н л кор+іи қойды, кел+ген еді, айт+атын болды, біл+се екент.б. Бір жетекші етістікке бірнеше көмекші етістік
тіркесетін болса, екінші, үшінші көмекші етістік-
тер алдындағы көмекші етістікке қосымш а арқы-
лы тіркесе береді. М ысалы,
айқында+п - қал+ып еді т.б.
К өмекш і етістіктер жетекш і етістікке тірке-
сетін болғанды қтан, сөйлемде жетекші етістікке
қосы латы н басқа да грамматикалық көрсеткіш -
тер көм екш і етістіктерге өз ретімен қосы ла бе-
реді.
1.
М іне, үйге де жетіп қалды қ (Әбдіқады-
ров).
2.
Қырдан оқып, көп білім ала алмайсың. 3.
Асау ж ы лқы ларға қақт ы ғы п, ж ы ғы лы п қалмаңдар (Бегалин).
Бірінші сөйлемдегі қал деген көмекші етістік-
ке жедел өткен ш ақ ж ұрнағы мен ж іктік жал-
ғауы ж ал ған ған :қ ал + д ы + қ .
Е кінш і сөйлемдегі
ал көм екш і етістігіне
етістіктің болы м сы зды қ ж ұрнағы
(= м а ), келер
ш ақты ң ж ұрнағы
(= й ), ж іктік ж алғау ж алған -
ған:
а л + м а + й + сы ң . Үшінші сөйлем дегі
қал көмекш і етістігіне болымсыздық ж ұрнақ
(= м а ), жіктік жалғау жалғанған:
қал+ма+ңдар. Жегекші
етістікке сөйлемде қосылаты н түрлі м ағы налар
бірнеше көмекші етістікке қатысты болса, алғаш -
қы көмекш і етістік қана жетекші етістікке тірке-
седі де, қалғандары алды ңғы көмекш і етістікке
тіркесе береді. М ысалы,
кор+іп ал+а қой+ып еді т.б.
Ж етекш і етістікке қанш а көм екш і етістік
тіркессе де, олардың бәрі жетекші етістіктің құра-
мына кіреді де, бір сөзге бірнеше қосы м ш а жал-
ғанғандағы сияқты бір сөздің қызметін атқарады.
М ысалы,


title: кормекшімін - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
кормекшімін
деген үш қосы м ш алы
етістік сойлемде қандай бір сөз қызметін атқарса,
коре бергісі келіп еді
дегендегі үш көмекші етістік-
пен қолданылған
кору
етістігі де
(коре бергісі келіп
еді)
ж оғары дағы үш қосымшалы етістік сияқты
сөйлемде бір сөз қызметін атқарады.
7.6.2. Көмекші етістік
К өм екш і етістіктер - грамм атикалы қ даму-
дың нәтижесінде алғаш қы лексикалы қ м ағы на-
с ы н а н а й р ы л ы п , гр а м м а ти к а л ы қ қ ы зм е тк е
көш кен етістіктер. Көмекші етістіктердің саны да
аз емес, бірақ олардың тілдегі құрамы тұрақты.
Қазақ тілінде отыз көмекші етістік бар. О лар:ал,
бақ, бар, баста, бер, бол, біл, біт, жазда, жат
( = ы р ),
жонел, жүр, жібер, де, еді, екен, ем ес,
ет, кел, кор, қал, қой, қыл, отыр, от, сал, тас-
та, тұр, түс, шық.
Көмекш і етістіктер қазақ тілінің граммати-
калық құрылысынан кең орын алады. Етістіктің
г р а м м а ти к а л ы қ к а т е г о р и я л а р ы н ы ң к о б ін ің
көрсеткіші қызметін көмекші етістіктер атқарып,
категориялардың мағы насы н жасауға қатысады.
Атап айтқанда, нақ осы шақ (келе жатыр), қатыс-
ты қ өткен ш ақ (келіп еді), қалау рай (оқы ғы сы
келеді, оқы са екен, оқы са игі еді), бұйры қ рай
(айтушы болма, айта көрме), шартты рай жасай-
ды:
Ол бір сэт т ағы бір айналып келер болса,
бар өнерімді салар едім
(М ұқанов). Комекш і ет-
істіктер мүмкіндік модальдылықты (айта алады,
келе алмайды, сене біледі) және төл сөзді жасай-
ды (-Кет! - деді ол). Етістіктің болымдылық- бо-
лымсыздық категориясының көрсеткіші қызметін
де атқарады:
келген жоқ, келер емес.
Көмекші етістіктер қимылдың қалай жасал-
ғаны н нақтылы сипаттап, дәл көрсетуде ерекше
қы змет атқарады. М ысалы,
Достарыңызбен бөлісу: |


title: қүлап қала жаздап - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
қүлап қала жаздап
барып қалды
дегенде
қүлау
қим ы лы ны ң жасалу-
ға жақындап, бірақ жасалмағаны айтылған. Оны
дәл суреттеу қажет бөлмаса, өл
қүламады
деген
бір сөзбен айтылар еді. Онда нәтиже бар, бірақ
өның қалай құламағаны көрінбейді.
Қ имылдың жасалу тәсілін білдіруге қазақ
т іл ін ің г р а м м а т и к а л ы қ қ ұ р ы л ы с ы н ы ң бай
мүмкіндігі бар. Оған көмекші етістіктер де, қөсым-
шалар да қатысады:
айта сал
(немқұрайды жаса-
луы),
айтып бақты
(ерекш е ы нтамен),
жасаған
бол
(ж асан ды лы қ),
айта жаздады
(ж етім сіз
қимыл),
жазып ал, айтып
бер (кімге бағытталға-
ны),
келе қалды
(күтпеген жерден),
кесіп түсті
(қысқа, батыл жасалу),
итеріп кеп қалды
(ерекше
қарқы н м ен ),
келе береді
(қимы лды ң сөзылуы),
қарай түр, отыра түр
(жасалуына шек қөю ),
келе
жатыр
(асығыссыздық),
жауайын деп түр
(жасау-
ға бейімділік),
ойланып қалды
(бір қалы пқа
көшу),
келе сала, қүлай кетті, айта сала, күліп
жіберді
(бір қимылдың сөңынан іле екінші қимыл-
дың жасалуы) т.б.
Қ осы м ш алар арқы лы қи м ы лды ң жасалу
тәсілін білдіру де бар:
ж үлмала, алыңқыра,
күлімсіре, қақпала, жүріңкіре
т.б.
Осымен байланысты ғылымда қимылдың өту
сипаты категөриясы танылды, өл өқулы ққа да
кірді. Осы м ағы наға бай категорияның жасалуы
негізінен көмекші етістіктерге қатысты.
Көмекші етістіктер сөзжасамға да қатысады.
М ысалы,
адам қыл, жәрдем ет, қызмет қыл да,
медет қыл, еңбек ет, жақсы бол, комек бер
т.б.
Осы келтірілген мысалдарда кәмекші етістіктер есім
ЕТІСТІК
537
сөзге тікелей тіркесіп, оған қимыл мағы насы н
қосып тұр. Осындағы көмекші етістікгің қызметін
есім сөзден етістік жасайтын жұрнақтың қызметі-
мен салыстыруға болады. Есім сөзден етістікж а-
сайтын жұрнақтар да есім сөзге қимыл м ағы на-
сын үстейді. М ысалы,ақта,
Достарыңызбен бөлісу: |


title: сыйла, әндетт.б - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
сыйла, әндетт.б.
Есім
сөзге тіркесіп оған қимыл мағынасын қосып, одан
құранды етістік жасайтын көмекші етістіктердің
дәл осы қызметгі атқаратынын оларды салыстыр-
ғанда ан ы қ көрінеді. М ы салы ,
ж әрдем ет -
жәрдемдес, еңбек ет - еңбектен, жақсы бол - жак-
сылан, комек бер - көмектес
т.б.
Комекш і етістіктердің даму дәрежесі тілде
түрліше. Көмекші етістіктердің бір тобы алғаш қы
лексикалық мағынасынан ғана айрылып қоймай,
өзінің түпкі ды бы сты қ құрамынан да айрылған.
Қазіргі тіліміздегі
еді,
екен,
ем ес, ет
көмекш і
етістіктерінің түп негізі бір. Ал ол көне түркі
жазбалары тілінде
ер
түрінде көмекші етістік қыз-
метінде қолданы лған. Ол кейін соңғы
р
ды бы -
сының түсіп қалуы нэтижесінде
е
көмекші етістігі
болып, кейін оны ң түркі грамматикалық тұлға-
ларынан түрлі көмекші етістіктер жасалған. М ы-
салы, жедел откен ш ақ тұлғасы нан
еді,
есімше
тұлғасы нанекен, болымсыз есімше тұлғасы нан
емес,
өзгелік етіс тұлғасынан
ет
көмекші етістік-
тері қалыптасқан.
Көмекш і етістіктердің бұл түрлерінің грам-
матикалық даму дәрежесі оте жоғары, оның коне
түркі жазбаларындағы ер түрінің озі көмекш і
етістік болған, а л ер көмекш і етістігінің қандай
толы қ мағы налы сөзден көмекш ілікке көшкені
аны қ емес.
Көмекш і етістіктердің басым көпшілігі лек-
сикалық мағынасынан айрылғанымен, дыбыстық
құрамын толық сақтап қалған. Олар:
ал, бақ, бар,
баста, бер, бал, біл, біт, жат (ыр), жонел, жүр,
жібер,
де,
кел, кор, қом, қай, қыл, отыр, от, сал,
таста, тұр, түс, шық.
Сондықтан олардың жаса-
луына негіз болған лексикалық мағыналы етістік-
термен комекші етістікгердің дыбыстық құрамында
айырма ж оқ және бұл көмекші етістіктерге негіз
болған лексикалық мағыналы етістіктер тідде сақ-
талған. Олардың тілде бірі толы қ мағыналы соз
ретінде, екіншісі көмекші етістік ретінде қызмет
етеді. Тұлғасы бір, мағынасы басқа болғанды қ-
тан, олар омонимдік құбылысқа жатады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Бол, ет, қыл - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
7.6.2.1. Бол, ет, қыл комекші етістіктерінің қызметі Комекші етістіктер тілде түрлі-түрлі қызмет
атқарады. С оны мен бірге комекш і етістіктердің
созжасамдық қызметі де бар, ол әдетте назардан
тыс қалы п, кобіне, ол туралы соз қозғалмайды .
Бұл комекші етістіктердің қызметінің толық қам-
тылмауына әкеліп соғады . Сондықтан көмекш і
етістіктердің созж асам ды қ қызметін де аш ып
корсетіп отырған жон.
Көмекші етістіктердің грамматикалық қы з-
метінің ерекш е назарда болуы бұл қызметтің
көмекші етістіктердің басым көпшілігіне қатыс-
ты болуына байланысты. Ал созжасамдық қы з-
мет көмекші етістіктердің өте аз, санаулы түрлері-
не ғана қатысты, сондықтан да ол кәмекші етістік
туралы жалпы сипаттамада коп жағдайда ескері-
ле бермейді.
Көмекші етістіктер тобы нан
бол, ет, қыл көмекшілері өздерінің сөзжасамдық қабілеті ар-
қылы ерекшеленеді. Бұл көмекші етістіктер есім
сөздерден етістік жасайды.
Бэйбішенің қапысын таба алмай ыза болып отырған (М үсірепов).
Ғалымдар бүл жөнінде коп табысқа ие болды (Дарқанбаев).
Ж ақсы атының да болмағанын арман етеді (Н ұрш айықов).
Кітапты озі оқыға- нын қанағат қылмай... (Әуезов).
Бүл мінезің өзіңді әуре етер (“К, озы К өрпеш ” ). Осы мысал-
дардағы
ыза болып дегенді
ызаланып, ие болды дегенді
иеленді, арман етеді дегенді
армандай- ды, қанағат қылмай дегенді
қанағаттанбай, әуре етер дегенді
әурелер деген туынды түбір етістік-
терімен ауыстыруға әбден бөлады. Олай бөлатын
себебі, бұл мысалдардың алғаш қы лары нда есім
сөзден көмекші етістік арқылы етістікж асалған,
екінші сыңарларында есім созден ж ұрнақ арқы -
лы туынды түбір етістік ж асалған. Екеуінде де
есім созге қимыл мағы насы қосылған. Сондық-
тан


сен адам бол, сен сері бол, сен азат бол сияқты
құранды етістіктер субъектінің өзіне өзі ж асай-
ты н қимылды білдіретіні анық.
Ал
әбігер ет, әзір ет, әуре ет си яқты м ы сат-
дарда объектіге жасалатын қим ы л екені байқа-
лады. Біреуді
әбігер ет, әуре ет, әзір ет деген
м ағы на аны қ көрініп тұр.
Қыл көмекші етістігі арқьцты жасалған к д а н -
ды етістіктер де субъектіге де, объектіге де жаса-
латын қимылды білдіреді.
М ысалы,
маған жақсылық қыл, жәрдем қыл, оны адам қыл, оны озіңе бала қыл т.б. Тілде осы
құранды етістіктердің соңғы м ағы насы жиі кез-
деседі.
Қазіргі тілімізде осы қызметте ең жиі қол-
данылатын көмекші етістік -
ет. Көне кезеңдерде
қыл көмекші етістігінің қызметі белсенді болған.
Бұл көм екш і етістіктер арқы лы ж асалған
құранды етістіктер сөйлемде етістік жүйесі бой-
ынш а түрленеді:ие
етті, ие
еткізді, ие
еткізеді т.б.
7 .6 .2 .2. Жазда комекші етістігі Жазда - тек қана көмекш ілік қызметте қол-
данылатын етістік, оның толы қ, негізгі м ағы на-
да қолданылуы тілде жоқ, яғни тұрақты көмекші
етістік. Бұл етістіктің де көне кездерде лексика-
лы қ мағынасы болған.
Жазда көмекш і етістігі тілде қимылдың өту
сипаты категориясының көрсеткішіне жататын
=й жазда аналитикалық форманты болып қалыптас-
қан.
=й ж азда аналитикалық форманты жетімсіз
қимылды білдіреді. Жетімсіз қимыл деп қимыл-
дың ж асалуға ж ақы ндап барып, тіпті жартылай
жасалып, аяғына жетпей тоқтауын, үзілуін білдіруі
аталады.
Құлай жаздады, жығыла жаздады, кетіп қала жаздады т.б.
Бұл қимыл субъектінің өздігінен әдейі жа-
сайтын қимылы емес, қимылды жасауды бас-
тап, оны субъекті өздігінен тоқтатпайды. Қимыл
кездейсоқ себептердің әсерінен, кобіне субъектінің
ы рқы нан тыс кездескен себептердің әсерінен
аяқталмай тоқтайды.
Қим ы лды ң жасалуы ның бұл тәсілі - түркі
тілдерінетән құбылыс. Мысалы, башқұрттілінде:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=736#Жазда_көмекш_і_етістігі_тілде_қимылдың_өту_сипаты_категориясының_көрсеткішіне_жататын_=й_жазда

title: сен адам бол, сен сері бол, сен азат бол


title: йоқлай яззы, йығыла яззым - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
йоқлай яззы, йығыла яззым; өзбек тілінде:
ула езди, йиқыла езди; татар тілінде:
китгә язды, егы- ла язды түрінде қолданылады.
Бұл формант өте белсенді, салт, сабақгы етіс-
тіктерді талғам ай тіркесе береді. М ысалы:
Өзін влтіре жаздаған Мекешке сүйсінеді (Мүсірепов).
Қыз отка қүлай жаздап, эрі шошып, эрі ашула- нып, булыға жаздады (Әуезов).
Ауызекі тілде бұл ф ормантты ң м ағы насы н
басқа ж олмен, түрлі тіркестермен беру де кезде-
седі. М ысалы,
кетуге аз-ақ қалдым, кетуге шақ қалдым т.б.
Бұл формант тіркескен етістік болымсыздық
жұрнақты қабылдамайды, ол осы форманттың
м ағы н асы н а байланы сты .
=й жазда ф орманты -
ның өзі болымсыздық м ағы на береді, сондықтан
ол ф ормант бар сөзге болымсыздық жұрнақтың
қажеті жоқ. Осы формантты қабылдаған анали-
тикалық формалы етістік етістіктің түрлену жүйе-
сімен толық түрлене бермейді. Ондай тұлғадағы
етістік тілде көбіне, жедел өткен шақ, кейде ауыс-
палы ш ақ пен бұрынғы өткең ш ак тұлғаларында
кездеседі. М ысалы:
Ж алт қарап еді, есінен тана жаздады (М айлин).
Қайык бүлтаңдағанда, ауып кала жаздайды (М үсірепов).
Мен түгілі атак- ты адвокат Ақбаев, Дүйсенбаевтар бір сөз үшін айдалып кете жаздаған (Мүсіреһов).
М ал-мүж і сатылып кете жаздапты (М ұқанов).
7.7. К Ө М Е К Ш І Е Т ІС Т ІК Ж Ә Н Е АНАЛИ ТИ КАЛЫ Қ
Ф О Р М А Н Т Т А Р
Көмекші етістіктер грамматикалық дамудың
нәтижесінде грамматикалық қызметке кош іп,
фамматикалық көрсеткішке айналғандықган, олар
ЕТІСТІК
539 сөйлемде толық мағыналы етістікке көсемше, есім-
ше жұрнақтары арқылы тіркесіп, оған ф ам м ати-
калық мағыналар үстейді. Мысалы:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=737#Ж_алт_қарап_еді,_есінен_тана__жаздады_(М_айлин).__Қайык_бүлтаңдағанда,_ауып__кала_жаздайды


title: Бір түйір жас - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
Бір түйір жас козімнен ыршып кетті. Аш есікті, сен ол қызды жасырып алмайсың (Ж үнісов).
Осы мысалдардағы грамматикалық мағына-
лы
козімнен, ыршып кетті, есікті, қызды, жа- сыра алмайсың деген түрлі ф ам м атикалы қ ф ор-
мадағы сөздерді алып қарайық:
козімнендегенде ж астың ш ы ққан ж ерін
-нен ш ы ғы с септік жал-
ғауы білдіріп тұр, онда грамматикалық м ағы на
қосымш а арқылы берілген;
ыршып кетті дегенде
ыршу қим ы лы ны ң тез жасалуын
-ып көсемшесі
арқылы тіркескен
кет көмекш і етістігі білдіреді,
есікті, қызды дегенде қимылдың объектісі мағы-
насын табыс септік жалғауы білдіреді,
жасыра алмайсың дегенде қимылды жасау мүмкіндігінің
ж оқ екені етістікке
-а ж ұрнағы арқылы тіркес-
кен
алма көмекш і етістігі арқылы білдірілген.
Сөйтіп
козімнен, есікті, қызды создеріндегі ф ам -
матикалық мағыналар қосымшалар арқылы беріл-
ген. Ол қосымш алар тілдегі түрлі категориялар-
дың қосымшалары, сондықтан сөздегі қосымша-
лар қай категорияның қосымшасы болса, сол ка-
тегориялардың ф ормасы ндағы сөздер болып са-
налады. Категориялардың грамматикалық ма-
ғынасы қосымшалар арқылы берілгендіктен, олар
синтетикалық сөз ф ормасына жатады.
Алыршып кетті, жасыра алма сөздеріндегі грамматикалық
мағы на көмекші етістік арқылы берілгендіктен,
олар - аналитикалы қ ф ормадағы етістік болып
табылады.
Көмекші етістіктер негізінен етістіктің түрлі
категорияларының мағынасын білдіретін көрсет-
кіштер қызметін атқарады. Көмекш і етістіктер
қатыспайтын ф ам м атикалы қ категориялар етіс-
тікте өте-сирек кездеседі. Етістіктің көпшілік ка-
тегорияларының мағынасы комекші етістіктерге
қатысты. С онды қтан ол тілде сирек кездесетін
құбы лы сқа жатпайды. Бұл жағдай тілде анали-
тикалы қ сөз ф орм асы ны ң кең орын алатынын
көрсетеді.
/ А налитикалы қ ф орма қазақ тілінің ф ам м а-
тикалы қ құры лы сы нан мол орын алады. Ол әлі
толық зерттеліп, анықталмай отыр. Есім сөздердің
аналитикалық формасы жөнінде толық мағлұмат
жоқ. Алайда, есім сөздерге де аналитикалық форма
жат емес екені белгілі. Олардан сын есімнің шы-
рай категориясы ны ң аналитикалы қ формасы
күмән туғызбайды. М ысалы,оте


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=738#-нен_ш_ы_ғы_с_септік_жал-_ғауы_білдіріп_тұр,_онда_грамматикалық_м_ағы_на_қосымш_а_арқылы_берілген;_ыршып_кетті_дегенде_ыршу


title: жақсы, ең үлкен - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
жақсы, ең үлкен, тым әдемі, оте сүлу сияқты қолданыстағы сөздер
асырмалы ш ырайдың грамматикалық формала-
рына жатады. Олар лексикалы қ мағыналы сөзге
оте, ең, тым, тіпті, тіптен си яқты көм екш і
сөздердің тіркесі арқылы жасалған.
Ал аналитикалы қ сөз ф орм асы ны ң қазақ
тілінің ф ам м атикалы қ құрылысында кең қолда-
нылуы ғылымда оның танылуына негіз болды.
А налитикалы қ сөз ф ормасы ны ң тілде танылуы
қазақ тілінің бір кездерде таза синтетикалы қ
тілдер деп сипаггалып келуінің қате екенін дәлел-
дейді.
А налитикалы қ сөз ф орм асы ны ң озіне тән
белгілері бар.
А налитикалы қ ф орм аны ң қайсысы болсын
белгілі к а т е г о р и я л а р ғ а қ а ты ст ы . М ы сал ы ,
етістіктің болымдылық, болымсыздық категория-
сы ны ң аналитикалы қ ф ормасы на мысал келті-
рейік:
келген емес, келетін емес, келер емес, кет- кен жоқ. Осы аналитикалы қ ф ормадағы етістік-
тер тек осы категорияны ң ф ормасы нда тұрған
сөздер болып саналады, оны ң басқа категория-
ларға қатысы жоқ. Сол сияқгы
қайтқан еді қатыс-
ты қ өткен ш ақ формасында,
келсе екен, қалғысы келеді қалау рай ф ормасы нда,
өте жақсы асыр-
малы шырай формасында тұр.
\ А налитикалы қ форма категориямен тікелей
қатысты болғанды қтан, ол қай категорияны ң
формасы болса, сол категорияның тарамына (па-
радигмасына) кіреді. Аналитикалық форма белгілі
категорияны ң тарамына кіретін болғанды қтан,
соның бір мүшесі ретінде сөйлемде қызмет атқа-
рады.
Категорияның тарамына синтетикалық, ана-
л и ти калы қ формалар қатар қы зм ет ете береді.
Мысалы, осы шақ тарамында синтетикалық
(ке- леді) ф орма да, аналитикалы қ ф орм а да


title: ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ 51
Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жымдаса тоғы сады (2-1), жасалу орнына қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына
қарай тербелімді; ерін жазылып (езу тартып)
барып жасалады (1-3), ерін қатысына қарай езулік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
бос то ғы с ад ы , то ғы с ы м күш ін е қарай бос
тоғысыңқы; ауыз куысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
тоғы сы м ы бос л еп п ен аяқталады , тоғы сы м
б ітім ін е қ а р а й бос л е п т і; д а у ы с сы з ы ңы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қатысына қарай жіңішке және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Н 1 жіңіш ке езулік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ң қы ,
ілгерінді, тербелімді (үнді), езулік дауыссы з
дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ңқы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді (ыңыл),
жіңіш ке, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
үнді, ілгерінді (жіңішке) езулік дауыссыз дыбыс.
Жуан еріндіктүрі: НОҚТА, Н Ұ Рт.б.
(17-3- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жымдаса тоғы сады (2-1), жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қарай кей ін ді; дауы с
желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына
қарай тербелімді; ерін доңгеленіп (сүйірленіп)
барып жасалады (1-2), ерін қаты сы на қарай
еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек озара
бос то ғы с ад ы , то ғы с ы м күш ін е қарай бос
тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай комей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы м ен қы зы л и е к т ің
тоғы сы м ы бос леп п ен аяқталады , тоғы сы м
б ітім ін е қ ар ай бос л е п ті; д ау ы ссы з ы ңы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қатысына қарай жуан және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Н° жуан еріндік түрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=73#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жіңіш_ке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=73#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_тоғы_сы_ң_қы_,_ілгерінді,_тербелімді_(үнді),_езулік_дауыссы_з_дыбыс._Айтылым_белгілері


title:
(оқып
отыр) - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
540
М О Ғ Ф О Л О Г И Я
тегорияларға қатысы жоқ, сондықтан ешбір грам-
матикалық, лексика-грамматикалық категориялар-
ды ң тарам ы ны ң құрам ы на кірмейді.
Жарқ етті,
саңқ етгі
сияқты сөздерде
ет
комекші етістігі елік-
теуіш сөзге қим ы л м ағы насы н қосы п,
олардан
құранды етістік жасап, сөзжасамдық қызмет атқ-
а р ғ а н . К ө м е к ш і сө з к а те го р и я м а ғ ы н а с ы н
білдіретін көрсеткіш
қызметін атқарғанда ғана,
ол аналитикалы қ форма жасайды.
Аналитикалық формалы сөздің құрамы тұрақ-
ты емес, сөйлемде белгілі бір аналитикалық фор-
мадағы сөз үнемі тек қана сол ф ормада тұруы
мүмкін емес. Сөйлемнің қажетіне қарай ол басқа
аналитикалы қ формада немесе түрлі
синтетика-
л ы қ ф ормада тұра береді. М ысалы,
оқып отыр
деген аналитикалы қ ф ормадағы оқы етістігі бас-
қа сойлемде
Достарыңызбен бөлісу:


title: оқығысы келеді, оқиды, оқымақ, оқып

text:
оқығысы келеді, оқиды, оқымақ, оқып отыр еді сияқты түрлі формада қолданыла береді.
Ал осы формада басқа түрлі етістіктер қолданыла
береді. М ысалы,
тыңдап отыр, жазып отыр т.б,
немесебілгісі келеді, кореді, сойлемек, жазып отыр еді т.б. О сы м ы салдардағы тұрақты н әрсе -
сөздердің түрлену үлгісі. Атап айтқанда, бір үлгі
бойынш а көптеген сөздер түрлене береді. Ал ол
үлгі - категориялардың түрлену үлгісі, я ғн и тара-
мы. Өйткені категориялардың түрлену үлгісі, яғни
тарамы талай замандардың ішінде грамматикалық
дамудың нәтижесінде қазір әбден қалыптасқан
тілдік құбылыс. Сондықтан олар арқылы белгілі
топгағы сөздер түрлене береді. Аналитикалық фор-
маны жасаушы көрсеткіштер де категориялар тара-
мының тұрақты мүшесі болғандықтан, ол арқылы
белгілі топтағы түрлі сөздер түрлене береді.
Аналитикалық форма жасаушы көрсеткіштің
сөзде алатын тұрақты орны бар. Тіліміздің жал-
ғамалық құбылысына байланысты барлық қосым-
ша атаулы дербес мағы налы сөздің соңы на жал-
ғанады. Аналитикалық көрсеткіштер де осы заң-
дылыққа бағынады, яғни дербес мағыналы сөздің
соңы на тіркеседі. М ысалы,
өсіп барады, кетіп жатыр, білгісі келеді, коріп еді, келер емес, корген жоқ, барушы болма т.б. Алайда ж екелеген сөз
алды қосымш алардың кездесетіні
(бейхабар, на- разыт.б.) сияқты аналитикалық корсеткіштердің
ішінде де сөз алдынан тіркесетіндері бар. Оларға
ш ырай көрсеткіш тері жатады. М ысалы,
ең ж ақ-
сы,
тіпті кіш кене,
оте үлкен т.б. Бұл ж ағдай сын
есімнің табиғаты на да қатысты болуы мүмкін.
Сын есім - зат есімнің, яғн и өзі қатысты сөздің
алдынан келіп, тіркесетін сөз табы. Міне, ол оның
грамматикалық көрсеті^шінен де орын алған си-
яқты.
Сөздің аналитикалы қ формасын жасаушы
комекшілер дербес сөзге қосымшасыз да, қосым-
ша арқылы да тіркесе алады. Асырмалы шырайда
көмекші сөз дербес сөзге ешбір қосымш асыз ал-
ды нан тікелей тіркеседі. М ысалы,


title: ең қиын, оте - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
ең қиын, оте ауыр, тым үлкен т.б.
Көпшілік жағдайда көмекші сөз дербес сөзге
белгілі қосымш алар арқылы тіркеседі. М ысалы,
кел+се + екен, біл+гісі + келеді, айт+ып + сал- ды, кел+е + қойды, ж аз+а + алады т.б. Мұндай
жағдайда көмекш і етістіктер кез келген қосы м -
шамен дербес сөзге тіркеспейді. Өйткені көмекші
етістіктің м ағы насы белгілі қосы м ш амен бірге
қалы птасқан. С онды қтан әр көмекш і етістіктің
мағы насы на байланысты қосымш а арқылы ғана
ол негізгі етістікке тіркесе алады. М ысалы,
айта алады, жаза аладыдеген аналитикалы қ форма-
лы етістіктер қимылды жасау мүмкіндігін
ал көмекші етістігінің дербес етістікке көсемш енің
-а ж ұрнағы м ен тіркесуі арқы лы білдіріп тұр.
К өсем ш ен ің -а ж ұрн ағы н сы зал көмекші етістігі
ол м ағы наны білдіре алмайды. М ысалы,
біліп алды д еген а н а л и т и к а л ы қ ф о р м а ғ а е тістік
мүмкіндік м ағы насы н білдірмей, қимылдың өзі
үшін ж асалғаны н білдіріп тұр. Екі мысалда даал
көмекші етістігі қолданылғанына қарамастан, олар
екі түрлі мағына беріп тұр. Бұл көмекші етістіктің
м ағы насы ны ң қосы м ш аға байланысты екенін
білдіреді.
Сойтіп қазақ тілінде аналитикалы қ ф орма-
лы сөздің құрамы негізінен томендегідей:
1) дербес соз + қосымш а + көмекші сөз
(осіп кетті), 2) дербес сөз + көмекш і сөз
(жүр еді), 3) көмеші соз + дербес соз
(оте жақсы). А налитикалы қ формалы сөз сөйлемде бір
сұраққа жауап беріп, бір сөйлем мүшесі болады.
М ысалы,
Ол оқып жүр деген деж үр - сөйлемнің
баяндауыш мүшесі. Сол сияқты аналитикалы қ
формалы сөз тіркесінің де бір сыңары, бір мүшесі
болады. М ысалы,


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=742#(осіп_кетті),_2)_дербес_сөз_+_көмекш_і_сөз_(жүр_еді),_3)_көмеші_соз_+_дербес_соз_(оте_жақсы).


title: Ол үйде оқып отыр - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ЕТІСТІК
541
3. Сөздің аналитикалы қ ф ормасын катего-
риялардың тұрақты аналитикалық форманттары
жасайды.
4. Сөздің аналитикалық формасы белгілі топ-
тағы сөздің басым көпшілігінен жасала береді.
7.7.1. Аналитикалық форманттар және
олардың мағыналары
А налитикалы қ
ф ормант деп қосы м ш а мен
көмекші етістіктің бірлігінен тұратын, категория
м ағы насы н білдіретін күрделі м орф ологиялы қ
көрсеткіш аталады. Мысалы:
Апам болса, аудан-
да сырқаттанып жатыр. Ақбопе екеуміз т а-
ңертеңнен айтып жүрміз
(Ж үнісов). Осы екі
сөйлемдегі
сыркаттанып жатыр, айтып жүрміз
деген аналитикалық формалы етістіктер
-ып жа-
тыр, -ып жүр
деген аналитикалы қ ф орманттар
арқы лы н ақ осы ш ақ м ағы насы н білдіреді. Н ақ
осы ш ақты ң жүйеСі
бойынш а бұл форманттарға
жіктік жалғауы тікелей жалғанады. Ол заңды-
л ы қ с а қ тал ған :
сырқаттанып жатыр
деген де
3-ж ақ болғандықтан, онда жіктік жалғау жоқ, ал
айтып жүрміз
дегенде жіктік жалғау аналитика-
лы қ формантқа тікелей жалғанған.
Қ азақ тілі етістіктің аналитикалы қ ф орм ан-
ты на өте бай. Етістікте жетпістен аса аналитика-
л ы қ ф орм ант бар. О лар:-а
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=743#Апам_болса,_аудан-__да_сырқаттанып_жатыр._Ақбопе_екеуміз_т_а-__ңертеңнен_айтып_жүрміз


title: ал, =п бақ, -п ал, -п - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
ал, =п бақ, -п ал, -п бар, -а бар, а баста, е бер, -п бер, -ған бол, -п бол, -с біл, -п біт, -а жазда, -п жат (ыр), -е жонел, -п жүр, -е жүр, -п жібер, -йін де, -са игі еді, -са екен, -ғай еді, -са еді, 0
екен, 0
жоқ, -п кел, -е кел,-п кет, -а кет -п көр, -е кор, -п қал, -а қал, -п қой, -а қой, -п отыр, -а отыр, -п от, -п сал, -а сал, -п таста, -п тұр, -а тұр, -п түс, -е түс, -п шық, -а шық, -н сала бер, -п кеп жібер, -д кеп қал, -ғалы отыр, -ғалы жат(ыр), -гелі жүр, -ғалы тұр, -а сала (-а салын), -п қоя бер, -п келе жат, -п бара жат, -п болып қал, -ғы кел, -ушы болм а, -а корме, -ған болса, -р болса, -п жүре бер, -п кеп кет, -п сала бер, -п кеп бер, -уге бол. А налитикалы қ форманттардың құрам ы ны ң
түрлі болуына байланы сты олар ж алаң ж әне
күрделенген аналитикалы қ ф орманттар болып
бөлінеді.
Ж алаң аналитикалық форманттарға бір мор-
фемалы ( 0
ем ес), екі морфемалы
(-п ал), үш
морфемалы
(-ғысы кел) аналитикалық формант-
тар жатады.
Бүл соз одан әрі орбіген жоқ. Коштің алды адырдан бері шығып қалыпты (Әуезов).
М ұнда 0
жоқ, -ып қал форманттары қолданыл-
ған. Олар - 0
жоқ форманты бір морфемадан
тұрады, оны ң алды ндағы бұры нғы өткен ш ақ
көрсеткіші
(-ген) өз мағынасында қолданылған,
0
жоқ о ға н бо л ы м сы зды қ м ағы н а қосы п тұр,
-ып қал екі морфемалы аналитикалық формант-
қа жатады. Тілдегі аналитикалы қ ф ормант не-
гізінен екі морфемалы форманттардан тұрады. Үш
м орф ем алы ф о р м а н тта р да өте аз:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=744#-гелі_жүр,_-ғалы_тұр,_-а_сала_(-а_салын),_-п_қоя_бер,_-п_келе_жат,_-п_бара_жат,_-п_болып_қал,_-ғы_кел,_-ушы_болм_а,_-а_корме,_-ған_болса,_-р


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=744#-п_кел,_-е_кел,-п_кет,_-а_кет_-п_көр,_-е_кор,_-п_қал,_-а_қал,_-п_қой,_-а_қой,_-п_отыр,_-а_отыр,_-п_от,_-п_сал,_-а_сал,_-п_таста,_-п_тұр,_-а_тұр,_-п


title:
-ғысы кел,
-сам екен, -уге бол - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
-ғысы кел, -сам екен, -уге бол т.б.
Бір сүмдық болмаса игі еді (М ұқанов). Осы сөйлемдегі
-са игі еді үш
морфемалы жалаң аналитикалық формантқа жа-
тады.
Күрделенген аналитикалық формантқа төрт
морфемалы аналитикалық форманттар жатады.
Олар екі морфемалы аналитикалық форманттар-
дың бірігуінен жасалған. Екі морфемалы формант-
тардың ұзақ уақыт сөзде бірге, қатар қолданылу-
ының нәтижесінде олардың мағыналары кірігіп,
біртұтас м ағы наға көш кен. Олар:
-п келе жатыр (өсіп келе жатыр),
-п бара жатыр (көбейіп бара
жатыр),
-п қоя бер (жылап қөя берді),
-п кеп кет (сөғып кеп кетті),
-п кеп қал (итеріп кеп қалды),
-п кеп жібер (шыңғырып кеп жіберді),
-п сала бер (әрленіп сала берді),
-п жүре бер (бөйы жылып
жүре берді),
-п болыи қал (жазып болып қалды).
Күрделенген аналитикалық форманттың бел-
гілері:
1. Күрделенген аналитикалық формант бір ма-
ғына береді, бір формантгың қызметін атқарады.
2. Күрделенген аналитикалық форманттың
құрамындағы морфемалардың орны тұрақты, олар-
дың арасына бөтен морфема қосыла алмайды.
3. Күрделенген аналитикалы қ форманттың
бәрі - қимылдың өту сипаты категөриясының
көрсеткіштері.
4. Күрделенген аналитикалық форманттар тек
қана етістікпен қолданылады.
Аналитикалық форманттардың мағыналары
алуан түрлі, түрлі категорияларға қатысты.
Көпшілік аналитикалық форманттар қимыл-
дың өту сипаты категориясы ны ң м ағы насы н
білдіреді. Олар қимылдың тәсілін білдіреді және
қимылдың даму сатысын білдіреді.
Қимылдың жасалу тәсілі негізінен аналити-
калық форманттар арқылы білдіріледі:
1. Қимылдың жасалу тәсіліне ж алған, жа-
санды қимыл мәнін білдіреді. -


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=745#-п_келе_жатыр_(өсіп_келе_жатыр),_-п_бара_жатыр_(көбейіп_бара_жатыр),_-п_қоя_бер_(жылап_қөя_берді),_-п_кеп_кет


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=745#-п_кеп_қал_(итеріп_кеп_қалды),_-п_кеп_жібер_(шыңғырып_кеп_жіберді),_-п_сала_бер_(әрленіп_сала_берді),_-п_жүре_бер


title: Сіз де сүйтесіз - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
542
М О Р Ф О Л О Г И Я
3. Қимылдың субъект өзі үшін, я өзінен бас-
қалар үшін жасауын білдіру қим ы лды ң бағы т-
м ақсат тәсіліне жатады. Ол м ағы наны
-п ал, -п
бер
форманттары білдіреді.
Мен өз пәтеріме кошіп
алдым
(М ұқанов).
Естіген ертегілерін құрбыла-
рына айтып береді.
М ұнда көшіп алдым дегенде
қим ы лды ң өзі үшін ж асалғаны н,
айтып береді
дегенде басқа адам үшін жасалғаны білдірілген.
4. Қ им ы лды ң ерекш е ынтамен жасалуын
-п
бақ
ф орм анты білдіреді.
Дегенмен Нүрке шыдап
бақты. Біз де қара терге түсіп істеп бақтық
(Ш ашкин).
5. Қимылдың жасалуына немқұрайды қарап,
оны ң ж ол-ж өнекей жасалуын білдіретін анали-
ти калы қ ф орм анттарға:
-а сал, -а отыр, -е жүр
ф орманттары жатады.
Менікі эшейін айта сал-
ған қалжың ғой
(Мүсірепов).
Өз басымнан откен
о қ и ғ а л а р д ы т ізб е к т е й о т ы р ға н хат ш ы
тәріздімін
(Соқпақбаев).
6. Қ и м ы л д ы ң ойда ж о қта, қ и ы н д ы қ с ы з
жеңіл, күтпеген жерден жасалуын
-а қой, -а кет,
-а қал
ан али ти кал ы қ ф орманттары білдіреді.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=746#-а_сал,_-а_отыр,_-е_жүр_ф_орманттары_жатады.__Менікі_эшейін_айта_сал-__ған_қалжың_ғой_(Мүсірепов).__Өз_басымнан_откен


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=746#-п_ал,_-п_бер_форманттары_білдіреді.__Мен_өз_пәтеріме_кошіп__алдым_(М_ұқанов).__Естіген_ертегілерін_құрбыла


Томенгі сыбаннан И мақ Тоқпанов келе қалды (М ұ қ ан ов
).Алақаныма қыса қойдым (Сәрсенба-
ев).
Хадиша бұл созімді мақұл коріп, жабыса кетті (Ш аш кин).
7. Қ им ы лды ң қы сқа, батыл, аз уақыттың
ішінде жасалуы н
-п таста, -п жібер, -п түс, -п кал ф орм анттары білдіреді.
Итемген зекін тас- тады (М үсірепов).
8. Қимылдың ерекше қарқы нм ен, күш пен
жасалуын
-п кеп жібер, -п кеп қал күрделенген
аналитикалық форманттар білдіреді.
Мен шықшыт- тан періп кеп жібердім (Сейфуллин).
-Ж оғал козіме корінбей деп итеріп кеп қалды (М ұқанов).
9. Қ им ы лды ң жасалуы ұзаққа сөзы луы н,
жалғасуы н, қайталануын
-е бер, -е түс формант-
тары білдіреді.
Әкесін мазалай берді (Ж ұм ақа-
нов).
Түнек қоюлана түсті (Ш аш кин).
10. Қимылдың жасалуына ш ек қоюды
-а тұр ф орманты білдіреді.
Сэл күте тұрыңыз (Есен-
берлин).
11. Қ им ы лды ң жасалуының асы ғы ссы зды -
ғын
-а жатар ф орманты білдіреді.
Үйрене жа- тар (М ұқанов).
12. Қ им ы лды ң ж асалуға дайын тұрғаны н,
б ей ім д іл ігін
-йін д е , -ғалы отыр, -гел і жүр, -ғалы түр, -ғалы жатыр форманттары білдіреді.
Жер құрғайын деді (М ұстафин).
Біз ауы лға қай- тқалы отырғанда, олар да жетті (М ұқанов).
13. Қимылдың бір қалыгітан тұрақты қалы -
пқа көшуін
-п қал форманты білдіреді.
Диқаның козіне жас іркіліп қалды (Жүнісов).
Мен сені борілердің аузынан сақтап қалдым (Жүнісов).
14.
Бір қим ы лды ң соң ы н ан ілесе екінш і
қимылдың жасалуын
-а сала, -а салып ф орман-
ттары білдіреді.
Әкесін коре саіш, жүгіре жонелді. Қимылдың даму кезеңін білдіретін аналити-
калы қ форманттар бірсыпыра. Қимылдың даму
сатылары, кезеңдері үшке бөлінеді: 1) қимылдың
басталуы, 2) қим ы лды ң жасалу үстіндегі кезеңі,
3) қимылдың аяқталуы.
Қимылдың басталуын
-а баста, -а жонел, -п сала бер, -п жүре бер, -п қоя бер. Қимылдың тек
қана басталуын
-а баста ф орманты білдіреді.
Дауыс шыға бастады (Ш аш кин).
Қимылдың кенеттен, іркілмей тез басталуын
-а жонел, іп қоя бер форманттары білдіреді.
Қарт инж енерді м ақт ай ж онелді (Е с е н б е р л и н ).
Қоңырау шылдырап қоя берді (М ұқанов).
Қимылдың ж айлап, баяу бір қалыпта бас-
талғаны н -п
сала бер, -п
жүре бер форманттары
білдіреді. М ысалы,
Шэріпжанның түсі суып сала берді. Шоп осіп жүре берді (Қанахин).
Қ им ы лды ң ж асалу үстінде екенін
-п отыр, -п түр, -п жүр, -п жат, -п келе жат, -п бара жат, -п бар, -п кел ф орманттары білдіреді. М ы-
салы:
Тек Қаламүштің есейіп келе жатқанына сүй сін еді (А қ т а н о в ).
Үнсіз от ырып қалды (Ж үнісов).
Қарасайдың бүгінгі тұрмысы тоңіре- гінде сойлесіп отырып... (Ж үнісов).
Қайсысы екен


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=747#-а_баста,_-а_жонел,_-п_сала_бер,_-п_жүре_бер,_-п_қоя_бер._Қимылдың_тек_қана_басталуын_-а_баста

title: Томенгі сыбаннан И мақ Тоқпанов келе қалды


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=747#-а_тұр_ф_орманты_білдіреді.__Сэл_күте_тұрыңыз_(Есен-_берлин)._11._Қ_им_ы_лды_ң_жасалуының_асы_ғы_ссы_зды_-_ғын_-а_жатар


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=747#-е_бер,_-е_түс_формант-_тары_білдіреді.__Әкесін_мазалай_берді_(Ж_ұм_ақа-_нов).__Түнек_қоюлана_түсті


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=747#Итемген_зекін_тас-__тады_(М_үсірепов)._8._Қимылдың_ерекше_қарқы_нм_ен,_күш_пен_жасалуын_-п_кеп_жібер,_-п_кеп_қал


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=747#Қарасайдың_бүгінгі_тұрмысы_тоңіре-__гінде_сойлесіп_отырып..._(Ж_үнісов).__Қайсысы_екен


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=747#Мен_шықшыт-__тан_періп_кеп_жібердім_(Сейфуллин).__-Ж_оғал__козіме_корінбей_деп_итеріп_кеп_қалды


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=747#-п_қал_форманты_білдіреді.__Диқаның__козіне_жас_іркіліп_қалды_(Жүнісов).__Мен_сені


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=747#Үйрене_жа-__тар_(М_ұқанов)._12._Қ_им_ы_лды_ң_ж_асалуға_дайын_тұрғаны_н,_б_ей_ім_д_іл_ігін_-йін_д_е_,_-ғалы_отыр,_-гел_і_жүр


title: жыбырлап жүрген - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
ЕТІСТІК
543
(Жүнісов).
Сен сулуланып келе жатырсың
(Мұка-
нов).
Сендер қайдан келіп түрсыңдар
(М ұқанов).
-
Қай институтта окып жүрсіңдер?
(Ж үнісов).
Ол аруактанып бара жатыр
(М үсірепов).
А налитикалы қ форманттар қаты сты қ өткен
ш ақ м ағы насы н білдіреді.
Қаты сты қ өткен шақ
Ж еді ф орманты ны ң түрлі ш ақ көрсеткіш теріне
тікелей тіркелуі арқылы олардан қатыстық өткен
ш ақ жасайды.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=748#-а_ал,_-а_алма,_-а_біл_ф_орм_анттары_білдіреді._Мысалы,__Сен_ол_қызды_жасырып_отыра__алмайсың


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=748#Сол_күні_қарақасқа_жоғалып_шық-__ты_(Ш_аш_кин).__Ол_жұмысты_да_жақсы_мең-__геріп_кеттім


title: Өзім де солай ойлап отыр едім - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
Өзім де солайойлап отыр едім (М үсірепов).
Әр елден келгендігін озі де айтып түр еді (Мүсірепов).
Ол мүны біліп жүр еді (Мұқанов).
А налитикалы қ ф орманттар бұйры қ рай ма-
ғы н асы н білдіреді. Б ұ й р ы қ рай м ағы н асы н
білдіретін аналитикалық форманттарға =
ушы бол- ма, =а көр, =а корме форманттары жатады.
=ушы болма аналитикалы қ ф орманты қатал бұйрық,
қимылдың жасалуына үзілді-кесілді тиым салу-
ды білдіреді. Бұл форманттың болымды түрі жоқ.
Ф ормант бұйрық райдың жіктік жалғауы арқы -
лы түрленеді.
Жылаушы болма. Тәртіп бүзушы болм а!=ъ кор, = а корме ф орманттары бұйыру-
ды ң тілек түрін білдіреді.
Ж олата кормеңдер, свйте кор. Бұл ф орманттар бұйры қ м ағы насы -
ның түрлі реңкін білдіру үшін қолданылады.
А налитикалық форманттар қалау рай мағы -
насын білдіреді. Қалау рай мағы насы н біддіретін
аналитикалық форманттарға
-са игі еді, -са екен, -са еді, -ғай еді ф орманттары жатады:
Бастаса игі еді, орнықса екен, қүтылсам екен, болмағай едің. Етістікгің болымсыздық мағынасын білдіретін
2 аналитикалы қ ф орм ант бар, олар: 0
емес, 0
жоқ. Бұл форманттар етістіктің ш ақ категория-
сымен ғана қолданылады:
сезген жоқ, айтқан емеспін, тұрақтай алар ем ес, қол жететін емес. 7.7.2. Түр, жүр, отыр, жат(ыр) етістіктерінің мағыналары Тұр, жүр, отыр, жат(ыр) етістіктері тілде
түрлі қызмет атқаратын, ерекшелігі мол етістік-
тер болып саналады . Бұл торт етістік түркі
тілдерінің көне жазба ескерткіштерінен бері қарай
тілде өте жиі қолданылып келе жатқан ғылымда
эбден таны лған. Сол ұзақ уақыттың ішінде бұл
етістіктердің лексикалы қ м ағы насы ғана кеңіп,
молығып қоймай, олар грамматикалық дамудан
отіп, түрлі грамматикалық м ағы наға ие болып,
түрлі грамматикалық қызмет атқаратын болған.
Тілдің қазіргі даму сатысында


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=749#Жылаушы_болма._Тәртіп_бүзушы__болм_а!=ъ_кор,_=_а_корме_ф_орманттары_бұйыру-_ды_ң_тілек_түрін_білдіреді.__Ж_олата_кормеңдер


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=749#-са_игі_еді,_-са_екен,_-са_еді,_-ғай_еді_ф_орманттары_жатады:__Бастаса__игі_еді,_орнықса_екен,_қүтылсам_екен,_болмағай


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ң қы ,
кейінді, тербелімді (үнді), еріндік дауы ссы з
дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді (ыңыл),
жуан, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
үнді, кейінді (жуан), еріндік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке еріндіктүрі: Н Ү КТЕ, Н Ө К Е Р т.б .
( 1 7-4-сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
жымдаса тоғы сады (2-1), жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына
қарай тербелімді; ерін доңгеленіп (сүйірленіп)
барып (1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай
еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
бос то ғы с ад ы , то ғы сы м күш ін е қарай бос
тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, комей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы з ы л и е к т ің
тоғы сы м ы бос леппен аяқталады , тоғы сы м
б іт ім ін е қ а р а й бос л еп ті; д а у ы с сы з ы ңы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Н 10 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ң қы ,
ілгерінді, тербелімді (үнді), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ң қы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді (ыңыл),
жіңіш ке, ерінәуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
үнді, ілгерінді (жіңішке), еріндікдауыссыздыбыс.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=74#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жіңіш_ке,_ерінәуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=74#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=74#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_тоғы_сы_ң_қы_,_ілгерінді,_тербелімді_(үнді),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: тұр, жүр, отыр - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
тұр, жүр, отыр,
жат(ыр)
деген лексикалы қ м ағы налы етістіктер
бар, соны м ен бірге дыбыстық құрамы ж ағы нан
олардан ешбір айырмасы ж оқ 4 грамматикалық
корсеткіш бар. Бұлардың мағы насы , тілде атқа-
ратын қы зметі мүлдем басқа-басқа, сонды қтан
олар ом онимдік дәрежеге жеткен:
үнсіз отыр,
зытып отырды.
Алғашқыдаотыретістігі субъектінің кеңістік-
тегі қалпын білдіріп, лексикалы қ мағы нада қол-
даны лған, соңғы даоты р кемекш і етістік қы зме-
тінде қолданылған, оның лексикалық мағынасы
жоқ, жетекш і етістікке косем ш ен ің -п ж ұрнағы
арқылы тіркесіп, қимьы тез жасалу үстінде деген
мағынаны қосып тұр. Отыр етістігі алғаш қы қол-
данысында сөйлемде қимыл атауы ретіндегі лек-
сема болса, соңғы да грамматикалық м ағы на бе-
ретін көрсеткіш і қызметін атқарған. Олардың
мағынасы да қызметі де басқа-басқа, тек дыбыс-
ты қ құрамы ғана ұқсас. Осы жағдай қалған үш
етістікке де ортақ, сондықтан тілде лекси калы қ
м ағы на беретін
тұр, жүр,
отыр,
жат
етістіктері
арқьыы жасалған 4 аналитикалық формант, яғни
4 грамматикалық корсеткіш бар. Олар ш ы ғу тегі
ж ағы нан бір болғаны мен, қазір тілде б асқа: бас-
қа тілдік бірліктерге жатады.
А іды м ен бұл торт етістіктің лексикалы қ ма-
ғыналарына тоқталайық.
Бұл торт етістіктің алғаш қы түп негізгі лек-
сикалы қ м ағы насы - адамның кеңістіктегі қал-
пын білдіру.
Өзі жалаңбас қардың үстінде отыр
(Әбдіқадыров).
Солардан оқшаулау жерде Рабый
түр. Бір кішкене болмеде жатқан М үқан үйық-
тай алмады
(Сонда).
Екеуміз коп жыл бірге
жүріп, коп елді бірге араладық
(Сонда).
Бұл етістіктердің екінш і негізгі м ағы насы
адамнан басқа жанды-жансыз заттардың кеңістік-
тегі қалпын білдіру:
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=750#Өзі_жалаңбас_қардың_үстінде_отыр_(Әбдіқадыров).__Солардан_оқшаулау_жерде_Рабый__түр._Бір_кішкене_болмеде_жатқан_М_үқан_үйық


title: үстел тұр, кілем жатыр - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
544
М О Р Ф О Л О Г И Я
яқты қолданы с бұл етістіктердің қазір өз м ағы -
насында қолданылуына жатады.
Тұр, жүр, отыр, жат
етістіктерінің осы негізгі
м ағы налары н ы ң қолданы луы нда да ерекш елік
бар. Ж оғарыда кеңістіктегі заттардың бір қалып-
тағы ж ағдайы сөз болды. Ал осы етістіктер бір
қалыптан екінш і қалы пқа ауысуды да білдіреді:
орныңа барып отыр, орныңнан тұр, жүр, төсе-
гіңе жат.
Осы төрт етістіктің ауыспалы мағынада қол-
данылуы - өте жиі кездесетін құбылыс. Төрт
етістіктің қайсы сы ны ң болса да, түрлі мағы нада
қолданылуы тілде әбден қалыптасқан. Олардың
кейбірін келтіруге болады:
1. Өмір сүру:
балам Алматыда, немерем
қолымда тұрады.
2.
Уәдесін ұстау:
Ол уәдесінде түрады.
3. Б аға мәнінде:
Бұл зат қанша тұрады?
4. Қ ы зм ет атқару:
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ол осы қызметте қашан- - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
Ол осы қызметте қашан-
ғы отырады?
5.
Бір орны нда қозғалм ай қалу:
кеме қай-
раңда отыр.
6. О йы нан оры н алу, есінде болу:
ол мәселе
есімде жүр, Әсем жүрегімнің түбінде жатыр, жаңа
ғана есім де тұр еді.
7. С ай, сәйкес:
ол сыйлауға тұрады.
8. Алдау: сені жерге отырғызды.
9. Ауруынан жазды:
аяғынан тік түрғызды.
10. Сыйлады:
бүкіл ауыл аяғынан тік тұра-
ды.
Тіліміздегі ең көне етістіктер тобы на жата-
ты н
отыр, жатыр, тұр, жүр
етістіктерінің лекси-
калы қ м ағы насы өсіп, кеңіп отырумен бірге, ол
грамматикалық дамуға түсіп, түрлі грамматика-
л ы қ м ағы наларға да ие болған.
7 .7.3 . Д е
көмекші етістігі
Де
етістігіайт,
сойле
етістіктерімен мағы на-
лас, синонимдес. Мысалы,
солай сойле
-
солай де,
не айтайын?, не сөйлейін? - не дейін? Сэлем айт
- сәлем де, не айтты? - не деді? не тұралы сойледі
- не деді, бірдеңе айтты ма? - бірдеңе деді ме?
Осы мағы насы арқылы ол сөйлеу етістіктері то-
бынажатады. Сөйлемде қолданысына қарай
сүра,
ата, ойла, есепте, сана, долбарла
етістіктерінің
м ағы насы н да білдіреді. Деетістігінің көп м ағы -
налығы мен көп қызметтілігі оның көмекшілік
қызметіне де қатысты. Бұл көмекші етістікке көп
мағыналығы мен көп қызметтілігі жағынан ешбір
көмекші етістік тең келе алмайды. Осы ретте ол
барлық көмекші етістіктерден ерекшеленеді.
Де көмекші етістігінің ерекш е қызметі - төл
сөз бен автор сөзін байланыстыруы. Қазақтілінде
төл сөздің дербестігін сақтап, нақты , дәл тия-
нақты түрде білдіруде оны автор сөзімен байла-
ныстыру қызметін де көмекш і етістігі ғана атқа-
рады. Бұл қызметтіде көмекш ісінен бас.қа ешбір
тілдік нұсқа атқара алмайды. Ал төл сөз - тілде
өзіндік орны, қызметі бар, тілде жиі қолданыла-
тын құбылыс. Осы тілдік құбылыс тікелей
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=752#-_не_деді,_бірдеңе_айтты_ма_-_бірдеңе_деді_ме_Осы_мағы_насы_арқылы_ол_сөйлеу_етістіктері_то-_бынажатады._Сөйлемде_қолданысына_қарай_сүра


де көмекші етістігіне байланысты.
Рақмет, осы ата- ғаныңыз да болады, - деді Аман (М ұстафин).
Төл сөзді автор сөзімен байланы стырғанда,
де көмекш і етістігі түрлі тұлғада (дейді, деп,
дейтін, депті, десет.б.) қолданыла береді. Деген-
мен осылардың ішінде деді, деп, дейдітұлғалары
өте жиі кездеседі.
Де көмекші етістігі төл сөз бен автор сөзі
арасында қолданы лғанда, төл сөздегі аяқталған
тиянақты ойды автор сөзімен байланыстыраты-
ны белгілі. Осыдан
де етістігінің жіктік жалғау-
лы етістікпен тіркесе қолданылуы қалыптасқан:
келемін дедім , барайын деді, барармыз деді, корейік дедік, айтпақпыз деген, қайтасың депті т.б. Жіктік жалғаулы етістікпен басқа етістіктердің
осы тектес тіркесі кездеспейтін құбылыс. Бұл да
- де етістігінің өзіндік ерекшелігі.
Де көмекш і етістігі арқы лы тілде түрлі ана-
литикалы қ форманттар қалы птасқан, олар түрлі
м ағы наны білдіреді. С оларды ң бірі -йін
де ана-
литикалық форманты. Бұл формант тілде қимыл-
дың жасалуға дайын екенін, субъектінің қимыл-
ды жасауға бейімделуін көрсетеді:тыңдайын
деп ойысқан жоқ.
Тілде
-йін де форманты мен тілде мағыналас
ф орм анттар бар. Олар:
-ғалы тұр, -ғалы отыр, -ғалы жатыр, -ғалы жүр. М ы сал ы ,
жаңбыр жау- ғалы тұр. Ол кеткелі отыр, ол отырғалы жатыр, елге қайтқалы жүр. Осы мағыналас 5 аналитика-
лы қ форманттың бірінің орнына екіншісі қолда-
н ы л аты н , қ о л д а н ы л м а й ты н кездері де бар:
сарғаяйын депті - сарғайғалы тұр, когерейін деді - когергелі тұр, бұзылайын деді - бұзылғалы түр сияқты бірінің орны на екінш ісі колданыла бе-
реді. Сол сияқты


title: барғалы отырмын, барғалы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
ҮСТЕУ
545
екенін күшейте түседі:
гүл ашылайын деп түр,
кошейін деп жатыр, келейін деп жүр
т.б. Сол си-
яқты
-йын де
форманты мен
-п барады, -п ке-
леді
форманттарының тіркесі
-йын де
форманты-
ның м ағы насы н одан әрі күш ейте түседі:
озен
суалайын деп барады, күн суытайын деп келеді.
Б ұ л
қ о л д а н ы с т а
қ и м ы л д ы ң
ж а с а л у ғ а
бейімділігінің күшейгенін, өсуде екенін білдіреді.
Деп
көмекші етістігі
сен деп келдім, маған
деп жіберіпті сияқты қолданыстадеп
көмекші
үшін
шылауының м ағы насы н білдіреді.
Мен деп пейіл
бергеніне бар әлімше қуанам да, алғыс айтам
(Әуезов).
8. ҮСТЕУ
Қазіргі қазақ тілінде үстеу лексика-семанти-
калық, морфологиялы қ ж ағы нан ерекш еленген
дербес сөз табы болып табылады.
«ъ
8 .1 .
Ү С Т Е У Д ІҢ Л Е К С И К А -С Е М А Н Т И К А Л Ы Қ
^
С И П А Т Ы
Қазіргі қазақ тіліндегі үстеулер қимылдың,
іс-әрекеттің әр түрлі белгісін, жүзеге
асу амал-
тэсілін, мекенін, себебін, мезгілін, ж ай-күйін
білдіретін ж әне грам м атикалы қ тұлғаларм ен
түрленбейтін сөздер.
Биыл Абай он үшке толған еді
(Әуезов).
Кейін
баспай, ілгері
бас (Ш әкәрім).
Болады осындай кыз,
некен-саяк... Ақыл, қайрат, жүректі бірдей үста
(Абай). Берілген мысалдардағы
биыл, кейін, ілгері,
некен-саяк, бірдей,
сөздері м ағы насы мен тұлға-
л ы қ ерекшеліктеріне қарай үстеу болып табыла-
ды. М ұндағы
биыл толу
етістігінің жүзеге асу
мезгіліш білдіріп, қаш ан?
деген сұраққа жауап
беріп тұр.
Кейін, ілгері
сөздері
басу
қим ы лы ны ң
мекенін, орнын, бағыты н білдіріп, қайда? деген
сұраққа жауап береді.
Некен-саяқ
сөзі
болу
іс-
ә рекетін ің м өлш ерін білдіріп, қаш ан ? деген
сұраққа жауап беріп тұр.
Бірдей
үстеуі
ұстау
қим ы лы ны ң жүзеге асу амалын білдіріп, қалай?
деген сұраққа жауап беріп тұр.
Жоғарыда көрсетілген мысалдардағы талдан-
ған сөздер етістіктермен тіркесіп, олардың әр түрлі
белгісін, қасиетін (мекенін, мезгілін-, амалын,
мөлшерін т.б.) білдіреді.
Қазақ тілінде осы тәрізді қимылдың әр түрлі
сипаттарын білдіретін
кейбір есім сөздер мен
етістіктің косемше тұлғалары да бар, бірақ олар
үстеу орнына қолданы лғаны м ен, яғн и қимыл-
дың, іс-әрекеттің әр түрлі белгісін, мекенін, ама-
лы н, мезгілін т.б. білдіргенімен
сөз табы ж ағы -
нан үстеу болып танылмайды.
Ж алғанда болмас жұбаныш
(Абай).
Құзда-
рыңда бал бұлағың
(Сәрсенбаев).
Бозторғай шы-
рылдайсың жерге түспей (Әзірбаев). Аспандап алыс
кеткен не бір мықты
(Аманжолов).
Жок-барды
ертегені термек ұшін
(Абай). Осы сөйлемдердегі
жалғанда, кұздарында, жерге
сөздері қимылдың
орны н,
м екенін білдіріп, қайда? деген сұраққа
жауап беріп тұрса,
аспандап
сөзі іс-әрекетгің ама-
лын білдіріп, қалай? деген сұраққа, ал
термек
үшін
амалдың мақсатын білдіріп, не үшін? деген
сұраққа жауап беріп тұр.
Сөйте тұрса да бұлар үстеу емес,
пысықтау-
ыш қы зметінде жұмсалып тұрған есімдер мен
көсемше тұлғалы етістіктер болып табылады.
Қазіргі қазақ тіліндегі үстеулер етістікпен
тіркесіп, пысықтауыштық қатынаста жұмсалады.
Кейбір үстеулер морфологиялық өзгеріске түсіп,
субстантивтенеді, яғн и көптеледі, септеледі, тәу-
елденеді. М ысалы:
Бүгініміз - беймаза, өткеніміз
өкініш пе?
(“ Е г.Қ аз.” ).
Бүгіндері т ек ы м м ен
түсіңіседі
(Тарази).
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=754#-п_барады,_-п_ке-_леді_форманттарының_тіркесі_-йын_де_форманты-_ның_м_ағы_насы_н_одан_әрі_күш_ейте_түседі:_озен


Ү 2 . Ү С Т Е У Д ІҢ Қ Ұ Р А М Д Ы Қ Т Ү Р Л Е Р І
Үстеудің негізгі фамматикалық белгісі - оның
арнайы түрлену жүйесінің және грамматикалық
категорияларының жоқтығы. Сөйтіп, үстеу қазақ
тілінде түрленбейтін сөз табы болып саналады.
Қазіргі қазақ тіліндегі үстеулер құрамы жа-
ғынан
түбір үстеулер, туынды үстеулер
және
күрделі түбір үстеулер
болып үшке бөлінеді.
Құрамы ж ағы н ан түбір және қосы м ш аға
бөлшектеуге келмейтін сөздер
негізгі үстеулер
деп
аталады.
Біраз, ерекше, еиді
үстеулері морфема-
ларға бөлшектеуге келмейтін түбірден құралған
сөздер.
Негізгі үстеулерге мына сөздер тобы жатады:
жылдам, әрең, әдейі, жорта, әзір, әлі, бүрын, қаса-
қана, үдайы, ақырын, ерте, кеш, жоғары, томен,
қазір, үнемі, қазір, дереу, жаңа, енді, шапшаң,
бағана, ілгері, әрі, бері, мана, ылғи, әзір, бекер,
дереу, кері, әрмен, бермен, нақ, нағыз, дәл, оте,
тым, аса, ерекше, мүлде, оқыс, түгел
т.б.
Ескерту:
Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі үстеу-
лер болып табылатын
ары, бері, кері
көне түркі
тілінде морф емаларға бөлш ектеніп,
-ры, -рі, -ру
б ағы тты қ бары с септігінің ф ун кц и ялары н д а
жұмсалатын тұлғалардың түбірге сіңісіп, кірігіп
кетуі а р қ ы л ы қ а л ы п т а с қ а н . Ғ ал ы м д ар д ы ң
көпшілігі бұл тұлғаны көне барыс септіктің жал-
ғауы деп таныса, кейбір зерттеушілер жалғау емес,
б а ғы п ы қ мағына тудыратын қосымша деп қарай-
ды. Көне түркі ескерткіштер тіліндегі
-ры, -рі, -рү,
-дутұбір сөздердің құрамында өлі формант ретін-
де сақталған . С оны м ен бірге негізгі түбір үстеу
тобы на ж ататы н
жоғары, ілгері
сөздерінің түбірі
жо, іл
есім сөздер б олған.
Жо
- ж оқ,
йок -
биік
м ағы н асы н ,
іл -
ілкіде, баста м ағы насы нда қол-
даны лған. Тарихи тұрғыдан
жо, іл
сөздеріне
-ға ,
-ру, -геру, -қару, -керу
формалары ның жалғануы
арқылы үстеулержасалған.
Негізгі үстеулердің көпш ілігіне сы н есімнің
шырай ж ұрнақтары ж алғанады . Атап айтқанда,
мезгіл үстеулеріне:
бүрынырақ, ертерек, кеіиірект.б.
М ысалы:
Бұрынырақ кезде бұндайда асын тас-
тап, кісіге қарап жалтақтап шығып кететін
(Әуе-
зов).
Ертерек келмедің деп несіне ескертпейін,
ештен кеш жақсы
(Мүсірепов). Мекен үстеулері-
не ж алғанады :
төменірек, әрірек, ж оғарырақ,
төмендеу, берірек
т.б. С ы н қим ы л үстеулеріне
жалғанады:
тезірек, жайырақ
,
жылдамдау, оңай-
ырақ
т.б.
Үстеудің кейбір м ағы налы қ топтары ш ырай
жұрнақтары н мүлдем қабылдай алмайды. Ж оға-
рыда аталған кейбір үстеулерге сын есімнің шы-
рай ж ұрнақтары ны ң жалғануы тарихи ж ағы нан
үстеудің сын есіммен ж ақын, төркіндес екендігін
көрсетеді. Осымен байланысты шырай жұрнақта-
рын қабылдайтын да - негізгі түбір үстеулер мен
қимылдың сапалық белгісін білдіретін үстеулер.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Туынды түбір үстеулер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
Туынды түбір үстеулер.
Басқа сөз таптары -
нан сөзжасам жұрнакгарының жалғануы арқылы,
кейбір септік жалғаулары ның көнеленуі, яғн и
түбірге сіңісіп кетуі арқылы ж асалған сөздер ту-
ынды түбір үстеулер деп аталады.
Қатарлай тіккен
киіз үйлер
(Әуезов).
Сейтенге қазақша ғана айт-
ты, қазақ екен
(М үсірепов).
Түнде ақсақалдарды
жинап, солардыц қолына бірсыпыра м а л сақтауға
бермекші болыпты
(М айлин). Осы сөйлемдердегі
қатарлай, қазақш а
үстеулері зат есімдерге
-лай
(-ла+ й), -ша
жұрнақтары ның жалғануы арқылы
жасалса,
түнде
үстеуі жатыс сетігінің
де
жалғауы-
ның конеленуі негізінде үстеуге айналған.
8 .3 . К Ө Л Е М Д ІК С Е П Т ІК Ж А Л Ғ А У Л А Р А Р Қ Ы Л Ы
Ж А С А Л Ғ А Н Т У Ы Н Д Ы Ү С Т Е У Л Е Р
Тілімізде көлемдік септік, я ғн и барыс, жа-
тыс, ш ы ғы с, көмектес септіктерінің жалғаулары
арқылы жасалған адвербиалданып үстеуге көшкен
сөздер бар. Олар:
1. Барыс септігінің көнеленуі негізінде жа-
салған үстеулер:
босқа, жатқа, артқа, текке, бе-
керге, бірге, кешке, әзірге.
М езгілдік мәндегі
бұндай үстеулер кейде
дейін, шейін, жақын
тәрізді
септеулік шылаулармен де тіркесіп жұмсалады:
кешке жақын, түнге
дейін т.б.
2. Ж аты с септігінің кәнеленуі арқылы жа-
салған үстеулер:
түнде, мұнда, күнде, баяғыда,
қапыда, лезде
т.б.
3. Ш ы ғы с септігінің көнеленуі арқы лы жа-
салған үстеулер:
шетінен, тотеден, шалқасынан,
етпетінен, қырынан, кенеттен, оз-озінен
т.б.
Мезгілдік мәндегі бұндай үстеулер кейд
ебері, кейін
сияқты септеулік шылаулармен де тіркесіп жұмса-
лады :
Достарыңызбен бөлісу: |


title: түннен бері, таңнан кейін - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
түннен бері, таңнан кейін
т.б.
Күрделі түбір үстеулер.
Бірнеш е түбірдің
кірігуі, бірігуі, қосарлануы, тіркесуі, тұрақтануы
арқы лы ж асалған сөздер күрделі түбір үстеулер
деп аталады. М ысалы,
екіт алай
(біріккен),
ер-
теңді-кеш, ж ан-ж ағы
(қ о сар л ан ған ),
күні бойы
(тіркесіп тұрақтанған) - күрделі түбір үстеулер.
Күрделі түбір үстеулер мына жолдар арқылы
жасалады:
1. Басқа соз таптарының бірігуі, кірігуі нәти-
жесінде пайда болған үстеулер:
бүгін
(бұл күн),
биыл
(бұл жыл),
жаздыгүні
(жаздың күні),
қыс-
тыгүні
(қыстың күні),
ендігәрі
(ендігіден әрі) т.б.
2. Создердің қосарлануы арқы лы ж асалған
үстеулер:
бірте-бірте, бет-бетімен, бостан-босқа,
қолма-қол, оқта-текте, анда-санда, жата-жас-
тана, жапа-тармағай, аз-аздап, күні-күні.
3. Сөздердің тіркесуі мен идиөмаланған тіркес-
тер:
алдьга ала, ала жаздай, күні кеше, күні бүгін,
ертеден қара кешке, томаға тұйық, күн ұзаққа,
әлі күнге, күн ілгері.
8 .4 . Ү С Т Е У Д ІҢ С Е М А Н Т И К А Л Ы Қ Т О П Т А Р Ы
Үстеудің сөз табы ретінде басты белгісі -
он ы ң сем антикалы қ сипаты болып табылады.
С оған сәйкес сөйлемде белгілі қызмет атқарады,
ол - пысықтауыш және етістікпен тіркесіп жұмса-
лады, ал морфологиялы қ ж ағы нан түрленбейді.
Ол қ и м ы л , іс -э р е к е т т і әр тү р л і м ек е н д ік ,
мөлш ерлік, сы нды қ сипаттары мен мақсат, се-
бептерін білдіреді. Осындай мағы налы қ ерекше-
ліктерімен байланысты, олар мына семантикалық
топтарға бөлінеді:
мезгіл үстеулері, мекен үстеу-
лері, молшер үстеулері, сьш-қимыл (бейне) үстеу-
лері, күшейтпелі үстеулері, мақсат үстеулері, се-
Достарыңызбен бөлісу: |


title: беп-салдар және топтау үстеулері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и...

text:
ҮСТЕУ
547
8.4.1. Мезгіл үстеулері
Қ азіргі қ а за қ тілін д егі м езгіл үстеулері
қимыл, іс-әрекеттің жүзеге асу уақытын, мезгіл,
мерзімін білдіріп, қашан? қашаннан? деген сүрақ-
тарға жауап береді. Мезгіл үстеулері мыналар:
бүгін, биыл, қазір, ала жаздай, енді, ертең, та-
ңертең, кешке, күндіз, қыстыгүні, әуел-баста,
қыстай, жаздай, кеш, әлі
т.б.
Енді бүлардың бар
күшін салып жатқаны...
(Мүсірепов).
Әлі де желісі
үзілмей, ой соңында келе жатқан
(Әуезов) тәрізді
сөйлемдердегі
енді, әлі
қимылдың мезгілін біддіріп
тұрған үсгеулер. Мезгіл үстеулері құрамына қарай
негізгі, туынды түбір және күрделі түбір болып
бөлінеді.
Негізгі түбір үстеулер морфемаларға бөлшек-
теуге келмейтін сөздерден тұрады. Олар:
қазір,
бұрын, ерте, жаңа, кеш, енді, кеше
т.б.
Туынды түбір үстеулер басқа сөз таптарынан
сөз тудыратын жұрнақтар жалғану арқылы жаса-
лады. Мезгіл үстеулердің жасалу жолдары:
1. -ш а/-ш е/: бүгінше, биылша, әзірше.
М ы-
салы:
Биылша біз бүл қүрылысты тоқтата түру-
ды жөн көрдік
(“Ана тілі” газ.)
Уақыт қана ем -
дейтін, үзап барып айығатын әзірше үзілмес шер
(Әуезов).
2. Көлемдік (барыс, жатыс, ш ы ғы с, көмек-
тес) септіктердің көнеленуі арқы лы ж асалған
мезгіл үстеулер:
әуел баста, жазда, қыста, бая-
ғыда, күнде, түнде, басында, лезде, ілуде, баға-
надан, бүгіннен, түннен, бұрыннан, баяғыдан,
әуелден, ертемен, таңертеңмен.
3. Күрделі түбір мезгіл үстеулері бірнеше
сөздердің бірігіп, қосарланып, тіркесіп тұрақта-
нуы арқылы жасалады. Олар:
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=759#1)_Н_егізгі_мекен_үстеулеріжеке_дара_сөздер-_ден_тұрып,_морфемдік_жағынан_бөлшектеуге_кел-_мейді._Олар:_жоғары,_төмен,_әрі,_бері,_кері

title: бүгін, биыл, таңер- - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
бүгін, биыл, таңер-
тең, жаздыгүні, қыстыгүні, жазғытұрым, кеш-
Күрым, Зуел баста, бүгін-ертең, енді-енді, апақ-
сапақта, бұрын-соңды, ала жаздай, күні-бүгін, таң
сәріде, жаз бойы.
Мезгіл үстеулері қимылдың
мезгілін білдіріп, етістікпен тіркесіп, қашан? қашан-
нан? деген сұрақтарғажауап беріп, сөйлемнің мезгіл
пысықтауышы қызметін атқарады.
8.4.2. Мекен үстеулері
Қ азіргі қ а за қ тілінд егі м екен үстеулері
қим ы л, іс-әрекет, амалдардың мекенін, орнын,
бағы ты н білдіріп, қайда? қайдан? деген сұрақ-
тарға жауап береді. Мекен үстеулерге мына сөздер
жатады:
томен, жоғары, ілгері, әрі, бері, эрмен,
алға, артқа, артта, тысқары, осында, мұнда,
кері, алды-арты, әрі-бері, жолшыбай, жол-жоне-
кей
т.б. Мекен үстеулері құрамы жағынан негізгі,
туынды, күрделі түбір үстеулер болып бөлінеді.
1) Н егізгі мекен үстеулеріжеке
дара сөздер-
ден тұрып, морфемдік жағынан бөлшектеуге кел-
мейді. Олар:
жоғары, төмен, әрі, бері, кері
т.б.
2)
Туынды мекен үстеулер
сөз тудыратын
жұрнақтар арқы лы ж әне көлемдік септіктердің
консервациялануы арқылы жасалады.
Мекен үстеуінің жасалу жолдары:
а)
-қары (-кері), -ғары (-гері)
ж ұрнақтары -
ның ж алғануымен жасалады:
ілгері, тысқары,
сыртқары, ішкері.
Бұлардың кейбірі түбірмен
кірігіп, қазіргі кезде туынды түбір болып есеп-
телмейді де.
ә) Көлемдік (барыс, жатыс) септігінің көне-
ленуі жолымен жасалады:
алға, артқа, төменде,
жоғарыда, артта, осында, мұнда, ілгеріде.
К үрделі түб ір м ек ен үстеулер.
Б ұ л а р
сөздердің қосарлануы арқылы жасалады. Қосар-
лану арқылы жасалған мекен үстеулер:
алды-арты,
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Ң дауыссыз дыбысының үндесім түрлері

text:
52
ФОНЕТИКА
(8), тіл д ің ж аты сы н а қарай кей ін д і; дауы с
желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына
қарай тербелімді; ерін жазылып (езу тартып)
барып жасалады (1-3), ерін қатысына қарай езулік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
тіл тү б і м ен т іл ш ік б о с
т о ғ ы с а д ы , т о ғ ы с ы м к ү ш ін е қ а р а й б о с
тоғы сы ң қы ; ауыз қуысы үлкейіп,
көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай
көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі:
тіл мен тілшіктің тоғы сы м ы бос
леппен аяқталады , тоғы сы м
бітіміне қарай бос
лепті; дауыссыз ыңыл дыбысталады, үн қатысына
қарай үнді; әуез қаты сы на қарай жуан және езу
әуезді дыбыс болып табылады.
Ң жуан езулік түрінің айырым белгілері
Ж асалым белгілері:
тілш ік то ғы с ы ң қ ы ,
кейінді, тербелімді (үнді), езулікдауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері:
бос тоғы сы ңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері:
бос лепті, үнді, жуан, езу
әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы:
тілш ік, то ғы сы ң қы ,
үнді, кейінді (жуан), езулік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке езуліктүрі: ТЕҢ , С ІҢ ІР т.б
.(18-2-
сурет)
Жасалымы:
тіл ортасы мен таңдай жымдаса
тоғысады (3-1), жасалу орнына қарай тіл ортасы;
тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады (6), тілдің
жаты сы на қарай ілгерінді; дауыс желбезегі мол
тер б ел ед і (5 -2 ), ж ел б езек қ а т ы с ы н а қ ар ай
тербелімді; ерін ж азылы п (езу тарты п)
барып
(1-3) жасалады, ерін қатысына қарай езулік дыбыс
болып табылады.
Айтылымы:
тіл ортасы мен таң д ай бос
т о ғ ы с а д ы , т о ғ ы с ы м к ү ш ін е қ а р а й б о с
тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме
жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е ст іл ім і:
тіл о р т а с ы м ен т а ң д а й д ы ң
то ғы сы м ы бос леппен аяқталады , то ғы сы м
б іт ім ін е
қ а р а й бос л еп ті; д а у ы с сы з ы ңы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қатысына қарай жіңішке және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Ң 1 жіңішке езулік түрінің айырым белгілері
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=75#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы

title: Ң дауыссыз дыбысының үндесім түрлері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=75#Ж_асалым_белгілері:_тілш_ік_то_ғы_с_ы_ң_қ_ы_,_кейінді,_тербелімді_(үнді),_езулікдауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері

title: Ң дауыссыз дыбысының үндесім түрлері


title: жол-жонекей, әрі-бері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
жол-жонекей, әрі-бері т.б. М екен үстеулері не-
гізінен етістікпен тіркесе келіп, оның орнын, ме-
кенін, бағы ты н білдіріп, сөйлемнің мекен пы-
сықтауыш мүшесі болады.
Базаралы басын шайқ- ады да кейін қозғалды (Әуезов).
8.4.3 . Мөлшер үстеулері Қазіргі қ а за қ тіліндегі м өлш ер үстеулері
қи м ы л , іс-ә р е к е т , ам алды ң нем есе с ы н н ы ң
көлемдік дәрежесін, мөлш ерін, ш ама-ш арқы н
білдіріп, қанша? қаншалық? қаншама? қаншалап?
кейде қалай? қалайш а? деген сұрақтарға жауап
береді.
Молшер үстеулеріне төмендегі сөздер жа-
тады:
сонша, осыншама, мұнша, сондайлық, ана- ғұрлым, бірен-саран, онша, едәуір, бірталай, бірқыдыру, біраз т.б. Кейде мөлшер үстеулері есім
сөздермен де тіркесіп жұмсалады:
бірталай уақыт отті, сонша жүкті котеріп, сондайлық сыпайы т.б.
М орф ологиялы қ құрамы ж ағы нан молшер
үстеулері негізгі түбір бола алмайды, себебі тілдегі
барлы қ мөлш ер үстеулері басқа сөз таптары на
жұрнақ жалғану арқылы немесе сөздердің бірігуі,
қосарлануы, тіркесуі арқылы жасалған.
Мөлшер үстеулердің жасалу жолдары:
1)
Туынды түбір мөлшер үстеуі мына қосым-
ш алар арқы лы ж асал ған :
-ш а(-ш е): сонша, мұнша, онша т.б.
-шама: сонш ама, мұнш ама, осыншама, біршама т.б.
-шалық: мұншалық, соншалық, осыншалық.
548 М ОРФОЛОГИЯ
-дайлық: мұндайлық, ондайлық, сондайлық, бұндайлық т.б.
2.
Күрделі түбір мөлшер үстеулері сөздердің
бірігуі, қосарлануы арқылы жасалады.
а)
бірігу тәсілім ен ж асалған мөлш ер үстеу-
лері:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=760#Молшер_үстеулеріне_төмендегі_сөздер_жа-_тады:_сонша,_осыншама,_мұнша,_сондайлық,_ана-_ғұрлым,_бірен-саран,_онша,_едәуір,_бірталай


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=760#-ш_а(-ш_е):_сонша,_мұнша,_онша_т.б._-шама:_сонш_ама,_мұнш_ама,_осыншама,_біршама_т.б._-шалық:_мұншалық,_соншалық,_осыншалық.


анағұрлым, бірсыпыра, бірқыдыру, недәуір,
неғұрлым, бірталай
т.б.
ә) қосарлану тәсілі арқылы жасалған мөлшер
үстеулері:
бірен-саран, бірлі-жарымды, азды-
копті, некен-саяқ
т.б.
Мөлшер үстеулері бірде етістіктермен тіркесіп,
іс-әрекет, қим ы л, амалдың мөлш ерін білдірсе,
бірде зат есім, сын есімдермен тіркесте қолданы-
лып оны ң мөлш ерін білдіреді. М ысалы,
соншама
өкпеледі, недәуір ер жетіпті, анағұрлы м өсіпті
деген мысалдардағы
соншама, недэуір, анағұрлым
мөлш ерлік үстеулері
өкпеледі, ер жетіпті, өсіпті
етістіктермен тіркесте қолданылып, қалай? қан-
ша? деген сұрақтарға жауап беріп, қим ы лды ң
ш ама-ш арқын білдіріп тұр. Ал осы мөлшер үстеу-
лерін сын есім сөздермен тіркестіргенде, қалай?
не қанш а? деген сұрақтарға жауап беріп, сы н-
ның м өлш ерін, көлем дік дәрежесін көрсетеді.
М ысалы,
соншама үлкен үй, недэуір терең, ана-
ғұрлым төмен
т.б. М өлш ер үстеуі етістікпен
тіркесте келіп, сөйлемнің мөлшер пысықтауышы
қызметін атқарады. Соны мен бірге зат есім, сын
есімдердің алдында келіп, оны анықтап, сөйлемнің
қабыса байланысатын анықтауышы болады. М ы-
салы:
Осынша өнер тауып асқан адам
(Ш әкәрім).
Бірен-саран жатақтар көше жөнелуге эзірленіп
қалды
(М үсірепов).
8.4.4. Сын-қимыл (бейне) үстеулері
Қазіргі қазақ тіліндегі сы н-қим ы л үстеулері
қимыл, іс-әрекеттің жасалу амал-тәсілін, сынын,
бейнесін білдіріп, қалай? қайтіп? қалайша? кімше?
деген сұрақтарға жауап береді. Сьін-қимыл үстеу-
ге мына сөздер тобы жатады:
ақырын, тез, шал-
қасынан, әзер, оқыс, дереу, озінше, зорға, қапыда,
лезде, үнемі, бостан-бос, емін-еркін, ерекше,
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=761#Осынша_өнер_тауып_асқан_адам_(Ш_әкәрім).__Бірен-саран_жатақтар_көше_жөнелуге_эзірленіп__қалды

title: анағұрлым, бірсыпыра, бірқыдыру, недәуір


озгеше, койлекшең, тікелей, ретімен, жүрісінен,
кезекп ен , ж а й ы м ен , астыртын, жасырын,
үстіртін, бірден, біржола, шала-пұла, зым-зия,
бетпе-бет, қолма-қол, жападан-жалғызт.б.
С ы н -қ и м ы л үстеулері құрам ы ж а ғ ы н а н
негізгі түбір, туынды түбір, күрделі түбір қимыл-
сын үстеулері болып бөлінеді.
Негізгі түбір үстеулер мағыналық бөлшектерге
бөлінбейтін жеке дара сөздерден тұрады. Олар:
тез,
әзер, оқыс, дереу, үнемі, еркін, ерекше.
Туынды түбір сын-қимыл үстеулері басқа сөз
таптарынан сөзжасам жұрнақтарының жалғануы,
көлемдік септіктердің көнеленуі арқылы жасала-
ды. Атап айтқанда, туынды үстеулердің жасалу
жолдары мынадай:
а)
-ша(-ше)
ж ұрнағы ны ң әр түрлі сез тапта-
ры на ж алғануы арқы лы көптеген сы н-қим ы л
үстеулері ж асалған . Олар:
адамш а, балаша,
құсша, қазақша, ауызша, жазбаша, ескіше, кері-
сінше, қысқаша, озінше
т.б.
ә)
-шаң(-шең)
жұрнақтары зат есімдерге жал-
ғану арқы лы жасалады. Олар:
койлекшең, етік-
шең, байпақшаң
т.б.
б) -лай (-лей), -дай (-дей)
жұрнақтарын қосу
арқы лы жасалады. Олар:
жартылай, осылай, бы-
лай, бірдей, ойлай, тікелей, шикілей, олердейт.б.
в) Көлемдік, я ғ н и барыс, жатыс, ш ығы с,
комектес септіктерінің конеленуі арқылы жасал-
ған сын қимыл үстеулері төмендегідей.
Барыс септігі жалғауы арқылы:
бірге, бос-
қа, зорға
үстеулері.
Ж атыс септігімен:
қапыда, оқыста, лезде,
қапелімде, аңдаусызда.
Ш ы ғы с септігі арқылы:
оздігінен, шалқа-
сынан, кенеттен, тотесінен.
Комектес септігінің жалғауы арқылы:
жайы-
мен, ретімен, кезекпен, оздігімен, шынымент.б.
үстеулер.
Күрделі түбір түріндегі сы н-қим ы л үстеулері
создердің бірігуі, қосарлануы арқылы жасалады.
а)
Создердің бірігуі арқы лы ж асалған сын-
қимыл үстеулер:
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=762#-ша(-ше)_ж_ұрнағы_ны_ң_әр_түрлі_сез_тапта-_ры_на_ж_алғануы_арқы_лы_көптеген_сы_н-қим_ы_л_үстеулері_ж_асалған_._Олар:_адамш_а,_балаша

title: озгеше, койлекшең, тікелей, ретімен, жүрісінен


title: біржола, біржолата, жайбара- - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
ҮСТЕУ
549
пелі шырай түрін жасайды.
Лқылды ой, алғыр сөз
адамның
е//жоғары қасиеті
(М үсірепов).
Күшейткіш үстеулердің көбі етістік алдында
келіп, қалай? деген сүраққа жауап беріп қим ы л-
ды ң сапасы н күшейтеді немесе солғы ндаты п
көрсетеді.
Ш ешесіәбцентаниды екен...
(Әуезов).
М о р ф о л о г и я л ы қ қ ұ р ы л ы с ы ж а ғ ы н а н
күш ейткіш үстеу тек негізгі түбір болып келеді.
Ол басқа сөз таптарына ж ұрнақтар ж алғану ар-
қы лы немесе бірігу, қосарлану, тіркесу арқы лы
жасалмайды. М ысалы:
Өзге жұрт ойды нетсін,
өңкей соқыр
(Абай) деген мысалдағы
өңкей
үстеуі
морфемдік бөлшектеуге келмейтін сөз.
8.4.6. Мақсат үстеулері
Қазіргі қазақ тіліндегі мақсат үстеулері қимыл,
іс-әрекеттің болу мақсатын білдіріп, не мақсат-
пен? деген сұраққа жауап береді. М ақсат үстеуге
жататын сөздер коп емес.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Олар:әдейі, жорта, қаса- - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
Олар:әдейі, жорта, қаса-
қана, әдейілеп.
М ақсат үстеулері құрамы ж ағы -
нан тек негізгі түбір болып келеді. Сөйлемде етіс-
тікпен тіркесіп, мақсат пысықтауыш қызметін ат-
қарады.
Құнанбай бағанадан эзіл салғанда да,
әдейі
соған шұқшиған
(Әуезов) деген сөйлемде не мақ-
сатпен? деген сұраққа жауап беріп пысықтауыш
қызметінде тұрған үстеу -
әдейі
сөзі.
8.4.7. Себеп-салдар үстеулері
Қазіргі қазақ тіліндегі себеп-салдар үстеулер
қимыл, іс-әрекет, амалдың болу, болмау себебін
немесе салдарын (нәтижесін) білдіріп, не себепті?
неге? деген сұрақтарға жауап береді. Себеп-сал-
дар үстеулерге жататын сөздер мыналар:
босқа,
амалсыздан, бекерге, текке, лажсыздан, құр бос-
қа, шарасыздан, жоққа
т.б.
Құрамы ж ағы нан себеп-салдар үстеулер ту-
ынды түбір болып келеді. Олар көлемдік (барыс,
ш ығы с) септік жалғауларының конеленуі арқы-
лы жасалады. Олар:
бекерге, босқа, текке, жоққа,
шарасыздан, амалсыздан, лажсыздан.
Себеп-салдар үстеулер сөйлемде қимылдың
жүзеге асу себеп-салдарын білдіріп, сөйлемнің
себеп-салдар пысықтауышы қызметінде жұмса-
лады
.Жандыкең
лажсыздан өзінің артықтау кет-
кенін түсінді м е
(Айымбетов).
8.4.8. Топтау үстеулері
Қ азіргі қ а за қ тіліндегі топ тау үстеулері
қимыл, іс-әрекеттің жасалуының топты қ сипа-
тын білдіреді де, нешеден? қаншадан? деген сұрақ-
тарға жауап береді. Топтау үстеулеріне жататын
сөздер төмендегідей:
біреулеп, екеулеп, коптеп,
қос-қостап, топ-тобымен, он-оннан, бір-бірлеп
т.б. М орф ологиялы қ құрамы ж ағы нан топтау
үстеулері туынды түбір күйінде және қосарлан-
ған, я ғн и күрделі туынды
түбір күйінде
кезде-
седі. Топтау үстеулерінің жасалу жолдары:
Достарыңызбен бөлісу: |


1) -лап (-л е п ), -дап (-д е п ), -тап (-теп) жұрнақгары жалғану арқылы жасалады. Олар:екеу-
леп, мыңдап, коптеп, аздап, қостап, жекелеп т.б.
2) Қосарлану арқы лы ж асалған
күрделі ту- ынды түбір топтау үстеулері:
қос-қостап, топ- тобымен, он-оннан, бір-бірлеп, бес-ондап т.б.
Топтау үстеулері сөйлем де қалай? деген
сұраққа жауап беріп, сы н -қи м ы л пысықтауыш
қызметінде жұмсалады.
Жүмыскерлер жер барак- тарынан бір-бірлеп шығып айналаға тітіркене қарайды (Мүсірепов).
8 .5 . Ү С Т Е У Д І Ң С Ө Й Л Е М Д Е Г І Қ Ы З М Е Т І Үстеулер сөйлемде басқа создермен, көбіне,
етістікпен қарым-қатынасқа түсіп, сөйлемнің бір
мүшесі қызметін атқарады. Ол негізінен пысы қ-
тауыш қызметінде жұмсалады.
1. Үстеу сем ан ти к ал ы қ сипаты на сәйкес
қим ы лды ң, іс-әрекеттің әр түрлі сы н-сипаты ,
белгісін білдіреді. О сымен байланысты мезгіл
пысықтауыш , мекен пысықтауыш , сы н-қим ы л,
мақсат, себеп пысы қтауыш бола алады
.Ж айна- ғаның қараңғытхняе құлындай шыңғырған дауы- сы ест ілді (М ұқанов).
Тұра қаш т ым жалма-жан (Абай).
Ерекше бір азап дүниесінен келгендей (Әуе-
зов).
Боранды күні ығып келе жатқан қойға ара- ласып, бет-бетімен бөліп-бөліп экетіп, талай қой- ды қырып шықты (Сонда).
Оразбай ж алғыз көзін томен салып... (Сонда).
Аңшылық омірінде талай қыранды көріп откен (Сонда) деген мысалдардағы
түнде үстеуі қашан? деген сұраққа жауап беріп,
қимылдың өту мезгілін бідціріп, мезгіл пысықта-
уыш қызметінде,
жалма-жан, ерекше сөздері
қалай? сұрағына жауап беріп, іс-әрекеттің амалын
білдіріп, қим ы л-сы н пысықтауыш болса,


title:
төмен
үстеуі қимылдың орнын білдіріп, қайда? деген
сұраққа жауап беріп, сөйлемнің мекен пысықтау-
ыш мүшесі қызметінде, ал
талай

text:
550
м и ғ Ф и л ш и я
пов) деген сөйлемдегі
сонда
үстеуі
III
ж ақ жіктік
жалғауының нөлдік тұлғасы нда тұрып баяндау-
ыш қызметін атқары п тұр.
3. Кейбірі атау септігінде тұры п, субстан-
тивтеніп, бастауыш болады.
Еріншектің
ертеңі
бітпес
(М ақал).
Біразы - уылж ыған жас,
бірқата-
ры
-
сақалдары күректей мұжықтар
(Мүсірепов)
деген сөйлемдердегіертеңі, біразы, бірқатары
атау
септігінде тұры п, бастауыш қы зметінде ж ұм са-
лып тұр.
4. Зат есім м ен, сын есіммен тіркесіп келіп,
кейде аны қтауы ш қы зметін атқарады:
бірталай
уақыт өтті, бірен-саран адам көрінеді, осынша
өнерді қалай игердің?
т.б.
5. Сөйлемде септеліп, заттанып толықтауыш
та болады.
Бірталайымен қол алысып амандас-
ты
(М үсірепов).
Талайды осы күні-ақ ж үрмін
көріп
(Т орайғы ров) сөйлемдеріндегі
бірталайы-
мен, талайды
үстеулері көмектес септігі мен та-
быс септігінде тұры п толы қтауыш қы зметін ат-
қарып тұр.
9. ЕЛІКТЕУІШ СӨЗДЕР*
9 .1 . Е Л ІК Т Е У І Ш С Ө З Д Е Р Т У Р А Л Ы Т Ү С І Н І К
Тілімізде семантикалы қ ерекшелігі ж ағы нан
да, грамматикалық сыр-сипаты ж ағы нан да, ф о-
н етика-м орф ологиялы қ құры лы мы ж ағы н ан да
өзге сөз таптарынан оқшауланып тұратын, соған
сәйкес, өз алды на дербес сөз табы ретінде қара-
латы н бір алуан сөздер
Достарыңызбен бөлісу:


title: еліктеуіш сөздер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
еліктеуіш сөздер
(м им е-
ма) деп аталады.
Еліктеуіш сөздер семантикалық ж ағы нан ал-
ғанда, біріншіден, табиғатта ұшырайтын сан алуан
құбылыстар мен заттардың бір-бірімен қақтығысу
я соқты ғы сулары нан туатын, со н дай -ақ, неш е
түрлі жан-жануарлардың дыбыстау мүшелерінен
ш ы ғаты н, әр түрлі әрекет қим ы лдары нан туа-
тын, әрқи лы ды бы старға еліктеуден пайда бол-
ған түсініктерді білдірсе, екіншіден, сол табиғат-
та ұшырайтын сан алуан құбылыстар мен затгар-
дың және неше түрлі жан-жануарлардың сыртқы
сы н-сипаты мен қим ы л-әрекеттерінің де қилы -
қилы көріністерінен пайда болатын түсініктерді
білдіреді. Мысалы:
арс, гурс, дүрс, қорс, тарс, тырс,
ырс, барқ, борт, күрт, кірт, морт, сарт, шырт, дүңк,
күңк, қыңқ, мыңқ, маңқ, саңқ, иіаңқ, шіңк, сыңқ, таңқ,
тыңқ, ыңқ, болп, былп, жалп, желп, қолп, ірк, ырқ,
сарт-сұрт, тарс-тұрс, арс-ұрс, жалт-жалт, жалт-
жұлт, қалт-құлт, қаңқ-қаңқ, қаңқ-құңқ, шаңқ-шаңқ,
шаңқ-шұңқ, арбаң-арбаң, бүгжең-бүгжең, арсалаң-
арсалаң, ербелең-ербелең, батыр-бұтыр, далаң-да-
лаң, тарбаң-тарбаң, қызараң-қызараң, қаңғыр-күңгір,
қайқаң-құйқаң, митың-митың, салаң-сұлаң, ыржың-
тыржыңт.6.
Еліктеу сөздердің бір тобы сем антикалы қ
мағы налары ж ағы нан табиғатта ұшырасатын әр
алуан дыбыстармен байланы сты болса, екінш і
тобының семантикалық мағыналары сол табиғат-
тағы әрқилы табиғи көріністердің бейнелерімен
байланысты. Осы себептен бұл сөздер іштей екі
салаға бөлінеді, бір тобы
еліктеуіш (еліктеме)
сөздер деп, екінш і саласы
бейнелеуіш (бейнеле-
ме)
сөздер деп аталады.
Бұл сөздер семантикалық жағынан ғана емес,
фонетика-грамматикалық сыр-сипатгары жақта-
ры нан да (мысалы: буын құры лы мы , морфоло-
гиялық тұлғалары, синтаксистік қызметтері) бір-
бірімен ұқсас, орайлас болып келеді. Еліктеу
сөздердің өзді-өздеріне тән жалқы ерекшеліктері
мен барлы ғы на да тән жалпы қасиеттері төмен-
дегідей.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: .2 . Е Л ІК Т Е У І Ш С Ө З Д Е Р Д І Ң С Е М А Н Т И К А Л Ы Қ

text:
ЕЛІКТЕУІШ СӨЗДЕР
551
естілуін тілмен дәлме-дәл айты п жеткізу қи ы н -
ақ. Д егенм ен, осы дыбыстар ды бы сты қ бейне
ретінде де, сол бейнелердің атаулары ретінде де
қалы птасқанды қтан, оларды біз сөздер есебінде
қабылдаймыз. Оның бер ж ағы нда, бұл дыбыс-
тар, қайсы сы болса да, жалаң дыбыстар емес,
күрделі дыбыстар. Ал осы күрделі дыбыстар
белгілі-белгілі табиғат дыбыстарының таңбалары
есебінде қабылданы п, тиісті сөздерге айналған.
О ған көркем әдебиеттен кейбір мысалдар келті-
рейік.
Д әл сол кезде түп қарағаннан аса бере, алдына
жас кызыл қозы топ ете түсті
(Әуезов).
Қасқыр
тыпырлап жатқан қозыны көре сала, ырр етіп ба-
рып бас салды
(Сонда).
Қозы екі қом ағай ауыздың
кергісінде қанжоса болып дар-дар айырылды. Сырт-
сырт етіп жас сүйек сынды. Қапаш-күпаш қорқ-
қорқ етіп қомағай қанды ауыздар асайды
(Сонда).
Осы сөйлемдердегі
топ, ырр, дар-дар, сырт-сырт,
қорқ-қорқ
сөздері де тиісті дыбыстарды есітуден
пайда болған түсініктерді білдіреді. Сондықтан
бұлар да, әрине, еліктеуіш сөздерге жатады.
О сы ндағы
дар-дар, сырт-сырт, қорқ-қорқ
де-
ген еліктеуіш сөздер бастапқы түбірлердің екі рет
қайталануынан жасалған. Егер сол сөйлемдердің
құрам дары на да, құры лы стары на да еш қандай
өзгеріс енгізбей, тек осы елікгеуіш сөздерді қосар-
л ан ған түрде емес, жалаң түрде ған а қолдансақ
(мысалы,
сырт етіп жас сүйек сынды),
өзге сөздер
сияқты , еліктеуіш сөздердің не жалаң түрі мен
қосарланған түрі болатыны, олардың мағынала-
рында тиісті айырмаш ылық барлы ғы аңғары ла-
ды. Демек, еліктеуіш сөздің жалаң түрі амал-әре-
кеттің бір ғана ретж асалаты ны н білдірсе, қайта-
ланған түрі сол амал-әрекеттің үсті-үстіне әлде-
неше рет қайталаны п ж асалаты ны н білдіреді.
Мысаль?г
дар айрылды
және
дар-дар айрылды;
сырт етіп
және
сырт-сырт етіп; қорқ етіп
және
қорқ-қорқ етіп
дегендерді м ағы н а ж ағы н ан са-
лыстыруға болады.
Еліктеуіш сөздердің қай тал ан ған түрінің
екінші сыңарындағы аш ық дауысты дыбыс қысаң
дауысты еріндік ды бысқа айналы п өзгерсе, ол
сөздің тұлғасында туған осы өзгеріске байланыс-
ты м ағы насы нда да сәл өзгеріс туады. Мысалы:
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 769

text:
552
М ОРФОЛОГИЯ
айтқанда, еліктеу сөздің түбіріндегі дауысты ды-
быс аш ық болса, құлаққа келетін табиғат дыбы-
сы да қатты естіледі, қы саң болса, ақы ры н есті-
леді. Осыған сәйкес сол сөздің мағынасы да ажы-
райды (диф ф еренцияланады ). Ондай сөздердің
м ағы налары ндағы айы рм аш ы лы қты білу үшін,
қосымш а, мысалы,
тарс
және
тырс, шак-шақ
және
шық-шық, ш аңқ-ш аңқ
және
шыңқ-шыңқ,
қарш-қарш
және
қырш-қырш, борт-борт
және
бырт-бырт
деген сөздерді салыстыруға болады.
Еліктеуіш сөздердің түбіріндегі дауысты ды -
быстардың я жуан, я ж іңіш ке болуы да сөздің
мағынасына әсер етеді. Мысалы:
шыңқ-шыңқ етеді,
шіңқ-шіңқ етеді
дегендердің м ағы налары нда ай-
ы рм аш ы лы қ бар.
Ш іңк-ш іңк
дегендегі дауысты
дыбысты ң ж іңіш ке болуынан еліктеуіш сөздің
мағы насы сәл өзгеш ерек болып тұр, демек, одан
дыбыс әлсіз болатыны, соған сәйкес, лажсыздық-
тан ащы келетіні аңғары лады .
“ Тоғыз тоңқыл-
дақ жэне бір шіңкілдек
” деген ертегіде зорлы қ-
шыл, қара күш иесі то ғы з жігіттің тоңқы лдақ
делініп аталуы, күш і аз, әлсіз, бірақ тәсілшіл бір
жігіттің шіңкілдек делініп аталуы кездейсоқ нәрсе
емес. М ұндағы
тоңқылдақ
даген зат есім бастап-
қы
тоңқ
деген еліктеуіш созден,
шіңкілдек
деген
зат есім бастапқы
шіңк
деген еліктеуіш сөзден
шыққан. Солай болса, елікгеуіш сөздерден жұрнақ
арқылы ж асалған туынды сөздердің де семанти-
калы қ м ағы налары , ж оғары да айтқандай, олар-
ды ң түбірлеріндегі дауысты ды бы старға байла-
нысты болады.
Ауызекі тілде адамның көңіл күйіне, эмоция-
л ы қ ж айы на байланы сты еліктеуіш сөздердің
кейбір дыбыстарының айтылуында ерекшеліктер
болады. А ш ық дауысты еліктеуіш сөздердің дау-
ысты дыбыстары созы лы п айтылады, мысалы:
сарт ете түсті
дегенді
саарт ете түсті
деп,
тарс ете түсті
дегенді
таарс ете түсті
деп
түбірдегіа дыбысын созып, ал қысаң болса, соң-
ғы дауыссыз ды бы с созы лы п айтылады, мыса-
лы:
тыз ете түсті, тырс ете түсті, шыж ете
түсті, шыр ете түсті, шың ете түсті
деген си-
яқтыларды ауыз сөзде соңғы
Достарыңызбен бөлісу:


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Жасалым белгілері: тіл ортасы, тоғы сыңқы ,
ілгерінді, тербелімді (үнді), езулік дауыссы з
дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ң қы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жіңіш ке,
езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Ж алпы си п а т т а м а с ы : тіл
о р т а с ы ,
тоғы сы ң қы , үнді, ілгерінді (жіңіш ке), езулік
дауыссыз дыбыс.
Жуан еріндік түрі: ОҢ, МҰҢ т.б.
(18-3 -сурет) Жасалымы: тіл түбі мен тілш ік жымдаса
тоғысады (4-2), жасалу орнына қарай тілшік; тіл
ауыз қуысында кейін шегініп жатады (8), тілдің
жатысына қарай кейінді; дауыс желбезегі мол
тербеледі (5 -2 ), ж е л б езе к қаты сы н а қарай
тербелімді; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) барып
(1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай еріндік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл тү б і м ен т іл ш ік бо с
т о ғ ы с а д ы , т о ғ ы с ы м к ү ш ін е қ а р а й б о с
тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі: тіл түбі мен тілш іктің тоғы сымы
бос леппен аяқталады , тоғы сы м бітіміне қарай
бос лепті; дауы ссы з ыңыл дыбысталады, үн
қатысына қарай үнді; әуез қатысына қарай жуан
және ерін әуезді дыбыс болып табылады.
Ң° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Ж асалым белгілері: тілш ік то ғы сы ң қ ы ,
кейінді, тербелім ді (үнді), еріндік дауы ссы з
дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жуан, ерін
әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тілшік, тоғы сы ңқы ,
үнді, кейінді (жуан), еріндік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке еріндік түрі: ҮҢ ГІР, ӨҢ т.б.
(18-4 -сурет) Жасалымы: тіл ортасы мен таңдай жымдаса
тоғысады (3-1), жасалу орнына қарай тіл ортасы;
тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады (6), тілдің
жатысына қарай ілгерінді; дауыс желбезегі мол
тербеледі (5 -2 ), ж ел б езек қаты сы н а қарай
тербелімді; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) барып
(1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай еріндік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ортасы мен таңдай бос
т о ғ ы с а д ы , т о ғ ы с ы м к ү ш ін е қ а р а й б о с
тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орнына қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=76#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жіңіш_ке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Ж_алпы_си_п_а_т_т_а_м_а_с_ы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=76#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=76#Ж_асалым_белгілері:_тілш_ік_то_ғы_сы_ң_қ_ы_,_кейінді,_тербелім_ді_(үнді),_еріндік_дауы_ссы_з_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: з, с, ж, р, ң - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
ЕЛІКТЕУІШ СӨЗДЕР
553
л ан ған ы н білдіреді. Мысалы:
елең-елең, ж алп-
жалп, жалт-жалт, жылт-жылт, қылт-қылт, лап-
лап
т.б.
Е л ік т е у іш с ө зд е р с и я к т ы , б е й н е л е у іш
сөздердің де кайталанған
екінш і сы ңары ны ң
аш ы қ дауысты дыбысы қысан дауысты еріндікке
айналы п, іс-қим ы лды ң бейнесінің бірде олай,
бірде бұлай болып алмасып отыратынын білдіреді,
мысалы:
жалт-жүлт, жалп-жұлп, қалт-қүлт
т.б.
Е л ік т е у іш с ө зд е р с и я қ т ы , б е й н е л е у іш
сөздердің де түбіріндегі дауысты дыбыстың ашық
я қы саң болуы немесе жуан я жіңішке болуы сол
сөздердің мағыналарына әсер етеді. Мысалы:
От
жалт етті
және
от жылт етті
дегендердегі
жалт
деген сөзден көру қабілетінің күшті екендігі
аң ғары лса,
жылт
деген созден көріністің әлсіз
болатыны аңғарылады.
Е л ік т е у іш с ө зд е р с и я қ т ы , б е й н е л е у іш
сөздердің де түбіріндегі
дауысты дыбыстардың
аш ы қ болуы қозғалы с пен әрекеттердің ере-
бейсіздігін, дөкірлігін, оңтайсыздығын, епсіздігін
білдірсе, дауысты дыбыстардың қысаң болуы әре-
кет-қозғалысты ң мардымсыздығын, өнімсіздігін
білдіреді. Мысалы:
арбаң-арбаң, талтаң-талтаң,
тарбаң-тарбаң, одыраң-одыраң
деген сөздердің
мағыналарын сол реті бойы нш а
ербең-ербең, тыл-
тың-тылтың, тырбың-тьірбың, едірең-едірең
де-
ген сөздердің мағы наларымен салыстырып бай-
қауға болады. А лдыңғы
топ пен со ң ғы топтың
м ағы н а л а р ы н д а , әр и н е, ай ы р м аш ы л ы қ бар.
Ө йткені
Нұрқожа талтаң-талтаң басып келеді
екен
(М ұқанов) деген мен
Нұрқожа тылтың-
тылтың басып келеді екен
дегендердегі
талтаң-
талтаң
мен
тылтың-тылтың
дегендердің ма-
ғыналары тең емес.
Е л ік т е у іш с о зд е р с и я қ т ы , б е й н е л е у іш
создердің де түбіріндегі дауысты дыбыстардың
жуан я ж іңіш ке болуы олардың м ағы насы нда
айы рм аш ы лы қ
болатынын аңдатады, мысалы:
ж алп-ж алп етеді
деген мен
ж елп-ж елп етеді
дегеннің, осыдан туған
жалпылдайды
ж әне
жел-
пілдейді
деген сөздердің м ағы налары тең емес.
А лғаш қы көріністен күшті, дөрекі, епсіз бейне
байқалса, соңғьща әрі нәзік, әрі майда бейне елес-
тейді.
Е л ік те у іш с ө зд е р с и я қ т ы , б е й н е л е у іш
сөздердің де бастапқы дара түбіріне де, қосар-
ланған түрлеріне де сөз байланыстыратын (көптік,
септік, тәуелдік, жіктік) жалғаулар тікелей қосьш-
майды. Демек, еліктеуіш сөздер тәрізді,
бұлар да
- түрленбейтін сөздер. Еліктеуіш создер сияқты,
бейнелеуіш сөздер де ешбір өзгеріссіз тікелей етіс-
тіктермен тіркесіп, я дара мүше
(жалт қарады,
жалт-ж алт қарады)
болады, я күрделі мүшенің
құрамына енеді
(жалт етті, жалт-жалт етті).
Бұлар да, еліктеуіш сөздер сияқты , дербес мүше
болса, әрқаш ан сын-қимыл пысықтауыш болып
қызмет атқарады. Мысалы, төмендегі сөйлемдер-
дегі бейнелеуіш сөздер кілең пысықтауыш бо-
лып тұр:
Ыңырсып колхозының торт түлігі Ауыл-
дан м аң-м аң басып өріске өрді
(Ж амбыл);
Атты-
лар бұрылып келіп, доңгелене отырған жиынға
жапыр-жұпыр сәлем берісіп амандасып қалды
(Әуезов).
С өйтіп,
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=771#9_.3_._Е_Л_ІК_Т_Е_У_ІШ_С_Ө_З_Д_Е_Р_Д_І_Ң_Ф_О_Н_Е_Т_И_К_А_-_М_О_Р_Ф_О_Л_О_Г_И_Я_Л_Ы_Қ_С_И_П_А_Т_Ы_9.3.1._Еліктеуіиі_сөздердің_дыбыстық_ерекшеліктері

title: бейнелеуіш сөздер деп табиғаттағы

text:
бейнелеуіш сөздер деп табиғаттағы
құбылыстар мен заттардың және неше алуан жан-
жануарлардың сыртқы сын-сипаттары мен әре-
кет-қимылдарын кору қабілеті арқылы қабыл-
данған бейне-коріністердің атауларын, яғни атау-
лары ретінде қызмет ететін сөздерді айтамыз.
9 .3 . Е Л ІК Т Е У ІШ С Ө З Д Е Р Д І Ң Ф О Н Е Т И К А -
М О Р Ф О Л О Г И Я Л Ы Қ С И П А Т Ы
9.3.1. Еліктеуіиі сөздердің дыбыстық
ерекшеліктері
Еліктеуіш создердің дыбыстық ерекшеліктерін
сөз еткен д е, үш түрлі м әселе ескерілуге тиіс:
1) ды бы сты қ құрам ы , 2) буын жігі, 3) айтылу
ырғағы.
Еліктеу сөздердің дыбыстық құрамында, де-
мек, олардың дыбыстарының тіркесуінде белгілі
бір ізге түсіп қалыптасқан әрі орнықты, әрі жүйелі
заң бар деуге болады. О ған еліктеу сөздердің
мысалы, мынадай үлгілері айғақ.
1.
Арс, барс, гүрс, дұрс, мырс, тарс, тырс
т.б.
2.
Борт, бырт, кұрт, кірт, морт, сарт, сырт,
шарт, шыртт.б.
Ъ.Жап, жып, лап, лып, сап, сып, тап, топ, тып,
шап
т.б.
4.
Барқ, бырқ, жарқ, зырқ, зірк, кұрк, қорқ, іркт.б.
5
.Аңқ, еңк, дөңк, дұңк, діңк, кұңк, қаңқ, қоңқ,
саңқ, сұңқ, шаңқ, шіңк, ыңқ
т.б.
6.
Былқ, кілк, қолқ, қылқ, солқ, селк
т.б.
7.
Балп, болп, былп, елп, жалп, желп, жылп, салп,
сылп, шалп, шолп, шылп, үлп
т.б.
8.
Жамп, күмп, қомп, томп, тымп, сымп
т.б.
9
.Даң, дұң, тың, қаң, құң, маң, шаң, иіұң, шың
т.б.
ХО.Ар, быр, дар, дыр, дір, күр, қор, қыр, сыр, шар
т.б.
11.
Баж, быж, бұж, гүж, күж, қыж, шаж, шыж
т.б.
12
.Ақ, бақ, бық, қақ, қық, сақ, тық, иіақ, шық
т.б.
13
.Жалт, жылт, кілт, қылт, мылт, сылт, талт,
тылт
т.б.
554
МОРФОЛОГИЯ
14.
Гу, ду, зу, лау, сау, су
т.б.
15.
Барп, борп, қорп, сарп, тарп, тырп
т.б.
Бұл үлгілерде көрсетілген еліктеу сөздер, әри-
не, негізгі түбір формалар. Бұлардан басқа да
формалар бар.
Мысдлъү.аліи, былш, қалш; ыз, тыз,
ыс; кіс, пыс, тыс
тәрізді сан ж ағы нан аз болғаны -
мен де, көптеген туынды сөздердің жасалуына
негіз болған (мысалы:
алшы, алшаң, ызың, ызыл;
ысқыр, пысына, кісіне
т.б.), со н д ай -ақ, әуелгі
түбірлері туынды сөздермен біте қайнасы п ажы-
рамайтын болып кеткен формалар да көп. Мыса-
лы:
салдыр-гүлдір, балдыр-былдыр, жымың-жымың,
сопақ, тырбаң, ыржаң
с и я қ т а н ғ а н сөздердің
түбірлері қазіргі тілде жеке қолданылмайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: бейнелеуіш сөздер деп табиғаттағы


title: Еліктеуіш сөздердің - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
9.3.2. Еліктеуіш сөздердің
морфологиялық сипаты
Еліктеуіш сөздер, сыртқы м орф ологиялы қ
құры лы сы на қ а р ай ,ж ал аң д а, күрделіде болады.
Ж алаң еліктеу сөздер негізгі ж әне туынды
болып екі салаға бөлінеді.
Н егізгі еліктеу сөздер деп айиаладағы таби-
ғат құбылыстарын құлақпен есту арқылы қабыл-
данған дыбыстардан және козбен кору арқылы
қабылданған елес-коріністердің бейнелерінен пайда
болған түсініктердің атаулары, дем ек, сол ды-
быстар мен бейнелердің атаулары есебінде қыз-
мет ететін түбір создерді айтамыз.
Мұндай негізгі
еліктеу сөздер, практикалы қ тұрғы дан алғанда,
қазіргі кезде тиісті морфологиялық бөлшектерге
сараланбайтын бір тұтас тұлға сияқтаны п келеді.
О ларға ж оғары да көрсетілген 15 түрлі үлгіге тән
ф ормалар және олардан өзге де бір алуан форма-
лар жатады. Мысалы:
ар, ыр, ырс, борс, бырс, бұлт,
былқ, дүрс, дік, дүңк, күрс, күмп, кірт, елп, жалт,
жарқ, зырқ, қалт, кілт, лып, лап, морт, мырс, мүлт,
мыңқ, салп, саңқ, сыңқ, селк, солқ, сарт, сырт, таңқ,
тыңқ, шалп, шъиіп, шаңқ, шыж, ырс, ыңқ
тағы бас-
қалар.
Туынды еліктеу сөздер деп негізгі
(түбір)
елік-
теу сөздерден де және басқа атауыш
(атаушы)
создерден де тиісті жұрнақтар арқылы жасалған
еліктеу сөздерді айтамыз.
Мысалы:
алшаң, арбаң,
арсалаң, ағараң, балпаң, болпаң, дікең, елпең, жал-
таң, жортаң, жал/гаң, жылмаң, ирелең, көлбең, кірбең,
қалтаң, қолбаң, қоржаң, қызараң, қылмаң, қылтаң,
салбаң, салтаң, сылтаң, тарбаң, тарбалаң, ырсаң,
ыржаң
т.б.
Сөйтіп, туынды еліктеу сөздер түбір (негізгі)
елікгеу сөздерден де (мысалы:
жалт-аң, арс-алаң,
балп-аң, болп-аң, елп-ең, жылт-ың, қалт-аң, сьілт-
ың, ырс-алаң
т.б.), өзге атауыш сөздерден де жа-
салады (мысалы:
ағар-аң, қызар-аң, иір-елең, бүра-
лаң, соз-алаң
т. б .).
Туынды еліктеуіш сөздер жасайтын жұрнақ-
тар мыналар:
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=772#Н_егізгі_еліктеу_сөздер_деп_айиаладағы_таби-_ғат_құбылыстарын_құлақпен_есту_арқылы_қабыл-_данған_дыбыстардан_және_козбен_кору_арқылы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=772#Туынды_еліктеу_сөздер_деп_негізгі_(түбір)_елік-_теу_сөздерден_де_және_басқа_атауыш_(атаушы)_создерден_де_тиісті_жұрнақтар_арқылы_жасалған


title: -ң, -ың, -ің, -аң, -ең - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
1. -ң, -ың, -ің, -аң, -ең
жұрнағы. Бұл жұрнақ
арқылы туынды еліктеу сөздер жасауға мынадай
формалар негіз болады:
а)
Н егізгі
(түбір)
еліктеу сөздер.
Бұлардан
жасалған туынды формаларға мынадай еліктеуіш
сөздер жатады:
арс-аң, ырс-ың, борс-ың, борт-аң,
бырт-ың, барп-аң, болп-аң, елп-ең, жалт-аң, жымп-
ың, томп-аң, быж-ың, кілт-ің, мырс-ың, қалт-аң,
қорс-аң, тарс-аң, қорп-аң
т.б.
ә)
Кейбір атауыш сөздер
(есімдер мен етістік-
тер). О ларға, мысалы , мынадай туынды еліктеу
сөздер жатады:
ала-ң, ағар-аң, быпға-ң, дал-аң, до-
мала-ң, жайқа-ң, жайна-ң, жырт-ың, иір-ең, көлбе-
ң, қара-ң, қызар-аң, тербе-ң, сыла-ң, шаңқа-ң
т.б.
б) Кейбір жеке-дара қолданылмайтын фор-
малар.
Ондай ф орм алар бейнелеу етістіктеріне
де және басқа есімдерге де негіз болған. Ол ф ор-
малар қазіргі кезде жеке-дара түбір есебінде қол-
данылмайды, бірақ бастапқы кездерде еліктеу
(бейнелеуіш) сөздердің түбір формалары болған
деп жорамалдауға болады. Оларға, мысалы, мы-
надай туынды еліктеу сөздердің түбірлері жата-
ды:
арб-аң
(арбай),
ерб-ең
(ерби),
жарб-аң
(жар-
би),
кірб-ең
(кірби),
қорб-аң
(қорби),
адыр-аң
(адырай, ады рақ),
ажыра-ң
(аж ырай),
бадыра-ң
(бадырай, бадырақ),
бажыра-ң
(бажырай),л*шш-
аң
(майми, маймақ),
кірж-ің
(кіржи, кіржік),
қайқ-
аң
(қай қай ,
қ ай қи , қай қы , қ ай қақ),
қиқ-аң
(қиқаң, қ и қи , қ и қ а
к),күрж -ің
(күржи, күржік),
қылм-ың
(қылми, қылымсы),
соп-аң
(сопай, сопи,
сопақ),
сид-аң
(сиди, сида),
шош-аң
(ш ош ақ,
шош тиған) т.б.
2.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -лаң, -лең, -алаң, -елең - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
-лаң, -лең, -алаң, -елең
жұрнақтары кейбір
етістіктерге ж ал ған ы п , туынды еліктеу сөздер
жасайды. М ысалы:
бұр-алаң, иір-елең, соз-алаң,
іиұба-лаң, ора-лаң
т.б.
Күрделі еліктеу сөздер деп жалаң еліктеу
сөздердің я негізгі, я туынды формаларының не
қайталануы, не қосарлануы арқылы жасалған
түрлерін айтамыз.
Күрделі еліктеу сөздер компоненттерінің фор-
маларына қарай оларды мынадай негізгі төрт топ-
қа бөлуге болады:
1)
арс-арс, борт-борт, быж-быж, гүр-гүр, дүр-
дүр, дір-дір, жарқ-жарқ, жалт-жалт, елп-елп, зыр-
зыр, зырқ-зырқ, лап-лап, лып-лып, маң-маң, күмп-
күмп, күрс-күрс, селк-селк, тарп-тарп
т.б.
ЕЛІКТЕУІШ СӨЗДЕР
555
2)
арс-үрс, баж-бүж, жарқ-жүрқ, шап-шұп,
ш а лп -ш ү лт .б .
3)
арбаң-арбаң, алшаң-алшаң, ағараң-ағараң,
далаң-далаң, елең-елең, елбең-елбең, ербең-ербең,
балпаң-балпаң, бортаң-бортаң, бүрсең-бүрсең, жа-
лаң-ж алаң, жалбаң-ж албаң, ж алтаң-ж алтаң,
кызараң-қызараң, көлбең-көлбең, кожаң-кожаң,
кокаң-кокаң
т.б.
4)
арбаң-ербең, арбаң-тарбаң, адыраң-едірең,
кикаң-кикаң, олпаң-солпаңт.б.
Еліктеу сөздерден өзге сөз таптарына тән бас-
қа да ж аңа сөздер жасалады. М ысалы:
тарсыл,
дүрсіл, күрсіл, тырсыл, бажыл, шыжыл
сияқты зат
есімдер-ыл
(-іл)
жұрнағы арқылы
тарс, дүрс, күрс,
тырс, баж, шыж
деген еліктеуіш сөздерден жасал-
ған. Сондай-ақ,
жалтак, бүлтак, шыжык, бүркак
сияқты есімдер де
жалт, бұлт, шыж, бұрк
деген
еліктеу сөздерден
-ақ (-ық)
жұрнағы арқылы ту-
ған. Еліктеу сөздерден басқа сөз таптары на тән
осындай туынды сөздер жасайтын басты-басты
жұрнақтар мыналар:
1. -ыл -іл (ырыл, быжыл, дарыл, дүріл, гүріл,
күрсіл, тарсыл, тырсыл, корсыл, сыртыл, күжіл, шы-
жыл, ыңкыл, сұңкыл, шүңкіл, сырыл, пысыл, бакыл,
зуыл, суыл, гуіл, шарыл, шырыл, шіңкіл, дүңкіл
т.б.).
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=774#-ақ_(-ық)_жұрнағы_арқылы_ту-_ған._Еліктеу_сөздерден_басқа_сөз_таптары_на_тән_осындай_туынды_сөздер_жасайтын_басты-басты_жұрнақтар_мыналар:_1._-ыл_-іл


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=774#Күрделі_еліктеу_сөздер_деп_жалаң_еліктеу_сөздердің_я_негізгі,_я_туынды_формаларының_не_қайталануы,_не_қосарлануы_арқылы_жасалған_түрлерін_айтамыз.


title:
-ьф,
-ір - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
2.
-ьф,
-ір (жалтыр, жылтыр, былбыр, сылбыр,
такыр, тыкыр, шыкыр, сытыр
т.б.).
3. -ақ, -ек, -ық, -к (адырак, елбек, бүлкек,
бүлтак, жалтак, калтак, салпак, бұркак, ыржак,
кылжак, тарбақ, балпақ, жалпак, калпак, кокақ,
тыкак
т.б.).
4. -ғыр, -гір (даңғыр, дыңғыр, дүңгір, каңғыр,
мыңғыр, сыңғыр, шіңгір
т.б.).
5. -қыр, -кір (бакыр, кекір, шакыр, жекір, окір,
түшкір, пыскыр, оскыр, ыскыр
т.б.).
6. -ыра, -іре (балбыра, былбыра, елбіре, желбі-
ре, салбыра, сылбыра, жылбыра, үлбіре, солбыра, кол-
быра, бұркыра, жаркыра, күркіре, дүркіре, зыркыра,
сыркыра, маңыра, мөңіре, еңіре
т.б.).
7. -ырай, -ірей (бакырай, бакшырай, шакырай,
тұкырай, кекірей, кекшірей, бүкірей, тыкырай, шо-
кырай, кокырай, бажырай, күжірейі.Ь.).
8. -ый, -ій (арби, ерби, жарби, тарби, арси, ырси,
торси, тырси, жылти, кылти, кілти, кылки, кеңки,
теңки, бырти, коңки, шоңки, быржи, коржи
т.б.).
9. -й, -ай, -ей (арбай, адырай, едірей, ежірей,
кокай, шокай, сопай, кикай, коңай, балгіай, жалпай
т.б.).
10
.
-да, -де
(
арбаңда
,
ербеңде, бұраңда, ирелең-
де, сүйрелеңде, жалпаңда, адыраңда, кокаңда
т.б.).
Еліктеу сөздерден басқа туынды сөздер ту-
дыратын өзге өнімсіз жұрнақтар да бар. М ыса-
лы:
кісіне, құжына, быжына, пысына
етістіктерін
алсақ, олар
-ына (-іне)
жұрнағы арқылы
кіс, кұж,
быж, пыс
деген еліктеу сөздерден жасалған.
Еліктеу сөздерден сөз тудыратын жұрнақтар-
дың кейбіреулері жалаң, кейбіреулері құранды
болып келеді. М ысалы,
жалтыра, салбыра, сыл-
быра, былбыра
дегендердегі
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
-ыра
ж ұрн ағы н
-ыр - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
-ыра
ж ұрн ағы н
-ыр
(жалтыр, салбыр, сылбыр, былбыр)
және
-а (жал-
тыра, салбыра...)
деген екі жалаң жұрнақ деп қарау-
ға болса,
елбіре, үлбіре
дегендердегі
-іре
ж ұрна-
ғын теориялы қ ж ағы н ан олайш а бөлшектеуге
болғанымен, практикалық жағынан саралап бор-
шалауға болмайды. Сол сияқты,
кекірей, бүкірей,
тыкырай, тыжырай
дегендердегі
-ырай (-ірей)
ж ұрнағы н саралап,
-ыр (-ір)
және
-ай (-ей)
деп
бөлшектеуге эбден болады
(кекір, тыкыр, тыжыр).
Ал,
кекшірей, бүкшірей, тықшырай, бажырай, күжірей
дегендердегі
-ырай (-ірей)
формасын олай бөлшек-
теуге болмайды.
Қазіргі кезде ж еке-дара сөз (түбір) ретінде
қолданылмайтын кейбір түбірлер көптеген туын-
ды есімдер мен туынды етістіктердің жасалуына
негіз болуымен қатар, туынды еліктеу сөздердің
жасалуына да негіз болады. М ысалы,
қоқиған,
қоқырайған, қоқсыған, қоқшиған, қоқшырайған
де-
ген етістіктердің де,
қоқым, қоқыс, қоқтық, қоқай,
қорқыр, коқақ
деген есімдердің де,
қоқшаң, қоқыраң,
қоқшыраң
деген еліктеу сөздердің де бастапқы
түбірі -
қоқ
деген форма. Ал осы туынды сөздер-
ден жұрнақ арқылы туатын өзге формаларды сөз
етпей-ақ (мысалы:
коқаңдаған, қоқіиыраңдаған
т.б
.),коқак-коқак, коқаң-қоқаң, қокшаң-коқшаң,
қоқыраң-қоқыраң, қоқшыраң-қоқшыраң, қоқым-со-
қым, коқыр-соқыр, қоқақ, іиоқак, қоктық-соқтык,
коқақ-соқак
тәрізді қосарланған формалар жаса-
л а ты н ы н е ск е а л с а қ , о с ы н д а й “ б е й т а р а п ”
түбірлердің де сөздікті байытудағы қызметі мол
екенін бағдарлаймыз.
Достарыңызбен бөлісу: |