болса, онда бұл мәселе (егер ол мүлде болған болса) бұл деңгейде шешіліп қойған. Егер ол, қанша дегенмен, тренингте шығатын болса, жаттықтырушы жай ғана бұл мәселені алып тастауы мүмкін, өйткені, бұл – тренингке арналған тақырып емес. Бірақ қандай да бір нәрселер туралы сөйлесуге болады, мысалы, барлық адамдардың адамдар екендігі, әрбір адамның өз адами құқығы болатындығы, оның барлық ұлттарда, ұлыстарда, халықтарда, нәсілдерде және т.б. бірдей екендігі туралы. Және мұны талқылаудың тіпті қажеті жоқ.
Қағидат өте қарапайым: жаман ұлттар болмайды, жаман адамдар болады. Олар кез келген ұлтта болады. Біздің өз тарихымыздан және кез келген басқа тарихтан көптеген мысалдар келтіруге болады.
Егер топта тіл ақаулығы бар қатысушы болса, не істеу қажет?
Ең басында, ол үшін қолайлы жағдайлар жасап, оны сақтандырып қою қажет. Қалайша? Біріншіден, тренингтің басында кез келген рөлдік ойынға қатысу ықылас бойынша, яғни, ерік білдіру бойынша болатындығын айту қажет. Екіншіден, қайсыбір уақыт барлығының кезекпен емес, ал тек ықылас білдірушілердің ғана пікірлерін білдірулерін өтінуге болады.
Жалпы, тренингтің басында барлығына да оңайлатылған тәртіп қажет. Бұл күні адамдардың өздерін нашар сезінулері және өзін осылай сезінуіне қарай әлденені істей алмайтындығы да болады. Немесе, мысалы, алдыңғы ойында қандай да бір қатысушы тым ширықты да, оны осыдан кейін бірден тағы да бірдеңені істеуге мәжбүрлеудің қажеті жоқ. Яғни, жаттықтырушы үнемі жағдайды бағалап, әрбір қатысушыға олар үшін барынша жайлы және қауіпсіз жағдайларда жұмыс істеулеріне мүмкіндік беруі тиіс. Мүмкін, бір немесе екі сағаттан кейін адам өзін қауіпсізірек сезініп, қандай да бір ширығусыз шеңберде еркін сөйлей алатын болар.
Мақсат адамдарды қандай да бір жағдайларға «қуып тығып», олардың қаншалықты дәрменсіз бола алатындықтарын көрсетуде емес. Керісінше, тренинг барысында олардың бәрін барған сайын жақсырақ, жиірек істеулеріне, және олардың өз жұмыстарының нәтижелерін көруіне ұмтылу қажет.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тренингтен кейін қатысушылар психолог ретінде жаттықтырушының жеке өз бастары туралы пікірін білгісі келгенде, жаттықтырушы не айтуы тиіс?


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-trening-tehnologiyasina-kirispe-ou-edistemelik-r.html?page=63#Топта_қатысушылардың_ұлттарымен_байланысты_проблемалар_болады_ма_Әр_түрлі_ұлттың_адамдары_бар_топта_жұмыс_істеудің_қандай_да_бір_өзіне_тән_ерекшелігі_болады_ма