5 .2 . Е С Е П Т І К С А Н Д А Р С Ө З Ж А С А М Ы Есептік сандар нақты лы санды қ ұғы м ды
білдіреді, нақтылы сандық ұғымдарды атайды. Сан
есім сөз табының негізін есептік сандар қарасты-
рады. Олар сан есімнің басқа м ағы налы қ топта-
ры ны ң жасалуы на да негіз болады. С онды қтан
сан есім құрам ы нда есептік сандар ерекше орын
алады, олардың атқаратын қызметі зор.
Тілдегі есептік сандар да құрамын толы қты -
рып, байып оты рған. Қ азақ тіліне орыс тілінен
енген
миллион, миллиард, триллион сөздерінен бас-
қа сан атаулары кірмеген. Қалған есептік сандар-
дың бәрі тілдің іш кі мүмкіндігі арқылы жасал-
ған. Сан есім өз құрамын басқа сөз таптары арқ-
ылы байыта алмайтын болғандықтан, есептік сан-
дар жаңа санды қ ұғымдарды атауға өздері негіз
болып, ішкі мүмкіндіктері арқылы жаңа санды қ
атаулар жасалып, толы ғып отырған.
Есептік сандар жасайтын қосымшалар жүйесі
тілде қалы птаспаған, сандық атаулар бір санмен
екінші санның тіркесі арқылы жасалған. Басқаша
айтқанда, тілде есептік сан атауларының анали-
тикалық тәсіл арқылы жасалуы қалыптасқан. Сан
есім сөзж асамында аналитикалы қ тәсіл негізгі
орын алады дейтін болсақ, ол негізінен есептік
санға қатысты.
Есептік сандар ішкі құрылысы ж ағы нан сан
алуан . Есептік сандарда ерекше көзге түсетін ерек-
шелік олардағы сандық қатарлар. Сандық қатар-
лар сандардың белгілі дәрежесіне байланысты.
М ысалға
бірлік, ондык, жүздік, мыңдық, миллион, миллиардтар сияқты сандық қатарларды көрсе-
туге болады. Әр санды қ қатардың санды қ аума-
ғы барған сайын осіп отырады.
Есептік сандардың әр қатарының аттары -
тілде ертеден келе жатқан сандық атаулар. Олар-
дың жасалу ізі бірлі-жарым жағдайда ғана диах-
рондық аспектіде байқалғаны болмаса, қазір олар


title: Ь С Ы Н ІК С А Н ДА г СӨэЖ АСАМ Ы

text:
Ь С Ы Н ІК С А Н ДА г СӨэЖ АСАМ Ы
369
негізгі түбір ретінде танылып жүр. Есептік сан-
дардың сөзжасамы екі сандық қатардың арасын-
дағы сандарға қатысты. Ал олар үнемі бір сан-
мен екінш і санны ң тіркесі арқылы үшінші сан-
ның аты жасалады. Осыдан келіп, есептік сан-
дарды ң сөзж асамы күрделі сандар туғызады.
Есептік санның сөзжасамында нақтылы сандар-
дың аты жасалады. Нақтылы санның аты жасалу
тек есептік сандарға ғана тән ерекш елік және
олардың бәрі көне замандарда жасалып болған,
қазір олар дайын соз, дайын сан атауы ретінде
қолданылады.
5.2.1. Күрделі есептік сан атаулары
Сан есім сөзжасамында аналитикалық тәсіл
негізгі орын алатындықтан, бұл соз табы күрделі
сан атауларына өте бай. Осы сөз табын негізінен
күрделі сөздерден тұрады деуге боларлы қтай,
өйткені мұнда дара сан атаулары өте аз.
Тіліміздегі сан есім сөз табын құрайты н
сөздердің ж иы рма ш ақты сы ғана дара сандар.
Олар: бірліктер
(бір, екі, үіи, төрт, бес, алты, жеті,
сегіз, тоғыз),
ондықтар
(он, жиырма, отыз, кырык,
елу, алпыс, жетпіс, сексен, токсан)
және
жүз, мың,
миллион, миллиард, триллион
деген сан атаулары.
Ал күрделі сан атаулары бір сан атауы мен
екінші сан атауы тіркесу арқылы жасалады. Тірке-
сетін сан атаулары - жоғарыда аталған дара сан
атаулары.
Ең кіші күрделі есептік сандар - екі сөзден
тұратын онды қ пен бірліктің қосылуы арқылы
жасалатын сан атаулары. Ондай күрделі есептік
сандардың жасалуында онды қ атаулары тірек
сыңар болады да, бірлік ауыспалы сы ңар бола-
ды. Бірлік пен ондықтың қосындысы нан бірлік
цен ондщқ араласқан күрделі сан атаулары жаса-
лады. М ысалы,
он+бір - он бір, он+екі - он екі
т.б. Бұл үлгімен тоғы з күрделі сан жасалады. Әр
онды қ пен бірліктердің қосылуынан тоғы здан
күрделі сан ж асалады . Т о ғы з о н д ы қ пен 9
бірліктің қосылуынан тілде 81 күрделі сан жаса-
лады. 81 күрделі сан атауы - тек ондық пен бірлік
араласа екі сыңардан құралған күрделі есептік
сандар. М ұндай күрделі сандар
он+бірлік
үлгісі
арқылы жасалады. Мысалы,
он төрт, жиырма бес,
отыз алты, кырык жеті, елу сегіз, алпыс тоғыз,
жетпіс үш, сексен екі, тоқсан бір
т.б.
Ж үздік атауларының жасалуы. Ж үздік атау-
лары бірлік пен жүздіктің көбейтілуі арқылы жа-
салады. Үлгі:
бірлік
х
жүздік.
Бұл үлгі бойы нш а
екі сыңардан құралатын 9 күрделі сан, яғн и 9
жүздіктің аты жасалады:
бір жүз, екі жүз, үш жүз,
торт жүз, бес жүз, алты лсүз, жеті жүз, сегіз жүз,
тоғыз жүз.
М ыңдық атауларының жасалуы. Үлгі:
бірлік
хмы нды қ, онды қхм ы н, жүздік х мыңдық.
Мыса-
лы,
екі мың, отыз мың, жүз мың.
Бұл - негізгі
үлгілер.
Ал ондықтар мен бірліктер араласқан 81 күрделі
санның әрқайсысы мыңдықтың алдынан келіп
,мың
сөзіне көбейтіліп, м ы ңды қты ң атын жасайды.
М ысалы,
он бес мың, отыз төрт мың, елу екі мың,
жетпіс алты мың, тоқсан тоғыз мың
т.б. ■
Сол сияқты жүздік атаулары да мың сөзімен
тіркесіп, мыңдықтар атауларын жасайды,
екі жүз
мың, бес жүз мың, сегіз жүз мың, тоғыз жүз мың
т.б.
Күнделік қолданыста мыңдық атауларынан бас-
қа сан атаулары көп кездеспейді. Бірақ
миллион,
миллиардтардың
жасалымы осы үлгілермен сәйкес
келеді. М ысалы
,екім иллион, үіи миллиард
т.б.
Ж оғары да
жүздік, мыңдық
атауларының жа-
салуы айтылды. Ал жүздіктен м ы ңды ққа дейінгі
сандар жүздік атауларының үстіне онды қ пен
бірліктен тұратын күрделі атаулар қосылу арқы -
лы жасалады. М ысалы,
жүз + сілпыс жеті, тоғыз
жүз + тоқсан тоғыз
т.б.
Сол сияқты мыңдық пен миллион арасындағы
сандарда
мыңдық +жүздік, ондык, бірлік
араласқан
күрделі сандардың қосындысы арқылы жасалады.
М ысалы,
он мың
+
бір жүз жетпіс екі, тоқсан то-
ғыз мың + тоғыз жүз тоқсан тоғыз
т.б.
Есептік күрделі сандардың құрамы тек қана
сан атауларынан құралады. Олардың жасалуына
сан атауларынан басқа ешбір сөз қатыспайды.
Сонымен бірге, сан атаулары бір-бірімен кез-
дейсоқ тіркесіп, сан атауын жасамайды. Күрделі
сан атаулары белгілі үлгілер бойынш а жасалған.
Екі я онан да көп сандардың бір-бірімен
тіркесіп, құрам ы ндағы сандардан басқа санды қ
ұғымды білдіретін түрі күрделі сан атаулары ата-
лады. Мысалы:
алпыс бес, жүз тоқсан жеті, торт
жүз сексен сегіз, үш мың төрт жүз елу алты
т.б.
Мысалда келтірілген 4 күрделі сан атауының біреуі
- екі сөзден, екіншісі - 3 сөзден, үшіншісі 4 сөзден,
төртіншісі - алты сөзден тұрады. Осы төрт күрделі
атаудың құрамдары түрлі болғанымен, төртеуінің
әрқайсы сы да бір ғана күрделі санды қ ұғымды
білдіреді, я ғн и төртеуі - төрт түрлі санны ң аты.
Күрделі сан атауының құрамы ең кемі екі сөзден
тұрады, бұл - міндетті шарт, одан кем болуы
мүмкін емес. Мысалы:
он бір, жетпіс екі, жүз бес,
жүз отыз, мың бір
т.б.
|


title: СӨЗЖАСАМ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
370 СӨЗЖАСАМ Бірақ күрделі санны ң құрамы екіден әлде-
қайда көп бола береді. Мысалға миллионға дейінгі
күрделі сандардың ең көбі тоғы з сөзден тұрады:
тоғыз жүз сексен жеті мың алты жүз елу төрт, бір жүз он үш мың төрт жүз жиырма жеті. т.б.
М ы салға келтірілген екі күрделі санны ң әрқай-
сы сы 9 сөзден құралған. М илли он ға дейінгі
күрделі саңдардың құрамы тоғыздан аспайды. Ал
м иллионнан асқанда ғана, одан ж оғары болуы
мүмкін. Ал м иллионға дейінгі күрделі сандар-
дың құрамы тоғыздан жоғары болуы мүмкін емес.
Бұдан ш ы ғаты н қорытынды - күрделі сан атау-
ларының құрамы екі сөзден басталып, тоғыз сөзге
дейін жетіп, миллионнан асып, триллионға дейін
одан да жоғары болуы мүмкін. Бірақ күрделі сан-
д ар д ы ң құ р ам ы н е ғұ р л ы м кө б ей ген сай ы н
күнделікті өмірде оны ң қолданылуы сирей бе-
реді. Күрделі сандардың м ы ң ға дейінгі түрлері
өмірде көп кездеседі, көбірек қолданы лады , ал
м иллионға дейінгі күрделі сандар олардан әлде-
қайда сирек қолданылады.
Күрделі сандардың құрам ы қан ш а сөзден
қ ұ рал са да, олар тұтас бір сан д ы қ ұғы м ды
білдіреді. М ы салға,
он бір деген мен
он екі деген
екі түрлі санды қ ұғы м ды білдіреді. Бұлардың
эр қай сы сы ны ң м ағы насы оны ң құрам ы ндағы
сандардың м ағы насы нан басқа.
Он бір деген сан
- о я ж ә н е 6//?деген сандардан мүлдем басқа сан
жэне оның сандық ұғымы компоненттерінің сан-
ды қ мәнінен үнемі ж оғары болады. Сол сияқты
он екі деген де жеке алған
он ж әне
екі сандары -
ны ң еш қайсы сы на тең емес ж әне олардан сан-
ды қ ұғымы ж оғары . Олай болса, бір сан мен
екінш і сан тіркескенде, үшінші бір олардан жо-
ғары санның аты жасалады. Бұл күрделі сандар-
ды ң жаңа м ағы на беруінің нағы з куәсі.
Тілдегі күрделі сандардың әрқай сы сы н ы ң
өзіндік мағынасы бар, әрқайсысы да белгілі сан-
ды білдіреді. Оларға синонимдік қасиет тән смес.
М ысалы, тілдегі
кырык бес, елу бес, алпыс жеті, алпыс сегіз, жүз елу бес, екім ы ң алты жүз сексен тоғыз сияқты күрделі сан атаулыны қанш а тізе
берсек те, олардың ешқайсысының білдіретін сан-
д ы қ ұғымы бірімен-бірі түйіспейді. Бұл арада
күрделі сан атауларының мағына дербестігі тағы
да дәлелденіп отыр, өйткені тілдегі әр күрделі
сан атауының өзіндік м ағынасы өзіндік тұрақты
құрамы бар, олар бірімен-бірі еш уақытта толық
сәйкес келмейді. Күрделі сандардағы бұл құбы-
лыс жалпы сөз атаулыға қойылатын ортақ шарт-
қа сай. Тілдегі әр сөздің өзінше дабы стық, мор-
фемдік құрамы, мағы насы болу, сол арқылы сөз
бір-бірінен ажырауы әуелгі жалпы заң. Әр күрделі
сан атаулары мағы на ж ағы нан да, құрамы ж ағы -
нан да алғаш қы қалпы н сақтаған. Күрделі сан
атауларының осы қасиеті оның сөз статусына қой-
ылатын талапқа нақтылы сәйкестігін көрсетеді.
Күрделі сан атаулары бүгін ғана ж асалған
сөздер емес. О ны ң негізі тым әріде жатқаны жо-
ғарыда айтылды. Әрине, күрделі сандардың бәрі
бірден жасалды деген пікірден аулақпыз. Деген-
мен күрделі сандардың жасалу тәсілі, үлгілері ер-
теден келеді. М ысалға орхон жазбаларындағы
күрделі сандарды келтіруге болады: ондықтар:
екон, учон, йетміш, сегіз ш ;он ды қ пен бірлік аралас сан-
дар:
йеті йерімі, сегіз иегірмі, алты отуз, иеті отуз, уч отуз, біс йегірмі, алты йегірмі, бір отуз; жүздіктер:
йеті йуз, мыңдықтар -
йеті бің, екі-үч бің, алты бің, бес түмен (елу мың) т.б. Бұлардан ондық пен бірлік
аралас сандарға өзгеріс енгені,
түмен сөзі біздің
тілімізде сақталмағаны сияқгы ерекшелікгер белгілі,
бірақ күрделі сандардың жасалуындағы негізгі
тәсілдер, үлгілер, заңдылықтар сақталғаны анық.
Бұған қарап, күрделі сандардың тілде ұзақ уақыт-
тарды қамтитыны байқалады. Бұл жағдайды да
есептен шығаруға болмайды.
Күрделі сандардың құрамы қанш а сөзден
құралғанына қарамастан, олар сөйлемде бір сөздің
қызметін атқарады, бір сөйлем мүшесі болады.
М ысалы:
Сағат төртте Жапон теңізі м ен Тихо- океан аралығындағы Жапония үстінде жүз жетпіс м иллион самолет калыктап, күндізгі сағат бесте Жапонияның түні басталды (Ерубаев). Осы мы-
салдағы
жүз жетпіс м иллион деген күрделі сан
есім сөйлемнің бір ғана анықтауыш мүшесі болып
тұр. О ны ң о р н ы н а
екі самолет, жүз самолет деп
алғандағы
екі, жүз деген дара сандардан оның
сөйлемдегі қызметінде ешқандай айырма жоқ. Сол
сияқты
екі, жүз дегендер қандай белгілі сандық
ұғымды білдірсе,
жүз жетпіс м иллион деген де
сондай өзінше сандық ұғымды білдіріп тұр.
Күрделі сандардың дербес сөзге жататынын
оларға сөйлемде қосылатын қосымшалар арқылы
да дәлелдеуге болады. Тіліміздің жалпы заңды-
лы ғы бойынш а сөйлемдегі сөздерді бірімен-бірін
байланыстыруш ы қосымш алар сөз соңы на жал-
ғанады. Күрделі сандар бір сөз болғанды қтан,
қосымшалар күрделі сандардың соңғы компонен-
тіне ж алғанады. Мысалы:
Биыл олардың саны екі жүз сексен екі мыңнан асып отыр (“ С .Қ ”) Кел-
тірілген мысалда ш ы ғы с септік ж алғауы е/а
жүз сексен екі мың деген бес сыңардан тұратын күрделі
санды аяқтап тұрған лш //деген сөзге жалғанған.
Бұл заңды, өйткені
мың күрделі санны ң соңғы


title: ЕСЕПТІК САНДАР СӨЗЖАСАМЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
ЕСЕПТІК САНДАР СӨЗЖАСАМЫ 371 шегі, сөз
мың сыңарымен аяқталады, сондықтан
қосымш а соған жалғанған. Міне, бұл да күрделі
сандардың дербес сөздік қасиетін корсететін бел-
гілердің бірі.
Күрделі сандар біртұтас сөз болғанды қтан,
олардың арасына еш уақытта ешбір морфема кіре
алмайды, оларды бөліп айтуға болмайды. Күрделі
сандар оз тұтасты ғы н берік сақтайды . Әрбір
күрделі сан үнемі бір құрамда, сы ңарлары ны ң
орын тәртібін қатал сақтап, тұрақты қолданыла-
ды. Бұл да - сөз құрамының тұрақтылығына бай-
ланысты жағдай. Күрделі сандардың дербестігін
дәлелдейді.
Күрделі сандар сөйлемге тілдегі дайын қал-
пында алынады. Бұл - тілдегі сөз атаулыға тән
негізгі белгі. Сөйлем тілде бұры ннан жасалып
қолданылып жүрген дайын лексикалық бірліктер-
ден құралады. Күрделі санны ң әрқайсы сы да
тілде көне замандардан келе ж атқан, өткен за-
мандарда жасалған, сондықтан олар сөйлемдегі
жай сөз тіркестері сияқты әр сөйлем құрасты-
рылған сайын жасалып отырмайды. Күрделі сан-
дар тілдегі басқа сөздер сияқты дайын қалпында
сөз тіркесінің бір сыңары ретінде ғана сөйлемге
кіреді. Бұл да күрделі сандардың лексикалық дер-
бестігіне дәлел.
Күрделі сөздердің дербес сөз ретінде таныл-
мауына кедергі болып жүрген олардың құрамы-
ның күрделілігі, сыңарларының бөлек жазылуы,
бірікпеуі. Бұл белгі орыс тілі сияқты славян тілде-
рінде, индоевропа тілдерінде сөзді тануда қолда-
н ы лады . О ры с тілінде сөзд ерд і б іріктіруш і
қосымш а бар, ол тұрғанда, сөз бірігеді. Ал түркі
тілдерінде ондай қосы м ш а мүлдем ж оқ. Осы
құбылыс бұл тілдерде толып ж атқан сөздердің
сөз ретінде танылуына кедергі жасап, алғаш емле
ёрежелерін анықтағанда, кеткен кейбір олқылық-
тар нәтиж есінде біріктіріп ж азы латы н талай
сөзд ерд ің қазір бөлек ж азы лы п ж үргені де
белгілі, кобі бірде болек, бірде бірге жазылып
жүр. Бұдан ш ығатын қорытынды: создің бірге я
болек жазылуы созді тануда түркі тілдерінде
негізгі, шешуші белгі ретінде қарауға келмейді.
Әрине, күрделі сандардың сыңарлары үнемі
болек жазылып келеді, бұған емле ережесінің
зияны тиді деген ұғым ш ықпайды . Ал бірге я
болек жазылу түркі тілдерінде созді тануда ше-
шуші қызмет атқара алмаса, онда ол күрделі
сандардың соз ретінде танылуына да кедергі бол-
мауға тиіс.
Түркі тілдерінің озіндік ерекшелігінің бірі -
олардың күрделі созге байлығы. Мысалға күрделі
сын есімдер, күрделі етістіктер оқулықтарда беріліп
жүргені белгілі. Күрделі зат есімдер де кейде ата-
лып жүр. Бұлардан басқа да соз таптарында осын-
дай тілдік бірліктер бар. О лардың бәрі түркі
тілдерінің созжасам ерекшеліктеріне байланысты.
Ал күрделі создерге ең бай соз табы - сан есім,
сондықтан оларды ң соз статусы танылуы ол соз
табы ны ң байлы ғы н танытады, тіл байлы ғы н да
орынсыз, жасанды түрде кемітпейді.
Түркі тілдеріндегі сан есім бастаған күрделі
создердің орны нақтылы анықталмағанын мына-
дан да коруге болады. Күрделі создер жай сөз
тіркесіне жатпайды, ойткені олар сөйлемнің соз
тіркесінің бір сыңары ғана бола алатын, тілде
бұрыннан бар тілдік бірліктер. Күрделі сандар
тұрақты соз тіркестеріне де жатпайды, тұрақты
сөз тіркестерінің белгілеріне сай емес. Соз ретін-
де де нақтылы, толы қ танылып жүрген жоқ, сон-
да бұлардың тілдің қандай құбылысына жатуы да
белгісіздеу қалып жүр. Тілде дара сандармен қатар
күрделі сандардың бары басқа түркі тілдерін, мы-
салы, баш құрт грамматикасында айтылады. Осы
айтылғандардың бәрі күрделі сандардың соз ста-
тусының танылуын қажет етеді.


title: Күрделі сандардың тірек сыңары - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
5.2.2. Күрделі сандардың тірек сыңары
Сөзжасам ісіне қатысатын бірліктердің бәрінің
қызметі бірдей деуге келмейді. Соз синтетика-
лық тәсіл арқылы жасалғанда, қосымша яғни соз-
тудырушы ж ұрнақты ң қызметі оте күшті, ол ар-
қылы белгілі м ағы налы туынды соз жасалады
және ол талай туынды создің жасалуына ұйытқы
болады. Сол сияқты күрделі создің жасалуына
ұйытқы болатын создер болады.
Күрделі сандардың жасалуында да тірек сы-
ңар негізгі қы змет атқарады. Күрделі сандардың
тірек сыңары бірнеше күрделі санның жасалуына
негіз болып, олардың бәрінің құрамынан бір орын
алып, бәрінде бір м ағы на береді. Ондай күрделі
создердің басқа сыңары ауысып, тірек сы ңарға
түрлі м ағы на қосы п отырады. О нды қ пен бірлік
аралас күрделі санда жаңа м ағы на онды қ пен
бірліктің қосындысынан шығады. Мысалы:
он бір,
он екі, он үш, он төрт, он бес, он алты, он жеті, он
сегіз, он тоғыз.
М ұнда
он
саны тоғы з бірлікпен
тіркесіп, тоғы з күрделі сан жасаған. Әр ондық та
осылайш а 9 бірлікпен тіркесіп, тоғы з-тоғы здан
күрделі сан жасайды. Ондықтардың тірек сыңар
болуы арқы лы барлы ғы тілде 81 күрделі сан жа-
салған. Бұлардың бэрінде тірек сыңар болатын
ондықтар үнемі бірінші орында, ауыспалы сы-
ңарлар екінші орында тұрады.
372
СӨЗЖ АСАМ
Бірлік пен онды қ аралас күрделі сандардың
бәрінде тірек сы ңарды ң м ағы насы сақталы п,
олардың мағыналастығын туғызып отырады. Мы-
салға
отыз бір, отыз екі, отыз үш, отыз төрт,
отыз бес, отыз алты, отыз жеті, отыз сегіз, отыз
т оғы з
деген бір тірек арқылы ж асалған күрделі
сандарда
отыз
сан ы н ы ң м ағы н асы оларды ң
бәрінің м ағы на ортақты ғы н, байланыстылығын
туғы зы п тұр.
Тілде тірек сыңар болатын сандар көп емес,
олар: ондықтар, жүздіктер, мыңдықтар. М ысал-
ға жүздіктердің тірек сыңар болуын келтірейік.
Алдымен
жүз
сөзі жүздіктердің жасалуына тірек
сыңар болады. Мысалы:
бір жүз, екі жүз, үш жүз,
торт жүз, бес жүз, алты жүз, жеті жүз, сегіз жүз,
тоғыз жүз. Ж үз
саны тоғы з бірлікпен тіркесіп,
тоғы з түрлі ж үздіктің атын ж асаған, я ғн и бұл
үлгіде жүздіктердің аты ж асалған. Осы күрделі
сан атауларының жасалуына
жүз
саны негіз бо-
лып, бұл күрделі сандардың жасалуына ұйытқы,
тірек сыңар болып тұр.
Ж үздіктер
атауында тірек сы ңар екінш і
орында, ауыспалы сы ңар бірінш і орында тұра-
ды. Ж үздіктердің мағынасы бірлік пен жүздіктің
көбейтіндісінен ш ығады. Ж асалған осы күрделі
сандардың бәрінде жүз санының м ағы насы бар,
ол осы жүздіктердің м ағы на байланы стылығы н
туғы зы п, ж аңа м ағы н аға өзек болып тұр. Осы
ж асалған әр ж үздік бірліктермен де, онды қтар-
мен де, онды қ пен бірлікті бірден қосы п алып
та, күрделі сан жасап, оның бәрінде тірек сыңар
болады. Мысалы:
екі жүз бір, үш жүз он, бес жүз
он алты
т.б.
С өйтіп,
ж ү з
саны жүздіктің түрлерін жаса-
ғанда да, жүздіктер мен ондық, бірліктер аралас-
қан күрделі сандарды ң жасалуына да тірек сы-
ңар ретінде қатысады. Ж узсаны , ол арқылы жа-
салған жүздіктер тірек сыңар ретінде қаты сы п,
тілімізде 900 күрделі сан атауын ж асаған. М ил-
л и он ға дейінгі күрделі сандардың жасалуында
тірек сы ңар қы зметінде қолданылатын сандар-
дың ең өнімдісі - мыңдықтар, мыңдықтарды ң
түрлері де мол. Олардың әрқайсысы талай күрделі
сандардың ж асалуына негіз болады, ан ы ғы р ақ
айтсақ, онды қ пен жүздіктер арқылы ж асалған
күрделі сандарды ш ы ғарғанда, қалған күрделі
сандардың бәрі мыңдық арқылы жасалады. Мы-
с а л ға ,л ш « саны тоғы з бірлікпен тіркесіп, тоғы з
мыңдықтың атын жасайды:
бір мын, екі мың, үіи
мың, төртмың, сегізмың, тоғыз мың.
М ыңдық-
тар бірлікпен ғана жасалып қоймайды , ол он-
ды қпен де, жүздікпен де, жүздік аралас күрделі
сандармен де тіркесіп жасала береді. Мысалы:
он
мың, жүз мың, жүз елу мың, тоғыз жүз токсан
тоғыз мың
т.б. Бұлардың барлы ғында тірек сы-
ңар -
мың
саны. Ол соңғы орында тұрады, ауыс-
палы сыңарлар тірек сыңардың алдында тұрады.
Тірек сыңардың м ағы насы бұл күрделі сандар-
дың бәріне ортақ, бәрінің м ағы на байланы сты-
лы ғы н туғызады.
Осы ж асалған мыңдықтар өзіне түрлі сан-
дарды қосып алып, тірек сыңар ретіғще миллион-
ға дейінгі басқа да түрлі күрделі сандарды жасай-
ды:
жүз елу алты мың алты жүз жетпіс сегіз,
жүз елу алты мың сегіз жүз тоқсан тоғыз
т.б.
Бұларда тірек сыңар болып тұрған сан —
жүз елу
алты мың.
Осы сияқты мыңдықтар күрделі сан-
дардың жасалуына негіз болады. Мыңдықтардың
атында
мың
саны тірек сыңар болғанда, күрделі
санны ң соңғы сыңары болады, ал мыңдықтар-
дың үстіне қосылған миллионға апаратын күрделі
сандарға тірек сыңар болған мыңдықтар бірінші
орында тұрып, ауыспалы сыңар соңында тұрады.
Сөйтіп, күрделі сан есімде тірек сыңардың
орны екі түрлі, ол күрделі санны ң алғаш қы сы-
ңары да, соңғы сыңары да бола береді. М ысалға,
онды қ пен бірлік аралас күрделі сандарда тірек
сыңар бірінші орында, ауыспалы сыңар екінші
орында тұрады. М ысалы:
он бір, отыз екі, кырык
бес
т.б. Ал жүздіктер мен мыңдықтарда екі түрлі
заңдылық бар: 1) Ж үздіктің, мыңдықтардың ат-
тары жасалғанда,
жүз, мың
сандары тірек сыңар
қызметінде күрделі санны ң соңғы сыңары бола-
ды. Мысалы:
тоғыз+жүз, сегіз+жүз, алты+мың,
ж үз+мың, екі жүз алпыс екі+мың
т.б. 2) Ал
жүздіктерден мыңға, мыңдықтардан миллионға
дейінгі жүздіктердің, мыңдықтардың үстіне қосы-
латын сандардың бәрі ауыспалы сыңар болып,
күрделі сандардың соңындатұрады. Мұндай күрделі
сандарда жүздіктер, мындықтар тірек сыңар қыз-
метінде күрделі санның алдында тұрады. Мысалы:
алты Эісүз+елу бес, сегіз жүз+жетпіс үш
т.б. Бұдан
жүздіктер мен мығщықтардың тірек сыңар қызмет-
інде күрделі сандарды бірінші орында да, екінші
орында да тұра беретіні анықталды, олардың күрделі
санда қай орында тұруы қандай сандарды жасауы-
набайланысты. Біз миллионға дейінгі күрделі сан-
дармен шектелгендіктен, одан жоғарғы сандардың
тірек сыңары мұнда сөз етілмейді.
Күрделі сандардың жасалуына ұйытқы бола-
тын тірек сыңарлар туралы келесі бір мәселе —
олардың құрамы туралы. Күрделі сандарға тірек
сыңар болатын сандар дара да, күрделі де бола
береді.
|


title: РЕТТІК САНДАР СӨЗЖАСАМЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
РЕТТІК САНДАР СӨЗЖАСАМЫ 373 Мысалы:
отыз+екі, алпыс+ бес, екі+жүз, үіи +
жүз, бес +
мың, тоғыз + мың, жүз +
мың т.б.
Мұнда келтірілген күрделі сандар дара тірек сы-
ңар арқы лы ж асалған. Ал
жүз сексен жеті мың + алты жүз алпыс екі, бес жүз +
токсан бес деген сияқты күрделі сөздердің алғаш қы сы нда
тілек сыңар 4 сөзден тұрады, соңғы сы нда екі
сөзден тұрады. Күрделі сан жасаушы тірек сы-
ңардың құрамы түрлі болатыны заңды құбы-
лыс, ойткені тілдегі сандардың құрамы түрліше.
Олардың әрқайсысы сан жасауға қатысады, сон-
дықтан да күрделі сандар жасаушы сыңарлардың
құрамы түрліше бола береді.
5 .3 . Р Е Т Т ІК С А Н Д А Р С Ө З Ж А С А М Ь І Сан есімнің синтетикалық созжасам жүйесі-
не жататын қосы м ш аға
-ыншы, -ітиі, -тиы, -ніиі ж ұрнағы жатады. Бұл ж ұрнақ есептік сан есім-
нен реттік сан есім жасайды, дара күрделі есептік
сан есімдердің қайсы сы нан да реттік сан есім
осы жұрнақ арқылы жасалады. Коне түркі жазба
ескерткіштер тілінде ретгік сан есім 3 түрлі қосым-
ша арқылы ж асалған: 1)
-нч (тоқузунч), 2)
-нті (екінті, екінші), 3)
-кі (ілкі, бірінші). Қазақ тілінде
осы а ф ф и кстер д ің біреуі
(-нш ы, -нш і, -ыншы, - інші) ғана сақталған. Реттік сан есімнің бұл
ж ұрнағы басқа түркі тілдерінде сақталған және
ете белсенді, онімді. Соңғы екі ж ұрнақ тілімізде
реттік сан есімнің қосымш асы ретінде қы змет
атқармайды.
Реттік сан есімдер заттың нақты лы санды қ
молш ерін емес, заттың реттік саны н, тәртібін
білдіреді.
Реттік сан есімдердің заттың рет санын, қатар
санын білдіруі оны ң әр уақытта зат есімнің ал-
ды нан келіп тіркесуін керек етеді. Осы қолда-
ныс оны аздап сын есімге ұқсатады, ойткені
мұнда тек тіркесуі ғана емес, оның затгың белгісін
білдіруі де бар. Осы белгінің кейбір тілде басым
корінуі де бар. М эселен, орыс тілінде реттік сан
есімдер деген сан есімнің мағы налы қ тобы жоқ.
Орыс тілінде реттік сан есім туынды сын есімге
жатқызылады.
Контекске қарай біздің тілімізде де реттік
сандардың сы нды қ мәні басым келетін жерлері
бар. Мысалы:
Райхан институттағы бірінші сту- дент десек, ол “ең жақсы студент, алдыңғы сту-
дент, үлгілі студент” деген сияқты ұғым бе-
ретінін кореміз. Бірақ бұндай м ағы нада қолда-
нылуы реттік санның негізгі мағы насы емес, ол
белгілі контексте ғана сондай ұғым бере алады.
Бұл ерекшелікті қазақ тілінің зерттеушілері де
көрсетіп жүр.
Ал реттік сандардың негізгі м ағы насы зат-
тың нақтылы рет, қатар санымен байланысты. Со-
нымен бірге реттік санның озіндік м ағы на ерек-
шелігі де бар. Реттік сан есімнің тілдің созжасам
жүйесіне жатқызылуының тағы бір себебі мұнда
қосылатын үстеме мағынаның озіндік бір ерекше-
лігінде. Мысалы:
он кітап дегенде шындық омірде
белгілі бір кезең мен кеңістіктегі нақтылы он кітап
соз болған, ол - бар кітаптың нақтылы саны. Ал
оныншы үйде тұрады дегенде әңгіме бір ғана үй
туралы. Бірақ ол үйдің қатар, рет саны - оныншы.
Міне, бұл жағдай реттік санда сандық ұғы м ға да
белгілі м ағы налы қ озгеріс енетінін дәлелдейді.
Сондықтан, реттік сандардың созжасам жүйесіне
жатуы оте орынды екені анықталады.
Реттік сандардың қолданылуына қарай тағы
бір ерекшелігі бар. Ол - реттік сандардың затта-
нуы. Заттанған реттік сан есім зат есімдерше
түрленіп, зат есімдер атқаратын синтаксистік қыз-
метте қолданылады. Мысалы:
Бірің тапсырғанда, екініиің терезе алдында түрыңдар (М ұқанов).
Ек- іншісіне кім ді үсынасыз? (И манж анов)
Бүл - он бесінші (М ұқанов).
Мен біріншіде бес алты күлак шыккан кезде, екіншісінде тары бас жара баста- ғ а н д а , ү ш ін ш іс ін д е с ү т т е н е б а с т а ғ а н д а , төртітиісінде пісіп келе ж атканда, суардым (Мұстафин).
Ретгік сан есімдер затгың ғана рет санын емес,
жыл, ай, күн сияқты мезгілдің де ретін білдіреді.
Мысалы:
Өнеркәсіптің жалпы өнімін 1965 жылы 1958 жылғыдан шамамен 80%, оның ішінде “А ” тобы бойынша 85-88 процент, “Б ” тобы бойынша 62-65 процент арттыру белгіленді (“ С Қ ”).


title: ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ 35
Т ‘жіңіш ке езулік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ң қы ,
ілгерінді, тербеліссіз (қатаң), езулік дауыссыз
дыбыс.
Айтылым белгілері: ны қ тоғы сы ң қы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Ехггілім белгілері: күшті лепті, қатаң (шуыл),
жіңіш ке, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипатгамасы: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
қатаң, ілгерінді (жіңішке), езулікдауыссыздыбыс.
Жуан еріндіктүрі: ТҰЗ, ОТ т.б
.(17-3 -сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жымдаса тоғы сады (1 -1), жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қарай кей ін ді; дауыс
желбезегі тербелмейді (5-4), желбезек қатысына
қарай тер б ел іссіз (қ атаң ); ерін д ө ң гелен іп
(сүйірленіп) барып жасалады (1-2), ерін қатысына
қарай еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
ны қ тоғы сады , тоғы сы м күш іне қарай ны қ
тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
тоғы сы м ы күшті леппен аяқталады, тоғы сым
бітіміне қарай күшті лепті; дауы ссы з шуыл
дыбысталады, үн қатысына қарай қатаң; әуез
қаты сы на қарай жуан және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Т° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ң қы ,
кейінді, тербеліссіз (қатаң), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Айтылым белгілері: ны қ то ғ ы с ы ң қ ы ,
комей қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: күшті л еп ті, қатаң
(шуыл), жуан, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
қатаң, кейінді (жуан), еріндік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке еріндік түрі: ТҮ С, ӨТ т.б.
(17-4- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жымдаса тоғы сады (1-1), жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі тербелмейді (5-4), желбезек қатысына
қ арай тер б ел іссіз (қ а та ң ); ерін д ө ң гел ен іп
(сүйірленіп) барып жасалады (1-2), ерін қатысына
қарай еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
н ы қ тоғы сады , тоғы сы м күш іне қарай н ы қ
тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
тоғы сы м ы күшті леппен аяқталады, тоғы сым
бітіміне қарай күшті лепті; дауы ссы з шуыл
дыбысталады, үн қаты сы на қарай қатаң; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=47#Айтылым_белгілері:_ны_қ_тоғы_сы_ң_қы_,_ауыз_қуысты_дауыссыз_дыбыс._Ехггілім_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=47#Естілім_белгілері:_күшті_л_еп_ті,_қатаң_(шуыл),_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=47#Жалпы_сипатгамасы:_тіл_ұшы,_тоғы_сы_ңқы_,_қатаң,_ілгерінді_(жіңішке),_езулікдауыссыздыбыс._Жуан_еріндіктүрі:_ТҰЗ,_ОТ_т.б__.(17-3_-сурет)_Жасалымы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=47#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_тоғы_сы_ң_қы_,_кейінді,_тербеліссіз_(қатаң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: .4 . Ж И Н А Қ Т Ы Қ С А Н Д А Р С Ө З Ж А С А М Ы

text:
374
СӨЗЖАСАМ
лады . М ы сал ға татар, б аш құрт, қ а р а қ а л п а қ
тілдерін келтіруге болады. Сонымен бірге басқа
түркі тілдерінде ол қосымшаның
-ав, -ов, -ев, -гу,
-игу, оо, өө
сияқты дыбыстық варианттары кезде-
седі. Б ірақ қандай дыбысты қ вариантта қолда-
нылмасы н олардың түп негізі бір.
Ж и н ақты қ сан есім де - көне түркі тілінен
келе ж атқан сан есімнің м ағы налы қ тобы. Оны
академик А.Н. Кононовтың мына сөзінен көруге
болады: “Ж и н а қ т ы қ сан есім - заттан ған сан
есімдер есептік сандардан ж и н ақты қ - көптік
көрсеткіштер арқылы жасалады:
1)
-бун, -гун
2)
-б/г + -н
қосы м ш асы ескерт-
кіште бір мысалда ғана кездеседі:
учагун
(үшеуі).
“ Қ ұдатқу білікте” (XI ғ.) бұл ф орм а аны қтау-
ы ш ты қ қы зметте қолданылады. Әрі қарай бұл
қосымш аның фонетикалық дамуы мына жолмен
өткен:
-бун > -бу > - бі > -б > -у,
-
у.
2) -н қосымшасы = бун қосымшасының құра-
мындағы жинақтық, көптікмағыналы көрсеткіш,
ескерткіш те ж алғы з
екін ара
(екеуінің арасында)
деген мысалда ғана кездеседі” (Кононов).
О рхон жазба ескерткіш інде ж и н ақты қ сан
есім
“-агу, -егу: учегу
"ж ұрнағы арқылы жасала-
ды .
Ж инақты қ сан есімнің қазіргі түркі тілдерін-
дегі тағы бір ерекшелігі оның қанш а санға тара-
уына байланысты. Көпшілік түркі тілдерінде та-
тар, баш құрт, құм ы қ тілдерінде бірден о н ға
дейін ж инақты қ сан есім жасалады. Сөйтіп, түркі
тілдерінде ж и н ақты қ сан негізінен бірден о н ға
дейінгі сан ға қатысты, бірден о н ға дейінгі сан-
дар ж и н ақты қ санны ң жасалуына негіз болады.
Ол көне замандардан басталып, күні бүгінге дейін
қолданылып келе жатқан тілдік құбылыс.
Ж и н ақты қ санны ң өзі ж асалған есептік са-
нынан айырмасы - олардың зат есімнің алдынан
келіп, оны анықтаушы сөз ретінде тіркеспеуінде.
Бұл қасиет басқа түркі тілдеріне де ортақ. Ал жи-
нақтық сан есімдердің зат есіммен тіркеспеуі оның
озінің затгық ұғымды білдіруімен, заттық мағы-
насымен байланысты. Ж инакгық сан есімнің жи-
нақтық, заттық мәнін оның түрленуі де растайды.
Ж инақты қ сан есім зат есім сияқты түрленеді.
Әсіресе, тәуелдік, септік жалғауларымен жиі түрле-
неді, сөйлемде де түрлі орында қолданыла береді.
Достарыңызбен бөлісу:


5 .5 . Т О П Т Ы Қ С А Н Д А Р С Ө З Ж А С А М Ы Топтық сан есімдерде көне замандардан келе
ж атқан
-ер ж ұрнағы бар. Бұл ж ұрнақ арқылы
қазақ тілінде
бірер деген ж алғы з сөз ғана жаса-
лады. Бірақ бұл ж ұрн ақ басқа түркі тілдерінде
қазақ тіліндегіден әлдеқайда өнімді қызмет атқа-
ратыны байқалады. Осы ж ұрнақты ң бірсыпыра
түркі тіддерінде
-ар, -әрды бы сты қ варианттары-
мен қатар -
сар, - сер, -шәр варианттары да бар.
Олардан татар, баш құрт, түрік, қарақалпақ, гага-
уз, қарачай-балқар тіддерін атауға болады. Ал осы
қосы м ш аны ң бұл тілдерде қолданылу ж айы на
келсек, қазақ тілінде топты қ сан есімнің
-ер қосы м ш асы арқы лы жасалуына ж алғы з бір сан
есімі ғана негіз болса, басқа түркі тілдерінде топ-
ты қ санға негіз болатын есептік сандар біздің
тіліміздегідей санаулы емес, ол тілдерде бұл ма-
ғыналық топ біздің тілімізден өнімді. Кейбір түркі
тілдерінде осы қосымш алар арқылы онға дейінгі
есептік саннан, ал кейбіреулерінде оннан кейінгі
күрделі сан ға да ж алған ы п , олардан топты қ сан
есім жасайды. Түркі тілдерінің басым көпшілігіне
тән бұл қосы м ш ан ы ң қазақ тілінде бір ғана ды -
быстық варианты ж әне бір сөзде ғана сақталып,
ол көнерген өнімсіз аффикске айналған және оның
ешқандай топтау мағы насы сақталмаған.
Қазіргі қазақ тілінде топты қ сан есім жаса-
латын негізгі көрсеткіш ш ы ғы с септікж алғауы .
Ол есептік сан ға қосы лғанда, синтаксистік қы з-
мет атқарм айды , есептік санды сөйлемде басқа
сөзбен байланы сты ру қы зметінде емес, есептік
санға топтау мәнін қосады. Мысалы:
Күніне үштен, төрттен бордақы сем із қойларды сойғызып, үйіткізеді (Әуезов).
Сикорский жігіттерді жиыр- мадан топтап бөле бастады (М үсірепов).
Қайталама қос сөзден тұратын болжалдық сан
есімдерден ш ы ғы с септік жалғауы арқылы топ-
ты қ сан жасалады. Мысалы:
Әлти жалшыны екі- ден-үштен емес, елуден-алпы ст ан жалдайды. (М ұқанов).
Ж үз-ж үзден шоғырланып аттанған жігіттер... Топтау саны, топтау ұғымы сан есімнен кейін
тіркескен өлшем мағынасындағы
га, кг;метр, пүт, литрт.б. сөздерде ш ығы с септік жалғауы қосылу
арқылы да жасалады. М ысалы:
Алдағы жылда гектарына 200 центнерден астық аламын (Мұста-
ф ин).
Гектарынан жүз жиырма бес центнерден алғанда, тары басын көтере алм ай күлап калған (Мұстафин).
Морфологиялық құрамы жағынан топтық сан
есімдер де дара және күрделі болады. Бұл топтық
сан есімдердің ж асалуына негіз болған есептік
санның дара және күрделі болуына байланысты.
М ысалы:
он + нан, жүз +ден, жиырма бес+тен, жүз елу+ден, алпыс үш+тен, екі жүз елу алты + дан, бес-бес+тен, он-оннан т.б.


title: БОЛЖАЛДЫҚ САНДАР СӨЗЖАСАМЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
БОЛЖАЛДЫҚ САНДАР СӨЗЖАСАМЫ 375 Топты қ сан есім ш ығыс септік жалғауы ар-
қылы есептік сандардан талғамай жасалады, топ-
ты қ сан жасалатын есептік сандарға не оны ң
құрамына шек қойылмайды, тек
-ер жұрнағы ар-
қы лы топты қ сан жасалуда ғана ш ек бар. Ш ы-
ғы с септіктің топты қ сан жасаудағы қызметі
өнімді, мағынасы жағынан алғанда, шығыс септік
мұнда өз мағы насы нан мүлдем айры лған, оңда
қимылдың басталар нүктесін білдіру мағы насы
мүлдем жоқ. Топтық санда ш ығы с септік өз ма-
ғы насы нан айрылып, заттардың сан мөлшерін
топтап көрсетеді, сондықтан оның синтаксистік
қызметі де сақталмаған. Ш ы ғы с септіктегі сөз
сөйлемде мекен пысықтауыш, кейде толықтауыш
болса, топтық сан есімдер сын қимыл пысықтау-
ышы болады. Мысалы:
Қаладан келді, жаксыдан — шарапат. Олар он бес — жиырмадан келеді. Келтірілген мысалдарда/сдляддя - мекен пысық-
тауыш,
жаксыдан - толықтауыш,
он бес-жиыр- мадан - сы н-қим ы л пысықтауыш.
Топтық сан есімдер сөз түрлендіруші қосым-
шалармен түрленбейді.
5 .6 . Б О Л Ж А Л Д Ы Қ С А Н Д А Р С Ө З Ж А С А М Ы Объективті өмірде зат, құбылыс атаулының
барлы қ уақытта саны, мөлшері ан ы қ бола бер-
мейді, сөйлеушіге заттардың саны нақтылы бол-
мағанда, оның шама, мөлшерін болжалдап қана
айту тілде кең орын алады. Осымен байланысты
тілде бол ж алд ы қ сан есім дер к а л ы п тас қ а н .
Тіліміздегі болжалдық сан заттың, нәрсенің са-
нын дәл, нақты білдірмейді, тек ш амам ен, бол-
жалдап қана оның сан мөлшерін білдіреді. Мұнда
болжалдық санның жасалуына негіз болған сан-
ды қ ұғы м нақтылы өз м ағы насы н сақтай ал-
майды, ёйткені заттың саны болжалдық санға
негіз болып тұрған есептік саннан арты қ болуы
да, кем болуы да мүмкін. М ысалы:
Қүдасының аулына Үлжан отыз шакты кісімен келген (Әуе-
зов).
Б ұл екеуінің елі жақын, 30-40 шақырымдай ғана жерде (М ұқанов).
Бір сиырдан бес-он литр сүт алғанша, жиырма-жиырма бес литр сүт алса, бір гектардан бес-он центнер астык алғанш а, жиырма-ж иырма бес центнер астық алса ішті жара м а? (Ғ.М ұстафин).
Келтірілген мысалдарда
отыз шақты кісі де-
генде кісінің нақты саны отызға жетпеуі де, отыз-
дан арты қ болуы да мүмкін. Сонда
отыз шақты дегендегі
отыз дәл өзінің сандық мәнінде тұрған
жоқ. Сол сияқты оты з-қы ры қ дегенде де нақ-
тылы сан 31, 32, 34, 37, 41 сияқты осы сандар-
дың м аңы ндағы нақтылы бір сан екені сөзсіз.
Бірақ оны сөйлеуші дәл білмейді. Сонды қтан
о ты з-қы ры қ дегендегі сандар осы мөлшерде де-
генді ғана білдіреді. Қалған мысалдардағы
бес-он, ж иырма-жиырма бесдегендерде де дәл ж оғары -
дағы жағдай.
Сөйтіп, болжалдық сан есімдерде нақты сан
мөлшер ұғымы жоқ, абстракты сан мөлшер ұғы-
мы бар, бұл оны ң есептік саннан негізгі м ағы на
айырмашылығы.
Болжалдық сан есімдер тілімізде өте жиі қол-
д а н ы л а д ы , о н ы ң ж асалу ж олы ж а ғ ы н а н да
мүмкіндігі өте мол. Оларды екіге топтауға бола-
ды, болж алдық сан есімдер синтетикалы қ және
аналитикалық тәсіл арқылы жасалады.


title: Болжалдық сандардың синтетикалық тәсіл

text:
5.6.1. Болжалдық сандардың синтетикалық тәсіл арқылы жасалуы Қ азақ тілінде болжалдық сан есім жасаушы
көрсеткіш тер ретінде төм ендегі қосы м ш алар
көрсетіліп жүр:
1.
-дай, -дей, -тай, -тей қосымш а есептік сан
есімге ж алғаны п, оған болжал мағы насы н қоса-
ды:
а лп ы с т а й , м ы ң д а й , ж үздей. М ы сал ы :
Үйшіктердің саны он бестей (Сейфуллин).
Сол кезде ол үйде мың жарымдай жылқы, екі-үш мың- дай қойы бар екен. М ектепте төрт жүз елудей бала окуы керек (М ұқанов). Келтірілген мысал-
дардағы
он бестей, мың жарымдай, екі-үш м ы ң- дай, төрт жүз елудей дегендердің ешқайсысында
заттың нақты лы саны айты лм аған, бұлардың
бәрінде аталған санны ң шамасында, соған жа-
қы н деген ұғым бар. Бұдан ш ы ғаты н қоры ты н-
ды болжалдық сан жасаушы морфема негіз сөздің
мәнін өзгертіп тұр. М ұнда сөзжасамға негіз бол-
ған есептік сандардың м ағы насы өзгеріссіз қал-
ған ж оқ, сонды қтан да бұның сөзж асам ға жата-
тын құбылыс екені күмэнсіз.
Тіліміздегі бұл морфеманың негізі сын есімнің
-дай, -дей, -тай, -тей жұрнағы деп танылады. Сын
есімде бұл қосы м ш аны ң салыстыру м ағы насы н
беретіні белгілі:
таудай, үйдей, қақпақтай, темір- дей т.б. Ал болжалдық сан есімде оның салысты-
ру м ағы насы нан ныш ан қалмаған. Осы м ағы на-
лы қ ерекшеліктің өзі бұл көрсеткіштің тіліміздегі
сан есімнің құрамында сөзжасам морфемасы бо-
лып қалыптасқанын көрсетеді. Бұл қосымш а тек
бір сан есіміне ж алғанғанда ғана, өзінің сындық
ерекшелігін сақтап, одан сын есім жасайды.
Бірдей: бірдей адамдар, кітап сөрелерінің биіктігі бірдей т.б. Тағы бір ауытқу осы қосы м ш аны ң
-лей ва-


text:
376 СӨЗЖАСАМ рианты ны ң
екіньиі деген реттік санымен қолда-
нылуына байланы сты.
Екіншілей деген туынды
сөз сан есімнен жасалғанына қарамастан, осы сөз
табынан ш ы ғы п, үстеуге ауысып кеткен. Қалған
жағдайдың бәрінде ол қосы м ш а есептік саннан
болжалды сан есім жасайды. Өте өнімді ж ұрнақ
сан есімді талғамайды, сондықтан кез келген дара,
күрделі есептік сандардан болжалдық сан есім
жасайды:
ондай, елудей, жүз елудей, алпыс бестей, т.б. Дегенмен бұл қосымш аның тілде бірлік сан-
нан гөрі онды қ, ж үздік м ы ңды қ сандармен жиі
қолданылатыны байқалады.
Есептік сан көлемдік, мезгілдік зат есіммен
тіркесіп, оның сан мөлшерін шамамен білдірген-
де,
-дай, -дей қосы м ш асы сан есімге ж алғанбай,
мезгілдік, көлемдік зат есімге ж алғанады; бірақ
сан есімге болжалдық мән қосады:
50күндей, екі қүлаштай, Юкилограмдай, 7 шакырымдай, төрт аптадай т.б.
2.
Есептік сан есімге -
дап, -деп, -тап, -теп, -лап, -леп қосы м ш асы қосы лы п, одан болжал-
ды қ сан есім жасайды . Бұл тәсіл арқы лы жаса-
латын болжалдық сан есімге есептік сандардың
қайсы сы болсы н, негіз бола береді. С онды қтан
-
дап, - деп қосы м ш асы ны ң болжалдық сан есім
жасау мүмкіндігі мол, өнімді қосы м ш аға жата-
ды. М ысалы:
ондап, жүздеп, он мыңдап, кырык- отыздап т.б. Д егенм ен, мұнда да бұл қосы м ш а-
ның ондық, жүздік, мыңдық сандардан болжал-
ды қ сан есім жасауы жиі кездеседі.
Көлемдік, мезгілдік заттардың болжалдық
санын білдіруде қосымш аның есептік санға жал-
ғанбай, көлемдік, мезгілдік зат есімге жалғанып,
болж алдық м ағы н а беруі де бар.
Он күндеп ж а- тады, күніне 100 километ рлеп жүреді, жылдап көрмейміз, 200 тонналап тасиды т.б.
-
дап, -деп қосы м ш асы ны ң негізі етістікпен
байланысты
(-лап, -легі), бірақ ол сан есім құра-
мында етістік, қим ы л, көсемше мәнін сақтама-
ған. Есептік санға ж алғанған -
лап, -леп қосым-
шасы мүлдем басқа мәнге ие болған, ол - бол-
жалдық м ағы н аға көш кен, болжалдық м ағы на
етістіктің
-л а , көсем ш енің -лж ұрнағы нда жоқ.
Сондықтан -
лап, - деп қосымшасы - сан есімнің,
оның ішінде болжалдық сан есімнің көрсеткіші.
Тілде бұл қосымш а болжалдық мәнге ие болған,
сонды қтан сол сан есімнің сөзжасам жүйесіне
жатады. Бұл қосымш а арқылы жасалған туынды
сан есім негіз сөз бен қосымш адан тұрады:
он- дап дегенде
он - негіз сөз, қосымш а
-дап. М ыса-
лы:
Әлти жалшыны екілеп-үштеп емес, елулеп- алпыстап жалдайды (М ұқанов).
Соның ішінде бес жүздеп, мыңдап тобымен кететіндер бар (Мұстафин).
3. Е с е п тік с а н н ан
-д а ға н , -деген, -т а ға н , -теген қосымш асы арқылы болжалдық сан есім
жасалады;
бестеген, жетілеген, отыздаған, жүзде- ген, кырык-елулеген, миллиондаған т.б.
Ш ы ғу тегі ж ағы нан -
даған, - деген қосы м -
шасы сан есімнің өзінен ш ы ққан қосымш а емес,
ол етістіктің -
да ж әне есімш енің
-ған қосымш а-
сынан қалыптасқан. Бірақ болжалдық сан есімнің
қазіргі
-даған, - деген қосы м ш асы нан етістіктің
-да ж ұрнағы мен есімш енің
-ға н ж ұрнағы ны ң
м әнін, м ағы насы н іздеу мүмкін емес. Олардың
м ағы насы нан бұл құранды қосымш ада із қалма-
ған. Сөйтіп, бұл қосымш алар өз м ағы насы нан
айры лы п, ж аңа м ағы н аға ие болған, сондықтан
қазір -
даған, - деген қосымш асы болжалдық сан
есімнің тұрақты, өте өнімді көрсеткіші.
4. Есептік сан есімнен көптік жалғауы да бол-
ж алды қ сан есім жасайды:
Жасы сол кезде 50-60- тарда (М ұқанов).
Ондарға келгенше, Асаубайдың өмірден алғаны да осы ғана еді (Тиесов).
Кешкі сағат сегіздерде басталған мәж іліс түнгі бірден аса 6У/тш'(Мұқанов).
К өптік жалғаудың сан есімге тән аф ф икске
ж атпайты ны әркімге белгілі. Сан есім тіркескен
зат есімге қазақ тілінде көптік ж алғау ж алған-
байдьі, өйткені заттың көптік мәні сан есімнен
көрінеді. М ысалы:
130 кой, бес жүз жылкы, жүз түйе дегендерде заттың көптік мәні нақтылы сан
арқы лы берілген. Тілдің ықш амдау заңды лы ғы
он ы ң екінш і рет көптік жалғауы арқы лы қайта-
лануы арты қ деп тапқан, сонды қтан зат есімдер
сан есімнен кейін көптік жалғауын қабылдамай-
ды. Сан мен заттың тіркесінде зат есімге ж алған-
байтын көптік жалғаудың сан есімге жалғануы
оған көптік мағы на беруден ш ы қпаған және сан
есімге көптік жалғаудың ж алғануы нан қалған
қалды қ та емес, өйткені сан есімдер көптік жал-
ғауы арқы лы түрленбейді. Олай болса, көптік
жалғауының есептік сан есімге жалғануының өзі
сөзжасам мақсатына қатысты ш ыққан.
К өптікж алғауы ны ң есептік сан есімге қоса-
тын болжалдық м ағы насы нда да болжалдық сан
есімнің басқа көрсеткіштерінен айырма жоқ. Олар
қандай болжалдық м ағы на берсе, көптік жалғау
да сондай болжалдық мағына береді. Сондықтан
есептік сан есімге қосы лған көптік жалғауды да
болжалдық сан есімнің көрсеткіші деп тану қажет,
ол мұнда ж ұрнақтық қасиетке жеткен.
Түркі тілдерінде топтық мағынада қолданы-
латын
-ер ж ұ р н ағы н ы ң қазақ тілінде өзіндік


title: БӨЛШЕКТІК САНДАР СӨЗЖАСАМЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
БӨЛШЕКТІК САНДАР СӨЗЖАСАМЫ 377 ерекшелігі бар. Біздің тілімізде бұл ж ұрнақ өте
өнімсіз, ж алғы з
бір сан есімінен ғана сөз жасай
алады, басқа тілдерде ол онімді қосы м ш а, оны
топты қ сан есімдердің жасалуында айтқанбыз.
Сонымен бірге бұл жұрнақтың беретін м ағы на-
сында да басқа тілдердегідей топты қ мән ж оқ,
біздің тілімізде оның болжал мағынасы бар. Мы-
салы:
Шыдар ем күйіп, мен жанып, Айында бірер көрсем де (Абай).
Онда екі-үш -ак күлынды бие, бірер ғана бүзаулы сиыр бар (М ұқанов).
Кейдеб//? сан есімнің өзінің де ешбір қосым-
шасыз болжал м ағы на беруі де кездеседі. Мыса-
лы:
Әлі бір бес жыл окығым келеді (М үсірепов).
Енді бір он жылдарда бүл жүмысты да бітіреміз ғой (М ұқанов).
5.6.2. Болжалдық сандардыц аналитикалық
тәсіл арқылы жасалуы
Болжалдық сан есімнің аналитикалы қ тәсіл
арқылы жасалуы да өте өнімді, оны ң өзі іштей
бірнеше түрлі. Олардың негізгілеріне тоқталайық:
1. Есептікж әне жинақтау сандардың қосар-
лануы болжалдық м ағы на туғы зады . Мысалы:
Бүрын бір шығырмен төрт-бес гектар жерді суа- рып болғанша, жан шыға жаздаса, кырык-елу гектарды калай суармаксың (М ұстафин).
2. Есептік сан есімдерге шылаулардың тіркесуі
арқылы болжалдық сан есім жасалады. Мысалы:
Түбектің аумағы кырык-елуге жуык гектар. Жасы отыз-кырык шамасында (Сейфуллин).
1) Атау тұлғалы есептік сан есімге
шакты, шамалы, каралы септеулік шылаулары тіркесіп,
оған болжалдық мағына қосады:
жүз шакты, мың қаралы, қырық шамалы. 2)Артық, астам, аса, аскан септеулік шылау-
глары етептік сан есімге тіркесіп, одан болжал-
ды қ сан есім жасайды.
Гектарынан 2 0 0 центнер- ден артык астық алу м үм кін емес (М ұстафин).
Қүрылыс жүмысына екі мыңнан астам адам шықты (М ұқанов).
Біздегі бір эйел жүз саулық- тан жүз жетпістен аса қозы алды (М ұстафин).
Астам, аса, артық шылаулары ш ығы с септіктегі
есептік санға тіркеседі. Ол ж оғары дағы мысал-
дан көрініп тұр.
3
)Жақын, тарта, таяу, жуық септеулік шы-
лаулары барыс септіктегі есептік сан ға тіркесіп
оған болжалдық м ағы на қосады:
жүзге жуық, м ы ңға тарта, елуге таяу, онға жақын т.б.
4) Е септік с а н ға
т алай, бірнеше, элденеше сияқты белгісіздік есімдіктері тіркесіп, оған бол-
жалдық м ағы на қосады. М ысалы:
бірнеше жүз жылдар, элденеше мыңдаған адам, талай ғасыр- лар бойы неше жүз жылдар т.б. Әрине, есімдік
сияқты сөз таптары ның тіркесі контекске байла-
нысты, сонды қтан оларды сан есімнің сөзжаса-
мына ж атқызу қиы н.


5 .7 . Б Ө Л Ш Е К Т ІК С А Н Д А Р С Ө З Ж А С А М Ы
Бөлш ектік санды қ ұғым тілде бар, ол мате-
матика ғы лы м ы н ы ң дамуына да қатысты. Бірақ
соған қарамастан, тілде бөлшектік санның арнау-
лы қосымш асы жоқ. Ол ұғым есептік сандардың
белгілі синтаксистік қатысқа түсуіне байланысты
беріледі. М ысалы:
оннан үш, төрттің бірі, үштің
екісі, бестен бір
т.б.
Бөлш ектік сандар құрамына қарай күрделі
болып келеді, өйткені оның құрамына бөлім және
алым сан кіреді. М іне, осы екі сан тілде үш түрлі
формада тұрып, бірімен-бірі тіркеседі:
1. Бөлш ектік сан есімдердің құрам ы ндағы
бірінші сы ңар ілік с е п т ік т е , е к ін ш і с ы ң а р т ә -
уелдік ж алғауды ң 3 жағында тұрып, бірімен-бірі
тіркеседі:
бестің екісі, онның бірі, жүздің оны,
т.б.
2. Б өлш ектік сан есімдердің құрам ы ндағы
бірінші сыңар ш ығыс септікге, бөлшекгік сан ұғы-
мын білдіреді:
төрттен бір, жиырмадан төрт,
жүзден екі, мыңнан алпыс
т.б. Мұнда көбіне
бөлігі
деген сөз тіркесе қолданылады:
Кітаптың екіден
бір бөлігін оқыдым.
3. Бөлш ектік санны ң құрам ы ндағы бірінш і
сыңар ш ы ғы с септік ж алғауында, екінш і сыңар
тәуелдік ж алғауы нда тұрып тіркесіп, бөлш ектік
сан ұғымын білдіреді:
екіден бірі, оннан үші, жүзден
бірі
т.б.
4. Б өлш ектік сандар
жарым, жарты, ширек
сөздерінің есептік сандармен тіркесуі арқылы жа-
салады:
мың жарым, жарты мың, үш ширек
т.б.
6. Е Т ІС Т ІК Т Е Р СӨ ЗЖ А САМ Ы
6 .1 . Т У Ы Н Д Ы Т Ү Б ІР Е Т ІС Т ІК Т Е Р
Кел, кет, ал, бер, жүгір, жүр, отырт.т.
жүздеген
тума түбірлер өзге сөз таптары нан іс-әрекет,
қимылды беру мағы налары м ен ғана емес, осы
қалыптағы грамматикалық мағыналары және одан
әрі етістікке тән м орф ология-синтаксистік бар-
лы қ жүйелі қасиеттерімен өзгешеленеді. Қай сөз
табынан болса да, етістік жасайтын кез келген
ж ұрнақ та бір өзі сол м орф ология-синтаксистік
етістік сипаты н түгелімен бойына сыйдырады.
Ж ұрнақты ң м ағы налы қ қасиет үстейтін сөзжа-
|


title: .7 . Б Ө Л Ш Е К Т ІК С А Н Д А Р С Ө З Ж А С А М Ы


text:
378
СӨЗЖАСАМ
сам ды қ құдіреті - осында.
Ойын
мен
ойн-а, ою
мен
ою -ла, кең
мен
кең-ей, көз
бен
көз-ік, көл
мен
к ө л-к і
т.т. алғаш қы лары н соң ғы ж ұрн ақ-
тыларымен салыстырып, айырмаларын анық бай-
қауға болады. Тума түбірлері - есімдер (одағайы
да бар). С о ң ғы ж ұрнақты ларды ң бәрі, я ғ н и ту-
ынды түбір етістіктер. Енді олардың кез келгені
сен
жіктеу есімдігімен:
сен ою оюла; сен аһла,
үһле; сен ойна
т.т. болып, етістіктің бұйрық рай-
ын жасайды . Б ұйры қ райдың түбір етістікпен
сәйкестік қасиетіне ие болып, олар одан әрі:
ойна-
лса, ойна-шы, ойна-саңшы, ойна-сайшы, ойна-ңқыра,
ойна-й қой, ойна-й сал, ойна-й түс, ойна-п қал
сияқты күрделі тұлғаларды, сондай-ақ,
ойна-ды,
ойна-ма-ды, ойна-ған-ды, ойна-й-мын, ойна-са-қ,
ойна-ма-й-тын-сыңдар
т.т. етістікке тән сан қилы
семантика мен грамматикалық мағыналарды бе-
реді.
Тіл білімінде аллосем, алломорф т.б. термин-
дер бар. Бұларды кейбір мамандар озара си н о-
ним деп те таниды. Әрқайсысын дербес термин-
дерге ж атқызатындар да ж оқ емес.
Аллосем деп, бір морфеманың (қосымшалар-
ды ң) көп мәнділігін айтса, алломорф деп, бір
морфеманың (әрине қосымшалар, аффикстердің)
фономорфологиялық коп варианттығын айтады.
Біз де, негізінен осы түсінікте қолданамыз.
Туынды түбір етістіктер ж асайты н етістік
ж ұрнақтары ны ң саны кімді де болса, қы зы қты -
рады. Туынды түбір етістіктерге арналған зерт-
теулерде: олар әдетте “фонетикалық вариантта-
рымен қоса, екі жүзден асады” .
1.
Туынды түбір етістік ж асайты н ж ұрн ақ-
тарды ң бәріне бірдей ортақ м ағы налары бар.
Олар:
А: а) мейлі етістіктен жасасын,
ә) өзге сөз таптарынан жасасын
(бай-ы; м ін-
гес, қу-ала, қу-дала, жыл-жы, ер-т)
лексикалы қ
(әрқайсысы дербес лексемалар есепті), семанти-
ка-грам м атикалы қ (бұйыру, 2-ж ақ жекеш е, ар-
найы түрі, келер ш ақ, болымды т.т.) көп мағы на
береді.
Б: жұрнақтар:
-а, -ы, -қ, -к
т.б. жеке-дара бір
ғана фонемадан немесе
-ла, -не, -жы
(әрине шарт-
ты түрде) тәрізді екі-ақ фонемалы, сондай-ақ 3,4,
одан да кеп дыбысты құрамдылары бола ма -
бәрібір олар сингармонизм заңы на бағынады .
Ө здері қосы латы н түбірлердің жуан немесе
ж іңіш ке буындылығы
(сан-а, сын-а, м ін-е; сыр-
ла, бір-бір-ле),
сондай-ақ түбір соңы ндағы ды -
бы сқа да үйлесіп
(тап-та, еп-те; қол-да, ж ол-
да; қиу-ла, кеу-ле)
т.т. бір жұрнақтың озі “мынау
- негізгісі, мынау - соны ң ф онетикалы қ вариан-
ты ” деуге келмейтін, бірнеше түрлі фономорфтар
тобы нантұрады . Олардың саны кемі - екеу
(-а, -
е; -ы, -і),
болмаса үшеу
(-с, -ыс, -іс),
не тортеу
(-ка,
-ке; -ға, -ге),
бірсыпырасы - алтау
(-ла, -ле; -да,
де; -та, -те)
болады. Осыларды алломорфты мор-
фемалар дейміз.
Жалпы созжасам проблемаларына, сондай-ақ
оның негізгі амалдары - синтетикалық және ана-
литикалы қ етістіктермен байланысты:
телефон
соғу
мен
телефон-дау, көмек көрсету
мен
комек-
тесу, тамақ беру
мен
тамақ-тан-дыру, жүре түсу
м ен
жүр-іңкіреу
т.т. бірі аналитикалы қ, екіншісі
синтетикалық озара мағыналас етістіктерді сино-
нимдік қатар есепті тану бар. Етіс категориясына
енетін “дастархан ж аз-ы л -д ы ” дегендердегі мен
“ауруынан ж аз-ы л-ды ” , “ашуы кетіп, жазыл-ып,
жадырады” тағы сы н тағы лар да - озара омофор-
малылар.
ж аз-ыл-ды -
ы ры қсы з етіс;
адам жайдары-
ланып, жазылды -
оздік етіс. Әсіресе
-с, -ыс, -іс
аффикстілер, масалы:
тігісін жатқызу
(зат есім),
бәс тігісті
(ортақ етіс),
көшет тігісті
(кош ет
оты рғы зы сты )
көмектесу
т.б. лар да омоформо-
лар қатарына жатады.
Әл-сіреу
м ен
эл-сіз-дену, қан-сырау
мен
қан-
сыз-дану,
сондай-ақкая-к:/ мен
көл-де, аз-ырқану
м ен
аз-сыну, іиол-іркеу
м ен
шөл-деу, қызығу
мен
қызық-тау, үз-аю
м ен
үз-ару, и-ілу
мен
и-л-іг-у,
соп-аю
мен
соп-ию
т.т. түбірлес, жұрнақтары бас-
қа-басқа (бәрі де етістік жасайтындар) екендігіне
қарамай м ағы налас болып келеді. Бұлар - аф-
фикстердің синонимдік қатарына жатады.
Тілімзде қолданы лы п, кәдеге асып жүрген
қимыл атауларын:
1. Негізгі (тума) түбірлер;
2. Туынды (жасалынды) етістіктер деп екі
үлкен топқа болеміз. Бірінші топтағылар еңбектің
“созжасам” саласында создік қор, я ғн и созжасам
орбитін ұйытқы есепті пайдаланылады. Соны ң
озінде етістіктен етістік туатын топ құрайды.
Екінш і топты т у ы н д ы (түбір емес)
етістіктер дедік. Өйткені олардың ішінде:
жыр-т,
ер-т, әуеле-т-іп
(ән
салса), қүйын-да-т-ып, боран-
да-т-ып (бор+н+да+т)
дегендермен қатар:
қайт-
па-с (қайсар), жүрек ж алға-у, өйткенше, айтып-
айтпай, өлдім-талдым, тістектеп-тірнектеп, алып
бару (<апару), алып келу (Уәкелу), тіл қатпау,
та-
биғаттары тума етістіктерден озгеше қимыл атау-
лары да - коп. Бұл екін ш і топ - сөзж асам
тәсілдерінің тілдегі қалыпты нәтижелері. Ш ығу
ЕТІСТІКТЕР СӨЗЖАСАМЫ
379
тегі, жасалу жолдары, дербестік те тұлғалық тәу-
елділік т.б. ж ақтарын бұларды сөзжасамның ак-
сиом аға айналған екі улкен салаласы на сайып
танылады:
1) Туынды түбір етістіктер.
2) Күрделі құрамды туынды етістіктер.
Туынды түбір етістіктер: а) етістікжэне ә) есім
негізді болып, өз ішінде екі үлкен топ құрайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Есім негізді туынды түбір етістіктер

text:
6.1.1. Есім негізді туынды түбір етістіктер
Бұларға етістіктер деп басқа барлық сөз тагі-
тарынан ж ұрнақтар қосылып ж асалған туынды
түбір етістіктер кіреді. Мысалы:
адым-да, ат-тан,
бай-ы, бас-та, оң-да, түз-е, зор-ай, ағ-ар, екеу-ле,
бір-ік, іңгэ-ла, өк-ір, е-ң-іре, бақ-іии, бүк-ши, күр-жи,
одыр-ай, ожыр-ай, тарс-ыл-да, и-ір-е-ле-ң-де, тра-
та-та-ла, аһ-ла, ыс-кыр, ыс-ыл-дыт.т.
Бұлар тіл байлығымызда өте көп жэне ғасыр-
лар бойы қолданылып келеді. Сондықтан қазақ
халқының қазыналы сандық тіл байлығын түгел
қам ты ған 10 том ды қ түсіндірме сөздігінде бәрі
де р е е ст р со з етіп б е р іл г е н , м а ғ ы н а л а р ы
түсіндірілген. Етістікке қарам а-қарсы қойы ла,
бәрі бір топқа келіп оты рған өзге сөз таптарын
және әртарап, бейтарап деп танылатын:
бар, жок,
аз, көп
т.б. да қосуға қандай негіз, нендей себеп
бар? деген заңды сұрақ туады. Бұл сәз таптары -
на жататын бірде-бір сөз етістікке ғана тән се-
мантика-грамматикалық қолданысқа түсе алмай-
ды , я ғ н и белгілі рай, ш ақ, етістік ж іктелу
жүйесінің ф орма жасау, сөздерді байланыстыру
т.б. афф икстерін де, сөз тіркестіру қызметтерін
де атқара алмайды.
Есім сөзд ер н егізінде етістіктің ж асалу
мүмкіндігі мол. Ол етістіктің сөзжасам жүйесі,
оның амал-тәсілдері арқылы жүзеге асады.
1. Аналитикалық түрде:
бас-көз бол; олай етпе,
бүлай ет
>
ойтпе, бүйт; тарс-тарс етті; сылаң
какты; аузын сылп-сылп еткізіп
т.т.
2. С интетикалы қ амалмен:
бас-та, көз-де,
көзік; ақ-та, аға-р, ак-ай, ак-шаң-да, ак-ыр-ай, алс-
ыр-ай; кең-і, кең-ей; кіші-р, кіші-р-ей; сек-ек-те,
сек-ең-де, сек-ір.
3. Осы екі амал аралас келіп:
бір-бір-ле, мың-
мың-да; жаз - ж ай-ла; той той-ла; тістекте-
тірнекте
т.т.
70-тен астам негізгі жұрнақтар, олардың 200-
ге тарта фонетикалық варианттары қосылып, ту-
ынды түбір етістіктер жасалған мол тілдік ф ак-
тілердегі алдымен көзге түсетін де, ауызға алы-
натын да
-ла, -ле
қосымш алы лар болады. С он-
ды қтан қазақ тілінің есім негізді туынды түбір
етістіктер де озге туыс түркі (якут, өзбек, қы рғы з
т.т.) гілдері тәрізді осы қосымш алы түрлерінен
бастап арнайы зерттеліп, монография кітап бо-
лы п, ж ары қ көрді. Махмуд Қаш қаридің “Л ұғат
ат тү р к ” еңбегінің негізі, ғы лы м и -теори ялы қ
тұж ырымдары ның да
-ла, -ле
аффиксті туынды
түбір етістіктерге арналуы - осының дәлелі.
Етістік ж асаған алғаш қы сатысында
-ла, -ле
бұдан басқа да ж ұрнақтар туынды түбір етістік-
тердің, сон дай -ақ негізгі түбір етістіктердің де
сабақты немесе салт болуы жалпы етістіктер үшін
қатып қалған сипат емес екенін көрсетеді. Олар
бірі екіншісіне ауысады. Бұл процесгі жүзеге асы-
ратын етістіктің етіс категориясы, осы категория-
ның қосымшалары.
Мысалы: а)
кір жу, қол жу, еденді жу
дегенде,
ж у-
сабақты етістік;
б)
кір ж у-ыл-ды, еден ж у-ыл-ды
дегенде
-ыл
аффиксі үстеліп салт етістікке айналған.
в)
үйді ақ-т а, еденді сыр-ла
сияқты туынды
түбір етістіктер сабақты. Олар:
үй ақ-та-л-ды, еден
сыр-ла-н-ды
дегенде салт етістікке айналған.
г)
үй-лен, пайда-лан
тәрізді екеуі де зат есім-
нен, екеуі де б ір-ақ түрлі
-лан, -лен
қосымш асы
туынды түбір етістік. С оған қарамай,
үй-лен
де-
гені - салт та,
пайда-лан
дегені
Достарыңызбен бөлісу: |


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 489

text:
380
СӨЗЖАСАМ
ертеден келе жатқан дайын м одель-мағы налар-
дан өрбитіні де тілдік деректермен дәлелденді.
М ы сал ы : д е н е м ү ш ел е р ін ің
атау л ар ы н
алайық:
бас, аяқ, көз, құлақ, қол, тізе; өкпе, мойын,
жанбас, тіс, тіл, жақ, арқа, төбе, жігер
т.т.
Тілімізде, дәлірек айтсақ, түсіндірме сөздікте
осылар негіз болып, етістікке айналған:
бас-та,
аяқ-та, көз-де, қол-да, тізе-ле, жанбас-та, арқа-
ла, өкпе-ле, тіл-де, мойын-да
т.т. реестрлер бар.
Бұлар, басқа да туынды түбір етістіктердің бәрі
атам зам аннан бері қолданылып келеді (жасалу,
ш ы ғу тектерінің бірдейлігіне қарамай), сабақты
немесе салт етістік болулары ж ағы н ан
айырма-
лары бар.
а)
тізе-ле, жан-бас-та
дегендері - салт, өзге-
лері - сабақты;
б)
бас
пен дя/сдегендердің тікелей м ағы на-
л ары нан өрбігендері: “бас болу, басш ы болу”
м әндерін беретіндері:
бас-қар
мен
бас-та,
сон-
д а й -а қ
аяқ-т а
етістіктері;
в)
төбесіне періп жіберу
дегеннен туған “төбе-
л е ” м ағы насы кеңи келе жалпы:
біреуді бас са-
лы п ұру, ал
төбе-ле-с
деген ж ұды ры қта т.т. да
білдіреді;
г)
сөзді бас-та, мэж ілісті аяқ-т а
дегендер
“не нәрсенің де басы бар” деген тұрғыдан өрбіген;
д)
тізе-ле, жанбас-та, қолтық-та, арқа-ла
т.т.
қим ы лға мекен, орын болып жүзеге асатын етіс-
тіктер;
е) /сездегенге:
көз-ік, көз-дес
дегендерде (бірін-
бірі көру, /сөзайдын болу т.б.) тура мағы на, мақ-
сатты көздеу, нысана ету,
алысты болжау, алыс-
қа көз жіберу, ой таразы сы на салу т.т.
кең де
ауыспалы мәндерді білдіреді;
ж)
өкпе-ле
деген ренжу, біреуге өкпесін арту,
я ғн и тура м ағы налы дем алатын мүше - өкпе
емес, кінә, наз т.т. мағы на;
з)
м ойын-да -
м ойны на
тағы лған қы лмыс,
кінә т .б .
рас-т а-у,
м ойнына алу;
и)
қ ү ла қ-т а -н
(осыдан:
қүлақ-т а-н-ды р,
құлақтандыру);
құлағы на жету, тию, есіту, ха-
бардар болу т.т. білдіреді;
к)
Достарыңызбен бөлісу:


ФОНЕТИКА Т 10 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы нкы ,
ілгерінді, тербеліссіз (қатаң), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Айтылым белгілері: ны қ тоғы сы ң қы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: күшті лепті, қатаң (шуыл),
жіңіш ке, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
қатаң, ілгерінді (ж іңіш ке), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Қ (-К) дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Жуан езулік түрі: Қ Ы С , ҚАР т.б.
(18-1- сурет) Ж асалымы: тіл түбі м ен тіл ш ік ө зар а
жымдаса тоғы сады (4-2), жасалу орны на қарай
тілшік; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қарай кей ін ді; дауы с
желбезегі тербелмейді (5-4), желбезек қатысына
қарай тербеліссіз (қатаң); ерін жазылып (езу
тартып) барып жасалады (1-3), еріннің қатысына
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл тү б і м ен т іл ш ік н ы қ
т о ғ ы с а д ы , т о ғ ы с ы м к ү ш ін е қ а р а й н ы қ
тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі: тіл арты мен тілш іктің тоғы сымы
күшті леппен аяқталады, тоғысым бітіміне қарай
күшті лепті; дауыссыз шуыл дыбысталады, үн
қатысына қарай қатаң; әуез қатысына қарай жуан
және езу әуезді дыбыс болып табылады.
Қ жуан езулік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тілш ік, то ғы сы ң қы ,
кейінді, тербеліссіз (қатаң), езулік дауыссыз
дыбыс.
Айтылым белгілері: ны қ тоғы сыңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: күшті лепті, қатаң (шуыл),
жуан, езу әуезді дауыссыз дыбыс.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=48#Айтылым_белгілері:_ны_қ_тоғы_сы_ң_қы_,_ауыз_қуысты_дауыссыз_дыбыс._Естілім_белгілері

title:
ФОНЕТИКА
Т 10 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=48#Жалпы_сипаттамасы:_тіл_ұшы,_тоғы_сы_ңқы_,_қатаң,_ілгерінді_(ж_іңіш_ке),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Қ_(-К)_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=48#Жасалым_белгілері:_тілш_ік,_то_ғы_сы_ң_қы_,_кейінді,_тербеліссіз_(қатаң),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 490

text:
т іл-де -
тіл тигізу, сөгу т.т. етістіктері.
Дене мүшелері жалпы денеге қатысты сөздер
негізінде
-ла, -ле
жұрнағымен туынды түбір етіс-
тіктерге айналғандар көп:
жұдырық-та, шапа-
лақ-т а, уыс-та, шеңгел-де,
тістектеп-тірнектеп
(<тырнақта), бауыз-да, өңеіи-те, ауыз-дық-та,
мұрын-дық-та, жер бауыр-ла, бауырым-да, еңбек-
те, тіс-те, бет-те, бет-те-с, ж үз-де-с
т.т. мен
қатар
-лан, -лен
күрделі жұрнақты:
өр көкірек-
те-н, жүрек-сіз-дент.Ь.
Бұл жоғарыда келтіріл-
ген туынды түбір етістіктер сабақты не салт бо-
луларымен ғана емес, тура я ауыспалы м ағы на-
лары және әр етістіктің өзіне тән семантикасы-
мен де белгілі азды -көпті топ құрап, тіпті дара-
лайты н өзгеш елігімен де әрқайсы сы дара сөз
екендігін танытады.
а)
таяқпен соғу, арамен кесу т.т. таяқ-та,
ара-ла, кетпен-де
тәрізді модельдер үлгісіндегі
жұдырық-та, шапалақ-та, тіс-те, тіс-те-ле;
соңғы
туынды түбірлердіңсо/са-лд,
щетка-ла
т.т. бір то-
бын құраса;
б)
уыс-та
деген
қалт а-ла, қап-та, шелек-те,
бөшке-ле, вагон-да
т.т. сәйкестікпен топталады;
в) қағаз, кітапқа бет қою және беттерін ашу,
аударып қарау, м а ғ ы н а л а р ы н ^ с т -т е д е п ; тіл ти-
гізу, сөгу, балағаттауды
тіл-де;
өзгеге сөз бер-
мей, өзеурей беруді
көк езу-ле, көк езу-ле-н-іп
т.т. нақты лы қ та дәлдігімен бұларға қарағанда,
әлдеқайда ж алпы лы қты негізгі түбір етістіктер-
ден ерекшеленеді.
М ысалы:
же
мен
іш, т у
сияқты негізгі түбір
етістіктерді алайы қ. Әдетте: “ас ішіп, аяқ боса-
тар” , - дейді, дәлірек айтса:
ет же-п, сорпа іш-ті,
сондай-ақ нанды же-й-ді, шайды іш-е-ді. Ішкіш
десе-ақ, ол адам ны ң алкаголик екені түсінікті,
жегііи -
қы м ты рғы ш , суық қалды т.т. м ағы на-
ларды білдіреді.
Ту
етістігі: а) ұл, қыз туды де-
генмен бірге.
б)
ту-ыл-ды
дегеннің орны на да қолданы-
лып, омоним етістік тобын құрап кетті.
Осы
ту
етістігінің негізгі мәні бала-ла-у,
дүниеге ұрпақ әкелу, өмір, тірш ілік жалғастыру
деген м ән-м ағы на есім негіздерінен
-ла, -ле
пара-
пар туынды түбір етістіктер түрінде айтылып, ма-
ғы насы ны ң дәлдігі, жасалу модельдерінің аса
өнімділігі ж ағы нан тілде ерекше орын алады.
Ту
етістігіне әрекеттер болу былай тұрсын,
табиғат құбылыстарында да:
ағаш жапырақ жар-
ды, іиешек атты
дегендер:
ағаш жапы-рақ-та-ды,
гүл-де-ді, шешек-те-ді; бұтақ-та-ды, жүгері со-
бық-та-ды, егін көк-те-ді, ет құрт-та-ды, шаш
бит-те-ді
т.т. жалғасады.
Ж ан-ж ануарлар, құс т.б. жайлы
бала-ла,
жұмыртқа-ла, төл-де, қоз-да, бота-ла, құлын-да,
бұзау-ла, күшік-те, торай-ла
болып, тарала береді.
Бұлардың
ұ л туды, қой егіз туды, мегежін сегіз
лгудь/дегендегілерден еш қандай мағы налы қ ай-
ырмалары жоқ. Қайта:
ит күшіктейді, шошқа то-
райлайды, қой қоздайды, ешкі лақтайды
т.т. бо-
лып, даралап, нақты лап көрсетеді. Бұл есім не-
гізділер салт етістік тобын құрайды. Грамматика-
лы қ толы қтауыш сыз айтылады. Қойдан туатын
ЕТІСТІКТЕР СӨЗЖАСАМЫ
381
қозы , яғн и туылатын объект етістікке негіз бо-
лып,
-ла
аффиксімен кірігіп, бірігіп кеткен. Тілдің
нақты ф ам м атикалы қ корінісімен қатар логика-
лы қ ойдан туатын іш кі мәнді ж ақтары да бар.
Көктемде ж ер-кө к тіріліп:
Достарыңызбен бөлісу: |


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 491

text:
ағаш жапырақ-
та-п, гүл-де-й-ді, ж еміс-те-н-еді
т.т. осылар
тәрізді. Б ұлар да ілкілерм ен жасалу қалпы ,
жұрнақты болғанм ен, логикалы қ тұрғы сы нан
келгенде сабақтылар.
Ендігі бір топ
-ла, -ле
жұрнақты сабақты-
ларда: мыс.:
еденді сыр-ла, шүберекті су-ла, теке-
мет т і өрнек-те
т.т. нені? немен? деген тәрізді
бір, негізгі объектіні екінші бір объектімен жаб-
дықтау, бояу, сырлау, тігіп ш ығару т.т. екіден
кем емес объектілер арқылы жүзеге асатын нақты
іс-әрекетгері жасалады. Сөйлемде бір ғана негізгі
толықтауышы беріліп, өзгелері туынды түбір ет-
істіктердің семантикасын, өзін негіздейді.
Ағаіи-
ты ара-ла
(арамен кес),
шөркені балта-ла
(бал-
тамен уат),
қозаны кетпен-де, баланы таяқ-та
т.б.
осылар сияқты.
-ла, -ле
жұрнақтардың ендігі бір үлкен тобы
сын есім негізділерге жатады.
Заттың, бір нәрсенің сын, сапасын өзгерту,
басқа қалып, түр-түске ауыстыру т.т. осы тәрізді
етістіктер:
а) түсін өзгерту:
ақ-та, қара-ла, сары-ла;
б) көлемін:
үзын-да, қысқа-ла, үлкен-де, кіші-
ле, домалақ-та, жалпақ-та, ірі-ле, жуқа-ла;
в) дәмін
\ащы-ла, түщы-ла, түз-да, қант-та,
тэтті-ле;
г) сапасын:
жаңа-ла, таза-ла, кір-ле, бүтін-
де, жүмсақ-та, сүйық-та, қою-ла.
Ж оғары да келтірілген зат есім, сын есім
негізді нақты, көз көріп, қолмен ұстайтын объек-
^гілері бар (тура толықтауыш), ішкі объектілі етістік
т.т. басқа да сөйлемде тура толықтауышын мең-
геретін есім негізді туынды түбір етістіктер бар.
а)
ой-ла, амал-да, айла-ла, дайын-да, даяр-ла,
ет-те, ептеп-септеп; әзіл-де, қсиіжың-да
т.т. нақты
материалдық заттар емес, ойға, ақы лға салып
барып, солардан туған рухани мүмкіндіктер ар-
қылы объекті(лер)ні пайдаға икемдеу, іске жара-
ту т.т. нәтижелі іс-әрекет, яғн и етістіктер туады.
Мыс.:
болашақты ой-ла, неше түрлі ойларды
ойла-п, еп-те-ген екі емер, әзіл-де-п көңілімізді
көтеретін; бэрімізді алдын ала дайындайтын;
ақылың жетсе, айлала мені
т.т.
б)
түжырым-да, сара-ла, сүрып-та, есе-ле, ти-
янақ-та, пайым-да, нақты-ла, түспал-да, мөлшер-
ле, абай-ла, екше-ле, бажай-ла, бақы-ла
т.т., ой-
сана қы зметтерінің түрлі көріністі әрекеттерді
білдіреді.
в)
М ына есім негізділер:
тэрбие-ле, жөн-де,
тэртіп-те, бау-ла, бау-ра, бау-лы, жер-ле
(көшу ма-
ғынасында емес),
сақта, мадақа-ла, дэріп-те, ақ-
та, қара-ла
(түс мағынасында емес) т.т. объект-
ілерді рухани
сана
тұрғы сы нан өзгерту, икемдеу
етістіктерінің тобы наж атады .
Тіл-де, боқ-та, ба-
лағат -т а
т.т. да - осы топ сабақты туынды түбір
етістіктерге жатады.
Кінэ тағу, сотқа тарту, сый, қүрмет, жәбір,
зорлық көрсету
сияқты осы құранды етістік мэнде-
ріне сай
-ла,
-лсж ұрн ақты етістіктер арқылы да
беріледі. Л
йып-та, кінэ-ла, сот-та, қүрмет-те, сый-
ла, күіи-те, зор-ла,
сондай-ақ
ай-да, жетек-те, ая-
ла, қуғын-да, қадаға-ла, қорға-ла, жүн-де, күн-де
т.т. субъектінің белсенділігі мен объектінің бей-
тарапты лы ғы нан негіз болып тұрған белгілі ма-
ғы налы іс-әрекетке душ ар етуі, я ғ н и объектінің
душ ар болуы - етістік болмы сы нда ап-айқы н
көрінеді.
Үрыны Кодекстің бірнеше бабымен ай-
ыптап, Южылға соттады. Ая-ла, қүрмет-те, күш-
Достарыңызбен бөлісу: |


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 492

text:
382
СӨЗЖАСАМ
аш ылмау үшін түймелері тесіктеріне салынады.
Міне осы мағынада:
түйме-ле делінещ .
Есімдік, сын есімдерден, сондай-ақ шақыру
одағайлары мен
бар, жоқ
сөздерінен де:
басқа-ла,
өзге-ле, бір-бірле, лсұп-та, дара-ла, м ам а-ла, бар-
ла, жоқ-тат.т.
етістіктер кездеседі. Бұлар көбінесе
-лж ұрнақты көсемше,
-ған,
-геятұлғалы есімше
түрлерінде өздерінен соңғы сабақты етістіктердің
объектілеріне қатыстылық таныта қолданылады.
Мыс.:
балаларды жұпта-п тұрғызды, астық-
ты тонналап тасыды, солдаттар он-ондап қатар
түзеді, тірілерді бар-ла-п, өлгендерді жоқ-та-ды,
көп-т е-п көтерген жүк жеңілт.т.
-ла, -ле
жұрнақты сабақты етістіктер бұл жо-
ғарыда әр нақты мағына аясында топтап корсет-
кендермен бітпейді.
Сүр
деген сөз: а)
сүр бойдақ,
б)
сүр ет
тәрізділерде қай? қандай? деген сұрақтарға жау-
ап болып,
жас
(жас жігіт, жас ет) екенін білдірсе,
ы сталған, әбден кепкен етті, ал адам ға одан әрі
қатып-сену ғана қалған, “кәрі бойдақ” деген ма-
ғы н а береді. Субстантивтенген
сүр -
(сүрден
қосы п пісірейін бе?) осы сападағы ет дегенді
білдіреді.
С ү р -ле-
негізінде осы соң ғы м ағы на-
дан орбіген. “ Енді оны сүр-ле-йін деп пе едің?”
- деп, ұзақ сақталған , қолдану мерзімі өткен
нәрсеге де қолданылады. О ны мен ом оним
сүр
(өмір, дәурен сүр-ді) етістігі өз алдына:
М аған
қарай етті сүріп қойды
(жылжытып д.м.) деген-
дегі етістікпен де омоним қимыл атау да бар.
Бұлардың ауыспалы т.б. стильдік ерекш еліктер
қолданылуын қоспағанда жиі кездеседі.
Тек субъектінің озіне тәң, ©згеру, құбылу, сан
қимыл т.б. процесуалды етістіктер үшін:
жүрді,
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 493

text:
жорғалайды, жалады, күлді, жанды, өшті, құлады,
сынды, сіңді
т.т. негізгі түбір етістіктермен қатар
мыңцаған, әлденеше мыңдаған негізгі түбір етіс-
тікгер болып, солардың ішінде
-ла,
-лежұрнақты-
лар түрінде айтылып, қапданылатындары да аз емес.
1. Ж оғарыда
т у
етістігімен байланысты мы-
сал етіп келтірілген:
балапан-да, қоз-да, күшік-те,
ж ұмырт қа-ла, бота-ла,
сондай-ақ:
бұтақ-та,
жапырақ-та, шеіиек-те, мэуе-ле, құрт-та,туъ\н-
ды түбірлер т.т. толы қтауыш пен тіркеспейді.
Сондықтан олар да салт етістіктер делінеді.
2. Кінәрат, ауруға шалдығу т.б. сы рқатқа
ұшырау тәрізділер нақты атаулары негіз болып
тымау-ла, самап-да, суық-та, мұз-да, сыз-да, без-
гек-те, тәл-де, ыстық-та, діңке-ле, т ұр-а-ла
да
т.т. салт етістіктер.
3. Салт етістіктердің ендігі бір тобы:
абай
бол, қонақ бол, көңілді бол
т.т. негізгі түбір етістік-
тердің негізі қай м ағы налы сапа екеніне сәйкес-
тену процесін білдіреді
.Абай-ла, көктем-де, кол-
де, сел-де
т.т. қатар:
коңілді - коңілсіз, әлді-әлсіз
т.б. сын есімдердің
-лан, -лен
күрделі ж ұрнақты
түрлерінде жиі қолданылады:
М ыс.:
кәңіл-де-н - көңіл-сіз-ден
әл-де-н - әл-сіз-ден, жан-да-н - жан-сыз-дан
тағат-сыз-дан, амал-сыз-дан, әдемі-ле-н, сұс-
та-н
т.т.
4.
Қар ж апалақ-та-й бастады; жаңбыр нәсер-
ле-п, айнала т ұм ан-да-н-ы п, көшелер т айғақ-
т а-н-ып кет т і
т.т. белгілі сы н -си п ат, нақты
корініс түрлеріне субъекті әрекетінде сипат - пы-
сықтауы ш ты қ ішкі м ағы налы етістіктер тобын
құрайды.
5. Негізгі түбір етістіктерден:
отыр, тұр, жа-
тыр
дегендер субъектінің белгілі мерзімдегі қал-
пын білдіретіні, яғн и : а)
жат, жатыр
дегенде:
шалқасынан әлде етпетінен я оң немесе сол жан-
басымен бе, әйтеуір денесі толығымен сол қалып-
қа көшуді біліретін болса; б)
отыр
етістігі құйрық-
ты басы п, оры н д ы қ я жерде ж ай ғасқан қалы п;
в)
тұр
дегенде екі ая қ (адам үшін, 4 аяқты мал
да, келі, күбі, шам т.т.) табанында тік тұру т.т.
етістіктер айтылып, зерттеліп, баяндалып келеді.
Ж ерде қалы ң төсек, қ о с-қо с жастық, теке-
мет, кілем тоселген қазақ ғұмырында:
тізер-ле,
тізе-ле, шөке-ле, жанбас-та, жан-тай, жүре-ле,
сон д ай -ақту /?-я-л д,
ом -ал, ом-ырам қап малдас
құрт.т.
дастархан басы, әңгіме-дүкен құрғандағы
неше түрлі отырыс, қисаю жатыстың нақты түрлері
негізінен
-ла, -ле
өзге де жұрнақты есім негізді
туынды түбір салт етістіктерді құрайды.
6. М езгілдік мәнді іш кі пы сы қтауы ш ты ң
негізгі түбір етістіктердің көп түрлері де сол атау-
ларьг мен
-ла, -ле
жұрнақты етістіктер болып ай-
тылып, олар негізіне
-п
жұрнақты көсемше,
-ған,
-гш тұлғалы есімшелерде қолданылып, өздері салт
сабақты да түрлерінде баяндауыш қызметін атқа-
рады. М ыс
:.ай-ла-п, апта-ла-п, сағат-та-п, м и-
нут-та-п, түнде-ле-п
кеткен ғұмыр,
секунд-та-
ға н
қас қағы м т.т.
7. Ілгері, кейін, ж оғары , темен, ылди, құлди
т.т. нақты мекендік ішкі пысықтауышы мен қоз-
ғалуы бір ғана етістікке саятын:
ілгері-ле, ж оға-
ры-ла, өр-ле, тер-ле, кейін-де, коткіншек-те, кұлди-
ла, көлденең-де
туынды түбір етістіктер де бар.
8.
Мияу-ла
мен
ойбай-ла, аһ-ла, үһ-ле, іңгә-ла,
тра-та-та-ла, эупірім-де,
аналитикалық түрін сақ-
таған
о де, бұ де
(ол де, бүл де, қалай де-сең де
т.т.) тәрізділер тікелей
-ла, -ле
жұрнағымен, копте-
ЕТІСТІКТЕР СӨЗЖАСАМЫ
383
ген дыбыстау етістіктері дәнекерлерден соң:
тық-
ыл-да, аңқ-ыл-да, шіңк-іл-де, тоңқ-ыл-да, тарс-
ыл-да, гүрс-іл-де
т.т. сол ш ы ғарған дыбыстар-
дың негіз болуымен нақтылы мәнді туынды түбір
салт етістіктер тобын құрайды.
9.
-ла, -ле
жұрнақты салт етістіктердің ең
басымы, көбі көзге көріну және ол қалай көріну
т.б. әлділігімен айтылып, тыңдаушы айнытпай
қабылдайтын туынды түбір салт етістіктер. Бұлар
да негізінен
-ң, -аң, -ең, -ың-іл, -ақ, -ек
т.б. өзге
сөзжасам жұрнақтарынан соң
-ла, -ле,
соның қай-
талама түрі үстелген салт етістіктерден тұрады.
а)
ел-ең-де, елп-ек-т е, сек-ең-де, сек-ек-те,
жалб-ақ-та, жалп-алақ-та, қозға-л-ақ-та, жалт-
ыл-да, жылт-ыл-да;
б)
бүк-ш (и)е-ң-де, сид(и)-аң-да, балп-аң-да,
т оңқ-аң-да
т.т.
10.
-ла, -ле
аф ф иксі мен
-ра, -ре,
көп ж ағ-
дайларда:
-ла, -ле
мен
-лы, -лі,
тіпті
-а, -ы
жұрнақтарын төркіндестіруге, соңғылардың
-ла, -ле
-ден қы саңданы п,
а
деп аны қ,
ы, і
болып қысаң
дауысты алуы артикуляпиялы қ та, психология-
лы қ та жағдайлардан тыс еместігін, сондай-ақ,
жуанды-жіңіш келі варианттарда семантикалы қ
дәлдік барын байқататын тіл деректері аз емес.
Мысалы: “Тоғы з тоңқылдақ, бір ш іңкілдек”
ертегісінің бұлай аталуы - тегін емес. Ж ы лаған-
да:
а-ң-ыра, е-ң-іре;
ақ көңілдікпен
аңқ-ы л-да,
жылау -
еңк-іл-де,
күлудегі
қарқ-ыл-да, тарқ-
ыл-да,
сөйлеудегі
барқ-ыл-да, ш апқ-ыл-да мен
күңк-іл-де,
сондай-ақ жалаң қосымш асы:
ир-ең-
де, бүл-ғаң-да, елп-ең-де
т.т. мен қайталанған:
ир-
е-ле-ң-де, елп-е-ле-ң-де, қи(ы)р-а-ла-ң-да
тағы бас-
қаларды ң т.т. м ағы налары мен тұлғалары ны ң
қанш алы қты сәйкестенетіні - тіл байлы ғы м ы з-
дың куәсі. Сонымен бірге, бұл жоғарыда келтір-
ілгендер^атам зам анғы қазақ тілінде оте әріден
бірге ж асасы п, сонды қтан да олар түгелімен
сөздікте реестр сөздер қатарынан өз орындарын
алуы да - ан ал и ти кал ы қ қандай көне болса,
агглю тин ативті қазақ тілінде с и н тети к ал ы қ
сөзжасам амалының да қалыптасқан тарихының
көне текті екенін айғақтайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


-ла, -ле арқылы туындаған күрделі жұрнақ-
ты туынды түбір етістіктер
1.
-ла н , -лен:
Бұл ж ұ р н а қ т ы ң
-дан, -ден,
-тан, -тен
варианттары бар. -ла, -ле мен өздік
етістің
-н
аффиксінен күрделеніп қалыптасқаны
да дау тудырмайды. С оған қарамай:
шу-лан, на-
мыс-тан, дол(ы)-дан, пайда-лан, екі-лен, қүлақ-тан
етістіктері
ашу-ла, пайда-ла, дол-да
сияқтанып қол-
данылмайды. Бұл етістіктер субъектінің өз басын-
дағы немесе озі үшін сол атау мәніндегі сапаға
түсу, көшу, не бөлу етістіктерін тудырады. Ашуға
булығып, долы лы ққа салыну, өз пайдасына іске
асыру, бетінен қайтпау т.т. өз, өзі, өзі үшін деген
қашан да ойда болады.
Қамсыз-дан, әлсіз-ден, м ақ-
т ан-ш ақ-т ан, қүшыр-лан
т.б. коптеген туынды
түбір етістіктер бар.
2.
-лас, -лес. Ор (ы)н-а-лас, кез-дес, жүз-дес,
сыр-лас
( бояу боя-
с деген м ағы н а емес),
сүхбат-
тас, бос-тес, бәсеке-лес
т.т. екі, одан көп субъект-
ілерді топ таптасты раты н себептер
-лас, -лес
ж ұрнақты етістіктер болып беріледі. Екі, үш
субъекті екені ойда сақталы п,
м ен онымен уэде-
лес-т ім -
дегенде сөйлемде
м ен -
бастауыш,
ол
(онымен) толықтауыш түрінде (логикалық: екеуі
де - субъектілер) берілуі мүмкін.
Бізуэделест ік,
олар уәделесті
т.т. субъектілер көптік түрде бір
бастауышпен де грамматикалық корініс табады.
Ор(ы)н-а-лас, ж ай-ла, ж ай-ға-с
дегендерде
логикалы қ та ортақты қ мән жоқ.
Бүр-іс
(суық-
тан бүрісті) етістік негізді де жеке-дара субъектінің
ғана қалпы.
3. Орыс тілінен көптеп, көбінесе термин ал-
ған, калькаланған т.б. себептермен:
-изация, -фи-
кация, изировать, -фицировать
дегендер аударыл-
ғанда
-дан-дыр-у, дас-тыр-у
күрделі жұрнақты:
электр-лен-дір, коллектив-тен-дір, колхоз-дас-тыр,
компыотер-лен, ынта-лан-дыр
тәрізденіп етістік-
ке айналды.
4. Етістік
непзт :бүк-т е, қорға-ла, сүйке-ле,
үр-ле
сияқтыларды былай қойғанда:
а)
бүрқ-ыл-да,жырт-ың-да, ире-ле-ң-де, и-ір-
ек-те...
5)эупірім-де, селсоқ-тан, көкезу-лен, алабажақ-
та...
в)
күл-ім-де, сы ғ-а-ла, қат -а-ла түр-а-ла...
т.б. өзге де
үй-ме-ле, көтер-ме-ле, сіл (сіл-ік,
сіл-те)
туа түптен;
сіл-те, сіл-(і)к-і-ле, ой (ой-
паң-той-паң...)-қас-та, жет-е-ле (жетек-те).
Бұл
арада
түй-гііи-те, кес-кі-ле, қой-ғы -ла, тіміс-кі-
ле
сияқты есім негізді деуге де, өлі дәнекер жұрнақ-
тылар да аз емес.
Достарыңызбен бөлісу: |


6.1.1.1. Өзге есім негізді туынды түбір етістіктер
-ла, -ле, -да, -де, -та, -те
деген 6 фонетикалық
вариантты жұрнақтан өзге:
ас-а, жон-е, бай-ы, кең-
і, жас-ау-ра, қу-ра, бау-лы, жүн-жі, лоқ-сы, бық-сы,
су-са, сық-сы, өк-сі, өк-ірт.т.
түбір етістік күйінде
туынды создер де реестр етіп берілген туынды
түбірлер кездеседі.
384
СОЗЖ АСАМ
Бұл соңғы ж ұрнақтарды ң өздері қосы лған
создермен етене кірігіп, тұтасып кеткені сонш а-
лы қ, кей ж ағдайларда есім негіздерінің түбір
тұлғалары туа түптермен сай келе бермейді.
Үз-
ын-да
болып, түбір мен ж ұрнақ кескін-келбет-
тері сақталса,
үз-а
(ол бізден ұз-а-п кетті),
үз-ай,
үз-ар
(енді күн ұз-ай -а-д ы , сөз ұз-ар-ы п бара-
ды) дегендердегі
үз-
әрі қы сқа (ұзын, ұзақ де-
генде сақталған), әрі осы қалыптарында дербес
сөз дәрежесінен айры лған. М ұны ң кері қалпы
сары, үлы
сын есімдерінен, оны ң туынды түбір
етістік болғандағысынан аны қ байқалады.
Сары-
ла
мен
сарығ-ай
(
Усарғай
),
үлы -ла
мен
үл(ы) ғ -
ай
немесе
егіл-ен
(егіліп жылау, ел-ж і-ре) бо-
лы п қы сқарған туынды түбір етістік өлі түбір
кейпін киіп,
ел-ж і-ре
яғн и күрделі афф иксті
түрде ғана есім негізді туынды түбір етістіктер
қатарына енген. Жыл дегенмен тағдырлас. Соңғы
қолданылуларында:
жыл-ыс-та, жыл-жы
болып,
алды ңғы сы есім негізді, соңғы да ел тәрізді олі
түбірлер санатында танылады.
Кіші
(>кіш ік: ұлы ғ болсаң, кіш ік бол) сын
есімнің:
кіші-р
ж әне
кііиі-р-ей
болып, негізінде
бірдей м ағы налы ТТЕ -ке айналуында түбір мен
ж ұрнақтар да ілкі тұлғалары н аны қ танытса, о-
д -ы р-ай мен о -ж -ы р -ай , б е-з-ір -ей мен бе-д-ір
(салыст.:
бедер: бедер-лі, бедер-сіз)-еи, а-д-ыр
(адыр-лы жар)
мен
а-ж -ыр
(аж ы ры қ-ш өп - осы
түбірден), олардан өрбіген:
акыр-ай, ажыр-ай,
сондай-ақ,
бүк-ш-и
мен
бүг-ж-и, бүг-е-жек-тетл.
толып жатқан туынды түбір етістіктер қайсысы
қайсысына негіз немесе орбіген екенін анықтау-
ға қиы нды қ келтіретіндей өзгерістерге ұш ыра-
ған.
-ла, -ле
мен соңғы тілдік деректер, олардың
динамикасына қарап,
-ла,
-лежұрнағы н озгелер-
ден соң пайда болған құбылыстар қатарына қосу-
ға да болар еді.
Мұны онімділігі ж ағы нан
-ла, -ле
аффиксі-
нен соңғы
-а,
-етұ л ғал ы туынды түбір етістік-
терден де аны қ байқауға болады. Бұл ж ұрнақ-
тылар да кобінесе зат есім, сондай-ақ дыбыстау
одағайы, дыбыс еліктеу создерінен жасалған ту-
ынды түбір етістіктерге жатады. Зат есім не-
гізділердің копшілігі сабақты, одағай, еліктеуіш-
терден жасалғандар салт етістік болады.
1.
Мін, сын, өрт
т.б. осылар тәрізді біреудің
мінін айтып кемшілігін сы нға алу немесе ортке
дұшар ету жағдайымен байланысты етістіктер
-а,
-еаф ф иксі қосылып, синтетикалық амалмен са-
бақты етістіктерге айналады.
Сын-а, мін-е, өрт-е,
кан-а
(қаны н ішу тәрізді ауыспалы мағы нада),
кау(ы)з-а, ас-а,
сондай-ақ
түз-е, ки(ы)н-а, жас(ы)к-
а
тәрізді сы н есім н егізд іл ер д е суб ъектін ің
объектіні аталмыш мағыналы қимыл іс-әрекетіне
дұшар ететін етістіктер тобын құрайды.
2. М ұны ң керісінш е:
пиязды от-а,
яғн и пи-
язды оттан (арам шоптерден) арылту мағынасын-
да айтылатын туынды түбір етістіктер де бар.
Бала
тіс-е-п жүр
(тісі түсіп жүр - сүтпен шыққан тістің
орны на тұрақты тістің ш ығуы) деген салт етіс-
тікте де бардың ж оқ болу процесі беріледі. Кес-
кен жерден қан ш ығу, коп ш ықса, қансыз-дану-
ға, қа н -сы р а-у ға ә к е л е т ін
қан-а,
сондай-а
ксу-а л
туынды түбір етістіктері де осы топқа жатады.
3. Ж оқты бар ету, мысалы, ж ақсы лы қ жас-а,
жаман-дық, рақым жас-а, туған балаға, затқа, ат
беру, айдар тағу. Мыс.:
ат-а, тең-е
тәрізділер де
- сабақты етістіктер. Ж иы н жию, ойын ойнау,
сон д ай -ақ бар нәрселерден бүтін ш ығару т.б.
мәніндегі:
жи(ы)н-а, ой(ы)н-а, қүр-а, сүр-а
(езбек
тілінде сур-у дейді:
мендан сур-ди -
сұрады) т.т. -
өз алдына жеке топтағы сабақты етістіктер.
4.
Бер
етістігімен бүтін жасайтын:
дем, жүмыс
(дем бер, жұмыс бер) т.б.
дем-е, жүм(ы)-са,
сон-
д ай -ақ (несиесін, қары зы н беру)
өт-е
тәрізділер
де - сабақты туынды түбір етістіктер.
5. Бос болу, жас
(неше
ж дс-тддегенде), ғұмыр
сүру, түн откізу ыңғайында айтылатын
бос-а, жас-
а, түн-е
мен
күн-елт
(олмей, күндерді откізіп,
ғұмырын жалғастыру д.м.) т.т. салт етістіктер бар.
6 .
Жөн-е, үз-а, жан-а, жол-а, тақ-а, ор(ы)н-а
т.б. оздеріне негіз болған есімдер бағытымен қоз-
ғалу: алыстау не жақындау немесе тұрақтау етіс-
тіктерін құрайды.
Біз-дең үзады, бізге тақап келді,
одан да жақын келу - ж ол-а-улс
гендерде: 3 етістік
субъектілері бірінде әрі қарай, екінш ісінде бері
қарай бет алады, үшіншісі - тікелей келу -
жаз-а,
жол-ық,
ж ол-дя-сдеген дердегіж дя-я-дағы
жан:
үйдің жанына кел
дегендегі
ж ан
созі.
7. Дауыс, дыбыс ш ы ғару т.б. құлақпен есі-
тетін сан алуан создер.
Сылдыр-а, шүлдір-е, был-
дыр-а, сарқыр-а, арқыр-а, дабыр-ла, күркір-е, дүркір-
е, шылдыр-а, қорқыр-а, бырқыр-а
т.т. салт етістіктер
тобын құрайды.
8. Тұлғалары тап осылар тәрізді:
солбыр-а,
салбыр-а, балбыр-а, болбыр-а, қолбыр-а, үлбір-е, елбір-
е, жалбыр-а, желбір-е, қолдыр-а, күлдір-е, күлт '-іл-
де, мөлдір-е (мөл-т, мөл-т -іл-де)
т.т. салт етістік-
тер сол оздеріне негіз болған создер сипатына
оту әрекеттерін нақтылай танытады.
М ұндағы түбірлер - туынды түбір зат есім-
дер. Олардың туа түрлері:
салп, балп, күлт, қолп,
мөлт , елп -
бейнелеуіш создер.
|


title: ЕТІСТІКТЕР СӨЗЖАСАМЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
ЕТІСТІКТЕР СӨЗЖАСАМЫ
385
Олар:
салп-салп, болп-болп, м өлт -м өлт
т.б.
қосарлана қолданылып, мысалы:
м өлт -м өлт
жас шығып, болп-болп желіп
өзге негізгі етістіктің
сол хабарлау сәтіндегі сипатын білдірсе,
а)
салбыр-а:
ж оғары дан төменге; б)
елбіре,
керісінше, яғни тікірейе көріну;
ъ)желбір-еже,я
немесе жүру, атта шабу т.б. әсерімен ирелең го-
ризонтальді қалып; г)
қолбыр-а, күлдір-едеген-
дерде тері не киім бөрте, том пия бедерлену т.б.
әрекеттері айтылады; д)
үлбір-е
мен
мөлдір-е
бет-
бейне, коз, нәзіктену, козж әуін алу сияқты ерек-
ше сипатқа ие болу етістіктерін - бәрі де көзге
корінудегі түрлі сапалы әрекеттері болып табы-
лады.
Жоғарыда баяндалған туыңды түбір салт етіс-
тіктердің көбінде:
сылдыр-а
мен
сылдыр-ла, был-
дыр-а
мен
былдыр-ла
т.б.
-ла, -ле
және
-а, -е
аффиксті тұлғаларында мағыналас болып келеді.
Сөйтіп, түсуге бейім
л
дыбысы со ң ғы
-а, -е
жұрнақтары
-ла, -ле
жұрнақтарынан қысқарып,
ықш амдалған деуге мүмкіндік береді.
Түн-е -
түнді белгілі жерде өткізу деген мән
беруі ж ағы н ан жазды
ж ай-ла-у,
қы сты
қыс-та
дегендерден ешбір айырмасы жоқ. Сонда бұлар
да
-ла, -ле
мен
-е
(түн-е)-нің тегін жақындасты-
рады.
Қауыз-да
мен
қау(ы)з-а > кеуз-е
дегендер
де - осы тәрізді.
Тіс-те, қор(ы)-ғ-а, бүк-те
т.т. етістіктер өзбек
тілінде:
тиш-ліп, куруғ-ла, бүк-ла
делінеді. Бәрі
де бір ғана -.ляжұрнақты. Қ азақ тілінде:
қор(ы)-
ғ -д м е н қатар
қор(ы )-ғ-а-ла, қу-да-ла, тіс-те-ле
сияқты күрделі құрамды, яғни
-ла, -да
аффикстері
қайталана қосылып та айтылатындар бар.
Қор(ы)-
ғ -а сөзі
әуелде
қөры ғ-ла
болғаны даусыз. Олай
болса,
ко рғ-а
тағы
-а, -ла
екені - көрінеу көзге
аян.
-а;~ еж ұ р н ақты л ар д ы ң сабақты да, салт та
болы п, -
л а , - л е
ж ұрнақтылары тәрізді келуі бұл
байымдаудың дұрыстығын дэлелдей түседі.
-ла, -ле
ж ұрнағы
-а, -е
ғана емес,
-лы, -лі
аф ф иксім ен қатар-/?а, -/>еетістік ж ұрнақтары н
да төркіндестіреді.
Күрк-ір-е
мен
күрк-іл-де; бүрқ-
ыр-а
мен
бүрқ-ыл-да
т.б. ғана емес,
т ы мау-ла
мен
тымау-ра, мияу-ла, аң-латэрізцес
толып жат-
қан дәлелдер бар.
Өзге жұрнақтар нақты лай қайсы сы н болса
да сөз еткенде, бірімен бірінің генетикалық бай-
л ан ы сты л ы ғы туы ндап оты рады . С оларды ң
ішінен жұрнақтары ортақ (тұлғалас) болудан ба-
рып, әр сөз табы негіз болғанмен мағыналасты-
ғы да ұқсас туынды түбір етістіктер жасалған
жағдайды танытатын топтар бар. Олар:
а)
-сы, -сі
ж ұрнақтылар зат есімнен:
батыр-
сы, кісі-м -сі;
сын есім негізді
үлкен-сі, м үләйім -
сі,
есімш е тұлғалардан
күлген-сі, есті-ме-ген-сі;
өлі түбірлерден
бық-сы, сың-сы, өк-сі, ыңғыр-сыт.б.
б)
-сы, -сі
мен өздік етістің
-н
арқылы күрде-
ленген зат есімнен:
жат-сын, жүрек-сін, жер-сін,
сын есімнен:
мықты-сын, күиіті-сін, есімдік: өзім-
сін, өзге-сін, етістік: сүй-сін, түй-сін
бұлардан өзге
де:
аз-сын, көп-сін, қым-сын
Достарыңызбен бөлісу: |


title: с и я к т ы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
с и я к т ы
түбірлері бар.
-сы, -сі
жалаң жұрнақтыларда “сияқты болу” ,
“си я қ тан у ” тәрізді мән туып, етістікке айналса,
-сын, -сін
тэрізділер “өзін солай санау, сезіну”
деген тұрғы да қолданылады.
Жібі
етістігімен түбірлес
жіп-сі, қөп-сы
(
қөп-
+ы>қөбы, қөпар
т.т.),
күп-сі
күп болып ісудеген-
дерде де “аздап”, “сәл-сәл” мағыналық ауысу бар
екені байқалады.
Су-сы
да сол тәрізді. “ Отірікті
судай соқ” , “ағы з” дегендерден гері, аз-аздап қана
жылж ығаны (орамал сусы-п жерге түсті) айтыла-
ды.
Есімдік негізді
мен-сін
және
м ен-м ен-сі
де-
гендер бар. А лдыңғысы “біреуді озіне санау, са-
насу” тұрғы сында айтылса, соңғы қос сөз тұлға-
дағы
-сі
-
дандай-сы
дегенмен бірдей. “ Мен!
Мен! - деп көкірек қағу” деген ұғымнан туған бұл
соңғы етістікте аналитикалық пен синтетикалы қ
созжасам тұтастығы сақталған.
Ат баж ақ-т а, се-
лқос-т а-н, тра-та-та-лат.Ъ.
в) Бір топ ж ұрнақты ларда да негіз, ұйытқы
болып тұрған сөздердің м ағы налы қ сапаларына
ауысу, бойы на сіңіру т.б. осы тәрізденіп туынды
түбір етістіктерге айналады. Олардың ішінде:
-ы,
-і
жалаң,
-п (-ып, -іп), -ай, -ей,
сондай-ақ
-ал, -ел,
-ар, -ер, -жи, -си, шит.т.
аш ықбуынды келгендер-
інен қысаң (ы, і) дауыстылар аздап болса да өзге-
шеленетін мэнді етістіктер жасалады. Мыс.:
бай-
ы - бай бол, кең-і, кем-і,
сондай-ақ
сым-пи, сүс-ти,
и-ми, бүк-ш и
деген тәрізді
қушия, сымпия түсу
етістіктерін
аңқ-ай, жалп-ай, қақ-ай, далия, алш-
ай, алш -ақ-т а, талт-ақ-тат.т.
дами түскен әре-
кеттерінен айырмалары анық көрінеді.
г) Жұрнақтар құрамының қатаң я ұяң дыбыс-
ты болуымен ғана бір-бірінен ерекшеленетін егі-
стіктер де бар. Мысалы:
бүк-иш
мен
бүг-жи, ақыр-
ай
мен
ажыр-ай, көпір-ші, ойнақ-шы мең к ү м -іл-
жі, уы-ыл-жы, тар-пы, ж ел-пім ен іл-бі, сел-бе-с,
бол-бы-ра, бол-жы-ра, қож-ыра, ел-жі-ре, мыл-жа-
л а
т.б. да салыстырып,
-г, -ж,
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жалпы сипаттамасы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСІАГЫ
37
Жуан еріндік түрі: ҚОС, ҚҰТ т.б.
(18-3-
сурет)
Жясалымы:
тіл арты мен тілш ік жымдаса
тоғысады (4-2), жасалу орнына қарай тілшік; тіл
ауыз қуы сы нда кейін шегініп жатады (8), тілдің
ж а ты с ы н а қ а р а й к е й ін д і; дауы с ж ел б езегі
тербелмейді (5-4), желбезек қаты сы на қарай
тербеліссіз (қатаң); ерін дөңгеленіп (сүйірленіп)
барып (1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай
еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
тіл арты м ен т іл ш ік н ы қ
т о ғ ы с а д ы , т о ғ ы с ы м к ү ш ін е қ а р а й н ы қ
тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі:
тіл арты мен тілш іктің тоғы сы м ы
күшті леппен аяқталады, тоғысым бітіміне қарай
күшті лепті; дауыссыз шуыл дыбысталады, үн
қатысына қарай қатаң; әуез қатысына қарай жуан
және ерін әуезді дыбыс болып табылады.
Қ° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=49#Естілім_белгілері:_күшті_лепті,_қатаң_(шуыл),_жіңіш_ке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=49#Жасалым_белгілері:тіл_ортасы,_тоғысыңқы,_ілгерінді,_тербеліссіз_(қатаң),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: АЛҒЫ СӨЗ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
АЛҒЫ СӨЗ 5
гических ф а н и ц современного русского литера-
турного язы ка - от П уш кина до наш их дней.
Такое поним ание принято в “Русской грамма-
тике”.
“Қ азақ ф амматикасы” да - қазіргі қазақ әде-
би тілінің ф ам м ати касы . Біздің ой ы м ы зш а,
м үндағы
қазір сөзін де дәл осы мәнде, осы маз-
мүнда қабылдау керек. Өйткені орыс тіліндегі
сияқты қазіргі қ а за қ тіліндегі ф ам м а т и к а л ы қ
қүры лы сты ң барлы қ негізгі категориялары ны ң
Солай эволю циялы қ сипатта оте баяу озгеруі,
әдеби тілдің ең тәуір деген нүсқалары классика-
л ы қ, кең магынада алғанда ж алпы коркем әде-
биетге сақталды, ол үрпақтан-үрпаққа сол көркем
әдебиет арқы лы жетіп отырды - осы айты лған-
дардың бәрі айналып келгенде қазіргі қазақ әдеби
тілінің хронологиялы қ ш екарасы н неғүрлы м
кеңірек түрде, Абайдан бүгінге дейінгі аралықта
түсінуге негіз бола алады.
“Қ азақ ф ам матикасы нда” келтірілетін түрлі
и л л ю с тр а ц и ял ы қ м ате р и ал д а р м үм кін бол-
ғанша Абайдан бүгінгі күнге дейінгі аралықтағы
қ а зір гі ж ә н е к л а с с и к а л ы қ к ө р к е м әд еб и ет
үлгілерінен, қоғам ды қ-саяси публицистикалық
ш ы ғ а р м а л а р д а н ,
қ о ғ а м
ж ә н е
с а я с и
қайраткерлердің сөздері м ен м ақалалары нан,
ғылыми ж әне ғылыми көпш ілік әдебиеттерден,
эпистолярлық жанр шығармаларынан, газет-жур-
налдардан, күнделікті сойлеу тілі материалдары-
нан, лингвистикалы қ зерттеу еңбектерден, әр
түрлі сөздіктерден т.б. әдебиет нүсқалары н ан
алынды.
“Қ азақ ф ам м атикасы ” - сипаттамалы ж әне
нормативті фамматика.
А кадемиялы қ ф ам м атикаларды дайындау
тәжірибесінде сипатгамалы фамматика деп әдетге
жай, тіркемелік бағыттағы сырт сипаттаманы
емес, ғылыми сипаттаманы айтады. Ж әне олар-
дағы бүл ғы лы ми сипаттам а м індетті түрде
нормативті саралаумен үнемі сабақтасы п жата-
ды. Бүл дәстүр м үмкін болғанш а “Қ а за қ ф а м -
матикасы нда” да сақталды: қ а за қ әдеби тілінің
грамматикалық қүры лы сы ны ң сипаттамасы да
солай ғылыми негізге қүрылды (яғни онда түрлі
теориялы қ мәселелерді шешу, тіл ф актілерінің
ғылыми жүйеленімі сияқты міндеттер козделді
жоне фамматиканың жалпы нормативтік бағытта
жазылу жағы да ескерілді).
“Қазақ фамматикасында” қазақ әдеби тілінің
ф ам м ати калы қ қүры лы сы ны ң - ф онетикасы -
ның, созж асам ы ны ң, морф ологиясы ны ң ж әне
синтаксисінің қазіргі қалпы сипатталады.
Тіл ж үйесінде басы арты қ, олпы түрған,
оның ішкі даму заңынан тыс жатқан ештеңе жоқ.
О ндағының бәрі ш етінен және қолмен қойған-
дай ап -ан ы қ, корінеу де емес. Ең бастысы: тіл
озінің ф ам м ати кал ы қ деңгейлерінде вертикаль
да, горизонталь да түрғы дан - қай ж ағынан да
біртүтас, бүтін жаралым. Сонды қтан табиғаты-
нан біртүтас оны бүлай қазіргі қалпы деп бөле-
жара қарауды ң белгілі дәрежеде тіпті шартты
екендігі жеке ф ам м а т и к а л ы қ категорияларды,
тілдің түтас сөзжасам деңгейін, оны ң негізін
қүрайтын түбірлер мен жүрнақтар қүрам ы н са-
ралап, салалауда үнемі есте болуға тиіс.
Бүл жерде бірақ екі нәрсеге көңіл аударғы-
мыз келеді. Бірінші: сөзжасам өз алдына дербес
тіл деңгейі ретінде тіл білімінде жалпы кейінгі
жылдары ғана, дәлірек айтқанда XX ғасырдың
екінші ж арты сы нан былай қарастыры ла баста-
ды. Тіл қүры лы м ы н ы ң бүлай жеке бір тармағы
б о л ар л ы қ та й с ө зж а с а м н ы ң ө зін д ік қ а н д а й
ер екш ел іктері бар деген м әселеге келгенде
ғылымда қазір мынадай дәлел жиі айтылады.
Оның, яғни бүл айтылып жүрген дәлел-тіректің
қы сқаш а түйіні, мысалы мынаған саяды. Әдетте
сөздердің арасындағы қатынас лексикада-семан-
тикаға, морфологияда - формаға (түрпатқа) келіп
тірелсе, сөзжасамда осыны ң екеуіне де, яғни се-
мантикаға да, формаға да, екі ж ақтан бірдей
келіп тіреледі. М әселенің оте принципті м әні,
шешуші м аңы зы бөлғанды қтан д әй ек сезді сөл
қазқалпы, төлы қ күйінде келтіргенді жөн кордік.
“Сөздер лексикада - ең алдымен өзара семанти-
калы қ қаты наста болады. Егер бүлар ана тілінің
өз сездері бөлса, оларды ң кезге көріну қалпы
(“ф и зи к ал ы қ ф өрм асы ”) әдетте сөйлеуш інің
көңілін озіне аудара бермейді. Сөздер морфоло-
гияда ең алды мен озара ф орм алы қ қаты наста
болады. Мүндайда фамматикалы қ категориялар-
дың семантикасын адамдар әдетте сезе бермейді
ж әне бақы лап та отырмайды. Сөздер - сөзжа-
самда формалық-семантикалық қатьшаста бола-
ды. М үндайда типтік, созжасамдық мағына ар-
найы лингвистикалы қ метөдикасыз белгісіз бо-
лып қалғанымен, ф орманы ң (түлға-түрпаттың)
өзгерісі де, сөздің дара өз мағынасы да оңай бай-
қалады. С оны м ен, созжасам лексикаға немесе
м орфологияға кірмейді, олармен қатар түрады
деуге әбден негіз бар. Лексика, морфология және
созжасам тіл қүры лы м ы ны ң үш аспектісі және
о н ы ң с о за р а л ы қ қ а т ы н а ст ар д ы ң үш типті


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Жасалым белгілері: тілш ік, то ғы с ы ң қ ы ,
кейінді, тербеліссіз (қатаң), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Айтылым белгілері: ны қ тоғы сы ңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: күшті лепті, қатаң (шуыл),
жуан, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тілшік, тоғы сы ң қы ,
қатаң, кейінді (жуан), еріндік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке ерін діктүрі: КҮ С, КҮШ т.б.
(18- 4 -сурет) Жасалымы: тіл ортасы мен таңдай жымдаса
тоғысады (3-1), жасалу орнына қарай тіл ортасы;
тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады (6), тіл
ж аты сы н а қарай ілгерінді; дауыс ж елбезегі
тербелмейді (5-4), ж елбезек қаты сы на қарай
тербеліссіз; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) барып
(1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай еріндік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ортасы мен таңдай ны қ
т о ғ ы с а д ы , т о ғ ы с ы м к ү ш ін е қ а р а й н ы қ
тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалу орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл о р т а с ы м ен т а ң д а й д ы ң
тоғы сы м ы күшті леппен аяқталады, тоғы сым
бітіміне қарай күш ті лепті; дауы ссы з шуыл
дыбысталады, үн қаты сы на қарай қатаң; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
38
ФОНЕТИКА К 10 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ортасы, тоғы сыңқы ,
ілгерінді, тербеліссіз (қатаң), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Айтылым белгілері: ны қ тоғы сы ң қы , ауыз
қуысты дауыссы з дыбыс.
Естілім белгілері: күшті лепті, қатаң (шуыл),
жіңіш ке, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=50#Айтылым_белгілері:_ны_қ_тоғы_сы_ң_қы_,_ауыз_қуысты_дауыссы_з_дыбыс._Естілім_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=50#Естілім_белгілері:_күшті_лепті,_қатаң_(шуыл),_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=50#ФОНЕТИКА_К_10_жіңішке_еріндік_түрінің_айырым_белгілері_Жасалым_белгілері


title:
Ж алпы
с и п а т т а м а с ы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
Ж алпы с и п а т т а м а с ы : тіл
о р т а с ы ,
тоғы сы ң қы , қатаң, ілгерінді (жіңіш ке), еріндік
дауыссыз дыбыс.
С дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Ж уан езулік түрі: САРЫ , СЫ З т.б.
(19-1- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
ж инақы жуысады (2-2), жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қарай кей ін ді; дауы с
желбезегі тербелмейді (5-4), желбезек қатысына
қарай тербеліссіз; ерін жазылып (езу тартып)
барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на қарай
езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
н ы қ ж уы сады , ж уы сы м күш ін е қар ай н ы қ
жуы сы ңқы; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
дыбыс болып табылады.
Естілімі: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы күшті леппен бітеді, жуысым бітіміне
қарай күшті лепті; дауыссыз шуыл дыбысталады,
үн қаты сы на қарай қатаң; әуез қатысына қарай
жуан және езу әуезді дыбыс болып табылады. -
С жуан езулік түрінің айырым белгілері
Ж асалы м белгілері: тіл ұш ы , ж и н а қ ы
жуы сы ңқы, кейінді, тербеліссіз (қатаң), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: ны қ жуысыңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: күшті лепті, қатаң (шуыл),
жуан, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, ж и н ақы
ж у ы с ы ң қ ы , қ а т а ң , к е й ін д і (ж у ан ), е зу л ік
дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: С ІЗ, СЕН т.б.
(19-2- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
ж инақы жуысады (2-2), жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі тербелмейді (5-1), желбезек қатысына
қарай тербеліссіз; ерін жазылып (езу тартып)
барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на қарай
езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
күшті леппен жуысады, жуысым күшіне қарай
күшті лепті; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к тің
жуысымы күшті леппен бітеді, жуысым бітіміне
қарай күшті лепті; дауыссыз шуыл дыбысталады,
үн қатысына қарай қатаң; әуез қатысына қарай
жіңішке және езу әуезді дыбыс болып табылады.
С 1 жіңішке езулік түрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=51#Естілім_белгілері:_күшті_лепті,_қатаң_(шуыл),_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=51#Ж_асалы_м_белгілері:_тіл_ұш_ы_,_ж_и_н_а_қ_ы_жуы_сы_ңқы,_кейінді,_тербеліссіз_(қатаң),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: Ж асалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ
39
Айтылым белгілері:
ны қ жуысыңқы, ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері:
күшті лепті, қатаң (шуыл),
жіңішке, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы:
тіл ұш ы , ж и н ақы
жуы сы ңқы, қатаң, ілгерінді (жіңіш ке), езулік
дауыссыз дыбыс.
Жуан еріндіктүрі: СОР, СҰРт.б.
( 19-3-сурет)
Жасалымы:
тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жинақы жуысады (2-2), жасалу орнына қарай тіл
ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тіл жатысына қарай кейінді; дауыс желбезегі
тербелмейді (5-4), желбезек қаты сы на қарай
тербеліссіз; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) барып (1-
2) жасалады, ерін қатысына қарай еріндік дыбыс
болып табылады.
Айтылымы:
тіл ұшы мен қызыл иек өзара
н ы қ ж уы сады , ж уы сы м күш ін е қар ай н ы қ
жуысыңқы; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і:
тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы күшті леппен бітеді, жуысым бітіміне
қ а р а й л е п т і ж у ы с ы ң қ ы ; д а у ы с с ы з ш уы л
дыбысталады, үн қатысына қарай қатаң; әуез
қатысына қарай жуан және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
С° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Ж асалы м белгілері:
тіл ұш ы , ж и н а қ ы
жуысыңқы, кейінді, тербеліссіз (қатаң), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері:
ны қ жуысыңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері:
күшті лепті, қатаң (шуыл),
жуан, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=52#Ж_асалы_м_белгілері:_тіл_ұш_ы_,_ж_и_н_а_қ_ы_жуысыңқы,_кейінді,_тербеліссіз_(қатаң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=52#ҚАЗАҚ_ТІЛІНІҢ_ДЫБЫСТАРЫ_39_Айтылым_белгілері:_ны_қ_жуысыңқы,_ауыз_қуысты_дауыссыз_дыбыс._Естілім_белгілері


text:
40
ФОНЕТИКА
Ш дауыссыз дыбысының үндесім түрлері
Ж уан езуліктүрі: Ш АШ , Ш Ы Қ т .б .
(20-1-
сурет)
Жасалымы:
тіл үшы мен қы зы л иек өзара
жайылыңқы жуысады (2-3), жасалу орнына қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілд ің ж аты сы н а қарай кей ін д і; дауы с
желбезегі тербелмейді (5-4), желбезек қатысына
қарай тербеліссіз; ерін жазылып (езу тартып)
барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на қарай
езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
н ы қ ж уы сад ы , ж уы сы м күш ін е қ а р а й н ы қ
жуы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп,
көм ей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і:
тіл ұш ы м ен қ ы з ы л и е к т ің
жуысымы күшті леппен бітеді, жуысым бітіміне
қарай күшті лепті; дауыссыз шуыл дыбысталады,
үн қаты сы на қарай қатаң; әуез қаты сы на қарай
жуан ж әне езу әуезді дыбыс болып табылады.
Ш жуан езулік түрінің айыры м белгілері
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=53#Естілім_белгілері:_күшті_лепті,_қатаң_(шуыл),_жіңіш_ке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=53#Ж_асалы_м_белгілері:_тіл_ұш_ы_,_ж_и_н_а_қ_ы_жуысыңқы,_ілгерінді,_тербеліссіз_(қатаң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері