text:
576 МОРФОЛОГИЯ ған. С он д ай -ақ тілімізде қазір бұлардан өзге де
біраз жекелеген лексем алар, сол қатарда, мыса-
лы
білем, көрінеді сияқты кейбір етістіктер де
осы грамматикалану жолымен модальдық статус
алу үстінде.
12.3. М О Д А Л Ь Д Ы Қ С Ө З Д Е Р Д ІҢ С ЕМ А Н ТИ К А Л Ы Қ
С И П А Т Ы
А йналада үнемі болып отыратын әр алуан
құбылыстар, өмірдегі сан сала болмыс түрлері,
белгілі бір заттың сын-қимылы, іс-әрекеті сөйлем-
де әдетте ж алаң хабар түрінде ғана айтыла са-
лынбайды. Сөйлеушінің осы хабар тарапты пікірі,
я ғн и сөйлем м азм ұны ны ң ақи қат ш ынды қпен
сәйкес-дәлдігі жөніндегі оны ң көзқарасы әдетте
қоса беріліп отырады. Сөйлем мазмұныны ң бұл
ақиқат ш ы нды ққа қатынасы лингвистикада пре-
дикаттылық аясында түсіндіріледі. Ал сөйлеушінің
осы қаты нас ж айы ндағы өзіндік баға-байлам ы ,
я ғн и қаты насқа қаты насы (“отнош ение к отно-
ш ению ”) тіл білімінде модальдылық тұрғысынан
сипатталады.
С өйлем нің модальдылығы н тіл ғылымында
жалпы объективті модальдылық және субъективті
модапьдылық деп екі бағытта қарастырады. Мы-
салы, ж оғары да айты лған сөйлем м азм ұны ны ң
ақи қат ш ы нды қпен сәйкестілігі объективті мо-
дальдылық деп аталады. Объективті модальдылық
жалпы предикатты лық категориясы деңгейімен,
я ғ н и сө й л ем н ің п р ед и катты л ы ғы деген кең
көлемді проблемамен барып астасады. Ал субъек-
тивті м одальды лы қ деп сөйлем м азм ұны ны ң
ақиқат ш ындыққа қатынасы (сәйкестілігі) жонін-
дегі сойлеуш інің көзқарасы н, пікірін айтады:
объективті модальдылық, көбінесе рай формала-
ры арқылы беріледі де, субъективті модальдылық,
негізінен, арнайы жеке сөздер арқылы білдіріледі.
Сөйлемнің модальдылығы басқа да әр алуан,
әсіресе экспрессивті және эмоииональдық м ағы -
налармен өте ұқсас; көп жағдайда олар өзара ты-
ғыз байланы сты болып келеді. Демек, таза мо-
дальдық м ағы на бар да, бұған қоса экспрессивті
жэне эм оциональды қ м ағы на тағы өз алдына.
Модаль сөздерінің саны, олардың жалпы құрамы
туралы пікірдің осы күнге дейін әр түрлі болып
келуі модальдылықтың жоғарыда аталған екі түрін,
сондай-ақ таза модальдық м ағы на мен экспрес-
сивті, эм оционалды қ мағы наларды бір бірінен
дәлді ажыратыла бермеуінен болса керек.
Сөйлем модальдылығы әдетте әр түрлі жолдар
арқы лы білдіріледі. С өйлем нің м одальдығы н
білдіретін морфологиялық тәсілге етістіктің рай
категориясы, ш ақ категориялары да жатады. Бұл
ретте әсіресе қалау райдың, -
ар, -ер, -р, -с форма-
лы келер ш ақтың және
-ып (-іп, -п) қосымш асы -
м ен келетін бұры нғы өткен ш ақты ң қызметі
айрықша. Рай мен шақгың жалпы етістік категория-
лары екені белгілі. Ал модальдық етістіксіз сөйлем-
де де болады. М одальдық реңк сөйлемнің типтік
түрлері арқылы да білдіріледі. Бұл - сөйлем мо-
дальды лы ғы н білдірудің си н такси стік тәсілі.
Сөйлемнің мазмұны жөніндегі сөйлеуші адамның
көзқарасы н, пікірін білдіретін жеке сөздер мен
кейбір демеуліктер
т ( - ғ о й , -ау т.б.), бірді-екілі
шылаулар да бар. Модальдық реңк сондай-ақ ода-
ғайлардан да, қы стырма сөздерден де, әсіресе
сұраулық шылаулардың қай -қай сы сы н ан да ай-
қын аңғарылады. Бірақ сөйлемге модальдық реңк
беретін сөздің, шылаудың, одағайдың, қыстырма
создің т.б. - бәрі бірдей модаль сөздер қатарына
жата бермейді. Себебі сөйлем мазмұнының ақиқат
ш ы н д ы қ қ а қаты насы ж өніндегі сойлеуш інің
пікірін білдіретін арнайы создердің модальдық
сипаты бұлардан гөрі бөлектеу. Олар сол бөлектігі
үшін осылай модаль сездер деп аталады.
С ө й л е у ш і а д а м н ы ң с ө й л е м м а з м ұ н ы
ж өніндегі пікірін білдіру үшін қолданылатын
осындай арнаулы модаль создер өздерінің құра-
мы ж ағы н ан түрлі-түрлі болып келеді. Модаль
сөздер өздерінің лексика-грамматикалық белгіле-
ріне қарай есім сөз таптарынан да, етістіктерден
де, көмекш і сөздерден де, басқа да кейбір сөз
топтарынан бола береді. Мысалы,
мүмкін, іиама- сы, рас, эрине, зады, тэрізі, әлбетте, сыңайы, сиқы, тағы біраз соз - өздерінің синтаксистік қызметі
ж әне сөйлемдегі байланысы ж ағы нан қыстырма
сөздер. Ал мағы налы қ ерекшелігі, мэні жағынан
алғанда, я ғн и сөйлемде айты лған хабар жөнінде
сойлеушінің пікірі қандай - мақұлдай ма, күдікге-
не ме, болжал айта ма, әлде ол жайында нық
сенімділік білдіре ме - осы тұрғы дан бұлар мо-
даль создер. Өйткені коптеген лингвистикалы қ
эдебиеттерде сөйлеуші адамның сөйлем мазмұны,
я ғн и ондағы айты лған хабар жөніндегі күдігін
ия болжалын, мақұлдау пікірін, немесе қалауын,
не оны ң сенімін, осылар тэрізді басқа да пікірін
білдіретін сөздер эдетте модаль создер қатарына
жатқызылады. Демек, модаль создерді морфоло-
гия тұрғы сынан жеке сөз табы деп қарауға негіз


title: і у ш д а л ъ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
і у ш д а л ъ
3 / /
болатын тірек, біріншіден семантикалык белгісі -
сөздердін фам матикалану сипаты болса, екінш і-
ден, түрлену жүйесінің болмауы, үшіншіден, син-
таксистік сипаты , яғн и айтуш ының о й ға деген
өзіндік көзқарасы н білдіре алуы болып табыла-
ды.
Осы жоғарыда айтылғандар тұрғысынан кел-
генде қазіргі қазақ тіліндегі мұндай модаль сөздер
тобына негізінен мына лексемаларды ж атқы зуға
болады:
сияқты, сықыяды, секілді, сиқатты, сия-
қатты, әлпетті, сыңайлы, сынды, тэрізді, рэуішті,
мэзімді, тақылетті, іспетті, мүмкін, ықтимал, кәдік,
шек, шамасы, сиқы, тэрізі, аңғары, элпеті, тті, туа-
сы, нэяті, зады, асылы, түрі, жобасы, қисыны, сы-
ңайы, зайыры, анығында, іиынында, іиындығында,
асылында, расында, рас, шын, расы, эрине, элбетте,
бэлкі, бэти, бэлкім, керек, қажет, тиіс, лазым (лэзім),
шығар, болар, зайыр, ташас, меңзес, зэліттес, көрінеді,
білем, дейді, -са(-се) деймін, -сам (-сем) дейім, -са
(-се) керек, -у (-уға) керек, -уы (-уі) керек, -уы (-уі)
тиіс, -уға ( -уге) тиіс, -уқаж ет, -ға (-ге) үқсайды
(үсайды), сыңайы бар, тэрізі бар, түрі бар (жоқ),
екен, -са (-се) екен, -уы (-уі) м үм кін
т.б.
М одаль сөздер қазіргі қазақ тілінде сан жа-
ғы нан онш а көп емес. Диалектілік сипаттағы ла-
ры н, жеке тіркес түрінде келетіндерін ж әне ды -
бы сты қ вариант түріндегілерін - бәрін қоса ал-
ғанда алпыстан сәл ғана асады. Б ірақ бұларды
соны ң өзінде де семантикалық сипаты ж ағы нан
мына төмендегідей бірнеше топқа бөліп қарауға
болады: болжал мәнді модаль сөздер, міндеттілік
мағы на білдіретін модаль сөздер, біреудің сөзі не
бір дерек негізінде айтылатын модаль сөздер, қос-
тау (растау) мағынасында қолданылатын модаль
сөздер, қалау (тілек) мәнді модаль сөздер және
Күмэн (күдік) ұғымын білдіретін модаль сөздер.
1.
Бұларды ң ішінде сан ж ағы нан ең көбі,
басқалары нан горі дамыңқырай түскен саласы-
болжал мәнділер. Жалпы копшілік түркі тілдерін-
дегі сияқты қазақ тіліндегі модаль сөздердің денін
осылар құрайды. Бұл топқа мысалы,
сияқты, сы-
ңайлы, сынды, элпетті, мүмкін, шамасы, сыңайы,
аңғары, элпеті, жобасы, қисыны, тэрізі, сиқы, нэті,
бэлки (бэлкім, бэлкі), ықтималы, кэдік, болар, шы-
ғар, білем, -ды білем, -қан (-ген) білем, -са (-се)
керек, -у керек, -ға (-ге) үқсайды (үсайды), -уы (-уі)
мүмкін, нэяті, тэрізі (түрі) бар
- осыларға ұқсас
тағы біраз лексемалар жатады.
Түрлері бүзық. Бірдеңе пэле іздеп келген
Достарыңызбен бөлісу: |


П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасыәлпетті (Әуезов); Орыс қауымының шын жақсы дана адамдары, бәлкі
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
|


“екен” ф ормасы білдіреді:
Сол елдегіхан эр жерден сұлу әйел іздепсұрау салады екен (Ер-
тегілер);
Уак елінің жел жағында алты күнш ілік жерде Әзімбай деген ханның елі бар екен (Қ ам -
бар);
Тайынан таңдап мінген Құбаканын Ж ара- тып қойған екен үйдегілер (Тарихи
жырлщ))\Жар- м а көттік кылып, кызыл-ж асыл шарык жіппен иттіс іиалып, сірісін кошкар мүйіздеп койып, та- касын шоңкита қаза мінеп тастаған екен (Айма-
уытов);
Кейбіреулер партияға жазылып, жиылыс- ка баратын корінеді (Сонда);
Жұрт кұрт -м ай беріп жатқан корінеді (Сонда).
4. Біреулердің сөзіне сүйену арқы лы не бір
нақты дерек негізінде білдірілетін модальдық ма-
ғы на. Бұл модальдық м ағы наны , я ғ н и сөйлеу-
шінің сөйлемде айтылмыш хабар тарапты пікірін
білдіруде негізгі ұйы тқы қы зметін қазақ тілінде
“д е ” ф ормасы атқарады. Ол бұл ретте көбінесе
дейді түрінде, ара-тұра тіпті “деп айтады ” , “деп
естиміз”, “деген сөз бар” сияқты құрамда да қол-
данылады:
Әсіресе жандарал кеңсесі ашулы дейді (Әуезов);
Чиң атты шығыс жақта хан бар дейді (Тарихи жырлар);
Бәрінің хабары жаксы емес, тарпы ж аман деседі (Әуезов);
Алты айдан кейін кайтарады деген соз бар (Аймауытов);
Бір ж ыл- да т амам болды деп айтадүр (Тарихи жырлар);
Айтады Қаражан деп атын оның (Сонда);
Тему- шын деп естиміз әуелг/
атын (Сонда).
5. Қ азақ тіліндегі модаль сөздердің келесі бір
сем антикалы қ қы ры сөйлеуш інің сөйлемде ай-
ты л ған ойды өз тар ап ы н ан қостау (растау)
түріндегі пікірінен көрінеді. Бұл модальдық ма-
ғ ы н а н ы
рас, расында, шынында, анығыда сөздері
білдіреді, мысалы:
Арғысын бір-ак алла біледірас (Абай);


Рас, тақсыр ,
сіздің алдыңызға лайык ада- мымыз жок (Қ ам бар);
Расы, Адак бэске катыс- паған (Сейфуллин);
Анығында,Бөжейдің асы талайдан болм аған ас делінді (Әуезов);
Шын- дығында, жаңағы сөз талай түпкірдің үстін бас- ты (Сонда).
6. Ж алпы модальдық м ағы наны ң келесі бір
түрі сөйлеушінің сөйлемде айтылған ой жөніндегі
ны қ сенімімен байланысты. Оны көпш ілік түркі
тілдеріндегі сияқты қазақ тілінде де негізіненә/ш-
не ж әне
әлбетте сөздері біддіреді. Алайда бұл екі
лексемаға қатысты көңіл аударатын бір нәрсе: бұл
екі сөз ауыз әдебиеті үлгілерінің де, ақын-жырау
шығармаларының да ешқайсысынан кездеспейді:
Тек Абайдан былай карай ғана ұшырасады: Өзге- лер басын изейді, Әрине,деп макұлдап; Әринемен ел кетті, кокиланды, мактандъг, Келмесең егер сен бізге, Сау болмас па ем,әлбетте. М.Әуезов қазақ тілінде тек модальдық мәнде
ғана қолданылатын бұл екі сөзді негізінен діни
тексте, орыс кейіпкерінің сөзінде ғана пайдала-
нады, мысалы:
Шэрібжан халфе, Самұрат мэзін халык көрген фэлэкэтка әлбетте куанады; Әлбет- те, әлбетте, Ибраһим мырза, гүмэн жок, сіздікі тура. Әлбетге, әлбетге! -
деп асыға жөнелді, Әрине, Россия патшасының жеңілгені жаксы. Сырт кара- ғанда, әрине, бұл создеріңіз дұрыс (Әуезов).
Осы екі сөзге байланысты тағы бір аң ғарға-
нымыз: бұл екі лексема Ш әкәрім , М ағж ан, Ай-
мауытов ш ығармаларында кездеспейді, тіпті ди-
алогта да қолданбаған.
7. Тілек (қалау), н и ет-пиғы л (намерение)
мәнді модальдьіқ мағына. Модальдық мағынаның
бұл түрі қазақ тілінде
-са (-се) екен, -са (-се) дейім (деймін) аналитикалық құрамасы (формасы) ар-
қы лы білдіріледі, мысалы:
Мына ж акта кедей Қамбар деген адам бар, сіз сонышақыртып алса-


title:
Рас, тақсыр
,
сіздің алдыңызға лайык ада-
мымыз жок
(Қ ам бар);
Расы


title:
ңыз екен
(Қамбар батыр);
Сорлы баланың ит сал-
пакта жүргенін кормей
өлсем екен

text:
МОДАЛЬ СӨЗДЕР
579
сөйлемдегі
керек
пен
шығар
сөздері сондай қатар-
лар. Бұл сияқты модальдық қатарлар әдетге көркем
әдебиетстиліне сыйымды.
Сөйлем модальдылы-
ғы мұндайда қатардың соңғы бөлігіне ауысады.
Әдеби тіліміздегі дағдылы
-ды білем, -а-тын
(-е-т ін) шығар
м одальды қ кон струкц и ялары
түркіменстан қазақтарының тілінде
-ар(-ер) білем,
-а -м (-е -м ) шығар
формасында қолданылады:
мынанын келісі жаман, сірэ, м аған бірдеме жасар
білем; Он тоғызыншы ауы лға ертең жүрем шы-
ғар
(Нұрмағамбетов).
Қ азақ әдеби тіліндегі со н д ай -ақ
м ү м к ін ,
ы қ т и м а л, кәдік
м одаль с ө зд е р ін ің о р н ы н а
түркіменстан қазақтары ны ң тілінде болжал ма-
ғы н асы нда и/еклексемасы қолданылады, мыса-
лы:
Соған қарағанда таныс досы болуы
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ж асалы м белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Ж асалы м белгілері: тіл ұш ы , ж а н а м а
ж уы сы ңкы , ілгерінді, тербелімді (үнді), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ң қы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, ж іңіш ке,
езу әуезді дауыссы з дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұш ы , ж ан ам а
ж уы сы ңқы , үнді, ілгерінді (ж іңіш ке), езулік
дауыссыз дыбыс.
Ж уан еріндіктүрі: БҰЛБҰЛ, ҚОЛ т.б.
(20- 3-сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жымдаса тоғы сы п, екі жаны жуысады ( 2 - 0 ,
жасалу орнына қарай тіл ұшы; тіл ауыз қуысында
кейін шегініп жатады (8), тілдің жатысына қарай
кейінді; дауыс желбезегі мол тербеледі (5-2),
ж ел б езек қ аты сы н а қарай терб елім ді; ерін
дөңгеленіп (сүйірленіп) барып жасалады (1-2),
ерін қаты сы н а қарай еріндік ды бы с болы п
табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек озара
бос т о ғы с ад ы , то ғы сы м күш ін е қар ай бос
тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай комей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
то ғы сы м ы бос леппен аяқталады , то ғы сы м
б іт ім ін е қ а р а й бос л еп ті; д а у ы с сы з ы ң ы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қаты сы на қарай жуан және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Л° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Ж асалы м белгілері: тіл ұш ы , ж а н а м а
ж уы сы ңқы , кейінді, тербелімді (үнді), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жуан, ерін
эуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұш ы , ж ан ам а
ж у ы с ы ң қ ы , ү н д і, к е й ін д і (ж у а н ), е р ін д ік
дауыссыз дыбыс.
Жіңішке еріндіктүрі: ГҮЛ, ҮЛКЕН т.б.
(20- 4-сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жымдаса тоғы сы п, екі жағы жуысады (2-1),
жасалу орнына қарай тіл ұшы; тіл ауыз қуысында
ілгері итініп жатады (6), тілдің жатысына қарай
ілгерінді; дауыс желбезегі мол тербеледі (5-2),
ж елб езек қ а ты сы н а қар ай тербелім ді; ерін
дөңгеленіп (сүйірленіп) барып (1-2) жасалады,
ерін қаты сы н а қарай ерін дік ды бы с бөлы п
табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек езара
бос то ғы сад ы , то ғы с ы м күш іне қарай бос
тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы м ен қы зы л и е к т ің
тоғы сы м ы бос л еп п ен аяқталады , тоғы сы м
б ітім ін е қ ар ай бос л е п ті; д ау ы ссы з ы ңы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Л |0жіңішке еріндіктүрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=81#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_ж_іңіш_ке,_езу_әуезді_дауыссы_з_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=81#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жуан,_ерін_эуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=81#Ж_асалы_м_белгілері:_тіл_ұш_ы_,_ж_а_н_а_м_а_ж_уы_сы_ңқы_,_кейінді,_тербелімді_(үнді),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title:
шек;
мынаның ылаң шығаруы
шек - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
шек;
мынаның ылаң шығаруы
шек, байқаң
(КТДС).
12.4. М О ДА ЛЬ С Ө ЗД Е Р Д ІҢ Қ О Л Д А Н Ы ЛУ
Е Р Е К Ш Е Л ІК Т Е Р І
Қ азақ тіліндегі модаль сөздердің қолданы -
луындағы басты бір ерекшелік: олардың көпшілігі
бүгінде әр түрлі модальдық мағы нада жұмсалға-
ны м ен, өздерінің әуелгі тура м әнінен әлі толы қ
аж ы рам аған. Олардың көпшілігі қазір сөйлеу-
шінің сөйлемде айтылған хабарға деген қатына-
сын білдіретін тұрақты тілдік единица ретінде де,
соны м ен қоса негізгі лексикалы қ ұғы м ы нда да
қолданылады. Оны мына бір нақты салыстырма
деректерден айқын көруге болады.
Сынды: Мерейі асқан өренім,
Кебек сынды
таққа бер
(Әуезов) -
Біреу үрлап
кеткен сынды
(Ш әкәрім).
Қисыны: Қиуадан шауып,
Қисынын тауып
(Абай) -
Таң ата келіп іздеп таба алмады,
Қисы-
ны, біреугүрлап кеткен
сь/ядь/(Ш әкәрім).
Сияқты: Күн сияқты ол дағы күреңітіп
(М а-
қатаев) -
Қүнанбайестхмъгеи
сияқты, ешбір белгі
бермеді
(Әуезов).
Рас: Расты рас демей танамыз ба
(Байтұр-
сы нов)
-Арғысын бір-ақ алла біледі,
рас
(Абай).
Корінеді: Алыста қарауы т қан бірдеңелер
корінеді
(Аймауытов) -
Кейбіреулер жиылысқа
баратын
корінеді
(Аймауытов).
Білем: Менің қамымды жейтүғынын
қайдан
білем
(Аймауытов) -
Болған білем соқтығыс,
Емес білем аз жүмыс
(Абай).
Дейді: “Патша т үрғанда ж үмысшының
түрмысы
оңбайды ” дейді
(Аймауытов) -
Чиң
атты шығыс жақта хан
бар дейді
(Тарихи жыр-
лар).
Деседі: Енді не, жөні со ғой -
деседі бозбала-
лар
(Аймауытов) -
Кейбір көрген адамдар бәйге
атынанҮуалып қойған деседі
(Аймауытов).
Керек: Жетілсең де, жетсең де
Керек күні бір
бар-ау
(Абай) -
Қозының аяғын м а л басып
кетсе
керек
(Аймауытов).
Екен: Момындық
күшті екенін Көрсем дағы
күтпеймін
(Абай) -
Сол елдегі хан сүлуэйел іздеп
сұрау салады екен
(Құламерген).
Сыңайлы: Сенсіз өткен күнім де
түн сыңай-
лы
(Әбілдаева) -
Үлттық философияның ірі та-
қырыптарының бірі ұлттық әдебиет екенін
ұмыт-
қан сыңайлымыз
(М ендеке).
Сыңайы: Сыңар қанат құстардың
сыңайы-
мыз, қарағым
(М ақатаев) -
Енді ойласам, қара-
ғым, Адасар болдық,сьщ ш ы
(Алмажан).
Тәрізі: Ш ашылған қар тозаңы жаңа шығып
келе жатқан күн қызылынан тұтасып барып
сөнгендей
тәріз беріп тұр
(Н ам енгенов) -
Тәрізі,
олар үйде жоқ
(М үсірепов).
Тәрізді: Ақын тетігі
/сө/гмашина тәрізді
(Ай-
мауытов) -
Қиястықтан пайда жоқ деп ақыл
үйреткен тәрізді
(М ағж ан).
Сықылды: Қара мұрты қара
жібек сықылды
(М ағжан) -
Бір кэлим а сөз жоқ, дем де
алмайтын
сықылды
(М ағжан).
Нәті: Кейбір
нәті жұмсақ бастықтардың бір-
екі сағат қа босататыны да бар
(Құлкенов) -
Нәйәті, сары жылан бұл, Кісіні шағатын уы жоқ
(Әлімқұлов).
Ләзім: Ғылымға махаббаты барларға себеп,
парыздарды білмекке
иждиһат ләзім
(Абай) -
Сіздің
де естіп
білуіңіз ләзім
(Әуезов).
Тақылетті: Желпуіш тақылетті пальм алар-
дың жапырақтары баяу теңселеді
(“ Бейбітш ілік
дауысы” ) -
Сардар қазір қатты жүдеу,
ауыра-
тын тақылетті
(Қабдолов).
Реуішті: Мынау адамның
басы реуішті нэрсе
екен
(ҚТД С) -
Қонақтар
кешігетін реуішті
(“ Па-
расат”).
Дәл осы сипат қазақ тіліндегі
зайыры, мүмкін,
болар, шығар, элпетті, элпеті, сиқы, іспетті,
осы-
лар типтес тағы біраз модаль сөздерге де тән.
Бұлар да сол жоғарыда салыстырылған лексема-
лар сияқты қазір де тілімізде әрі модальдық, әрі
өзінің әуелгі лекси калы қ мәнінде қатар қолда-
нылады. Бұлай болуының, бізше, бір себебі: грам-
матиалану процесі үзбей үнемі жүріп отыратын
процесс, бұдан да дәл айтсақ, модальдылық про-
580
МОРФОЛОГИЯ
блемасы жалпы тілдің прагматикалық ж ағы м ен,
я ғн и оның “қолданы м ды қ өм ірім ен” (речьпен)
байланыстылығында жатыр.
Қ азақ тіліндегі модаль сөздерді қолданылу
ерекшелігіне қарай үш топқа бөліп қарауға бола-
ды. Олар мыналар:
1. Сөйлемде тек синтаксистік қыстырма мүше
қызметінде қолданылатын модаль сөздер:
элпеті,
ишмасы, тэрізі, зады, сиқы, түрі, аңғары, асылы (эсілі),
қисыны, нәті, нэйәті, сыңайы, зайыры, жобасы, расы,
кім біледі, шынында, шындығында, анығында, асы-
лында, расы, эрине, элбетте, бэлки, бэлқі, бэлкім, ту-
асы. Адам да, заманда өзгереді ғой, інім.
Туасы,
заманды қүратын адам
(Өтебайұлы).
Бұлар тұтас сөйлем мазмұнына қатысты мо-
даль сөздер болып табылады.
2. Ж оғары д ағы д ай тұтас сөйлем м азм ұны -
мен байланысты емес, үнемі тек баяндауыш тың
ш ы лауы нда көм екш і мүш е қы зм етін де ған а
жұмсалатын модаль сөздер:
-укерек, -уы (-уі) ке-
рек, -ар-ға керек, -м а (-мек) керек, -мақ-қа (-м ек-
ке) керек, -са (-се) керек; -у қажет, -уы (-уі) қажет;
-уы (-уі) кэдік; -уы (-уі) ықтимал, -у-ға ықтимал;
-уы (-уі) тиіс, -у-ға (-у-ге) тиіс; -улазым, -улэзім;
білем, -ды (-ді) білем, -ған ( -ген) білем, -ар (-ер)
білем:
маған бірдеңе
жасар білем
(диалектизм);
шығар,
-ем шығар: жүрем шығар
(диалекгизм);
дейді,
деседі, -са (-се) дейім, -са (-се) деймін: Тек ауыз
бірлік қылсақ
Достарыңызбен бөлісу: |


деймін (Аймауытов);
көрінеді: дем алғанға ауыл жақсы корінеді (салыстыр: осы жер-
ден ауыл жақсы көрінеді);ту/?/
бар, тэрізі бар, сы- ңайы бар; екен, -са (-се) екен; сияқты, сиықты: мен сиықты сүремі қарттар толып жатыр (диалек.);
сияқатты: і>/з
сияқатты адамдарға не жорық (ди-
алек.).
Соңғы екі лексема
(сиықты, сыяқатты) қазақ
тілінде етістік баяндауыштың шылауында көмекші
мүше ретінде қолданылғанда модальдық болжал
мағына білдіреді;
сиқатты, сықылды, секілді, тәрізді, тақылетті, сынды, реуішті (рэуішті), мэзімді, іспетті, болар, -са (-се) неғысын (күдік мәнді
модальдылықты білдіретін конструкция).
3.
Мүмкін. Бұл болжал мәнді модаль сәз қазақ
тілінде сөйлемде әрі синтаксистік қыстырма мүше
позициясында, әрі қим ы л есімді баяндауыштың
шылауында көмекш і қызметінде қолданылады.
Бұл ретте кейде
-уы (-
уі )
м үм кін модальдық кон-
струкцияны ң соңғы
м үм кін бөлігі сы ңары нан
ажырап, сөйлемнің басында, синтаксистік қы с-
тырма мүше қызметінде қолданылады да, сөйлем
оның қосарындағы сол тәуелдік жалғаулы қимыл
есімге аяқталады:
Мүмкін,олар үйде жоқ (Ғаб-
дуллин);
Әзір жасырынып жатуы да мүмкін (М үсірепов);
Мүмкін, губернатор келген күні шу- ламаңдар деп тиып қоюы (М ұқанов).
Мүмкін модаль сөзі кейде анықтауыш мүше қызметінде
қолданы лса, кей ж ағдайда тіпті
-дік ж ұрнағы н
қабылдап, ж аңа зат есімдік те мән алып кетеді.
М ұндайда одан модальдық м ағы на байқалм ай-
ды, мысалы:
Сенуге мүмкін нэрсе емес (М ұқа-
нов);
Бүл енді дайындық жүмыстарын кеңейтуге м үмкіндік береді (М ұстафин).


title:
деймін
(Аймауытов);
көрінеді: дем
алғанға ауыл жақсы
корінеді


title:
\
С И Н Т А К С И С
С И Н Т А К С И С

text:
\ С И Н Т А К С И С
С И Н Т А К С И С 1. СИ НТА КСИС Ж Ә Н Е О Н Ы Ң
О БЪ Е К ТІС І
Синтаксис термині тіл білімінде екі м ағы -
нада жұмсалады: біріншісі - коммуникация (пікір
алысу) үстінде жұмсалатын тіл тұлғалары ны ң
құрылысы, екінші - тілдің коммуникация үстінде
ж ұмсалатын тіл тұлғалары н зерттейтін ғылым
саласы мағынасында.
Синтаксистік жүйе - қазақ тілі конструкция-
сы ндағы бір деңгей. Ол - тілдің лебізді білдіру,
ж ариялау қызметін атқаратын жүйе. Тілдің бас-
ты коммуникативтік қызметі осы жүйе арқылы
жүзеге асады.
Айтылатын лебіздің мазмұны, соған байла-
нысты ауқымы әр түрлі болып келеді. Лебіз жай
пікірді, күрделі пікірді, тіпті концептуалды ойды
хабарлай алады.
Қазақ тілінің синтаксистік жүйесінде лебіздің
мазмұн түрлеріне сай қалыптасқан синтаксистік
тұлғалар бар.
Жай пікірді айтуға жай сөйлем қызмет етеді.
Күрделі пікірді айтуға құрмалас сейлем қызмет
етеді. Мазмұны бұдан күрделі лебізді айтуға син-
таксистік шалым, текст деп аталатын тұлғалар
§ілдіредІ
Жай сөйлем, құрмалас сөйлем, синтаксистік
шалым, текст коммуникативтік процеске дербес
қатысады. Сондықтан бұлар ком муникативтік
сапасы бар синтаксистік тұлғалар ретінде таны -
лады.
Тіл білімінің, оның синтаксис болімінің зерт-
тейтін объекгісі - осы тұлғалар, тұлғалардың құры-
лысы.
Коммуникативтік сипаты бар тұлғаларды ң
құрамына құрылымдық компоненттер қатысады.
Бұлар дара жұмсала алмайды, бұлар коммуника-
тивтік дербестігі бар тұлғаларды ң құры лы мды қ
компоненті (элементі) ретінде ғана танылады. Соз
тіркесі, сойлем мүшесі - осы қатарға жататын
тұлғалар. Бұлардың коммуникативтік дербестігі
жоқ, бірақ құрылымдық дербестігі бар.
Сонымен, синтаксистік тұлға деп танылатын-
дар - коммуникативтікжағынан немесе құрылым-
дық жағынан дербес көрінетін конструкциялар.
Синтаксистік тұлғалардың барлық түрі сапа-
лық айырмашылығына қарамай, ең алдымен, құры-
лысы жағынан зерттеліп, танылады. Олар тілдегі
түрлі грамматикалық амалдар арқылы құрылым-
дық тұрпатқа ие болады, синтаксистік бітім алады.
Синтаксистік тұл ғаның грамматикалық тұрпа-
ты оның синтаксистік формасы деп аталады.
Тіл білімі синтаксистік жүйені, синтаксистік
тұлғаларды құрылысына-формасына сай тануды
міндет етеді. Бұл міндет - зерттеудің басты ба-
ғыты. Бірақ бұл формалар сойлеудегі белгілі маз-
мұнды білдіру және ф ункционалды қ мақсатты
жүзеге асыру үшін кұрылған. Тұлғалардың жүйе-
ден дараланып корінуі оның осындай мазмұны-
на, қызметіне байланысты болады. Осы пікірдің
дәлелі ретінде синтаксистікж үйенің оппозиция-
лы қ байланыста тұрған тұлғалары ретінде номи-
нативті ж әне етістікті сойлемдердің тиянақты
орнын табуын айтуға болады. С онды қтан ф ор-
маны тануға сүйеніш ретінде форма білдіретін
м ағы на, атқараты н қы змет ескеріліп отырадьі.
Бірақ тағы да айтамыз - тіл білімі синтаксистік
құрылысты тілдік бітіміне сай, тіл жүйесіндегі
құбылыс ретінде таниды, оның объектісі - тілдік
құрылыс.
Ерте шыкканы асығыс; ерте шықты, өйткені асығыс. М ағынасы жағынан бұл екі кон-
струкция ұқсас болғанм ен, бірі - жай сейлем,
екіншісі - құрмалас сөйлем ретінде танылады.
Көңіл қоятын мәселенің бірі - синтаксистік
ф орманың статусын ашу, оның морфологиялық
формаларымен байланысын, ерекшеленетін ж ағ-
дайларын байқау.
Кейбір еңбектерде түбір күйіндегі сөздерді
де синтаксистік форма ретінде қарайты ны бар.
Бұған олар мынандай дэлел келтіреді. Соз озінің
лекси калы қ, м орф ологиялы қ сипатына қарай
белгілі синтаксистікжүмсалысқа бейім тұрады. Сын
есім негізінен анықтауыш, баяндауыш қызметіне
бейім, үстеу пысықтауыш қызметіне бейім т.т.


title: СИНТАКСИС - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
582 СИНТАКСИС Сөз тек лексикапық тұлға емес, ол - ф ам м атика-
л ы қ та тұлға. Осы грамм атикалы қ сипаты ны ң
бір қыры олардың қаңдай_синтаксистік қызметке
бейім болуынан көрінеді. Сондықтан да сөздердің
өз бойында синтаксистік форма боларлы қ сапа
бар дейміз. С интаксистік ф орм а негізінен м ор-
фологиялық тұлғаларға, формаларға сүйеніп құра-
лады. М ысалы, сөздердің тіркесуі көбіне зат есі-
мдердің септік жалғауларына сүйенеді, баяндау-
ыш тың формалары етістіктің ш ақ, ж ақ тұлғала-
рына, ф ормалары на негізделеді:
бардым, бардық. Б ірақ синтаксис аясы нда құралатын ф ормалар
сөздерге тән м орф ологиялы қ тұлғаларға ғана
сүйеніп құралып қоймайды . С интаксис морфо-
логиялық тұлғаларды өздігінше жұмсап, тек син-
таксиске ғана тән формалар құрайты ны көп.
М ысалы:
Жүрсеші ( Отырып алып жүрсеші). Кел- м еқ түгіл келеді. Шөп қалың еді. Ж ақтық, ш ақты қ морфемалар белгілі бір топ
сөздерге ж алғанаты н болғанды қтан, оны біз сол
сөздердің тұлға құрылысы (морфологиялық фор-
ма) ретінде қарайм ы з. Сөйлем құрам ы нда бұл
аффикстер етістік, есім сөздердің баяндауыш қыз-
метіне сай жұмсалып, сөйлемнің элементі болып
кетеді. Бұл - басты қызметі. Ш ақ ф ормасы не-
гізінен синтаксиске тән болғандықтан, ол сөйлем
құрамында өзіне тән морфологиялық аядан ш ы-
ғы п, есім баяндауы ш тарға лай ы қ синтаксистік
ш ақты қ ф орм а туады:
М езгіл жаз еді. Ж азға - зат есім сөзге тән м орф ологиялы қ
тұлға, синтаксистік жүйеде
ж азға - пы сы қтау-
ыш, толықтауыш мүшелер қалыптастыратын фор-
ма болып саналады.
Ш ы нды ғы на келгенде, көп морфологиялық
тұлғалар алдымен сөздердің синтаксистік қызме-
тіне байланысты амалдардың негізінде құралған:
келген жоқ, келерім жоқ. Сол сияқты септік жалғаулар да зат есім
сөздердің синтаксистік жұмсалуына сай қалы п-
тасып, зат есімдердің морфологиялық формасы-
на айналып отыр.
М орф ологиялы қ ф орма мен синтаксистік
форманың айырмашылығы бар. М орфологиялық
форма синтаксис үшін қы змет етпей, тек с ө зд ің '
м ағы насы н, түрін құбылту үшін жұмсалатында-
ры бар.
Ал бірқатар қосы м ш алар - м орф ологиялы қ
тұлғалар - тек синтаксистік конструкциялар құрау
үшін ғана ж ұмсалып жүр:
Жүргісі келді; Жүргім келді; Алмасы бар ма\ -ғы, -гі, -ма, -м е бір кезде
етістіктен зат есім тудыратын өнімді ж ұрнақ ре-
тінде жұмсалған:
сүргі, бүрғы, қойма т.т. Қазір бұл
жұрнақтардың жаңа сөздер тудыру қызметі кеміп,
негізінен синтаксистік формалар тудыру үшін
жұмсалып жүр.
М орфологияны оқу үстінде сөздің морфоло-
гиялық формасы немесе, қы сқаш а, морфология-
лы қ форма деген атаумен белгілі грамматикалық
ұғым аталып жүрді. Тілдің синтаксистік саласында
да өзіне тән қалы птасқан ф орм а - синтаксистік
ф орма бар. М ысалы, сөйлем мүш елерінің түр-
түрінің арнаулы көріну формасы бар. Сол си яқ-
ты болымды, болымсыз сөйлемдер, сұраулы, легггі,
хабарлы сөйлемдер де белгілі синтаксистік фор-
малары арқылы өзара ажырасады.
С интаксистік ф орм а дегеніміз белгілі син-
таксистік тұлғаларды қалыптастыратын, құрай-
тын амалдардың көрінісі.
Синтаксистік тұлғаларды, формаларды дұрыс
тану үшін біз оларды білдіретін мағы насы мен
ұштастыра отырып тануымыз керек дедік. Тұлға-
лар білдіретін м ағы на синтаксистік м ағы на деп
бөлек аталатынын ескертіп кетпекпіз.
С интаксистік м ағы н а да - ф ам м ати калы қ
абстракция саласы ндағы м ағы на. Сол сөз бен
сөздің, синтаксистік тұлғалардың арасындағы аб-
стракты лы , ж алп ы лы қ си п аттағы қаты насты
білдіреді.
қ а лаға ^ ^ > м е к е н д ік бағыт көлге Кеттің - мезгілді, ж ақты қ қатынас.
Ол - инженер - субъект пен предикатты қ заттың ара-
сы ндағы қаты нас.
Бала жас - субъект пен пре-
дикаттық сапаның арасындағы байланыс. Әр түрлі
синтаксистік форма түрлі сападағы абстрактылы
мағынаны білдіреді, Синтаксистік форманың ма-
ғы насы оны ң құрам ы ндағы сөздердің лексика-
л ы қ м ағы насы на тәуелді емес.
Ілгеріде синтаксис саласының көлемі атала-
ды. Оның сөз тіркесі синтаксисі, жай сөйлем син-
таксисі, құрмалас сөйлем синтаксисі деген тарау-
ларға бөлінетіні аталады.
С интаксис белгілі ф ам м ати калы қ жүйеге,
ережеге сүйеніп құралады. Бірақ ол жүйе, ереже-
ге ж аппай, барлық ж ағдайды қам ты п жұмсал-
мауы мүмкін. Ережелер, ф ам м атикалы қ амалдар
кейде стильді талғайды, белгілі бір ф ам м ати ка-
лы қ шеңберге ғана бейімделіп жұмсалады, арнау-
лы сөздер тобын екшеп қамтиды.
Сондықтан да біз ф ам матикалы қ ережелерді
жалпы танып зерттеумен қатар, олардың жұмса-
лу аясын, мүмкінш ілігін (узусын, нормасын) де
біліп, тануымыз керек. Тіл ғылы мы нда грамма-


title: СИНТАКСИС ЖӘНЕ ОНЫҢ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
СИНТАКСИС ЖӘНЕ ОНЫҢ О Ь Ь Е К П С І тикалық жүйе, ереже деген жалпы ұғыммен қатар
норма деген ұғым да бар.
Синтаксис (тілдің синтаксистік құрылысы) -
ойлау жұмысын білдірудің амалы, формасы. Бірақ
соны м ен бірге өзі - ойлау ж ұм ы сы ны ң, рухани
ізденістің нәтижесі. Ол әр халықтың ғасырлар
бойы іздену, жетілдіруге талпыну нәтижесінде
қалыптасқан. Әр халықтың тілдерін, ол тілдердің
синтаксистік құрылысын салыстыру бұның құралу,
қалыптасу процестерінің күрделі, қиы н жолдан
өткенін байқатады . Сонды қтан да біз тілді, со-
ның ішінде оны ң синтаксистік құры лы сы н ха-
лы қты ң, халқымыздың мэдениетінің, мәдени та-
бысының бірер саласы деп санаймыз.
Синтаксис пәнінің объектісі, мазмұны ілгері-
де айты лғандай. Бұл пәннің зерттеу әдісі - тілдік
фактілерді талдау, тану әдісі негізінен тіл білімінің
басқа салаларынан алшақ кетпейді. Олардың бас-
тылары мыналар.
1. Тіл фактілерінің мағына, форма көрінісіне
қарай даралай, оларды басқа ф орм аларға қарсы
қойы п салыстыру, талдау арқылы ерекш елігін
табу. Бұл - тіл білімінде ең жиі жұмсалатын әдіс.
Ол егісті суғарды. - Ол егісті суғарды м а? 2. Тіл факгілерін тарихи ескерткіштердің фак-
тілерімен ж әне туыс тілдердің фактілерімен са-
лыстыру арқы лы , оны ң құрылу, жұмсалу ерек-
шелігі ашылады.
Келген жоқ, келмеген - есімшенің осы екі бо-
лымсыз формаларының жұмсалуындағы ерекше-
ліктер оларды ң тарихи қалыптастыруын ескер-
генде ғана анықталады.
3. Т и п о л о ги я л ы қ әдіс. Бұл - туыс емес
тілдердің фактілерін салыстырып зерттеу. Әдістің
тигізетін пайдасы - тіліміздің синтаксистік құры-
л ы с ы н д а ғы ерекш ел іктер д і а н ы қ т а п тан у ға
"ж әрдеш есед і, әсіресе, бір логикалы қ форманы
білдіретін түрлі тілдегі синтаксистік формаларды
ж алғастыру арқы лы тіл мен ойдың ара қаты на-
сын аш уға көмегі көп.
Көргенім кеше. Кеше көрдім. Ол жолдасын көргенін айтты. - Рассказал, что видел друга. Бұл мазмұнды білдіретін екі тілдегі сөйлем-
дерді салыстыру арқылы біз қазақ тіліндегі суб-
стантивтік амалдың орнын дұрыс танимыз.
Т ипологиялы қ салыстыру тек ерекш елікті
байқау үшін емес, тіл-тілдердің шығу тарихы бір
болмаған күйде де ұқсас келетін жайларын байқа-
тады, ондай ұқсастықтың себептерін білдіреді.
М ысалы, көп сөйлем мүшелерінің орналасу реті
түрлі-түрлі тілдерде бірдей. Осылай болу синтак-
систік құрылыстың қалыптасуына логикалық фор-
малардың ықпалы үлкен екенін байқатады.
С татистикалы қ әдіс. Бұл әдіс арқылы син-
таксистік тұлғалардың жұмсалу аясы, өрісі, тұлға-
лардың молшер көрінісі зерттеледі.
1.1. СӨЗ ЖӘНЕ СӨЗ ТҰЛҒАЛАРЫ - СИНТАКСИС
НЫСАНДАРЫ
Сөз - тіл білімінің барлы қ салалары мен
деңгейлерінің нысаны болып келеді. Демек, сөз
- синтаксистің де нысаны. Сөз синтаксисінің
өзіндік ерекшеліктері бар. Екінші сөзбен айтқан-
да, си н такси с сөзді озіне (си н такси ске) тән
ерекшеліктері түрғысынан қарастырады.
Ол е р е к ш ел ік - тір к е с ім д іл ік , я ғн и сөз
си н такси стің қарауы на түскенде, екі немесе
бірнеше сөздің бағыныңқы-басыңқылық байла-
ныс ыңғайынан зерттеледі.
Әдетте акти в тір к есім д іл ік ж әне пасси в
тіркесімділік деген атаулар қолданылады. Ахтив
тіркесімділік басыңқы сыңарға байланысты бо-
лып келеді де, өзге сөздерді сол басыңқы сөздің
тіркестіре алу мүмкіндіктері назарға алынады.
Пассив тіркесімділік бағыныңқы сыңарға қатыс-
ты қолдан ы лады . М үн ы ң м ән ісі - б асы ң қы
қызметіндегі сөздің қандай бағыныңқымен бай-
ланыса алу қабілетін айқындау. Аііталық,
ақыл- ды азамат сөз тір кесін д егі б асы ң қы сы ңар
қызметінде түрған
азамат сөзіне қарап алдыңғы
созді (
ақылды ) қаты сты қ сын есім түлғасында
қабыса байланысқанын кореміз. Ендеше бүл сөз
зат есім бола түрып, сын есімнің осывдай түлға-
лы сөздерімен тіркесе алатынына көз жеткізуге
болады
(білімді азамат, жігерлі азамат, ойлы аза- мат т.с.с.). Екінші жағынан, бағыныңқы сыңар
қызметін атқарушы
ақылды сөзінің де зат есіммен
тіркесу мүмківдігі барын кореміз, демек, бүл сөз
осындай тіркестерде жиі кездеседі
(ақылды бала, ақылды студент, ақылды шәкірт т.с.с.).
Сөздің синтаксистік мағынасы лексикалық
мағынасына қарағанда шектеулі болады. Жеке
түрғавда немесе қолданыс жағдайында сөздің көп
м ағы н а л ы
б о л а т ы н д ы ғ ы
б е л гіл і,
б ір а қ
синтаксистік сөз тіркесі жағдайывда бір-ақ лек-
сема қолданысқа түседі. Нақтырақ айтқавда, көп
мағыналы создің бір сөз тіркесівде бір мағынасы
байқалады да, екінші сөз тіркесівде екінші ма-
ғынасы байқалады, тіпті үшінші сөз тіркесівде
үшінші мағынасы ашылады. Қалай болғавда да,
бір сез тіркесінің мазмүнынан сол сөздің барлық
мағынасы біліне бермейді. Мәселен, қазақ тілівде
коз созінің 9, ал нәзік реңктерін есептегевде, 215-
тей мағынасы бар екен:
Көзің жарық жүлдыздан, Шашың жібек қүндыздан (Жамбыл);
Қазақстан-


text:
584 СИНТАКСИС ның Орталық музейінде сақталган бір гана әйел ерінің озінде отыз бір көз орнатылган (Арғынба-
ев);
Нанбасаңдар, сураңдар мына Омардан. Көзі тур гой, айтсын, - деді Сәду даусын қаттырақ шыгарып (Тілегенов);
Енді мен хат жазамын Нурханга емес, Мәлік, Задага емес, Солардың қал- ган көзі Тойганбалага (Мәуленов);
Мария өстіп налып жургенде, академик Лысенконың картоп көзін қалай егіп өсіруге арналган мақаласы газет- ке жарияланды (Тілеков);
Кесте тігетін инелер молтақ, көздері кең болганы жөн (Қасиманов);
Үйдің ішінде отырып керегенің кәзінен сыртқа кезін қадайды (Есенжанов);
Қарапайым сөздер одеби создердің сарқылмас козі болгандықтан, оде- би тіл оз қорын қарапайым создерден алып оты- рады (“Қазіргі қазақ тілі”);
Ол екі қолымен жер тірей еңкейіп, коз суынан гана ішті (Әлімқүлов).
Мысалдардан көрініп отырғанындай, бірінші
сөйлемде - көру мүшесі, екінші сөйлемде - ою-
өрнектегі әш екей, үшінші сөйлемде - заттың,
нәрсенің немесе адамның өзі, төртінші сөйлемде -
откеннің белгісі, бесінші сойлемде - жемістің
кіндігі, алтыншы сөйлемде - иненің тесігі, жетінші
сөйлемде - керегенің тесігі, сегізінші сөйлемде -
белгілі бір нәрсенің қоры, тоғызыншы сөйлемде
қайнар мағыналарында жүмсалып түр, сол ма-
ғыналарына байланысты тіркес қүраған. Мүндай
мысалдарды тек зат есім емес, сөз таптарының
барлығынан дерлік келтіруге болар еді. Қайсысы
болғанда да, сөз тіркесінде, сөйлем қүрамында
бір ғана мағынасымен қолданылып, синтаксистік
қатынас жасайды.
Ілгеріде айты лған, актив тіркесімділігінің
арқасында басыңқы сыңар қызметіндегі сөздің
• бағыныңқыдағы сөзге әр түрлі түлғада келуін
“талап ететін” жайлары да баршылық:
Отанын ойлау - Отаны туралы ойиіау; білмегендігіне кешірім сурау - білмегендігі уіцін кешірім сурау; табысты соз ету - табыс жайында соз ету; досымен кезде- су - досына кездесу; есіктен иіыгу - есік арқылы шыгу; риза болганына қуану - риза болгандықтан қуану т.б.
Синтаксистік тіркесімділіктің бүдан басқа да
көптеген ерекшеліктері бар. Солардың бірі ба-
сыңқы сыңардың да, бағыныңқы сыңардың да
белгілі сөз таптарынан болатындығы.
Хат жазды - хат жазылды - хаттың жазылганы сез тіркес-
теріндегі екінші сыңар - етістіктер де, бірінші
немесе бағыныңқы сыңардағы сөздер - зат есімдер.
Сондай-ақ
агаіитың жапырагы, кітаптың муқа- басы, дәптердің беті сияқты соз тіркестерінде екі
сыңар да зат есімдер болып түр.
Тез келді, жыл- дам сойледі дегендерде бірінші сыңарлар - үстеу-
лер, ол екінші сыңарлар - етістіктер.
Ойланып айтпіы, қостай сойледі, куле қарады тәрізді соз
тіркестерінің екі сыңары да етістік сөздер болып
келген.
Менің інім, сенің жетістігің, олардың мектебі сөз тіркестерінің бағыныңқы сыңарла-
рының есімдік, басыңқы сыңарларының зат есім
екенін байқау қиын емес.
Он уй, бесінші сынып, алпысыншы потер сөз тіркестерінің басыңқы сы-
ңарлары зат есім де, бағыныңқылары - сан есімдер.
С интаксистік тіркесім діліктің заңдылығы
бойынша көп реттерде басыңқы сыңардағы сөз
бағыныңқының белгілі қосымшаларды жалғау-
ы н к е р е к етіп тү р ад ы . А й т а л ы қ , б а сы ң қ ы
қызметіндегі сабақтас етістік бағыныңқының та-
быс септігінде түрып, тура объектіні білдіруін
қалайды:
оңгімені оқыды; кітапты алды; шай ішті; су урттады т.б. бүл да табыс септігінің
жалғауы жасырын түрса да, тура объекті екендігі
білініп түр. Соған қарамастан кей кездерде басқа
септікті, айталық, шығыс септігін қалайтыны да
бар:
шайдан ішті; судан урттады. Мүндайда да
тура объектінің толы қ емес, оны ң белгілі бір
бөлшегінің қозғалысқа түскенін үққан жөн (
белгілі бір ыдыстагы суды тугел емес, аз немесе коп болігін урттады немесе шайды толық емес, жартылай немесе аздап ішті). Мүндай реттерде тек табыс
септігі емес, шығыс септігінің болжауы арқылы
да тура объектіні білдіруге мүмкіндік бары бай-
қалады.
Басыңқы сыңар қызметіндегі сөздің зат есім
болып келгенде, анықтауыш қызметіндегі сөзбен
тіркесетіні сияқты (
алыс ауыл - алыстагы ауыл; откір пышақ - откірленген пыиіақ; ыстық су - ысытылган су), басыңқы қызметте етістік сөз бол-
ғанда да, бағыныңқылардың “үйреншікті” жал-
ғаулары жалғанатыны белгілі. Айталық, қозға-
лыстың басталар сәтін, шығу орнын білдіргенде,
шығыс септігінің (
базардан келді, уйден шықты), мекенді білдіргенде, жатыс септігінің (
аулада тур, кошеде жур), сондай-ақ қозғалыстың тоқтау шегін
білдіретін етістік барыс септігінің жалғауларын
(уйге келді, қалага жетті) керек етеді.
Сөз тіркесінде көмекші есімдер толық ма-
ғыналы сөздердің тобында бір сыңардың қызметін
атқарад ы . Б үған ко м екш і есім дер, көм екш і
етістіктер, сондай-ақ модаль создер жатады.
Үйдің қасына тоқтады, аула ішінде тур деген сөз
тіркестерінде бағыныңқы сыңарлардың көмекші
есімдермен келіп түрғаны көрініп түр. Сол си-
яқты ,
мектепке келе жатыр, жауабын айтып бол- ды, коңілді сойлей бастады деген сөз тіркестеріндегі
басыңқы сынарлар қызметіндегі күрделі етістіктер
көмекші сөздер арқылы жасалғаны білініп түр.
Хабарды жеткізгім келіп еді, жумысты орындау қажет типтес соз тіркестерінің басыңқы сыңар-
л ар ы н а қар ап қ и м ы л -ә р е к е т т ің ж үзеге асу


title: СИНТАКСИС ЖӘНЕ ОНЫҢ ОБЪЕКТІСІ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
СИНТАКСИС ЖӘНЕ ОНЫҢ ОБЪЕКТІСІ 585 процесінде модалды лы қты ң корініс бергенін
аңғарамыз. Бірақ көмекші сөздердің синтаксистік
единица қүрамындағы қызметін ж оққа шығаруға
болмайды. Айталық, жалғаулықтар сөз тіркес-
терінде немесе қүрмалас сөйлем жағдайында сы-
ң а р л а р д ы ң (к о м п о н е н т т е р д ің ) а р а с ы н д а ғы
синтаксистік байланыстар мен қаты настарды
білдіреді. Шылаулар мен модаль сөздер болса
айтушының немесе жазушының айтылған ойға
субъективтік көзқарасын немесе субъектік қаты-
настарын білдіреді. Демек, синтаксис саласында
көмекш і сөздердің атқарар қызметі ж оқ деген
үғым тумауға тиіс. Әңгіме толық мағыналы сөздер
мен көм екш і сөздердің қы зм еттерінің бірдей
еместігінде болып отыр.
Синтаксистік тіркесімділік туралы сөз бол-
ғанда, тіркесімділіктің басқа да түрі бар екенін
естен шығаруға әсте де болмайды.
Тіркесімділіктің келесі бір үлкен түрі - лек-
с и к а л ы қ (создік) тіркесім ділік. Л ек си к ал ы қ
тіркесімділік жайлы зерттеу қазақ тіл білімінде
ғана емес, түркологиялық лингвистикада, тіпті
әлемдік тіл ғылымында толыққанды зерттеулер
болмай отыр. Десекте, синтаксистік тіркесімділікке
байланысы болғандықтан, мүның да маңызын
атап өткен жон.
Аталып түрғанындай, мүндайда создің ма-
ғынасы басты назарда болуға тиісті. Солай бол-
ғандықтан да кез келген лексемалар бір-бірімен
кездейсоқ тіркесе бермейтінін ескермеске бол-
майды. Әсіресе, қандай жағдайда лексикалы қ
тіркесімділіктің болмайтындығын білу қажет.
Дәлелдеуінше лексикалық тіркесімділікте екі
түрлі шектеудің - лексикалық және семантика-
лы қ шектеулердің болатындығын тіл фактілері
дәлелдеп отыр. Көпшілік тілге ортақ айтылған
бүл пікірдің қазақ тілі материалдарына да қаты-
сы бар.
СеіЯантикалық шектеушілік түрғысынан ал-
ғанда, тіркесімге түскен сөздер мағыналық жа-
ғынан бір-бірін айқындап түратындай немесе
пысықтап, толықтап түратындай табиғи жарасым-
ды болуы керек. Мәселен,
сулу - әдемі -
әйбәт -
әсем - көркем - ару - әрлі тәрізді синонимдік
қатардағы создердің берер мағынасы бір-біріне
ж ақы н. Соған қарамастан бүл создердің кез
келгені кез келген сөзбен тіркесе бермейді:
Қыр- гыздың асқан сулу қызы бопты, өзі ақын, өзі топ- та суырып озган шешен (Сыланов
) ; ' Арқаның ару қызы, Еңбек Ері, Келемін алыс жолдан аңсан сені (Ш әкенов);
Көрінді әсем астана, Қабат-қабат уйлері (Машақов).
Осындағы
сулу қыз, ару қыз, әсем астана соз
тіркестерінің табиғи қүбылыс екендігі белгілі.
Қалай болғанда да, тартымдылықты, әдемілікті
білдіреді, анықтауыштық қатынаста жүмсалған.
Сондай эстетикалық әдемі үғымдағы осы сөздерді
басқа сөздермен, мәселен,
жігіт (ару жігіт, әсем жігіт), балық (ару балық, әсем балық, сулу балық) сөздерімен тіркестіре алмаймыз. П о эзи я л ы қ
котеріңкі екпінде
ару қала, сулу қала деп те ай-
тармыз, қалай болғанда да, барлық сөздің алды-
на қоя беруге болмайды. Сол тәріздес,
зерек - алгыр -
угымтал - зейінді создерін де, адам
қабілетіне байланысты болғандықтан, мәселен,
хайуанаттардың аттары мен тіркестіру ақы лға
қонымды болмай шығады.
Лексикалық түрғыдан келгенде де, мағына-
лас создердің нәзік реңктерінің айырмашылығы-
на байланысты бірінің орнына екіншісін қолда-
ну жаңсақ корінеді. Мәселен,
жабу - бекіту - қулыптау сөздерін ауыстырып жүмсау мағына-
лы қ қателікке үрындырады. Оның себебі мына-
да: жабу кезінде (
тіпті есікті жабу магынасында делік) есікті тақап итеруді үғамыз; бекіту болса,
оны темірмен не ағашпен итеріп қою жеткілікті;
ал қүлыптауда қүралдың аты аталып түрғанын-
дай, кілт салынуы үғынылады:
Тар жауып есігін, Бекең қайтып келеді (Мүқышев);
Ысқақ есікті сыртынан бекітті де, әлдеқайда кетіп қалды (Бая-
зитов);
Үрыдай аңдап басқан вагондарга Қулып- тап лық толтырып қойды екен не? (Түрсын-Заде).
1.2. С И Н Т А К С И С Т ІК БАЙ ЛА Н Ы СТАР Ж Ә Н Е С Ө З
Т ІР К Е С І


title: Синтаксистік байланыс деңгейлері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и...

text:
586
СИНТАКСИС
көктің турін сары, қызыл алтынга бояп, жаздың
нурлы қызыл куні белеңнен асып, иіеті қылтиып
барады
(Аймауытов). Демек, бір ғана
шілде
сөзі
сойлем болып түрғаны на дау болмаса керек,
ойткені жалғыз сөз бола түра, сойлемге тән
белгілер толық табылады. Сол сөйлемнің түсінікті
болуы үшін келтірілгенімен, одан кейінгі қүрма-
лас сөйлемді де жеке-жеке жай сөйлемдер ретінде
беруге мүмкіндік бар, бірақ автордың ойына сәй-
кес сол жай сөйлемдер қатарында көрінуге тиіс
конструкциялар қүрмаластың сыңарлары қызметін
атқарып түр. Қалай болғанда да, қүрмаластың
қүрамындағы сыңарлардың белгілі бір байланы-
судың зандылықтары бойынша тіркесіп түрған-
дары тағы түсінікті.
Солай болғаны м ен, жеке сөзден түратын
сөйлем нің, яғн и ж алғы з сы ңарлы сөйлем нің
бірнеше сыңарлы болуға бейім екені де білініп
түрады. М әселен,
Оразаның іші еді
(М айлин),
деген сияқты,
Шілденің іші еді
деуге толық бола-
ды ғой. Соның өзінде әзірге бір сыңарлы болға-
нымен, екі не одан көп сыңарлы болуға “әзірлік”
бар:
Шілде басталгалы біраз болатын
немесе
Шілде
айы орталанып қалды
т.б.
Олай дейтініміз
-
Жай-
лау. Қоржынтомар
деген сөйлемдерге де тандан-
бас едік. Түпнүсқада ол былай берілген:
Біздің
ауылдың жайлауы, Қоржынтомар дейтін жер еді
(Майлин).
Солай бола түра, жай сөйлемнің дара сөзден
қүрала беретінін теріске шығарудың реті жоқ.
Осындай сөз-сөйлемнің айырмашылығы болма-
са, жай сөйлемнің дара сөзден қүрала беретінін
теріске ш ы ғаруды ң реті ж о қ. О сы ндай соз-
с ө й л е м н ің а й ы р м а ш ы л ы ғы б о л м а с а , ж ай
сөйлемнің ішіндегі “қүрылыс материалдары” , сөз
^ тіркесі мен қүрм алас сөйлемдегідей әр түрлі
синтаксистік байланыс-арқьілы орындарын таба-
ды. Демек, синтаксистік байланыс, ілгеріде ай-
тылғандай, синтаксистік қүрылымдардьй^барлы-
ғына ортақ қүбылыс.
С и н такси стік единицаларды ң сы ңарлары
белгілі бір с и н та к с и с тік қ аты н аста болады.
Керісінше айтқанда, әр түрлі синтаксистік бай-
ланыстардың нәтижесінде синтаксистік қатынас
жасалады. Ол байланыстар сан алуан болып келеді:
сөз бен сөздің түлғалық жағынан байланысуы;
таза сөз түлғалары арқы лы байланысуы; жай
сөйлем мен жай сөйлем нің байланысуы; жай
сөйлем мен қүрмалас сөйлемнің байланысуы және
қүрмалас сөйлем мен қүрмалас сөйлемнің байла-
нысуы т.с.с.
Жеке сөздің екінші сөзбен түлғалық жағы-
нан байланысуы, негізінен, сөз тіркесінде бола-
тын қүбылыс.
Кітап оқыдым, кітапты оқыдым,
кітаптан оқыдым
мысалдарындағы сөз тіркесінің
жасалу себебі - табыс септігіндегі создің жасы-
рын немесе аш ық түрдегі жалғауларының жалға-
нуы. Тек септік жалғаулары ғана емес, әр түрлі
қосымшалардың сөздерді байланыстыруға қыз-
мет ететіні белгілі (
ойлы азамат; айтылган сәз
т.б.).
Мүндайда синтаксистік қатынасты тудыруға
себепші болатын және байланыстың қандай екенін
аны қтауда елеулі рөл атқараты н б ағы н ы ң қы
сыңардың түлғасы. Демек, басыңқы сыңардың жал-
ғаған қосымшасы синтаксистік қатынасты өзгерте
алмайды:
кітапты оқы; кітапты оқышы; кітаптьі
оқыган сияқты, оқы
сөзінің сан түрлі түлғада
келуінің тура объективті қаты насқа әсері бола
қоймайды. Дәл осы тәрізді,
оқыган азаматқа;
оқыган азаматтың; айтылган сөзбен
дегеннен бүл
жүп сөздердің арасындағы анықтауыштық қаты-
нас ^кісеріске үшырамайды.
"ІОсы орайда, әсіресе, етістікті соз тіркесі бо-
Достарыңызбен бөлісу:


title: л ы г р - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
л ы г р келген жағдайда (
кітапты оқыды) түрко-
логтардың ішінде әр түрлі көзқарастың бүдан 30
жылдай бүрын орын алғандығын проф. М .Бала-
қаев орынды ескерткен болатын. Әңгіме бүл
тәрізді конструкцияларды , әсіресе, ти ян ақты
түлғаға аяқталған басыңқы сыңары бар конст-
рукцияларды сөз тіркесі деп есептеу керек пе
немесе сойлемге жатқызу керек пе деген пікірге
тіреледі.
Проф. М.Балақаев оте дүрыс атап көрсетеді:
соз - тіл білімінің барлық саЛаларының нысаны
болып келеді, яғни лексикада лексема болса, мор-
ф ологияда сөз таптары ны ң бірі, синтаксисте
сөйлем мүшесі болады, тіпті фразеологияда түрақ-
ты тіркестердің компоненттердің қатарында қара-
луы занды. Бүған қоса айтарымыз: тілдік бір ярус-
ты ң о зі бір к о н с т р у к ц и я н ы ң , а й т а л ы қ ,
синтаксистік конструкцияның екі қызмет атқа-
руы мүмкін. Дәлірек айтқаңда, екі не одан көп
сөзден қүралатын конструкция оған қойылатын
талап түрғысынан сөз тіркесі де, сойлем де бола
беретінін мойындау қажет. Демек, сөйлемге тән
предикаттық, интонация болып жатса, сөйлем деп
тану керек те, жеке сөздердің байланысы болып,
сөйлем қүрауға, септігін тигізіп жатса, сөз тіркесі
болары ан ы қ.у ;
Байланйё^ың келесі деңгейінде сөз тіркесінің
қүрамындағы сыңарлардың екеуі де тиісті түлға-
лардың болуын қалайды:
менің қарындасым; қала-' ның көшесі; агаштың жапырагы т.с.с. Есімдікпен
келгенде, ол есімдіктің түсіп қалуы да мүмкін,
өйткені ол (есімдік) айтылмаса да, қай жақ, же-
кеше немесе көпше екені екінші сыңардың түлға-
сынан білініп түрады (
қарындасым; қарындасы- ңыз; қарындастарымыз), сондай-ақ жапырақтың
ағашта болатыны да белгілі, бірақ әрдайым олай


text:
СИНТАКСИС ЖӘНЕ ОНЫҢ ОБЪЕКТІСІ бола бермейді. Мәселен, кошенің ауыдда да, қалада
да болатыны түсінікгі немесе
қораның шатыры, уйдің шатыры сияқты мысалдарда анықтауыш-
тың аталғаны жон. Қалай болғанда да, басыңқы-
дағы қосымш аның да, бағыныңқыдағы қосым-
ш ан ы ң да ж алғануы а й қ ы н д ы қ ты , д әл д ікті
көрсетеді.
Тек матасу ыңғайында ғана емес, қиыса бай-
ланысқан сөз тіркестерінде немесе бастауыш пен
баяндауыштың қиыса байланысуында да екі сы-
ңардың қосымшаларының болуы қажеттіктен ту-
ындайды.
Мунда да келдім, келдіңіз, келдік баян-
дауыштарының бастауыштарының қандай жіктеу
есімдіктері екені белгілі болғаны мен, үш інш і
жақта (
келді ) есімдіктен болып түрса да, бастау-
ыштың көрініс табуы орынды, өйтпегенде
ол келді екендігі немесе
олар келді екендігі белгісіз болып
түрады. Ал бастауыш есімдіктен басқа соз табы-
нан жасалғанда (жалқы есімдер, оқиға, қүбылыс
а т а у л а р ы ), б а ст ау ы ш ты ң ж а с ы р ы н тү руы
түсініксіздік тудырады.
Жай сойлем мен жай сөйлемнің байланысуы-
нан қүрмалас сөйлемнің жасалатыны белгілі:
Тус қайтты, ыстық басылды (Кекілбаев);
Бір куні ат суарып келе жатса, кеңсе алдында елдің кісілері жиналып жатыр екен (Аймауытов). Осылайша
қүрмалас сөйлем қүрамындағы жай сөйлемдер
салаласып та, сабақтасып та байланысады. Со-
нысына қарай қүрмалас сөйлемдердің де атаула-
ры қалыптасқан.
Кемінде үш жай сөйлемнің салаласып та, са-
б а қ тасы п та бай лан ы саты н реттері болады .
Мүндайда ол жай сөйлемдердің аралас қүрмалас
сөйлемді қүрайтыны белгілі:
Қолым жетпесе де, Жумашқа қарай бергім келеді, көп-көп нәрсе айт- қым келеді (Ахтанов);
Қасқыр ақырын орнынан қозгалды да, екі-уш қадамнан кейін ит булкілге көшіп алдындагы қыратты бетке алып тарта * берді, 'сол қаннен қаперсіз булкілмен қырдан асып кетті (Сонда).
Қара мал өрісте, жылқылар келіп су ішіп, журт биелерін байиіасты (Сейфуллин).
Ж ай сөйлем мен қүрмалас сөйлемнің байла-
нысуы да тілімізде жиі кездеседі:
Үзын бойлы, ат жақты, қатпар бет, урпек бас сары жігіт: аты Асылбек, мінезі ауыр, сөйлегеннен ойиіауы көп (Б.Майлин).
Жігіт сөзімен аяқталатын бірыңғай
мүшелі жай сөйлем үш сыңардан түратын сала-
лас қүрмалас сөйлеммен тіркесіп түр. Нәтижесінде
түсіндірмелі салалас қүрмалас сөйлемді көріп
отырмыз. Сөйлем мазмүнына қарасақ, алдыңғы
жай сөйлемнің баяндауышын (
жігіт) соңғы үш
сыңарлы салалас қүрм алас ан ы қтап , дәлдеп,
түсіндіріп түр.
Мүндай жай сөйлем мен қүрмалас сөйлемнің
тіркесін осы қүрылымға үқсас жалпылауыш сөзді
бірыңғай мүшелі жай сойлеммен шатастыруға
болмайды. Мәселен,
Екі уйдің жагалай устаган оюлы, кестелі тус киіз, тус перделерінде, адал бақандарында бар асыл деген киімдері, асыл деген нәрселері, асыл реген буйымдары ілулі еді: жібек, барқыт, жібек мақпал, ала жібек биқасап, нат- сайы, шәйі тақта шапандар (Сейфуллин).
Жай сөйлем қүрмалас сөйлеммен тіркескенде,
олардың синтаксистік мағыналары әр түрлі бола
береді. А йталы қ,
Булар кооперация дукеніне кіргенде, екі сатушының бірі шекілдеуік шагып, бірі газетке қарап турды (Мүстафин) дегенде, жай
сөйлем ыңғайлас салалас қүрмалас сөйлеммен бай-
ланысқа түсіп түр, ал жай сөйлемді қүрамына
алып, түгелдей алғанда, мезгіл бағыныңқы сабақ-
тас қүрмалас сөйлемге айналғанына көзіміз жетеді.
Қүрмалас сойлем мен қүрмалас сөйлемнің
байланысуы да тілімізде бар қүбылыс. Мүның
озі қүрмалас сөйлемді, демек, өзі де бірнеше жай
с ө й л ем н е н қ ү р а л ғ а н с о й л ем д і одан сай ы н
күрделендіре, қүрмаластыра түсетіні сөзсіз. Кей
жағдайда мүндай қүбылыстың сырын жазушы-
ның соз саптау ерекшелігімен, шеберлігімен бай-
ланыстыра қараған да жон.
Ол уйге кірсе, уй іші жарқырап кеткендей болады деу тіліміздің прак-
тикасына да, қүрмаластың қүрастырылу занды-
лығына да еш қайш ы келмейді. Сол сияқты,
Ол шыгып кетсе, қоңырқайлана қалады деу де дәл
с о л ай . О сы екі қ ү р м а л а с т ы сөз зе р ге р і
Ғ.Мүсірепов барынша жарасымды қиыстырып,
бір қүрмалас сойлем етіп берген:
Ол уйге кірсе, уй іші жарқырап кеткендей болады да; ол шыгып Қет- се, қоңырқайлана қалады. Сөйтіп, шарт бағы-
ныңқы екі сабақтас қүрмалас сөйлемді біріктіріп,
аралас қүрмалас сойлем қүрауға болатынын бай-
қаймыз.


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
56
ФОНЕТИКА
Й жуан езулік түрінің
айырым белгілері
Жасалым белгілері:
тіл ш ік ж у ы сы ң қы ,
кейінді, тербелімді (үнді), езулік дауыссыз дыбыс.
Аитылым белгілері:
бос ж уы сы ңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері:
бос лепті, үнді, жуан, езу
әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы:
тілш ік, ж уы сы ңқы,
үнді, кейінді (жуан), езулік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: Ә Й , К (І)Й т.б.
(21-2-
сурет)
Ж асал ы м ы :
тіл о р т а с ы м ен т а ң д а й
ж айы лы ңқы жуысады (3-2),
жасалу орны на
қарай тіл ортасы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп
жатады (6), тілдің ж аты сына қарай ілгерінді;
дауыс желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек
қаты сы на
қарай тербелімді; ерін жазылып (езу
тартып) барып (1-3) жасалады, ерін қатысына
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
тіл ортасы м ен таңдай бос
жуысады, жуысым күшіне
қарай бос жуысыңқы;
ауыз қуысы кіш ірейіп, көмей қуысы үлкейеді,
үстеме жасалым орны на қарай ауыз қуысты
дыбыс болып табылады.
Е стілім і:
тіл о р т а с ы м ен т а ң д а й д ы ң
ж уы сы м ы бос л е п п ен а я қ т а л а д ы , ж уы сы м
б ітім ін е
қар ай бос л е п ті; д а у ы с сы з ы ңы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қатысына қарай жіңішке және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Й' жіңішке езулік түрінің айырым белгілері
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=82#Аитылым_белгілері:_бос_ж_уы_сы_ңқы_,_көмей_қуысты_дауыссыз_дыбыс._Естілім_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=82#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жіңішке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=82#Й_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Жуан_езулік_түрі:_АЙ,_ТЫ_Й_т.б.__(21-1-сурет)_Жасалымы


title: Синтаксистік байланыс қүралдары - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
1.2.2. Синтаксистік байланыс қүралдары
Сөз тір кесін ің қүрам ы н дағы сөздер бір-
бірімен қалай болса солай қатарласа бермейді.
О л ар д ы ң
б ір -б ір ім е н
м а ғ ы н а л ы қ
ж ә н е
синтаксистік байланысы болуы қажет.
Сөздердің синтаксистік байланысын сөз ет-
кенде оның екі тәсілі болатынын ескеру керек.
Олардың бірінш ісі - анали ти калы қ тәсіл де,
екіншісі - синтетикалық тәсіл.
Сөздер аналитикалық тәсіл арқылы байла-
нысқанда, олар қосымшаны қажет етпейді, оның
есесіне ол сөздердің байланысуына интонация,
сөздердің орын тәртібі және шылау көп көмегін
тигізеді.
Сөздер интонация арқылы байланысқанда,
дауыс ырғағына, әуеніне ерекше коңіл бөлінеді.
Дауыс екпіні немесе логикалық екпін дүрыс қойыл-
588
СИНТАКСИС
маған жағдайда қай сөздің қай сөзбен тіркесіп
түрғанын ажырату қиы нды ққа түседі.
Ллшагыр
ауылга қайт ар кун ді қат т ы сагынатын еді
(Мүсірепов) сөйлемін айқын түсіну үшін дауыс
екпінін дүрыс қоюдың мәні ерекше. Егер
Алша-
гыр
сөзінен кейін сәл кідіріс жасалған болса, са-
ғыныш иесі сол (Алшағыр) екені даусыз. Олай
етпей,
Алшагыр ауылеа қайтар кунді
деген тізбекті
түтас бір интонациямен айтқанда, сағыныш иесі
Алшағыр емес, басқа біреу болып шығады. Осы-
ған сәйкес сәз тіркесі де өзгерер еді:
Алшагыр
сагынатын еді
және
Алшагыр ауылга қайтар кунді
сагынатын еді.
Бірінші жағдайда сәйлемнің бас-
тауышы
Алшагыр
болар еді, екінші жағдайда бас-
тауыш бүл сөйлемде айтылмай, жасырын түрған
ботен біреу болар еді. Дәлірек айту керек болса,
бірінші нүсқада өзі ауылға қайтар күнін Алша-
ғыр сағынатын болып шығады да, екінші жағ-
дайда Алшағырдың ауылға қайтар күнін белгісіз
біреу сағынады деген ой келеді.
Арай баласының бул қупиясын біле алмай, ішінен
іиалына урсып жатты
(Мүртаза) деген сөйлемдегі
Арай мен баласының
создерінің арасындағы инто-
нацияның қызметі туралы да осыны айтуға бо-
лады. Демек,
Арай
сөзі мен
баласының
сөзінің
тіркесінің немесе
біле алмай
сөздерімен тіркесетінін
білу үшін интонацияның дүрыс қойылғаны жөн.
Ш ы гарм аны ң м азм үн ы н а қар аған да,
Арай -
сөйлемнің бастауышы, яғни
біле алмай
сөздерімен
тіркесуге тиісті. Басқа жағдайда, айталық,
бала-
сының
сәзімен тіркессе,
Арай
сөзі бастауыш бола
алмайды. Сонымен,
Арай
мен
баласының
арасын-
да интонация болса,
Арай біле алмай
сөз тіркесінің
қүралатынына көз жеткіземіз де, ондай интона-
ция болмай, алдыңғы екі сөз бірдей әуенмен ай-
тылса,
Арай баласының
деген соз тіркесін жасап,
қатеге үрынамыз.
Аналитикалық байланыс тәсілінің бір түрі -
сөздердің оры н тәртібі арқы лы байланысуы.
Мүндайда бір-бірімен тіркескен сәз тіркестерінің
қүрамындағы создердің орын тәртібі қатаң сақ-
талуы тиіс. Олардың орындарының ауысуы не
мағыналық өзгеріске үшыратады, не мағынасыз-
ды қ тудырады. Айталық,
улкен бөлме
тіркесін
бөлме улкен
деп алмастыруға болады, бірақ сол
алмастыруға сәйкес мағына да озгеріске түседі:
улкен бәлме
дегенде анықтауыштық қатынас бол-
са,
бөлме улкен
дегенде предикаттық қатынас бар.
Ақылды бала, көгілдір аспан, сур машина
деген
соз тіркестерін
бала ақылды, аспан көгілдір, ма-
иіина сур
дегендей өзгерістерге түсіргенде де, осы-
ны айтуга болады. Ал
кешеден бері жазып отыр,
қызықтыра әңгімелейді
деген сөз тіркестерін
ілгерідегідей өзгерткенде, бір қарағанда, мағына-
сыздық тууы мүмкін (
жазып отыр кешеден бері,
әңгімелейді қызықтырып),
әйткенм ен, әлдебір
сөзге лөгикалық екпін түсіру мақсатында мүндай
сөз тіркестерінің коркем, публицистикалық шы-
ғ а р м а л а р д а , а у ы зе к і со й л еу д а ғ д ы с ы н д а
кездесетіндері бар. Нормативтік грамматиканың
талабы бойынша өсы нүсқалардың алдыңғылары
дүрыс болады:
Именіп көптен,
Сақтық қып еппен,
Тасалама бойыңды!
Ашынса етің,
Ашылмақ бетің,
Тірі көмбей бойыңды.
Журегіңнің жарасын,
Көрсет журтқа, қарасын!
(Байтүрсы нүлы).
А налитикалы қ тәсілдің келесі түрі щылау
арқылы байланысу болып табылады. Байланыс-
тың бүл түрінде жалғаулықтар мен демеулер сөз
тіркесінің қүрамындағы сөздерді мағыналық жа-
ғынан бір-бірімен үластыруда елеулі қызмет ат-
қарады.
Отан ушін отқа тус, куймейсің
(Мөмыш-
үлы);
Елеңдей қарасып, ақтар да тілмаш арқылы
бул хабарды есітіп, апыл-қупыл аттана жөнелді
(Сейфуллин) деген мысалдардағы
отқа тус, есітіп
сөздері бағыныңқы сыңарларымен
ушін, арқылы
сөздерінің жәрдемімен байланысып түр:
Отан
ушін отқа тус; тілмаш арқылы есітіп.
Сөз тіркесі қүрамындағы сөздердің жалғау-
лар арқылы байланысуы синтетикалық байланыс
деп есептеледі.
Қ азақ тілінде жалғаудың септік, тәуелдік,
жіктік және көптік деп аталатын төрт түрі бар
екендігі белгілі. Осылардың қай-қайсысы да сөз
тіркесін қүрауға өз мүмкіндігінше қызмет атқа-
рады.
Осы жалғаулардың ішінде ерекше қызмет
атқаратыны - септік жалғаулар. Септік жалғау-
ын жалғаған сөздер әдетте, соз тіркесінің бағы-
ныңқы сыңары болып келеді:
аңга шықты; жол-
дасымен сөйлесті; ушақпен келді; тапсырманы
орындады.
Осындағы барыс (
аңга
), көмектес
(жол-
дасы м ен, у іи а қ п е н )
, таб ы с (
т апсы рм аны
)
с е п т ік т е р ін д е к е л ге н с ө зд е р м е н т ір к е с к е
түскендіктен, басыңқы сыңарлардағы создермен
олардың байланысы соз тіркесін қүрап, белгілі
мағына тудырып түр.
Тегінде, септелу - зат есімге тән қасиет. Әйтсе
де, субстантивтену нәтижесінде басқа сөз тапта-
ры да септеле береді, зат есім сияқты, создердің
байланысуына жәрдем тигізеді.
Соқырдың қолы-
на туспе, саңыраудың астына туспе. Қарны аш-
қанга қара нан да май татыр, иіөлдегенге қара су
|


title: СИНТАКСИС ЖӘНЕ ОНЫҢ ОБЬЕКІ1С1 - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
СИНТАКСИС ЖӘНЕ ОНЫҢ ОБЬЕКІ1С1 да бал татыр. Есікте отырган -
төрде отырган- нан дәмелі. Аңиіының кешіккенінен суйін. Қагазга тіл бітірген - қалам, жансызга жан бітірген - адам (мақалдар).
Осындағы сын есімдер мен
етістік сөздер заттық мағынаға ие болу (субстан-
тивтену) арқасында зат есімдерше септіктердің
әрқайсысында түрленіп, сөз тіркестерін жасап түр.
Тәуелдік жалғау арқылы да сөздер байланы-
сады:
менің республикам; сенің тілегің; оның әкесі т.б. Басы ңқы сыңар қызметін атқарып түрған
тәу ел д ік ж алғаулы сөз б ағы н ы ң қ ы н ы ң ілік
септіғінде түруын “талап етеді”. Ілік септігіндегі
сөздердің, ілгеріде келтірілгендей, есімдер болуы
да мүмкін, басқа сөздер де болуы да мүмкін:
аттың туягы, таудың етегі, дәптердің муқаба- сы, оқыганның пайдасы, ашуланудың нәтижесі, арсыздың жазасы т.б.
Көптік жалғаулары
-лар/-лер, -дар/-дер, -т ар/ -тер негізінен, сөйлемнің бастауыш пен баянда-
уыш мүшелерінің қиысуына қызмет етеді:
сіздер көпсіздер; булар - студенттер; біз/дер/ қуанамыз т.с.с.
Жіктік жалғауларына келетін болсақ, бүлар
сөйлем ішінде баяндауыштың түлғасын корсетіп
отырады. Жіктік жалғауының ерекшелігі сондай
- жіктік жалғауының белгілі бір түрін қолдан-
ғанда, бастауыш орнындағы сөзді алып тастауға
да болады, яғни жіктеу есімдігінің тиісті түрін
қойса болды: (мен)
тыңдаймын; (сен)
тыңдай- сың; (ол, олар)
тыңдайды т.с.с.
Аналитикалық және синтетикалық байланысу
тәсілдері сөйлемдердің тіркесінде де болады:
Аманның қулагы әңгімеде, көзі жолда (Мүстафин).
Бүл м ы сал д ан и н то н а ц и я а р қ ы л ы екі ж ай
сөйлем нің қүрм алас сөйлем қүрап түрғаны н
білеміз.
Ойың жетпей турса, козіңді тесірейткенмен тереңге бойлай алмайсың (М ү сір еп о в) деген
сөйлемнің сыңарларының тіркесуін де осылайша
*>■
түсіндіруге болар еді.
Ал Қонақтар жақындай бергенде, ауыл адамдары лап қойды (Момышүлы)
мезгіл бағыныңқы сабақтас қүрмалас сөйлемнің
бағыныңқы сыңары басыңқымен синтетикалық
тосіл арқы лы тіркескен. Осылайш а, сөйлемді
түтас алсаңыз да, синтаксистік қатынас жасап
түрған сыңарларын алсаңыз да, олардың бәрі
белгілі бір синтаксистік байланыстың нәтижесінде
тіркесіп отырады.


title: Салаласа байланысқан сөз тіркестері

text:
1.2.3. Салаласа байланысқан сөз тіркестері Қазіргі қазақ тіл білімінде еркін соз тіркесі
туралы ондаған жылдар бойы қалыптасқан анық-
тама бар: “Синтаксистік қарым-қатынасты білдіру
үшін кемінде толық мағыналы екі создің сабақ-
таса байланысқан синтаксистік тобын соз тіркесі
дейм із” . Бүл анықтама жоғары, арнаулы орта
және жалпы білім беретін орта мектептердің оқу
жоспарлары мен оқулықтарында да басшылыққа
алынып жүр. Проф. М .Балақаевтың лингвисти-
калық түркологияда елеулі еңбек болып санал-
ған, сонысымен түркі тілдеріндегі соз тіркесі тео-
риясының негізін қалаган монографиясынан бас-
тап синтаксис салаласындағы сөз тіркесінің негізгі
принциптері мен ерекшеліктері осылайша ай-
қындалып келе жатыр. Ғалымның әріптестері мен
шәкірттері де осы анықтаманы түрақты көзқарас
деп есептеп келеді. Оның дәлелі монографиялар
мен диссертациялық зерттеулеріндегі пікірлері
болып табылады. Демек, бүгінгі күнге дейін сөз
тіркесі болу үшін, біріншіден, кемінде толық лек-
си к ал ы қ мағы надағы екі создің байланы сы ,
екіншіден, ол байланыстың сабақтастық, яғни
б асы ң қы л ы қ -б ағы н ы ң қы л ы қ ыңғайда болуы,
сойтіп, үшіншіден, белгілі бір синтаксистік қаты-
наста болуы қажет деп есептелді.
Соз тіркестерінің мүндай түрі болатынын
ешбір зерттеуші теріске шығара алмайды, бірақ
тіл материалдары және соз тіркесі теориясы,
дәлірек айтқанда, жалпы, соз тіркесі деген үғым-
ның мазмүны мен мақсатына, сөйлем ішіндегі ат-
қаратын қызметіне тереңірек үңілер болсақ, то-
лық мағыналы создердің басқаша да баііланысу
мүмкіндіктері көзге түседі. Әңгіме сөйлем ішіндегі
сөздердің тек сабақтасып қана емес, салаласа да
байланысатынына коз жеткізуге болады.
Сөйлемнің қүрамынан бірыңғай байланыс-
қан создерді алып тастасақ, ол сойлемнің қандай
болатынын коз алдымызға елестетудің озі қиын
болар еді. Демек, салаласа байланысқан создер
тобы да сөйлемнің қүрылыс материалы болаты-
ны созсіз. Екіншіден, мерзімді баспасоз беттерінде,
коркем шығармаларда, сирек те болса, салаласа
байланысқан создер тізбегінің үшырасатынын
теріске ш ығару да әд іл етсізд ікке жатар еді.
Үшіншіден, коптеген сойлемнен әлдебір үзінді
алғанда, тең функциональды создердің байланы-
сы козге үрып түратыны анық. Ендеше, басың-
қы лы -б ағы н ы ң қы л ы қаты н аста болатын сөз
тіркестерінің болатыны сияқты, қатар, тең келіп,
салаласа байланысатын соз тіркестерінің қолда-
нысымызда жиі кездесетініне назар аудару қажет
болады.
ІБ үл ретте Р.Әмір былай деп жазады: “Син-
таксистік қатынасты білдіру үшін толық мағы-
налы екі (немесе одан да көп) создің сабақтаса,
салаласа (
астын сызган - біз. М.С.) байланысқан
тобын сөз тіркесі дейміз”. Автор: “...тіл біліміне
арналған бірталай еңбектерде сөйлемдегі бірыңғай
мүше болып келген создерді де сөз тіркесінің
қатарына жатқызады. Сондағы долелдері мынан-


text:
590 СИНТАКСИС дай: сөйлем қүрамындағы бірыңғай мүшелер өзара
белгілі бір грам м атикалы қ қаты н асқа түседі:
ыңғайластық, талғаулық, қарсылықты т.т. Бүл
қатынастар шылау сөздер, интонация арқылы
білдіріледі” , - дейді^' Тәжірибелі зерттеушіден
бүдан кеңірек, жан-жақты толғамды күткен едік,
алайда оқу қүралының мазмүны мен міндетінен
туындады ма екен, пікірінің үшын тастаумен ғана
шектеліпті. Соз болып отырған жайларға дәлел
де, озге авторлардың пікірталастары да байқал-
майды. Бастысы (
бізге керегінің өзі де сол) - сала-
лас соз тіркестері туралы алғаш ой тастап, басқа-
ларды да ой болісуге шақырған сияқты.
Аіітылған жайларды ақыл таразысына салып,
ой елегінен откізер болсақ, қазіргі қазақ тілінде
(әрине, тіліміздің тарихында да) салаласа байла-
нысқан создердің тіркесі болатындығына күмән
болмаса керек. Байланысу түрлері басқа болған-
ды қтан , оларды ң сабақтаса бай лан ы сқан соз
тіркестерінен принципті айырмашылықтары да
болуға тиіс.
Ең алдымен, қазақ тіліндегі создер салаласа
б айланы сқанда, б асы ң қы л ы қ -б ағы н ы ң қы л ы қ
қатынаста емес, тең қатынаста, қатар байланыса-
ды (
боран мен аяз; сүйкімді, мақтаулы; агын да, қарасын да). Боран мен аяз кезектесіп бірінің ор- нын бірі басатын (Мүқанов).
Ел ішіне сүйкімді, мақтаулы үлды, Жасама деп жат қылық сақтан- дырды (Мақатаев).
Дүниенің агын да, қарасын да, Мыңқ етпейсің, қабътдап аласың да (Мақатаев).
С ой л ем қ ү р а м ы н а н а л ы н ы п қалғ^анда,
бірыңғай мүшелі соз тіркестері түсініксіз болып
шығады, яғни соз тіркесінің бүл түрі, сабақтас
соз тіркесімен салыстырғанда, сойлемнің “қүры-
лыс материалы” екендігін сенімді дәлелдесе ке-
рек. М әселен,
Қайша Шәймерденнің тартқан шьыым түтінін бе, әлде сөзін бе, әлде оның өзін бе - жаратпай, жиырыла түсті (Майлин) деген
сойлемнен
түтінін бе, әлде сөзін бе, әлде оның өзін бе деген тір кестер д і ты с .алып қ а р а са ,
әлдебірдеңені үғыну қиы нды ққа түсер еді.
Үшінші айырмашылығы мынада: салалас соз
тіркестеріндегі синтаксистік қатынастардың сан
жағынан сабақтас соз тіркестерінің сан молшерінен
артық болуы озінен-озі түсінікті болса керек,
ойткені бүл бірыңғай мүшелердің тіркесі бол-
ғандықтан, сойлем мүш елерінің мағыналарын
еске салады. Айталық, бастауыштық қатынас,
баяндауыштық қатынастардың болуы тандандыр-
маса керек:
Жаңа қонысқа қонган бір үйлі жан да, жаңа өріске қүныга жайылган бір отар мал да мәре-сәре (Кекілбаев).
Бала қаиіанда бері ойлай- ды да, әрі аса алмайды, берірек ашық көрініп түрган қызықт ы еш нәрсеге айы рбаст ай алм айды (Мүсірепов).
Ал толы қтауы ш ты қ, аны қтауы ш ты қ және
пысықтауыштық қатынастардың жиі қолданы-
латынына еш шүбәнің болмағаны дүрыс:
Кішкене бала бізді тастай беріп, шеп түсіріп жатқан әкесі мен агасына барды (Ахтанов).
Мынау қираган, бүлінген, жартылай өртенген вокзал нагыз бір ажалдың үясындай көрінді (Ахтанов).
Алда түрган көп кісілердің иыгының арасынан сыгалап, ілгері жагына кез тіксе, қақ төрде, қолдан істеген ала- са мінбеде Селиванов сөйлеп түр (Нүрпейісов).
Енді бір реттерде салаласа байланысқан соз
тіркестерінің сыңарлары оқырмандарды “адасты-
рып кетуі” де мүмкін. Дәлірек айтқанда, мүндай
соз тіркестерінің компоненттері басқа создермен
сабақтас соз тіркестерін қүрап, бір-бірінен ал-
шақ түруы әбден мүмкін:
Оқжетпестің иіыгыс жагында, Бурабай көлінің жагасында көлге төне өскен іиың бар, аты - Жүмбақтас (М үқанов).
Сол күні жолымның болганы-ай! Әншейінде судыраган қу шырпы емес, теңкиіп-теңкиіп томар үшырас- сын кілең (Кекілбаев).
Соз тіркестерінің бүл екі түрінің (сабақтас
соз тіркестері мен салалас соз тіркестерінің) жал-
пы үқсастығына келетін болсақ, екеуінің де то-
лы қ мағыналы создердің қатар түруы арқылы
синтаксистік қатынасты білдіру үшін қолданы-
латындығын айтуға тура келеді. Қалай болғанда
да, бүл қасиет - екеуінің де соз тіркесі санатында
қаралатынын дәлелдейтін жай.
2. СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ
2.1. ЕТІСТІКТІ СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ
Атынан байқалып түрғандай-ақ, етістікті соз
тіркесінде етістік негізгі, шешуші қызмет атқа-
рады. Өйткені етістік табиғатында озінің лекси-
ка-грамматикалық мағынасына, соз табы ретіндегі
ж алпы к а те го р и я л ы қ қ а с и е тін е орай б асқ а
создерді жетегіне алып, маңайына үйіріп түра-
тын соз табы. Сондықтан да ол багыныңқылық
қызмет емес, негізінен, басыңқылық қызмет ат-
қарады да, соз тіркесін қүрауға үйытқы болады.
М үндай басы ңқы лы қ қасиет соз таптары ны ң
кейбіреулеріне ғана болмаса, барлығына бірдей
тән емес. Мәселен, сын есімдер мен сан есімдер-
оздерінің табиғаты жағынан, зат есімді сындық,
с а п ал ы қ , с а н д ы қ , м олш ерлік белгілері м ен
қасиеттері жағынан айқындайтын создер, сондық-
тан да олар зат есімнің жетегінде айтылып, соз
тіркесінің бағыныңқы сыңарында жүмсалады да,
ал зат есімдер негізгі, үйытқы сыңар ретінде ба-
сыңқы сыңар қызметінде қолданылады. Сондай-
ақ үстеулер - қимылға тән сапаны ң сапасын
білдіретіндіктен,' еліктеуіш сөздер - етістіктерді


title: СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ 591 мәнерлі түрде еліктеу жағынан сипаттайтын бол-
ғандықтан, сөз тіркестерінің басыңқы сыңарла-
рында жүмсалуға бейім түратын сөздер. Бірақ
бүдан зат есім мен етістіктен басқа создер тобы
мен соз таптары соз тіркесінің басыңқы сыңа-
рында мүлдем қолданылмайды деғен қорытын-
ды шықпаса керек. Ретіне қарай олар да басыңқы
сыңар қы зметінде жүмсалады:
бізден жогары, сізден төмен, олардан ілгері - үстеулі сөз тіркестері,
іске епті, Қуралайдан сымбатты - сын есімді сөз
тіркестері,
сізден оқыган, ауылдан келген - есімшелі
сөз тіркестері. Алайда үстеу мен сын есімнің, сон-
дай -ақ есімш енің басы ңқы сыңар қызметінде
жүмсалуы-олардың неғізғі қасиеті мен белгісі
емес, қосалқы, қосымша қасиеті, сондықтан да
бүлар сөз тіркесін жасауға негіз, үйытқы бола-
тын сөз табы не сөз тобы ретінде айтарлықтай
көрініс таба алмайды.
Т ү р к і т іл д е р ін ің бір с ал асы , қ а з а қ тіл
білімінде сөз тіркесін басыңқы сыңардың мағы-
н алы қ қаси етін е қарай топтасты руда кейбір
ерекшелік те байқаладьіГМәселен, К.Аханов пен
М .Серғалиев есімді, егістікті соз тіркестерінің
үстіне “үстеулі соз тіркестерін” қосса, ал Т.Сай-
рамбаев, М.Балақаевтың “Ортақ меңгеру” деген
п ік ір ін н е гізге а л ы п , е с ім д і, е т іс т ік т і соз
тір кестер ін ің қатар ы н а “ ортақ б асы ң қы соз .
тіркестерін” қосқанды қүптайды^М .Балақаевтың
у пікірінш е, “ортақ м еңгеру” түптеп келгенд^;
есімхмен комекші етістіктің табыс септікті созді
меңгерген түріне тән^ІБүл орынды да, өйткені
меңгерудің мүндай түрінде табыс септікті созді
есім де емес, көмекші етістік те емес, тек екеуінің
ортақтасқан тобы ғана меңгере алады:
оларды қонақ етті, өткендерді ойга алды, оларды “жа- т а қ ”
дейді, қайт қаны н мақүл корді т.б. Ал
меңгерудің басқа түрлерінде, сондай-ақ қабыса,
матаса, байланысқан соз тіркестерінде мүндай
*%рекшЛіік б а й қ а л а б ер м ей д і. С ал ы сты р ы п
көрелік:
іске епті болатын - іске епті, үжымга муше еді - ужымга муше, одан корікті болатын - одан көрікті, білімді жігіт еді - білімді жігіт, ауылдың сулуы еді - ауылдың сулуы т.б. Осы атал-
ған соз тіркестерінің басыңқы сыңарларының
қүрамынан комекші етістікті алып тастағаннан
сөз тіркесінің түрқы бүзылмайды, басқаша айт-
қанда, сөз тіркесінің меңгеру, қабысу, матасу де-
ген түрлері сол қалпында қала береді, тек шақ-
тық қасиеті жағынан ғана озгеріске' түседі. Мә-
селен,
ужымга муше еді - откен шақты,
ужымга муіие - осы шақты,
ужымга муше болмақ- келер
шақты, сондай-ақ
білімді жігіт еді - откен шақ-
ты,
білімді жігіт - осы шақты білдіреді. Демек,
бүл табыс жалғаулы созді меңгеріп түрған есім
мен комекші етістіктің ортақтасқан тобынан бас-
қаларының ортақ басыңқы сөз тіркестерін қүруға
ауыз толты ры п ай тарл ы қтай емес екендігін
корсетеді. Шындығында, мүндай сөз тіркестерінің
соз т ір к е с і б о л ы п қ ү р ы л у ы н а к о м е к ш і
етістіктердің қатысы жоқ десе де болады, өйткені
аталған соз тіркестерін жоғарыдағыдай көмекші
етістіктерді қатыстырмай-ақ бірыңғай таза есімді
сөз тіркесі түрінде де қолдануға болады. Бүл -
мүндай сөз тіркестерінің жасалуына түйдекті
тіркес қүрамындағы комекш і етістіктер емес,
есімдер, яғни олардың лексика-грамматикалық
мағынасы, соз табы ретіндегі категориялық ма-
ғынасы тікелей осер етті деген соз. Бірақ осыған
қарамастан, басыңқы сыңары есім мен комекші
етістіктің ортақтасқан тобы болып келетін
білімді ж ігіт еді, м аган дос болатын с и я қ т ы сөз
тіркестерін шартты түрде “ортақ басыңқы сөз
тіркестері” деп тануға болатын тәрізді. Ойткені
мүндай типті соз тіркестері мақсатқа орай тілімізде
кеңін£н қолданылады.
^ С о з тіркесінің қүрылымдық типологиясын
жасауда зат есім мен етістіктің алатын орны ерек-
ш е. О й т к е н і сө з т ір к е с ін ің қ ү р ы л ы м д ы қ
е р е к ш е л ік т е р і өсы ө зе к ті екі соз таб ы н а
негізделеді” (М .Балақаев)^Алайда зат есім мен
етістіктер бағыныңқылық қызметте жүмсалатын
сөздермен қалай бөлса сөлай, ретсіз тіркесе
бермейді. Олардың тіркесуінде белгілі бір заң-
дылықтар болады. Ол, біріншіден, сөздердің грам-
матикалық сипаты мен олардың сәйкестілігі ар-
қы лы , екіншіден, мағына жақынды қтары мен
үйлесімділігіне орай, үшіншіден, грамматикалық
сипаты мен мағынасы жағынан орайлас жатқан
сөздердің белгілі бір донекерлер, тәсілдер арқы-
лы байланысқа ену зандылығы болып табылады.
Сөйлем қүрамына енген создердің қайсысы бол-
масын осы аталған заңцылықтар негізінде ғана
озара тіркеске түсе алады. Мәселен, біз әңгіме
етіп отырған етістік іс-әрекетті білдіретін сөз табы
ретінде озінің лексика-грамматикалық мағына-
сына, жалпы категориялдық мағынасына орай
создердің барлы қ түрлерімен емес, оларды ң
ішінен зат есімдермен, үстеулермен, косемшелер-
мен, еліктеу создермен т.б. ғана тіркеседі, өйткені
бүлар - магынасы жағынан жақын жатқан, теңін
тапқан создер. Мағынасы жағынан орайласып,
теңін тауып тіркесу - сөз тіркесі үшін аса қажетті
белгі, бірақ оларды байланысқа түсіретін белгілі
амал, тәсілдер бар.
Етістіктер мағынасы жағынан орайлас жат-
қан саздермен әр түрлі тәсілдер арқылы байла-
нысқа түседі де, соның негізінде соз тіркесінің
белгілі бір байланысу формасы (типі) жасалады,
нақтылай айтқаңца, меңгеру, қабысу, жанасу.


text:
592 СИНТАКСИС 2.1.1. Меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері Табыс септігінің пысықтауыш қызметін атқа-
рудан біртіндеп арылып, бірыңғай тура толықта-
уыш қызметін атқаруға кошуі, соған орай оның
с а б а қ т ы етіс тік те р м е н тір к е с ет ін д е й болы п
жүйеленуі етістікгердің меңгеруін қалыптастырды.
Өйткені орхон-енисей ескерткіштер тілінде
табыс септігінің салт етістіктермен тіркесіп, пы-
сықтауыштық қатынастарда жүмсалуы - кездесіп
отыратын қүбылыс. Мысалы:
Көгмен йышыг йо- рып қырқыз бодуныг уда басдымыз (Ктб.,35) -
Көгмен жотасынан асып, қыргыз халқын уйқыда жатқанда бастық. Бен өзум білге тониқуқ өтукен йеріг қонмыс (Т.,17) -
Мен өзім данышпан То- никөк өтікен жерінде турдым (қоныстандым). Аны субуг баралым (Т.,27) -
Анна өзенімен барамыз. Осы келтірілген мысалдарға назар аударатын бол-
сақ , соз тіркестерінің басы ңқы сы ңарлары -
қимыл-әрекеттің кеңістіктегі бағытын, мекенін,
іске асу тәсілін білдіретін салт етістіктер. Сон-
дықтан да бүлар табыс септігіндегі создермен емес,
жанама септіктермен тіркесуге тиісті. Бірақ осы-
ған қарамастан, жоғарыдағы салт етістіктер та-
быс септігі түлғасындағы сөздермен тіркескен,
соған орай табыс жалғаулы создер толықтауыш
емес, пысықтауыш қызметін атқарған. Бүл - осы
типтес етістіктердің әлі де болса салт, сабақты-
лы қ мағынасы жағынан толық жіктеліп болма-
ғандығын, табыс септігінің пысықтауыш қызметін
атқару дертінен арылып, бірыңғай толықтауыш
қызметін атқаратындай болып қалыптаспағанды-
ғын корсетеді. Басқаша айтқанда, тым оріден келе
жатқан жүйесіздіктің қалдықтары, сілемдері деу-
ге болады. Белгілі бір септіктің оз қызметінен
тыс басқа септіктер қызметін атқаруы жоғарыда
корсетілген табыс септігінен ғана емес, озге
септіктер бойынан да табылады. Мүндай ауыт-
қулар тек ертедегі ескерткіштер тілінде ғана емес,
ауыз әдебиеті нүсқалары мен ақын, жазушылар
еңбектерінде де кейде бой корсетіп қалады. Мы-
салы:
Қайгыменен қан жутып (Қобыланды ба-
тыр) - нормаға сайы
қайгыдан қан жутып, жеті пірге танысқан (сонда) -
жеті пірмен танысқан, киімнен муқтаж болган (Базар) -
киімге муқтаж болган, аязбен қызарып (Абай) -
аяздан қызарып, қутыла қоюга ойлайсыздар (Мүқанов) -
қутыла қоюды ойлайсыздар, кедейлігінен пайдаланып (Жансүгіров) -
кедейлігін пайдаланып т.б. Осы
келтірілген фактілер меңгеріле байланысқан соз
т ір к е с т е р ін ің тіл дам уы б а р ы с ы н д а тал ай
озгерістерге түсіп, қазіргі кездегідей дәрежеге
жеткендігін дәлелдейді.
Меңгеріле байланысқан соз тіркестерінің ба-
ғыныңқы сыңарлары мен басыңқы сыңарлары-
ның байланысу дәрежесінің біркелкі емес екендігі
тілші ғалымдарды ертеден-ақ ойландырды. Коп
жылғы зерттеулердің қорытындысы меңгеруді
іштей “берік жөне әлсіз меңгеру” деп болуге алып
келді.
Қолдағы бар материалдарға сүйене отырып,
берік және әлсіз меңгерудің ара жігін былайша
айқындауға болады:
1. М еңгеретін соз бен меңгерілетін создің
аралығында ішкі мағыналық байланыс болатын
болса, берік меңгерудің қатарына жатады да,
мүндай мағыналық байланыс болмайтын болса,
ондай соз тіркестері әлсіз меңгерудің қатарына
енеді.
2. Б е р ік м е ң г е р іл е б а й л а н ы с қ а н соз
тіркестерінің бағыныңқы сыңарының белгілі бір
түлғада (септік жалғауында) түруы басыңқы сы-
ңардың тікелей лексика-грамматикалық мағына-
сына байланысты болса, әлсіз меңгеруде бағы-
ныңқы компоненттің белгілі бір септік жалға-
уында түруы басыңқы компоненттің тікелей лек-
сика-грамматикалық мағынасына тәуелді болмай,
жалпы айтылмақшы ойға, сойлемнің мазмүны-
на, басқаша айтқанда, меңгеруші сыңардьщ қосалқы
грамм атикалы қ м ағы насы на қатысты болады.
Бірақ бүған қарап берік меңгеруге басыңқы сы-
ңардың лексика-грамматикалық мағынасынан тыс
жалпы грамматикалық мағынасы осер етпейді
деген қорытынды шығаруға болмайды. Өйткені
меңгеруші компонентке тән грамматикалық ма-
ғына берік меңгеріле байланысқан соз тіркестеріне
де, әлсіз меңгеріле байланысқан соз тіркестеріне
де қатысады, ы қпал етеді. Мысалы,
“а” әрпін
тақтаға бормен жазды деген сойлемді алатын бол-
сақ, мүндағы жазды етістігі қатарынан үш септік
жалғаулы созді меңгеріп түр:
“а ” әрпін жазды,
тақтага жазды, бормен жазды. Егер озара салыс-
тырып қарайтын болсақ,
“а” әрпін
жазды соз
тіркесі берік меңгерудің қатарына жатады да, қал-
ғандары олсіз меңгерудің қатарына жатады. Бірақ
осыған қарамастан,
“а ” әрпі созінің табыс септік
жалғауында түруына
жазды етістігінің әрі лек-
сика-грамматикалық мағынасы (қимыл-әрекетті
білдіру), әрі жалпы грамматикалық мағынасы (соз
табы ретінде) әсер етеді. Алайда бүлардың ара
салмағын тең деуге болмайды, ойткені берік мең-
геруде басыңқы сыңардың лексика-грамматика-
лық мағынасы басты, шешуші қызмет атқаратын
болса, оның грамматикалық мағынасы комекші
қызмет атқарады. Ал аркауы бос әлсіз меңгеруге
басыңқы компоненттің тікелей лексика-грамма-
тикалық мағынасы емес, жалпы грамматикалық
мағынасы ықпал етеді.


title:
і іі
ж - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
і іі ж л һ к ж ^
7
^
3. Етістік қатарынан бірнеше септік жаяғау-
лы сөзді меңгергенде, септіктердің ішінен ол лек-
сика-грамматикалық мағынасына орай біреуін, орі
кеткенде екеуін айрықша тілеп түрады. Етістіктің
қатары нан екі септік жалғаулы созді ерекше
меңгеруі дара септік жалғаулы созді меңгеруімен
с а л ы с т ы р г а н д а тіл ім ізд е ә л д е қ а й д а с и р е к
кездеседі. Мысалы:
Кітапты маган оз қолымен берді. Бүл келтірілген мысалдағы
берді етістігі
лексика-грамматикалық мағынасына орай табыс
және барыс жалғаулы сөзді меңгеріп түр. Мүның
комектес септік жалғаулы созді меңгеруі жалпы
грамматикалық мағынаға байланысты. Сондық-
тан да
берді етістігінің табыс және барыс жалғау-
лы создермен тіркесіп келген түрі (
кітапты ма- ган берді) берік меңгерудің қатарына жатады да,
ал оның көмектес септік жалғаулы созбен тіркесіп
келген түрі
(оз қолымен берді) әлсіз меңгерудің
қатарына енеді.
Қатарынан бірнеше септік жалғаулы создерді
меңгеретін етістіктің бір ғана септік жалғаулы
сөзбен берік байланысқа түсуі, жоғарыда айтқан-
дай, тілімізде жиі кездеседі. М әселен,
Курішті комбайнмен шілде айында орады дейтін болсақ,
орады етістігінің табыс жалғаулы созбен тіркесіп
келген түрі берік меңгерудің қатарына жатады
да, қалғандары, яғни
комбайнмен орады, июль айында орады тіркестерінің бағыныңқылары
орады етістігінің л ексика-грам м атикалы қ м ағы насы
емес, жалпы грамматикалық мағынасына орай
белгілі бір септік жалғауын қабылдап түрғандық-
тан, әлсіз меңгерудің аясына енеді. Міне, осын-
дай ерекшеліісгерге сүйеніп, берік меңгеріле бай-
ланысқан соз тіркестерін іштей жалаң берік мең-
геру және қосарлы берік меңгеру деп болуге бо-
лады.
4. Сабақты етістіктер мен салт етістіктердің
меңгеру дәрежесін озара салыстырып қарайтын
«болсак^, мынадай ерекшелікті аңғаруға болады.
Сабақты етістіктер мағынасына орай тек табыс
ж а л ға у л ы с ө зд е р м е н е м е с , ө зге ж а н а м а
септіктермен де тіркеседі. Бірақ бүлар сабақты
етістіктер болғанды қтан, ең алды м ен табыс
септігіндегі созді қажет етеді, сондықтан да са-
бақты етістіктердің табыс жалғаулы создермен
тіркесіп келген түрі берік меңгерудің қатарына
жатады да, ал озге жанама септіктермен тіркесіп
келген түрі әлсіз меңгерудің аясына енеді. Сол
тәрізді салт етістіктердің ішінен қозғалыс орекетін
білдіретін
бару, келу, кету, оту тәрізді етістіктердің
барыс не шығыс жалғаулы сөздермен тіркесіп
келген түрі берік меңгеру тобын қүрайды да, ал
бүлардың жатыс, комектес жалғаулы сөздермен
тіркесіп келген түрі әлсіз меңгеріле байланысқан
соз тіркестерінің тобын қүрайды.
Жалаң берік меңгеру сөйлем ішінде оқшау
түрып та, сонымен бірге әлсіз меңгеріле байла-
нысқан соз тіркестерімен бірлескен, селбескен
қалпывда түрып та қолданыла береді.
Жалаң берік меңгеру етістіктердің мынадай
мағыналық топтарының меңгеруі арқылы жаса-
лады: 1) бір норсені жетілдіру, жақсарту мағына-
сын білдіретін етістіктердің меңгеруі арқы лы
(мектепті безендіру, жерді суландыру, колхозды когалдандыру, білімді жетілдіру т.б.); 2) адамның
ішкі коңіл-күйін білдіретін армандау, сағыну,
тәрізді етістіктердің меңгеруі арқылы
(галым бо- луды армандау, баласын сагыну т.б.); 3) үнату,
қүрметтеу мағы насы н білдіретін етістіктердің
меңгеруі арқылы


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 837

text:
б ақты етістіктер табы с ж алғаулы сөздерм ен
меңгерудің берік түрін қүрайды да, ал шығыс,
көмектес жалғауларымен меңгерудің әлсіз түрін
қүрайды
(палауды иіетінен қолмен жеу);
5) естіп
қабылдау мәнін білдіретін сабақты етістіктер та-
быс жалғаулы сөздермен берік меңгерудің түрін
қүрайды да, ал шығыс жалғаулы сөздермен әлсіз
меңгерудің түрін қүрайды (
жаңалықты радио-
дан тыңдау, киноны теледидардан көру);
6) қоз-
ғалыс - әрекетін білдіретін салт етістіктердің
бірқатары барыс
жалғаулы сөздермен тіркесіп
берік меңгерудің түрін қүрағанда, шығыс, комек-
тес, жатыс, жалғаулы создермен арқауы бос әлсіз
б а й л а н ы с қ а түседі (
М осквага Ленинградт ан
бесінші желтоқсанда поезбен келді);
7) қозғалыс
- әрекетін білдіретін салт етістіктердің бірқатары
ш ығыс жалғаулы сөздермен берік меңгерудің
түрін қүрайды да, ал барыс, көмектес, жатыс
жалғаулы сөздермен әлсіз меңгерудің түрін қүрай-
ды (
абақтыдан тогайга таң сәріде атпен қашу)
т.б.
Қ о з ғ а л ы с - ә р е к е т ін б іл д ір е т ін салт
етістіктердің жоғарыда көрсеткендей, бірде ба-
рыс жалғаулы сөздермен берік байланысқа түсуі,
бірде шығыс жалғаулы сөздермен берік байла-
н ы с қ а
тү с у і
е т іс т ік т е р д ің
м а ғ ы н а л ы қ
ерекш еліктеріне байланысты. М әселен,
барды
етістігінің бағыт мағынасы бір жерден шығу ма-
ғынасына
қарағанда әлдеқайда басым, сондық-
тан ол барыс жалғаулы сөзбен берік байланысқа
түседі, сол тәрізді
оту
етістігінің жанай қозғалу
мағынасы бағыт мағынасынан басым болғандық-
тан, шығыс жалғаулы сөзбен берік байланысқа
енеді.
Қ азақ тілінде бір сөйлемнің қүрамынан тек
жалаң берік меңгеру ғана емес, қосарлы берік
м е ң г е р у д і де к е з д е с т ір е м із . Б ір а қ б ү л ар
етістіктердің копшілігі емес, тек мынадай мағы-
налық топтарының меңгеруі арқылы жасалады:
1) беру, откізу мәнін білдіретін сабақты етістіктер
тек табыс жалғаулы создермен ғана емес, барыс
жалғаулы сөздермен де тығыз байланысқа түсіп,
берік меңгерудің қабаттасқан, жүптасқан түрін
қүрайды (
баланы әкесіне беру, ақшаны кассага
өгпкізу, малды қойшыга тапсыру, мулікті иесіне
қайтару, орденді Жомартқа беру
т.б.); 2) біреуге
арнай, бағыттай сойлеу мағынасын білдіретін са-
бақты етістіктер әрі табыс, әрі барыс жалғаулы
сөздермен берік байланысқа түседі (
тапсырманы
оқуиіыларга хабарлау, еңбектің мазмунын жумыс-
шыларга тусіндіру, өз ойын тыңдаушыга жеткізу
т.б.); 3) белгілі бір затты қозғалысқа түсіру мәнін
білдіретін сабақты етістіктер қатарынан табыс
және барыс жалғаулы сөздермен тіркесіп, жүптас-
қан берік меңгеруді қүрайды (
затты уйге апару,
тамақты егіс даласына жеткізу, машинаны арт
жаққа итеру
т.б.).
Қосарлы берік меңгеру жалаң берік меңгеру
тәрізді арқауы бос әлсіз меңгерумен жарыса,
бірлікте қолданыла алады. Мысалы:
затты ма-
шинамен уйге апару, тамақты егіс даласына ар-
бамен жеткізу, машинаны арт жаққа трактор-
мен итеру
т.б. Меңгеру табиғатында, етістікке
тән, сондықтан да бүлардың меңгеру қабілеті
есімдермен салыстырғанда әлдеқайда жоғары. Бүл
мынадай белгілерден корінеді: а) меңгеру, асы-
лында, етістікке тән болғандықтан, оның тамы-
ры тым әріден басталады. Тіліміздің тарихын ай-
қ ы н д а у ғ а
н е г із
б о л а т ы н
о р х о н -е н и с е й
ескерткіш тері тілінде етістіктердің,
болмаса
есімдердің меңгеруі кездеспейді. Демек, есімдердің
меңгеруі етістіктердің меңгеруі негізінде тіл да-
муы барысында кейінірек қалыптасқан. Есімдер
меңгеру қасиетіне кейінірек барып ие болған-
д ы қ т ан , сеп тік ж алғаулы создерм ен тіркесу
қабілеті жағынан да, соған орай соз тіркестерін
қүрау мүмкіншіліктері жағынан да етістіктермен
тең дәрежеде түра алмайды; ә) етістіктер мағы-
наға аса бай, сонды қтан да бүлар қатары нан
бірнеше септік жалғаулы сөздерді жетегіне алып,
алуан түрлі грамматикалық мағынасы бар соз
тіркестерін қүрайды. Мәселен,
келді
етістігін ала-
тын болсақ, барыс, шығыс, жатыс, комектес жал-
ғаулы создермен тіркесіп, соған орай торт түрлі
грамматикалық мағынаны білдіреді:
ауылга келді
-
бағытталған қимыл әрекеттің орнын білдіреді,
қаладан келді -
қозғалы с-әрекетінің
басталған
жерін білдіреді,
жаз айында келді
- қозғалыс-
әрекетінің уақытын, мезгілін білдіреді,
машина-
мен келді -
қозғалыс-әрекетінің тәсілін білдіреді.
Ал есімдерде мүндай қабілет бола бермейді. Жо-
ғарыдағы мысалдарға назар аударатын болсақ,
олардың м ағы налы қ жағынан қүбылуына ба-
сыңқы сыңар емес, бағыныңқы сыңарлар негіз
болып түр. Өйткені торт түрлі тіркестің қүра-
мында да
кеііді
етістігі түлғасы жағынан да, ма-
ғынасы жағынан да озгеріске түспеген. Бірақ бар-
лы қ жағдайда бүлай бола бермейді. Сөз тіркесінің
мағыналық түрғыдан қүбылуына басыңқы сы-
ңар қызметіндегі сәздер де әсер етеді. Мысалы:
“Абай жольГ романын жазды -
қимыл әрекетінің
о б ъ ектісін біл д ір ед і, “
Абай жольГ романын
қурметт ейді -
үн атқан д ы қты , сүй ісп ен дікті
білдіреді, “
Абай жольГ романын берді -
қозғалысқа
түскен заттың кімге, неге бағытталғандығын,
адресін білдіреді, “
Абай жольГ романын пайда-
ланды -
комек, тірек ету мағынасын білдіреді.
Демек, меңгеріле байланысқан соз тіркестерін
зерттеуде олардың бір ғана сыңарына назар ауда-
рып қоймай, бағыныңқы, басыңқы сыңарларына


title: СЬЗ 'ІІГКМЛЫ'! - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
СЬЗ 'ІІГКМЛЫ'!
да тең дәрежеде көңіл бөлу қажет. Міне, осылай
қарастырғанда ғана меңгерудің табиғаты жан-жақ-
ты айқындалады; в) етістік табыс жалғаулы создер-
мен еркін тіркесетін болса, есімдер табыс жалғау-
лы сөздерді меңгере алмайды. Тілімізде
коргіш,
білгіш, сезгіш
тәрізді туынды сын есімдердің та-
быс жалғаулы сөздерді меңгеруі кездеседі, бірақ
бүлардың меңгеруіне сын есім емес, етістікке тән
сабақтылық мағынасы әсер етіп түр. Ойткені
етістік туынды сын есімге айналғанмен, озінің
бастапқы меңгеру қасиетін сақтап қалған. Соны-
мен жоғарыда айтылғандарды ескере келіп, мең-
геруге былайша анықтама беруге болады: басыңқы
сы ңарды ң л е к с и к а-гр а м м а ти к а л ы қ соз табы
ретіндегі жалпы категориялдық мағынасына орай
бағы ны ңқы ны ң атау мен іліктен басқа септік
жалғауларында түрып сабақтаса, біржақты бай-
ланысуы меңгеру деп аталады.
2.1.1.1. Сабақты етістіктердің меңгеруі
Қ а за қ тіліндегі түбір түлғалы етістіктер
(қазіргі деңгейден алғанда) іс-әрекетті, қимыл-
ды, күйді, жалпы процестерді білдіру түрғысы-
нан өздерінің ішкі лексикалы қ, семантикалық
сапасы жағынан біркелкі емес. Мәселен, адам-
ның еңбек процесімен, қимыл-әрекетімен бай-
ланысты етістіктер негізінен, табыс септігіндегі
тура толықтауышты қажет етсе, ал адамның ішкі
көңіл-күйін, қозғалыс-әрекетін (тек кейбір рет-
терде ғана болмаса) білдіретін етістіктерде мүндай
қ а б іл е т ж о қ . М ін е о с ы н д а й м а ғ ы н а л ы қ
ерекшеліктері жағынан жоне табыс септігіндегі
тура объектіні қажет ету немесе қажет ете алмау
қасиеттері жағынан тіліміздегі етістіктер сабақты
және салт болып, іштей үлкен екі салаға болінеді.
С абақты етістіктер мен салт етістіктерді
бірінен-бірін айырып корсетерліктей арнаулы
морфологиялық көрсеткіштер жоқ, сондықтан да
оларды дара қалпындағы мағынасына қарап, мы-
нау сабақты етістікке жатады да, ал мынау салт
етістіктің қатарына енеді деп түйіп айту кейбір
реттерде м үм кін де емес. Бүл, ең алды мен,
етістіктердің омонимдік қасиетіне, көп мағына-
лылығына және мағыналық жағынан аса қүнар-
лылығына байланы сты ^ М әселен,
қара
деген
етістікті алатын болсақ, мүның екі түрлі мағы-
насы бар: біріншісі -
көзді тігіп қарау,
екіншісі -
багу, мәпелеу, коз қырын салу. Жур
етістігі мына-
дай мағыналарға ие: 1) қадамдап жүру; 2) бір
нәрсені ойынға қосу (крестің королін жүру не-
месе ферзаны жүру). Міне, осымен байланысты
жоғарыда келтірілген етістіктер қолданылу ыңға-
йына қарай бірде сабақты, бірде салт мағына-
сында қолданылады. Мысалы:
бүлтқа қара, үйге
жүр, үйлеріңе тараңдар
дейтін болсақ, бүлардың
қүрамындағы
қара, жүр, тараңдар
сөздері салт
етістік қатарына жатады да, ал
малды қара
(бағу
мағынасында),
крестің королін жүр
тіркесі қүра-
мындағы етістіктер сабақты етістіктерге енеді. Бүл
тәрізді етістіктерді былай қойғанда тіпті мағына-
сы айқын жатқан етістіктердің озін синтаксистің
қарамағына салмай, дара, оқшау қалпында алып,
оларды сабақты және салт етістіктерге ажырату
б ір ж а қ т ы л ы қ т ы а ң ға р та д ы . /С о н д ы қ т а н да
етістіктердің табыс септігіндегі тура толы қта-
уышты меңгеру қасиеті сабақты етістікті айқын-
даудың негізгі олшемі болып табылады^
Қазақ тіліндегі сабақты, салт етістіктің түлға-
лы қ ерекшелігі болмайды, бірақ оларды жоғары-
да айтқандай, мағынасына және табыс септігіндегі
с ө зб е н т ір к е с е алу н е м е с е т ір к е с е алм ау
мүмкіншілігіне қарай айқындауға болады. Осы
түрғыдан,
жазу, кесу, шабу, тігу, себу, кіру, егу,
салу, қирату, бүзу, ату, үру, жүргізу, итеру, сүйреу,
ішу, жеу
тәрізді іс-орекетті білдіретін етістіктер,
айту, сүрау, согу, қаргау, мақтау
тәрізді сөйлеу
мәнді етістіктер,
кору, есту, тыңдау
тәрізді сезіну
етістіктері сабақты етістіктер қатарынан орын
алады, ойткені бүлар озінің мағынасы жағынан
тура объекті мәніндегі созбен сабақтасып, олар-
ды жетегіне алып, меңгеріп түрады. Сөйтіп, ол
табыс септігіндегі зат есімдермен, есімдіктермен,
заттанған (субстантивтенген) создермен тіркесіп,
сөз тіркесінің белгілі бір үлгісін (моделін) жа-
сайды. Соз тіркестері осы типтес үлгілердің
негізінде жасалады, толығады, өркенін жая береді.
Семантикасы жағынан топтастырылған са-
бақты етістіктердің ішінен іс-орекетті білдіретін
етістіктердің орны ерекше. Өйткені бүл етістіктер,
негізінен, кісінің еңбек процесімен, іс-әрекетімен
байланысты болып келеді. М үндай мағынаны
білдіретін етістіктер етістіктің басқа семантика-
лы қ топтарынан іс-әрекеттің тура объектіге ба-
ғытталуы, қимыл-әрекеттің объектілі болуы жа-
ғы н ан ерекш еленеді. С о н д ы қтан да мүндай
етістіктер ең алдымен табыс жалғаулы создерді
керек етіп түрады. Шындығында, табыс жалғау-
лы соз тіркесінде сабақты етістіктің торінен орын
алатын қимыл, іс-эрекеттің сабақтылық мәні тура
объектіге бағытталып қана қоймайды, сонымен
бірге оны ң орындалуына субъектінің тікелей
ықпалын да білдіреді.
Іс-әрекетті білдіретін етістіктер ең алдымен
табыс, қала берді озге септік жалғаулы создерді
м е ң ге р е д і. М ү н д ай м а ғ ы н а н ы б іл д ір е т ін
етістіктердің әр түрлі септік жалғаулы создермен
т ір к е с у і
о л а р д ы ң
м а ғ ы н а л ы қ
ж ағы н ан
ерекшелігіне байланысты. Моселен, бағытталған
қимыл-әрекет объектіні толық қамтитындай бол-
|


text:
596
СИНТАКСИС
са, табыс жалғаулы сөзді меңгереді де, ал іс-
әрекетті білдіретін етістіктер сабақтылық мәнінің
үстіне қимылдың бағытын және немен іске ас-
қандығын білдіретін мән жамап алса, табыс және
барыс, көмектес жалғаулы сәздерді меңгереді:
дәнді ылгалды жерге септі, күрішті комбайнмен
орды
т.б. Қ им ы л-әрекетті білдіретін сабақты
етістіктер объектіні толық қамтымай, жартылай
қамтитын болса немесе заттың, нәрсенің неден
жасалғандығын білдірсе, табыс және шығыс жал-
ғаулы сездерді меңгереді:
сиырды бастан үрды,
үйді кірпіштен салды
т.б.
2.1.1.2. Салт етістіктердің меңгеруі
М ағынасы жағынан тура объекті мәніндегі
созбен тіркеспейтін, табыс септіктегі созді қажет
етпейтін етістіктер салт етістіктер деп аталады.
Бүл - салт етістікті сабақты етістіктен ажырату-
дың негізгі олшемі болып табылады. Алайда салт
етістік пен сабақты етістіктің ара жігін айқындау-
да түбір түлғалы етістіктердің ішкі лексикалық
мағынасы да негізге алынады. Мысалы,
бару, келу,
қайту, күлу, қуану
- салт етістіктер де,
кесу, шабу,
ору, егу
- сабақты етістіктер.
Сабақты етістіктер мағынасының орамдылы-
ғы н а қ а р а й та б ы с с е п т іг ін е н ты с ж а н а м а
с е п тік те р д і де м ең гере а л аты н б о л са, салт
етістіктерде ондай қасиет жоқ. Бүлар тек барыс,
шығыс, жатыс, көмектес септікті сөздермен ғана
тіркеседі. Өйткені сабақты етістіктер тура объектіні
толық қамтумен ғана шектеліп қалмай, объектінің
іске асу тәсілін (күрішті
орақпен
орды), мезгілін
(күрішті
шілде айында
орды), бағытын (затты
үйге
апарды), сондай-ақ ш ыққан орнын да (кітапты
дүкеннен
әкелді), бүтіннің болшегін де (сиырды
бастан
үрды) білдіреді. Бірақ бүған қарап салт
етістіктер мағы налы қ жағынан мүлдем кедей,
санаулы септіктен басқа септікті меңгере алмай-
ды деген қы сқа түжырым жасауға болмайды.
Ретіне қар ай бүлар да ж анам а сеп тіктерд ің
бірнешеуін қатарынан меңгере алады:
ауылдан
келді, қалага келді, сагат бесте келді, көлікпен
келді
т.б.
М а ғы н а с ы
ж а ғы н а н
т о п т а с т ы р ы л ғ а н
етістіктерді өзара салыстырып қарайтын болсақ,
салт етістіктердің көпшілігі адамның көңіл-күйін,
заттың қим ы лды қ қалпы н, қозғалы с-әрекетін
білдіретін етістіктер болып келеді. Осы арада бір
ескеретін ж ай, қ о зға л ы с -әр е к е тін білдіретін
е т іс тік те р д ің барлы ғы бірдей тек кө л ем д ік
септіктерді меңгере бермейді. Мәселен: кеңістікті
толыгынан қамтитын бірқатар қозғалыс мәнді
етістіктер табыс жалғаулы создермен тіркесіп,
сабақтылық мағынаға ие болады.
Қазақ тілінде кеңістікті толығынан қамти-
тын қозғалыс мәнді етістіктердің қатарына
кезу,
кеіиу, айналу, аралау
(кезу мағынасында),
шарлау
тәрізді етістіктер жатады. Мүндай етістіктермен
мағынасы жағынан орайлас жатқан
әлем, дүние,
жер, тау, су, қала
тәрізді колемдік мағынасы бар
зат есімдер болмаса, кез келген создер тіркеспейді.
Мысалы:
дүние кезу, суды кешу, үйді айналу, әлемді
шарлау. Суды беліне дейін кешіп, тынымсыз еңбек
еткен балықіиылар түрмысы айтарлықтай емес-
ті
(Нүршайықов).
Ол үйді айналып, терезеге та-
ман келді де, тың тыңдаган адамдай меліииіп қал-
ды
(М үқанов).
К о л ем д ік м ағы н асы бар бүл тәр ізд і зат
есімдер жоғарыда корсетілген етістіктермен та-
быс жалғауы арқылы байланысқанда, кеңістіктегі
қозгалыс-әрекетті білдіреді.
Қ азақ тіліндегі салт етістіктер барыс, шы-
ғыс, жатыс, кейде комектес жалғаулы создерді
ж етегін е ал ы п , м ең геріле б а й л а н ы с қ а н соз
тіркестерін қүрайды. Мүндай сөз тіркестерінің
басыңқы сыңарлары болсын, немесе бағыныңқы
сыңарлары болсын мағыналық жағынан біркелкі
болып келмейді. Міне, осының озі бүл типтес
сөз тіркестерінің әр түрлі қатынаста жүмсалып,
алуан түрлі мағыналарды білдіруіне жөл ашады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Жасалым белгілері: тіл ортасы, жуысыңқы,
ілгерінді (жіңіш ке), тербелімді (үнді), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос ж уы сы ңқы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жіңіш ке,
езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Ж алпы си п атта м асы : тіл
о р т а с ы ,
ж уы сы ң қы , үнді, ілгерінді (ж іңіш ке), езулік
дауыссыз дыбыс.
Ж уан еріндік түрі: ОЙ, С Ұ Й Ы Қ т.б.
(21-3- сурет) Жасалымы: тіл түбі мен тілш ікж айы лы ңқы
жуысады (4-1), жасалу орнына қарай тілшік;
тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады (8),
тілдің жатысына қарай кейінді; дауыс желбезегі
мол тербеледі (5-2), желбезек қаты сы на қарай
тербелімді; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) барып
(1-2) жасалады, ерін қатысына қарай еріндік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл түб і м ен т іл ш ік бос
жуысады, жуысым күшіне қарай бос жуысыңқы;
ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы кішірейеді,
үстеме жасалым орнына қарай көмей қуысты
дыбыс болып табылады.
Естілімі: тіл түбі мен тілшіктің жуысымы
бос аяқталады, жуысым бітіміне қарай бос лепті;
дауыссыз ыңыл естіледі, үн қатысына қарай үнді;
әуез қаты сы на қарай жуан және ерін әуезді
дыбыс болып табылады.
Й° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тілш ік, ж уы сы ңқы ,
кейінді, тербелімді (үнді), еріндік дауыссы з
дыбыс.
Айтылым белгілері: бос жуы сы ңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ 57
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жуан, ерін
әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тілшік, жуы сы ңқы ,
үнді, кейінді (жуан), еріндік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке еріндік түрі: ҮЙ, К Ө Й Л Е К т.б.
(21-4-сурет)


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=83#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жіңіш_ке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Ж_алпы_си_п_атта_м_асы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=83#Жасалым_белгілері:_тілш_ік,_ж_уы_сы_ңқы_,_кейінді,_тербелімді_(үнді),_еріндік_дауыссы_з_дыбыс._Айтылым_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=83#ҚАЗАҚ_ТІЛІНІҢ_ДЫБЫСТАРЫ_57_Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы