title:
ИНТОНАЦИЯ
8 ИНТОНАЦИЯ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ИНТОНАЦИЯ 8 ИНТОНАЦИЯ Кез келген тілдін фонетикалык жүйесі оның
се гм е н ттік б ө л ш ек те р ін е н , я ғ н и сөздердің
д ы б ы с т а р ы н а н ғ а н а (д а у ы ст ы , д а у ы с сы з)
тұрмайды, ол тілдің күрделі суперсегменттік
деңгейін, сөйлемдердің, мәтіннің жалпы инто-
нациялы қ сипатын да қамтиды.
Әуелде “ и н то н а ц и я ” терм ині латы н н ы ң
“ іпіопаге” “ қатты сөйлеу” деген сөзінен пайда
болғанымен, бұл терминнің қазіргі мағынасы әрі
күрделі, әрі сан қырлы. Әуен (мелодика), пауза,
қарқын (темп), интенсивтілік, екпін, ырғақ, про-
содикалық тембр интонацияны ң компоненттері
болып табылады. С оны мен, интонация - кеп
ф ункциялы күрделі құбылыс. Тілдің басқа эле-
менттерімен салыстырғанда интөнацияның өзіне
ғана тән қасиеттері мен ерекшеліктері бар.
Интөнация мен сәйлеу дыбыстарының қай-
сысы бұрын пайда бөлғаны ж айында әр қилы
д е р е к т е р б а р . И н т ө н а и и я м ен с ө й л е у
дыбыстарының адамдардың бір-бірімен қатынас
жасауында атқаратын рөлі ерекш е. И нтөнация
дыбыстан бұрын пайда бөлған деп есептеледі.
Бұған дәлел ретінде дамуы ж өғары саналатын
үйірлі хайуанаттардың өзара қаты настары нда
өлардың дауыс интөнациясының құбылуының мэні
зөр екенін айтуға бөлады. Олар сол дауыс интона-
циясының өзгерістерін аңдап, өзара қатынастарына,
тіршіліктеріне сигнал қабылдайды.
Демек, сөйлеу тілінің пайда бөлуынан көп
бұрын үйірлі хайуанаттардың қарым-қатынасы-
на қы змет еткен интөнация деп жөрамалдауға
бөлады. И нтөнацияны ң адамдардың қарым-
қатынасындағы ең алғаш қы құрал екендігін өн-
төгенез корсеткіштері де дәлелдей түседі. Мыса-
лы, бесіктегі сәбилер алдымен уілдеуден бастап
қана қөймай, сөз мағы насы н түсінбесе де, ана-
сы ны ң дауыс ы рғағы н , сөздің интөнациясы н
ұға бастайды, сөған сай әрекет жасайды. О ған
біреу қатты сөйлесе, иегін кемсеңдетіп жылай
бастайды, ал енді біреу жағымды дауыспен “агу-
агу” , “ кіш -кіш ” десе және сөл сияқты анасы-
ның еркелеткен сөздерін естіп, өлардың мағы-
насын ұқпаса да, көздерін жаутаңдатып, езу
тартып күледі.
И н т ө н а ц и я т ө н ы н ы ң ( т ө н а л ь н ө с т ь )
адамдардың қарым-қатынасында үлкен өрын ала-
тыны мәлім. Бір сөздің айтылу интөнациясы на
қарап, ол создің қандай сезім мен айты лы п
тұрғаны н білу адамға қиын емес. Сонды қтан
интон ац и ян ы ң сөйлеуден, сөзден бұрын пайда
б өл ған ы н м өйы ндай өты рып, өн ы ң кейінгі
сөйлеу тіліндегі мэнінің зөр екенін де баса айту
керек.
И нтөнация сөйлеу тііінде естілуімен қатар
жазба тілде (сөйлемде, мәтінде) де өқылады.
Мысалы, жазушы жазғанының басқалар өқы ған-
да қалай естілетінін, өның қандай интөнациямен
айтььіатынын ескеріп, тиісті тыныс белгілерін
қөйып өтыруының себебі сөнда болса керек.
С ө й л е у тіл ін д егі и н т ө н а ц и я н ы н ж азба
мэтінде көрініс табуы табиғи нэрсе ж эне жа-
зы лған мәтінді м азм ұны на қарай дұры стап,
мәнерлеп өқу да өның интөнациясына баііланыс-
ты. Егер мэтіннің интөнациясын өзгертігі, яғн и
қатар тұрған сөздердің ырғақтықтөгітасуын, сө-
нымен байланысты паузасын жылжытса, өның
стилистикалық реңкі ғана емес, сөздерінің ф ам -
м атикалы қ м ағы насы да өзгеріп кетуі мүмкін.
Д е м е к , и н т ө н а ц и я л ы қ қ ұ б ы л ы с т а р м ен
фамматикалық құбылыстардың арасындағы бай-
ланы с өте күрделі және құбылмалы бөлып ке-
леді. К ү рд ел і м әтін д ер д егі и н т ө н а ц и я н ы ң
көмпөненттерін, өның көріністерін өған мейлінше
үңіліп, экспериментті зерттеу арқылы ғана анық-
тауға болады. Қ азақ тілі жүйесіндегі сан алуан
синтаксистік- коммуникативтік құрылымдарда
и н т о н а ц и я ж ә н е о н ы ң е д и н и ц а л а р ы м ен
компоненттері өзара эр қилы күрделі қатынас-
тарға түсіп өтырады. Түрлі синтаксистік құры -
лымдарда интөнациялы қ көмпөненттердің ала-
тын өрны ерекше. Оның сөйлемдегі сөздерді се-
м ан ти к а л ы қ -қ ұ р ы л ы м д ы қ тө п тар ға бөлуде,
өларды бір-бірімен байланыстыруда мэні зөр.
Күрделі мәтіндердегі сөйлемдердің түрлеріне
қарай интөн ац и я эр түрлі көм муникативтік,
эмөциялы қ м азм ұн ға не бөлып, өзара түрлі
қарым-қатынастарғатүсіп, мэтіннің жалпы маз-
мұны м ен э м ө ц и я л ы қ р ең кін түрлендіруде
айрықш а қызмет атқарады.
Ж алпы тіл білімінде интөнация сөйлемді
сөмдайтын ең маңызды универсалды фактөрлар-
дың бірі саналады , өны ң көм п өн ен ттерін ің
сөйлемнің эр алуан түрлерін түзіп, диф ф ерен-
циялауда ж эне бір-бірінен айырып ажыратуда
өрны ерекше.


title: ИНТОНАЦИЯ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
ИНТОНАЦИЯ И н то н ац и яға ертеден, көне замандардан
көңіл аударылған. Байырғы замандарда интона-
цияның ерекшеліктеріне мән берген зерттеушілер
оны сахна өнерімен, шешендер сөзімен және өлең
оқу өнерімен байланы сты қарасты рған. И нто-
н а ц и я н ы ң л о г и к а л ы қ ж ә н е э м о ц и я л ы қ
қасиеттерін зерттеудегі ең көне деректер ежелгі
Греция мен Римде кездеседі. Онда сөйлеу тіліндегі
әуен, пауза, қарқы н , ы рғақ туралы алғаш қы
түсініктер берілген.
С о й л е м н ің ы р ғ а қ т ы қ ұ р ы л ы м ы н ы ң
ерекшеліктері туралы пікірлерді Аристотельдің,
Д е м е т р и я н ы ң , Ц и ц е р о н н ы ң , Т р аси м ах ты ң
еңбектерінде кездестіруге болады. Ы рғақ туралы
ең толы қ түсінік Ц ицеронны ң “Оратор” деген
ең б егін д е кезд есед і. О нда автор ы р ға қ т ы ң
ерекш еліктеріне тоқталы п қана қойм ай, оны
шешендердің сөзіне қалай, қай мөлшерде қолда-
ну керектігін де айта отырады. Сойлеу тілі ин-
то н ац и ясы туралы пікірлер М .В .Л ом оносов
еңбектерінде де баршылық.
И н т о н а ц и я д е ген ұ ғы м н ы ң ж алп ы тіл
білімінде әр түрлі түсіндірілуі оған ғалы м дар-
дың әр қы ры нан қарауы на байланысты болса
керек. Басқа сөзбен айтқанда, зерттеушінің оның
сыртқы ф орм алы қ ж ағы на, не мазмұнына, не
ф ункциясы на ған а көңіл аударғаны нан болар.
Б а с қ а
ф о н е т и к а л ы қ
қ ұ б ы л ы с т а р м е н
салыстырғанда интонация жалпы мазмұнмен өте
ты ғы з байланы сты ж әне синтаксистік тұрақты
құрылымдарға қар а ға н д а , о н д а а б с т р а к т іл ік
сипат айқынырақ.
Тіл білімінде интонацияны зерттеуде үш
түрлі (синтаксистік, фонетикалық және фоноло-
гиялық) бағы т бар.
С интаксистік бағы ттағы лар интонацияны
синтаксис колемінде ғана қарастыру керек деп
санайды. Себебі, олардың пікірінше, интонация
- с и н т а к с и с т ік м а ғ ы н а н ы , с и н т а к с и с т ік
қатынастар мен байланыстарды қамтиды.
Ф онетикалы қ бағытты ұстанғандар инто-
нацияны сөйлеу тілінің жалпы ағысын қамтып,
оның сөйлемдерін, синтагма, фразалардың басқа
да ф онетикалы қ майда болш ектерін қалы пқа
түсіріп, тиянақтап, оның үстіне олардың бәрінің
басын қосы п, бөлш ектерден тұратын әуенін
ш аш ыратпай бір күрделі байламға келтіретін
құбылыс деп есептейді.
Ал ф онологиялы қ бағыттың өкілдері инто-
н а ц и я н ы қ а р а м а -қ а р с ы , я ғ н и б ір -б ір ін е н
айырмашылығы бар бөлекжүйелер ретінде алып
қ а р а й д ы . Е ге р с е г м е н т т ік ф о н о л о г и я д а
ф онем аларды ң “ қ а р а м а -қ а р сы л ы ғы ” оларда
белгілі бір сипатты белгінің бар не ж оқ болуына
негізделсе, суперсегментгік фонологияда қарама-
қ а р с ы л ы қ т ы ң , я ғ н и а й ы р м а ш ы л ы қ т ы ң
механизмі басқаша: жоғарылау-томендеу, жыл-
д ам д ы қ-б аяу лы қ, болы м ды -болы м сы з, тағы
сондайлар болып келеді.
Т ү р л і т іл д е р д е г і и н т о н а ц и я ту р а л ы
зерттеулерге келетін болсақ, интонацияның олар-
да тілдің әр түрлі деңгейінде қарастырылатыны
байқалады. Мысалы, интонация олардың не “фо-
нетика” , не “синтаксис” бөлімінде сөз болады.
С о ң ғ ы кезд е и н т о н а ц и я н ы ж алп ы тіл
жүйесіндегі дербес бір құбылыс ретінде танып,
оны өз алдына жеке алып зерттейтін білім сала-
сын
интонология деп жүр. Интонологияның өзіне
тән зерттеу объектісі мен зерттеу әдістері бар.
Қайткенде де кейін пайда болған лингвистика-
л ы қ теорияны ң интонацияны ң жаңа қырларын
ашып, оның аясын кеңейтіп, жалпы сөйлеу тілін
ж ан-ж ақты зерттеуде маңызы зор.
Б елгілі ф р ан ц у з ғал ы м ы Б .М а л ь м берг
просодияның, яғн и интонацияны ң орны - қан-
дай тілдің болсын құрылымының нағыз өзегінде,
оны аңғармау, оның маңы зын дұрыс түсінбеу -
тілдің жалпы табиғаты н түсінбеумен барабар
дейді. Сондықтан тіл білімінде соңғы кезде пайда
болған интонологияның интонацияның тіл жүйе-
сінде алатын орнын, ерекшеліктері мен қасиет-
терін анықтауда зор қызмет атқаратыны даусыз.


title: .1 . И Н Т О Н А Ц И Я Н Ы Ң Б І Р Л ІК Т Е Р І

text:
ИНТОНАЦИЯНЬІҢ ҚЫЗМЕТІ
107
жоқ, интонема - ол таңба, оның формасы да,
мазмұны да бар. Интонеманы морфемамен неме-
се сөзбен салыстыруға болады. Сөйлемнің бар-
лы қ түрлерінде де интонеманың өзіндік орны,
атқаратын қызметі бар. Сөйлемнің қай-қайсысы
да интонемасыз сомдала алмайды, олардың әрқай-
сысының өзіне тән интонациясы бар.
Сөйлемнің
қай түрінің болса да, сомдалып, аяқталып, ком-
муникативтік ф ункцияға ие болып тұруы үшін
интонеманың мәні ерекше. Бір сөзден тұратын
атаулы сөйлемдерді сөйлем етіп тұрған интона-
ция екені белгілі. Мысалы:
Өрт! Көктем!
Қай тілде де сөйлеушінің жадында сол тілдің
негізгі интонемалары сақталады және бұл инто-
немалар сөйлесудің эталоны болып табылады.
И нтонемалар ф онем алар сияқты өзінің просо-
дикалы қ өлшемдері және ерекшеліктерімен ва-
риантгарында көрініс табады. Ал ол
варианттар-
дың қайсысын қолдану-қолданбау сөйлеуш інің
мақсаты мен еркіне байланысты. И нтонеманың
да фонема сияқты дифференциялау қасиеті бол-
ғанды қтан, негізгі қызметі сөйлемдерді ажыра-
ту болы п табы лады . Б ей тан ы с тілдің сөзін
түсінбегенмен, интонемасын аңғарған адам оның
интонациясыны ң, әуенінің ерекшеліктерін бай-
қай алады. Интонема әрқашан синтагмада көрініс
табады. С интагма қай тілдің болса да сөйлем -
дерінің синтаксистік
құры лы сы мен он ы ң ма-
ғы насы н терең зерттеп түсінуге көмектеседі. Ең
ш ағы н синтаксистік мағы налы қ сөз, сөз тіркесі
және сөйлем синтагма түрінде ин тон ац и ялы қ
формаға ие болады. Синтагмалар - үлкенді-кішілі
паузалармен бөлінетін тілдің интонациялық маз-
м ұнды қ үзінділері ретінде жай сөйлемде, ж ай-
ылма сөйлемде, құрмалас сөйлемде,
сондай-ақ
біртақырыпты күрделі синтаксистіктұтастықтар-
да сөзді, сөз тіркестерін, сөйлемдерді қам ты п,
оларды бір интонациялы қ жүйеге бағы нды ры п
ұстап тұратын тәсіл. Мәтін ішіндегі синтагм а-
лардың интонациясы н
құбылтып, түрліше мән
беріп о қ ы с а , о н д а ғы сөздердің и н то н а ц и я
арқы лы түрліш е топ талуы н ы ң н әти ж есін де
шекарасы өзгеріп, басқа бір стильдік мағына алуы
м үм кін. Әдетте синтагм ада көрін етін и нто-
немалардың түрлерін анықтауда, айыруда инто-
нацияны зерттеудегі белгілі
құры лы мды қ және
глобальдық екі әдістің соңғы сы , я ғн и глобаль-
ды қ әдісі қазақ тіліне лайы қ. Бұл әдіс интона-
цияны зерттеуде сөйлем дегі е к п ін н ің оры с
тілін д егід ей ж ы лж ы м алы о р н ы н а қ ар ам ай ,
сегменттерін бүтіндей алып қарайды.
Мұны қазақ
ж ән е б асқ а да түркі тілдерін де сөйлем дегі
сөздердің басын қосы п тұратын ерекш е тәсіл -
үндестік заңыны ң болуыментүсіндіруге болады.
Достарыңызбен бөлісу:


8 .2 . И Н Т О Н А Ц И Я Н Ы Ң Қ Ы З М Е Т І И н то н ац и яд ағы бір басты мәселе он ы ң
негізгі қызметімен байланысты. Осы күнге дейін
ж а л п ы
тіл
б іл ім ін д е
и н т о н а ц и я н ы ң
ф ункциялары на деген көзқарас біркелкі емес.
И н тон ац и ян ы ң ф ун кц и ясы н а қатысты неше
түрлі пікірлер мен таптастыруларды кездестіруге
болады. Бұларда әркім әр түрлі өзгешеліктер мен
қасиеттерді негізге алады.
И нтонацияға арналған зерттеулердің басым
көбінде оны ң адамдар қарым - қатынасындағы
р ө л і м о й ы н д а л ы п , б а р л ы қ т іл д е р г е т ә н
универсалды категория екені көрсетіледі.
Д егенм ен, и н тонацияны ң көрінісі әр тілде
әр түрлі. Солай екенін әр тілдегі сөйленісті тың-
дап, бірден б ай қау ға болады. О ндағы сөзді
түсінбегенмен, сөйлеу мәнеріне, интонациясы-
на қарап, сөйлеп тұрған адамның қытай ма, әлде
француз ба, орыс па, жоқ итальян ба - кім екенін
айыруға әбден болады. Бұл жайт интонацияның
барлы қ тілдерге тән универсалды категория
екенін ғана емес, оны ң әр тілдегі орны мен
өзгешеліктерін де көрсетеді.
И нтонацияны ң негізгі бес функциясынатау-
ға болады: 1) сөйлемнің жалпы коммуникативтік
түрлерін анықтау, 2) жеке коммуникативтік тип-
терін ажырату, 3) м азм ұнны ң өзгеш еліктерін
ажырату, 4) сөйлемдерді, синтагмаларды мәтінде
бір бірінен айы ры п, бөліп алу және 5) әр түрлі
эмоцияларды дифференциялау.
И н т о н а ц и я н ы ң б ір ін ш і ф у н к ц и я с ы
сөйлемнің жалпы м ағы насы мен оның түрлерін
ажыратып, олардың не хабарлы, не сұраулы, не-
месе бұйрықты екенін анықгайды. Бұлфункция-
ны орындауда и н тон ац и ян ы ң м ағы насы бір
сөйлем көлемінен анағұрлым кеңейеді, басқа бір
ж а ң а г р а м м а т и к а л ы қ к а т е г о р и я - р а й
категориясымен байланысып, озгеше деңгейдегі
м азм ұнға ие болады. Мысалы:
Жазда балалар ауы лға барады. Жазда балалар ауы лға бара м а? Жазда балалар ауы лға барсын! Бұл жерде интонация сөйлемдердің комму-
никативтік түрлерін анықтауға қатысып, сөйлем-
дердің құры лы мдық-коммуникативтік түрлерін
ерекшелейді. И нтонация сөйлем құрылысының
ерекшеліктерін және сөйлем түрлерін анықтау-
шы негізгі құралдардың бірі болып табылады.


title: Айтылым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Айтылым белгілері: көмей қуы сты , кең
ш ығысты дауысты дыбыс.
Естілімі: 1. А дыбысы жуан үндесім әуезбен (тембр)
дыбысталады. Үндесім дыбысталуына қарай жуан
әуезді дауысты дыбыс болып табылады.
2. А дыбысы аш ы қ және езу жасалым әуез-
бен (тембр) дыбысталады. Жасалым дыбысталу-
ына қарай аш ы қ езу әуезді дауысты дыбыс бо-
лып табылады.
Естілім белгілері: жуан, аш ы қ езу әуезді
дауысты дыбыс.
Ә дауысты дыбысы
(4-сурет) Жасалымы: 1. Ә дыбысы ж ақтың кең аш ылып, тілдің
төмен түсуі арқылы (9) жасалады. Ж ақтың қаты-
сына қарай аш ы қ дауысты дыбыс болып табы-
лады.
2. Ә ды бы сы н айтқанда ерін (1 -3) бейтарап
қалады. Еріннің қаты сы на қарай езу дауысты
дыбыс болып табылады.
3. Ә дыбысын айтқанда тіл ауыз қуысының
орта тұсына (6) орналасады. Тілдің қатысына қарай
тіл ортасы дауысты дыбыс болып табылады.
Дауысты ж ақ қатысына қарай - аш ы қ, ерін
қаты сы на қарай - езу, жасалу орны на қарай -
тіл ортасы дыбыс.
Жасалым белгілері: аш ы қ, езу,
тіл ортасы
дауысты дыбыс.
Айтылымы: 1. Тілдің орта тұсы қатты таңдайға қарай
сәл көтеріліп (дөңес тартып), ауыз қуысын екіге
бөледі. Комей қуысы ауыз қуысынан үлкен бо-
лады. Тіл жаты сына қарай ауыз қуысты дауыс-
ты дыбыс болып табылады.
2. Ерін кең аш ылып, ауа еркін ш ығады.
Еріннің қалпы на қарай кең ш ығысты дауысты
дыбыс болып табылады.
Айтылым белгілері: ауыз қуысты, кең шы-
ғысты дауысты дыбыс.
Естілімі:
16
ФОНЕТИКА 1. Ә дыбысы жіңіш ке үндесім әуезбен ды-
бысталады. Үндесім дыбысталуына қарай жіңішке
әуезді дауысты дыбыс болып табылады.
2. Ә дыбысы аш ық және езу жасалым әуез-
бен дыбысталады. Жасалым дыбысталуына қарай
аш ық езу әуезді дауысты дыбыс болып табылады.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=16#Естілім_белгілері:_жуан,_аш_ы_қ_езу_әуезді_дауысты_дыбыс._Ә_дауысты_дыбысы__(4-сурет)_Жасалымы


text:
ИНТОНАЦИЯ С өйлем нің сөйлем болып құралуындағы инто-
нац ияны ң м аңы зы зор, оны сойлем түзудегі
тұрақты грам м атикалы қ құралдардың бірі деп
есептейді.
Сөйлемді түзуде, ажыратуда басқа да жалпы
грамматикалық құралдардың бар екенін (мыса-
лы, сұрау есімдігі, сөйлемдегі сөздердің орны,
шылау сөздер т.б.), бірақ олардың барлық тілде
біркелкі тұрақты еместігін де ескеру керек.
И нтонацияны ң екінші - жеке ком муника-
тивтік типтерді ажырату функциясы - сейлемнің
актуальды мүшеленуіне қатысады. И нтонация-
ның бұл ф унциясы бір сөйлемнің ғана құра-
мында қаралады. Мысалы:
Ерке балалар//ж үм ы ска шыдамсыз деген
сейлем Ерке балалар қандай болады? деген
сұраққа жауап беріп тұр. Ал
Ж үмыска шыдам- сы з//ерке балалар деген сөйлем Ж ұм ы сқа ш ы-
дамсыз кім? деген сұраққа жауап береді.
Бұл сойлемдердегі екі синтагманың біріншісі
- белгілі инф орм ацияға ие
тема да, екіншісі -
енді білуге тиіс жаңа информацияны білдіруші
рема болады. Реманың құрамындағы сұраққа тура
жауап беретін соз акценттеліп, мол интенсивтілік
және ұзақтылықпен ерекшеленеді. Сөйлеудің ак-
туальды мүшеленуінде создердің орын тәртібі мен
интонациясы зор рол атқарады.
И нтонацияны ң үшінші ф ункциясы на маз-
м ұ н н ы ң ер екш ел іктер ін аж ы ратуы ж атады .
Сойлемнің жалпы коммуникативтік м ағы насы -
на интонация арқылы басқа үстеме мағына, яғни
қосы м ш а м ағы на берілуі мүмкін. Олар мазмұ-
н ы н а қ а р а й , с а н а м а л а у
и н т о н а ц и я с ы ,
қарсылықты интонациясы, біріктіру, жалғастыру
интонациясы, қыстырма соз, сойлем интонация-
сы болып болінеді. Мысалы:
А б а й ,// Б ір ж а н,// Ербол,//Әйгерімдер тысқа шығып//оларды аттан- дырды. Сол сәт т е,//неге екенін ка й д а м ,//М ен- деш есіме түсті. Біз сырпща ш ы ғайы к,//бірак үзап кетпейік. И н т о н а ц и я н ы ң т о р т ін ш і ф у н к ц и я с ы
мәтіндегі сойлемдерді бір-бірінен ажыратып,
олардың жігін белгілейді. И нтонацияны ң бұл
қызметінің маңызы қазіргі замандағы оркендеген
радио мен теледидардан сөйлеушілердің сөйлем
түрлерін дұрыс м әнерлеп, олардың жіктерін
ажыратып, создерін аны қ айтуында мәні зор.
Интонация ғана сойлемді синтагмаларға бөліп,
оның ішіндегі создерді мағынасына қарай әрбір
сойлем мүшелерінің айналасына топтастырады.
Сойлемдегі пауза арқылы бір болек топтасатын
сөздердің қай синтагмаға жататындығын, яғн и
ол сөйлемді аяқтайтын соңғы синтагма ма, әлде
олай емес пе - осы ны ң бәрін тек интонация
арқылы ғана білуге болады. Мысалы:
Жаңа оқу ж ылында//70 мыңнан аса мектеп т үлект ері// бастауыш және орта кэсіптік білім беру орын- дарында//бюджеттік негізде//оқуларын ж алға- стыра алады.//Жаңа заманға сай//мамандық алу үш ін//оқу орындарына//қүжаттар қабы лдау// аяқталып келеді. Интонацияның бесінші функциясы, әр түрлі
- эм оц и яларды ай қы н д ау болы п табылады.
Сөйлемнің коммуникативтік мағынасымен бірге
эмоциялы қ-экспрессивтік түрлерін анықтайды.
Бұл функция адамдардың түрлі ой-сезімін, оның
құбылуын, өзгеруін білдіреді. Кейде сойлемнің
реңкі ғана озгеріп қойм ай, оны ң негізгі м ағы -
насы да озгеріп кетуі әбден мүмкін. Мысалы,
Мен сізді жақсы білемін деген сойлем эр түрлі
м ағы наға ие болуы мүмкін. Бұл сойлем жағым-
ды, котеріңкі эуенмен, қуаныш сезімді интона-
циямен айтылса, ол дұрыс ж ай-күйді білдіреді
де, ал ж ағымсыз, томен, созылыңқы интонаци-
ямен ерекшеленсе, ол кекесін, жағымсыз мағы-
наға ие болады. С ондай-ақ, интонация сойлеп
тұрған адамның хал-ахуалы мен оның айтылып
тұрған ойға, ж ағдай ға қалай қарайтынын да
білдіреді. Мысалы, сойлеушінің айтылған ойды,
ж ағд ай ды қ о л д а й ты н -қ о л д ам а й ты н ы , о ған
қ у а н ы ш - р е н іш п е н , не м ы с қ ы л с е з ім м е н
қарайты ны и н тон ац и я арқы лы анықталады.
И н то н ац и я н ы ң бұл ролі тілдегі м одальды қ
категориясымен шектесіп жатыр.
Өзара тығыз байланысты болып келетін ин-
тонацияның функцияларын ешқашан бір-бірінен
ажыратып, болек қарауға болмайды. Сойлеушінің
алдына қойған мақсаттарына қарай, сойлемдегі
и н то н а ц и я ф у н к ц и я с ы н ы ң қолданы луы да
түрленіп тұрады. Ол кейде жай хабарлы комму-
никативті мағынаны білдірсе, кейде хабарға үсте-
ме эмоциональды мағынаны, ал кейде фактылар
туралы айтылған ойлардың мағы налы қ ақиқат-
ты ғы ны ң бір-бірімен сэйкестігін, тағы да басқа
сезімге, түйсікке байланысты ф акторлары н ай-
қ ы н д а п тұ р а д ы . С о н ы м е н , и н т о н а ц и я н ы
с о й л е м д е р д ің т ү р л е р ін т ү з у д е о л а р д ы ң
си н та гм ал а р ы н а ж ы р аты п , соз тізб ектерін
синтаксистік қы зметі мен м азмұнына қарай
топтастырып түсінікті ететін, түйіндеп айтқан-
да, сойлем дерді адам ^ о ғ а м ы н ы ң қаты н ас
құралына айналдырып, адамдардың бір-бірімен
түсінісуін қамтамасыз ететін негізгі құралдардың
бірі деп санауға болады.


title: ИНТОНАЦИЯНЫҢ КОМПОНЕНТТЕРІ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
ИНТОНАЦИЯНЫҢ КОМПОНЕНТТЕРІ 109
8 .3 . И Н Т О Н А Ц И Я Н Ы Ң К О М П О Н Е Н Т Т Е Р І Әуен, қарқы н, ұзақты лық, пауза, интен-
сивтілік, тембр интонацияның негізгі компонент-
т е р і б о л ы п т а б ы л а д ы .
И н т о н а ц и я н ы ң
компоненттері кейде просодикалық тәсіпдер деп
аталады. Сөйлеу тілінде интонацияны ң аталған
компоненттері бірімен-бірі ты ғы з байланысты
болады. Бірақ олар сөйлемнің барлық түрлерінде
әр уақытта бәрі бірдей орын алады және бәрі
бірдей тыңдаушыға анық естіледі деп айту қиын.
О лар ө зар а түрлі қ а р ы м -қ а т ы н а с қ а тү сіп ,
сөйлемнің әр алуан түрлерін түзуші, оларды бір-
бірінен ажыратушы қызмет атқарады.
Барлық тілдердегі интонацияны ң ең басты
да универсалды компоненті
ә у е н. Себебі қай
тілдің болса да басқа тілдерден айырмашылығын
білдіруде әуеннің ролі ерекше және ол тілдің
бірден-бір өзгешелік белгісі бола алады. Жалпы
әуеннің сөйлемдегі атқаратын қызметі әр алуан.
Біріншіден, сөйлеу тілінің ағы сы н болшектерге
мүшелеп жіктейтін де, олардың басын қосатын
да әуен және онымен қоса пауза. Екіншіден,
сөйлемдердің коммуникативтік түрлерін аны қ-
тауда, яғни олардың айтылу м ақсаты на қарай
(хабарлы, сұраулы, бұйрықты, лепті) бөлінуінде
ү л к е н
қ ы з м е т
а т қ а р а д ы .
Ү ш ін ш ід е н ,
грамматикалық және лексикалы қ тәсілдермен
қосылып сөйлемдердің жалпы мағынасын беруге,
оның стильдік ерекшеліктерін анықтауға қатыса-
ды. Төртіншіден, соз тізбектерінің синтагмалық
акценттелуімен қосылып, сойлемнің логикалық
және эм оциялы қ мазмұнын жеткізуде мәні зор
болып келеді.
Т іл д ің ә у е н і и н д и в и д у а л д ы с о й л е у
ерекш еліктеріне қарай құбылуы мүмкін. Бірақ
та мұндай жағдайда ол құбылу сол тілдің әуенінің
негізгі формалары нан тыс, өзгеше ауытқи ал-
майды. Өйткені ондай кезде сөйлем нің негізгі
мазмұны өзгеріп, тыңдауш ыға түсініксіз болып
қалуы мүмкін.
Акустикалық ж ағы нан қарағанда, эуен си-
паты әр уақы тта өзгеріп тұраты н н е г і з г і
т о н ж и і л і г і н е (частота основного тона)
сә й к е с болады . С өйлеу тіл ін ің негізгі тон
жиілігінің сөйлеу процесінде ұдайы озгеріп тұруы
оны ң бір озгешелігі болып табылады. Тілдегі
негізгі тонны ң мазмұны сөйлеушінің дауысы-
ның жоғары не төмен болуымен байланысты.
Бірақ дауыс аппаратының ерекшеліктерімен бай-
ланысты еркектердің жуан, яі-ни томен дауысы-
ның немесе әйелдердің жіңіш ке, яғн и жог-ары
дауысының интонациялы қ мазмұныны ң өзара
л и нгвистикалы қ айы рм аш ы лы ғы
ж оқ екені
анық. Қ азақ тіліндегі үндестік заңы на бағы н а-
тын ашық, жуан дауыстылар мен қысаң, жіңішке
дауыстылардың негізгі тон жиілігі арасы ндағы
айы рм аш ы лы ғы ны ң елеусіз болуы мұндай ин-
тонациялық және лингвистикалық мазмұны ша-
малы факторлардың тағы бірі ретінде қаралады.
Жоғарыда айтылыгі кеткен факторлар сойлеу
т іл ін д е г і и н т о н а ц и я н ы ң ж а л п ы т о н а л д ы
контурын айтарлықтай озгерте алмайды. Қ азақ
т іл ін д е г і и н т о н а ц и я н ы ң ж а л п ы т о н а л д ы
контурыңа әсер ететін фактордың бірі - синтаг-
маның ең соң ғы логикалы қ маңызды созіне
түсетін екпін, басқаш а айтқанда, синтагманы ң
соңғы созінің акценттелуі, екінш ісі - адамның
эмоциялы қ ж ағдайына, яғни қызулану, эсерле-
н уін е б а й л а н ы с т ы сө й л ем д егі н егізгі тон
жиілігінің осуі.
Сойлеу тьтіндегі тоналды контурдың жалпы
бағыты түрлі-түрлі болады. Олар көтерілу, бэсең-
деу, көтерің кі-бэсең , бэсең-көтеріңкі немесе
бірқалыпты болуы мүмкін. Тоналды контурдың
жалпы бағытынан басқа интонацияны сипаттау-
да оры н алатын ерекш еліктер болы п, он ы ң
интервалы мен диапазоны саналады. Бұлар ең
алдымен интонацияны ң негізгі тон жиілігімен
тыі-ыз байланысгьыығының үстіне эуеннің бэсең-
деу не котерілу молшерін де қамтиды. М ысалы,
хабарлы сойлемніңинтонациясының н е г і з г і т о н
жиілігі бұйрықты және лепті сойлемдердің инто-
нациясының негізгі тон жиілігімен бірдей болып
басталады, бірақ олардыц төмендеу-ж ө ғ а р ы л а у
д и а п а з о н ы мен интервалының озгешіліктері
бар екені аны қ байқалады.
И н тонацияны ң тоналды и н т е р в а л ы
болымды ж эне болымсыз болып екіге болінеді.
Егерде салыстырмалы олш емнің бірінш ісінің
интервалы оны ң екіншісінің интервалынан кем
болса, онда тоналды интервал болымды боп
есептеледі. Егер керісінше болса, онда - болым-
сыз болады. С ингаксистік ең маңызды ш ағын
олшемдер, я ғн и синтагмалар жэне сойлемдер
өзіне тэн төналды интервалдармен сипатталады.
Т өналды д и а п а з ө н - негізгі төн
ж и іл іг ін ің ең ү л к е н ж э н е ең к іш к е н т а й
мөлшерінің арасындағы айырмаш ылығы арқы-
лы белгіленеді. Олардың үш түрі бар: көлемді
(кең), колемсіз (тар), орташа. Эмоциялық мағы-
налы сойлемдердің тоналды диапазоны кобінесе
колемді мәндермен сипатталады. Бұған лепті
сойлемдердің тоналды диапазоны жатады. Мы-


title:
1 0
ИНТОНАЦИЯ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
1 1 0 ИНТОНАЦИЯ сал ретінде түрлі ұрандарды келтіруге болады.
Синтаксистік өлшемдердің маңыздылығы неме-
се м аңы зы ны ң ш амалы лы ғы оны ң диапазоны -
ның мөлшеріне байланысты: сөйлемнің ішіндегі
қыстырма соз болсын, сөз тіркестері болсын, тіпті
үлкен қыстырма конструкциялар да, бәрі бірдей
өзінің диапазонының көлемсіздігімен ерекшеле-
неді. Олар сөйлеу тілінде тез, бірсыдырғы айты-
л ы п , оларды ң м азм ұ н ы н ы ң қо с ы м ш а ған а
информация беріп тұрғаны айқы н байқалады.
Сөйлеу тіліндегі синтаксистік сегменттер -
фраза, синтагма, ы рғақты топтарды бейнелеуде
ж о ғ а р ы д а
к е л т ір іл г е н
а к у с т и к а л ы қ
ерекшеліктерден басқа оларға тән интонацияның
т о н а л д ы д е ң г е й і н і ң де (тональный
уровень) мәні едәуір. Мысалы, бұйрықты сөйлем
мен кейбір сұраулы сөйлемдердің тоналды деңгейі
жоғары болып келеді. И нтонациялық контурдың
тік не жайпақ болуы, тоналды деңгейдің жоғары
не төмен түсіп өзгеруінің құбылуының жылдам-
дығымен байланысты.
Ү з а қ т ы л ы к интонацияныңуақытқабайла-
нысты сипаты. Сөйлемнің не сөйлеу тіліндегі басқа
да синтаксисгік сегментгердің іске асуы үшін олардың
уақыгпен байланысты болуы ақиқат, яғни олардың
тілде орын алуы және тыңдаушының құлағына
жетіп, оған түсінікті бсшуы үшін біршама уақыг қажет.
Осы айтылу-тыңдау-түсіну процесіне керек уақыт-
ты интонацияға байланысты уақьгг ұзақгылығы дейді.
Әрине, сөйлемнің әр түрлі сегментгерінің өзіне ғана
тән уақыт ұзақтылығы болуы және оның неше түрлі
факторлармен байланысты екені анық. Синтаксистік
сегменттің физикалық ұзақтылығы оның құрамына
к ір е тін
д ы б ы с т а р д ы ң
а р т и к у л я ц и я л ы қ
ерекшелікгерімен байланысты екені дәлелденген.
Мысалы, жақтың төмен түсуі арқылы жасалатын
ашық дауыстылардың өзіне тән ұзақтылығы мол
болады да, тілдің жоғары көтерілуінен пайда бола-
тын қысаң дауыстылардың ұзақтылығы одан кем
болатыны белгілі. Сол сияқты дауыссыздардың да
артикуляциялы қ ерекш еліктеріне байланы сты
ұ я ң
д а у ы с с ы з д а р д ы ң ,
ә с ір е с е
ы з ы ң
д а у ы с с ы з д а р д ы ң қ а т а ң д а у ы с с ы з д а р м е н
салыстырғанда ұзақтылығы көбірек болады. Бұл
ж о ғ а р ы д а к е л т ір іл ге н д а у ы с т ы , д ау ы ссы з
дыбыстар өз ұзақтылық ерекшеліктерімен сөздерде,
сөздерден қүралған синтаксисгік сегментгерде кфінеді
де, солардың интонациялық ұзақтылығын бейне-
леуге қатысады.
Интонация компоненттерінің бірі болып са-
налатын ж оғарыда келтірілген ұзақты лы ғы на
әсер ететін, дәлірек айтқанда оны молайтатын
ф актор аш ы қ дауы сты ларды ң аш ы қ буында
тұруы (
б а /м а ) болып табылады. Ал егер ол дау-
ысты дыбыс жабық буында тұрса, оның ұзақты-
лы ғы ш ұғыл кемиді (
бас/пақ). Соны мен қатар
сөздегі дауыстылардың ұзақты лығы сол сөздегі
буынның санына кері пропорциялы болады, яғни
неғұрлы м буы нны ң саны көп болса, соғұрлы м
олардың ұзақтылығы кемиді. Мысалы, мына екі
сөздің ұзақты лы ғы н салыстырып қарауға бола-
ды:
ба/ла -
б а /л а /л а р /ға . Бұл екі буынды және
төрт буынды сөздердің ұзақтылығы бір-бірінен
көп ал ш ақ емес. Бір си н тагм ан ы ң іш індегі
сөздердің ұзақты лы ғы на әсер ететін тағы бір
ф актор - сол синтагм адағы сөздердің біріне
түсетін ой екпіні, дәлірек айтқанда сөздердің
біреуінің акценттелуі. Ондай ой екпіні түскен,
акценттелген сөз ең мол ұзақты лы ққа ие бола-
ды.
Сөздегі, синтагм адағы , сөйлемдегі, я ғн и
синтаксистік сегменттегі ұзақтылықтардың бәрі жи-
налып келіп жалпы сөйлеу тілінің
қ а р қ ы н ы н бейнелеуге қатысады. Қарқынның өзіне тән лин-
гвистикалық мәні бар. Сөйлеу тілінің қарқынына
қарап, өндағы мазмұнның қандай екенін, яғн и
мағынасы зор ма, немесе шамалы ма, соны анық-
тауға болады. М ысалы, мазмұны зор инф орма-
ция м азм ұны болмаш ы и н ф орм ац и ям ен са-
лы сты рғанда баяу да салмақты қарқы н м ен ай-
тылады. К ез келген ситуациядағы м әні мен
қажетгілігі шамалы нәрсемен салыстырғанда, мәні
зор, өзі қажетті, жаңа нәрсе уақытты да, еңбекті
де көбірек керек ететін әдеттегі универсалды ж ағ-
дайды алға тартуға бөлады.
Хабарлы сөйлем мен бұйрықты сөйлемнің
қ а р қ ы н ы н салы сты ры п қ а р а са қ , б ұй ры қты
сөйлем баяу да салмақты айтылады. Оның себебі
бұйырушы өз сөзінің тыңдаушыға жетуімен ғана
қанағатганбай, өның өрындалуын да керек етеді.
Лепті сөйлемдер де баяулау қарқы нм ен сөзы-
л ы ң қ ы ай ты л ад ы . С ө й л ем д ер д ің қ а р қ ы н ы
өлардың көммуникативтіктүрлерімен, мазмұны-
мен және эм өциялы қ реңкімен тығыз байланыс-
ты. М ысалы, қуаныш ты, ашулы ж ағдайда өл
жылдамдаса, ал депрессия жағдайында немесе
салтанатты жағдайда баяулайды.
И н т ө н а ц и я н ы ң м а ң ы з д ы д а б е л г іл і
көм пөнентінің бірі -
п а у з а. Сөз ағы сы нда
бөлатын кідірісті пауза дейді. Пауза мағы насы -
на қарай ф изиөлөгиялы қ, эмөциялық,
лы қ, интеллектілік деген түрлерге бөл ін ед і. Па-
узаның лингвистикалы қ функциясы дегеніміз,
өны ң бір бүтін мәтінді ф разаларға, синтагма,


title: ИНТОНАЦИЯНЫҢ КОМПОИЕНТТЕРІ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
ИНТОНАЦИЯНЫҢ КОМПОИЕНТТЕРІ 1 1 1 ырғақты топ, сөздерге бөлуі ғана болып қой-
м ай , с о н ы м е н бір ге и н т о н а ц и я н ы ң б а с қ а
компоненттерімен қосылып сөйлемдердің түрлі
м а з м ұ н д ы қ ,
э м о и и я л ы қ
т .б .
қ а р ы м -
қаты настары н аны қтауға қатысуы деп айтуға
болады . П а у за н ы ң м өлш ері сөйлеу тіл ін ің
қарқынымен байланысты. Әдетте оның мөлшері
сойлеу қарқы ны мен тура пропорциялы болады.
Ф раза мен синтагм аны ң паузалары создердің
арасындағы паузалардан көлемдірек болады. Пау-
заның қай тілде болса да, сөйлем мүшелерін және
сөздердің ф ункциялары н анықтауда мәні зор.
Сөйлеу тіліндегі интонацияны ң паузасын
синтаксистік сегменггердің арасында пайда бо-
лып, тоналды контурды шұғыл өзгертетін ал-
дамш ы пауза делінетін кейбір акусти калы қ
компоненттерден ажырату керек.
Сойлеу тілінде интонацияның нағыз пауза-
сы мен алдамшы паузасынан да басқа хезитация-
л ы қ во к ал д ан ған кідірістер кездеседі. Олар
сөйлеуш інің алды ңғы фразадан кейін келетін
фразаны ойлауы үшін, немесе ол ф разан ы ң
нэтижесін байқауы үшін қажет. Мұндай вокал-
данған кідірістердің просодиканың семиология-
лы қ ф ункциясы на байланыстылығы дәлелден-
ген. Егер вокалданған кідірістің тоны төмен бол-
са, ол келісушілікті, ал жоғарыдан кенет төмен
түссе, ол эм оциялы қ дэрменсіздік келісімді, ке-
рісінше төменнен жоғарьшаса, - сұрақ пайда бол-
ғанын білдіреді.
Интонация компонентінің бірі
и н т е н с и в- т і л і к. И нтенсивтілік басқа компоненттермен
бірігіп қана мазмұнға ие болады. Интенсивтілік
кобінесе дыбыстардың негізгі тон жиілігімен
қосылып, сөйлемдегі сәздердің акценттелуіне
қаты сады . Сөйлем дегі сөз тізбектерін ің бір
сегментін акценттеу керек болса, сөйлеуші сол
жердегі интенсивтілікті күшейтіп үдетеді. Бірақ
интенсивтіліктің күшейтілгені құлаққа кобінесе
дауыстың қатты ш ы ққаны ндай болыгі естіледі.
Дауыстың қатты шығуы тек интенсивтілікпен
ғана емес, дауыстың негізгі тоны котерілуімен
де б а й л а н ы с т ы . Д а у ы с т ы д ы б ы с т а р д ы ң
интенсивтілігінің абсолюттік мәніне олардың
артикуляциялы қ ерекшеліктері де әсер етеді.
Қысаң дауысты дыбыстармен салы стырғанда
аш ық дауысты дыбыстардың интенсивтілігі мол
екені экспериментті эдіспен дэлелденген.
Интенсивтілікке эсер ететін екінші фактор
- дауысты дыбысты ң синтаксистік сегменттегі
орны. Сойлем нің эр түрлі синтагмаларындағы
интенсивтііікті зерттеу барысында мынадай жағ-
дай анықталды. М ысалы, синтагманы ң аяғы н -
дағы дауыстылардың ингенсивтілігі оның басын-
д а ғ ы д а у ы с т ы л а р д ы ң и н т е н с и в т іл іг ім е н
салыстырғанда кем екені байқалады. Дауыстылар
неғұрлым синтагманы ң аяғы н а ж ақы н тұрса,
оны ң интенсивтілігі соғұрлым азая түседі. Бұл
ж ағд ай сөйлем дегі и н тен си втіл іктің жалпы
контурының эдетте жоғарыдан томендейтінін
корсетеді. Егерде сол жалпы контурдың сызы-
ғында акценттелген сөздер болса, олар сонымен
б а й л а н ы ст ы к ү ш е й е д і. С о н д ы қ т а н с о зд ің
акценттелуі мен интенсивтілігінің арасында ты-
ғыз байланыс бар. Әдетте, логикалы қ акцент-
телген сөздің интенсивтілігі де мол болады. Бірақ
создің логикалық акценттелуін интенсивтілік қана
корсетпейді, м ұны ң б асқа да ф он ети кал ы қ
тэсіідері бар. Оларға тонның котерілуі мен ұзақ-
ты лы қ та жатады.
Сонымен сойлемдердің немесе қаңдай да бір
синтаксистік сегменттер интонациясынын дина-
м и к а л ы қ
к о н т у р ы
с о л
с и н т а к с и с т ік
конструкцияның мазмұндық салмағы жонінде де
хабар бере алатыны аны қ. М ысалы, сойлемдегі
қыстырма сегменттердің ди нам икалы қ деңгейі
төмендеу жэне бірсыдырғы болуы сол сегменттің
сем антикалы қ салм ағы н ы ң негізгі м ағы наға
қосымш а ғана қызметін білдіреді. Мысалы:
Сол кезде, неге екенін кім білсін, оныц жайдан жай жылағысы келді. Сөйлемнің интенсивтілігінің молаюы оның
жалпы эмоциялық бояуының қоюлануымен тура
пропорциялы болады. Адамның көңіліне жағым-
ды эсер ететін, көңілін котеретін эмөция эрқашан
интонацияның интенсивтілігінің котеріңкі жэне
мол болуымен сипатталады да, ал көңілге жа-
ғымсыз, адамның ұнжырғасын түсіретін эмоция
и н т о н а ц и я н ы ң и н т е н с и в т іл іг і м ен ж алпы
деңгейінің төмендеуімен сипатталады. Әдетте,
бұйрықты сөйлем мен лепті сөйлемнің интөна-
циясыны ң интенсивтілігі мен жалпы деңгейінің
кәтеріңкі болатыны белгілі. Әсіресе біріншісіндегі
б ұ й ы р у а к т ы с ы н е ғ ұ р л ы м к ү ш т і б о л с а ,
интенсивтілігі соғұрлым жоғары болады.
Э к сп ери м ен тті-ф он ети кал ы қ еңбектерде
жиірек қолданылатын интонацияның динамика-
лықөлшемдері көбінесе интенсивтіліктің деңгейі,
и н т е н с и в т іл ік т ің
д и а п а з ө н ы
ж э н е
интенсивтіліктің ең жөғары мэні ретінде үш жақ-
ты қарастырылады.
И н т о н а ц и я к о м п о н е н т т е р і н і ң бірі
т е м б р деп аталады. Тембр адамның әр түрлі
коңіл-күйін, эмоциясы н білдіретін интонаш ія-


title:
1 2
ИНТОНАЦИЯ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
1 1 2 ИНТОНАЦИЯ л ы қ тәсіл. Тембр арқылы қуаныш пен реніш ,
ашу мен ирония, көңілдену мен мейірлену, сықақ
пен м ысқыл т.б. сезімдер беріледі. И нтон ац и я-
ның басқа ком поненттерімен салы сты рғанда
тембр аз зерттелген. М ұның себебі тембрдің
сойлемдегі таза мағыналық рөлінің жоқтың қасы
болуымен байланы сты . Ол көбінесе сөйлем нің
эм оциялы қ мазм ұны н беруге қатысады. Ал аку-
стикалық деңгейде алып қарасақ, тембр спектрге
сәйкес келеді. Тембрдің лингвистикалы қ ф унк-
циясы әлі жете зерттелмегендіктен, оны ң бар-
лы қ қызметі толы қ сараланбаған.
И нтонацияны ң компоненттері тіл-тілдердің
бәрінде қолданылатын универсалды просодика-
лы қ тәсіл болып табылады. Бұл ком поненттер
н е г із і н е н т іл д е р д ің қ а й - қ а й с ы с ы н д а да
сөйлемдерді айтылу мақсатына қарай ажыратуға
қатысады. Қай тілде болмасын интенсивтіліктің
молаю ы да, негізгі тон жиілігінің көтерілуі де
адамның артикуляциялық аппаратындағы дауыс
ж елбезегіне түсетін ф и зи о л о ги я л ы қ әсердің
механизмімен автоматты түрде байланысты қара-
л а ты н ы б ел гіл і. С о н д ы қ т а н да и н т о н а ц и я
ком понеттерінің барлы қ тілдерде универсалды
болуы - адамдарды ң сөйлеу аппараты ны ң жал-
пы ф изи ологи ялы қ қасиеттерінің бірдейлігіне
бай ланы сты болса керек. Б арлы қ тілдердегі
синтагм алар арасы ндағы м ағы н алы қ қары м -
қаты насты білдірудің универсалды әдісі болып
интонацияны ң, я ғн и просодикалық тәсілдердің
әуені, қар қы н ы , паузасы саналады. М ысалы,
си н та гм ан ы ң с о ң ғы созіне түсетін то н н ы ң
бэсеңдеуі, тиянақты әуені барлық тілдерде сөздің
а я қ т а л у ы н ы ң б ел гісі б о л ы п т а б ы л а д ы , ал
ф разаны ң соңы ндағы тонны ң көтерілуі аяқтал-
мағандықты, тиянақсыздықты білдіреді. Барлық
тілдерде де қарқы нны ң баяу, “байсалды” болуы
информацияның маңыздылығынан хабар береді,
ал қарқы н н ы ң жылдам, тез болуы оны ң маңы -
зы, мәнінің шамалы екенін білдіреді.
Көптеген тілдерде бірдей болып келетін ин-
то н ац и ян ы ң қ арам а-қарсы л ы қты , түсіндіру-
анықтауды, санамалауды, логикалық белгілеуді,
қ ы с т ы р м ал ы қ ты кө р сететін п р о с о д и к а л ы қ
тәсілдердің бар екені белгілі. Олардың қолданы-
луында эр тілдің озіне тэн ерекшеліктері де бо-
луы мүмкін.
Интонацияның эмоциялық түрлерінің эуені
де тілдердің көбінде біркелкі не ұқсас болатыны
белгілі. Б ұған мысал ретінде ж ағы м ды лы қ пен
жағымсыздықты, қуаныш пен ренішті білдіретін
ин тонац ияны ң әуенін алып қарауға болады.
Қуанышты, жағымды эм оцияны ң әуені жоғары
регистрлі тонды болады да, ал реніш ті ж ағы м -
сыз эм оцияны ң тоны төмен, “ ы зғарлы ” болып
келеді. Бірақ, әрине, эр тілдегі просодикалы қ
тэсілдердің көрінісі сол тілдің интонациясыны ң
жалпы ерекшелігіне байланысты болатыны анық.
М ысалы, орыс тілі интонациясы ны ң әуеніне
эсер ететін, оның ерекшелігін түзетін осы тілдегі
соз екпіні екені белгілі. Орыс тілінің бұл әмбе-
орынды жылжымалы соз екпінінің сөздердің
м орф ологиялы қ ф ормалары н ажыратуда ғана
емес, олардың негізгі мазмұнын анықтаудағы
мәнін айтуға болады.
Ал қазақ тілін алатын болсақ, мұнда әр сөзге
түсетін екпін ж оқ екені белгілі. Қ азақ тілінде,
ф ранцуз тіліндегі сияқты синтагманы ң соңғы
сөзіне түсетін синтагмалы қ екпін бар екені экс-
периментті түрде дэлелденген.
Сонымен, түрлі халықтардың сөйлеу тілінде
интонацияны ң компоненттері, басқаша айтқан-
да просодикалы қ тәсілдері эр түрлі қаты насқа
түседі. Ал қандай ж ағдайда және қайсы тілде
болса да, аталған просодикалық тәсілдердің қай-
сысы қалай қолданылуы сол тілдің интонация-
сының ерекшелігіне байланысты.


title: .4 . И Н Т О Н А Ц И Я Н Ы Ң - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
8 .4 . И Н Т О Н А Ц И Я Н Ы Ң
С И Н Т А К С И С К Е Қ А Т Ы С Ы
Кез келген тілдегі сөйлемнің барлық түрле-
рінде о н ы ң қ ұ р ы л ы м ы н ы ң бір ком п он ен ті
міндетті түрде интонация болуы шарт. Интона-
цияны ң көрінісі тек сөйлем мен мэтінге байла-
нысты болғанды қтан, интонация сөйлем мен
мэтіннен тыс ешбір қажетті өтей алмайды. Таза
интонацияны тек екі ж ағдайда ғана байқауға
болады: біріншісі, біз тілін түсінбейтін шетел-
д ік т ің сөзін т ы ң д а ғ а н у ақы тта. Тілін біл-
мегендіктен, сөздерін түсінбегендіктен, біз оның
сөйлеген сөзінің интонациясын ғана аңдаймыз,
естиміз. Екіншісі, қабырғаның не терезенің арғы
жағында сөйлеп тұрған адамның сөздерін толық
естімеген, түсінбегері жағдайда. Оның сөйлеген
создерінің интонациясы на, эуеніне қарап жал-
пы мағынасын жорамалдауға болады.
Жалпы алғанда, интонация сөйлемде, мэтінде
көрініс табады. Ал ондағы синтаксистік жэне
интонациялық мағыналардың өзара байланысын
анықтау үшін оларға ортақ критерийлерді ай-
қындау керек, мысалы тэуелділік-тэуелсіздік
және аяқталу-аяқталмау. Жалпы интонацияның
жоғары көтерілетін түрі - мазмұнның бағының-
қы лы ғы мен аяқталмағанын білдіреді де, ал ин-
тонацияны ң төмендейтін түрі - м азм ұнны ң ба-
сы ңқы лы ғы мен аяқталғанын көрсетеді.
Интонация мен синтаксиске қатысты басты
факторлардың бірі ретінде олардың сөйлемдегі
сөздердің озара қарым-қатынастары мен байла-
нысу тәсілдерінде көрінетінін айтуға болады. Жай
сөйлемде болсын, құрмалас сөйлемде болсын
ин тонацияға әсер ететін, о н ы т ү р л е н д ір е т ін
ел еул і ф а к т о р л а р д ы ң б ір і - с и н т а к с и с т ік
бірліктердің бір-бірімен салаласты қ немесе са-
бақтастық қатынаста болуы.
С оны м ен, сөйлеу тіліндегі си н такси стік
конструкцияларды ң аяқтал ған -аяқтал м аған ы ,
о л а р д ы ң
п а у з а
а р қ ы л ы
б ө л ін у і,
о сы
кон струкцияларды ң и н то н ац и я сы н ы ң әуені,
қарқы ны , ұзақты лы ғы , тағы басқа компонент-
тер і о л а р д ы ң м а з м ұ н ы м е н
б а й л а н ы с т ы .
С интаксистік конструкция мен интонацияны ң
байланы стылығы н дэлелдейтін сөйлеу тіліндегі
ең ш ағын үзіндЦсөз бөлігі) - синтагма. С и н таг-
ма барлы қ тілдерге тән и нтон ац и ялы қ-си н так-
систік универсалды құбылыс. Қай тілде болса
да, синтагма сөйлеу тіліндегі создердің мазмұ-
ны, олардың бір-бірімен л оги калы қ қатынасы
ж әне сөйлеуш інің ол қаты настарды пайымдап,
тұжырымдауы арқылы сипатталады. Интонация-
лы қ формаға ие болған әр синтагма пауза арқы-
лы болінеді де, бэрі қосылып бір сейлемде күрделі
интонациялық контурды сызады. Егер сөйлемдегі
сөз тіркестерінің синтаксистік мазмұны жеткілікті
болмаса, олар синтагма бола алмайды. М ыса-
лы:
Біз ертең ауы лға кетеміз.
Бұл сөйлем пау-
з а м е н б ө л у ге к е л м е й д і. Б ұ л с ө й л е м б ір
синтаксистік мазмұнға ие болып, басы ңқылық-
ты біддіретін, бэсеңдеп барып аяқталаты н ин-
төнациям ен ерекш еленеді. Егер осы сөйлем ге
өндағы создердің м ағы насы на байланысты ке-
летін басқа сөздер қөсып, өның құрылымын ке-
ңейтсек, бұл құры лы мға жаңа сөздер өз мазмұ-
ны н да қөсаты н б ө л ға н д ы қ та н , сөйлем дегі
синтаксистік мазмұнның көлемі ұлғайып, бірне-
ше жеке синтагмаға жіктеліп, эр синтагма ездеріне
тән интөнациямен айтылатын бөлады. Мысалы:
Біз боріміз / / ертең сағат сегізде / / өзіміздің
ауы лға / / жаяу кетеміз.
Бұл - жөғарыда келтірілген бірінші мысал-
дан ж асалған жайылма сөйлемнің әр түрлі бай-
ланыстағы сәз тіркестерінен құралғ-ан бөліктері
эр қ а й с ы с ы ж еке си н тагм а б ө л ы п , өларды ң
алдыңғылары бағы ны ңқы лы қты , аяқталмаған-
д ы қты білдіретін, өзінің ая қ ж ағы н а қарай
көтерілетін интөнациямен айтылса, ал сөңғысы
- баяндауыш құрамы басыңқылықты білдіретін,
аяқталаты н, бәсеңдейтін интөнациямен өрнек-
теледі.
Сонымен, көтерілетін интөнация сөйлемнің
басында, өртасында келетін синтагмаға тэн бөл-
са, бэсеңдейтін интөнация сөйлемнің сөңында
к е л е т ін с и н т а г м а ғ а тэ н б ө л ад ы . М ұ н д ай
сөйлемдегі синтаксистік мазмұнмен интөнация-
л ы қ м азм ұнны ң бірдей, яғн и барабар бөлуын
синтагманың вариантсыз көнструкциясы дейді.
Қ а за қ т іл ін ің сан алуан с и н т а к с и с т ік -
көм муникативтік құрылымдарында интөнация
ж эне өны ң бірліктері мен көмпөненттері тиісті
өры н алы п, өлар өзара күрделі де эр түрлі
қатынастарға түседі. Интөнацияның қазақ тілінің
көнструктивті-синтаксистік, яғн и статикалық -
жазба түрінде де, көммуникативті-синтаксистік,
я ғ н и д и н а м и к а л ы қ - ауызш а түрінде де өз
көріністері мен белгілері бар жэне өлардың ала-
тын өрны ерекше екенін айту керек.
М ұны сөйлем нің жазба түрінде еш бір тех-
н и калы қ әдіссіз-ақ көзбен көріп, құлақпен ес-
туге бөлады. Мысалы, бастауышы да, баяндауы-
шы да қөсымшасыз түбір сөздерден жасалған жай
сөйлемдердегі есім сөздердің бастауыштық - ба-
яндауыштық функциялары, өлардың сөйлемдегі
белгілі бір өрын тэртібімен ғана (бастауыш -
бірінші, баяндауыш - екінші) анықталмайды, ең
алдымен бұлардың сөйлем құрап тұрғанын жэне
оны ң бірінш ісі - бастауыш, екінш ісі - баяндау-
ыш болып тұрғаны н осы сөйлемге тэн интөна-
ц и я а н ы қ т а й д ы . М ы салы :
Ол - ст удент ,
(сөйлемнің құры лы м ды қ схемасы 5 -Р нем есе
М-ІЧ) деген сөйлемді алайық. Бұл сөйлемнің бас-
тауышы
(Ол)
мен баяндауышы
(студент)
пауза
арқы лы екіге бөлініп, жай хабарлы сөйлемге
тән сөңы на қарай баяу төмендейтін көтеріңкі-
бэсең интөнациям ен айтылып тұр, сөнды қтан
да бұл екі сөзден тұратын жалаң сөйлем нің эр
мүшесі бір ы рғақты төпқа, синтагм аға теңеліп
тұрғаны анық. Осы сөйлемнің интонациясының
реңкі өзгертіліп айтылса, өл сөл күйінде тұрып,
ешбір құры лы мдық өзгеріссіз-ақ басқа эмөция-
лы қ м ағы н аға ие бөлады. М ысалы,
Ол - ст у
-
дент
деген сөйлемнің интөнациясын хабарлы жай
сөй лем н ің сөң ы н а қарай баяу төм ендейтін
көтеріңкі-бэсең түрінде емес, бастауышы мен
б а я н д а у ы ш ы а л ғ а ш қ ы д а ғ ы д а й п а у з а м е н
бөлінгенмен, бірақбаяндауышытөмендемей бас-
тауышпен бір деңгейде, жөғары; сөндай-ақ баян-
114
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
ИНТОНАЦИЯ дауы ш ы ны ң айты лу ұзақты лы ғы басы м ы рақ
және ж оғары рақ келетін жеңіл тонда орнектесе,
онда сөйлемнің эмоциялы қ мағынасы көтеріңкі
болып, мақтаныш ты, қуанышты білдіреді. Я ғни
“ол бұры нғы дай мектеп оқуш ысы емес, енді
оны ң студент” екенін, есейіп,
бұры нғы дан
жоғары мәртебеге ие болғанын білдіреді. Ал егер
Ол - студент деген сөйлем тоны төм ен , бас-
т а у ы ш ы м е н б а я н д а у ы ш ы н ы ң а й т ы л у ы
ұзағырақ, тембрі мысқылды интонациям ен ай-
тылса, онда оны ң, яғн и субъектінің нақты ж ағ-
дайда студент болғаны оры нсы з (студенттікке
лайы қ емес) екенін корсетеді.
Енді ж оғары дағы сөйлемнен өзгеше
Ол с т у д е н т // сабаққа келмей жүр (5-УГ не Ы-УГ)
деген с о й л е м н ің ай ты лу и н т о н а ц и я с ы н ы ң
ерекшеліктерін қарап көрейік. Бұл екі ы рғақтық
топтан, яғн и екі синтагмадан құры лған, баста-
уышы мен баяндауышы паузамен бөлініп, бас-
тауыш тобы болып тұрған сөз тіркесінің
Ол сту- дент (есімдік
ол - аны қтауы ш , зат есім
студент - анықталуш ы сөз) айтылу ұзақты лы ғы , жалаң
сөйлем нің
Ол деген ж алғы з созден болған бас-
тауышының айтылу ұзақтылығымен барабар ке-
летін сөйлем болады. Сөйлемнің жалпы интона-
циясы н алып қар асақ, екі ы рғақты топты ң
арасы ндағы паузасы тым қы сқа, шамалы ғана
болады. С ондай-ақ, баяндауыш болып тұрған
екінші ы рғақты топтың басы мен бастауыш бо-
лып тұрған ы рғақты топтың соңы бір тоналды
деңгейде беріліп, баяндауыш болып тұрған ыр-
ғақты топ соңы на қарай төмендегенмен, бас
жағы акценттеліп ны қ айтылып тұр. Келтірілген
сөйлемнің интонациялы қ сызы ғы оның жалпы
коммуникативтік мағынасының кінәлаушылықты
білдіріп тұрғанын көрсетеді.
Ол студент / / сабаққа келе алм ай жүр де-
ген сөйлемнің екі ырғақты тобының арасындағы
паузасы алды ңғы сөйлем м ен салы сты рғанда
ұзағы рақ, ал осы алды ңғы сөйлемдегідей үш
сөзден емес, торт сөзден тұратын баяндауыш то-
бының айтылу ұзақтылығы - алдыңғы сөйлемнің
баяндауышымен бірдей берілген жэне көтеріңкі
айтылып акценттелген сөз сөйлемнің аяғы н а
жақын орналасқан. Бұл сөйлемнің интонация-
сының м ағы насы аяу, есіркеуді білдіреді
икеле алмай жүр ”. Сонымен, интонация компоненттері әртүрлі
коммуникативтік, эм оциялы қ м азм ұнға ие бо-
лып, сөйлем ішінде озара қаты настарға түсіп,
сөйлем нің ж алпы м азм ұны мен эм о ц и ял ы қ
реңкін түрлендіруде айрықш а қызмет атқарады.
Қазақ тілінде бастауышы мен баяндауышы
сөйлемнің
предикативті озегін құратын екі
құрамды сөйлемдермен қатар бір ғана тұрлаулы
мүшесі бар, я ғн и не бастауыштан, не баянда-
уыштан ғана тұратын бір құрамды сөйлемдер де
бар екені белгілі. Олар баяндауыш құрам ы нан
болатын ж ақсы з сөйлем , ж алпы лам а ж ақты
сөйлем дейтіндер жэне бастауыштан ған а (бас-
тауыш құрам ы нан) тұратын атаулы сөйлемдер.
Егер де олар жеке есім создерден, не есімге ба-
ғы ны ш ты сөз тіркестерінен болып айры қш а
сөйлемдік интонациямен айтылса, атаулы сөйлем
болады. Мысалы:
Көктем. Көкорай шалғын. Сайраған қүстар. Бұлар “ 5 ” не “ Ы” деген
формуламен жазылады. Атаулы сөйлемдер эдет-
те осы шақта тұрып, айналада, өмірде қазіргі
с и т у а ц и я д а б о л ы п ж а т қ а н
о б ъ е к т и в т і
құбылыстарды атайды. Бұл атаулы сөйлемдерді
сойлем қатарына қосып тұрған жалпы сейлемнің
үш белгісінің бірі болып табылатын интонация
ғана.
С оңғы кезде атаулы сойлемнің тағы бір түрі
деп вокативті сойлемдер айтылып жүр. Вокативті
сөйлем деп озіне ғана тән тоны, ұзақты лығы,
акценттелуі бар айры қш а интонациям ен айты-
латын, екі ара сойлеушілерге ғана белгілі, ерекше
предикативті маңызы бар, қаратпа сездерді ай-
тады. Мысалы, анасы баласына қарап:
Бүл істеп т үрған ісің дүрыс емес деп, қанша айтамын де-
ген сөйлемді жалғыз ғана ерекше интонациямен
айты лған
Б а -а -ла -а м ! деген қаратпа сөзбен-ақ
білдіреді. Бұл жерде
Балам! - деген қаратпа соз
жоғарыда аталған компоненттерімен бірге айрық-
ша интонация арқылы сойлем деңгейіне котеріліп,
сойлем мазмұнына ие болып тұр.
М ұндағы интонация компоненттерінің ролі
мен корінісі - баса атап кететін жайттардың бірі:
Балам деген вокативті сойлем болып тұрған
сөздің эр буынының айтылу ерекшелігінің мэні
зор, бірінші буын котеріңкі тонмен интенсивті
айтылса, екінш і буын н ы қ акценттеліп созы-
лы ңқы айтылып барып тоқтайды.
Қ азақ тілінде бастауышы ж оқ, жалғыз ба-
яндауыштан тұратын бір құрамды сойлемдер де
бар. Мысалға жалғыз етістіктен тұратын сойлемді
алып қарайық:
Білеміз (құрылымдық схемасы
\Т (р1) деген сойлем (ешбір озгеріссіз) интонация-
сына қарай түрлі м ағы наға ие болуы мүмкін.
Мысалы, бұл сойлем жай, саябырлы орта деңгейлі
тонмен айтылса, хабарлы жай сойлем б о л ад ы .'
Ал ж оғары , жеңіл тембрлі, ж арқы н тонмен ай-
ты лса, қуаны ш ты , ри заш ы лы қты білдіретін
сойлем болады. Егер де бұл сойлем созылыңқы,
ұзағырақ, томен тонды, зілді тембрмен айтылса,
онда жақтырмағандықты, кекесінді, мысқылды
білдіреді: “Сенің немесе оның кім екенін білеміз”
деген сияқты мағынада қолданылады.


ЖАЙ СӨЙЛЕМНІҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-КОММУНИКАТИВТІК ТҮРЛЕРІНІҢ ИНТОНАЦИЯСЫ П 5 Соны мен, интонацияны ң тоны , ұзақтылы-
ғ ы , и н т е н с и в т іл іг і, тем б р і т а ғ ы да б асқ а
к о м п о н е н т т е р ін ің қ а с и е т т е р і с ө й л е м н ің
коммуникативтік, эм оциялы қ м ағы насы на зор
әсер етіп, оны озгертіп және түрлі реңкке бояп
отырады.
8 .5 . Ж А Й С Ө Й Л Е М Н І Ң Қ Ұ Р Ы Л Ы М Д Ы Қ - К О М М У Н И К А Т И В Т ІК Т Ү Р Л Е Р ІН ІҢ И Н Т О Н А Ц И Я С Ы Ж ай сойлемдер айтылу мақсаты на қарай
т ө р т к е б о л ін е д і. О лар: х а б ар л ы , сұр ау лы ,
б ұ й р ы қ т ы ж ә н е л е п т і с ө й л е м д е р . Б ұл
сөйлемдердің құры лы мды қ ерекш еліктерімен
қ а т а р , о л а р д ы ң б ір - б ір і н е ұ қ с а м а й т ы н
интонациялы қ көріністері де бар.
8.5.1. Хабарлы сойлемнің интонациялық ерекшеліктері Қазақ тілінде де басқа тілдер сияқты хабарлы
сөйлемдер (Л.Щербаның пайымдауына сүйенсек)
бір мүшелі және екі мүшелі болып екіге бөлінеді.
Бір мүшелі хабарлы сөйлем қанш а синтагмадан
т ұ р с а д а , іш к і м а з м ұ н ы н д а л о г и к а л ы қ
қ а й ш ы л ы ғ ы ж о қ , бір тұтас с е м а н т и к а л ы қ ,
интонациялық бірлік құрайды. Мысалы:
Демалыс күні еді (Мұстафин). Қара казан үиі жерден к ұ р ы л ға н ( Сонда). Бәрі орындарынан тұра бастады (Әуезов). Күн ұясына кіріп бара жатыр (М ұст аф ин). Тары эңгім есі ұ за к ка созылды ( Сонда). Күн кызыл арай шатырынан жаңа ғана шыға бастады ( Сонда). К е л тір іл ге н м ы с ал д а р д ы ң б әр і д е р л ік
тұрлаулы мүшелері түгел, екі құрамды бір мүшелі
хабарлы сөйлемдер. Бұлардың интонациялы қ
әуені басында аздап көтеріліп, негізгі тон жиілігі
сөйлемнің мағы налы қ өзегінде молайып барып,
содан кейін ж айбарақат төм ен түсіп барып
тынады. Бір мүшелі хабарлы сөйлемдер көбінесе
орта тоналды регистрде айтылады да, тоналды
д и ап азон ы мен интервалы ш амалы болады.
Ә у е н н ің с ө й л е м с о ң ы н д а б ә с е ң д е у і де
интенсивтіліктің азайып минималды мәнге ие
болуымен байланысты. Интенсивтілік пен негізгі
тон ж иілігінің сы зы ғы да өзара бір-бірім ен
пропорционалды болады. Бір мүшелі хабарлы
с о й л е м д е р
о р т а ш а
и н т е н с и в т іл ік п е н
ерекш еленеді. Мұндай сойлемдердің аяғы н а
қ а р а й
қ а р қ ы н н ы ң
ж ы л д а м д а у ы
м ен
ұзақтылықтың сәл ғана молаюы байқалады. Ой
екпіні түскен сөз басқа сөздермен салыстырғанда
молырақ ұзақты лықпен айтылады. С ойлемнің
айтылу қарқы ны олардың көлеміне қатысты.
Сөйлем қарқы н ы н ы ң жылдамдығы - буындар
санының көбеюімен байланысты
(1-сурет ).


title: ЖАЙ СӨЙЛЕМНІҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-КОММУНИКАТИВТІК ТҮРЛЕРІНІҢ ИНТОНАЦИЯСЫ П 5


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=178#2_-_с_у_р_е_т_._Бір_мүш_елі_үш_ыргақты_топтан_түратын_хабарлы_сой_лем_н_ің_интонациялы_к_сызыгы

title:
ДЕМААЫС
КҮТП - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
116
ИНТОНАЦИЯ
Мысалы:
Қара тақтайсыз м ұғалім - тебенсіз
кемпір ғой (Аймауытов). Қыстайотынала алмай
- мектеп азынап түрды ( Сонда). Бес жерде бес -
ж и ы р м а бес. О ны ң е м т и х а н д ы т а п сы р а
алм ағанды ғы
-
көп ауырғанының салдары. Абай
м ен Әйгерім өмірге лағнат айтқан адамдар
сияқты емес, қайта күйін үғып, қалын ойлағандай
(Әуезов). М ал басын көбейтуге ерінбей еңбек
сіңірген кісінің бірі - Ж ақыпбек еді (Мүстафин).
Қарағанды облысы
-
еліміздегі ең қуатты да
қүнарлы өңірдің бірі ( “Ана т іл і” газеті).
Е кі м ү ш е л і х а б а р л ы с ө й л е м н ің іш к і
м азм ұ н ы н ы ң т а й т ал а с , б әсекел естігі о н ы ң
м ү ш е л е р ін ің ө з ін е т ә н и н т о н а ц и я л ы қ
өзгешеліктерінен де көрініп тұрады дедік.
Мұндай
сөйлемнің әр мүш есі қанш а синтагмадан тұрса
да, олар әрдайы м паузамен бөлінеді. Хабарлы
сөй лем нің бұл түрінің екі мүш есі паузамен
бөлініп
қан а қ о й м ай , он ы ң ара жігі едәуір
тоналды интервалм ен дараланады . А лдыңғы
мүше, я ғн и бірінш і синтагм а болып тұрған
м ү ш ен ің и н т о н а ц и я с ы а я қ т а л м а ғ а н д ы қ т ы
көрсетіп, интенсивтілігі молаюмен ерекшеленсе,
екінші синтагманың тоналды контуры төмендеп,
аяқталғанды көрсетіп, баяу қарқы н м ен қатар,
шамалы интенсивтілікпен
а т ы л а л ы (З -с у р е т ).
Достарыңызбен бөлісу:


title: - с у р е т . Екі м үш елі, екі синтагмадан түраты н

text:
Экспериментті зерттеулерге сүйене отырып,
(ма/ме, ба/бе, па/пе) шылаулар арқылы жасалған
аш ы қ сұраулы сөйлем дердің и н тон ац и ясы н
қарасақ, негізгі
тонны ң сол шылау ж алғаны п,
м ағы налы қ өзек болып тұрған баяндауыш қа
дейін көтерілумен қатар оны ң тон жиілігі мен
и н т е н с и в т іл іг ін ің де б ір ш а м а м о л а я т ы н ы
б а й қ а л а д ы . С ө й л е м н ің
басы м ен с о ң ы н а
қарағанда, оның ортасындағы сөз буындарының
а й т ы л у қ а р қ ы н ы ж ы л д а м ы р а қ б о л а д ы .
Шылаулар арқылы жасалған сұраулы сөйлемдер
көбінесе интонацияны ң негізгі тон жиілігінің
ор таш а р еги стр ін де орта и н те н с и в тіл ік п е н
айтылады (
4 - с у р е т ).
Достарыңызбен бөлісу:


title: Естілім белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Естілім белгілері: жіңішке, аш ы қ езу әуезді
дауысты дыбыс.
1 2
3
4
4 -с у р е т . Ә дауы сты ды бы сы ның моделі (үлгісі) Ы дауысты дыбысы
(5-сурет) Жасалымы: 1. Ы дыбысы жақтың қысаң ашылып, тілдің
жоғары көтерілуі арқылы (7) жасалады. Ж ақтың
қаты сы на қарай қы саң дауысты дыбыс болып
табылады.
2. Ы дыбысын айтқанда ерін (1-3) бейтарап
қалады. Еріннің қаты сы на қарай езу дауысты
дыбыс болып табылады.
3. Ы дыбысын айтқанда тіл ауыз қуысының
арт ж ағы на (8) орналасады. Тілдің қаты сы на
қарай тіл арты дауысты дыбыс болып табылады.
Дауысты жақ қатысына қарай - қы саң, ерін
қаты сы на қарай - езу, жасалу орны на қарай -
тіл арты дыбыс.
Жасалым белгілері: қы саң, езу, тіл арты
дауысты дыбыс.
Айтылымы: 1. Тілдің артқы тұсы жұмсақ таңдайға қарай
жоғары көтеріліп (дөңес тартып), ауыз қуысын
екіге бөледі. Ауыз қуысы көмей қуысынан үлкен
болады. Тіл жаты сына қарай көмей қуысты
дауысты дыбыс болып табылады.
2. Е рін қ ы са ң а ш ы л ы п , ауа е к п ін д е й
шығады. Еріннің қалпына қарай қысаң шығысты
дауысты дыбыс болып табылады.
Айтылым белгілері: көмей қуысты, қысаң
ш ығысты дауысты дыбыс.
Естілімі: 1. Ы д ы б ы с ы ж у ан ү н д е с ім ә у е з б е н
дыбысталады. Үндесім дыбысталуына қарай жуан
әуезді дауысты дыбыс болып табылады.
2. Ы ды бы сы қы саң ж әне езу ж асалы м
эуезбен дыбысталады. Жасалым дыбысталуына
қарай қы саң езу әуезді дауысты дыбыс болып
табылады.
Естілім белгілері: жуан, қысаң езу әуезді
дауысты дыбыс.
I дауысты дыбысы
(6-сурет) Жасалымы: 1. I дыбысы ж ақты ң қы саң ашылып, тілдің
жоғары көтерілуі (7) арқылы жасалады. Ж ақтың
қаты сы на қарай қы саң дауысты дыбыс болып
табылады.
2. I ды бы сы н айтқанда ерін (1-3) бейтарап
қалады. Еріннің қаты сы на қарай езу дауысты
дыбыс болып табылады.
3. I дыбысын айтқанда тіл ауьгз қуысының
орта (6) тұсына орналасады. Тілдің қатысына қарай
тіл ортасы дауысты дыбыс болып табылады.
Дауысты ж ақ қатысына қарай - қысаң, ерін
қатысына қарай - езу, жасалу орнына қарай -
тіл ортасы дыбыс болады.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=17#Естілім_белгілері:_жуан,_қысаң_езу_әуезді_дауысты_дыбыс._I_дауысты_дыбысы__(6-сурет)_Жасалымы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=180#5_-_с_у_р_е_т_._Есім_дік_арқылы_ж_асалган_сүраулы_сойлем_нің_интонациялы_қ_сызыгы

title:
Ж А Қ С Ы
ХА БА Р - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Ж А Қ С Ы ХА БА Р БАР МА? 4 - с у р е т . Ш ы лау арқылы ж асалған сүраулы сөй лем н ің интонаииялы к сызыгы Сұрау есімдіктері арқылы жасалған сұраулы
сө й л ем н ің и н то н а ц и я с ы сол есім д ік тер д ің
сөйлем дегі о рн ы н а қарай құбы лады . Сұрау
есімдігі сөйлемнің басында тұрған жағдайда ол
сөйлемде екі м ағы налы қ озек байқалады. Оның
б ір ін ш іс і л о г и к а л ы қ а к ц е н т т е л г е н сұ р а у
е с ім д ігін д е б о л с а , е к ін ш іс і с и н т а г м а н ы ң
аяғы ндағы екпін түскен сөзден корінеді. Сұрау
е с ім д іг і
а р қ ы л ы
ж а с а л ғ а н
с ө й л е м н ің
интонациясыны ң жалпы контуры аяғы на қарай
бэсеңдейді де, кең диапазонм ен ерекшеленеді.
М ұндай ой екп ін і сұрау есім дігіне түсетін
сөйлемдегі мағыналық өзек эдетте негізгі тонның
ең ж о ға р ы м ән ін е ие болады . С ө й л е м н ің
соңындағы оның екінші өзегі мол ұзақтылықпен
беріледі. Сөйлем нің жалпы айтылу қарқы ны
орташа болады
(5 -с у р е т ). Қ Л Ш А І 1
К Е А Е Т І Н
Н Д І ?
5 - с у р е т . Есім дік арқылы ж асалган сүраулы сойлем нің интонациялы қ сызыгы С ұраулы со й л ем д егі н егізгі л о г и к а л ы қ
м азм ұнға ие болатын сұрау есімдігінің орны
өзгерсе, сөй лем н ің и н то н ац и ял ы қ суреті де
озгеріп кетеді. Егер де сұрау есімдігі сөйлемнің
а я ғ ы н д а б о л с а , м ұ н д а й с ө й л е м н ің ә у е н і
мағыналық өзектегі соңғы буынға дейін котеріліп
барып, шұғыл төмендейді. М ұндай сөйлем кең
тоналды диапазонмен жоғары тоналды регистрде
айтылады
(6 -с у р е т ). а т һ т ң ы з к і м ? 6 - с у р е т . Есім дік аркылы ж асалған сүраулы сөйлем нің интонациялы к сызығы Күмәнді сұрақтарды ң интонациясы баяу
қ а р қ ы н ға ж әне ш амалы интенсивтілікке ие
болады. Оның тоналды диапазоны едәуір болып,
орташа регистрде айтылады да, жалпы контуры
к о т е р ің к і ж ә н е к ө т е р і ң к і - б ә с е н т о н м е н
ерекшеленеді. Сөйлем нің басы мен аяғы ны ң
тоналды интервалы орташ а болып келеді, ал
сөйлемнің интенсивтілігі тонмен бірге өзгеріп
озара пропорциялы болады (
7 -сурет ).


title:
О А
БҮГІН - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
8 - с у р е т . Қ арсы сүрақты ң интонациялы қ сызығы
Риторикалық сұрақтардың тонадцы контуры
әр түрлі болы п, әдетте
ко тер ің к і дауы сп ен
айтылады. Ондай жауап күтуді білдіретін сөздер
ой екпінім ен белгіленеді. Әдетте, акценттелген
сөз баяндауыш тың қасы нда тұрады. Сұраулы
ш ы л аул ар а р қ ы л ы ж а с а л ға н сө й л ем д ер д ің
тоналды диапазоны
және сөйлем нің басы мен
аяғы н ы ң интервалы орта болатыны , ал сұрау
есім д ік тер арқы л ы ж а с а л ға н сө й л ем д ер д ің
т о н а л д ы д и а п а з о н ы ж ә н е и н т е р в а л ы к ең
болатыны анықталды.
Риторикалы қ сұрақтар
баяу қарқы н м ен айтылып, оны ң интенсивтілігі
акценттелген сөздерде м олаяды
( 9 -с у р е т ).
1,
ПЦ ф
зоо -}-
4 5 0 -
50 +
I----- 1------1------1----- 1----- 1----- 1------1------1 4
I------1------1------1------1------1----- н — I----- 1----->
гоо
400
воо
воо
юоо
ігоо
и о о
ібоо
івоо
Қ АЙҒЫ ҒА ТҮСІРЕ
МП
ӨТКПН
КҮНІ?
9 - с у р е т . Р иторикалы қ сұрақты ң интонациялы қ сызығы
С о н ы м е н , сұраулы сө й л ем д ер сұраулы
ш ылаулар арқы лы
ж әне сұраулы есімдіктер
арқы лы жасалатын үлкен екі топқа бөлінеді.
Сұраулы ш ылаулар мен сұраулы есімдіктер
сойлемдердің предикативтік (мағыналық) өзегіне
айналады. Олардың интонациялық ерекшеліктері
с ұ р а у л ы ш ы л а у л ы с о з д е р м ен с ұ р а у л ы
есімдіктердің
функциясы мен орнына байланысты.
Сұраулы сөйлемдердің жоғарьща корсетілген
екі түрінің ең негізгі ерекшелігі - максималды
тоны ны ң әрқаш ан интонацияны ң мағы налы қ
ө з е г ін е н
к ө р ін у і
б о л ы п
т а б ы л а д ы .
Интенсивтіліктің де
негізгі тонны ң жиілігімен
б ай ланы сты м олаю ы б ай қал ад ы .
Сұраулы
сөйлемдердің сұрау шылаулары сөйлемнің соңында
қолданылғанда негізгі тонны ң көтерілуі де сол
шылаулармен байланысты болады. Ал сұраулы
есімдіктері басындатұратын сұраулы сөйлемдердің
то н ы да ж о ға р ы бастал ы п ,
с о ң ы н а қар ай
бәсеңдейді.
Ж о ғ а р ы д а б а я н д а л ғ а н с ө й л е м д е р д ің
и н т о н а ц и я с ы қ а з а қ т іл ін д е г і с ұ р а у л ы
интонацияның екі инварианты болып табылады.
Сұраулы шылаулар арқылы жасалған сөйлемдер
мағынасы мен құрылымына қарай жалпы сұрақ
интонем асы на жатады. Ал сұраулы есімдіктер
арқы лы ж асал ған сөйлемдер арнаулы сұрақ
интонемасына ие болады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=181#Қ_АЙҒЫ_ҒА_ТҮСІРЕ_МП_ӨТКПН_КҮНІ_9_-_с_у_р_е_т_._Р_иторикалы_қ_сұрақты_ң_интонациялы_қ_сызығы


title: Бұйрықты сөйлемнің интонациялық - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
ең соңғы сы әрқаш ан тиянақты интонем аға ие
болады. Схема түрінде біры ңғай мүшелердің
интонациялы қ сы зы ғы н
төмендегідей беруге
болады
(2 2 -с у р е т ).
22 сурет. Бірыңғай мүшелердің интонациялық схемасы
8 .6 . С Ө Й Л Е М Н ІҢ М А ҒЫ Н А Л Ы Қ Б Ө Л Ш Е К Т Е Р І
Сөйлемдегі сөздердің бәрі бірдей үнемі
дербес екпінге ие бола бермейді. М ысалы:
Ол
жырларды айтатын адам жыршы деп аталады.
Бұл сөйлем үш акцентуациялық топқа бөлінеді:
біріншісі -
ол жырларды,
екінш ісі -
айтатын
адам,
үшіншісі -
жыршы деп аталады.
Осындай
м ағы н а ж а ғы н а н байланы сты бір екп ін м ен
айты латы н топ - ы рғақты топ деп аталады.
Ы рғақты екпін бір
сөз тобы мен екінш і сөз
тобы ны ң жігін ажыратып тұрады.
Әдетте ы рғақты топтар синтагм аларм ен
үйлесіп отырады. Кейде бір синтагма бірнеше
ы р ғ а қ т ы то п қ а б өл ін ед і. Ы р ғ а қ т ы то п тар
ы рғақты екпінмен жіктеледі. Ол жіктің арасы
н е г із г і
т о н
ж и і л іг і н ің ,
қ а р қ ы н н ы ң ,
интенсивты іктің
кенет өзгеруімен белгіленуі
мүмкін де, олардың арасында әрдайы м пауза
болуы міндетті емес.
Қазақ тілінде сөйлемнің ы рғақты топтарға
б ө л ін у і к ө б ін іс е о л а р д ы ң м а з м ұ н ы м е н
байланысты. Мысалы:
1.
Кеше кешке /к о н а к / үйге келді. 2. Кеше
кешке /к о н а к үйге келді.
Бірінш і сойлем үш
ырғақты топқа бөлінеді. Екіншісі - екі ырғақты
топтан.тұрады.
Бірінші сөйлем ж ақты, екіншісі
- жақсыз болып шығады. Бірінші сөйлемде әңгіме
қонақ туралы, ал екінші сойлемде белгісіз біреу
туралы. М ұндайда әр ы рғақты топ бір-бірінен
паузамен болініп, ы рғақты екпінмен жіктеліп
отырады.
Ы рғақты екпінмен бірге (бір
соз тобы мен
екінші сөз тобының жігін ажырататын) ой екпіні
де қолданылады. Ой екпіні сойлемдегі бір создің
м әніне айры қш а коңіл аударып, оны күшейтіп
тұрады. Ой екпіні сойлемнің мазмұнымен тығыз
байланы сты . С ойлем нің м азм ұны ой екпіні
арқы лы озгеріп тұрады. М ысалы: “
Таңертең
окушылар мектепке кет т і”
деген сейлемді алып
қ а р а с т ы р а й ы қ .
1. Таңерт ең м е к т е п к е / /
Достарыңызбен бөлісу:


оқушылар кетті(баска біреу емес,тек окушылар).
2. Таңертең окушылар / / мект епке кет т і (мектепке, басқа мекемеге емес). 3. Мектепке окушылар / / таңертең кет т і (кеш ке емес, таңертең). Ой екпіні сойлемді актуалды мүшелеудегі
тема мен рема ұғымдарымен тығыз байланысты.
Сойлемді тема мен ремаға болгенде көбінесе
сөйлемнің екі тұрлаулы мүшесі озіне қатысты
сөздермен бірге жүреді. Сойлемнің мақсаты на
қарай оның кез келген мүшесі актуалды болады.
Мысалы:
тема
рема
Ертең біз өзіміздің ауы лға / / жаяу барамыз. Қалай? Ертең озім іздің а у ы лға ж аяу / / біз барамыз. Кім? Біз озіміздің ауы лға жаяу / / ертең барамыз. Қаіиан? Ж оғары да берілген мысалдарда сойлемнің
бірінші парадигмасы ндағы рема қалай? деген
сұраққа, екінші парадигмасындағы рема - кім?,
ал үшінші парадигмасындағы рема - қашан? деген
сұрақтарға жауап беріп тұр.
Ж аң а и н ф о рм ац и я актуалды мүш елерге
болін ген со й л ем н ің рем асы н да болады . Ал
темасындағы мазмұн сойлеушілерге контекстен
белгілі болуы керек. Қ о й ы л ған сұ р а қ та р ға
со й л ем н ің рем асы жауап беріп, л о ги к а л ы қ
предикат болып, акценттеліп тұрады. Реманың
жаңа м ағы на беретін акценттелген созі сөйлем
соңындағы баяндауыш тың алдына орналасады.
Озінше жеке синтагма болатын тем аға жоғары
көтерілетін тиянақсы з интонема тән болса, одан
п аузам ен б о л ін іп тұ р ға н рем а м азм ұ н н ы ң
а я қ та л ға н ы н білдіретін баяу, тем ен түсетін
тиянақты йнтонемамен сипатталады.
Ж ай с о й л е м д е р д ің к е й б ір м ү ш е л е р ін
актуальды логикалы қ белгілеу кейде сойлемдегі
сөздердің орны н өзгертпей-ақ, интонациялы қ
тәсілдермен жүзеге асырылады. Мұндай жағдайда
логикалық белгіленген сөз ете анық акценттеліп,
максималды интенсивтілікпен, ұзақты лықпен
ж ә н е ең ж о ғ а р ы н е г із г і то н ж и іл іг ім е н
ерекшеленеді. Мысалы:
Үміт іиіркін кеудеңде шыбын жаның барда үзілмейді екен... Ол да анадан туған (Алпамыс батыр); Өзен! Өзен!Арғы кабакта


title: жол жатыр. Е л жақын - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
124
ИНТОНАЦИЯ
О Л Д Л
А Ғ І А Д А І І
Т Ү Р А Н .
2 3 - с у р е т . Логикалық акценттелген созі бар сойлемнің
интонациялық сызыгы
С оны мен, қазақ тілінде ой екпіні екі түрлі
амалмен белгіленеді: бірінш іден, сөйлемдегі
сөздердің дағды лы орны н ауыстырумен, я ғн и
инверсиям ен, екінш іден, сөйлемдегі сөздердің
орнын ауыстырмай, сол қалпында қалдырумен
жасалады.
Қорыта келгенде, жай сойлемнің (хабарлы,
с ү р ау л ы , б ұ й р ы қ т ы , л е п ті) қ ұ р ы л ы м д ы қ -
коммуникативтік түрлерінің, оқш ау сөздердің,
біры ңғай мүш елердің айтылу ерекш еліктерін
корсетуде және сөйлемді актуальды мүшелерге
б ө л у д е
и н т о н а ц и я н ы ң
ж ә н е
о н ы ң
ком поненттерінің атқараты н рөлінің зор екені
анықталды.
С ө й л е м н ің к ө м м у н и к а т и в г ік тү р л ер ін е
б а й л а н ы с т ы
қ а р а л ы п ,
э к с п е р и м е н т т і-
ф ө н е т и к а л ы қ т а л д а у ғ а т ү с к е н и н т ө н а ц и я
компөненттерінің, дәлірек айтқанда: негізгі төн
жиілігі, төналды д и ап азо н , тоналды д еңгей,
қарқы н, ұзақты лы қ, интенсивтіліктің - сойлем
мазмұнына тікелей қатысты екені дәлелденді.
Неғұрлым сөйлемдегі мазмұн мөл да салмақты
бөлса, с ө ғұ р л ы м и н т ө н а ц и я н ы ң ж ө ға р ы д а
келтірілген компоненттері өзінің максималды
күш інде, д еңгейінде ай қы н көрініс табады .
Неғұрлым мазмұн шамалы бөлып немесе көмекші
ғана рөл атқары п, тұрлаусыз бөлса, сөғұрлы м
интөнацияны ң төналды диапазөны , қарқы н ы ,
ұзақты лығы мен интенсивтілігі шамалы, аз да
көмескі мэндермен беріледі.
8.7. ҚАЗАҚ Т ІЛ ІН ІҢ
И Н ТО Н ЕМ А Л А РЫ
С ө й л е м н ің ә р а л у а н қ ұ р ы л ы м д ы қ -
к ө м м у н и к а т и в т ік т ү р л е р ін е ж а н - ж а қ т ы
э к с п е р и м е н т т і- ф ө н е т и к а л ы қ з е р т т е у л е р
жүргізудің нәтижесінде қазіргі қазақ тілінде 8
түрлі интөнема бар екені дәлелденді. Сөндай-ақ,
8 инвариант интөнем аны ң бірнеше варианты
бөлып, өлардың бүкіл қазақ тіліндегі неше түрлі
мазмұнды көрсететін әр алуан үлкенді-кішілі, жай
және күрделі, көп көмпөнентті құрылымдардың
интөнациясы ны ң барлы қ түрлерін қамтитыны
анықталды.
Кестеде сөл 8 и н тө н е м а мен и н в а р и а н т -
т а р ы ө л а р д ы ң в а р и а н т т а р ы н ы ң с ы зы қ т а р ы
бер іл ген .
1. Екінші (2) төналды деңгейден басталып,
өй аяқталмағанын білдіретін
Достарыңызбен бөлісу:


title: тиянақсыз интонема - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
тиянақсыз интонема ж өғары көтерілетін төналды сы зы қпен және
өрташа төналды диапазөнмен ерекшеленеді.
М ағы н а ж а ғы н а н т и я н а қ с ы з и н төн ем а
бірінші мүшесі екінш ісіне қарсылас екі мүшелі
жай сөйлемдер мен құрм алас сейлемдердің,
сөйлемнің басында тұратын өқшау сегменттердің
ж ән е б ір ы ң ғай м үш елердің а я қ тал м аған ы н
білдіреді. Бұл интөнеманың вариантгары - үшінші
(3) кейде төртінші (4) деңгейге дейін көтерілетін
д ө ң е с н е м е с е о й ы с с ы з ы қ т ы т о н а л д ы
к о н т у р л а р м е н б е л г іл е н е д і. С и н т а г м а н ы ң
аяқталмағанды білдіретін интонемасы аяғындағы
создің ең сөң ғы буыны ы рғақты
екпінмен
ерекш еленіп, сөзылыңқы айтылып, ең жөғары
төналды деңгейге ие бөлады.
2. А я қ т а л ғ а н д ы к ө р с е т е т ін
тиянақты интонеманың дөңес сы зы ғы төмендеп барып
бірінші (1) төналды деңгейге дейін түсіп, өрташа
д и а п а з ө н м е н
с и п а т т а л а д ы . А я қ т а л ғ а н д ы
көрсететін варианттар екінші (2) немесе үшінші
(3) төналды деңгейден басталуы мүмкін. Егер
төналды көнтуры үшінші (3) деңгейден басталса,
өл басында аздап көтерілген сияқты бөлғанмен,
өдан кейін төмен түсіп кетеді. А яқталғанды
білдіретін интөнемада синтагманы ң сөңы баяу
қарқы нм ен айтылып, негізгі төн жиілігі мен
ин тен си втілігі ең м и н и м алды м ағы н а ға ие
бөлады.
М а ғ ы н а ж а ғ ы н а н т и я н а қ т ы и н тө н ем а
хабарлы жай сөйлем дерде, екі мүш елі жай
сөйлемдердің және құрмалас сөйлемдердің сөңғы
көмпөнентінде, сөнымен қатар сөйлемнің сөңыңда
өрналасатын өқшау және бірыңғай сегменттерде
кездеседі.
3.
Жалпы сұрақ интонемасы екінш і (2) .
төналды деңгейден тертінш і (4) деңгейге дейін
к ө т е р іл іп , о р т а ш а т о н а л д ы д и а п а з о н м е н
е р е к ш е л е н е д і.
С ұ р а у л ы
с ө й л е м д е р д ің
и н то н ем асы н а ж оғары кетерілетін төналды
көнтурларда бөлатын өрташа диапазөнды екінші
(2) жэне төртінші (4) төналды деңгейлер тән.
Бұл сөйлемдер интөнемасы варианттарының
көн турлары ж ө ғар ы к ө тер іл етін д ө ң ес ж әне
т ө м е н д е й т ін ө й ы с с ы з ы қ т а р бөлуы мүмкін.


title: ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ИНТОІІЕМАЛАРЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ИНТОІІЕМАЛАРЫ 125
Кейде тоналды контурдың соңы ақыры ндап
төм ендеуі ы қ ти м ал . М ұндай сөй л ем д ерд ің
қарқыны мен интенсивтілігі сөйлемнің аяғына
қарай баяулап, азаятыны байқалады.
4. Арнаулы сұраулы сой лем н ің инто- н ем асы ны ң т о н а л д ы к о н т у р ы д ө ң е с т е н
томендейді және оның тоналды диапазоны едэуір
болады. И н вар и ан тты ң бұл м оделінің басы
үшінші (3) деңгейден басталып, тортінші (4)
деңгейге дейін котеріледі де, сонан кейің бірінші
(1) д е ң г е й г е д е й ін т ү с е д і. Бұл м о д е л ь
варианттарының бір-бірінен айы рм аш ы лы ғы
олардың тоналды басталу деңгейінде. Сойлемнің
бұл т ү р ін ің л о г и к а л ы қ о зе гі о н ы ң сұ р ау
есімдігінде болып, соны м ен қатар негізгі тон
жиілігі де, ұзақтылығы да, интенсивтілігі де сол
есімдікпен байланысты молаяды.
5. Қатал бұйрықтың иіггонемасына дәңестен
шұғыл томендейтін тоналды контур тән болады.
Ол тортінші (4) тоналды деңгейден басталып,
содан кейін кенет бірінші (1) тоналды деңгейге
дейін түседі. Бұл модельдің тоналды диапазоны
көбінесе кең, кейде орташ а да болуы мүмкін.
В а р и а н тт а р ы н ы ң ө за р а а й ы р м а ш ы л ы ғ ы -
олардың тоналды контурының басталу деңгейінде.
Қатал, б ұ й р ы қ р ай ы н д а т ұ р ға н сөз ә р қ а ш ан
ой екп ін ім ен белгілен ед і, о н ы ң ұзақ ты л ы ғы
мен и н те н с и в тіл ігі ең ж о ға р ы м а ғ ы н а ғ а ие
болады.
6. Сыпайы бұйрықтың интонемасының инварианты екін ш і (2) тоналды д ең гей ден
басталып, тортінші (4) деңгейге дейін котеріліп,
соңғы жағы сәл томендейді. Бұл инварианттың
жалпы б ағы ты н а ж о ғар ы котерілетін доңес
сы зы қ тән болады, м ұның тоналды диапазоны
о рташ а. С ы п ай ы б ұ й р ы қ и н то н е м а с ы н ы ң
варианттарының тоналды контуры аяғы надейін
көтеріңкі жэне кетеріңкі-бэсең болуы мүмкін.
Сыпайы бұйрықты білдіретін соз ой екпінімен
б е л г іл е н іп , м ол н е гізгі то н ж и іл іг і ж э н е
ұзақтылығымен ерекшеленеді.


title: Леіггі сойлемдердің интонемасы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
7. Леіггі сойлемдердің интонемасы котеріңкі-
б әсең то н ал д ы с ы зы қ т а р м е н о р н е к те л е д і.
Олардың тоналды диапазоны орташа, кейде кең
бола береді. Бұл модель түрлі-түрлі эмоцияны
білдіретін болғандықтан, бұның интонациясы да
әртүрлі болуы мүмкін. Бұларекінш і (2) үшінші
(3) тоналды д ең гей д ен б асталы п , тортінш і
деңгейге дейін котеріліп, үшінші, екінші, бірінші
(3 ,2 ,1 ) д е ң ге й д е а я қ т а л у ы м ү м к ін . Л еп ті
сойлемдердегі түрлі эмоцияны білдіретін создер
а к ц е н т т е л іп , м ол и н т е н с и в т іл ік п е н ж э н е
ұзақтылықпен ерекшеленеді. Лепті сойлемдерде
тембрдің де атқаратын ролі аз емес.
8. Қыстырма сегменттердің интонемасына доңестен томендейтін тоналды контур мен тар
то н ал д ы д и а п а зо н д а р тән болад ы . К ей б ір
варианттардың тоналды сызығы түзу контурмен
ерекшеленеді. Қыстырма сегменттер шамалы
интенсивтілікпен жылдам айтылады.
А ны қталған интонемалар қазақ тіліндегі
барлық стильдерден келтірілген мэтіндерде орын
алады . К ейде с о й л ем д ер д ің қ ұ р ы л ы м д ы қ -
коммуникативтіктүрлеріне үстемеленетін мазмұн
мен эм о ц и ял ар ға байланы сты интон ем ан ы ң
варианттары құбылып, бірінің орнына бірі жүруі
м ү м к ін . Б ұл и н т о н а ц и я м ен г р а м м а т и к а
бірліктерінің біріне бірі үнемі тікелей байлаулы
болмайтынын көрсетеді.
Қазақ тілінің интонемалары 1 -тиянаксыз 2-тііянақты 4-арнаулы сүрак 5-қатал бүйрык 4
з
/ \ ^ ч _
?
/ / / 1
6-сыпайы бүйрык


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=187#Қазақ_тілінің_интонемалары_1_-тиянаксыз_2-тііянақты_4-арнаулы_сүрак_5-қатал_бүйрык_4_з_/__\


title: -кыстырма сегментгер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
8-кыстырма сегментгер 8.8. К Ү РД Е Л Е Н ГЕ Н С Ө Й Л Е М М Е Н ҚҮРМ АЛАС
С Ө Й Л Е М Н ІҢ Ж Ә Н Е К Ү РД Е Л І С И Н Т А К С И С Т ІК
Т Ү Т А С Т Ы Қ Т Ы Ң И Н Т О Н А Ц И Я Л Ы Қ
Е Р Е К Ш Е Л ІК Т Е Р І
Қ а з а қ т іл ін ің с и н т а к с и с ін д е қ ұ р м а л а с
сөйлемдер: салалас, сабақтас және аралас құр-
малас деп бөлінеді. Соңғы кезде жай сөйлемдер
мен құрмалас сөйлемдер аралы ғы нда тұрған
үиірлі м үш елер деп атал аты н күрделен ген
сөйлемдер қайсыбір зерттеулерде жай сөйлем
құрамында қарастырылса, енді бір зерттеулерде
құ р м ал ас сө й л ем д ер д ің қ ұ р а м ы н д а қар ас-
тырылады.
Ал күрделі синтаксистік тұтастықты алсақ,
бұлар бір тақырыпқа байланысты бірнеше дербес
жай және құрмалас сөйлемдерден тұратын, көп
компонентті құрылымдар болып табылады.
8.8.1. Күрделенген сойлемдердің интонациялық ерекшеліктері К үрд елен ген сө й л ем д ей тін д ер д ің есім
қаб ы сп ал ы о р ал ы м д ар , есім ш е қаб ы сп алы
о р а л ы м д а р ж ә н е к ө с е м ш е л і ж а н а с п а л ы
оралымдармен күрделенген үш түрі бар.
1)
Аз мөлшерлі оралым, яғни есім қабыспалы
оралыммен күрделенген сөйлемдер.
1. Ішкі сыры берік Ботагөз//оған~жолықіт?ьі (Мұқанов). 2. Жүзінде әжімі көп дала//құтырынбай сүлық жатыр (Мүсірепов). 3.^Биіктігі екі жарым кез, //көлденеңі төрт-ак кез//тар үңгірде//төрт- ақ адам сыйып//жүмыс істей алады (Сонда). 4. Ой да ~1жок,//үміт те ж ок,//ерік те ж ок//, билік те жоқ Сандыбай//қарғаның түзын екі қолымен үстап,//айнаға қарағандай жымиып отыр (Сонда). Бірінші, құрылымы ықшам, есім қабыспалы
о р ал ы м м ен к ү р д ел ен ген екі с ө й л ем , / 1 , 2 /
әрқайсысы пауза арқылы екі синтагмаға бөлініп,
ө з ін е т ә н к ө т е р і ң к і - б ә с е ң т о л қ ы н д ы
и н то н а ц и я м е н ө р н е к те л ге н .
Л а уза бірінш і синтагманы көмкеріп, көтеріңкі тонмен айтылып,
есім оралымды өзіне бағындырып тұрған негізгі
сөйлемнің бастауышынан(7>0тагөз,
дала,) кейін
жасалған. Бастауыштың алдында келіп, өнымен
қ аб ы су а р қ ы л ы б а й л а н ы с ы п т ұ р ғ а н есім
о р а л ы м ы н а
с ұ р а қ
қ о й с а қ ,
ол
б а с қ а
анықтауыш тар сияқты “ қандай ” деген сұраққа
жауап берер еді.
Ү іи ін ш і, т ө р т ін ш і м ы с а л д а р д а е с ім
қабыспалы оралым біреу ғана емес, бірнеш еу,
б ір ы ң ғ а й м ү ш е л е р т ү р ін д е о л а р н е г із г і
сөйлемнің затесімнен бөлған мүшесіне (
үңгірде, С а н д ы б а й ) қ а б ы с а ж а л ғ а с ы п т ұ р . Бұл
мысалдардағы есім қабыспалы оралым бірнешеу
ж ә н е б ір ы ң ғ а й б ө л ғ а н д ы қ т а н , ө л а р д ы ң
әрқайсысы жеке синтагма ретінде өзара кішірек
п а у за м е н б ө л ін іп , с ө ң ғ ы с ы ғ а н а н е гізгі
сөйлем нің өзіне қаты сты мүш есімен қабыса
б а й л а н ы с ы п т ұ р
.Ү ш ін іи і м ы с а л д а ғ ы есім
қабы спалы өралы м ға
үңгірде деген жатыс
септігінде тұрған сөз қатысты бөлып “мекендік”
мағынаны көрсетіп тұр,ал
төртінші мысалдағы
есім өралы м ға қатысты
Сандыбай деген сез,
негізгі сөйлем нің бастауы ш ы бөлғанды қтан
“ кім ?” деген сұраққа жауап береді. Бірнеше
б ір ы ң ғ а й е с ім қ а б ы с п а л ы о р а л ы м м е н
күрделенген көп синтагмалы сөйлемдер өзара
елеулі кідіріспен бөлініп, көтеріңкі-бәсең бірнеше
төлқы нды интөнациям ен өрнектеліп, сөңына


КҮРДЕЛЕНГЕН СӨЙЛЕМ МЕН ҚҰРМАЛАС СӨЙЛЕМНІҢ ЖӘНЕ КҮРДЕЛІ СИНТАКСИСТІК ТҮТАСТЫҚТЫҢ ИНТОНАЦИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 127 қ а р а й т ө м е н д е п б ар ы п т ы н а д ы .
М ұ н д ай
б ір ы ң ғ а й е с ім қ а б ы с п а л ы о р а л ы м д а р м е н
к ү р д е л е н г е н
с ө й л е м д е р д е г і
а л д ы ң ғ ы
синтагм аларды ң паузасы да, айты лу тоны да
біркелкі, соңғы есімді оралым қабы сқан негізгі
с ө й л е м н ің м ү ш е с і а к ц е н т т е л іп , ж о ғ а р ы
дең гей д егі то н м ен ай ты лы п , мол п аузам ен
бөлінеді.
Келтірілген мысадаардағы аддыңғы котеріңкі
тонмен айтылатын сегменттері тиянақсы з және
қы сты рм а интонем аларды ң варианттары м ен
с и п а т т а л а д ы , ал с о ң ғ ы к ө т е р і ң к і - б ә с е ң
айтылатындары тиянақты интонемағаж атады .
2)
Күрделенген сойлемдердің қазақ тілінде
ең жиі кездесетіні және ең көлемдісі де - есімшелі
қабыспалы оралымдармен күрделенген сөйлемдер.
Ж о ғ а р ы д а қ а р а л ғ а н е с ім қ а б ы с п а л ы
о р а л ы м м е н к ү р д е л е н г е н с ө й л е м д е р м е н
салыстырғанда, есімшелі қабыспалы оралыммен
күрделенген сөйлемдердің көлемі де мазмұны да
молы рақ болады. Себебі есімше өзінің м аңы на
мазм ұны на қатысты сөздерді үйіретіні белгілі.
Мысалы:
7. Қолына үзын құрык ұстаған Д әрм ен//су бойын жағалай түсіп тереңдігіһГөмиеді (Әуезов). 2. Енді міне адам қарарлық ажары қалмаған күміс сам ауы р,// масқара болып келіп тұр (Мүсірепов). 3.-Әдеп пен эдет дегеннің екеуі деЦтар қыспаққа айналып кеткен қазақ ----------- -
^
>
қызының //беті мен қолынан басқа денесі//козге^сөрінген емес... (Сонда). 4. Көзіне тіршілік үміті елестеген Амантай//, жанып жатқан сарайдан сырғып түсіп// ,өзенге қарай ~жүгір^і (Мүқанов). Ж оғары да келтірілген барлы қ мысалдарда
есімш елі қабы спалы оралым қан ш а көлемді
болғанымен, өзі қабысқан акценттелген есімімен
бірге бір синтагма құрайды да, соң ы н а қарай
көтеріңкі әуенмен орнектеліп, пауза арқылы
сөйлемнің басқа мүшелерінен бөлініп тұрады.
Барлық мысалдарда да есімшелі қабыспалы
оралыммен күрделенген сөйлемдерде есімшелі
оралым өзі қабы сқан сөзін аны қтап , сипаттагі
тұр. Сондықтан бұлар анықтауыш - анықталушы
м ү ш е л е р р е т ін д е б ір т ұ т а с м а ғ ы н а л ы қ -
интонациялы қ тұлға құрайды.
Есімшелі қабыспалы оралыммен күрделенген
сөйлемдердегі осы оралым және оған қабысқан
анықталушы сөзді, яғни тұтас бір синтагма құрап,
мөлш ерлі паузамен бөлініп тұр ған сөздерді,
сөйлемнің басқа мүшелерінен кейде үтір арқылы
бөлуде кездеседі. Келтірілген мысалдарды
ңекініиі және
төртіншілері түпнұсқадан озгертілмей
а л ы н ға н . Бұл синтагм адан кей ін үтір қөю
пунктуацияның ережелеріне сәйкес келмесе де,
си н тагм аны ң көтеріңкі әуенм ен м әнерленіп
молшерлі паузамен бөлінуіне кепіл бөла алады.
Бұл сөй лем дердің
есімш елі қабы спалы
оралымы мен о ған қатысты акценттелген созі
біртұтас сингагма құрап, сәл толқынды, соңына
қарай котеріңкі әуенмен айтылып, колемді пауза
арқы лы болініп тұрады да, сөй лем н ің өдан
кейінгі сөздері қосы лы п , арасында азы н-аулақ
кідірістері бар ы рғақты топтар құрайды. Ең
соңғы синтагма төмендеп барып саябырлайды.
Ү ш інш і сөй л ем н ің есімш елі қабы сп алы
өралы м ы ны ң ішіндегі біры ңғай мүш елер
(әдеп пен әдет дегеннің екеуі де) си н тагм а құрап
өздеріне тән интонациям ен мәнерленіп, азғана
п аузам ен б ө л ін іп б ар ы п , б а сқ а с е зд е р м е н
ұласы п, ан ы қталуш ы сөз тіркесім ен
(қ а за қ қ ы з ы н ы ң ) қ а б ы с ы п , к ө т е р ің к і ә у е н м е н
өрнектеліп си н тагм аға тән мөлшерлі паузамен
бөлінеді.
Есімшелі қабыспалы оралымдар да жоғарыда
қаралған есім қабы спалы оралымдар сияқты
б ір ы ң ға й м үш елер түрін де кездесе береді.
Мысалы:


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІІІІҢ ДЫБЬІСТАРЫ
17
Естілімі:
1.
I дыбысы жіңішке үндесім әуезбен дыбыс-
талады. Үндесім дыбысталуына қарай жіңіш ке
әуезді дауысты дыбыс болып табылады.
2 . 1
дыбысы қысаң және езу жасалым әуезбен
дыбысталады. Ж асалым дыбысталуына қарай
қысаң езу әуезді дауысты дыбыс болып табылады.
Естілім белгілері:
жіңішке, қы саң езу эуезді
дауысты дыбыс.
¥ дауысты дыбысы
(7-сурет)
Жасалымы:
1. Ұ дыбысы жақтың қысаң ашылып, тілдің
ж оғары көтерілуі арқылы (7) жасалады. Ж ақ-
тың қаты сы на қарай қы саң дауысты дыбыс бо-
лып табылады.
2. Ұ ды бы сы н айтқанда ерін доғалданы п
(1-2) тұрады. Еріннің қатысына қарай доғал ерін
дауысты дыбыс болып табылады.
3. Ұ дыбысын айтқанда тіл ауыз қуысы-
ның арт ж ағы на (8) орналасады. Тілдің қаты -
сына қарай тіл арты дауысты дыбыс болып та-
былады.
Дауысты жақ қатысына қарай - қысаң, ерін
қаты сы на қарай - доғал ерін, жасалу орны на
қарай - тіл арты дыбыс.
Жасалым белгілері:
қы саң, доғал ерін, тіл
арты дауысты дыбыс.
Аитылымы:
1. Тілдің артқы тұсы жұмсақ таңдайға қарай
жоғары котеріліп (дөңес тартып), ауыз қуысын
екіге бөледі. Ауыз қуысы комей қуысынан үлкен
болады. Тіл жатысына қарай комей қуысты да-
уысты дыбыс болыгі табылады.
2. Ерін доңгеленіп бітіп, ауа үйіріліп шығады.
Е ріннің қалгіына қарай д өң гелек ш ы ғы сты
дауысты дыбыс болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=18#Айтылым_белгілері:_ауыз_қуысты,_қы_саң_шығысты_дауысты_дыбыс.__ҚАЗАҚ_ТІЛІІІІҢ_ДЫБЬІСТАРЫ


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=18#Естілім_белгілері:_жіңішке,_қы_саң_езу_эуезді_дауысты_дыбыс._¥_дауысты_дыбысы__(7-сурет)_Жасалымы


ИНТОНАЦИЯ 1. Қазіргі шақта жасы қырыққа т ақалған//, бақ-дәулеті барынша шалқыған Оспанпың// бір үлкен арманы бар (Әуезов). 2. Жолаушылар қозылары ж амыраған//, иттері үріп ш улаған//, қүлындары шіңгірле^Гкісінеген// көп үнді, даңғаза болған ауылдың//, үстінен шықты (Сонда). Ж о ғ а р ы д а к е л т ір іл г е н м ы с а л д а р д ы ң
біріншісінде екі бірыңғай оралым, ал екіншісінде
төрт бірыңғай оралым бар. Бірыңғай оралымдар
анықталушы акценттелген создеріне (
Оспанның, ауылдың ) өздерінің ең соңғы сы н ы ң атау есімше
формасымен қабысып, бірыңғай мүшелерге тән
біркелкі сызы қты, біркелкі әуенмен өрнектеліп
б ір кел кі м өлш ерлі пау зам ен ай ты лы п тұр.
Бірыңғай мүше түріндегі есімшелі оралымдар бәрі
қ о с ы л ы п , ө зд е р ін е қ а т ы с т ы а к ц е н тт е л ге н
ж оғары да корсетілген есім сөздерді сипаттап,
анықтап тұр.
Ж оғарыдағы мысалдарда бірыңғай мүшелер
бір-бір синтагма құрап тиянақсызжэне қыстырма
интонемалардың вариантгарына жатса, сөйлемнің
о о ң ғы си н тагм асы ти я н а қ т ы и н то н ем ам ен
сипатталады.
3)
Көсем ш елі ж анаспалы оралымдармен
к ү р д е л е н г е н с о й л е м д е р д ің и н т о н а ц и я л ы қ
ерекшеліктерін қарастырайық. Мысалы:
1. Баласының түксиіп түрған түрін көріп//орнынан түрегелді (Есенберлин). 2. Біз жаңбырдан қорғаны п,// табалдырықтан үзай алмадық (Әбдіқадыров). 3. Он шақты кісі жолдас ертіп / / Абай Қарамолаға аттанбақ (Әуезов). 4. Баласының қолынан етікті жүлып алып, / / есікке қарай лақтырып жіберді (Нұрпейісов). Ж оғарыда келтірілген барлық мысалдардан
көретініміз көсемшелі қабыспалы оралым негізгі
сөйлемдегі бастауышқа ортақ болып, соның іс-
қим ы лы ны ң түрлі си паты н, ам алы н, себеп-
салдарын, мақсатын т.б. көрсетіп тұр.
Бұлардың и н тонациялы қ ерекш еліктерін
алып қарасақ, көсемшелі оралым көбінесе өзі
күрделендірген сөйлем інің басында тұрып, өз
алдына интонациялы қ-м азм ұнды қ топ құрап,
я ғн и
бір синтагма болы п, сойлемнің басқа
мүш елерінен пауза арқы лы бөлініп тұр. Өз
ал д ы н а бір с и н т а г м а б о л а т ы н к ө сем ш ел і
қабыспалы оралымның интонациялы қ сызығы
шамалы көтеріліп бары п, ең соңы нда пауза
арқылы негізгі сөйлем нің басқа мүшелерінен
бөлініп тұрады.
Көсемш елі оралы м дары бар мысалдарда
көсемшеге аяқталған бірінші синтагма тиянақсыз
интонеманың варианттарымен сипатталады да,
соңғы синтагмасы тиянақты интонемаға жатады.
Жалпы қабыспалы, жанаспалы оралымдармен
к ү р д е л е н г е н с о й л ем д ер д ің и н т о н а ц и я л ы қ
модельдері бір-біріне ұқсас келеді. Көбінесе
с ө й л ем н ің басы н да келетін орал ы м дард ы ң
интонациясы толқынданып келіп синтагманың
с о ң ы н а қ ар ай к ө т ер іл іп , п ау зам ен н егізгі
сөйлемнен бөлінеді де, өдан әрі сөйлемнің басқа
мүшелері де өзінің төлқынды интонациясымен
айтылып, соңында томендеп барып тоқтайды.
К ү р д е л е н г е н
с ә й л е м д е р д ің
ж а л п ы
интонациялық сызығы, ернегі ұқсас болғанымен,
қаб ы сп алы (есім, есім ш елі) оралы м дарды ң
ж а н а с п а л ы
( к ө с е м ш е л )
ө р а л ы м д а р д а н
айырмашылығы - есім, есімшелі тіркестер өздері
анықтап тұрған акцентгелген анықталушы сөзбен
қабысып, бірігіп, сонымен ортақ синтагма құрып,


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=190#(Әбдіқадыров).__3._Он_шақты_кісі_жолдас_ертіп_/_/_Абай_Қарамолаға_аттанбақ__(Әуезов).

title:
ИНТОНАЦИЯ
1. Қазіргі шақта жасы қырыққа т ақалған//, бақ-дәулеті барынша
шалқыған Оспанпың//


КҮРДЕЛЕНГЕН СӨЙЛЕМ МЕН ҚҮРМЛЛАС СӨИЛЕМНІҢ ЖӘНЕ КҮРДЕЛІ СИНТАКСИСТІК ТҮТАСТЬІҚТЫҢ ИНТОНАЦИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 129 әуені көтеріліп, сейлем нің басқа мүш елерінен
мөлшерлі паузамен бөлініп тұрады.
Тағы бір айта кететін жағдай - ол есімшелі
қабыспалы оралымның өзі аны қтайты н сөзбен
бір синтагм а құруы және оны ң ай наласы на
б а ғ ы н ы ш т ы сө зд ер д і үйіру е р е к ш е л іг ін ің
басқаларға қарағанда аясы ны ң кең
болуы.
Есімшелі қабысгіалы оралымдарда синтагмасы
ұзақ болса да, қы сқа болса да, оның айтылуына
кететін уақыт бірдей болады. Ұзақ синтагманың
қарқы ны жылдамырақ, ал қы сқа синтагманы ң
қарқы ны баяулау келеді.
Күрделенген сөйлемдердің құры лы мды қ-
м ағы налы қ түрлерінің интөнациясы н көбінесе
мазмұны жөқ прөсөдемалар ажыратады. Мысалы,
е с ім ш е л і
қ а б ы с п а л ы ө р а л ы м д а р ы б а р
сөйлем дердің акценттелетін сөзді қам титы н
бірінш і сегменті ж ө ғар ы төналды дең гей де
көтеріңкі әуен мен мөлшерлі паузамен көмкерілсе,
к ө с е м е ш е л і ж а н а с п а л ы ө р а л ы м д а р ы бар
сөйлемдердегі өралымдардың әуенінің көтерілуі
мен паузасы шамалы бөлады.
Сайып келгенде, жөғарыда талданған, жан-
ж ақты қар асты р ы лған түрлі өралы м дарм ен
күрделенген сөйлемдердің жатпы интөнациялық
сы зы ғы н, әрнегін алып қарасақ, өлар бір-біріне
ұ қ сас, б ір ы ң ға й бөлы п келеді. Б э р ін ің де
интөнациясы ны ң сы зы ғы көбінесе 2-ш і, 3-ші
деңгейде төлқынданып, дөңгеленіп, синтагманың
соңында ғана 3-ші деңгейден азғана асып шағын,
п аузам ен б өл ін ед і.
Ал с ө й л е м н ің к ей ін гі
м ү ш е л е р ін ің и н т ө н а ц и я с ы т ө л қ ы н д а н ы п ,
сөңында 1-ші деңгейге төмендеп барып тынады.
Бұл көбінесе біркелкі ирек-ирек бөлып келетін
и н тон ац и ялы қ сы зы қ,
қазақ тілінің жалпы
интөнациялық өрнегінің айырмашылығы бөлып,
басқа тілдерден, мысалы сөздік екпінге сүйенетін,
әр сөзде ж ө ғ а р ы л ы -т ө м е н д і с ы зы қ т а р м е н
м эн ерлен етін
өры с тілінің и н төн ац и ясы н а
ұ қ с а м а й т ы н , қ а з а қ т іл ін ің и н т ө н а ц и я л ы қ
ерекшелігін көрсететін мөдель
( 2 4 - с у р е т ) . 2 4 - с у р е т . Күрделенген сойлемнің интонациялык схемасы


title: Құрмалас сойлемдердің интонациялық

text:
130
ИНТОНАЦИЯ
К е л т ір іл г е н ж а л ғ а у л ы қ с ы з с а л а л а с
сөйлемдердің бірінші тобы мен екінші (алдыңғы
компонентінің баяндауышының көмекшілері бар)
тобы ны ң айтылу интонациялары нда біршама
айырмаш ылық бар.
Б ір ін ш і т о п т а ғ ы ж а л ғ а у л ы қ с ы з с а л а -
л астард ы ң к ом п он ен ттері ара жігі үзілм ей,
алды ңғы сы ж оғары , кейінгісі бәсең айтылады.
Б ірінш і сегм енттің соңы көтеріңкі әуенм ен
өрнектелсе, екінші сегменттің басы да акценттеліп,
мол интенсивтілікке ие болады. Екінш і топтағы
ж а л ғ а у л ы қ с ы з
с а л а л а с т а р д ы ң
б ір ін ш і
компонентімен екінші компонентінің ара жігінде
ш амалы пауза сезіледі. Ал,
екен, емес, еді
деген
комекші етістіктер ерген баяндауыштың тоналды
деңгейі мен интенсивтілігі том ендеп, оларға
кететін уақы т мөлш ері көбейеді. Бұл жерде
интонаци яны ң компоненті болып табылатын
пауза көмекші грамматикалық тәсілдермен бірігіп
келіп бірін-бірі қолдап, бір арнада тұрады.
Ж оғарыда келтірілген салаластардың жалпы
тоналды д ең гей лері біркелкі то л қы н д ан ы п ,
компоненттерінің ара жігінде интонациялы қ
контур б о л ы м сы з ж ән е болы м ды то н ал д ы
интервалдармен белгіленеді (
25-сурет ).
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=192#_(Әбішев).__2._Өмірдегі_коп_күннің_бэрі_бірдейемес//;_бір_күн_елеусіз_өте_шығады_да,__//кейбір_күн_елгенше_есіңде_қалад^і__(Ерғалиев).

title: Құрмалас сойлемдердің интонациялық


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=192#_(Әуезов).__2._Кетерде_Боржабай_маған_аманЗасқан_ж_оқ,//мен_оған_амандасқан__жоқпын__(Мұқанов).

title: Құрмалас сойлемдердің интонациялық


2 5 - с у р е т . Ж а.іғаулы ксы з іргелес салаластарды ң интонациялы қ схем асы 2)
С а л а л а с қ ұ р м а л а с с о й л е м д е р д ің
компоненттері бір-бірімен жалғаулық шылаулар
арқылы байланысса, жалғаулықты салалас сойлем
б о л ад ы . С а л а л а с қ ұ р м а л а с с ө й л е м д е р д ің
қалы птасқан мынадай түрлері бар: 1) ы ңғайлас
салалас; 2) қарсылықты салалас; 3) себеп-салдар
салалас; 4) талғаулы салалас; 5) кезектес салалас.
Мысалы:
1. Сөз осымен бітті д е ,// Аліиымбай үйіне қайтты (Әбішев). 2. Қуып жеткен көкхепт ер// қоянды екі-үш рет шалып еді, / / бірақ қояны қүрғыр ауызға түсе қоймады (Мұқанов). 3. Малбағар мүны кормек түгіл / / естімеген еді, / / сондықтан ол бүған біраз таңданды (Сонда). 4. Қашқалақтап жоламай ^юүрген өзің, / / әйтпесе сені де үлде мен бүлдеге орай салудан //еш теңем кетпейді (Сонда). 5. Ел іші^сшіырлысып жатқан әскер:// біресе қызыл келеді,//біресе ақтың әскері келеді (Майлин). Құрмалас сөйлемдердің қай түрлерінде болса
да, оны ң ком поненті саналаты н сөйлем дер,
м ағы налы қ ж ағы нан өзара ты ғы з байланысты
болып тұрады. Олар бір-бірімен не мезгілдес,
не себептес, не қарсылықты (т.б.) мағы нада
байланысады.
Екі компоненттің арасын байланыстыратын
жалғаулы қтар олардың м ағы налы қ қатынасын
көрсетеді. Ал жалғаулықсыз іргелес салаластардың
мағыналық қатынастарын көрсетуде барлық күш
оларды ң и н то н а ц и я л ы қ тәсілд ер ін е түседі.
М ұндайда интонацияны ң ком поненті болып
саналатын қарқы н , интенсивтілік, ұзақты лық,
әуен си яқты л ар қ о зға л ы с қ а түсіп, әр түрлі
қызмет атқарады және А.М.Пешковскийдің өтем
заңы (закон ком пенсации) деген пікірін, я ғн и
жалғаулықтар арқылы жеткізілмейтін мағынаны
интонация арқылы жеткізуге болады деген ойын
мақұлдайды. Тек қана пауза синтаксистік көмекші
тәсілдермен бірігіп интон ац и ян ы ң маңы зы н
үстемелейді.
Ал жалғаулы қты салаластарда м ағы налы қ
қатынастарды көрсететін жалғаулықтар сөйлемнің
қай жерінде болса да акценттеліп, м олы рақ


title: 5 - с у р е т . Ж а.іғаулы ксы з іргелес салаластарды ң


КҮРДЕЛЕНГЕН СӨЙЛЕМ МЕН ҚҮРМАЛАС СӨЙЛЕМНІҢ ЖӘНЕ КҮРДЕЛІ СИНТАКСИСТІК ТҮТАСТЫҚТЫҢ ИНТОНАЦИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ интонациялы қ параметрлермен ерекшеленеді.
Әуені, ұзақтылығы, және интенсивтілігі көбінесе
өзінің максималды мәндерімен сипатталады.
Сондықтан жалғаулықтардың сойлемнің бірінші
ком понентінің соңында келетіндері (
да, де, та ,
те) оны ң соңында акценттеліп, ал сөйлем нің
ек ін ш і к о м п о н е н тін ің б асы н д а келетін дері
(сондыктан, эйтпесе, бірақ, сөйтсе де) о н ы ң
басында акценттеліп, әр компоненттің басында
қайталайтындары (
не-не) әрқайсысы өз орынында
акценттеліп, компоненттердің бәрі пауза арқылы
синтагмаларға бөлініп тұрады. Салалас сөйлем-
дерде ж алғаулы қтары ны ң орналасуы на қарай,
оларды ң интонациялы қ келбеті де құбылады.
К елтірілген м ы салдарды ң ком п о н ен ттерін ің
и н т о н а ц и я с ы б ір к е л к і ж ай т о л қ ы н д а н ы п ,
синтагмалардың аралары үлкенді-кіш ілі пауза-
лармен бөлініп, ең соңғы синтагмасы бәсеңдеп
барып бітеді.
Сонымен барлық салалас сөйлемдердің соңғы
сегменті тиянақты интонем аға ие болады, ал
сөйлем нің басы нда ж әне ортасы нда келетін
сегменттері тиянақты, тиянақсыз және қыстырма
интонемалардың варианттарымен сипатталады.
IІ.Б ір ін -б ір і б а ғ ы н д ы р а б ай л а н ы са ты н
сабақтас құрмалас сөйлемдер басы ңқы сы мен
бағы ны ңқы сы ны ң мағы налы қ қарым-қатынас-
тарына қарай мынадай түрлерге бөлінеді: 1) мезгіл
б а ғ ы н ы ң қ ы л ы с а б а қ т а с с ө й л ем ; 2) с еб еп
бағы ны ңқы лы сабақтас сөйлем; 3) қим ы л-сы н
б а ғ ы н ы ң қ ы л ы с а б а қ тас сөй л ем ; 4) м ақ сат
б а ғы н ы ң қ ы л ы саб ақтас сөйлем ; 5) ш артты
бағы ны ңқы лы сабақтас сөйлем; 6) қарсылықты
бағыныңқылы сабақтас сөйлем; 7) салыстырмалы
бағыныңқылы сабақтас сөйлем. Мысалы:
1. Абай есікке жакындай бергенде,// оның карсы алдынан Қазакбай шыкпгы (Әуезов). 2. Алшынбай кірісем деген соң //Майырдың да ектей коятын жері жок


title:
(Сонда).
3. Өдек үй ішінің ко-мын күйеуіне айтпай, / / өзі баскарып кетті
(Сонда)

text:
132
ИНТОНАЦИЯ
м а ғ ы н а л ы қ қ а т ы н а с т а р ы н а қ а р а и , әс ір е с е
б а ғ ы н ы ң қ ы к о м п о н е н т т е р ін ің б а с ы ң қ ы
ком п о н ен тп ен байланы су ж олдары на қарай
сатылы бағыныңқылы сабақтас және жарыспалы
бағыныңқылы сабақтас болып екі түрге бөлінеді.
С аты л ы б а ғ ы н ы ң қ ы л ы с а б а қ т а с т а әр
бағыныңқы компонент басыңқы компонентпен
тікелей байланыспай, өзінен кейінгі бағыныңқы
к о м п о н е н т т е р а р қ ы л ы с а т ы л а п б а р ы п
байланысады. Мысалы:
Саяхатшылар т а қа лға н ^са й ы н ,// Көқшенің сүлулығы айқындалып,//
Оқжетпес көзге еркін шалына бастады (Иманжанов).
Бұл саты лы б ағы н ы ң қ ы л ы сабақтасты ң
компоненттері де әрқайсысы бір синтагма құрап,
аз ғана паузамен бөлініп, синтагма соңы көтеріңкі
әуенм ен өрнектеліп, просодикалы қ тәсілдер
біркелкілікпен ерекшеленеді.
Коп бағы ны ңқы лы сабақтас сөйлемнің эр
б а ғ ы н ы ң қ ы к о м п о н е н т і т ік е л е й б а р ы п
басыңқымен байланысса, коп бағыныңқылының
ондай түрі жарыспалы бағы ны ңқы лы сабақтас
сөйлем болады. Мысалы:
Самайына ақ кір іп ,// шеңбері кең іп ,// Ушаков толысуға айналған
Достарыңызбен бөлісу:


title: (Мүсірепов) - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
(Мүсірепов). Ж а р ы с п а л ы б а ғ ы н ы ң қ ы л ы с а б а қ т а с
сөй лем нің әр б а ғы н ы ң қ ы ком поненті - бір
синтагма құрап, әуені соңы на қарай котеріліп,
баяндауышы акценттеліп, басы ңқысынан пауза
арқылы бөлінеді. Бұл мысалдардағы бағыныңқы
сы ңарлары ны ң бэрі тиянақсы з интонемамен
с и п а тта л а д ы д а , ал б а с ы ң қ ы с ы т и я н а қ т ы
интонемаға ие болады.
Ж о ғ ы р ы д а к ел тір іл ген түрлі қ ұ р м а л а с
сөйлемдердің интонациялық көріністері кобінесе
біркелкі болы п келеді. Д ем ек, си н такси сте
а ж ы р а т ы л а т ы н тү р л і к ү р д е л і м а з м ұ н н ы ң
интонацияда әрқаш анда ажыратылуы міндетті
е м е с . К о б ін е с е к ұ р м а л а с с ө й л е м д е р д ің
құрылымдық-мағыналық түрлерін интонемалар
емес мазмұны жоқ просодемалар ажыратады. Бұл
жағдайда интонемалардың варианттарымен бірге
вариациялары да корініс табады.
8.8.3. Күрделі синтаксистік тұтастықтың иіггонациялық ерекшеліктері Соңғы кезде тіл білімінде, бірнеше сөйлемнен
тұратын мәтіндер зерттеле бастады. Құрмалас
сөйлемдер жай сөйлемдер арқылы жасалатын
болса, күрделі синтаксистік тұтасты қтар бір
т а қ ы р ы п қ а б а й л а н ы с т ы д ер бес ж ай ж эн е
құрмалас сойлемдерден тұрады.
К ү р д е л і с и н т а к с и с т ік т ұ т а с т ы қ тү р л і
мөлшерлі мэтіндерде жэне олардың үзінділерінің
құрамында болады. Өзара байланысты күрделі
ойды кейде күрделенген сөйлемдерде де, құрмалас
сөйлемдерде де айтып жеткізу мүмкін емес.
М ұндай ж ағдайда озіне тэн құры лы мы мен
и н т о н а ц и я л ы қ е р е к ш е л ік т е р і бар күрделі
синтаксистік тұтастықтар қолданылады.
К ү р д е л і с и н т а к с и с т і к т ұ т а с т ы қ т а ғ ы
сой лем дердің озара м ағы н а л ы қ байланы сы
о ларды ң л е к с и к а л ы қ қ ұ р ам ы н ан да, өзара
г р а м м а т и к а л ы қ
б а й л а н ы с ы н а н
д а ,
интонациясы нан да байқалады. Сондықтан да
ортақ тақы ры п туралы ойды ң өрбуін мэтін
колеміндегі, контекстен ғана байқап, көруге
б о л а д ы . С о н ы м е н , к ү р д е л і с и н т а к с и с т ік
т ұ т г с т ы қ т а р ғ а ен ген д ер б ес со й л ем д ер д ің
арасындағы тақырыптық-мағыналық қатынасты
к ө р с е т е т ін л е к с и к а - г р а м м а т и к а л ы қ ж эн е
интонациялы қ ерекш еліктер мен тэсілдер бар
екені белгілі. Сол тэсілдер мен ерекшеліктеріне
қарап күрделі синтаксистіктұтастықтарды үшке
бөлуге б о л ад ы . О лар: 1) іл ік п е л і б ай лан ы с;
2) қ а т а р л а с т ы қ , ж а р ы с п а л ы б а й л а н ы с; 3)
жалғаспалы байланыс.
1)
Күрделі синтаксистік тұтастықтағы ілікпелі
байланыста тұрған сөйлемдердің м ағы налы қ
қатынасын сөйлем ішінде қайталанып тұратын
сөздер немесе сол сөздердің баламасы болатын
есімдіктер көрсетеді. Мысалы: