title: Күйзелісті жеңудің әр қилы стратегиялары бар

text:
Жағдайды қайта бағалау, оқиғаның басқа суретін құрастыру және жағымсыз жағдайдың өзінен өзіңіз үшін көптеген пайдалы нәрсені таба білу машығы
Қайта бағалауға келмейтін жағдайды өзгертуге мүмкіндік беретін мақсатты бағытталған әрекеттер
Жағдай ықтималды қауіпті, күрделі немесе жаңа ретінде қабылдануын доғарғанда, күйзеліс тиылады. Мұнда білуге тиіс жайт, негативтік (теріс) жай-күй тек біздің теріс ойларымызбен ұсталып тұрылады, өз ойларыңызбен жұмыс істеуді үйреніп, сіз өз эмоционалдық жайкүйіңізді реттеуді үйренесіз.
Бірінші ереже − өз бойыңыздан теріс ойды қумау, керісінше оған оның басқа ойлар сияқты өмір сүруге өз құқығының бар екеніне түсіністікпен қарау.
Екінші ереже – бұл ойға сыпайы түрде айналып өтуді ұсыныңыз, өйткені әр кезде өзіңізге қызықтырақ, маңыздырақ және пайдалырақ басқа ойлар мен тірліктер бар. Бұл кезде бірден бұл жаңа ойларды, тірліктерді ойлап іске кірісіңіз.
Өмірдегі теріс жағдайда жақсы және пайдалы нәрсені таба білуге үйрену әрқайсымызға маңызды. Себебі өмір қарама-қайшылықтардың бірлігі мен күресінен құралған. Сондықтaн «cтpecc» ұғымын aдaм aғзacынa түceтін caлмaқ, oл зиянды, oдaн құтылу кepeк дeп қабылдау қaлыптacқан. Ал, шындығынa кeлceк, cтpecc физиoлoгиялық құбылыc, oл aдaм aғзacындa түpлі фaктopлapдың әcepінe жaуaп peтіндe туындaйтын физиoлoгиялық қopғaныш peaкцияcының жиынтығы.


title: «психология» пәні «Адамның ерік қасиеті мен өзін-өзі реттеу психологиясы»

text:
Дәріс мақсаты: білімалушылардың ерік түсінігі, ерікті актінің құрылымы, шешім қабылдау және таңдау мәселесі, тұлғаның өзін-өзі реттеу психологиясы, стресс түсінігі, стресске жауап берудің жеке стилдері мен стресске тұрақтылық түсінігі туралы білімдерін тереңдету.
Дәріс мақсаты: білімалушылардың ерік түсінігі, ерікті актінің құрылымы, шешім қабылдау және таңдау мәселесі, тұлғаның өзін-өзі реттеу психологиясы, стресс түсінігі, стресске жауап берудің жеке стилдері мен стресске тұрақтылық түсінігі туралы білімдерін тереңдету.
Дәріс жоспары:
Психологиядағы ерік түсінігі. Ерікті актінің құрылымы. Шешім қабылдау және таңдау мәселесі. Ерік және тұлға
Тұлғаның өзін-өзі реттеу психологиясы (стресс-менеджмент). Стресс түсінігі, түрлері. Стресстің даму кезеңдері. Стресстің белгілері. Стресске жауап берудің жеке стилдері. Стресске тұрақтылық түсінігі
Психикалық үдерістер– бейнелеу–реттеу іс-әрекеттерінің жекеленген тұтас қозғалысы.
Психикалық үдерістер – бейнелеу–реттеу іс-әрекеттерінің жекеленген тұтас қозғалысы.
Психикалық үдерістер психикалық құбылыстардың бастау көзі.
Психикалық үдерістер түрі:
танымдық (түйсік, қабылдау, ойлау, қиял және жад)
еріктік
көңіл-күйлік
Адамның психикалық іс-әрекеті – бұл таным, ерік және көңіл-күй үдерістерінің бірігімі.
Ерік – бұл адамның өз мінез-құлқын саналы реттеу қабілеті, өзінің барлық күшін қойылған мақсатқа жетуге бағыттауды білдіретін ұғым.
Ерік – іс-әрекеттің саналы реттелуіне негізделген психиканың ерекше формасы.
Іс-әрекетті орындау тұлғаның іс-әрекет элементтерін ұйымдастыруы және басқаруы болып табылады, яғни іс-әрекет процесін және өзін басқару.
Еріктік іс-әрекет тұлға қасиеттерімен (өмірлік тілекпен, ұмтылыстармен, сенімдермен және т.б.), іс-әрекеттің мазмұнымен, өмірлік жағдайлармен детерминантталған.
Мінез-құлықтың еріктік реттелуі - мақсатқа жету немесе белсенділіктен бас тарту үшін ақыл-ой және дене күшін саналы түрде бағыттау болып табылады.
тәсілдер мен құралдарды таңдау, орындаудың бірізділігін орнату, ішкі және сыртқы кедергілерді
есепке алу, шешім қабылдау
мотивтердің ішкі күресі еріктік акттің пайда болуы мен іске асу шарты ретінде көрінеді
Ерікті әрекеттер мен амалдар мәнісі мен құрылымы жағынан өте күрделі процесс, басқаша айтқанда ерікті амал - бұл мазмұны тұрғысынан өте күрделі психологиялық әрекет, бұл әрекет бірнеше кезеңдерден не сатылардан тұрады.
Ерік қимылы адамның даму процесінде біртіндеп жетіліп, қалыптасатын күрделі процесс, адамның еркі алдын ала қойылған мақсатқа сай орындалатын әрекет, қылықтардан көрініп отырады.
Еріктік әрекеттер мақсаттың және сол сияқты, оларды орындау барысында кездесетін кедергілердің, қиындықтардың болуымен, оларды орылдау кезінде бастан кешетін толғаныстардың болуымен сипатталады.


title: «Психология»» пәні бойынша білім алушының Өзіндік жұмысының (БӨЖ)ТАҚырыптары

text:
1.Еңбек ұжымындағы конфликтіні реттеудің механизмдері және тәсілдері.
2.Психологиялық конфликтілердің түрлері.
3.Әлеуметтік желілердің жастардағы тәуелді мінез- құлықты қалыптастыруға ықпал етуін талдау.
4.Психология менің өмірімде және кәсібімде.
5.Кәсіби маманның ерік қасиеттерінің дамуы.
6.Қазіргі студенттің психологиялық портретін құру.
7.Эмоионалды интеллектіні дамыту бадарламасын құру.
8. Ежелгі психология.
9 .Орта ғасырдағы жан туралы ілім.
10. 19-ғасырдың бірінші жартысындағы психология.
12. Психологияның дербес және тәжірибелік ғылымға айнауы.
13. Кеңестік психологияның дамуы.
14. Қазақстан психология ғылымының даму жолы.
15.Өлі табиғаттың тірі табиғатқа айналуы.
16.Тітіркендіргіштік , тропизмдер.
17.Құлықтық инстинктің түрлері.
18.Жануарлардың интеллекті әрекеті.
19.Психика және жүйке жүйесінің эволюциясы.
20.Еңбек әрекетінде сананың , дыбысты анық тілдің дамып шығуы
және олардың қоғамдық-тарихи сипат.
21.Психиканың даму сатылары.
22.Психика және жануарлар мен адамның бейнелеу ерекшеліктері.
23.Адамға тән психикалық ерекшеліктер.
24.Сана-психика дамуының ең жоғарғы сатыс
25.Адамдар арасындағы қарым-қатынастар.
26.Топтар.
27.Қарым-қатынастың мән-жайын зерттеу тәсілдер
28.Жеке адамды зерттеудің мақсат-міндеттері және оның қоғамдық мәні.
29.Адамның қажеттіліктері мен мұқтаждықтары және іс-әрекет түрлері.
30.Жеке адамның кісілік сипаттары мен психологиялық құрылымы.
31.Ұйым ыметкерлерінің мотивациясын жетілдіру.
32. Психологияның философия мен жаратылыстану ғылымдары
қойнауынан бөлініп шығуы.


title: Психология пәні бойынша дәріс материалдары 1 - бет 10

text:
әлеуметтік тарихты зерттеуші ғалым Джеффри Александрдің еңбектерінде кездеседі.
Маркстің, Вебердің, Парето теорияларында, ал қазіргі кезде Дарендорф бұл мәселені
конфликт проблематикасы басты орын алуына байланысты қарастырады. Дюркгейм,
Парсонс, Смелсер негізгі зейінді тұрақтылық проблемасында қарастырады. Бұл теориялар
негізінде конфликтіні зерттеуге емес, консенсусқа жету мәселесіне бағытталған.
Біздегі конфликт психологиясының тарихы жалпы алғанда,
орыс халқындағы
конфликтологияның қалыптасу тарихымен тығыз байланысты. Сондықтан, конфликт
психологиясының дамуы бірнеше кезеңдер мен сатылардан тұрады.
1-ші
кезең
1924 жылға дейінгі кезең. Бұл кезеңнің ішінде конфликтологиялық
идеялар адамдардың шынайы конфликтілердегі мінез-құлық қағидалары, ережелері мен
тәсілдері практикалық білім ретінде туындайды және дамиды. Сондай-ак өнер мен
мәдениетте конфликтология мүдделеріне қатысты күштеу мен күштемеу мәселесі өз
көрінісін табады. Алғашқы тастарға салынған суреттерде адамдарға қатысты түрлі
конфликтілер бейнеленген. Осы кезенде конфликт туралы алғашқы ғылыми білімдер де
жинақтала бастайды.
Конфликт психология, философия және кейбір басқа ғылымдар
шеңберінде зерттеледі, бірақ жеке құбылыс ретінде бөлініп шықпайды. Орыс халкының
конфликт мәселесін зерттеуде белгілі жазушы, зұлымдыққа күшпен қарсы шықпау
теориясының авторы Л.Н. Толстой ерекше орын алады. Ал, қазақ халқының бас ақыны
Абайдың өлеңдері мен қара сөздерінде халқымызға қатысты конфликт пен дау-дама,
қақтығыстың рулар мен аталастар, ағайын мен туыстың, бауырлар мен күндестің
балалары арасында туындауы туралы өзіндік көзқарасын білдірді.
2-ші кезең
1924-1990 жж. Бұл кезең жекелеген конфликтология салаларының,
оның ішінде конфликт психологиясының да пайда болу, қалыптасу және даму кезеңі.
Конфликт әуелі үш (заңтану, әлеуметтану, жантану), ал кезең соңына қарай оннан астам
ғылымның шеңберінде жеке құбылыс ретінде зерттеле бастайды. Біздегі конфликтология
тарихындағы екінші кезең төрт негізгі сатыдан тұрады.
Заманымыздың заңғар жазушысы атанған М. Әуезов, қазақ психология ғылымына
өзіндік үлесі бар ақын-жазушылар Ж. Аймауытов, М. Жұмабаев, А. Байтұрсынов т.б.
шығармаларында да ұлтқа тән, оның ішінде батыр мен қорқаққа, бай мен кедейге, күшті
мен әлсізге қатысты конфликт мәселесінің шешілуін өз шығармалары арқылы халықтың
түсінігін кенейтуге түрліше тәсілдермен көркемдік пен тартымдылықты,
озбырлық пен
аяушылықты шебер пайдалана отырып жеткізді.
Бірінші саты
1924-1934 ж.ж. Ол жарияланымдардың алғашқы «толқынын»
қамтиды. Конфликт мәселесіне байланысты психологтар мен әлеуметтанушылардың
алғашқы еңбектері шыға бастайды. 1924 жылы орыс әлеуметтанушылары мен
психологтары П.О. Гриффин мен М.М. Могилевскийдің конфликт мәселесіне байланысты
алғашқы еңбектері жарияланады.
Екінші саты
1935-1948 ж.ж. Жарияланымдардың мүлде жоқтығымен
сипатталады. Бұл Ұлы Отан соғысымен және тұтастай елдегі жағдаймен байланысты
болды.
Үшінші саты
1949-1972 ж.ж. Бұл кезеңде конфликт мәселесіне байланысты жыл
сайын еңбектер жарияланып, алғашқы 25 кандидаттық диссертация қорғалады.
Конфликтіні жеке кұбылыс ретінде философияда, педагогикада, тарихи және саяси
ғылымдарда зерттеу басталды.
20-жылдардан бастап 70-жылдардың ортасына дейінгі
кезенде конфликт мәселесі
психологиялық зерттеулерде фрагменттік сипатта болғанына назар аудару қажет.
Конфликтіні зерттеудің әдіснамалық және теориялық базасын қалыптастыру үшін қажетті
қорытындылайтын сипаттағы еңбектер болған жоқ. Бұл кезеңде конфликт
психологиясының дамуына Н.С. Кровчун, Д.Д. Глоточкин, Н.Ф. Феденко, М.Н. Дьяченко,
М.Л. Гомелаури, А.И. Ушатиков, А.И. Китов және т.б. сияқты ғалымдар елеулі үлес
қосты.
Төртінші саты
1973-1989 ж.ж. Бұл баспалдақта, 70-жылдың екінші жартысында
жиналған эмпирикалық материалды теориялық ұғынуға әрекет жасаған психологтардың
еңбектері шығады (Н.В. Крогиус, 1976; А.И. Донцов, Т.А. Полозова, 1977). Конфликтіні
психологиялық талдаудың ұғыну сызбасы ұсынылды (Л.А. Петровская, 1977). Бұл кезенде
конфликтологиялық мәселелерді зерттеуге психолог ғалымдар Н.В. Гришина, А.А. Ершов,
И.В. Пономарев, А.Л. Свенцицкий, В.П. Галицкий, М.П. Крапивин және т.б.
белсенді
түрде қатысты. Төртінші кезеңнің қорытындысы Ресейдегі конфликт психологиясында
аталмыш құбылысты зерттеудің үш бағытының: ұйымдастыру, іс-әрекеттік және тұлғалық
ілімдерінің қалыптасуы болды.
3-кезең
1990 жыл
қазіргі уақыт. Алғашқы пәнаралық зерттеулер пайда болды.
Конфликтология
жеке ғылым, ал конфликт психологиясы оның жетекші саласы болып
бөлініп шыға бастады. Мақалалар мен еңбектер санының шұғыл артуы байқалды (жылына
165-290-ға дейін), конфликтіні зерттеуге және реттеуге байланысты психологиялық
орталықтар, топтар құрылды. Бұған А.Л. Анцупов, Н.В. Гришина, Ю.А. Канатаев, М.М.
Рыбакова, Б.И. Хасан, А.И. Шипилов, В.А. Хащенко, Э.З. Хащенко және т.б. сияқты
психолог зерттеушілер айтарлықтай еңбек сіңірді.
Тұлға ішілік және әлеуметтік конфликтіні зерттеуде шетел психологиясының
айтарлықтай өзіндік дәстүрі бар. Шамамен 100 жылдық кезеңде жинақталған үлкен
теориялық және эмпирикалық материал әр түрлі бағыттар мен теориялык бағдарламада
көрініс табады. Конфликт психологиясының тарихында екі кезеңді шартты түрде бөліп
көрсетуге болады: XX ғасырдың басы 50-жылдар және 50-жылдардың соңы қазіргі уақыт.
Мұндай бөлу негізі конфликт мәселесінің психологияда қарастырылатын басқа мәселелер
қатарынан бөлініп шығу дәрежесіне байланысты болды. Ғасырдың бірінші жартысында
конфликт зерттеудің жекелеген
нысаны ретінде бөлінбеді, анағұрлым кең
тұжырымдамалардың (мысалы, психоанализдегі немесе социометриядағы) құрамдас
бөлігі ретінде қарастырылды. Психологтардың басты зерттеулері конфликтінің өзін емес,
олардың салдары немесе оны тудыратын себептерді зерттеуді қызықтырды.
50-60 жылдар аралығында психологтердің ғылыми қызығушылығы тікелей осы
құбылысқа бағытталған зерттеулер пайда болды. Негізгі бағыттарға бөлініп, конфликтінің
психологиялық теориясының ұғымдық аппараты жасалды.
XX ғасырдың бірінші жартысында шетелдік психологиялық зерттеулердің негізгі
бағыттарының ішінен конфликт теориялары төмендегіше іріктелді:
психоаналитикалық (З. Фрейд, А. Адлер, К. Хорни, Э. Фромм);
социотропты (У. Мак-Дугалл, С. Сигеле және т.б.);
этологиялық (К. Лоренц, Н. Тинберген);
топтық динамика теориясы (К. Левин, Д. Креч, Л. Линдсей);
фрустрациялық-басқыншылық (Д. Доллард, Д. Берковиц, Н. Миллер);
мінез-құлықтық (А. Басс, А. Бандура, Р. Сирс);
социометриялық (Д. Морено, Э. Дженигс, О. Додд, Г. Гурвич);
интеракционистік (Д. Мид, Т. Шибутани, Д. Шпигель).
Психоаналитикалық бағыт ең алдымен, адамға тән дау-дамайдың алғашқы
тұжырымдамаларының бірін жасаған Зигмунд Фрейдтің (1856-1939) есімімен
байланысты. Фрейд көбінесе, тұлға ішілік конфликтпен шұғылданғанына қарамастан,
оның сіңірген еңбегі тұлға аралық конфликтінің себептерін бейсаналық кеңістіктен іздеу
қажеттігін көрсетуі болды. Фрейдтің ізбасары Альфред Адлер (1870-1937)
тұлғаның
шағын ортамен конфликт мазмұнын жеке адамның толымсыздық күйімен және
біреулерінің басқаларынан басым болу сезіміне қатысты әрекеттеріне байланысты
қарастырды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Психология пәні бойынша дәріс материалдары 1 - бет 11

text:
Тиімді коммуникация ұғымы. Тиімді коммуникация технологиялары және
қағидалары, ережелері, дағдылары, тәсілдері. Тиімді коммуникацияның шарттары.
Әлеуметтік интеллект. Коммуникациядағы имидж және өзіндік ұсыну. Имидждеудің
технологиялары. Сыртқы келбет имидждің бір бөлігі ретінде. Белсенді тыңдау
кехникалары. Келіссөз процесінің технологиясы.
Қарым-қатынас – адамдар арасында байланыс орнату және дамыту, инфорамция
алмасу, қимыл-әрекеттің бір жоспарын таңдау, басқа адамды қабылдау және түсінуге
бағытталған күрделі көп жоспарлы процесс.
Мазмұны бойынша формальды (іскерлік) және формальды емес (күнделікті
тұрмыстық) болып бөлінеді.
Іскерлік қарым-қатынас
– бұл информациямен,
тәжірибемен, әрекетпен алмасу
жүретін және нақты мәселеде нақты мақсат пен нақты нәтижені көздейтін өзара
әсер ету және байланыс орнату процесі. Іскерлік қарым-қатынастың күнделікті қарым-
қатынастан ерекшелігі оның барысында мақсат қойылып, нақты жоспар бойынша
қимыл-әрекет жүргізіліп, өзіндік бір шешім талап етіледі.
Іскерлік қарым-қатынасты шартты түрде тікелей (непосредственный контакт)
және жанама (серіктеслар арасында қашықтықтық-уақыттық дистанция болады) деп
бөлуге болады. Тікелей іскерлік қарым-қатынас үлкен нәтижелерге жеткізеді ал
жанама іскерлік қарым-қатынаста міндетті түрде әлеуметтік-психологиялық
механизмдер болады.
Іскерлік қарым-қатынасты дамытудың жолдары мен әдіс-тәсілдері.
Біріккен іс-әрекеттегі адамдардың
өзара қарым-қатынасы, әрқашан философтар,
психологтар, әлеуметтанушылар және басқа да мамандарда үлкен қызығушылық
тудырған. Олар адамның жеке тұлғалық, жалпы адами құндылықтар негізінде іскерлік
қарым-қатынас кезіндегі жалпы ережелер мен принциптерді жасауды өз алдына міндет
етті.
Адамдармен тіл табысу бизнестегі, кәсіпкерлік немесе қызмет бабындағы нәтижелі
жұмыс жасаудың негізі екені белгілі. Джен Ягер өзінің «Деловой этикет: как выжить и
преуспеть в мире бизнеса» атты еңбегінде негізгі алты принципті ұсынады:
1. Тиянақтылық. Әрқашанда жұмысты өз уақытысында жасау керек. Кешігулер
жұмысқа кедергі болады, сонымен бірге мұндай адамға сенуге болмайтынын көрсетеді.
2. Құпиялылық.
Жұмыс істейтін мекеменің, корпорацияның немесе белгілі бір
келісімсөздің құпияларын сақтай білу.
3.
Сыпайылық,
мейірімділік.
Кез-келген
кездесулерде
клиенттермен,
әріптестеріңізбен сыпайы болу керек.
4. Айналасындағы адамдарды ойлау керек.
5. Сыртқы келбет.
6. Сауаттылық.
Қарым-қатынаста адамдарға әсер етудің түрлі әдістері қолданылады. Көп тарағаны
– сендіру, дәлелдеу, көндіру.
Іскерлік әңгіме мынадай этаптардан өтеді:
-
талқыланатын сұрақпен танысу;
-
таңдау жасуға әсер ететін факторларды анықтау;
-
таңдау жасау;
-
таңдауды нақтылау;
-
оны әңгімелесушіге жеткізу.
Іскерлік әңгіменің сәттілігі компетенттілікке, іскерлік этикалық тактіге,
қатысушылардың жақсы қарым-қатынаста болуына байланысты.
Кез келген әңгіменің маңызды бөлігі болып, әңгімелесуші адамды тыңдай білу
саналады. Егер кейбір сұрақтарды
нақтылау керек болса, осларға байланысты сұрақтар
қойып нақтыланады.
Іскерлік әңгіме барысында барлық қатысушылар кез келген уақытта әңгімеге
араласып, өз көзқарасын айта алатындай етіп айту керек. Басқаның көзқарасына қарсы
шығып, оны қате деп санауға болмайды. Сонымен бірге өзінің көзқарасын айту
барысында даусын көтеріп, қолдарыңызды сермеп, жестілерді қолдану,
сіздің өзіңізді
ұстай алмайтын етіп көрсетеді, бұл сізге минус ретінде саналуы мүмкін. Одан да ұстамды
етіп айтсаңыз ол көбірек әсер етеді. Сонымен қатар, әңгіме үстінде дөрекі сөздерді
қолдану немесе жоқ адам туралы дөрекі әңгімені қолдану үлкен қателік болып саналады.
Әңгіме барысында үшінші адам туралы әңгіме қозғалса, онда оның аты немесе әкесінің
атын айту керек, фамилиясын айтуға болмайды. Әйел адам ешқашан ер кісіні
фамилиясымен атамау керек.
Іскерлік әңгіме үстінде әңгімелесушінің ұлты жайлы, діни ұстанымы немесе ұлттық
ерекшеліктері жайлы сөз қозғауға тыйым салынады.
Жеке әңгімемен
қатар фирмаларда жиналыстар, конференциялар да болады.
Мұндағы іскерлік этикеттің жоғарыда айтылғаннан ерекшелігі көп емес, тек қана адам
санының көбеюіне байланысты кейбір ерекшеліктер болуы мүмкін. Іскерлік қарым-
қатынаста телефонмен сөйлесу ерекше орын алады. Телефонмен сөйлесудің басты
ерекшелігі – қысқалық, ойдың нақтылығы. Әңгімеде артық паузалар, орынсыз қыстырма
сөздер, артық эмоциялар болмауы тиіс. Телефонмен сөйлесуде интонация босты рөл
атқарады.
Джен Ягер телефонмен сөйлесуде мынадай ережелерді атап өтеді:
-
телефон шалған жеріңізде сізді танымайтын болса, аты-жөніңізді,
қандай
шаруамен, қандай мекемеден екеніңізді айту керек.
-
егер сізден қайта телефон шалуды сұраған болса, ал сіз ұмытып кетсеңіз, бұл
кешірімсіз қателік.
-
егер әңгіме ұзақ болса, алдын ала уақыт жайлы сұрап алыңыз.
Саяси кәсіпкерлік, коммерциялық және басқа да аяларда іскерлік келісім сөздер
маңызды орын алады. Іскерлк әңгімелер вербалды формада іске асады. Келісім сөзге
қатысушылардан сауаттылықты және сөйлеу этикасын ұстануды талап етеді. Сонымен
қатар вербалды емес қарым-қатынас та өзінің рөлін ойнайды.
Іскерлік әңгіме информациямен алмасу,
өз көзқарастарымен бөлісу, кейде келісім
сөздің алдындағы танысу ретінде де өтуі мүмкін
Қарым-қатынасты адамның өмірлік іс-әрекетінің негізгі факторы десек
қателеспейміз. Интеллект және ерік, эрудиция және эмоционалды мәдениет тәрбиелілік –
осылардың барлығы; және басқа адамдарды түсіну, яғни психикалық дұрыс бағалау.
Екіншіден олардың мінез-кұлық және жағдайына адекватты эмоционалды жауап бере алу,
үшіншіден әр адамның өзінің жеке даралық ерекшеліктеріне байланысты стилін, әдіс-
тәсілін, формасын таба білу.
Қарым-қатынас мәдениетін көтеру үшін, ерте жастан бастап адамның басқа адамға
жанашырлық, тілектестік, ортақтастық, мейірімділік қасиеттерін қалыптастыра білу керек.
Адамның басқа адаммен қарым-қатынасы оның жеке күші мен әлсіздігі, өмірлік
қайталанбас жеке даралық көрінісі, тәрбиелеу ерекшелігі сияқты мінез-құлқының
ерекшелігіне байланысты. Адамға басқа адамдардың
бағалауы мен бірге өзіндік ойы,
әлеуметтік статусы ұжым да алатын орны сияқты қасиеттер әсер етеді. Қарым-қатынас
басқа да іс-әрекет сияқты белгілі бір нәтижемен аяқталады Қарым-қатынас нәтижесін
оның өнімі ретінде қарастыруға болады. Өнімі әр түрлі болады. Оның ішінде басты орын
алатындары өзара қатынас және өзінің образы. Өзара қарым-қатынас қатынас үрдісіне
өзінің әсерін тигізеді. Адамдар арасындағы өзара қатынас таңдау сипатына ие болады. Бұл
таңдау адам қажеттілігіне байланыста анықталады. Баланың өз образы өмірлік іс-


title: Психология пәні бойынша дәріс материалдары 1 - бет 2

text:
заңдылықтарын тұжырымдау іс-әрекет қағидаларына негізделеді. Екіншіден, адамның
айналысатын іс-әрекет оның өмірлік құндылықтары мен мотивтерінің дамуын және
субъектің жалпы бағыттылығын анықтайды. Сондықтан да іс-әрекеттің осындай ерекше
мотивтік түрлері адамның психикалық дамуының заңдылықтарына әсер етеді.
Мотивацияны қандай да бір әрекетті орындауға ынталандыру қабілеті немесе
адамды бір нәрсеге итермелеу қабілеті ретінде түсіндіруге болады. Егер адам басқа біреуді
ынталандырса, онда бұл жерде оң нәрсе туралы айтылады. Егер адам өзі мотивация
объектісі болып табылса, онда ол мінез-құлықтың нақты үлгісін таңдай отырып,
манипуляциялайды деген сезім пайда болуы мүмкін.
Мотивация адамның өзінен басталады. Өзін-өзі мотивациялау -маңызды процесс,
бірақ ол басқалардың мотивациясына сәйкес келсе де, оны жеке, басқа да өзін-өзі
жетілдіру дағдыларымен бірге, мысалы, өзін-өзі бекіту сияқты қарастырады.
Өзіндік мотивация дегеніміз психолог Н. Хиллдің айтуынша, бұл адам басқара
алатын жалғыз нәрсе. Басқаша айтқанда сенің қандай да бір іс-әрекетті орындауыңа
немесе орындамауыңа өзің ғана жауаптысың, өзіне ғана байланысты. Өзін-өзі
мотивациялау жеке тұлғаның тиімділігінің басты атрибуты, оның өзін-өзі іске асыруының
маңызды шарты болып табылады. Әрбір адамның өзінің жеке стратегиялық жоспары бар.
Бірақ әркімнің ерік-жігері, ынтасы немесе оны жүзеге асыруға батылдығы жете бермейд.
Өзін-өзі мотивациялау және адамды іс-әрекетке итермелейтін және қандай да бір белгілі
бір бағытта жүруге мәжбүр ететін өзіндік қана ішкі күш бар.
Бұл күш оның барлық уақыты мен кеңістігін қамтитын өмір бойғы лейтмотив
болып табылады. Өзін-өзі мотивациялау тұлғаның өмірлік басымдықтарымен, ниетімен,
ұмтылысымен, сенімдерімен тығыз байланысты. Олар іс-әрекетке итермелейтін,
белсендіріп жұмылдыру серіппесі болып табылады. Адамның потенциалдық резервтерін
белсендіре отырып, олар оны шабыттандырады және мүмкін емес нәрсеге қол жеткізуге
мүмкіндік береді. Өзіндік мотвацияны әдетке айналдыру керек. Себебі өзіндік мотивация
бүкіл өміріңнің көрінісі. Өміріңе қаншалықты қанағаттануың – өзіндік мотивацияңның
салдары деп түсінген жөн.
Психологтар өзіндік мотивацияның уақыттық факторына орай үш деңгейін
ажыратып көрсетеді:
1. өзіндік мотивацияның жоғарғы деңгейі – шұғыл түрде қандай да бір әрекет жасау
керек болған кезде, соны орындау қажеттілік деңгейі жоғары болады.
2. өзіндік мотивацияның орташа деңгейі – қандай да бір маңызды әрекет орындау
керек болған жағдайда, оны орындау міндетті емес деп қажеттілік деңгейі орташа болады
3. өзіндік мотивацияның төмен деңгейі – адамға қандай да бір іс жасау ұнайды,
бірақ оның эмоциялық ынталануы, орындау қажеттілік деңгейі төмен болады, эмоциялық
қозу жұмылдырылмайды.
Осы заңдылыққа сүйене отырып, уақыттық фактордың іс-әрекетті орындау
басымдылығы критерийіне әсер ететіндігі туралы қорытынды жасауға болады. Ең
маңызды күштерді (өзіндік мотивацияны) барынша жоғары жұмылдыру кезінде іс-әрекет
дер кезінде орындалатын болады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Психология пәні бойынша дәріс материалдары 1 - бет 3

text:
Тұлғаның өзін-өзі реттеу психологиясы (стресс-менеджмент). Стресс түсінігі. Стресс
түрлері. Стресстің даму кезеңдері. Стресстің белгілері. Стресске жауап берудің жеке
стилдері. Стресске тұрақтылық түсінігі.
Қазіргі кезде психологияда эмоция жайындағы ілім және оның теориялық дамуы
жалпы психологияның өзге тақырыптарымен салыстырып қарағанда өзіндік сипаты бар
күрделі
мәселелер
қатарына
жатады.
Эмоцияға арналған тақырыптарға психологияның өзге тақырыптарында арнайы мәселе
ретінде
сөз болмаған, таза натурализм үстемдік туралы мәселелеге тоқталамыз. Бұл
тақырып эмоцияға натуралистік теорияның енуімен психологиядағы бихевиоризм және
мінез-құлық туралы бағыттардың пайда болуымен сабақтас. Осы тұрғыдан іздестірсек
бұрынғы психологиядағы эмоция тақырыбы методологиялық жағынан белгілі бір
жағдайда бихевиоризммен жіптес. Өйткені психологиядағы бихевиористік бағыт бұрынғы
спиртуалистік интроспекциялық психологияға тікелей қарсы шығады.
Біздің өмірімізде болып жатқан әр түрлі өзгерістер эмоциялар мен сезімдердің
қайнар көзі екені мәлім. Тек, бір жағдайдың, бір заттың әр адамға
әрқилы әсер ететін де
кездер болады. Біз олардың кейбіріне тоқталсақ: шөлдегенде ішкен бір стақан су адамның
жанын рахат сезіміне бөлейді. Ал енді шөлдемеген кісіге зорлап ішкізсе, оның бойында
ашу, наразылық сезімін туғызады.
Әрбір адам музыканы тыңдағанда сүйсініп, етжүрегі елжірегенімен, жақсы
сезімдер
құшағында болғанымен, барған концерті тым ұзаққа созылып кетсе, қалжырап,
жалығып кететіні өтірік пе? Жалпы, осы эмоция мен сезім ұғымдарының өзіндік
айырмашылықтары бар. Яғни, эмоция мен сезімнің өзіндік ерекшеліктері бар. Ол адамның
еркімен, ниетімен,
мінезінің ерекшелігімен, талап-тілегімен әр түрлі көріністе, сипатта
анықталады. Олай болса, эмоция мен сезім әлемі өте күрделі, алуан түрлі, таңғажайып
сырларға толы.
Зерттеуші мамандардың пайымдауынша, адамның эмоциясы мен сезімі қоғамдық-
тарихи сипатта болса, жануарлардың эмоциясы биологиялық күйде, тек есте болатын бір
жағдай, адам сезімдеріне лайықты көріністер жануарлар психикасында ұшыраспайды.
Оның сәл ұшқыны сезілгенімен, ол адамның сезімдеріндей нәзік те ұзақ, ұлы емес. Егер
біздер эмоцияны биологиялық жағынан іздестіріп, оның психикалық тіршіліктің тұтас бір
саласы ретінде жойылып бара жатқандығына көз жіберетін
болсақ оңда тікелей
жүргізілген психологиялық тәжірибелер, одан кейінгі тәжірибелік зерттеулер мұндай
ойдың құрғақ сандырақ екенін әшкерелейді.
Эмоция латын сөзі – еmоvега қозу, толқу деген мағына береді. Қуаныш сезімі.
Эмоция организмнің әр түрлі қажетсінулерге қанағаттануына (
ұнамды эмоция
) немесе
қанағаттанбауына (
ұнамсыз эмоция
) байланысты.
Адамның жоғары әлеуметтік
қажетсінулері негізінде пайда болатын тұрақты эмоция. Эмоцияның осы тұрақтылығын
көрсететін жоғары түрі адамның іс-әрекетінің өнімді болуына мүмкіндік туғызады. Оларға
қуаныш, сүйіспеншілік және т.б. эмоциялар жатады. Жағымсыз эмоция адамның іс-
әрекетіне азды-көпті зиян келтіреді. Оларға қорқыныш, қайғы, абыржу, үмітсіздену,
үрейлену және т.с.с. эмоциялар жатады.
Эмоция адамның түрлі органикалық қажеттіліктеріне байланысты оқтын-оқтын
туып
отыратын, кейде шағын, кейде күрделі, ситуациялы көріністері. Мәселен, адам
қуанғаннан немесе қамыққаннан көзіне жас алады, не болмаса бір нәрсеге мәз болып шек
сілесі қатқанша күледі, әрине мұндай жағдайдың ұзаққа созылмайтыны белгілі. Бұл сезім
мен
эмоцияның
бірінші
ерекшелігі.
Сезімдерде
мәнерлі
қозғалыстар
(мимика, пантомимика) жөнді байқалмайды, тұрақты терең әсерлі сезім адам
психологиясындағы басты белгілердің бірі, ал эмоция болса
мәнерлі қозғалыстарға бай
келеді, Эмоцияда мәнерлі қозғалыстар (адамның сырт пішінінен байқалатын ым-
ишаралар) көбірек байқалады. Мұнда адам өзін тек ағза тұрғысынан көрсете алады.
«Эмоция» ұғымының төркіні - «емовера» латын сөзінен, «эмоцион» дейтін француз
сөзінен шыққан. Қазақша мәні – тітіркену, толқу. Эмоция – адам жан дүниесінің сыртқы
және ішкі салдарынан ызалану, қаhарлану, қорқу мен шаттану сияқты жағдайларының
көрініс беруі. Бұл адамдар мен жануарлар дүниесінде көрініс беретін кейіп.
Сонымен, эмоция дегеніміз – адамның
органикалық мұқтаждықтарын
қанағаттандыру не қанағаттандырмауға байланысты туатын психикалық күйлер.
Эмоция бұл
адамның айналасындағы
өмір
шындығына және
өз
басына
деген қатынасы болып табылады. Және оның жүзеге асуына сезімдер әсер етеді.
Эмоция мен сезім жеке үрдістер сипатында болғанымен, белгілі жағдайда біріне-
бірі ұқсас, алайда олардың өзіндік мәндері ерекше және адамның жан дүниесінің әр алуан
ерекшеліктерімен байланысты болады деп қарастырылады.
Қазақ тіліне аударғанда
Достарыңызбен бөлісу:


title: «эмоция» сөзі - Психология пәні бойынша дәріс материалдары 1

text:
өзге тақырыптарымен салыстырып қарағанда өзіндік сипаты бар күрделі мәселелер
қатарына
жатады.
Эмоцияға арналған тақырыптарға психологияның өзге тақырыптарында арнайы мәселе
ретінде сөз болмаған, таза натурализм үстемдік туралы мәселелеге тоқталамыз. Бұл
тақырып эмоцияға натуралистік теорияның енуімен психологиядағы бихевиоризм және
мінез-құлық туралы бағыттардың пайда болуымен сабақтас.
Осы тұрғыдан іздестірсек
бұрынғы психологиядағы эмоция тақырыбы методологиялық жағынан белгілі бір
жағдайда бихевиоризммен жіптес. Өйткені психологиядағы бихевиористік бағыт бұрынғы
спиртуалистік интроспекциялық психологияға тікелей қарсы шығады.
Біздің өмірімізде болып жатқан әр түрлі өзгерістер эмоциялар мен сезімдердің
қайнар көзі екені мәлім. Тек, бір жағдайдың, бір заттың әр адамға әрқилы әсер ететін де
кездер болады. Біз олардың кейбіріне тоқталсақ: шөлдегенде ішкен бір стақан су адамның
жанын рахат сезіміне бөлейді. Ал енді шөлдемеген кісіге зорлап ішкізсе, оның бойында
ашу, наразылық сезімін туғызады.
Әрбір адам музыканы тыңдағанда сүйсініп, етжүрегі елжірегенімен, жақсы
сезімдер
құшағында болғанымен, барған концерті тым ұзаққа созылып кетсе, қалжырап,
жалығып кететіні өтірік пе? Жалпы, осы эмоция мен сезім ұғымдарының өзіндік
айырмашылықтары бар. Яғни, эмоция мен сезімнің өзіндік ерекшеліктері бар. Ол адамның
еркімен, ниетімен, мінезінің ерекшелігімен, талап-тілегімен әр түрлі көріністе, сипатта
анықталады.
Олай болса, эмоция мен сезім әлемі өте күрделі, алуан түрлі, таңғажайып
сырларға толы.
Зерттеуші мамандардың пайымдауынша, адамның эмоциясы мен сезімі қоғамдық-
тарихи сипатта болса, жануарлардың эмоциясы биологиялық күйде, тек есте болатын бір
жағдай, адам сезімдеріне лайықты көріністер жануарлар психикасында ұшыраспайды.
Оның сәл ұшқыны сезілгенімен, ол адамның сезімдеріндей нәзік те ұзақ, ұлы емес. Егер
біздер эмоцияны биологиялық жағынан іздестіріп, оның психикалық тіршіліктің тұтас бір
саласы ретінде жойылып бара жатқандығына көз жіберетін болсақ оңда тікелей
жүргізілген психологиялық тәжірибелер, одан кейінгі тәжірибелік зерттеулер мұндай
ойдың құрғақ сандырақ екенін әшкерелейді.
Эмоция латын сөзі – еmоvега қозу, толқу деген мағына береді. Қуаныш сезімі.
Эмоция организмнің әр түрлі қажетсінулерге қанағаттануына (
ұнамды эмоция
) немесе
қанағаттанбауына (
ұнамсыз эмоция
) байланысты. Адамның жоғары әлеуметтік
қажетсінулері негізінде пайда болатын тұрақты эмоция.
Эмоцияның осы тұрақтылығын
көрсететін жоғары түрі адамның іс-әрекетінің өнімді болуына мүмкіндік туғызады. Оларға
қуаныш, сүйіспеншілік және т.б. эмоциялар жатады. Жағымсыз эмоция адамның іс-
әрекетіне азды-көпті зиян келтіреді. Оларға қорқыныш, қайғы, абыржу, үмітсіздену,
үрейлену және т.с.с. эмоциялар жатады.
Эмоция адамның түрлі органикалық қажеттіліктеріне байланысты оқтын-оқтын
туып отыратын, кейде шағын, кейде күрделі, ситуациялы көріністері. Мәселен, адам
қуанғаннан немесе қамыққаннан көзіне жас алады, не болмаса бір нәрсеге мәз болып шек
сілесі қатқанша күледі, әрине мұндай жағдайдың ұзаққа созылмайтыны белгілі. Бұл сезім
мен
эмоцияның
бірінші
ерекшелігі.
Сезімдерде
мәнерлі
қозғалыстар
(мимика, пантомимика) жөнді байқалмайды, тұрақты терең әсерлі сезім адам
психологиясындағы
басты белгілердің бірі, ал эмоция болса мәнерлі қозғалыстарға бай
келеді, Эмоцияда мәнерлі қозғалыстар (адамның сырт пішінінен байқалатын ым-
ишаралар) көбірек байқалады. Мұнда адам өзін тек ағза тұрғысынан көрсете алады.
«Эмоция» ұғымының төркіні - «емовера» латын сөзінен, «эмоцион» дейтін француз
сөзінен шыққан. Қазақша мәні – тітіркену, толқу. Эмоция – адам жан дүниесінің сыртқы
және ішкі салдарынан ызалану, қаhарлану, қорқу мен шаттану сияқты жағдайларының
көрініс беруі. Бұл адамдар мен жануарлар дүниесінде көрініс беретін кейіп.
Сонымен, эмоция дегеніміз – адамның органикалық мұқтаждықтарын
қанағаттандыру не қанағаттандырмауға байланысты туатын психикалық күйлер.


text:
бұрынғы психологиядағы эмоция тақырыбы методологиялық жағынан белгілі бір
жағдайда бихевиоризммен жіптес. Өйткені психологиядағы бихевиористік бағыт бұрынғы
спиртуалистік интроспекциялық психологияға тікелей қарсы шығады.
Біздің өмірімізде болып жатқан әр түрлі өзгерістер эмоциялар мен сезімдердің
қайнар көзі екені мәлім. Тек, бір жағдайдың, бір заттың әр адамға әрқилы әсер ететін де
кездер болады. Біз олардың кейбіріне тоқталсақ: шөлдегенде ішкен бір стақан су адамның
жанын рахат сезіміне бөлейді. Ал енді шөлдемеген кісіге зорлап ішкізсе, оның бойында
ашу, наразылық сезімін туғызады.
Әрбір адам музыканы тыңдағанда сүйсініп, етжүрегі елжірегенімен, жақсы
сезімдер
құшағында болғанымен, барған концерті тым ұзаққа созылып кетсе, қалжырап,
жалығып кететіні өтірік пе? Жалпы, осы эмоция мен сезім ұғымдарының өзіндік
айырмашылықтары бар. Яғни, эмоция мен сезімнің өзіндік ерекшеліктері бар. Ол адамның
еркімен, ниетімен, мінезінің ерекшелігімен, талап-тілегімен әр түрлі көріністе, сипатта
анықталады.
Олай болса, эмоция мен сезім әлемі өте күрделі, алуан түрлі, таңғажайып
сырларға толы.
Зерттеуші мамандардың пайымдауынша, адамның эмоциясы мен сезімі қоғамдық-
тарихи сипатта болса, жануарлардың эмоциясы биологиялық күйде, тек есте болатын бір
жағдай, адам сезімдеріне лайықты көріністер жануарлар психикасында ұшыраспайды.
Оның сәл ұшқыны сезілгенімен, ол адамның сезімдеріндей нәзік те ұзақ, ұлы емес. Егер
біздер эмоцияны биологиялық жағынан іздестіріп, оның психикалық тіршіліктің тұтас бір
саласы ретінде жойылып бара жатқандығына көз жіберетін болсақ оңда тікелей
жүргізілген психологиялық тәжірибелер, одан кейінгі тәжірибелік зерттеулер мұндай
ойдың құрғақ сандырақ екенін әшкерелейді.
Эмоция латын сөзі – еmоvега қозу, толқу деген мағына береді. Қуаныш сезімі.
Эмоция организмнің әр түрлі қажетсінулерге қанағаттануына (
ұнамды эмоция
) немесе
қанағаттанбауына (
ұнамсыз эмоция
) байланысты. Адамның жоғары әлеуметтік
қажетсінулері негізінде пайда болатын тұрақты эмоция.
Эмоцияның осы тұрақтылығын
көрсететін жоғары түрі адамның іс-әрекетінің өнімді болуына мүмкіндік туғызады. Оларға
қуаныш, сүйіспеншілік және т.б. эмоциялар жатады. Жағымсыз эмоция адамның іс-
әрекетіне азды-көпті зиян келтіреді. Оларға қорқыныш, қайғы, абыржу, үмітсіздену,
үрейлену және т.с.с. эмоциялар жатады.
Эмоция адамның түрлі органикалық қажеттіліктеріне байланысты оқтын-оқтын
туып отыратын, кейде шағын, кейде күрделі, ситуациялы көріністері. Мәселен, адам
қуанғаннан немесе қамыққаннан көзіне жас алады, не болмаса бір нәрсеге мәз болып шек
сілесі қатқанша күледі, әрине мұндай жағдайдың ұзаққа созылмайтыны белгілі. Бұл сезім
мен
эмоцияның
бірінші
ерекшелігі.
Сезімдерде
мәнерлі
қозғалыстар
(мимика, пантомимика) жөнді байқалмайды, тұрақты терең әсерлі сезім адам
психологиясындағы
басты белгілердің бірі, ал эмоция болса мәнерлі қозғалыстарға бай
келеді, Эмоцияда мәнерлі қозғалыстар (адамның сырт пішінінен байқалатын ым-
ишаралар) көбірек байқалады. Мұнда адам өзін тек ағза тұрғысынан көрсете алады.
«Эмоция» ұғымының төркіні - «емовера» латын сөзінен, «эмоцион» дейтін француз
сөзінен шыққан. Қазақша мәні – тітіркену, толқу. Эмоция – адам жан дүниесінің сыртқы
және ішкі салдарынан ызалану, қаhарлану, қорқу мен шаттану сияқты жағдайларының
көрініс беруі. Бұл адамдар мен жануарлар дүниесінде көрініс беретін кейіп.
Сонымен, эмоция дегеніміз – адамның органикалық мұқтаждықтарын
қанағаттандыру не қанағаттандырмауға байланысты туатын психикалық күйлер.
Эмоция бұл
адамның айналасындағы
өмір
шындығына және
өз
басына
деген қатынасы болып табылады. Және оның жүзеге асуына сезімдер әсер етеді.
Эмоция мен сезім жеке үрдістер сипатында болғанымен,
белгілі жағдайда біріне-
бірі ұқсас, алайда олардың өзіндік мәндері ерекше және адамның жан дүниесінің әр алуан
ерекшеліктерімен байланысты болады деп қарастырылады.


text:
«эмоция» сөзі – ол жан-дүниенің қозғалысы, жан-
дүниенің қобалжуы. Адамның эмоциялары оның мінез құлқында ерекше рөл атқарады.
Эмоциялар мынадай қызметтер атқарады:
Эмоцияның жағымсыз бағалау рөлі – адамның оқиғаға адамның түрлі әсерінің
болу мүмкіндігін білдіреді.
Эмоцияның басқарушы рөлі – Адамды қоршаған шындықты және қандай да бір
оқиғаға қатынасын бейнелеуден басқа, адамның мінез-құлқын басқаруда эмоция маңызды
рөл атқарады.
Эмоцияның қорғаныс қызметі – адамға төнген шынайы немесе жалған қауіп
туралы ақпарат береді. Бұл қызметі қорқыныштың туындауымен тығыз байланысты.
Эмоцияның сигналдық қызметі – сыртқы көрініс арқылы адамның басқа адамға
жай күйін хабарлауы. Академик П.К. Анохин адам мен жануарлардың мінез-құлқын
бекітуде эмоцияларды маңызды деп көрсетеді. Эмоциялық әсерленулер эволюцияда тетік
ретінде бекітілген, ол өмірлік дәрістерді оптималдық шекте ұстайды және өмірлік маңызы
бар факторлардың жетіспеушілігінің немесе артықшылығының алдын алады деген
көзқараста болды.
Тұлғаның эмоционалды сферасының зерттелуі психологиялық-педагогикалық
тұрғыда аса маңызды. Себебі оқу тәрбие арқылы тұлға білім, іскерлік, дағдыны меңгеріп
қана қоймайды, сонымен қатар айналадағы шындыққа, адамдарға деген эмоционалдық
қатынастарды қалыптастыру мүмкіндігі туады.
В.К. Вилюнас эмоцияларды жеке психикалық үрдістер ретінде емес, тұлғаның
қызметінің көрінісі ретінде қарастырды. Ол эмоционалды құбылыс бейнелеуші мазмұннан
және эмоционалды күйзелістен тұрады деп санады.
Л.С. Выготский өз зерттеулері арқылы эмоциялардың теориялық мәселелерін
қарастырған. Оның көзқарасы бойынша эмоциялар ағзаны белсенділікке ынталандырып,
оның қоршаған ортамен өзара қатынасын реттейді.
Э. Клапаред эмоция туралы дамыған бала мен қалыпты жағдайдан ауытқыған
баланы ересек адамдармен салыстыра отырып, арнайы тәжірибе арқылы зерттеді. Ол
эмоция мен сезім жеке процестер сипатында болғанымен, белгілі жағдайда біріне-бірі
ұқсас, алайда олардың өзіндік мәндері ерекше деген көзқараста болды. Эмоция адамның
жан дүниесінің әр алуан ерекшеліктерімен байланысты болатындығын да қарастырды.
З. Фрейд қалыпты дамыған бала мен жүйке ауруына ұшыраған баланың
эмоцияларын ересек адамдардың тіршілігімен салыстыра отырып, зерттеуге мамандардың
үнемі көңіл аударып отыратындарына назар аударды.
Расында, эмоцияның адам өмірінде маңызы зор. Олай дейтін себеп, біріншіден,
эмоция – бұл қозғалыс! Эмоциялық күй адамды іс-әрекеттерге шабыттандырып, тиісті
нәтижелерге жеткізеді немесе көңіл-күйін жабырқатып, іс-әрекетін бейбірекетсіздікке
ұшыратады. Эмоция адамның есте сақтау процесімен де тығыз байланысты. Біздің алған
барлық әсерлеріміз, яғни белгілі бір сезіммен қабылдасақ, есімізде жақсы қалса, онда
өткендерді еске алудың өзі де бізде қандайда бір сезім туғызады.


title: Психология пәні бойынша дәріс материалдары 1 - бет 7

text:
психикалық процестер мен күйлер ағысы қарқындығының жылдамдығының ырғағының
жиынтығы. Темперамент дегеніміз психикалық процестердің өтуінің динамикалық
ерекшеліктерін
және адам мінез-құлқын, олардың күшін, жылдамдығын, пайда болуын,
тоқталуы мен өзгерісін сипаттайтын қасиеттер жиынтығы.
Темперамент – нерв жүйесінің тума қасиеттерінен туындайтын адамның жеке
өзгешеліктерінің бірі. Ол адамның эмоциялық қозғыштығынан, қимыл-қозғалысынан,
жалпы белсенділігінен жақсы байқалады.
Темперамент – организмнің физиологиялық өзгешеліктерімен, әсіресе жоғары нерв
қызметінің тума қасиеттерімен шарттас психикалық құбылыс. Темперамент адамның
жалпы қозғалысынан да (мәселен,
біреулер шапшаң қозғалады, тез қимылдайды, енді
біреулер жай қимылдап, асықпай істейді), психиканың күші мен тереңдігінен де (мәселен,
біреу өжет, алғыр болса, екінші біреу керісінше, сылбыр, жігерсіз болады), адамның
көңіл-күйінің ерекшеліктерінен де (салмақты, тұрақты, жеңіл, тұрақсыз, т.б.) эмоция
сезімдерінен де (біреу сабырлы, екінші біреу күйгелек, т.б.) жақсы байқалып отырады.
Темперамент туралы алғашқы ой-пікірлер ғылымда
өте ерте кездің өзінде-ақ
айтыла басталады. Ежелгі Грецияның белгілі ғалымы, дәрігер Гиппократтың (б. э. д. 460-
356) еңбектерінде бұл жөнінде біраз пікірлер айтылған. Гиппократ өзінің дәрігерлік
тәжірибесінде адамдардың қимыл-әрекеттерінің бірдей еместігін, олардың жүріс-
тұрысына, психикалық әрекеттерінің ағысы да, көңіл күйінің барысы да әртүрлі екендігін
байқап, бұлардың не себептен осылайша болғандығына ерекше назар аударған.
Гиппократтың ойынша, әр түрлі темпераменттер адамдар мен жануарлардың денесіндегі
төрт түрлі сұйық заттарға байланысты болмақ. Олар: денені жылытып тұратын – қан,
денені салқындататын тұратын – шырын (слизь), денені құрғататын тұратын – бауырдағы
сары өт және оған дымқылдық беретін қара өт (талақ). Осы төрт түрлі сұйықтың,
араласуының пропорциясын грекше «красис» деп атаған. Ал латын тілінде бұл терминді
темпераментум деп атап кеткен. Ол біздің заманымызға дейін жеткен темперамент
атауларын белгіледі, яғни Гиппократтың тұжырымы ғылыми тұрғыда дәйекті болмаса да,
оның енгізген терминдері әлі күнге дейін қолданысқа ие: сангвиник (sangius – қан),
флегматик (phlegma – шырыш), холерик (chole - өт), меланхолик (melaschole – запыран).
Гиппократ
және
оның
шәкірттері
адамдағы
темпераменттердің әр
түрлілігі организмдегі осы төрт түрлі сұйық заттың бір-бірінен аз-көптігіне байланысты
деп түсінген. Мәселен, организмде қанның пропорциясы артық болса, ол сангвиникалық
(латынша «сангиус» - қан), ал шырын басым болса (грекше «флегма» - шырын),
флегматик
темперамент деп; ал организмде қара өт басым болса, меланхолик (грекше
«мелай - нехоле» - қара өт), организмде сары өт басым болса, холерик (грекше «холе» - өт)
темпераменті деп аталады.
Осы психологиялық тағылымды арқау ете отырып, ежелгі дүние дәрігері Клавдий
Гален (129-199) алғашқы рет темперамент түрлеріне ғылымдық сипатқа жақын іліммен
түсініктеме берді. Гален темперамент түрін жоғарыда аталған шырындырдың бірінің
басымдылығымен байланыстырды.
Гален ендірген бұл ғажайып жаңалық кейінгі жүзжылдықтар желісінде көптеген
ғалымдар ізденісіне күшті ықпалын тигізді. Рим дәрігері Гален темпераменттің санын он
үшке жеткізді. Гален организмде жылылық неғұрлым басым,
адамның темпераменті
күшті болатынын, денесі салқын болса, темпераменті баяулайтынын айтты.
Орта ғасырдағы ғалымдар темпераментті организмдегі химиялық заттардың
құрамына байланысты түсіндіруге тырысты. Кейіннен темперамент организмнің түрліше
физиологиялық өзгешеліктеріне, атап айтқанда, қан жолы жүйесінің құрылысына, зат
алмасуға, ішкі серкеция бездеріне т.б. байланысты деген пікірлер де тарады.
Неміс
философы И. Кант (1724-1804) өзінің «Антропология» деген еңбегінде темпераменттің
төрт түрі туралы толық психологиялық сипаттама берді. Бірақ, ол темперамент пен мінез
ұғымдарын бір-біріне балама ретінде (бұлай деп ұғыну қате) қарастырды.
Темперамент туралы теориялар ХІХ ғасырдың аяқ кезінде де кең өріс алады.
Мәселен, неміс анатомы Гейне темпераменттердің түрліше болуы жүйке тонусына
байланысты десе, орыс антропологы Н.Л. Зеланд (1833-1902) ми қабықшасындағы
молекулярлық қозғалыстың жылдамдығы мен біркелкілігіне байланысты деді.
Көрнекті орыс
педагогы
П.Ф.
Лесгафт
(1837-1909)
темпераменттерді
қан сауыттарының жуандығы мен кеңдігіне байланысты деп тұжырымдады. Оның айтуы
бойынша қан тамырлары неғұрлым кең болса, қан сұйықтығының қозғалысы соғұрлым
баяу болады, олай болса адамның жүріс-тұрысы да, сөйлеген сөздері де, қимыл әрекеттері
де баяу болады. Ал егер, қан сауыты неғұрлым тар болса, қан сұйықтығының қозғалысы
соғұрлым жылдам болады, соған сәйкес, оның жүріс-тұрысы да жылдам болады.
Қазіргі кезде темперамент анықтамасы нақты ғылыми тұрғыда дәйектеліп, жүйке
жүйесінің тума қасиеттері ретінде түсіндіріледі.
Темпераменттің негізгі қасиеттері: сензитивтілік (сезімталдық),
реактивтілік,
белсенділік, ригидтік, икемділік, эмоциялық қозу, экстраверсия-интроверсия.
Сензитивтілік (сезімталдық) - бұл жоғары сезімталдықтан тұратын адамға тән
ерекшелігі. Сензитивті адамдарға икемділік, тұйықтық, жоғары мазасыздану, қорқу, жаңа,
кейде кешендері олқылықтың талаптануының төмен деңгейі және т. б. тән. Реактивтілік –
бірдей күштің сыртқы немесе ішкі әсерлеріне реакциялардың еріксіз болу дәрежесі.
Белсенділік – сыртқы ортаға әсер ету кезіндегі адамның энергиялық дәрежесі және
мақсатқа жету жолындағы кедергілерді еңсеру.
Реактивтілік пен белсенділіктің арақатынасы адамның қызметі көбінесе кездейсоқ
сыртқы немесе ішкі жағдайларға тәуелді: (көңіл-күй, тілек, кездейсоқ оқиғаларға) немесе
адамның мақсаттарына, ниеттеріне, ұмтылыстарына,
нанымдарына байланысты
анықталады.
Реакциялар қарқыны әртүрлі психикалық реакциялар мен процестердің жүру
жылдамдығынан: қозғалыс жылдамдығынан, сөйлеу қарқынынан, тапқырлықтан, есте
сақтау жылдамдығынан, ақыл жылдамдығынан көрінеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Психология пәні бойынша дәріс материалдары 1 - бет 8

text:
жеке шешім қабылдау үшін өз жауапкершілігін арттыру сынды маманның ұстанымдары
мен сенімінің маңыздылығын арттыру үшін объективті алғышарттар жасалады.
Кәсіби бағдар мен кәсіби іс-әрекетке деген сенім жұмысқа алғаш кіретін адамдарға
да, жұмыстан айырылған адамдарға да қатысты. Жұмыссыздықтың бастапқы сатыларында
жұмыссыздарға
кандидаттарды ерте анықтау, еңбек әрекетіне бейімдеу, сондай-ақ тез
жұмысқа орналасуға мүмкіндігі бар адамдарға уақтылы көмек көрсету де кәсіби
маманның сенімі мен бағдарына едәуір әсер етеді.
Кәсіби бағдар мамандық таңдауға ықпал ететін жеке қабілеттері мен бейімділігін,
өзіндік мүмкіндіктерін қамтамасыз ететін іс-шаралармен айқындалады. Кәсіптік бағдар
төрт кезеңді қамтиды:
1) кәсіптік білім беру;
2) кәсіптік тәрбие;
3) кәсіби кеңес беру;
4) жеке тұлғаның кәсіби дамуы және кәсіби мансапты қолдау.
Кәсіптік білім беру – бұл оқу орындарының оқушылары мен түлектерін қазіргі
заманғы еңбек қызметінің түрлерімен, әртүрлі кәсіби
мамандардың әлеуметтік-
экономикалық және психофизиологиялық ерекшеліктерімен, кәсіби-біліктіліктің өсуі мен
кәсіби өзін-өзі жетілдіру мүмкіндіктерімен таныстыру. Кәсіптік білім беру жағдайында
жастардың бойында олардың әлеуметтік-экономикалық қажеттіліктері мен өздерінің
психофизиологиялық мүмкіндіктерін ұғынуына негіз болып табылатын мотивациялық
кәсіби ниеттері қалыптасады.
Кәсіби іс-әрекетті психологиялық қамтамасыз ету обьективтік пәндік аймақ
жүйесін көрсетеді. Қазіргі таңда бұл аймаққа әлсіз және бір-бірімен нашар байланысатын
категориялар жатқызылады. Соның ішінде ”психологиялық қасиет”, “психологиялық
дайындық”, “психологиялық тұрақтылық”, “ психологиялық күй”, “психологиялық
мүмкіндік” және т.б.
Кәсіби іс-әрекетті психологиялық қамтамасыз ету қызметкерлердің психологиялық
мүмкіндігі немесе шындыққа жақын психологиялық ресурсы ретінде жүзеге асады.Жеке
тұлғаның кәсіби дамуы және кәсіби мансабының өсуі барысында мамандықты ауыстыру
немесе кәсіби қайта даярлау әрекеттері де жүзеге асады.
Кәсіби маманның сенімі мен бағдарының психологиялық аспектісі ретінде бірнеше
фактілерді қарастыруға болады.
–
кәсіби іріктеу – психологиялық, психофизиологиялық және медициналық
диагностика
нәтижелері негізінде, олардың психофизиологиялық, физиологиялық
ерекшеліктеріне сәйкес келетін кәсіптік қызметінің ықтимал бағыттарын ескере отырып,
оқу орындарының оқушылары мен түлектеріне ұсыныстар;
–
кәсіби іріктеу – адамның нормативтік талаптарға сәйкес нақты кәсіпке
(лауазымға, жұмыс орнына) кәсіби жарамдылығын анықтау;
–
кәсіптік, өндірістік және әлеуметтік бейімдеу – қызметкердің кәсіби
қалыптасуына, оның тиісті әлеуметтік
және кәсіптік қасиеттерін, белсенді
шығармашылық еңбекке деген ұстанымдары мен қажеттіліктерін қалыптастыруға,
кәсібиліктің жоғары деңгейіне жетуге ықпал ететін шаралар жүйесі.
Кәсіби
бағдарлауды
жүргізу
үшін
кәсіптің
әлеуметтік-экономикалық
сипаттамаларына ие болу керек, кәсіптің даму перспективасын, кәсіптің таралу ауданын,
кәсіп бойынша табыс деңгейін, біліктілікті алу жолдарын және кәсіби мансабының
перспективаларын, сондай-ақ еңбек нарығының ерекшеліктерін білу қажет.
Л.М. Митина кәсіби іс-әрекеттің калыптасуының екі моделін бөліп көрсетті.
1. Бейімділік (адаптивті) моделі - адам сана-сезімінде кәсіби еңбектің сыртқы
жағдайларға
тәуелді
болу
тенденциясы
кәсіби
міндеттер,
ережелер, нормаларды шешу алгоритмдерінің орындалуы түрінде басым
болады.
2. Кәсіби даму – тұлғаның қалыптасқан практика шектерінің шығуы, өз іс-әрекетін
практикалық қалыптасу затына айналдыру және сол аркылы өзінің кәсіби мүмкіндіктерінің
шектерін жеңе алу қабілеттіліктермен сипатталады.
Мамандардың
кәсіби қалыптасуы көбінесе, сыртқы әсерлерге байланысты.
Бірақ оны сыртқы жағдайлар мен шарттардан шығаруға болмайды. Себебі, олар
адамның өмірлік тәжірбиесі, индивидуалды психикалык ерекшеліктері мен психикалық
қорына да сүйенеді. Бұл мағынада сыртқы әсерлер тұлғаның психикалык ерекшелігі,
оның әлеуметтік және кәсіби тәжірибесі жататын ішкі шарттарға байланатын болып
келеді.
Кәсіби қалыптасу адам өмірінің ұзақ кезеңін қамтиды (35-40 жыл). Осы уақыт
аралығында өмірлік және кәсіби жоспарлар өзгереді, әлеуметтік жағдайлар мен
жетекші іс-әрекет ауысады, тұлға құрылымының қайта құрылуы жүреді. Осыған
байланысты кәсіби қалыптасудың үздіксіз процесінде кезеңдердің
бөліну критерийлері
туралы сұрак пайда болады.
Тұлғаның кәсіби қалыптасу мәселесін терең зерттеген Кеңестік психологтардің
бірі Т.В. Кудрявцев тұлғаның мамандыққа қатынасы мен іс-әрекеттің орындалу деңгейін
кезеңдерге бөліп қарастырады. Ол кезеңдердің төрт түрін бөліп көрсетті:
1.
Кәсіби ниет, (ой) оның пайда болуы мен қалыптасуы;
2.
Кәсіби білім беру және кәсіби іс-әрекетке дайындық;
3.
Мамандыққа кірісу, оны белсенді меңгеру және өндіріс
ұжымнан өз орнын табу;
4.
Кәсіби еңбекте тұлғаның толық жүзеге асуы.
Е.А. Климов кәсіби бағдарланудың төмендегідей кезеңдерін қарастырады:
–
Оптация кезеңі (12-17 жас) - кәсіби жолын саналы түрде таңдауға дайындық;
–
Кәсіби дайындық кезеңі (15-23 жас) - болашақ кәсіби іс-әрекет
икемділігіне үйрену, кажетті кәсіби білім
алу;
–
Кәсіпқойдың даму кезеңі (23 жастан бастап зейнеткерлікке дейін)
-
кәсіби
қауымдастықтардағы
тұлға-аралық
қарым-қатынас
жүйесіне
кіру
және іс-әрекет субьектісінің әрі карай дамуы.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Психология пәні бойынша дәріс материалдары 1 - бет 9

text:
дамып жетілу жолындағы күрделі қиындықтарды жеңуге тура келеді. Бұл сынақ бойынша
адамның ешкіммен қарым-қатынас жасауына тыйым салынып, оны 10 тәулік бойы елсіз
даланың үңгірінде тіршілік етуге баулитын көрінеді. Бұл жапон тілінде
«
Моритао»
делініп, адам өзімен-өзі тілдесуге де тыйым салынатын көрінеді. Мұндай жағдайда
адамның рухани дамуы тежеліп, жалғыздық тіршіліктің ащы дәмін тататын болады.
Тыйым салынған жағдайдан босанған адам ауыр халден құтылғандай күй кешіп,
кез-келген адаммен сөйлесіп, тілдескенде одан орасан зор ләззат алып, жан дүниесі
рахаттанғандай болып, бойындағы күш-қуаты артатын көрінеді. Бұл жайттардан біздер
адамның кез-келген іс-әрекетінде тілдесіп сөйлеу, қарым-қатынас жасаудың шешуші
маңызы бар әрекет екендігін тереңірек ұғынамыз. Егер адамдар өзара сөйлесіп, қарым-
қатынас жасамаса, онда оның өмір тіршілігінің мән-мазмұны да болмас еді
Қарым-қатынастың жалпы сипаттамаларын, ары қарай осы позиция тұрғысынан
үйренушілер мен үйретушілердің (мұғалім мен окушылардың, оқытушы мен
студенттердің) қарым-қатынасын сипаттайтындай етіп қарастырайық.
Тілдік қарым-қатынас процесінің формалды жағы А.А. Холодович суреттеген
тілдік мінез-құлық типологиясының негізінде сапатталынуы мүмкін. Ол тілдік акттің
сәйкестендірілуінің бес бинарлық белгілерін ұсынды: білдіру кұралы, коммуникативтілік,
бағдарланғандық, квантификативтілік, контактілік. Мысалға, «білдіру кұралы» белгісі
бойынша, қарым-қатынас дыбыстық немесе жазбаша болуы мүмкін. «коммуникативтілік»
белгісімен автор серіктің болу немесе болмауын белгілейді және де бар болған жағдайда -
не тікелей (мысалы, диалог), не жанама коммуникативтілікті белгілейді - делдал арқылы,
үшінші адам арқылы (мысалы аудару). «Бағдарланғандық» не ауыспалылықты (біреу
сөйлейді, басқасы (басқалары) тындайды), не өзаралық (екі әңгімелесуші кезек-кезек
сөйлейді және тыңдайды). «Квантификативтілік» тындаушылар санын (біреу - көп) және
қабылдаушы жақ сипатын анықтайды. А.А. Брудный терминологиясы бойынша осыған
байланысты қарым-қатынастың екі түрін ажыратады: аксиалды және ретиалды (желілік).
«Контактілік» белгісімен көз алдында әңгімелесушінің болуын не жоғын белгілейді.
Аталған белгілердің үйлесімі бойынша, теоретикалық түрде тілдік қарым-қатынастың 32
түрі болуы мүмкін. Осы тұжырымдама терминінде педагогикалық қарым-қатынас
көпшілігінде дыбыстық, тікелей, контактілі, ауыспалы (ол өзара болуы керек), бұқаралық
және ақсиалды-ретиалды ретінде сипатталуы мүмкін.
Достарыңызбен бөлісу:


Психология пәні бойынша дәріс материалдары
1.1
Психологияға кіріспе
Психология ғылым ретінде. Адам туралы ғылымдар жүйесіндегі
психологияның орны және міндеттері. Заманауи тұлғаның қалыптасуы мен
қоғамдық сананы жаңғырту жағдайындағы психология мен психологиялық
білімдердің мәні. Психологияның әдістері мен әдістемелері. Психология тиімді өмір
сүру факторы ретінде (бизнес, спорт, денсаулық сақтау, жарнама психологиясы
және т.б.).
Психология (гр. psyche – жан, logos – сөз, түсінік, ілім) ғылымының теориялық
бастауларын білімнің жеке саласы ретінде біз ежелгі грек философиясынан екі мың
жылдан астам уақыт бұрын табамыз. Аристотель "жан туралы" трактатында алғаш рет
жан мен тірі дененің бөлінбейтіндігі туралы идеяны ұсынды. Ол тірі тіршілік иелерінің
ақылға қонымды және ақылға қонымсыз әрекеттерін бөліп көресетеді. Ақылға қонымсыз
немесе ақылсыз бөлігі өсімдік (вегетативті) және жануарларға тән деп көрсетеді.
Ақылға қонымды бөліктерде: сезім, жады, ерік, түсінік, ақыл қасиеттерінің өз
деңгейлері бар. 1590 жылы Рудольф Гоклениус "Психология" терминін алғаш рет жан
туралы ғылымды белгілеу үшін өзінің еңбегін «Психология» деп атауда қолданды.
"Психология терминін адамның жетілуі туралы, жаны туралы және ең алдымен оның
пайда болуы туралы" деп пайдаланды. Христиан Вольфтың жұмысы пайда болғаннан
кейін, "Эмпирикалық психология" және "рационалды психология" деп аталатын
психология бойынша алғашқы оқулықтар пайда болды. Адам психикасының
эксперименталды, қатаң ғылыми зерттеулері неміс ғалымы Вильгельм Вундттың алғашқы
эксперименталды психологиялық зертхана құрған кезде 150 жыл бұрын басталды. Осы
уақыттан бастап психология тарихта дербес эксперименталды ғылым ретінде қабылданды.
Психология дамуының негізгі кезеңдерін атап көрсетер болсақ, психология
объектісін, пәні мен мақсаттарын түсіну оның тарихи дамуы барысында өзгеріп
отырғанын айта кеткен жөн. .
I кезең – психология «Жан» туралы ғылым ретінде. Көптеген ғасырлар бойы,
ежелгі Грециядан бастап, Орта ғасыр мен қайта өрлеу дәуірін қоса алғанда, жан
философтар мен діни ұстанымдардың мәні болып табылады, сондықтан осы даму
кезеңінде психологиялық білімнің мәні, зерттеу пәні жанның түсінігі болып табылады.
II кезең - (XVII ғ.бастап) психология «Сана» туралы ғылым ретінде. "Жан" ұғымы
"сана" ұғымына айналды. Адам санасын қалыптастыру жолдары, әлем мен өзін тану
процестері - осы кезеңдегі психологияның негізгі ғылыми мәселесі болып табылады.
III кезең - (XX ғ.) психология «Мінез-құлық» туралы ғылым ретінде.
Психологияның міндеті - адамның сыртқы бақылаудағы реакцияларын, әрекеттерін тіркеу
мен талдаудың объективті әдістерін пайдалана отырып, эксперимент жүргізу және
адамның мінез- құлқын, реакцияларын бақылау жүзеге асты.
IV кезең - (қазіргі заманғы) психология «Психиканың» объективті заңдылықтарын,
көріністері мен механизмдерін зерттейтін ғылым ретінде. Қазіргі кезеңде психологияның
зерттеу пәні – психиканың табиғи құбылысы, оның жеке жағдайы, адам мен жануар
психикасы болып табылады.
Психологияның негізгі объектісі
- дене, биологиялық және әлеуметтік әлеммен
қарым-қатынас жасайтын, іс-әрекет, таным, қарым-қатынас субъектісі ретінде әрекет
ететін субъект ретіндегі адамның психикасы. Психология адамның өзі түсінетін немесе
түсінбейтін субъективті (жан) құбылыстардың, процестер мен жағдайлардың ішкі әлемін,
сондай-ақ оның мінез-құлқын зерттейді. Осылайша, бүгінгі таңда психологияны мінез-
құлықты және ішкі психикалық үдерістерді ғылыми зерттеу ретінде, сондай-ақ
психологиялық алған білімді іс жүзінде қолдану ретінде анықтауға болады.
Психология ғылымының негізгі міндеттері:
психикалық құбылыстардың мәнін және олардың заңдылықтарын түсінуді оқып-
үйрену;
психикалық құбылыстарды басқаруды үйрену;
психологиядан алған білімдерін практиканың әр түрлі салаларында адамдардың
қызметінің тиімділігін арттыру үшін, сондай-ақ олардың күнделікті өмірінде адамдардың
психикалық денсаулығын, қанағаттануы мен адамзат бақытын арттыру мақсатында
пайдалану.
Психологияның жеке ғылым ретінде қалыптасқан уақыты ХІХ ғасырдың екінші
жартысынан басталатын әр түрлі мақсаттағы зерттеулер әр түрлі зерттеу әдістерін
пайдаланатын өзара ауыспалы теориялардың үздіксіз күресіне ұласты. Сананың
құрылымының, мазмұнының және белсенділік деңгейінің әр түрлі сипатталуы –
интероспективтік психология шеңберіндегі теориялар арасындағы негізгі айырмашылық
болып саналады. Осы тұрғыдан идеалистік сана психологиясы өз зерттеулеріне 5 бағытты
қарастырады:
сана элементтер теориясы, негізін салғандар В.Вундт және Э.Титченер;
саналық әрекеттер психологиясы, Ф.Брентаноның есімімен байланысты;
саналық ағым теориясы, У. Джемс негізін салған;
дербес құрылым психологиясы, гештальтпсихология;
Дительдің сипаттамалық психологиясы.
Осы кезде психологияда эксперименттік әдістің болуына қарамастан, бұл
теориялардың бәріне тән ерекшелік – психикалық құбылыстардың мәнін түсіндіру емес,
тек қана суреттеп сипаттау болды. 1879 жылы В. Вундт Лейпцигте алғашқы
экспериментальды лабораторияны ұйымдастырды. Сана психологиясын экспериментті
зерттеу мүмкіндігі ашылды.
Психология сан-салалы ғылым. Қазірде оның 40-қа жуық саласы бар. XIX
ғасырдың екінші жартысына дейін психология философия ғылымының бір саласы болып
келіп, жаратылыстану, медицина, әдебиеттану ғылымдарымен де сабақтасып, байланысып
жатты. Психологияның қоғамдық ғылымдармен тарих, әдебиет, лингвистика, география,
антропология, өнер ғылымдарымен де байланысы зор. Адам психологиясын жақсы
білмейінше, оларға әсер етіп, жігерін қозғап, жүрек сезімдерін толғандыратын, көркем
шығармалар туындату мүмкін емес деген.
XIX ғасырдың екінші жартысынан басталған, психологияның жеке ғылымға
айналуына, оның табиғи біліммен бірлесуі себеп болды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Шығармашылық ойлау - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
Шығармашылық ойлау. Дж. Гилфордтың пікірі бойынша, шығармашылық ойлау өзінің төрт ерекшелігімен сипатталады:
- өзіндік өзгешелігімен, жаңашылдығымен, айтылатын ойлардың ерекшелігімен, ойлау жаңашылдығына деген айқын байқалатын ұмтылысымен;
- семантикалық иілімділігімен, яғни нысананы жаңа көзқарас тұрғысынан көру, оның жаңа қолданысын таба білу, қызметтік қолданылуын тәжірибе жүзінде кеңейту қабілетімен;
- бейнелік дағдылану иілімділігімен, яғни нысананы қабылдауды оның жаңа, көрінбейтін жақтарын көретіндей етіп, өзгерту қабілетімен;
- семантикалық спонтандық (белгісіз, ойламаған жерден) иілімділігімен, яғни түрлі ойларды белгісіз жағдайларда, атап айтқанда, бұл ойларға арналған бағдары болмаған жағдайда өндіру қабілетімен.
Шығармашылық ойлау өзінің даму жолы барысында бірқатар кедергілерге: конформизмге (басқаларға ұқсас болуға ұмтылыс) бейімділік; күлкілі, ақылсыз, әдеттегіден тыс болудан қорқу сезімімен, сондай-ақ басқалар тарапынан кек қайтару қорқынышымен туылған ішкі цензураға; ескі білім мен ойларға қатысты ебедейсіздікке, олардың маңыздылығын қайта бағалауға; жауабын бірден табуға деген ұмтылысқа тап болуы мүмкін.
Шығармашылық ойлауды зерттеу психологияда төрт бағытта жүргізіледі:
* шығармашылық ойлау процесін зерттеу;
* шығармашылық өнімдерін зерттеу;
* креативтілікті қабілет ретінде зерттеу;
* шығармашылық тұлғалардың ерекшеліктерін зерттеу
Шығармашылық ойлау қиял мен ойлаудың бірігуінде пайда болады.
Бақылау сұрақтары:
Ойлаудың басқа танымдық процестерге қарағанда айырмашылығы неде?
Шығармашылық ойлау дегеніміз не?
Адамның ойлауы мен сөйлеуіндегі байланыс неден көрінеді?
Әдебиеттері: Вудвортс Р., Этапы творческого мышления // Хрестоматия по общей психолгии. Психология мышления. М., 1981.
Жақыпов С.М. Оқыту процесіндегі танымдық іс-әрекет психологиясы. Алматы, 2007.
Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы /Жауапты ред. С.М. Жақыпов. Алматы, 2007.
Тихомиров О.К. Психология мышления. М., 1984.
Дәріс 5. Зейін. Зейіннің танымдық процесс ретінде сипатталуы.


title: Мазмұны - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
Зейін деп өзекті, тұлғалық маңызды белгілерді таңдауды, бөліп алуды айтамыз. Психикалық деңгейлердің барлығын ұйымдастыруға қатысқандықтан ес сияқты зейін “өтпелі” деп аталынып басты психикалық процестерге жатады.
Әдетте зейін деп сананың нақтылы объектіге бағытталғандығын айтамыз. Зейіннің объектісі ретінде сыртқы ортаның кез келген заты немесе құбылысы, бiздің іс-әрекетіміз және ойларымыз бола алады.
Мен кiтапты оқып отырып оның мазмұнымен толық шұғылданып кеттім; мен бөлмеде болып жатқан әңгiмелерді естимiн, бiрақ оларға мән бермеймін. Мiне бiреу қызықты нәрсе айта бастағанда, менiң көзiм кiтаптың жолдары бойымен ойламай жүгiргенiн сездім. Мен бастапқы сәттен соңына дейін бiр уақытта әңгiме естiп, кiтап оқып отырдым. Бірақ менiң психикалық әрекеттің қалыптасуы екi жағдайда әр түрлі болды. Бастапқыда менiң санам оқуымның түсiнуіне бағытталды; кiтаптың мазмұны ортада, әңгiменiң мазмұны шетте болды, (сананың өлкесiнде, шетінде?). Содан кейін сана әңгiменiң тыңдауына бет алды; сананың ортасындағы әңгiме, кiтаптың оқуы оның шетінде. Айтқанымыздай, зейінім кiтаптың оқуынан әңгiменiң тыңдауына өтті.
Сананың нақты затқа бағытталғандықтың нәтижесiнде ол анық және айқын көрінеді, сол уақыттағы барлық басқа қоздырғыштар күңгiрт және бұлыңғырланып сезіледі.Зейінім кiтапта болған сәтте, мен оның мазмұнын анық,бірақ әңгімені көмескі қабылдайтын болдым. Сол сәтте мен әңгіменің тек қана үзiндiсін айта алар едiм. Зейінімді кітаптан алып әңгiмеге өткен бойда iс iле-сала өзгердi. Мен ендi әңгiменiң мазмұнын анық қабылдаймын, көздерім оқуды жалғастырса да,кітаптағы тек қана ойлардың үзіндісі келеді.
Зейін құбылысындағы сананың іріктеу сипаты мәлiм болады: егер адам бiр объектілерге зейін салса, онда ол басқалардан алаңдайды. Зейінді өздерiмiздiң қабылдау, ойлау, ес және т.б. ерекше психикалық процесстерге жатқызуға болмайды. Зейін - барлық психикалық процесстердiң ерекше тарабы.
Дәстүрлі зейінді шектеулі қабылдаудың аймағымен байланыстырады, яғни адам көргісі (естігісі) келген ақпарат құралын білу, яғни қалауын қабылдауы. Зейін өңделетін ақпаратты іске асырады. Адамның ақпаратты қайта жасауының орталық механизмдері бір уақыт аралығында тек бір объектімен жұмыс жүргізе алады. Мұнда көрсетілген көлем зейіннің негізгі мінездемесі болып табылады. Зейін көлемін оқыту және дайындау арқылы өзгерту өте күрделі мәселе.
Ортаны талдау бірізділігі (зейіннің бағыты) екі топ факторға тәуелді: ол сыртқы тітіркендіргіш құрылымы (белгінің физикалық өлшемдері: белсенділік, жиілік және т.б.) және адамның әрекетін анықтайтын ішкі аймақ құрылымы (жаңашылдық деңгейі, тітіркендіргіш белсенділігі және т.б.).
Зейін бейімделу қимылымен жалғасады, алайда оған жатқызылмайды. Зейін болмысы – таңдау сипатындағы психикалық іс-әрекет. Зейін психикалық іс-әрекеттің бағыты мен тұрақтылығын орнатуға жағдай жасайды.


title: Зейіннің түрлері - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
Зейіннің түрлері. Егер бағыттылық және тұрақтылық ырықсыз болса, онда зейіннің бұл - түрі ырықсыз. К.К. Платоновтың пікірі бойынша ырықсыз зейіннің бір түрі – нұсқау (белгілі бір іс-әрекетке тұлғаның дайын тұруы) болып табылады.
Адам қызықты фильм көріп отырғанда, зейіні оның тырысуынсыз-ақ экранға бағытталған. Көшенің бойымен жүргенде автокөліктің қатты сигналы зейінді еріксіз аударады. Нақты объектіге еріксіз бағытталған зейін ө ырықсыз зейін. Еріксіз зейінде үйлесімді қозумен ми қыртысында пайда болған бөлімше тікелей әрекеттегі қоздырғыштарға байланысты.
Егер зейіннің бағыттылығы мен тұрақтылығы саналы түрде жүргізілсе, ол зейін түрі - ырықты. Адамға қызықты кітаптан көз тартып, керекті жұмыспен (мысалы, шетелдік сөздерді жаттау) айналысу үшін, зейінін сол жаққа бұру үшін және ол зейін басқа жаққа алаңдауға мүмкіндік бермеу үшін тырысу керек. Егер мен дабыр-дүбір және көп күлкі бар бөлмеде қызықты кітапты оқып отырғым келсе, мен өзімді оқуға қызықтырып, әңгімеге мән бермеуім керек. Мұндай зейін-ырықты. Ол нақты затқа зейінді бағыттау үшін мақсат қояды, бұл мақсатын орындау үшін талпынады.
Адамның зейінді кез-келген бағытта ұстау қабілеті еңбек процесінде пайда болды. Бұл қабілеті жоқ жағдайда созылмалы және жоспарлы еңбек әрекетін жүзеге асыруға болмайды. Әр түрлі, мысалы, еңбек операциялары, адамды қызықтырмайтын тараптар іс асыруды қиындатады. Өзінің зейінін осы операцияларда еріксіз тоқтату, ұстау қажет, қазіргіуақытта өзіңді қызықтырмайтынға еерікті зейініңді аударуға үйрену қажет. Үздік қызметкерлер әрқашан өзініңзейінін жұмыс барысында пайда болатын істерге аударады.
Ырықты зейіннің күші өте зор. Тәжірибелі артисттер, лекторлар, ораторлар ойынның, сөз айтудың, дәріс оқуының алдында пайда болған бас ауруының салдарынан жұмысқа кірісуге өте қиын болатынын жақсы біледі. Бірақ өз жігерімен бастап, дәрісінің, баяндаманың, рөлінің мазмұнына зейінін аударса, ауру ұмытылады, тек қана жұмыс орындалудың соңынан өзін еске салады. Зейіннің бөлінуі – адам орталық зейінде әр түрлі объектілерді бір уақытта ұстап тұру қабілеттілігі. Зейін екі әр түрлі қызметтердің арасында бір уақытта жіктеле алады ма? Адам бір жұмысты орындап, дәл сол уақытта басқа бъектілерді немесе жұмысқа қатыссыз сұрақтарды қадағалай алады ма?
Зейіннің бөлінуіне көз жеткізуге болады.Өмір әр жерде зейіннің бөлінуін талап етеді. Зейінді үйлестірмей дәрісті конспектілеуге болмайды. Лектор өзінің баяндауын менің қалауымша тоқтатпайды. Ол әрі қарай жалғастырады. Мен, өз жағымнан, бір ойды жазып үлгіріп, басқа мазмұндамасын тыңдауым керек. Жазу әрдайым оқытушының сөзінен артта қалады, жазып отырғанның зеіні оның жазғаны мен осы уақытта айтылғанының арасында бөлінуі керек.
Бақылаулар көрсеткендей, зейіннің жіктелуі әр алуан адамдарда әр түрлі. Кейбіреулер екі істі бірден оңай істесе, басқаларға ол қиынға соғады, бір іске беріліп басқаға көңіл бөле алмайды. Белгілі дәрежеде ол жеке адамның ерекшеліктеріне байланысты: кейбір адамның зейіні жайылған, басқаларда - шоғырланған,басқа сөзбен айтқанда, бір бағытта толық шоғырлануға бейімделген. Айтылған сөз өмір процессіндегі дағдылы мәселелер туралы болғандықтан зейіннің бөлінуі өіскерлік пен дағдының ісі.
Ешқандай да адам бір уақытта екі істі жақсы орындай алмайды. Екі істі бірдей жақсы білмейтін адам олады бір уақытта орындай алмайды. Оларды жүзеге асыру үшін істің әр адымын ойлап байқау, жүзеге асырудың әр жағына зейінін салу тиіс. Екі жұмысты бірдей жақсы орындау үшін, кем дегенде екеуінің біреуін жетік білу қажет. Ол автоматты түрде өзінен өзі жасалып, бізге оны тек қана саналы түрде бақылап реттеу жұмыстары қалады.
Тәжірибесіз студент лектордың бір ойын жазып отырғаннан басқа еш нәрсені естімейді де, байқамайды да. Жазу процессі ол үшін өте қиын да жат; зейіннің толық пен үздіксіз кернеуін талап етеді.


title: Зейіннің көлемі - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
Зейіннің көлемі – бір мезгілде қабылданатын объектілер саны. Зейін көлемін зерттеу тәжірибелері тахистоскоп құрылымы көмегімен жүргізіледі. Сыналып отырғанға секунд үлесі ішінде бірнеше объектілер ұсынылады.
Тахистоскоп тәжірибелері бойынша ересек адам бір уақытта зейін арқылы 4-5, ең көбі 7 бір-біріне тәуелсіз объектілерді қамти алады.
Кейбір сирек кездесетін қабілеттері бар адамдардың өнімділігінің төмен болуы нәзік, өз бетімен жіберілген, алаңдататын қозуларды жеңе алмайтын зейінге байланысты. Зейін сияқты дамымаған жеке ерекшелігі бар адамдар өмірінде жұмыстарына ештеңе кедергі болмайтын сәтті бекер күтуінде өтеді.
Бақылау сұрақтары:
Зейін дегеніміз не?
Басқа психикалық процестермен, құбылыстармен салыстыруда зейіннің өзіндік ерекшеліктері неде?
Зейіннің іс-әрекетті ұйымдастыру мен реттеудегі рөлі қандай?
Қандай жағдайда белгілі адам үшін объект “қызықты” болады?
Зейіннің алаңдауымен қалай күресуге болады?
Зейіннің ұзақ тұрақтылығы қандай жағдайда сақталады?
Әдебиеттері: Веккер Л.М. Психика и реальность: единая теория психических процессов. М., 1998.
Гальперин П.Я. Лекции по психологии: Учебное пособие для студентов вузов. М., 2002.
Эмоциялар – адамның өміріндегі сыртқы және ішкі жағдайларына бағасы мен жеке мағыналылығы үшін уайымдау формасында көрініс табатын психикалық процестер жиынтығы. Эмоциялар адамның өзіне өзі және оны қоршаған әлеміне субъективті қарым-қатынасын бейнелеу үшін қызмет етеді.
Осы күнге дейін эмоциялар танымдық процестерге жатқызылмаған. Бірақ та жасанды интеллект пен ойлану саласындағы танымал маман О.К. Тихомиров эмоция тек қалып-күй ғана емес, сондай-ақ ол танымдық процесс деп есептеген. Ол эмоция өзара тығыз байланыста болатын елестету мен ойлану болып табылатындығын эксперименттік түрде дәлелдеген. Сол уақыттан бастап эмоция танымдық процестер қатарына жатады.
Эмоцияның ерекше белгісі ретінде оның субъективтілігі танылады. Эмоцияның анықтамасы 3 аспектіні қарастырады:
а) ішкі уайымдау;
б) физиологиялық белсенділік (жүйкелі, эндокриндік және ағзаның өзге де жүйелерінде көрініс табатын процестер);
в) бақыланатын эмоциялар кешені (мінез-құлықтағы сыртқы сипат).
Эмоцияның бұл компоненттеріне көптеген авторлар түрлі анықтама берді. К. Изард эмоциялық мәнерлікті ажыратады. С.Л. Рубинштейн және А.Н. Леонтьев эмоцияның негізін субъективті уайымдауда көреді. Субъективті уайымдауда субъектінің объектіге, құбылыстарға, жағдайларға деген қарым-қатынасын білуге болады. Уайымдаудың компоненттерінің басымдылығын ескере отырып, авторлар эмоцияның сипаттаушы аспектісіне назар аударады. Шынында да эмоция сипаттаудың процестеріне жатады.
Я. Рейковский эмоциялар өзгерістерді сипаттайды және ол кездескен оқиғаларды жеңу үшін ағзаны мобилизациялайды деп айтып өткен. Осылайша, бұл автор эмоцияның реттеуші функциясына назар аударған. “Эмоциялық процесс – реттеуші процестердің ерекше түрі, ол жағдайдың әсер етуімен өзектілендіріліп, организм күйінің өзгеруіне немесе оның қоршаған ортамен қатынасына, не субъект пен қоршаған орта арасындағы өзекті жағдайдың тепе-теңдігінде өзгерістер туындатады”.
Түрлі авторлар эмоциялық құбылыстардың әр түрлі жіктеуін ұсынады. Р.М. Грановская эмоциялық құбылыстардың арасында аффектілер, эмоцияларды, сезімдерді, көңіл-күй мен стресті бөліп көрсетеді.
Аффект – ең мықты болып келетін эмоциялық реакция. Ол адамның психикасын толығымен қамтып алады. Аффектінің айырмашылықтары: ситуативтілік, жалпыламалық, үлкен интенсивтілік, кіші жалғасымдық.
Жеке эмоциялар – созылмалы қалып-күй. Бұл жерде эмоциялар тек болып өткен жағдайларға ғана реакция беріп қоймайды, сонымен қатар ықтимал немесе еске түсірген оқиғаларға да реакция береді. Эмоциялар оқиғаларды жалпылама субъективті бағалар формасында және іс-әрекет нәтижесінен асып түсіру формасында сипатталады.
Сезімдер – анық пәндік сипаттамасы бар тұрақты психикалық жағдай. Кеңестік психологияда сезім адамның әлеуметтік табиғатын білдіреді деген ұйғарым кең таралған. Эмоция деп сезімнің нақты формасын айту сирек емес.
Көңіл-күй – адамның барлық мінез-құлқын бейнелеуші созылмалы эмоциялық қалып.
Стресс – күтілмеген және қысымды жағдайдың әсерінен пайда болатын эмоциялық қалып-күй. Мұндай жағдайдағы ағза үрейлену, қарсылық білдіру және шаршау сияқты реакциялар кешеніне бас ұрады. Г.Сельенің пікірінше, стресс – адам өмірінің ажырамас бөлігі, одан қашып құтылу мүмкін емес. Әрбір адам үшін стрестің оптималды деңгейі болады, бұл деңгейде іс-әрекеттің тиімділігіне қол жеткізуге болады.
Барлық эмоциялық көрініс табулар бағыттануына (оң және теріс) қысым деңгейі мен жалпыламалық дәрежемен сипатталады.
Эмоциялар бір жағынан эмоция объектісіне қарым-қатынас анықтаушы адамның қажеттіліктеріне тәуелді, ал екінші жағынан – осы объектінің белгілі бір негіздемелерін түсінуге және сипаттау мүмкіндіктеріне байланысты болады.
Танымдық процестерге эмоциялардың қарым-қатынасы пассивті рөлде ғана болмайды. Эмоциялар таным процестерінің ең маңызды реттеуші факторлары болып табылады. В.К. Вилюнастың зерттеулері интеллект пен эмоцияларға өзара толықтырушы қарым-қатынастар тән екендігін көрсеткен.
1964 жылы П.В. Симоновтың белсенділігімен қажеттілікті-ақпараттық теория ұсынылған болатын. Бұл жерде эмоция адамдардың немесе жануарлардың қандай да бір қажеттілігі және оның қанағаттану ықтималдылығының бейнесі ретінде болады, сондай-ақ қанағаттануды ми қабығы жиналған индивидуалды тәжірибе мен генетикалық тәжірибенің негізінде бағалайды.
Эмоция белсенділігі теориясы (M.B. Arnold, 1950); (C. Lindsey,1951) У. Кеннон мен Ф. Бардтың таламустық теориясынан бастау алады. Мұнда мидың ішкі құрылымының рөлі ерекше көрсетілген. Сенсорлық қоздырғыштар перифериядан контекстке келіп түседі, бағаланады; сол жерге таламустағы мінез-құлық үлгілері мен сезімтал бағалар келіп қосылады. Одан кейін жүзеге асу органына өту басталады. Одан кері хабар келеді, ол бағалану мен сезімталдылықтан қайта өтеді. Бұл теория емханада аффектінің аяқ асты ояна қалуын түсіндіре алады.
С.Шехтердің екі компонентті теориясы эмоцияларды өткеру екі факторлардың үйлесімділігімен шартталған. Бір жағынан, физиологиялық қабыну болуы мүмкін, екінші жағынан жағдай эмоциялар терминінде осы қабынудың когнитивті интерпретациясына жол беруі тиіс. Бұл теория сыналушыға қоздырғыш дәрі-дәрмектердің инъекциясы жасалған эксперименттеріне негізделген.


title: Бақылау сұрақтары - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
Бақылау сұрақтары:
1. Эмоция дегеніміз не?
2. Эмоцияның басқа танымдық процестерге қарағанда айырмашылығы неде?
3. Эмоцияның қандай түрлері бар?
4. Психолог тәжірибесінде эмоция теорияларын қалай қолдануға болады?
Әдебиеттері:
Васильев И.А., Поплужный В.Л., Тихомиров О.К. Эмоции и мышление М., 1980.
Вилюнас В.К. Психологические механизмы мотвации человека. М., 1990.
Джакупов С.М. Психология познавательной деятельности. Алма-Ата. 1992.
Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы /Жауапты ред. С.М. Жақыпов. Алматы, 2007.
Рейковский Я. Экспериментальная психология эмоций. М., 1979.
Дәріс 7. Темперамент, мінез және қабілет.
Мазмұны
Темперамент (лат. сөзінен temperamentum – келбетке қатысты тиістілік, tempero – тиісті байланыста араласу) – индивидтің психикалық іс-әрекетінің динамикалық ерекшеліктер сипаты, яғни психикалық процестердің темпі, жылдамдығы, ритмі, қарқындылығы, және осы іс-әрекетті тудыратын жағдайы.
Темпераменттің ішкі құрылымдық талдауы темпераментте (оның психологиялық сипатында) сыртқы көріністің бір мазмұны және бір жүйесі болмауынан біршама қиындықтарды көрсетеді. Осындай талдаулардан кейін темпераменттің үш негізгі жетекші компоненттерін бөліп көрсетеміз, индивидтің жалпы белсенділігі аймағына, оның қимылына және оның эмоциялығына қатысты болып бөлінеді. Бұл компоненттердің әрқайсысы өз кезегінде психологиялық көріністердің күрделі құрылымдары мен әр түрлі формаларын көрсетеді.
Бірақ тұлғаны тәжірибелік (соның ішінде психологиялық және педагогикалық) зерттеулерде темпераменттің төрт негізгі типін бөлу және олардың психологиялық сипаттары жеткілікті негіз бола алады. Осыған байланысты, сангвиник темпераментіне жоғары жүйке-психикалық белсенділік, ишаралық қимылдардың әр түрлілігі және көптігі, эмоциялық, әсерлілік және лабилділік тән. Сонымен бірге, сангвиниктің эмоциялы қобалжуы терең емес, ал оның теріс тәрбиелік әсерлерге жылдамдылық тұрақтылығының жоқтығын көрсетеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Холерик темпераментіне - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
Холериктемпераментіне жүйке-психикалық белсенділігінің жоғары деңгейі және іс-әрекетінің қуаты, жылдамдық және қимылының шапшаңдығы, сонымен бірге импульсивтілік және эмоциялы қобалжуының айқын көрінуі тән. Холериктің жеткіліксіз эмоциялы және қимыл-қозғалыстық тұрақтылығы эмоциогенді жағдайларды өзін-өзі бақылауға қабілетсіздігі, ұстамсыздық, қызбалылық көрінуі мүмкін.
Флегматик темпераментіне мінез-құлық белсенділігінің деңгейі салыстырмалы түрде төмен, іс-әрекеті, ишара мен сөзі баяу және бірқырлы жүреді, сезімі мен көңіл-күйінің тереңділігі және тұрақтылығы тән. Флегматикке теріс тәрбие әсер етсе, оның теріс қырлары – босаңдық, эмоциясының нашарлығы және әлсіздігі байқалады.
Меланхолик темпераментіне мінез-құлықтың жүйке-психикалық белсенділік деңгейі төмендігімен байланысты, қимыл мен сөйлеудің тоқтап қалуы және тұншығуы, біршама эмоциялы реактивтілік, сыртқа әлсіз көрінетін сезімнің терең дігінежәне тұрақтылығына тән. Меланхоликте бұл ерекшеліктер тәрбиелік әсердің жоқтығынан эмоциялы жарақаттың жоғарылауы, тұйықтық және жаттану, өмірлік жағдайларда ішкі ауыр қобалжуларға бейімділік дамуы мүмкін.
Келтірілген мәліметтер, тұлғаның қалыптасу жағдайында темпераменттің әрбір типі оң және теріс психологиялық қырларды: «жақсы» немесе «жаман» сипаттайды. Тек оң немесе теріс темперамент кездеспейді.
Темперамент құрылымында мәдени компонент бар екенін айта кету керек. «Мимино» фильмінде, мысалы, басты рөлдегі В. Кикабидзе өзін флегматик ретінде, ал Ф. Мкртчян – холерик ретінде көрсетеді. Бірақ керек жағдайда темпераменттің басқа типін көрсетуге болады. Кикабидзе «Мәскеу» қонақүйіндегі мейрамханада лезгинка билегенде, холериктік типті көрсетеді. Бұл – мысал мәдени факторды көрсетеді.
Темперамент ерекшеліктерінің қалыптасуы тұлғаның еріктік қасиеттерінің дамуына тәуелді, темпераментті тәрбиелеуге мінездің моральды-еріктік жағының қалыптасуы әсер етеді. Өз мінез-құлқыңды басқару бір жағынан темпераменттің сапасын жағымды қалыптастырады, басқа жағынан – мінез қалыптасады.
Психологияда мінез бір ғана мағына бермейді. «Мінез» және «тұлға» түсініктерін ажырату кезінде көптеген талас сұрақтар пайда болады. Психологиялық әдебиеттерде осы екі түсінікке байланысты әр түрлі варианттарды табуға болады: мінез және тұлға ұқсас келеді, яғни бұл терминдер синоним ретінде қолданылады; мінез тұлғаға кіреді және оның құрылымы ретінде қарастырылады; керісінше, тұлға мінездің спецификалық бөлігі ретінде түсіндіріледі; тұлға және мінез «тоғысатын» білімдер сияқты қарастырылады. Егер бізге қажетті түсініктің тар түсіндіруін ұстансақ, мінез бен тұлға түсініктерінің араласуынан қашуға болады.
Мінез тар мағынада индивидтің тұрақты қасиеттерінің жиынтығы ретінде анықталады, бұдан мінез-құлық тәсілдері және эмоциялы сезіну тәсілдері көрінеді.
Мінездің осындай анықтамасында оның қасиеттері, темпераменттің қасиеттері сияқты мінез-құлықтың фомалды-динамикалық ерекшеліктеріне қатысты болады. Бірақта, біріншіден, бұл қасиет, егер шекті формалды болуы мүмкін, екіншіден, оларда көптеген мағыналық белгілер байқалады. Темпераментті іс-әрекет аймағы бойынша сипаттайтын болса, «жылдам», «шапшаң», «өткір», «енжар», ал мінез қасиеттері бойынша – «жинақы», «ұйымдасқан», «тиянақты», «көргенсіз» деп бөлінеді. Эмоциялы аймағын сипаттағанда темпераментте «тірі», «импульсивті», «ашушаң», «сезімтал», ал мінезде – «ақ көңіл», «тұйық», «күдікті» деген сөздер қолданылады.
Мінез тұқым қуаламайды және тұлғаның туыла берілетін қасиеті емес, сонымен бірге тұрақты және өзгермейтін қасиет болып табылмайды. Мінез өмір шартының әсерінен темперамент негізінде қалыптасады. Мінезде темпераменттің қырлары өзгертілген түрде көрінеді. Оларды адамдар түсінеді және қабылдайды немесе қабылдамайды. Мінез қоршаған орта әсерінен, адамның өмірлік тәжірибесінен, оның тәрбиесінен қалыптасады және дамиды. Бұл процеске әсер ететін, біріншіден, қоғамдық-тарихи жағдайлар (әрбір адам нақты бір тарихи қоғамда өмір сүреді, нақты бір әлеуметтік ортада солардың әсерінен тұлға болып қалыптасады) және екіншіден, индивидуалды-өзіндік ерекшеліктер жағдайы (әрбір адамның өмір сүру шарты және іс-әрекеті, оның өмірлік жолының өзіндік ерекшелігі және қайталанбастығы). Сондықтан, әрбір адамның мінезі оның қоғамдық болмысымен және жеке даралығымен анықталады. Осыған байланысты индивидуалды мінездердің шексіз әр түрлері болып келеді. Дегенмен, бірдей жағдайда өмір сүріп және дамыған адамдардың өмірі мен іс-әрекетінде ортақ нәрселер болады, сондықтан мінездерінде көптеген жалпы жағдайлар мен ерекшеліктер бір-бірімен ұқсас келеді. Әрбір адамның мінезі жеке және типтік жағынан ерекшеленеді. Әрбір қоғамдық-тарихи дәуір мінездің қырларын қалыптастыра отырып, адамдардың дүниетанымына әсер ететін өмірдің жалпы әдет-ғұрыпын және қоғамдық-экономикалық қарым-қатынасын сипаттайды.


text:
Бақылау сұрақтары:
Мінез типологиясы деп нені айтамыз?
Э. Кречмер бойынша мінез типологиясының өзі нені ұсынады?
Қандай темперамент теориясы морфологиялыққа жатады.
Жоғары жүйке іс-әрекетінің қандай типтерін сіз білесіз?
Мінез құрылымына не кіреді?
Әдебиеттері:
1. Ананьев Б.Г. Проблема формирования характера// Ананьев Б.Г. Избранные психол. труды. М., 1980.
2. Божович Л.И. Личность и ее формирование в детском возрасте. М., 2005.
3. Ковалев А.Г., Мясищев В. Н. Психические особенности человека. Т. 2. Способности. Л., 1960.
4. Кречмер Э. Строение тела и характер. М., 1999.
5. Лазурский А.Ф. Очерк науки о характере. СПб., 1990.
6. Левитов Н.Д. Психология характера. М., 1999.
8. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. М., 2004.
Дәріс 8. Тұлға адамның психологиялық қасиеттерінің жүйесі ретінде
Мазмұны:
Тұлғаның жалпы сипаттамасы
Тұлғаның психологиялық құрылымы
Тұлғаның негізгі теориялары
Психологиялық ғылымда тұлғаға өте көп анықтама беріледі. Бұл курстың мақсаты - қиын да, әрі ауқымды мәселеге кіріспе беру болып табылады. Бұл тақырып "Тұлға теориялары" курсында тереңірек зерттеледі.
Тұлға – табиғат, қоғам және өзін-өзі белсенді меңгеретін және бағытталған түрде түрлендіретін адам, оның бойында кеңістік уақыттық икемдердің, өзін-өзі анықтау бостандығын және табиғат алдында өзінің қылықтары үшін жауапкершілік мөлшерін қамтамасыз ететін қажеттілік-еріктік бастан кешірулердің ерекше динамикалық қатынасы болады.
Л.И. Божович тұлғаның екі негізгі критерийлерін бөліп көрсетті. Біріншіден, адамды тұлға деп санауға болады, егер оның түрткілерінде иеарархия болса, яғни ол өзінің тікелей талаптарын жеңуге қабілетті болса. Екіншіден, егер ол өзінің мінез-құлқына саналы түрде басшылық ету қабілеті болса.
Кеңес психологиясының дәстүріне сәйкес, тұлға индивидтің қоғамдық игерілген (өндірілген) тәжірибені, яғни адам өміріндегі өлшемдер мен құндылықтар туралы көріністерді игеру жолымен қалыптасады. A.Н. Леонтьевтің айтуынша, тұлға "екі рет туылады".
Бірінші рет өмірге келу мектепке дейінгі жасқа жатады, яғни бала өзінің мінез-құлқын қоғамның талап-тілектері бойынша құрастыра бастағанда және т.б. баланың түрткілерге бағынуы қалыптаса бастағанда. Қатар бағынған түрткілердің қалыптасқанын, егер баланы түрткілердің қақтығыс жағдайына қойғанда бақылауға болады: ойыншығын өзінің қолы жетпейтіндей биігірек жерге іліп, бірақ қасына орындық қойып, бөлмеден шығып кету. Ал балаға тек қана орындыққа шығудан басқа кез келген әдіспен ойыншықты алуға тапсырма беру керек. Бала берілген тапсырмаға қарамастан, ойыншықты қатты алғысы келеді де, орындыққа тұрып, ойыншыққа қол жеткізеді. Тапсырма берген адам бөлмеге кіріп, балаға тапсырманы орындағаны үшін кәмпит ұсынғанда, бала бұл ойыншықты «заңсыз» түрде алғанын, демек, кәмпиттің еңбексіз келгенін түсініп жылай бастайды. Мектепке дейінгі жас кезеңі тұлғаның қалыптасуындағы өте маңызды саты болып табылады, себебі бала әлеуметтік өлшемдер мен талаптарды игеру механизмін жүзеге асырады.
Тұлғаның қалыптасуының екінші сатысы жеткіншек жаста, адам өзінің түрткілерін ұғынуға тырысқанда басталады. Бұл саты өзіндік санамен, өзіндік тәрбиемен байланысты.
Тұлға екі механизмдер әрекетінің нәтижесінде қалыптасады: стихиялық (түрткілердің мақсатқа жылжытудың жалпы механизмі) және арнайы (ұқсастырулар мен әлеуметтік рөлдерді игеру).
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Түрткілерді мақсатқа жылжыту механизмі

text:
Түрткілерді мақсатқа жылжыту механизмі баланың өмірінің алғашқы жылдарында жұмыс істей бастайды, балаға мінез-құлық өлшемдерін дағдыландыру кезінде нені істеуге болады, ал нені болмайтыны: «шәйнекті ұстама – ол ыстық» түсіндірілетін кезде қалыптасады. Бірақ, бала бұл шәйнектің ыстық немесе суық екенін өзі ұстап көрмейінше, ұқпайды, демек, тек өлшемдер ғана емес, сондай-ақ ережелер де қалыптасады.
Мектепке дейінгі жастағы балада жанама мінез-құлық – тікелей импульстар емес, ережелер, талаптар және өлшемдермен бағытталатын іс-әрекеттер қалыптаса бастайды.
Баланың мінез-құлқының тек сырт келбетінде ғана емес, сондай-ақ оның түрткілық сферасында өзгерістер байқалады. Түрткілық сферадағы өзгерістер баланың қандай да бір сәттен бастап дұрыс істеуінен өзі ләззат ала бастайтынынан көрінеді. Бұл әсіресе, жоғары мектепке дейінгі және кіші мектеп жасында ерекше байқалады.
Тұлғаны тәрбиелеу, егер ол дұрыс эмоциялық реңде (балаға сүйіспеншілік, мейірімділік, бірақ сонымен қатар талап ету) өтсе ғана жемісін береді. Сонда бала үшін ата-ананың талаптары тұлғалық мағынаға толы болады, өйткені анасымен болу – бала үшін қуаныш.
Осылайша, конфликттер «тұқымқуалаумен» беріліп, ата-аналардың генетикалық жанұясынан өзінікіне өте алады, яғни ұрпақтан-ұрпаққа беріле алады. Осы сияқты тұқымқуалаған конфликттер мен мәселелердің шынайылығы психологтар мен дәрігерлермен мойындалады. Ч.К. Тойчтың генетикалық амалы өмірбаянның шынайы фактілерін ол адамның ерте жастағы тәрбиесінің, сонымен қатар басқа да фактілерін, яғни оның ата-анасының, әжелерінің, аталарының, аға-апаларының ерекшеліктерін талдай отырып, тұрақты, тұқымқуалайтын, мінез-құлықтың қайталанатын таптауырыны, қайталанатын отбасылық мәселелері мен конфликтілері, өзіндік ерекшелігі бар «генетикалық код»-ты анықтау, сол сияқты тұқымқуалаған конфликттер мен мәселелерді шығарып және саналы түрде түсінуге жол береді.
Ч. Тойч виктимологияның негізін салғандардың бірі, ол (ағылш. Victum – құрбан) адам – көп жағдайда генетикалық кодтың және өз ата-бабаларының мәселелерінің садағасы болады, ол еріксіз өз ата-бабаларының қателерін және шешілмеген мәселелерін қайталайды деп бекітеді. Егер де бұл мәселелер оның өмірінде шешілмеген болса, олар балаларына, немерелеріне өтеді, яғни оның бәрі соңына дейін шешілмейінше қайталана береді. Генетикалық кодты, жанұялардың жағымсыз қайталанатын мінез-құлықтық паттерндерді (мысалы, қайталанатын маскүнемдік – атасы, әкесі, баласы, немересі маскүнемдікке бейім; немесе барлық әйелдер руда ұрпақтан ұрпаққа күйеуге есеппен шығатын, яғни олар тұрмыста бақытсыз болады) тәжірибелік әрекеттердің нақты жоспарының жүзеге асырылуы мен өңделуімен қоса саналы түрде осы паттерндері де бастан кешіру адамға әр түрлі аспектілерде өз өмірін жақсы жаққа өзгертуге көмектеседі.
Тойч өзінің 30-жылдық терапиялық тәжірибесімен НІБ - адамның тағдыры нақты қадамды жоспарын, жағымсыз отбасы-генетикалық кодтың, өмір өнімділігінің, жұмысының, денсаулық деңгейінің жоғарылауының кемелдену бағдарламасының жүзеге асуы бойынша түсіну мен саналы түрде бағытталатын жүйелік іс - әрекет жолымен өзгерілуі мүмкін екенін дәлелдеді.


text:
Бақылау сұрақтары:
Қиял дегеніміз не?
Қиял еңбек іс-әрекетінде қандай мәнге ие?
Қайта жасау қиялы қандай жағдайларды қанағаттандыруы қажет?
Шығармашылық қиял дегеніміз не?
Арманның құндылығы неде?
Әдебиеттері:
Вудвортс Р., Этапы творческого мышления // Хрестоматия по общей психолгии. Психология мышления. М., 1981.
Выготский Л.С. Воображение и его развитие в детском возрасте // Выготский Л.С. Собр. Соч.: в 6-ти томах. 2 Т. М., 1982.
Де Боно Э. Латеральное мышление. СПб., 1997.
Жақыпов С.М. Оқыту процесіндегі танымдық іс-әрекет психологиясы. Алматы, 2007.
Жалпы психологияға кіріспе: Оқу құралы /Жауапты ред. С.М. Жақыпов. Алматы, 2007.
Тихомиров О.К. Психология мышления. М., 1984.
Дәріс 12. Темперамент, мінез және қабілет.
Мазмұны
Темперамент алғашқы индивидтік қасиеттер жиынтығы ретінде
Темпераменттің теориялары
Мінездің қалыптасу мәселелері
Темперамент (лат. сөзінен temperamentum – келбетке қатысты тиістілік, tempero – тиісті байланыста араласу) – индивидтің психикалық іс-әрекетінің динамикалық ерекшеліктер сипаты, яғни психикалық процестердің темпі, жылдамдығы, ритмі, қарқындылығы, және осы іс-әрекетті тудыратын жағдайы.
Темпераменттің ішкі құрылымдық талдауы темпераментте (оның психологиялық сипатында) сыртқы көріністің бір мазмұны және бір жүйесі болмауынан біршама қиындықтарды көрсетеді. Осындай талдаулардан кейін темпераменттің үш негізгі жетекші компоненттерін бөліп көрсетеміз, индивидтің жалпы белсенділігі аймағына, оның қимылына және оның эмоциялығына қатысты болып бөлінеді. Бұл компоненттердің әрқайсысы өз кезегінде психологиялық көріністердің күрделі құрылымдары мен әр түрлі формаларын көрсетеді.
Бірақ тұлғаны тәжірибелік (соның ішінде психологиялық және педагогикалық) зерттеулерде темпераменттің төрт негізгі типін бөлу және олардың психологиялық сипаттары жеткілікті негіз бола алады. Осыған байланысты, сангвиник темпераментіне жоғары жүйке-психикалық белсенділік, ишаралық қимылдардың әр түрлілігі және көптігі, эмоциялық, әсерлілік және лабилділік тән. Сонымен бірге, сангвиниктің эмоциялы қобалжуы терең емес, ал оның теріс тәрбиелік әсерлерге жылдамдылық тұрақтылығының жоқтығын көрсетеді.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Бақылау әдісі - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
Бақылау әдісі психологиядағы ескі және бір қарағанда өте қарапайым әдіс секілді. Ол әдеттегі өмір сүру жағдайындағы адамның қызметіне бақылаушы кіріспей, жүргізілетін жоспарлы бақылауға негізделеді. Бұған психологияда бақыланатын құбылыстарды толық және дәл сипаттау, сонымен бірге оларды психологиялық тұрғыдан түсіндіру жатады. Міне, психологиялық бақылаудың басты мақсаты осы: деректерге сүйене отырып, олардың психологиялық мазмұнын ашу.
Бақылау – ол барлық адамдардың пайдаланатын әдісі. Ал қарапайым адамдардың бақылауы мен ғылыми бақылаудың айырмашылығы өте көп. Ғылыми бақылау жүйелілігімен сипатталып, объективті шындықты алу үшін белгілі бір жоспарға негізделе отырып, жүргізіледі. Яғни, ғылыми бақылау жүргізілгенде арнайы білім және сапаны психологиялық көріну объективті ашылатын арнайы дайындықты талап етеді.
Бақылау әр түрлі нұсқаларда жүре алады. Мысалы, кеңінен қолданылатын әдіс – қосарланған бақылау. Бұл әдіс психологтың өзінің қатысуымен жүргізіледі. Егер зерттеушінің қатысуынан, оның жағдайды қабылдауы мен түсінуінен нәтиже бұзылатын болса, онда болып жатқан жағдайларды объективті түсіну үшін шеттен бақылаған жөн. Қосарланған бақылау мазмұнына қарай басқа әдіске – өзін-өзібақылауғаөте ұқсас.
Өзін-өзі бақылау, яғни өз қалып-күйлерін бақылау тек психологияда қолданылатын әдіс. Бұл әдістің артықшылығымен қатар бірнеше кемшілігі де бар. Біріншіден, өз қалпыңды бақылау өте қиын. Бақылауға орай, олар дұрыс болмауы мүмкін немесе тоқтап та қалады. Екіншіден, бұл бақылауда субъектіліктен құтыла алмайсың, өйткені біздің қабылдауымыз субъективті бояуға ие. Үшіншіден, біздің кейбір қалыптарымызды түсіндіру бұл әдісте қиын.
Дегенмен, өз-өзін бақылау әдісі психолог үшін аса маңызды. Тәжірибеде басқа адамдардың мінезін көргенде психолог оның психологиялық мазмұнын білгісі келеді. Көбінесе, ол өз тәжірибесіне, өз қалпын талдауға сүйенеді. Сондықтан психолог табысты жұмыс істеу үшін өз жағдайы мен қалпын объективті түрде бағалауды үйренуі керек.
Бұл әдіс, көбінесе экспериментте пайдаланылады. Мұнда бұл әдіс дәл сипатталып, мұны эксперименттік өзін-өзі бақылау деп атайды. Бұл жағдайда зерттеушінің аса қызықтыратын кездеріне дәл есептелген жағдайда адамға сауал қойылады. Мұндайда өзін-өзі бақылау әдісі сауалнама әдісімен бірге жүргізіледі.


text:
Бақылау сұрақтары: 1. Психология пәнін анықтаудағы күрделілік қандай көрініс табады?
2. Сізге бейнелеудің қандай түрлері белгілі және олардың ерекшелігі неде?
3. Психология бейнелердің қай түрлерін зерттейді?
4. Психологиялық білімнің қандай түрін ғылыми және тұрмыстық деп атайды?
5. Психикалық құбылыстар қандай жерлерде зерттеледі және адамдар өмірінде қалай қолданылады?
6. Психология пәнін толық түсіну не үшін қажет?
7. Психологиялық зерттеулердің қандай әдістерін білесіз?
Әдебиеттері: Гальперин П.Я. Лекции по психологии: Учебное пособие для студентов вузов. - М., 2002.
Кез-келген танымдық процесс бейнелеу және реттеу қызметін атқарады. Бірақ бейнелеу қызметінен басым процестер (танымдық процестер) және реттеу қызметінен басым психикалық процестерді (эмоция, ерік) бөліп көрсетуге болады.
Танымдық процестер жүйесіне (ТПЖ) келесі процестер кіреді:
түйсік және қабылдау;
зейін;
ес;
қиял;
ойлау;
сөйлеу;
эмоция.
ТПЖ-нің барлық блоктары үнемі өзара әрекеттесу процесінде болады және танымдық іс-әрекеттің бірлігін қамтамасыз етеді. ТПЖ өзара әрекеттесу процесінде үнемі аралық нәтижелер көрінеді.


title: Түйсік – - «психология» ПӘні бойынша дәрістен ҚЫСҚаша конспект алматы, 2022

text:
Түйсік – қоршаған орта заттары мен құбылыстарының жеке қасиеттерін бейнелейтін қарапайым процесс. Басқа сөзбен айтқанда, адам қоршаған ортаның барлығын түйсінеді.
Түйсік пен қабылдау бір-бірімен өте тығыз байланысты. Кез-келген түйсінуді қабылдауға, тұтастай қабылдауға дейін жеткізуге болады.
Қабылдау – қоршаған орта заттары мен құбылыстарының барлық қасиеттерінің жиынтығын кешенді бейнелеу процесі.
Қалыпты жағдайда адамда түйсінудің бес негізгі түрін бөліп көрсетуге болады: көру, есту, дәм сезу, иіс сезу, сипап сезу – адамның сыртқы ортада бағдарлануына мүмкіндік береді. Көру және есту қалыпты жағдайда қабылдау ретінде болады. Көру және есту анализаторлардың көмегімен жүзеге асатын жалпы физиологиялық механизмдерге ие.
Түйсіктің модалдылығы бойынша жіктелуі кең тараған болып табылады (сезім мүшелеріне тән). Түйсінудің осы критерилеріне сәйкес келесі түрлерге бөледі: көру, есту, вестибулярлық, сипап сезу, иіс сезу, дәм сезу, қозғалыс, висцералдық. Интермодалды түйсіну де бар – синестезия.
Ч. Шерингтонның түйсікті жіктеуі де танымал, ол келесі түрлерге бөледі:
Экстероцептивті түйсіну дененің сыртқы бетінде орналасқан рецепторларға сыртқы тітіркендіргіштердің әсер ету кезінде пайда болады;
Проприоцептивті (кинестетикалық) түйсіну бұлшықет, буындарда, сіңірлерде орналасқан рецепторлардың көмегімен дене бөліктерінің қозғалысын бейнелейді;
Интероцептивті түйсіну арнайы рецепторлардың көмегімен ағзадағы алмасу процесін бейнелеу кезінде пайда болады.
Түйсіктің барлық түрлері ортақ психофизиологиялық заңдылықтарға бағынышты.
Қандай да бір түйсінудің пайда болуы үшін тітіркендіргіш белгілі бір көлемдегі қарқындылыққа ие болуы керек. Әлсіз байқалатын түйсінуді шақыратын тітіркендіргіштің минималды көлемі түйсінудің абсолютті төменгі табалдырығы деп аталады. Бұл әлсіз тітіркендіргіштерді сезіну қабілеттілігі абсолютті сезгіштік деп аталады. Ол әрқашан абсолюттік сандарда көрінеді. Мысалы, түйсінудің пайда болуы үшін 1 кв.мм денеге 2 мг-дық әсер ету болса жеткілікті.
Абсолютті сезгіштікпен қатар айырма сезгіштікті де бөліп көрсетуге болады - әр түрлі интенсивтегі әсер етуге сезімталдылық. Айырма сезгіштік түйсіктің болар-болмас айырмашылығын тудыратын екі тітіркендіргіштің минималдық айырмасын шақыратын айырма табалдырықпен сипатталады.
Айырма табалдырық – бұл берілген тітіркендіргіш күшіндегі түйсінудің әлсіз өзгеруін алу үшін алғашқы тітіркендіргіш күшін қосу (немесе төмендету) керек. Мысалы, 1 кг жүктің үстіне 10 гр қосса, айырмашылығын ешкім сезбейді; салмақтың артқанын сезу үшін алғашқы салмақтың 1/3 бөлігін қосу қажет, яғни 33 г. Сонымен жүк ауырлығына қатысты айырма табалдырық алғашқы тітіркендіргіш күшінің 1/30 бөлігіне тең. Айырма табалдырыққа қатысты сауленің жарықтығы 1/100-ге; дауыс күші 1/10-ға; дәм сезу 1/5-ке тең. Бұл заңдылықты тұңғыш рет ашқан Бугер мен Вебер болды.


Қарым-қатынастың бір-бірін түсіну ретіндегі қызметі (перцептивті жағы). Қарым-қатынастың перцептивті жағы. Адамды адамның қабылдауының механизмдері. Идентификация, рефлексия, стереотипизация, каузальдық атрибуция туралы түсінік. Қарым-қатынастың перцептивті жағы.Тұлғааралық қарым-қатынастың пайда болуы және табысты іске асырылуы, егер де қатысушылар арасында өзара түсініктік болғанда ғана мүмкін. Өзара түсіністіктің болуы, бір жағынан, басқаның мақсат-мүддесін, мотивтерін, бағдарын түсіну, екіншіден түсіну ғана емес, сол мүдде, мотивтер, бағдарды қабылдау, бөлісу түрінде көрінеді.
Осы екі жағдайда да қарым-қатынасқа түсушінің басқа адамды қабылдауының маңызы өте зор, яғни қарым-қатынастың үшінші құрамды бөлігі перцептивті жағы туралы айтылып отыр.
Қарым-қатынастың перцептивті аспектісі дегеніміз – адамның адамды қабылдауы, түсінуі және бағалауы.
Әлеуметтік психологияда әлеуметтік перцепция ұғымы кең мағынада: перцептивті процестердің әлеуметтік детерминантасы (себептері) деп қолданылады. Бұл терминді 1947 ж. алғаш енгізген Дж. Брунер. Бірақ әлеуметтік перцепцияға адамды адамның қабылдауы жатады, тек әлеуметтік перцепция онымен шектеліп қоймайды. Қарым-қатынас туралы сөз қозғағанда, жалпы әлеуметтік перцепция туралы емес, соның ішіндегі жеке адамаралық перцепция, жеке адамдардың өзара қабылдауы туралы айтылады. Сонымен бірге адамдардың «қабылдауы» деген термин де онша дәл емес, бұл жағдайда адамдардың бір бірін тануы, түсінуі деген ұғым тұрғысында қарастырылып отыр.
Адамды тану ұғымы сыртқы пішінін ғана қабылдаумен қатар, оның өзін ұстауы, мақсат мүдделері, ой, қабілеттері, эмоциялары, бағдарлары тұрғысында өзіндік ой елестерінің қалыптасуын қамтиды. Және де қарым-қатынасқа түсушілер арасындағы эмоциялық қатынастардың пайда болуы да қамтылады.
Сонымен, әлеуметтік перцепция – адамның сыртқы белгілерін қабылдау, оны жеке тұлғалық психологиялық сипаттамаларымен сәйкестендіру, талдап түсіну, соның негізінде келешектегі іс-әрекеттерін болжау деген пікірге жақын. Айтылғанды схема түрінде көрсетуге болады
Әлеуметтік перцепцияның төрт функциясы бар: өзін-өзі тануы, қарым-қатынас партнерін тануы, өзара түсіністік жағдайында бірлескен іс-әрекет пен эмоциялық қатынастардың іске асырылуы. Әлеуметтік перцепцияны қарастырғанда екі мәселеге көңіл аудару қажет: қабылданатын адамның (субьект) психологиялық және әлеуметтік ерекшеліктерін зерттеуге, екіншіден жеке адамаралық бейнелеу механизмдерінің талдауына.
Бақылаушының психологиялық ерекшеліктерін зерттеу әлеуметтік психологияның зерттелінген саласына жатады. Адамдардың бір-бірін қабылдауы мен түсінуінде жеке-даралық, жыныстық, жас ерекшеліктеріне, кәсіби және жыныстық-ролдік айырмашылықтар бар екені тіркелген. Мәселен, балалар көбне ересектерге қарағанда сыртқы кейіп-пішінге (киімі, шаш қоюы, сыртқы кейіптегі ерекшеліктерге, т.б.) көңіл аударады. Мұғалімдер мен оқытушылар өз шәкірттерінің білімге ұмтылуы, тәртіптілігі, тағы сол сияқты қасиеттеріне көбірек көңіл бөлсе, ал студенттер педагогтардың тіпті басқа қасиеттеріне көңіл аударатыны байқалған. Сол сияқты басшылардың қол астындағыларды қабылдауы мен керісінше қол астындағылардың басшыларды қабылдауы да екі түрлі.
Дегенмен, адамды қабылдауда, негізінен, ол адамның психологиялық ерекшеліктері мен бағдарлары маңызды рөл атқарады. Әсіресе, бұл айтылғандар алғашқы таныстық кезінде байқалады.
Әлеуметтік психологияда қабылданатын обьектінің психологиялық қасиеттерін зерттеу де дәстүрлі түрде қалыптасқан. Көбінесе, бақыланатын адамның қандай психологиялық және басқа қасиеттері маңызды, оны тануға көбірек мәлімет береді, басқаша айтқанда адамдар қарым-қатынас барысында партнерді бағалауда қай нәрсеге көбірек көңіл бөледі?
Ондай маңызды қасиеттерге бақыланатын адамның бет-бейнесінің қимылы (мимика), сезімдерін білдіруі (экспрессия), отырыс-тұрысы, жүрісі жатады. Киімі, шаш қойысы және дауыс ерекшеліктері мен сөйлеу мәнері де жатады. Зерттеулерден байқалғанындай, кең таралған, «интернационалды» ым-ишараттармен қатар, белгілі мәдени және ұлттық топтарға тән ым-ишараттар бар.
Сонымен бірге, қабылдаудың табыстылығын қамтамасыз етуге бағытталған әмбебап психологиялық механизмдерді де қарастыруға болады. Оған әлеуметтік перцепция механизмдері жатады.