title: Қабыса байланысқан есімшелі - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
618
СИНТАКСИС
-а-тын//-е-тін, -ар//-ер, -р
жүрнақты түрлерінің
б ә р і де е с ім д і қ а б ы с а б а й л а н ы с қ а н сөз
тіркестерінде жүмсалады делінгенмен, олардың
он д ай кезд егі қ аты сы әр түр л і.
О ндай сөз
тіркесінде көбіне
-ган/-ген
жүрнақты түрлері мол
ж ү м с ал а д ы . Ә р и н е, зат есім ге а н ы қ т а у ы ш
қызметінде сын есім де, сан есім де жүмсалады
дедік, сүйте отыра есімше де аны қтауы ш ты қ
қызметте жүмсалуында синтаксистік жағынан
бірдей болғанымен, тек мағыналық жағынан ай-
ырмашылықтары бар. Сонда есімшелі анықта-
уыштар заттың қимыл қасиетін білдіру арқылы
зат есіммен тығыз байланыста жүмсалады.
Есімшелер зат есімдермен дара және күрделі
түрінде тіркеседі. Олардың әрқайсысының өзіндік
а й ы р м а ш ы л ы қ т ар ы за т қ а қ а ты ст ы л ы ғы м е н
ерекшеленеді.
Д ара қ аб ы са б а й л а н ы с қ а н есім ш ел і соз
тіркесінде есімшелер
ешбір созді жетегіне алмай
жеке түрып қана анықтауыштық қызметте жүмса-
лады.
Қазір жуынатын ыдыс әкелейін
(Шолохов).
Үйтқыган боран басылар емес
(Ахтанов). Осы
сияқты:
айтылатын ән, оқыган бала, сөйлер сөз,
жазылар ән, жазган кітап, білген мәселе
т.б. жиі
үшырайды.
Есімшелер сөйлемнің соңында баяндауыш-
ты қ қызметте жүмсалуына байланысты өзіне ба-
ғыны ңқы сыңарда сын есім, сан есім, есімдік,
есімше, үстеу,
еліктеуіш соз, зат есім т.б. сөз тап-
тарымен әрі қабыса, әрі меңгеріле байланысқан
сөз тіркестерін қүрайды. Мысалы:
жақсы оқыган,
екі алган, бугін келетін, кітап оқыган, оқыган сайын
білген, қалада да оқыган, ауылдан келген -
сөз
тіркестерінде басыңқы сыңарда жиі жүмсалады.
Бүлай соз тіркесін қүрау есімшелердің етістікті
сөз тіркесін қүраудағы басты үлкен бір қасиеті.
Бірақ есімшелер сөйлемнің ішінде анықтауыш-
ты қ қатынаста үнемі жоғарыдағыдай дара жүмса-
лып қоймай, енді етістікті сөз тіркесінің жетегінде
жүмсалатын сөз таптарымен бірлікте іштей қабыса
және меңгеріле байланысқан топ қүрай келіп,
зат есімдермен жиі қабыса байланысады. Есімшелі
күрделі соз тіркестерінің
кейбір жасалу жолдары
мыналар:
- Бағыныңқы сыңары барыс септікті зат есім
мен есімшенің тіркесі арқылы:
Иванның уйінің
көше жақтагы қабыргасы қулап, оны жерге қада-
ган айыр гана тіреп турды
(Шерхан).
- Барыс жалғаулы зат есім мен көсемше мен
есімшенің тіркесі арқылы:
Әйтпесе оқуга тусе
алмай қалган ол емес еді
(Жүнісов).
- Барыс жалғаулы зат есім + ш ылаудың
есімшемен тіркесі арқылы:
Оппага қарай қулаган
қойлар кенет оңга қарай ойыса берді
(Ахтанов).
-
Бағыныңқы сыңарлары табыс, жатыс, шы-
ғыс, көмектес жалғаулы сөздер + есімше арқы-
лы:
Ата жолын жалгастыратын Нурым аман бол-
са болды
(“Ж үлды з” ).
Ж елмен уйтқыган қар
бетіне, көзіне урады
(Ахтанов).
- Бағыныңқы сыңары сын есім, сан есім +
есімше арқылы.
Иесіз қалган ауылмен танысқан-
да не, таныспаганда не
(Бақбергенов).
- Б а ғ ы н ы ң қ ы с ы ң ар ы к ө сем ш е, үстеу,
еліктеуіш тіпті түрақты тіркестер де ондай кезде
жиі үшырайды:
бурын қойылган спектакль, бай-
лай салган бала, сатур-сутыр тиіскен сойыл, өңшең
қамшыдай қатқан сияқты
есімшелі тіркестердің
бағыныңқы сыңарлары қабыса меңгеріле байла-
нысқан басыңқы сыңармен қабыса байланысы
кезінде олар сол тобымен анықтауыштың сүрауы-
на жауап беріп, күрделі топ қүрайды.
Ондай кезде негізгі сөздермен есімше түлға-
лы да, көмекші етістігі де жиі үшырайды:
бос-
тандық деген сөздер, Ермек деген жігіт, ойбай
деген дауыс, тырс еткен дыбыс, өзіңіз деген сурау,
сен деген
сөзт.б. Сонда есімше түлғалыде көмекші
етістігі барлық сөз табымен де түйдектеліп, қабыса
байланысқан күрделі сөз тіркестерін қүрап, қан-
дай? деген сүрауға жауап береді.
Үстеулердің негізгі
синтаксистік қызметі -
п ы сы қтау ы ш . Б ү р ы н ғы кезде п ы сы қтау ы ш
қызметінде жүмсалатын сөз табы тек үстеу деп
тану басым болады да, ол қызметте жүмсалатын
басқа да сөз таптары еленбеді. Осы себептерге
байланысты кейбір тіл мамандары пысықтауыш-
ты жеке сөйлем мүшесі ретінде әлі күнге шейін
қарастырмай келеді. Келе-келе пысықтауыштың
аясы кеңейді. Оның өзі, біріншіден, арнайы пы-
сықтауыш болатын үстеудің аясының кеңеюінен,
екіншіден,
басқа соз таптарының, атап айтқанда,
сын есім, сан есім, есімдік, көсемше, еліктеуіш
создердің тіркесімділігінің артуынан демекпіз.
Соңғы соз таптарының етістіктермен де
тіркесу
аясының кеңеюіне байланысты кейбірі анықта-
уыштық қызметтен пысықтауыш қызметке ауыс-
қан.
Ү стеу с ө зд ер д ің тіл ім ізд е тек е тіс тік к е
жетектелетіні еш дау туғызбайды. Бірақ проф.
М .Балақаев өзінің “ Основные типы словосоче-
тан и й в к а за х ск о м я з ы к е ” деген ең б егін д е
үстеулердің есімдермен тіркесуіне арнайы орын
береді. М үның өзі, алдымен, үстеулердің тіркесу
қабілетінің кеңейгендігін көрсетеді.
Үстеулер табиғатында қимылға қатысты қол-
данылады да, оларды әр қилы пысықтайды. Ал,
оларды ң қ и м ы л д ы ғана п ы сы қтап қ о й м а й ,
есімдерге де қатысты жүмсалуы, біріншіден, тілдің
с т и л ь д ік м ү м к ін д іг ін ің артуы н к ө р с е т с е ,


title: СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ 619 екіншіден, үстеу сөздердің тіркесу қабілетінің
артқандығын дәлелдейді.
Үстеулердің есімдермен тіркесін екі жақты
қарастыру жөн. Біріншіден, олардың түрлі қосым-
ш алар арқы л ы сы н есім орн ы н а ж үм салы п
есімдермен тіркесуі тілімізде бүрыннан бар. Мы-
салы:
Жаңбырдан кейін кешегі Лқша булттар көшеді (“Балдырған”).
Бүл мысалда
кеше сөзі негізінде мезгіл үстеуі.
Ол сөз
-гі жүрнағының қосылуы арқылы туын-
ды сын есімге ауысып, қабыса байланысқан анық-
тауыштық қатынастағы есімді сөз тіркесін қүра-
ған. Негізінде осы жүрнақтар арқылы мезгілдік
үстеулер ғана есімдермен тіркесетін сияқты. Мы-
салы:
кешегі жумыс, бугінгі оқига т.б. дегенмен,
мезгілдік үстеулер
-қы, - кі, -гы, -гі жүрнақтары
арқылы есім сөздермен тіркесіп, сындық қасиет-
ке ие болғанмен, өзінің байырғы мағынасынан
мүлдем ажырап кетпейтіндігі байқалады. Бүл,
біріншіден, олардың мағынасынан, екіншіден, он-
дай қатыстық сын есімдер сын есімдерше жан-
жақты түрленбейтіндігінен байқалады. Мысалы:
“ Қазіргі қазақ тілі” немесе “былтырғы дау биыл
бітті” деген сойлемдерде
қазіргі, былтыргы создері
әсте мезгілдік мәнін жоғалтпаған.
Екіншіден, үстеулер есімдермен таза күйінде,
яғни өзінің үстеулік қасиетін сақтай отырып
тіркеседі. М үндай кезде үстеулер бағыныңқы-
л ы қ қ ы зм е тт е, ж үм салады . С он ы м ен қатар
модальді создер мен үстеулер барыс, жатыс, шы-
ғыс, комектес септігіндегі зат есімдер, қимыл
есімдер үстеулерді жетектейтіні кездеседі. Бірақ
мүндай сөз тіркестері үстеулердің есімдермен
тіркесіндей, тілімізде коп үшырай бермейді.
Олар- да бурынгы қарсылық, өшпенділік қазір жоқ. Жо- мартта әлі ун жоқ (Мүстафин).
Булар қазір төрдің тап ортасында, улкен ақ жастықтарга иіынтақ- таган сол серілер (Әуезов).
Тустік қылуга бесін болды, Іеештікке әлі ерте (Шаймерденов). Алай-
да, үстеулердің осы сөз таптарының әрқайсысы-
мен тіркесу қабілеті бірдей емес. Біреуімен жиі,
біреулерімен сирек тіркеседі.
1.
Үстеулердің зат есімдермен тіркесі. Үстеу-
лер зат е с ім д е р м е н ж иі т ір к е с е д і. К е й б ір
фактілерге қарағанда, үстеулердің есімдермен
тіркесі бертінде пайда болған қүбылыс. Соған
қарамастан қазіргі кезде ондай тіркестер аса мол
және кең қолданылады. Алайда үстеулер кез кел-
ген зат есіммен тіркесе бермейді. Олар көбінесе
адамға қатысты айтылатын зат есіммен тіркесе
бермейді. Олар кәбінесе адамға қатысты айтыла-
тын зат есімдермен жиі тіркес қүрады.
Зат есімдермен жиі тіркесетіндер: мезгіл,
күшейткіш, мөлшер үстеулері. Әсіресе, мезгіл
үстеулері зат есімге қатысты жиі қолданылады:
қазір, ертең, кеше, удайы, унемі, бугін, бірталай, бірен-саран, осынша, өрен, нагыз, мунша, бірқатар т.б. Әсіресе,
бугін, қазір, ертең үстеулері зат
есіммен тіркесуге оте қабілетті. Мысалы:
қазір үстеуінің озі мынадай тіркестер қүрады:
< ушқыш оқушы бригадир басшы оқытушы т.б.
Үстеулердің зат есіммен тіркесі негізінен
сөйлем қүрамында ғана мүмкін қүбылыс. Үстеу-
лер көбіне баяндауыш қызметіндегі зат есімдермен
ғана тіркеседі. Мүндай кезде мезгілдік үстеулер
есім баяндауы ш ты ң м езгілін , м өлш ерін т.б.
қасиеттерін білдіреді.
Боз баламын мен де енді (Жабаев).
Адамзат - бугін адам, ертең - топырақ (Абай).
Малга сонша кедей бул ауылдың барлық сауыны - жердің терең астынан қазып шыгара- тын тас көмір (Мүқанов).
Кішіпейілділік -
адам бойындагы ерекше қасиет (Газеттен).
Матросов- тың ерлігі - нагыз ерлік (Газеттен).
2. Үстеулердің сын есіммен тіркесі. Үстеулер
сапалық сын есіммен де, қатыстық сын есіммен
де тіркесе береді. Бүл қызметте, әсіресе, мезгіл
үстеулері жиі кездеседі: а) Сапалық сын есіммен:
Ауылдың бейілі биыл кең (Жансүгіров).
Елсіздегі қарақіиылар тунде бейқам, кундіз сақ (Мүстафин);
б) Қатыстық сын есіммен:
Ауыл кешке өзгеше жандангандай (Әуезов).
Үйдің іші енді көңілді. Сол си я қ ты үстеулер ш ы рай ф орм алы сын
есімдермен де бір тіркесте жүмсалады:
Кун көзі бугін тым өткір (Мүстафин).
Тігін фабрикасында бугін өте көңілді (Газеттен).
3. Үстеулердің сан есіммен тіркесі. Зат есім,
сын есімге қарағанда үстеулер сан есіммен сирек
тіркеседі. Бүл ерекшелік сан есімнің семантика-
сына байланысты болса керек.
Филпа биыл жетіде (Майлин).
4. Есімдікпен тіркесі. Үстеулер есімдіктермен
біршама молырақ тіркеседі. Мысалы: Басшы -
бугін ол, ертең - мен - дегенде
бугін, ертең сөздері
жіктеу есімдігімен,
ал қазір қалайсыңдар - деген-
де мезгіл үстеуі сүрау есімдігімен тіркескен.
Мунда әзірше менмін басқарушы (М үстаф ин) дегенде
мезгілдік үстеуі есімдікпен тіркескен.
Мүның өзі - үстеулер - есімдіктердің ішінде
ж ік те у , сүрау ө зд ік е с ім д ік т е р м е н ж и ір е к
тіркесетіндігін байқатады.
Қазір жумыстың ауыры да, асыгысы да осы (Мүқанов).
Кейбір үстеулер есімдермен тіркескенде,
есімдердің белгілі септік жалғауда түруын қажет


title: СИНТАКСИС - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
620 СИНТАКСИС етеді. Мысалы:
Олар бүгін жайлауда. Бүл сөйлемде
жайлауда созі жатыс септігінде түры п,
бүгін мезгілдік үстеуін озіне бағындырған.
С о зд е р д і с и н т а к с и с т ік та л д а у д а к ей д е
есімдермен қабыса байланысқан создердің бар-
лығын анықтауыш деп қарау бар.
Ол - қазір сту- дент, ертең оқытуіиы дегенде мүндағы
қазір мен
ертең мезгілдік үстеулерінің синтаксистік қызметі
туралы екі түрлі козқарас бар. Бір пікір
қазір, ертең создерінің позициясына қатысты созіне (зат
есім) қарап анықтауыш делінсе, енді келесі пікір
ол создерді семантикасына қарап пысықтауыш
деп біледі. Н егізінде үстеу создер есімдермен
қабыса байланысқанмен, оздерінің ежелгі мағы-
насынан ажырап кетпейді.
Сонымен, үстеулер тек етістіктерді ғана жан-
жақты пы сы қтап қойм ай, тіркесу қабілетінің
кеңеюіне қарай есімдерге де қатысты жүмсала-
ды. М үның озі үстеулердің қолданылу аясының
кеңейгендігінің белгісі.
2.2.1.6. Қабыса байналысқан одағайлы сөз тіркестері Әдетге одағай создердің синтаксисі туралы тіпті
соз болмайды десе де болады. Өйткені одағай создер
синтаксисте окшау создер деген атпен оз алдына
сойлемдегі создермен байланысы жоқ деп қарала-
ды. Шынында да, одағайлардың морфологиялық
озгеріске үшырамайтыны белгілі. Дегенмен А.Ыс-
қақов, Ш.Сарыбаев одағайлардың кейде комекші
соз, енді бірде заттану процесі арқылы сойлем
мүшесі болатынын айтады. Шынында да, одағай-
лардың комекші создер, оның ішінде есімше түлғалы
-де комекші етістігі, модаль создердің түйдектелуі
арқы лы зат есімді соз тіркесінде жүмсалуын
кездестіруге болады:
Шаршаган жылқыиіылар “Әй- хай, әйт, уай-ой ”
секілді айқайды азайтып қүрық- тарын сүйретіп жүре береді (Әбутолиев).
Уф еткен қолдан қүлап қала жаздап түратын Зубайда норес- телерге қатал-ақ (Тарази).
Осы сойлемде
ой-хай, әйт, уай-ой одағай создер
жеке алғанда тіркес қүрай алмайды. Тек
секілді, еткен создерінің түйдектелуі арқылы олар
айқай, жолдай, хат есімдерімен қабыса байланысып, осы
негізде енді одағайлар да анықтауыш қызметінде
жүмсалатын дорежеге ие болуда.
Жүрт қарқ-қарқ, сьшқ-сылқ күлкіге кенелген (Файзолла).


title: Матаса байланысқан есімді - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
621
ланыс болады. Оны қиысумен салыстыра стрел-
камен корсетсек, былай болады.
Қиысу
Бастауыш
Баяндауыш
Матасу
Анықтауыш
Анықталушы
Матаса байланысуды қиысудан боліп қарау
қазақ тілінің, сонымен қатар басқа түркі тілдерінің
де со й л ем қ ү р ы л ы сы н д а бар с и н т а к с и с т ік
ерекшелікті дүрыс тануға себепкер болады. Олай
етпей,
агаіитың ж апырагы
,
менің жолдасым
дегендерді тек ж ақтық, сандық қиысу түрғысы-
нан қарағанда, ондай топтағы басыңқының түлға-
лануы
ескеріледі де, ілік жалғауындағы сөздердің
тәуелдеулі создерге бағы н ы ң қы л ы қ ыңғайда
жүмсалатыны ескерілмеген болады. Ш ынында,
олардың екі жағын бірдей ескеру керек.
Ілік жалғаулы соз сойлемде үнемі матаса бай-
ланысқан соз тіркесін қүрай бермейді.
Озің қор-
қақт ы ң іш індегі есері екенсің
(М а ғ а у и н )
сөйлеміндегі ілік жалғаулы
қорқақ
созі ілік жал-
ғауында келгенімен, ол матаса байланысқан соз
тіркесінің бағыныңқы сыңарын күрай алмайды.
Өйткені ілік жалғаулы
қорқақ
сөзі
-гы, -гі
жүрнақ-
ты көмекші есіммен түйдекті түрде
есер
созімен
қабыса байланы сқан соз тіркесін қүрайды да,
анықтауыштық қатынаста жүмсалады. Бүл мы-
сал арқылы бір байланысу формасы ретіне қарай
екінші байланысу формасына, атап айтқанда, ма-
таса байланысу формасы енді қабыса байланыс-
қан сез тіркесіне ауысқан.
Әдетте, ілік жалғаулы
создің басыңқы сыңа-
ры тоуелдік жалғауында келуі міндетті делінеді.
'Кейде бйан ауытқушылық та бар. Оның екі түрлі
себебі бар. Біріншіден, бағыныңқы сыңары
біз, сіз
есімдіктері болса, оның басыңқы сыңарындағы
тоуелдік жалғауы түсіріліп те келеді.
Токе, сіздің
ауылга барамын
(Есенжанов). Сол сияқты:
Жоқ.
Әлгі озіміздің Әбігер гой. Сиыршы Әбігер
(“Қазақ
әдебиеті”).
Қырдагы озіміздің іиаруаны емде
(Есен-
жанов) сойлемдеріндегі
оз
есімдігінің де басыңқы
сыңары тоуелдік жалғаусыз айтыла береді.
Екінш іден, басы ңқы сыңарддғы тәуелдік
жалғау егер басыңқы сыңар негізгі соз + комекші
етісгік қүрамда келсе, тоуелдік жалғауы негізгі
созге жалғанбай, комекші соз қүрамында бола-
ды.
Тонның жагасы болганы жақсы
(Соз атасы).
Матаса байланысқан
сез тіркестері басыңқы
сыңарындағы соз таптарының қатысына қарай
есімді матаса байланысқан сез тіркестері, ортақ
басыңқылы матаса байланысқан соз тіркестері
болып екіге болінеді. Сонда есімді матаса бай-
ланысқан сез тіркестерінің басыңқы сыңарлары
тәуелдік жалғаулы есімдер болса, ортақ басыңқы
матасудың басыңқы сыңарлары тәуелдік жалғау-
лы есімдерге түйдектелген комекші етістіктер
болады.
Матаса байланысқан соз тіркестері соз тап-
тарының қатысына қараіі әр түрлі соз табының
және бір создің озара қайталануы арқылы жаса-
лады. Әрине, бүл екі түрлі
матасудың алғашқы-
сы жиірек. Енді ор түрлі соз таптары арқылы
қүралған матасудың бірінші сыңарларының қай
соз таптарынан жасалатынын корсетелік. Матаса
байланысқан соз тіркестерінің біріншісі сыңары
ретінде ілік жалғаулы мына соз таптары қодда-
нылады.
3 а т е с і м:
жазудың желі, үйдің есігі,
бидайдың үны;
С ы н е с і м:
жақсының шарапаты, жаман-
ның кесапаты;
С а н е с і м:
біріншінің келуі, екеудің кітабы;
Е с і м д і к:
біздің кітабымыз, оның баласы,
сенің еңбегің;
Е т і с т і к;
оқыганның еңбегі, оқудың табы-
сы, оқымастың себебі, оқитынның кесірі.
Кейде
бір есімдікке екі бірдей, алдымен, ба-
рыс, онан кейін ілік жалғауының жалғануы ар-
қылы да матаса байланысқан соз тіркестері қүра-
лады.
Мен - саган, сен - маганның заманы емес
пе, тапқан табысымның тең жартысын тікелей
бастыгыма беруге тура келді
(“ Қазақ әдебиеті”).
Ү с т е у:
бүгіннің жері, ертеңнің ісі, қазірдің
мәселесі;
Т ү р а қ т ы т і р к е с:
бір сырлы, сегіз
қырлының озі;
Б а р , ж о қ с о з д е р і :
жоқтың ісі, бардың
табысы; бардың багасы, жоқтың белгісі;
Қ ы с қ а р ғ а н соз:
ПМК-ның бастыгы;
Н е г і з г і с о з бен к о м е к ш і с о з д е р :
- к о м е к ш і е с і м:
үйдің алдының қары;
- м о д а л ь с о з :
Асан сияқтылардың ісі;
- ш ы л а у:
озенге дейінгінің корінісі;
- к о м е к ш і е т і с т і к :
Асан дегеннің ісі.
Осы корсетілген бағыныңқы сыңарлардың
зат есім, кейбір есімдіктерден басқасы ілік жал-
ғауында заттану
арқылы анықтауыштық қаты-
наста жүмсалады.
М атасуды ң б а с ы ң қ ы с ы ң ар ы ретін д е
тоуелденетін мына соз таптары қатысады: Зат
есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістік (есімше,
қимыл есім т.б.) үстеу, түракты тіркес. Сонда
соз таптары тәуелдік жалғауында жеке түрыгі та,
кейде томеіщегідей түрде де басыңқы сыңарда


text:
622 СИНТАКСИС жүмсалады. Мысалы:
Ол өзінің жалгыз емесін де білген (Мағауин) сөйлеміндегі
өзінің ілік жалғау-
лы бағы ны ңқы сы ңары ны ң басы ңқы сыңары
жалгыз созі болуы тиіс. Бірақ
өзінің жалгыз - озара сөз тіркесін қүрай алмайды, ондай түлға-
ларда олар озара мағыналық байланыс жасалмай-
ды. Ондай матаса байланысқан соз тіркестерінің
басыңқы сыңардағы тәуелдік жалғауы дербес ма-
ғынасы бар
жалгыз созіне емес, оған түйдектел-
ген
е көмекші етістігінің болымсыздық түрінен
кейін тәуелденуі арқылы күрделі матаса байла-
ны сқан қалыпты сөз тіркесін қүрауға болады.
Матаса байланысқан сөз тіркестері күрамы жа-
ғынан дара да, күрделі де болып келеді. Дара
матаса байланысқан соз тіркестері кемінде дер-
бес мағынасы бар екі әр түрлі соз таптарының
ж әне бір сөздің қайталануы арқы лы ж асалса
(оқушының доптері, жақсының жақсысы), күрделі
матаса байланысқан сөз тіркестерінің не бағы-
ныңқы, не басыңқы немесе екі сыңары да күфделі
болып келеді.
Күрделі матасудың бағыныңқы сыңарлары:
күрделі зат есім, күрделі сын есім, сан есім,
етістік, негізгі сөздер мен комекші создер, түрақты
тіркестер, сол сияқты аралас қүрамды мынадай
да жолдармен жасалады. Ондай күрделену әр
сыңарында жеке-жеке қарастырылу орынды.
Багыныңқы сыңарларының күрделенуі. - Зат есімі:
Жиреншенің атының басы, За- манның гаіиықтарының көбі, ІЛомшия Игіліко- ваның қабілеті, Ербол агайдың әлеңі. - Сын есім мен зат есім:
шыншылдық қабі- летінің артуы, узақ жортуылдың аты. - Сан есім мен зат есім:
бір-бір уйдің жалгызы. - Есімдік пен зат есім:
өз елінің тумагы. Кейде осындай қүрамды бағыныңқы сыңар-
лардың негізгі сыңары сын есім, сан есім, есімдік
оған түйдектелген баска сөз таптары арқылы:
-
Әсем екеуміздің кітабымыз, Саят атының бәрі, бір мықтының қызы, алты-ж еті қыздың улгерімі. - Т үрақты тіркес:
артыгымен орындаудың өсері.


title: 8 -к е с т е . Ү нді д а у ы ссы з ды бы стар ды ң

text:
ҚАЗАҚ ТІ ЛІ НІ Ң Д Ы Ь Ы С І А Ғ Ы
59
1.4.4. Дауыссыздардың үндесім жүйесі
Дауыссыздардың үндесім белгілерінің жүйесі
өзара жұптасып үйлеседі
(19-кесте).
Олардың
ортақ және айырым белгілері кесте мен жасалым
модельден айқын көрінеді.
Егер екі дыбыстың жасалым белгілері бірдей
болса, онда олар үндес дыбыстар болып табылады
да, бір буы нны ң құрам ы нда кездесе береді.
М ы салы , П м ен Т, Т м ен М т.б. үндесім
дыбыстарының жасалым белгілері бірдей (екеуі
де - кейінді, езулік), ендеш е олар бір буын
құрамында (ТАП, ТЫ М т.б.) кездеседі. Бір не
екі бірдей жасалы м белгісі айырым болса, онда
олар бір б у ы н н ы ң құ р ам ы н д а кездесп ей ді.
М ы с а л ы , С м е н С°, П м ен Т 1 ү н д е с ім
дыбыстары ның бір ортақ белгісі, бір айырым
белгісі бар. Қ° мен Н 1, Б мен Б 10 жұптары ның
екі белгісі де а й ы р ы м , о р та қ белгісі ж оқ.
Араларында айыры м белгі болғанды қтан, олар
бір буын құрамында кездесе алмайды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Басыңқы сыцардын күрделенуі - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
Басыңқы сыцардын күрделенуі:
- Зат есім мен зат есім:
Закираның еңбек жолы.
-
Сын есім мен зат есім:
Республиканың твор-
честволық қауымы.
-
Сан есім мен зат есім:
баланың бірінші бестігі
т.б.
Осы сияқты бағыныңқы, басыңқы сыңарла-
рына түйдектелетін комекші есім, комекші етістік,
шылау, модаль сөздер де күрделендіруші ретінде
жүмсалады.
Географиялық атаулар мен мекеме, үйым,
көше аттарын айтқанда ілік септіктің көрсеткіші
көбіне жасырын келеді. Иелік - меншіктілік мәні
көмескіленіп, екі соз (Каспий теңізі) бір мағы-
налы атауға айналып, сөйлемнің бір-ақ мүшесі,
бір-ақ сыңары болып кетеді.
Бір создің қайталануы арқылы:
Зат есім:
туйенің туйесіндей;
Сын есім:
қызылдың қызылы, әдемінің әдемісі;
Сан есім:
сиіпыстың алпысы;
Етістік:
багудың да багуы, кулудің де кулуі;
Үстеу:
бугіннің бугіні.
2.2.3. Меңгеріле байланысқан есімді
сөз тіркестері
Меңгеріле байланысқан есімді сөз тіркестері
онша көп кездеспейді және барлық есімдер бірдей
ондай соз тіркесінің меңгеруші сыңары бола ал-
майды. Есімдердің ішінде кобінесе бастауыштың
куйін, халін
білдіретін сөздер есімді сөз тіркесінің
басыңқы сыңары болып жиі жүмсалады. Олар
мынандай есімдер:
1 . С ы н е с і м д е р . Негізінде, сөз тіркесінің
бағыныңқы сыңары болатын сын есімдер баян-
дауыш қ ы зм е тін д е ж үм сал ған д а, есім ді сөз
тіркесінің басыңқы сыңары болып та айтылады.
Бірақ олардың бәрі бірдей сөз тіркесін қүрай ал-
майды: мысалы,
заттың тусін
білдіретін сын
есімдер тек
қардан ақ, қаннан қызыл, куйеден қара
сияқты тіркес қүрамында келеді, ал заттың ішкі
-
сыртқы сапасын
білдіретін сын есімдер ондай
қүрамда әлдеқайда көп кездеседі, мысалы:
өзіңе
жақсы, маган тусінікті, тазалыққа жаман, ақшага
сараң, жусаннан биік.
Б ар ы с, ш ы ғы с, к о м е к те с , кейде ж аты с
септіктерінде айтылып, сын есіммен тіркесетін
сөздер толы қтауыш тық қатынаста жүмсалады:
Жуас туйе жундеуге жақсы. Қаршыга, буркіт
тазалыққа уйір, қарақус, кушеген олексеге уйір
(Мақал).
Онімсіз іске шеп-шебер
(Абай).
Коңілсіз
қулақ ойга олақ
(Абай).
Істегенің еліңе жақсы,
уйренгенің озіңе жақсы. Жақсы - ісімен жақсы
(Мақал).
Бунда сидиган сирек шоптер қап-қара
(“Ж үлдыз” ).
2. З а т е с і м д е р . Зат есімдердің ішінде
агаш, тас, комір
сияқты атаулардан гөрі
куиі, бай,
мейрам, сын
сияқты абстракт зат есімдер баянда-
уыш қызметінде соз тіркесінің меңгеруші (ба-
сыңқы) болшегі болып коп жүмсалады:
Елім менің
жерге бай, Айдынды шалқар көлге бай
(Жамбыл).
Қашпақ, қумақ - ерге сын, көшпек, қонбақ - жер-
ге сын
(М ақал).
Сендер бір-біріңе қонақсыңдар
(Мүстафин).
Білгенге маржан, білмеске арзан, на-
дандар баһра ала алмас
(Абай).
|


title:
ҮНДЕСІМ
ДЫБЫСТАР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ҮНДЕСІМ ДЫБЫСТАР ҮНДЕСІМ БЕЛГІЛЕР ілгерінді
кеиінді
езулік
еріндік
П Б м -
+
+
-
П 1 Б1 м 1 +
-
+
-
П° Б° м° -
+
-
+
Пі°
Б’° м>° +
-
-
+
т
Д н -
+
+
-
Т' Д' н 1 +
-
+
-
•ро
д°
н° -
+
-
+
үю
дш
Н 10
+
-
-
+
қ
ғ
ң
-
+
+
-
К
1
Г' Ң'
+
-
+
-
қ° р
ң°
-
+
-
+
К1°
ріо
ҢШ
+
-
-
+
с
3
р
-
+
+
-
С
1
3'
Р'
+
-
+
-
с°
3°
ро
-
+
-
+
С1°
3
І°
ріо
+
-
-
+
ш
ж
л
-
+
+
-
Ш' Ж'
Л
1
+
-
+
-
ш°
ж°
л°
-
+
-
+
Ш
10
Ж
10
ЛШ
+
-
-
+
й
-
+
+
-
й 1
+
-
+
-
й°
_
+
_
+
Й
10
+
-
-
+
у
+
-
+
У'
+
-
-
+
1 9 -к е с т е . Д а у ы ссы з д ы бы стар ды ң ү н д е с ім б ел гіл ер ін ің ж ү й е с і Осы жолмен озге де үндесім дыбыстарды
озара салыстырып ш ығуға болады.
С оз деңгейінде жуан еріндік ж әне жуан
езулік, сондай-ақ жіңішке еріндік және жіңішке
езулік буындар іргелеседі (М: ҚО -РА , КҮ -Н Ә
т .б .). М ұ н ы ң озі қ а з а қ т іл ін д е г і ү н д есім
д ы б ы с т а р д ы ң т а р а л ы м ы н буы н ж ә н е с е з
деңгейінде боліп қарау керек екендігін көрсетеді.
Ал, жуан және жіңішке үндесім дыбыстар буын
деңгейінде де, сөз деңгейінде де бірге кездеспейді.
Кез келген екі үндесім дыбысты ң жасалым
үлгісін бір-бірімен беттестіріп, өлардың өртақ
және айырым белгілерін нақты көруге болады.
О ртақ белгілер бір жасалым нүктенің үстінде
бірін-бірі жауып (не тұстасып) жатады, ал айырым
белгілер әр түрлі нүктенің үстінде жатады.
1.
Екі ортақ белгісі бар үндесім дыбыстар.
Е кі ү н д е с ім д ы б ы с т ы ң ж а с а л ы м ү л г іс ін
беттестіргенде екі бірдей жасалым нүктесі бір-
бірім ен дәл келсе, он да олар о р та қ әуезді
дыбыстар болады да, бір буынны ң құрамында
кездесе береді.
ТЬІС сөзіндегі (буы ны ндағы ) Т ж әне С
дауыссы здары ның жасалым үлгісін бір-бірімен
беттестіргенде еріннің езу қалпы да (1-3), тілдің
кей ін д і қ ал п ы да (8) б ір ін -б ір і ж ауы п тұр
(23-сурет). Т І С
б у ы н - с ө з ін д е г і
Т 1
ж ә н е
С 1
дауыссы здары ның жасалым үлгісін бір-бірімен
беттестіргенде еріннің езу қалпы (1-3) мен тілдің
ілгерінді қалп ы (6) б ір ін -б ір і ж ауы п ж аты р
(24-сурет). Т Ұ С
б у ы н - с ө з ін д е г і
Т°
ж ә н е
С°
дауыссы здары ның жасалым үлгісін бір-бірімен
беттестіргенде еріннің еріндік қалпы (1-2) мен
тілдің кейінді қалпы (8) бірін-бірі жауып жатыр
(25-сурет). Т Ү С
б у ы н - с о з ін д е г і Т 10 ж ә н е
С 10
дауыссыздарының жасалым үлгісін бір-бірімен
беттестіргенде еріннің еріндік қалпы (1-2) мен
тілдің ілгерінді қалпы (6) бірін-бірі жауып тұр
(26-сурет). Сөнда өсы дыбыстар жұбының жасалу тәсілі
өзара бөлек, ал екі жасалым белгісі бірдей болып
шықты.


text:
СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ 623 3.
З а т т ы ң
к ү й і н б і л д і р е т і н
е с і м д е р.
Бар, жоқ, көп, аз, мәлім, бәрібір, мумкін тәрізді заттың әр алуан күйін білдіретін
есімдер сөз тіркесінің қүрамында басыңқы бо-
лып көбірек айтылады:
Астында семіз сары жорга аты бар (Әуезов).
Аспанда сиіақандай булт жоқ (Мүқанов).
Сақтықта қорлық жоқ (Мақал).
Әуел- ден сулу жайы бізге мәлім (Абай).
Әйелдердің сай- лауга да, сайлануга да правосы еркектермен бірдей (Конституциядан).
Біткен іске сышиы көп (Ма-
қал).
Сан есімдер мен есімдіктер жоғарғыдай есімді
сөз тіркесінің меңгеруші сыңары ретінде өте аз
кездеседі:
Басқада қулақ екеу болса, секретарьда төртеу. Есжан, ол жақта ... егіске дайындық қалай? (Мүсірепов).
Ішінде қазақтан төртеуміз (М үқанов).
Ондай сөз тіркесінің бағыныңқы сыңарлары
барыс, жатыс, шығыс көмектес жалғаулы зат есім,
сын есім, сан есім, есімдік, етістік (есімше, қимыл
есімі), үстеу, негізғі түйдектелген комекші сөздер
болады. Ондай кезде олар дара және күрделі түрде
де жүмсалады.
Негізінде бағыныңқы сыңар барыс, табыс,
жатыс, көмектес жалғаулы сөздер көбіне дара
жүмсалады. Алайда сол дара жүмсалатын сөздер
яғни белгілі сөз таптары сол септіктерде
Айдос Бақбергеновке берді, жиырма бесті бөліңіз, шақы- рып келуге жіберді тәрізді бағыныңқы сыңарлары
күрделі зат есім, сын есім, сан есім етістік ретінде
келіп те күрделену процестері болатыны тілімізде
өте көп. Б ағы ны ңқы сыңарларының бүлайша
күрделенуі онша қиындық келтірмесе керек. Сол
жалпы бағыныңқы сыңардағы создер зат есім,
сын есім, сан есім, есімдік, қимыл есімі мен
есімшелер болатыны белгілі. Осының ішіндегі зат
есім, есімдіктер және заттанған сын есім, сан есім,
есімше немесе қимыл есімдері де әр уақытта анық-
•тауыш «өздерді қажет ететіні сөзсіз. Сол бағы-
ныңқы сыңардағы сөздердің өзі екі түрлі жағ-
дайда: 1) сөл септіктегі сөздер дара, яғни өз ал-
дына бағыныңқы сыңарда жеке-жеке қөлданыла
алатын дәрежеде болса; 2) кейде ондай септіктегі
создер өз алдына жеке қолданғанда мағыналық
түтастығы жетпей, озіне міндетті түрде басқа бір
сөздерді жетегіне алғанда ғана жүмсалады. Жал-
пы сын есім, сан есім, кейбір есімдік, есімшелер
затқа қатысты бөлып анықтауыштық қатынаста
жүмсалады деп білеміз. Сондықтан 'да тілде сын
есімдердің зат есіммен тіркесі, сан есімдердің зат
есімдермен тіркесі, есімшелердің зат есімдермен
тіркесі делінетін тараулар беріліп отырғаны белгілі.
Бүған қарағанда кез келген сын есім, сан есім,
есімдік пен есімше қалайда бағыныңқы сыңарда
ғана жүмсалуға тиісті. Дегенмен бүл қағидаға
келе де бермейтін жайттар бар. Сонда ол сәз тап-
тары қаншалықты есімдерге анықтауыштық қаты-
наста жүмсалғанымен, контексте кейде сол өзі
қатысты сөз таптарымен (зат есім, кейде оның
орнына жүмсалатын заттанған соз таптары) ма-
ғыналық бірлікте топ қүрайды да, күрделенуші
элемент ретінде жүмсалады.
Б агы н ы н қ ы сы ңары күрделі есім ді сөз
тіркестері.
Бағыныңқы сыңары барыс жалғаулы күрделі
сөз тіркестерінің төмендегідей түрлері бар:
а) Багыныңқы сынары зат есімді сөз тіркестері.
С е п т ік ж а л ғ а у ы н ы ң а ш ы қ ж ә н е ж а с ы р ы н
түріндегі зат есімдер мен зат есімнің тіркесі ар-
қылы жасалады.
Теріскейліктердің урдісіне Нусқа- баев бурыннан қанық. Бул аймақтың аумагы Бель- гияның колеміне пара-пар (Әлімқүлов).
Орман іші әскери адамдарга толы. Тарих, пәлсапа, көркем әдебиетке жетік (Жомішев).
ә) Сын есім мен барыс жалғаулы зат есімнің
тіркесі арқылы жасалады.
Куніне бір рет ботқа, баланың қалыпты өсуіне керекті витаминдерге бай қара нан жеген дурыс (“ҚӘ”).
б) Сан есім мен зат есімнің тіркесі арқылы
жасалады:
Ягни жуз алныс Ертіске тең. Америка Қурама Штаттарындагы су қорынан 2,5 есе көп (“Ж үлдыз” ).
в) Есімдік пен барыс жалғаулы зат есімнің
тіркесі арқылы жасалады:
Шоп ол жерге оте зәру (Ж әтш еъ). Жугері сол малга азық, уқтың ба?( Ахта-
нов).
г) Қосарлы зат есімдер арқылы:
Оның олеңдері қимыл-қозгалысқа, озгеріс-қубылысқа толь/(“ ҚӘ”).
ғ) Бағыныңқы сыңары ілік жалғаулы зат есім
мен есімді күрделі соз тіркестерінен жасалады:
“Оз улесін' алып қалуга дайын көршілестеріміз болганы журттың боріне тән (Жәмішев).
д) Б а ғы н ы ң қ ы сы ңары барыс ж алғаулы
етістікті күрделі соз тіркестері арқылы жасала-
ды. Е тістіктерд ің іш інде бары с ж алғауы нда
ж үм салаты ндары негізінде қи м ы л есімі мен
есім ш е. К үрделену үш ін қо сы л аты н оларға
қосы м ш а дәнекерлер коп, аз кездесетін сын
есімдер, септік жалғаулы создер, косемше ондай
етістіктермен бірлікте, сол тобымен күрделі ба-
ғы ны ңқы сыңар жасалады:
Үіиеуінің боранда жургеніне уш сагат (Жәмішев).
Махамбеттің жалгыз уй отырганына уш айдың жузі (Әлімқүлов).
Ол ... улкендерді еріксіз қатты жургізудің айла- сын тапқанына дон риза (Әуезов).
1.
Багынынқы сынары жатыс жалғаулы күрделі
соз тіркестері.
а)
Жатыс жалғаулы зат есімге сын есімдердің
тіркесуі арқылы жасалады:
Қар жамылган кең жазықта қозгалыс бугін тым куіиті (Мүсірепов).


text:
624 СИНТАКСИС ә) Жатыс жалғаулы зат есім мен есімдіктердің
тіркесі арқылы жасалады:
Бул уйде қазір екеуі гана (Сарғасқаев).
б) Ілік жалғауының аш ы қ ж әне жасырын
формасындағы зат есімдер мен жатыс септігіндегі
комекші есімдердің тіркесінен пысықтауыштық
қатынастағы есімді күрделі соз тіркесі жасалады:
Баянауыл басында балалы қур, Бір сөз айтам, қал- қатай, мойныңды бур. в) Б а ғы н ы ң қ ы сы ңары ж аты с ж алғаулы
күрделі сан есімдер арқылы:
Он бесте отау иесі (Мақал).
г) Ілік жалғаулы сан есім мен жатыс жалғау-
лы көмекш і есімнің тіркесі арқылы жасалады:
Екеуінің устінде де қара тон (Жәмішев).
2. Бағынынқы сыңары шыгыс жалгаулы күрделі сөз тіркестері. а) Күрделі зат есімдердің бағыныңқы қыз-
метте жүмсалуы арқылы: -
Толеген Момбеков- тен, генерал Асқаровтан, Ергентай Борсабаевтан бөлек (Әлімқүлов).
ә) Іл ік с е п тігін ің аш ы қ ж ән е ж асы р ы н
түріндегі зат есімдер мен зат есімдердің тіркесі
арқылы келеді:
Борсақ әруагынан садага... тіпті Тобықты әруагынан садага (Әуезов).
б) Бағыныңқы сыңары сын есім мен шығыс
септікті зат есімдер арқылы:
Жумыс өнімділігі бассейндегі орташа корсеткіштен бір жарым есе артық (“Л .Ж .”).
в) Б ағы ны ңқы сыңары күрделі сан есімді
шығыс жалғаулы создер арқылы:
Жалпы саны екі қанатында он екіден жиырма төрт (“Зерде”).
г) Б ағы н ы ң қ ы сы ңары ш ы ғы с жалғаулы
есімшемен зат есім, есімдіктердің тіркесі арқы-
лы:
Фабрикада тоқылганнан он шаршы орамал зу- латпады ма? (“Ж ”).
д) Бағыныңқы сыңары
ара, жагы сияқты
с о з д е р д ің ш ы ғы с с е п т ігін д е е с ім д ік , сан
есімдермен түйдекті тіркес қүрау арқылы жаса-
лады:
Бір жагынан әйел адамга бул да дурыс. Қызьитау бул арадан қашықтау (Сарғасқаев).
е) Бағыныңқы сыңары комектес жалғаулы
күрделі соз тіркестері:
Абылай ханмен тустас, онымен бірге талай жорықта болып “
батыр ”
ата- гын а^іган (Мүқанов).


Басыцқы сыцары күрделі есімді сөз тіркестері. а)
Б асы ңқы сыңары зат есімдердің, яғни
изафеттік қүбылыстың I, II, III түрі арқылы жа-
салады:
Басында Қамажайдың бір тал укі, Айрылып, Қамажайдан болдым кулкі. Қолында Қамажайдың алтын жузік, Қамажай отыр ма екен козін сузіп. Қыз, келіншек қырманда, қолында куміс курегі (“ Қ .Ә .”).
ә) Басыңқы сыңары сын есім мен зат есімнің
тіркесі арқылы:
Екеуінің устінде де қара тон (Жәмішев).
Қазақ қыздарының қолында узын сап- ты әйнек (Сәрсенбаев).
б) Басыңқы сыңары зат есім мен сын есім
қызметіндегі көмекші создер арқылы:
Қоржын- бай - Зылиқага боле есепті (Майлин).
Абай мен Оспан арасы бес-алты жас. Сондықтан оган Абай ага есепті (Әуезов).
в) Басыңқы сыңары күрделі сын есімдер ар-
қылы:
Тек осы бір желі тускір осы елге о бастан ерекше уйір (Жәмішев).
Ертіс Обьтан анагурлым узын (“Ж ” .).
г) Таза күрделі сан есімдер септеліп келіп,
басыңқы қызметте жүмсалады:
Есептейік, менікі бес жузге айналып барады (Мүстафин).
д) Сан есім мен түрлі нумеративті және қосар-
лы создердің түйдектелуі арқылы жүмсалады:
Сырт жагымыздагы қалың орман бізден екі жуз метрдей жерде (Бек).
е) Есімше мен зат есім тіркесіп басыңқы
қ ы зм е т т е ж ү м с а л а д ы :
Ерт ең - м ек т е п к е жонелтілетін кун (Әлімқүлов).
ж) Қосарлы сөздер де басыңқылық қызмет-
те жүмсалады:
Ыңырана керіліп, созылып козімді уқалай уйден шықтым. Когершін де Бақытжанга аң-таң (Досжанов).
2.2.4. Ортақ басыңқылы сөз тіркестері Соз тіркесіне қатысты негізгі мәселенің бірі
- оның басыңқы сыңарлары.
С оз т ір к е с ін ің б а й л а н ы с у ф о р м а л а р ы ,
тәсілдері мен синтаксистік қатынастары оны ба-
ғы ны ңқы сы ңары на қарай, ал сөз тіркесінің
түрлері оны басыңқы сыңарына қарай айқында-
лады.
Сөз тіркестерінің байланысу формаларымен
қатар оның басыңқы сыңарының қызметі ерек-
ше. Өйткені соз тіркестері негізінде толық мағы-
налы екі созден қүралатын болса, соның бірі -
б ағы н ы ң қ ы , ал екін ш ісі б асы ң қы қы зм етте
жүмсалатыны айқы н. Сөз тіркесінің басыңқы
сыңары шындап келгенде қүрмалас сөйлемнің
басыңқы сөйлемі дәрежесінде қызмет ететін үлкен
категөрия. Сөз тіркесінің басыңқы сыңарда кез-
келген сөз таптары қөлданыла бермейді. Ондай
кезде негізінен барлық сөз таптарының ішінен
үйтқы болатын соз таптары ғана қатыса алады.
Сонда соз тіркестерін топтағанда соз таптары-
ның негізінде топтау нақты орын алып отыр. Сон-
дықтан да соз тіркестерінің басыңқы сыңары ту-
ралы кобіне етістік пен есімдер арнайы сөз бо-


title: Басыцқы сыцары күрделі есімді сөз тіркестері


text:
СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ 625 луы осы негізінде. Өйткені ол сөз таптары озара
немесе басқа соз таптары н озіне бағындыра
жүмсалуы ерекше қызмет атқарады.
Қабысу басыңқы сыңарына қарай есімді және
етістікті, матасу тек есімді, ал меңгеру есімді,
етістікті деп болінеді. Осы жағынан алғанда соз
тіркестерінің байланысу формалары, олардың ба-
сыңқы сыңарының арасында озіндік айырмашы-
лы қ бар. Бүл айырмашылық сөз тіркестерінің өз
ішінде әр түрлі болса, екіншіден, сойлемдегі ба-
яндауыштың да түрлерінен келгенде де тағы да
ара қатынасы бір бола бермейді.
Сөз тіркестерінің басыңқы сыңарлары кобіне
есімді, етістікті делінетін болса, ал сөйлемдегі ти-
янақтаушы баяндауыштарды есімді, етістікті және
қүрама баяндауыш деп үшке бөліп қарастыра-
мыз.
Әрине, біз бүл арада сөз тіркестерінің есімді,
етістікті түрлері м ен баяндауы ш ты ң есім ді,
етістікті түрлерінің өзара сай екендігін, бірін-бірі
әрі сөз тіркесі, әрі сөйлем мүшесі жағынан жан-
жақты айқындалатынына дау келтірмейміз.
Осы арада негізгі мәселе қүрама баяндауыш
пен сөз тіркестерінің меңгере байланысу форма-
сындағы ортақ меңгеру түрі туралы болмақ.
Жалпы алғанда, қүрама баяндауыш есЫді ба-
яндауыштың негізінде жасалатыны белгілі. Осы
күнге дейін есімді, етістікті баяндауыштардың
барлық оқулықтарда да арнайы берілуі жалпы
о л а р д ы ң тіл д егі қ а л ы п т ы о р н ы н ы ң д ү р ы с
көрсетілуінен.
Міне, осы сияқты жан-жақты конструкция-
лы қүрама баяндауыштар сойлемді тиянақтауда
басты түлға. Бірақ мүндай баяндауыштардың түрі
тек сөйлем мүшесінде арнайы қарастырылып,
әзіндік орын беріледі де, ал ондай конструкция-
ны сөз тіркесінің бір байланысу формасында ғана
қарастырылу коңілге онша қона бермейді. Бүл
'пікірле)эге қарағанда, меңгерудің басыңқы сыңа-
рының есім мен көмекші етістіктерден қүралып
келуі қ а зір гі тіл д ік м атер и ал д ар д ан ай қ ы н
корінеді. Орыс тіл білім і си я қ ты қ а з а қ тіл
білімінде де оны ортақ меңгеру деп атайды.
Бүл фактілерге қарағанда, тілде бүрыннан
айтылып келе жатқан қүрама баяндауыш пен
ортақ меңгерудің арасы ндағы айы рм аш ы лы қ
б ір ін ің соз тір кесі, екін ш ісін ің жай сойлем
синтаксисінде қаралатындығынан. Екеуінің аты
әр түрлі болғанымен тілде жасалуы бір. Бірақ
қүрама баяндауышты тілдік факті ретінде коп
қолданып келгеніміз де, ал ортақ меңгеру тек бір
байланысу формасында қарастырылып жүр.
Тілде үнемі озгеру, жаңару процесі болып
түратыны белгілі. Егер осы күнге дейінгі әдебиет-
терде есім мен ком екш і етістіктер тобы тек
меңгерілген басыңқы қызметте жүмсалады деп
қана айтылып келсе, ал қазіргі әдеби тілдің ма-
териалынан тіпті ондай комекші сөздер енді ма-
таса, қабыса байланысқан сәз тіркестерінің де
басы ңқы сыңарларында қосақтала жүмсалып,
озіндік жаңа конструкциялардың пайда болған-
дығын коруге болады.
Бүған қарағанда, қүрама баяндауыштағы он-
дай ерекш еліктер, түптеп келгенде, енді соз
тіркестерінің басыңқы сыңарларына да негіз бо-
луы керек дей келіп, бүдан былайғы жерде біз
баяндауыштардың түрлері сияқты соз тіркестерін
де басыңқы сыңарына қарай есімді, етістікті және
ортақ басы ңқы етіп үшке беруді жон көрдік.
Сонда ортақ басыңқы енді тек меңгеріле байла-
нысқан соз тіркестерінде ғана емес, қабыса, ма-
таса байланысқан соз тіркестеріне де тән. Осы-
дан байланысу формаларын басыңқы сыңарла-
рына қарай былай топтап бөлеміз.
етістікті меңгеру
Меңгеру ‘^ ^ 7 " ----- есімді меңгеру
— ортақ меңгеру
етістікті қабысу
Қабысу
------ есімді қабысу
" ‘— ортақ қабысу
Матасу
------ есімді матасу
ортақ матасу
Сонда сөз тіркесінің ортақ басыңқы сыңары
есімдер мен көмекші етістіктердің тіркесі арқы-
лы жасалады.
I. Ортақ меңгеріле байланысқан сөз тіркестері.
Ортақ меңгерудің бағы ны ңқы сыңарлары
барыс, табыс, жатыс, комектес жалғаулы зат есім,
есімдік, сан есім, есімше, үстеу соз таптары бо-
лады. Ол кобіне толықтауыш тық, сол сияқты
пысықтауыштық қатынаста да жүмсалады. Он-
дай кезде басыңқы сыңары үнемі күрделі болып
келеді, ал бағыныңқы сыңарлары дара да, күрделі
де түрде бола береді.
Барыс жалғаулы тіркестер:
Ол қазақ байла- рына жалшы болды (Әбішев).
Әпкем маган бауыр гана емес, шешем сияқты еді (Молдағалиев). Та-
быс септікті тіркестер:
Сабырлы, созге шешен, ақыл- ды Жанайдарды Кенесары ерекше жақсы коретін (Жүнісов). Шығыс жалғаулы тіркестер:
Алтын Арқа қашаннан түйық, тымырсық емес (Қабдо-
лов). Комектес жалғаулы тіркестер:
Мен Мурат- пен біраздан бері жолдас едім (Әбішев).


text:
626 СИНТАКСИС II. Ортақ қабыса байланысқан соз тіркестері. Ортақ қабыса байланысқан сөз тіркестерінің
басыңқы сыңары ретінде:
а) Зат есім + көмекші етістіктер;
ә) Сын есім + көмекші етістіктер;
б) Есімдік + көмекші етістіктер;
в) Сан есім + көмекші етістіктер болады.
Сөз тіркестерінің ортақ қабыса байланысқан
сыңарлары төмендегіше болып келеді.
1. Сын есім - ортақ басынқы.Корікті десең - көрікті, білімді десең - білімді жігіт еді (Айтма-
тов).
Биік көк дарбазалы еңселі уй еді (Жандарбе-
кова).
Дөрігердің салалы ақ саусақтары муздай суық екен (Сәмитүлы). Осы сөйлемдердегі
білімді, еңселі сияқты сын есімдер
жігіт еді, уй еді, суық едің деген ортақ басыңқы сөздермен қабыса бай-
ланысып түр.
2.
Есімдік - ортақ басыңқы.Ант урганның қаргысы қандай жаман еді. Жер жастангыр, ба- лалары қандай сотқар еді (М үсірепов).
Оның устіне, шынын айту керек, дәл осындай м :нез- қулық жуйесі қазіргі кезде мен ушін өте пайдсиіы еді (Мағауин). Осы сөйлемдердегі
қандай мен ушін сурау есімдіктері
жаман еді, сотқар еді деген ор-
тақ басыңқы сөздермен қабыса байланысып түр.
Біздің генерал губернатордың мәжіліс залы осы- дан қанша улкен екен? (Мүсірепов).
Соны көріп отырып, мен қалайша жаман болайын (“ Қ азақ
әдебиеті”). Осы сәйлемдерді
қанша, қалайша сүрау
есімдіктері
улкен екен, жаман болайын деген ор-
тақ басыңқы сөздермен қабыса байланысқан.
3. Есімше - ортақ басыңқы.Нагульновтың жоқ жерден пайда бола кетуі -
копшілік ушін кутпе- ген оқига еді (Шолохов).
Ол да мен сияқты жал- гызсыраган жетім еді (Әлімжанов).
Тасыгандары қолдан еккен жоңышқа, бидайық, мысық қуйрық (Мүсірепов).
Мен қолыма кітап устап көрген адам емеспін ( “ Қ азақ әдебиеті”). Кейде бағыныңқы
сыңары есімшелі топ болып келгенде, яғни
кейде қазақ қызында болмайтын, өзі өскен, кітап устап корген сияқты есімшелі топтар да ортақ қабысу-
дың бағыныңқы сыңары болып келе береді.


title: Үстеу - ортақ басыңқы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
4. Үстеу - ортақ басыңқы. Біз бугін екеу едік, енді ушеу болдық (Ерубаев). Міне, осы сөйлемдер
қазір, бугін үстеулері
жаман емеспіз, екеу едік, ушеу болдық сөздерімен қабыса байланысып түр.
III. Ортақ матаса байланысқан соз тіркестері. Қазіргі тілдік зерттеулерде матасудың екінші
сыңары тек есімдерден ғана бөлады деп айтылып
жүр. Алайда, әдеби шығармалардағы мынадай
мысалдар матасудың II сыңары жаңаша қарауды
талап етеді.
Жан-жануар болып жаралганның сулуы екен (Мүсірепов).
Сиырларды сауатын менің ше- шем болат ы н ( “ Қ а з а қ ә д е б и е т і” ) - д е ген
сөйлемдердегі
екен, болатын көмекші етістіктер
матасуды ң б ағы ны ңқы сы ңарлары на тікелей
қатысты бөлып отыр. Тәуелді жалғаулы сөз әдетте
сөйлемді тиянақтай бермейді. Ондай баяндауыш
бөлуы үшін өның бастауышы да тәуелдік жалғау-
да түруы тиіс. Дегенмен тәуелдік жалғаулы сөздер
енді көмекші етістіктермен тіркесте ғана сөйлемді
тиянақтау процесіне ие болып отыр. Осы себеп-
тен де ілік жалғаулы есімдер енді есімдер мен
көмекші етістіктер төбымен сөз тіркесі қүрай-
тын дәрежеге ие.
Зейнеп осал жердің қызы емес (Есенберлин).
Сарыозектің өңірі мыңгырган, ма- мырлаган малдың өрісі екен (Айтматөв).
Ж а- манның жақсысы болганша, жақсының жаманы бол (Маржан сөз).
Уақытша міне тур деп берген маиіинаның көмегі еді (“Жүлдыз”).
Бул екеуі улкен сенім нің, улк ен адалды қт ы ң адамдары еді (М үсірепөв).
Онда сібір қазақтары жайындагы ереж ені ш ы гарган пат ш аны ң оң қолы С пиранскийдің өзі еді (Е с е н б е р л и н ). Осы
сөйлемдердегі матасудың басы ңқы сыңарлары
тәуеддік жалғаулы сөздер мен көмекші етістіктер
арқылы келген өртақ басыңқылы матаса байла-
нысқан сөз тіркестері. Оларды бағыныңқы сы-
ңарларына қарай былай көрсетуге болады.
3
а т е с і м:
Байыганда да бас имес, ол адамның әмізі еді. Адам жузімнің бутагы емес, оның басын қырқып тастаудан қорқу керек (Сәз
атасы).
С а н е с і м:
Қазіргідей курделі заманда, аумалы-токпелі заманда, ел басқару екінің бірінің емес-ау, мыңның бірінің қолынан келе бермейтін ерекше ерлік (“Қ азақ әдебиеті”).
Кеше кім едің. Енді кімсің? Мен ушін екінің бірі едің (Әбішев).
Е с і м д і к:
Қап! Ол менің қақпаным, ол менің тулкім еді гой (Мырза).
Менің кім болгым келер еді? - шын монінде улы суретиіі (Шашкин).
Мен сіздің елдің қызы едім. Сондықтан да сізге жэрдем беріп отырмын (“Ж үлдыз”).
Ү с т е у:
Ал біз сол ертеңнің адамдары бол- сақ, ана мект епт е оқын журген уландар ше (“Ж үлдыз”).
Сөнымен, біз сөз тіркесін басыңқы сыңары-
на қарай енді есімді, етістікті, өртақ басыңқылы
деп төптай келіп, іштей өртақ қабыса байланыс-
қан сөз тіркесі, ортақ матаса байланысқан сөз
тіркесі, өртақ меңгеріле байланысқан сөз тіркестер
деп бөлуді практикалық та, теориялық та жағы-
нан дүрыс деп білеміз.
О ртақ меңгерудің коне ескерткіш тер мен
қазіргі тілімізде кеп кездесетіндігі сияқты, ортақ
матасу, ортақ қабысу да қазіргі тілдік қолданыс-
та мол кездеседі.
Міне осындай сөз тіркестерінің басы ңқы
сыңарларын ортақ қабыса, ортақ матаса байла-
нысқан деп атауды жөн кәрдік. Ойткені ондай
басыңқы сыңарларды не есімді, не етістікті ба-
сыңқы сыңарларымен бір деп атауға келмейді.


title:
ЖАЙ СӨЙЛЕМ
627 - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
|
Байланысты: kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksisЖАЙ СӨЙЛЕМ
627
3. Ж А Й
С Ө Й Л Е М
3.1. ЖАЙ С Ө Й Л Е М ТУРАЛЫ Т Ү С ІН ІК
Жай сөйлем синтаксистің ең негізгі нысаны
болып табылады. Өйткені синтаксистің басқа
бірліктері болып саналатын сөз тіркесі мен қүрма-
лас сойлем осы жай сөйлемнен тыс жеке дара
өмір сүре алмайды. Сөз тіркесінің жеке дара қол-
данылуы дегеніміз ол сойлемге айналды деген
мәнді білдіреді. Сол секілді қүрмалас сөйлем де
кемінде екі жай сойлемнен қүралады.
Қазіргі кездегі тіл білімінде жай сөйлемнің
коп аспектілік сипаты танылып келеді. Мысалы,
ол негізгі өзін қүрауш ы создеріне қарай жай
сөйлемнің қүралымдық үйысымы (конструктив-
ная организация предложения), хабарлау мақса-
тына орай жай сөйлемнің қарым-қатыстық үйы-
сымы (коммуникатиңная организация предложе-
ния) және іш кі м азм үны на байланы сты жай
сойлемнің мән-м азм үнды қ үйысымы (смысло-
вая организация предложения) секілді салалар
бойынша зерттеліп келеді. Сойлемнің қүралуы
бірнеше сөздің басы қосылуы арқылы жасала сал-
майды. Оған міндетті түрде сөйлеушінің қатысы
болады. Сөйлеушінің қатысы арқылы бір сөзден
де сөйлем үйыса алады. Мысалы:
Тун. Жымың-
даган жулдыздар.
Қазіргі қазақ тілінде жай сөйлемнің мән-маз-
м үнды қ және қары м -қ аты сты қ үйысымдары,
сондай-ақ парадигмалық сипаты енді зерттеле
бастады. Олар туралы толық мәнді түжырым ал-
дағы уақыттың еншісінде қалып отыр. Ал жай
сөйлемнің қүралымдық үйысымының зерттелуі
ежелгі замандардан басталады. Бүл оның мәселесі
толық ашылды дегенді білдірмейді. Ол әлі де зерт-
телу үстінде. С оны м ен бірге жай сөйлем нің
күрделену қүбылысы да біршама зерттелді деуге
болады.^Дегенмен жай сойлемнің бүл саласының
әлі де шешілмеген даулы моселелері бар екені
айқындалып келеді. Синтаксис, оның ішінде жай
сөйлемнің синтаксисі, тілдің фонетикалық, лек-
сикалық, морфологиялық деңгейлерінің тоғыса-
тын орны. Яғни, олардың тілдік қүрал ретіндегі
қызметі осы жай сөйлем нің қүралуы арқылы
корініс табады.
Сөйлем - тілдің ең маңызды қызметтерін
білдіретін, жүзеге асыратын бірден-бір қүрал.
Ондай қызметтердің біріншісі - ойлау-танымдық,
екіншісі - қарым-қатыс қүралы болу қызметтері.
Бүл қызметтер озара тығыз байланысты. Яғни,
қарым-қатыс ретінде қолданылған сөйлемде де
танымдық мағына қосылып жүретіні белгілі.
Сөйлемнің өзіне тән белгілері болады. Олар-
дың бірі - қүрылымдық белгі. Синтаксисгің ең
негізгі бірлігі ретіндегі сойлемнің озінің арнайы
қүрылымы болады. Бүл қүрылым өзін қүрай-
тын ішкі болшектерден түрады. Сойлемді қүрау-
шы озінің грамматикалық мағыналары бар ішкі
бөлшектер синтаксистік байланыстар мен қаты-
настар арқылы бірігеді. Бүлар
сөйлем мушелері
деп аталады.
Жай сөйлем бір сөзден немесе бірнеше сөз
тіркестерінен қүралады. Сөйлем қүралуы үшін
сөйлеушінің қатысуы қажет. Сөз - шындық бөл-
мыстағы әр түрлі заттардың және өның әр алуан
сапаларының атауларьь Сөйлем сөл заттың әр
түрлі сапасын көрсёту үшін қүрылады. Сөздің
сөйлемді қүрайтын қүрылыс бәлшегі ретіндегі
маңызы да ерекше. Яғни, сөз лексикөлөгияның
ғана емес, грамматиканың да зерттеу нысаны бө-
лып табылады. Нақты айтқанда бір сәздің өзі әрі
гр ам м ати кал ы қ, орі л е к с и к ал ы қ қаси етім ен
кәрінеді. Бірінші, грамматикалық сөз дегеніміз -
сөйлем қүрамындағы сөз. Сойлем қүрамындағы
сөз шындық өмірдегі заттардың түрлі қасиеттері,
қөзғалыстары мен өлардың бір-бірімен қарым-
қатысы, сөндай-ақ өлармен адамдардың, және
адамдардың өзара қатынастары денөтаттарды қайта
бейнелеуші сигнификат мағынасыңда көрініс та-
бады. Бүл создер шындық ©мірдегі негіздері си-
яқты әсерлі, тірі, жанды, қарым-қатынасты ма-
ғынасымен сипатталады. Сөйлем ситуацияға сай
қүрылады. Сөған сәйкес сөйлем қүрамындағы
сөзде немесе сөз тіркесінде сөйлемдік мағына не
түтас, не бәлш ек күйінде жағдайға (ситуация)
байланысты бейнеленеді. Мысалы,
-Олар қайда
барады екен? -Ауылга. Ауылга? - Иә, несіне таң-
галдың?
Деген сөйлемдерді алайық. Бүл сөйлем-
дерде төлымсыздық, экспрессивтілік, үнемділік
қүбылыстары барлығы байқалады. Ықшамдылық
сөйлем қүруда да өнімді қолданылады. Себебі
ықшамдылыққа үмтылу - тіл заңдылығының ең
маңыздыларының бірі. Келтірілген мысалдағы -
Ауылга?
Деген сейлемде сүрау мағынасына қөса,
таңғалу мағынасының да барлығы сезіледі. Ол
интонация арқылы білдіріледі. Экспрессивті, эмо-
ционалды сойлемдердің қүралуына сойлеушінің
ко ң іл -кү й ін е байланысты и н тон ац и я тікелей
қатысады.
Сөйлемнің екінші белгісі - семантикалық
белгі. Бүл семантикалық белгіні предикативтілік
деп атайды.
Предикативтілік - сөйлемді сөйлем
ет ет ін ең басты синт аксист ік кат егория.
Предикативтіліктің магынасы мен қызметі сөйлем
мазмунын іиындық болмысқа теңестіру болып та-
былады. Бул предикат ивт ілікт ің ажырамас
қасиеттері - модалдылық, шақтылық, жақты-
лық тәрізді синтаксистік категориялары арқылы
іске асады.
|
|
|


title: СИНТАКСИС - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
СИНТАКСИС Сөйлемнің қүрылымдық және семантикалық
екі белгісінің озара қарым-қатысы қандай бола-
ды? Бүлардың қарым-қатысы оте тығыз байла-
нысқаҢ. Яғни, сойлемнің белгілі-бір қүрылымы
болуы қандай міндетті болса, ол қүрылымның
мағынасы, мазмүны болуы да сондай міндетті
екені белгілі. Олай болса сөйлемнің бүл екі белгісі
бірінсіз-бірі жеке
дара өмір сүре алмайды екен.
Бүл таңбаланушы ш ындық болмыс - денотаттың
санадағы көшірмесі мен таңбалаушы тіл қүрал-
дарының бірлігі болып табылады. Мысалы,
Агаш күрек деген атаулы сөйлемді алайық. Бүл сөйлем
анықтауышы бар зат есімді сөз тіркесінен жасал-
ған. Дәстүрлі түжырым бөйынша интонациясы -
екі создің арасында пауза жоқ, біртүтас интона-
ция. Арасына пауза қойы лса, басқа мағыналы
сөйлемге айналады:
Агаиі-күрек. Бүл пауза арқы-
лы жасалған сөйлемнің мағынасы арнайы
күрек ф о р м асы н д а ж а с ал ға н
агаш д е ген ойды
білдірмейді,
күрек ретінде қолданылатын
агаш деген мэнді білдіреді. Дәл осындай формамен
барлық тіркестер бірдей өзгеріп сөйлемдік маз-
мүнға ие бола бермейді. Мысалға жоғарыдағы
тәсілмен
Алтын сагат сойлемін қарастырайық.
Бүл да қабыса байланысқан соз тіркесінен жасал-
ған атаулы сөйлем. Енді сөйлемді пауза арқылы
Алт ы н-сагат тү р ін д е қ ү р с а қ л о ги к а л ы қ ой
қ а л ы п тасп ай д ы . Б үл қ ү р ы л ы м м ен м азм ү н
бірлігінің ажырамайтын қасиетін көрсетеді. Ал-
дыңғы сөйлемдегі бастауыш
агаш сөзінің күрек
бөлу сапасы бар бөлғандықтан қүрылым сөйлем
ретінде танылып отырса, кейінгі қүрылымдағы
бастауыш
алтын сөзінің ондай, яғни,
сагат болу сапасының жоқтығынан тіркес сөйлем бола ал-
май отыр.
Предикативтілік - барлық сөйлем формала-
рына тән, сойлемді қарым-қатыс бірлігіне жат-
пайтын соз, соз тіркесінен ажырататын бірден-
бір қасиет, белгі. Предикативтілік туралы түжы-
рымның екі түрі бар: Біріншісі - жоғарыда ай-
ты л ға н
м а з м ү н н ы ң
ш ы н д ы қ
б о л м ы с қ а
теңестірілуі; екіншісі - сөйлемді қүраушы қүрақ-
тар (компонент) арасындағы арнайы қатынас.
Алғашқы түжырым бойынш а предикатив-
тіліктің ажырамас үш - модалдылық, шақтылық
жэне жақтылық қасиеттері болатыны айтылды.
Модалдылық объективті жэне субъективті болып
ек іге б о л ін е д і. О б ъ е к т и в т і м о д а л д ы л ы қ -
сөйлемдегі хабарламаның (сообщение) шындық
болмы сқа қаты сы . Бүл екі түрғыда керінеді:
біріншісі - реалды іс-әрекет, қимыл-қөзғалыс,
оның үш шақта (осы, келер, откен) отуі; екіншісі
- реалды емес іс-эрекет, қимыл-қозғалыс, яғни,
бүйрық, қалау, тілек, қажеттілік тәрізді хабарла-
малар.
Реалды модалдылық ашық райдың үш ша-
ғында корінеді:
Қарашоқыдагы қыстауга келген соң Абай ең әуелі әкесіне бармай, Күнкенің үйіне кірді. Мүнда Абайдың ең жақсы көретін туысқа- ны - Қүдайберді коптен бері науқас болатын. Ал- дымен соган амандасып, жайын білмек. Қүдайберді биік төсек үстінде жотеліп жатыр екен (Әуезов).
Реалды емес модалдылық ашық райдан басқа
қалау, бүйрық, шартты райлардағы және тілек,
күм эн, қажеттілік тәрізді модалды мәндердегі
сойлемдермен корініс береді: -
Менің тілімді алсаң, - деп Қүдайберді біраз ойлады да, - болма! Үлық- тық қасиет емес екен. Козіміз жетті гой. Бектік бүзады екен және түбінен қайыр шықпайды, қар- гыс шыгады екен. Жас оміріңді зая қылма! - Тіленіп


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 879

text:
жүрген корінеді гой әкесінен. Анау Тәкежан-ақ боп қарық басын! деп, Қүдайберді тоқтап қалды. Қайта оларга қолы батыл тиетін жасты салу керек. ...Тек бізді озіміздің елдің адамы деп аман қалдырмаса, жер жаман, - деп Жүмабай іиошыта сойлегісі келеді. “Шожеге үқсадым-ау!.. Шындап үқсай алар ма екен ?! ” -
деп, ішінен қызгана қүмар- тқан жай барды. - Ол намазды жаңа мешіт ішінде үзақ оқитын да шыгар... О б ъ ек ти вті м о д а л д ы л ы қ т ы ң реалды іс-
эрекетті сипаттайтын түрінде синтаксистік шақ-
тылық категориясы үш шақта түрады:
оқып отыр- мын, оқимын, оқыдым. Ал реалды емес іс-әрекет-
те осы шақ пен өткен шақ мағыналары қамтыл-
май тек келер шақ пен болашақта оту мағынала-
ры сипатталады. Бүл мағыналар бүйрық және
қалау райларында байқалады:
оқы, оқыгым келді т.б. Б үларм ен қатар қаж еттілікті, болжауды
білдіретін создер (
керек, қажет, іиыгар т.б.) ар-
қылы жасалған сойлемдерде де ш ақ мағынасы
болашақтағы істелетін қимыл-әрекетті білдіреді.
Синтаксистік ш ақты лық, модалдылық ка-
тегорияларының негізі морфологиялық шақ, рай
к а т е г о р и я л а р ы
б о л ы п
т а б ы л а д ы .
Б ір а қ
синтаксистік категориялардың қүрамына лекси-
кал ы қ ш ақты , м одалды лы қты білдіретін соз
(
кеше, бүгін, мүмкін, шыгар т.б.) мағыналары да
қатысатын болғандықтан бүл категорияны мор-
фологиялық категориямен тең деп қарамауымыз
керек. Сонымен бірге грамматикалық формалар
ж е к е -ж е к е зе р тт е л іп с и п а т т а л а т ы н б олда,
синтаксистік категориялар бір сөйлем қүрамын-
да, бір-бірімен тығыз байланыста жэне бәрі бірігіп
предикативтілікке қосылып &


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=88#2_7_-_с_у_р_е_т_._Қ_дауы_ссы_зы_ны_ң_езу-ер_ін_1_үн_десім_варианттарының_беттеск_ен_м_оделі__*_(ү_л_г_іс_і)__*

text:
ФОНЕТИКА
2 3 - с у р е т . Т -С дауы ссы здары ны ң ж уан
езу үн десім варианттары ны ң
б еттеск ен м одел і (үлгісі)
2.
Бір ортақ, бір айырым белгісі бар үндесім
ды бы стар. Екі үндесім ды бы сты ң ж асалы м
үлгілерін беттестіргенде бір жасалым нүктесі дәл
келіп, екінші жасалым нүктесі дәл келмесе, онда
олар әртүрлі әуезді дыбыстар болады.
а) Тілдің қалпы ортақ, еріннің қалпы айырым
үндесім д ы б ы стар көп буы нды бір сөзд ің
құрамыңда кездесе береді.
Қ Ь ІР Қ У
с ө з ін д е г і
Қ
ж ә н е
Қ°
дауыссыздарының жасалым үлгісін бір-бірімен
беттестіргенде тілдің кейінді қалпы (8) бір-бірімен
дәл келеді де, еріннің езулік (1-3), еріндік (1-2)
қалпы үйлеспейді
(27-сурет).
2 7 - с у р е т . Қ дауы ссы зы ны ң езу-ер ін
1
үн десім варианттарының беттеск ен м оделі
*
(ү л г іс і)
*
э)
еріннің қалпы ортақ, тілдің қалпы айырым
дауыссыздар бір сөздің құрамында кездеспейді.
ОҢ ДЫ жэне ОҢДІ создеріндегі Ң мен Ң 10
дыбыстарының ерін қалпы еріндік (1-2) ортақ,
тілдің кейінді (8), ілгерінді (6) қалпы бөлек
(28-сурет).
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ
61
3.
Екі айырым белгісі бар үндесім дыбыстар.
Е кі ү н д е с ім д ы б ы с ж а с а л ы м ү л г іл е р ін
беттестіргенде екі белгісі де үйлеспей жатса, онда
олар бір сөздін қүрамында кездеспейді.
С Ы З ж әне СҮ З
сөздеріндегі 3 мен З 10
дауы ссы здары ны ң ортақ беттес нүктелері жоқ.
3 дыбысыны ң ерін қалпы езулік (1-3), тіл қалпы
кейінді (8), ал 3 10дыбысының ерін қалпы еріндік
(1-2), тіл қалпы ілгерінді (6)
(29-сурет).
Дауыссыз дыбыстардың бір-бірімен үндесім
сиымды лығыны ң реті осындай.
Ү ндесім дыбыстардың жасалым және естілім
белгілері бір-бірімен тығыз байланысты. Үндесім
дыбыс кейінді жасалса, жуан естіледі, керісінше,
жуан естілсе, кейінді жасалады. Үндесім дыбыс
ілгерінді жасалса, жіңішке естіледі, керісінше
жіңішке айтылса, онда ілгерінді жасалады. Ерін
қатысы да осы жүйемен жүреді. Үндесім дыбыс
езулік болып жасалса, аш ы қ (таза) естіледі,
керісінше, ашық естілсе, езулік болып жасалады.
Ү ндесім д ы бы с ерін д ік боп ж асалса, қою
естіледі, керісінше, қою естілсе, еріндікболы п
жасалады.
4.4.4.
Бір дауы ссы з ды бы сты ң үндесім
в а р и а н т т а р ы н ы ң а й қ ы н к о р ін е р ж е р і -
тоғы сы ңқы Қ -К 1 (қыр - кір), Ң -Ң 1 (мың - мең)
дауыссы здары ның
(30-сурет)
және жуысыңқы
Й - Й ' (А Й - Ә Й ), Ғ - Г 1 ( а ғ а - еге)
дауыссыздарының жасалу орындары. Олардың
жуан ү н д есім ва р и а н тт а р ы тіл ш ік а р қ ы л ы
(4-нүкте), ал жіңіш ке үндесім варианттары тіл
ортасы (3-нүкте) арқылы жасалып тұр. Жасалым
о р ы н д а р ы н ы ң а л ш а қ т ы ғ ы н а қ а р а м а й бір
дауыссыздың жуан-жіңішке үндесім вариантгары
болып табылады.
Бір дауыссыз дыбыстың барлық үндесім
варианттарының жасалым айырмашылығын өзара
б е т т е с т ір іп , с а л ы с т ы р ы п ш ы ғ у ғ а б о л ад ы
(31-сурет).
Т -Т 1 (тыл - тіл, тұр - түр), Д -
Д 1
(дық - дік, дұрыс - дүре),
Н - Н 1
(ны қ - ніл, ұн -
үн) дауы ссы здары ны ң жуан (8-нүкте) және
ж іңіш ке (6-нүкте) үндесім варианттары ны ң
жасалу орны әр жерде орн аласқан. Ал енді
олардың ерін қаты сы на қарай айырмаш ылығы
да аны қ байқалады. Т - Т° (тын - тұн, тін -
түн), Д -Д° (дыбыс - дұрыс, діріл - дүріл),
Н -
Н°
(ным - нұр, ін - үн) дауыссыздарының езу
(1-3 нүкте) ж әне ерін (1-2 нүкте) үндесім
варианттарының ерін қалпы әр түрлі орналасқан.
Осы ретпен барлы қ дауыссыз дыбыстардың
үндесім түрлерінің жасалымы табылады.
|


title:
ФОНЕТИКА
2 3 - с у р е т . Т -С дауы ссы здары ны ң ж уан


title: ФОНЕТИКА - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
ФОНЕТИКА Мұның өзі дауыссыз дыбыстар құрамындағы
ұндесім құбылысының орнықты екенін көрсетеді.
1 .5 . Қ А ЗА Қ Т ІЛ І Д Ы Б Ы С Т А Р Ы Н Ы Ң Қ Ұ Р А М Ы М Е Н Ж Ү Й Е С І (қорытынды орнына)
Әліпби-дыбыстар Қазақ тілі дыбыстарының құрамы осы күнге
дейін екі түрлі тұрғы дан қарасты ры лы п келді.
Д а у ы с т ы д ы б ы с т а р ү н д е с ім т ұ р ғ ы с ы н а н
талданы п, оларды ң әрбір үндесім варианты
(аллоф оны ) бір дыбыс ретінде тіркеледі. Ал
дауыссыз дыбыстар болса, керісінше, бейүндесім
тұрғы сы нан талданып, бір дауыссыз бір дыбыс
ретінде тіркеледі. С оны м ен, қазақ тілінде 9
д а у ы с ты , 17 д а у ы ссы з (К , Г д ы б ы с та р ы н
қосқанда - 19) бар, барлы ғы - 26 (немесе 28)
дыбыс деген пікір қалыптасты. Қазіргі қазақ
әліпбиі осы негізде түзілген (20-кесте).
Жуан езулік дыбыстар Ж у а н е з у л ік д ы б ы с т а р қ а з а қ т іл і
д ы б ы с т а р ы н ы ң н егізгі ү н д есім в а р и а н т ы
(аллофоны) ретінде кездеседі. Құрамы - 2 жуан
езулік дауысты мен 16 жуан езулік дауыссыз.
Барлығы - 18 жуан езулік үндесім дыбыс(21 - кесте)
бар.
Жіңішке езулік дыбыстар Ж ің іш к е е з у л ік д ы б ы с т а р қ а з а қ тілі
дыбыстары ның үндесім варианты (аллофоны)
ретінде кездеседі. Құрамы - 3 ж іңіш ке езулік
дауы сты мен 16 ж ің іш ке езулік дауы ссы з.
Барлығы - 19 жіңішке езулік үндесім дыбыс (22-
кесте).
Жуан еріндік дыбыстар Ж у а н е р ін д ік д ы б ы с т а р қ а з а қ т іл і
ды бы стары ны ң үндесім варианты (аллофоны)
ретінде кездеседі. Құрамы - 2 жуан еріндік
дауысты мен 17 жуан еріндік дауыссыз. Барлығы
- 19 жуан еріндік үндесім дыбыс (23- кесте).
Жіңішке еріндік дыбыстар Ж ің іш к е е р ін д ік д ы б ы с та р қ а з а қ тілі
дыбыстарының жіңішке еріндік үндесім варианты
(аллофоны) ретінде кездеседі. Құрамы - 2 жіңішке
еріндік дауысты мен 17 жіңішке еріндікдауыссыз.
Барлы ғы - 19 ж іңіш ке еріндік үндесім дыбыс
(24 кесте).
Қ азақ тілінің дыбыс құрамы мен жүйесі
күрделі. Олар төрт үндесім топқа жіктеледі. Әр
топтың құрам ы ндағы дыбыстардың жасалым,
айтылым және естілім сапасы әр түрлі.


title: АЛҒЫ СӨЗ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
АЛҒЫ СӨЗ 9
д а қ болы п келген Ш окәрім , Ә .Б өкей хан ов,
А.Байт\фсынов, Ә.Ермеков, М.Дулатов, Мағжан,
Х.Досмүхамедов, С .С ейф уллин, І.Ж ансүгіров,
Б .М а й л и н с и я қ т ы үлт зи я л ы л а р ы н ы ң тіл
тожірибесінен қыруар дерек материал жинақтал-
ды. С ө й тіп “Қ а зақ гр ам м ати к асы н ы ң ’ авторла-
ры қ а за қ тілінің ф онетикасы н, ф он ологи ялы қ
жүйесін, грамматикалық қүры лы сы н зерттеуде
әртарап бай дерек коздерін пайдаланды. Атап
айтқанда: халқымыздың кол-косір қазіргі және
классикалы қ коркем туындыларын, қогам ды қ-
саяси ж әне публицистикалы қ, со н д ай -ақ түрлі
ғьыыми әдебиет үлгілерін, газет-журналдар мен
күнделікті сөйлеу тіл нүсқаларын, Институттағы
қазіргі қа за қ әдеби тілі создіктерінің, терм ино-
логиялық орталықтың ж ән е“Ж аңа создер серия-
сы ны ң” бай картотека қоры н. Авторлар сондай-
а қ қ азақ тілінің грамматикалық қүры лы сы мен
дыбыс жүйесін ор қы ры н ан алып қарастырган
грамматикалар мен монографиялық зерттеулерді
де кеңінен пайдаланды.
Алайда “Қ азақ грамматикасы” сипаттамалы
нормативті (академиялық) бағытта жазылғандық-
тан, онда жолма-жол библиографияға бару (яғни
цитаталар келтіру), талдау барысында басқа тіл
мамандарының жүмыстарына сілтеме жасап оты-
ру м үмкін болмады. О ны ң есесіне кітаптың со-
ңында әр бөлік (раздел) бойы нш а пайдаланыл-
ған арнайы әдебиет тізімі берілді. Бүл жерде және
бір ескертетін нәрсе: “Орыс грамматикасындағы”
си яқты , “Қ азақ грамм атикасы нда” да пайдала-
нылған әдебиеттер тізіміне негізінен м оногра-
ф иялар жоне солар түрпатты әрі қарайғы зерт-
теулерге бағыт-бағдар боларлықтай (монография-
л ы қ сипаттағы емес) басылымдар ендірілді. Ал
бүларға мақалалар мен диссертацияларды қосу
мүмкін болмады (бірақ оларда қол жеткізілген
нотижелер мүмкіндігінше ескеріліп отырды).
“Қ азақ грамматикасы” негізінен А .Байтүр-
сы нүлы атындағы Тіл білімі институты ны ң оз
күш імен жазылды. Олай дейтініміз: авторлар
үжымына сырттан қосылғандар, атап айтқанда,
Р.Әміров, С.Исаев, М .Серғалиев, Н.Оралбаева,
Ә.Ибатов, С.М ырзабеков, Б.Қасымова - кезінде
алды отыз жылдан аса, арты бес-он жылдан осы
Институтта жүргізілген жоспарлы ғылыми-зерт-
теу жүмыстарының негізгі орындаушылары қата-
ры нда тү р ақты қы зм ет істеген адамдар. Ал
Т.Сайрамбаев осында аспирантурада оқы п, дис-
сертация жазған. Олардың осы ғылыми мекеме-
де жүргізген зерттеулерінің біразы Институттың
баспа ж оспары бойы нш а жеке кітап болып та,
ж арияланы п отырды. Ж оғарыда аталған автор-
л а р д ы ң “Қ а за қ грамматикасына” жазғандары -
сол Институт қабырғасында орындалған жоспар-
лы ж ү м ы с та р ы н ы ң гр ам м ати к ал ы қ іл ім н ің
қазіргі даму деңгейі түрғы сынан онделген, то-
лықтырылған нүсқалары.
Ж оғары да айтқаны мы здай “Қ азақ грамма-
тикасы н” жазуға түтас бір ғылыми үжым қаты -
сты. Авторлар сан ы н ы ң бүл коптігі, оларды ң
к ә с іб и д е ң г е й і, к в а л и ф и к а ц и я с ы ж а ғ ы н а н
әркелкілігі он ы ң қүры лы м ды қ ж ағына, м азмү-
нына, ара-түра болса да, әсер етпей, әрине, қой -
ған жоқ. Кей болімдерде кездесетін қайталаулар
мен арты қ тәптештеулер, мысалы сондайдан ту-
ған. Қ азақ тілінің қазіргі грамматикалық қүры -
лы сы н тек бір адам ны ң лингвистика ғы лы мы -
ның, осіресе соңғы жетістіктері түрғы сынан бар
ж а ғы н а н қ а м т и ж азы п ш ы ғу ы н ы ң м ү м к ін
еместігін ескерсек, академиялық грамматика си-
патындағы м үндай көлемді, үж ы мды қ үлкен
ж үм ы ста кейбір селкеу, к ем -кетіктің болуы
кешірімді де сияқты . Авторлар бүл қа за қ акаде-
м иялы қ грамматикасының мазмүн, сапасын ал-
дағы уақытта орі қарай ж ақсарта түсуге бағыт-
талған сы н ескертпелерді алғыспен қабы л ала-
ды.
“Қ а за қ грамм атикасы ” тек тіл тануш ы ма-
мандарға ғана емес, сонымен қоса жалпы қазақ
тіліне ы қы ласты немесе озінің ол ж оніндегі
білімін орі қарай терендеткісі келетін көпш ілік
қауымға да арналған. Мүнда осындай екі мақсат
көзделгенмен, ол осы күнгі арнайы терминоло-
гия негізінде, ғылыми тілде жазылды. Алайда
грамматика авторлары оздерінің талдауларьіның,
б аян даулары н ы ң м ам ан емес оқуш ы лард ы ң
түсінігіне неғүрлым жеңіл болуын ескерді жоне
тар мам анды ққа байланысты терминді барынша
аз қолдануға тырысты. Ал бірінші рет қолданы -
лып отырған арнайы грамматикалық терминдер
мүмкіндігінше түсіндіріліп отырды.
АВТОРЛАР:
{Ә.Аб.іақо^- Етістікті соз
тіукестеуііА.Айгабьиов - М орфонология. Есімше. Қ им ы л есімі. Амал-
ды ң оту сипаты;
Р.Әмір - Синтаксис жоне оның
объектісі. Бастауыш пен баяндауыштың қиысуы.
Н ом инативті жоне етістікті сойлемдер. Ж ай
сойлемнің типтері. Екі негізді жай сойлемдер.
Іргелес салалас қүрмалас сойлемдер;
З.Базарбаева


title: ӘЛІПБИ-ДЫ БЫСТАР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛШІҢ ДЫБЫСТАРЫ
63
Қ азақ тіл ін ің ды бы с құрам ы - үндесім
дыбыстар құрамы. Қазақ тілінің дауыссыз дыбыс
құрамы тек жуан-жіңішке үндесім әуез
негізінде
анықталатын болса, онда 9 дауысты, 34 дауыссыз,
б а р л ы ғы 43 д ы б ы с болады (А .Б а й т ұ р с ы н
қисыны). Егер жуан-жіңішке және еріндік-
езулік
үндесім әуез негізінде анықталатын болса, онда
9 дауысты + 66 дауыссыз, барлы ғы 75 дыбыс
болады. Қ азақ тілінде У(\Ү) ды бы сы ны ң езулік
варианты жоқ.
ЖУАН ЕЗУЛІК ДЫБЫСТАР
Ж ІҢІШ КЕ ЕЗУЛІК ДЫБЫСТАР
№
дауы с-
аты
катаң-
аты
ұя ң - аты
үнді- аты
тылар
дар
дар
лер
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
А а
Ы ы
П п
Т т
К к
С с
сы
111 ш шы
пы
ты
кы
Б б
Д д
Ғ ғ
3 з
Ж ж
бы
ды
ғы
зы
жы
М м
Н н
Н н
Р р
Л л
Й й
мы
ны
ы ң
ыр
ыл
ый
2 1 - к е с т е . Ж уан езулік ды бы сгар ды ң
қ ү р а м ы
Қазақ тілі дыбыс құрамының үндесім моделі
(25-кесте) оның құрамды боліктерін көрсетіп тұр.
Жуан ш арш ыны ң ішінде жуан езулік, жіңіш ке
ш а р ш ы н ы ң іш ін д е ж ің іш к е е з у л ік ,
ж уан
ш е ң б е р д ің іш ін д е ж уан е р ін д ік , ж ің іш к е
ш еңбердің ішінде
жіңіш ке еріндік дыбыстар
орналасқан.
Соны мен, қазақ тілініңды бы с құрамы мен
оны ң жүйесі екі жолмен талданып, екі түрлі
нэтиже алынды.
№
дауыс-
тылар
аты
катаң-
дар
аты
ұяң-
дар
аты
үнді-
лер
аты
1
Ә ә
ә
2
1 і
1
3
Е е
е
4
П п
пі
5
Т т
ті
6
К к
кі
7
С с
сі
8
Ш ш
ші
9
Б б
бі
10
1 1
Д д
Г г
ді
гі
12
3 з
зі
13
Ж ж
жі
14
М м
мі
15
Н н
ні
16
Ң н
ін
17
Р р
ІР
18
Л л
іл
19
Й й
ій
2 2 - к е с т е .
Ж ің іш к е е з у л і к д ы б ы с т а р д ы ң к ұ р а м ы
Б ір ін ш і, “ ф о н е т и к а л ы қ ” т а л д а у д ы ң
ар қ а сы н д а қ а з а қ тілі
д ы б ы стары ж асалы м
б елгілерін е қ ар ай ж іктеледі. С ө й тіп , тір ек
дыбыстардың (әліпби-дыбыстар)
басы ашылды
(26- кесте). Екінші, “ф онологиялы қ” талдаудың
а р қ а с ы н д а қ а з а қ тілі д ы б ы стар ы үн д есім
беліілеріне қарай жіктеледі. Сөйтіп, үндесім
дыбысіардың (үндесім аллофондар) басы ашылды
(27- кесте). Үндесім дыбыстардың “фонетикалық”
сипаттамасы өз алдына жүргізілді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: ЖУАН ЕРІНДІК ДЫБЫСТАР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
64
ФОНЕТИКА
Қ азақ тілінің дыбыс қүрамын талдаудың әр
ны саны на л ай ы қ өзіндік ұғымдар мен атаулар
ж ү й е с і қ а л ы п т а с т ы (о л а р д ы б ір - б ір ім е н
араластыруға болмайды).
Т е о р и я л ы қ ф о н ети к ан ы ң
даму бары сы ,
жазуды жетілдіріп отыру қажеттігі мен оқу-
әдістеме зәруін отеу қазақ тілінің дыбыс құрамы
мен оның жүйесін үзбей зерттеп-талдап отыруды
талап етеді.
Үндесім фонологиясының (сингармоническая
фонология) жетістіктері дыбыс, дыбыс түрленімі,
ды бы с құрам ы (сан ы ), ды бы сты ң ж асалы м
сипаттамасы тәрізді т.б.
мәселелерге бірш ама
өзгерістер енгізді.
Ж ІҢІШ КЕ ЕРІНДІК ДЫБЫСТАР
№
дауы с-
аты
қатаң-
аты
ұяң- аты
үнді- аты
тылар
дар
дар
лер
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
Ү ү
Ө о
П п
Т т
К к
С с
Ш ш
пү
тү
кү
сү
шү
Б б
Д д
Г г
3 з
Ж ж
б ү
дү
гү
зү
жү
М м
Н н
Н н
Р р
Л л
Й й
У у
м Ү
нү
үң
ҮР
үл
үй
ҮУ
2 4 - к е с т е . Ж ің іш к е еріндік ды бы стар ды ң қ ү р а м ы
Ж азу д ы 'ж етілдіру үш ін қ а з а қ т ы ң тол
дыбыстарының әліпби саны тиянақталды.
Ең бастысы, қазақ созінің әдеби үлгісін
сақтап, оны жас ұрпақ
санасына сіңіріп отыру
үшін қазақ дыбыстары ның жасалым, айтылым
және естілім
табиғаты н нақты сипаттап, оқу-
құралдар мен оқу-әдістеме жұмыстарына негіз
болатын нәтижелер алынды.
2 5 - с у р е т . Қ азақ тілі ды бы стары ны ң
ү н д е с ім м о д е л і (ү л г іс і)
ӘЛШБИ-ДЫБЫСТАР
2 6 - к е с т е . Ә л іп би-ды бы старды ң
ж иьш ты қ ж асалы м ж іктелім і
ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
65
(
п б м т д н
к г ң с з р ш
ж
а
й у
)
2 7 - к е с т е . Ү ндесім ды бы старды ң ж иы нты қ ж іктелім і
2. ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
Д ыбыстар созді,
сөздер сөз тіркесін, соз
тіркестері сөйлемдерді құрайды. Осылар арқы -
лы ойды білдіретін болсақ, ондасойлеудегеніміз
дыбыстардың ұзы ннан-ұзақ тіркесі болып шы-
ғады.
Бірақ олар тұтас тіркес емес, түйдек-түйдек
тіркес. Жазуда сол түйдектер создің ы ңғайы на
қарай іштей болшектеніп кетеді. Әр түйдектегі
көрші дыбыстар өзара үндесіп, үйлесіп, кірігіп,
тұтасып тұрады. Яғни дыбыстардың қатар тұру-
ында тарихи
қалыптасқан тәртіп, жүйе, заңды-
л ы қ бар деген сез. Бұдан
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=91#2_5_-_с_у_р_е_т_._Қ_азақ_тілі_ды_бы_стары_ны_ң_ү_н_д_е_с_ім_м_о_д_е_л_і_(ү_л_г_іс_і)_ӘЛШБИ-ДЫБЫСТАР_2_6_-_к_е_с_т_е_._Ә_л_іп_би-ды_бы_старды_ң


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=91#Ж_ІҢІШ_КЕ_ЕРІНДІК_ДЫБЫСТАР_№_дауы_с-_аты_қатаң-_аты_ұяң-_аты_үнді-_аты_тылар_дар_дар_лер_2_3_4


title: дыбыстар тіркесі - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
дыбыстар тіркесі
ф о-
нетиканы ң озекті мәселесі деген қорытынды
шығады.
Дыбыстар тіркесі
- тілдегі ды бы старды ң
бірімен-бірінің қатар тұру мүмкіндігі, тарихи
қалыптасқан орны.
Қ азақ тіліндегі негізгі үндестік заңдар ды-
быстар тіркесінің нэтижесі болып шығады. Бұл
заң бойынша:
1. Бір сөздің құрамында тек жуан дауыстылар
немесе жіңішке дауыстылар ғана кездесе алады.
2. Соз (түбір) ішінде, сөз бен қосымша, сон-
дай-ақ сөз бен создің аралығында қатаң дауыс-
сыздардан соң тек қатаңдар ғана тұра алады.
3. Әлгіндей жағдайда ұяңдардан соң тек ұяң
дауыссыздар тұрады.
4. Үнділерден соң ұяңдар, қала берді үнділер
келеді. Міне, бұлар - тілдің болмыс, бітімін ай-
қындайтын, өзге тілдерден ерекшелеңдіріп тұра-
ты н, ұзақ дамудың нәтижесінде қалыптасқан,
бұлжымас заңдылықтар.
2 .1 . Д А У Ы С Т Ы Л А Р Д Ы Ң Т ІР К Е С І
Қазақ тілінде дауыстылар сөз ішінде, сөздер
аралығында қатар тұра алмайды, қатар келе қал-
ған жағдайда алдыңғысы түсіп қалады.
Қазіргі қазақ тілінде жалаң (бір ғана) дау-
ыссыздан тұратын бірсыпыра қосымш а бар:
-й
(ойла-й, сөйле-й, апа-й, жеңге-й, касқа-й, қара-й);
-қ, -к (қайра-қ, күре-к, барды-қ, келді-к);
-м
(ана-м,
шеше-м, барды-м, келді-м, болжа-м, сөйле-м);
-н
(бора-н, ойла-н, анасы-н, шешесі-н);
-р (ойаа-р, биле-р,
қайғы-р, ескі-р);-п (ойла-п, быле-п);
-с (барма-с,
келме-с, ойла-с, сөйле-с, тала-с, тірке-с);
-т (ойна-т,
биле-т, бөге-т, мүнар-т);
-у (ойла-у).
Дауыссыздарды дауысты тіркемей, жеке өзін
айту мүмкін емес. Сөйлеу кезінде буыннан кіші
бөлшек болмайды.
Қазақтілінде морфемалар (түбір, қосымша)
буыннан кем болмайды. Я ғни дауыстылар жеке
тұрып (буын құрай алады) соз, қосымша болуы
мүмкін, ал дауыссыздарда ондай қасиетжоқ. Олай
болса, сөзге жалғанатын жоғарыдағы қосымша-
лардың әрқайсысы дауыстымен тіркесіп айтыл-
ған. Дәлірек айтқанда, көсемш енің
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
-й
жұрнағы
мына түрде келген:
-ай

text:
-й
жұрнағы
мына түрде келген:
-ай (ойла-ай),
-ей (биле-ей),
-ой (сойло-ой),
-ұй (оқұ-ұй),
-үй (үсү-үй),
-ый
(тасы-ый),
-ій (бекі-ій),
енді
-у
ж ұрнағы н зер-
делеп көрейік:
-ау
(
ойла-ау
),
-еу
(
биле-еу
),
-оу
(сөйло-оу),
-ұу (оқұ-ұу, тасы-ұу),
-үу (үсү-үу, бекі-
ҮУ)-
Сонда-й жеті
(-ай, ей, ой, ұй, үй, ый, ій),
-у бес
(-ау, еу, оу, ұу,
у>’) дауыстымен тіркесіп, үндесе
айтылады және мұның өзі өзге жалаң дауыссыз
қосымшаларға да тән.
Қ азақ тілі ә,
о
дауыстыларын тек сөздің бас
буынында ғана айтып, қалыптастырған. Қазіргі
қазақ тілінде олар екінш і, үшінші буындарда
(тіпті қосымшаларда да) жүрсе, ол кірме сәздерді
үндестікке кіріктіру үшін алынған. Ал
ыу, іу
тіркесі қазақ тілінде жоқ.
Дауы ссыздарға аяқталған сөзге қосымш а
дауыстыдан басталып ж алғанатыны - табиғи
құбы лы с. Ал дауы сты ға аяқтал ған созге де
қосымш а дауыстыдан басталып жалғанатыны -
тарихи құбылыс. Бұлай қатар келген дауысты-
лардың бірі түсіп қалады, ал түсіп қалатыны (ай-
тылмайтыны) алды ңғысы: екеу (екі+еу), алтау
(алты+ау), жетеу (жеті+еу).
66
ФОНЕТИКА
Сөз іш інде дауыстылардың тіркесе алмауы
түркі тілдеріне, әсіресе, қазақ тіліне тән ерек-
шелік. Сөйлеу мүш елерінің үнемді қы зметіне,
үндестікке негізделген қазақ тілінде артық буын
мен дыбыстар болмайды. Бір бунаққа еніп, бір
ы рғақ, екпінм ен айтылатын сөз бен сөздің ара-
сында да осындай заңдылық кездеседі. Бунақта-
ғы (тіркескен) сөздердің алдыңғысы дауыстыға
аяқталып, кейінгісі дауыстыдан басталып жазы-
лады:
ала ат, қара ала, қолға алды, қолы үзын,
басы айналды, аяғы ауырды, игі іс, тірі өлік, алты
ай, алты үй, екі ешкі, екі үйрек.
Бұлар:
алат, қара-
ла, қолғалды, қолүзын, басайналды, аяғауырды, игіс,
тірөлік, алтай, алтүй, екешкі
түрінде айтылады
да, алды ңғы создің соңы ндағы дауысты түсіп
қалады. М ұндай ж ағдайда алды ңғы сөздің со-
ңындағы
Достарыңызбен бөлісу: |


title: дауыссыз дыбыс жылысып - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
дауыссыз дыбыс жылысып,
келесі сөздің
құрам ы на енеді. Олай болатын себебі, бір бу-
наққа енген сөздер тұтасып, бір сөз сияқты бу-
ындалады, ал буын - сөз басында болмаса, дау-
ыстыдан басталмайды.
Ж ы лы сқан дауыссыз жаңадан көрші болып
жатқан дауыстылардың ыңғайына қарай әр түрлі
реңге (аллоф он) ауысады. Мысалы:
а л-т а л-м а
(алты алм а), ал-т ә-йел (алт ы эйел), ал-т еш -кі
(алты ешкі), ал-т о-рақ (алты орақ), ал-т ө-рүк
(алты орік), ал-тү-рү (алтыүры), ал-тү-кү (алты
үкі), ал-ты-лақ (алты лақ), ал-ті-шік (алты ішік).
Енді осы сөздерді жеті сөзімен тіркестіріп айтып
көрейік
\ Ж е-тал-ма, же-тә-йел, же-теш-кі, же-
Сонда дауысты-дауыссыз тіркесінен пайда
болған барлы ғы 83 сөз бұл күнде)тілімізде қол-
даныста бар^Олар (алфавит бойынша):аз,
ай, ақ,
ал, аң, ап, ар, ас, ат, ау, аш;әз, эй, эк, эл, эм, эн, эр, эу;
ез, ей, ек, ел, ем, ен, ец, еп, ер, ес, ет, еш;оз, ой, оқ, ол, он,
оң, оп, ор, ос, от; оз, өй, ок, өл, өн, өп, өр, ос, өт, өш; үқ,
үл, үн, үр, үт, үу; үз, үй, үк, үн, үп, үр, үт, үу, үш; ыз, ық,
ым, ың, ыс, ыт; із, ій, іл, ім, ін, іс, іш.
Кесте дауысты-дауыссыз тіркесін нақты та-
нуға мүмкіндік береді. Әр дауысты-дауыссыз
тіркесінен 19 соз жасалмайтыны аны қ болды.
то-рақ, же-то-рүк, же-тү-рү, же-тү-кү, же-ты-
лақ, же-ті-шік.
Бұл жерде
алты,
ж е т/с ө зд е р ін ің құрамын-
дағы
т
ф он ем асы н ы ң д ы бы сты қ болмы сы н
кейінгі сөздің бас дауыстысы айқындайды.
Айту (орфоэпия) бұзыла бастаған қазіргі
тұста бунақтағы мұндай сөздердің кірікпей, бас-
басына айтылуын норма деп қарауға болмайды.
Қазақ тілінде дауыстылар араға дауыссыз
дыбыстар салмай, өзара тікелей тіркесе алмайды.
Кейде өлеңнің буын саны үшін сөз бен сөздің
арасында қатар келген дауыстыларды түсірмей
сақтап айту керек болады. Алайда бұл тіркес бола
алмайды.
Олай болса, дауыстылардың тіркесі көрші
буындардың тіркесі болып шығады да, буын-
дардың өзара үндесуі
Достарыңызбен бөлісу: |


title: (тіл үндестігі, ерін үндестігі) - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
67
Сонымен дауысты, дауысты-дауыссыз және
дауысты-дауыссыз-дауыссыз дыбыстары түрінде
бір буынды сөздерді буынның түріне қарай өрнек-
тесек, мынадай болып шығады:
А (дауысты) буыны - 4 сөз.
А Қ (дауыссыз) буыны - 83 сөз.
А Қ Қ буыны - 15 сөз.
Бұдан қазақ тілінде дауыстыдан
басталатын
бір буынды 100 сөз бар, бұлар көп буынды
сөздердің бас буынында
ғана кездеседі деген
ұғым туады.
2.1.3. Дауыссыз-дауысты тіркесі
Дауыссыз-дауысты тіркесінен ж асалған бір бу-
ынды сөздер қазақ тілінде көп емес. Олар:
ба, бе,
да, де, жэ, же, ма, мэ, ме, не, па, пе, та, те, ша.
Де, же
- етістік,
қалғандары шылау, одағай
сөздер.
Ма, ме, ба, бе, па,
лежиналып
бір сөздің,
да, де, та, те
жиналып бір сөздің түрлі вариант-
тарын
құрайтынын ескерсек, ҚА (дауыссыз-да-
уысты) буынды түбірлердің өте аз екенін көреміз.
ҚА буынды түбірлер тьідің даму барысында бе-
ріде пайда болған көмекші немесе кірме (жә, ше)
сөздер.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Дауыссыз-дауысты-дауыссыз тіркесінен

text:
2.1.4. Дауыссыз-дауысты-дауыссыз тіркесінен
ж асалған бір буынды сөздер барш ылық. Олар:
Б:
баж, баз, бай, бақ, бал, бап, бар, бас, бат, бау;
бэз, бэс; без, бек, бел, бең, бер, бес, бет, беу; боз, бой, бок,
бол, бор, бос; боз, бөк, бол, бөс; бұж, бұз, бұк, бұл, бұр,
бұт, бұу; бүк, бүл, бүр; быж, бык; біз, бій, біл, бір, біт;
Г:
гэп, гүж, гүл, гүр, гүу;
Ғ:
ғой, ғұн;
Д:
дак, дал, даң, дар, дат, дау; дэл, дэм, дэн, дэт,
дэу; дем, дер, дес; док, дом, доп, дос; дөй, доң, доп;
дұу; дүк, дүм, дүр; дық, дым, дың, дыр; дік, діл, дін,
дің, дір, діт;
Ж:
жаз, жай, жақ, жал, жам, жан, жап, жар,
жас, эісат, жау;жез, жек, жел, жем, мсең, жер, жет;
жой, жоқ, жол, жом, жон; жон; жұк, жұл, жұм,
жұп, жұт, лсұу; жүз, жүк, жүн, жүр; жый, жык,
жыл, жым, жын, жып, жыр, жыт; жік, жіп, жіт;
3:
зал, заң, зар, зат, зау; зэр; зең, зер; зор; зұу;
зың, зып, зыр, зыт; зіл;
К:
кән, кэр; кез, кей, кек, кел, кем, кең, кер, кес,
кет; коз, кок, кол, ком, кон, коң, кор, кос, кот; күж,
күз, күй, күл, күн, күң, күп, күр, күс, күт, күш; кій, кіл,
кім, кір, кіс;
Қ:
қаз, қай, қақ, кдл, қам, қан, қап, қар, қас, қат,
кау, қаш; қож, қоз, қой, қол, қоң, қоп, қор, қос, қош;
кұж, кұз, құй, құк, кұл, кұн, кұп, құр, құс, кұт, кұу,
құш; қыж, қыз, қый, қыл, қын, қың, қып, қыр, қыс,
қыш;
М:
май, м ал, маң, мас, мат, мау, маш; мәз,
мэн; мен, мең, мес; мол; мор; мұз, мұң; мүк; мый,
мық, мың, мыс, мыт; міз, мін, мір;
Н:
наз, най, нақ, нан, нар, нас, нау; нэк, нэл, нэн,
нэр, нэт; нұр, нұу; нық; ніл;
П:
пай, паң, пар, паш; пэк, пэс; пен, пеш; пыр,
пыс, пыіи; піл, пір, піс, пііи;
С:
саз, сай, сақ, сал, сам, сан, саң, сап, сар, сас,
сат, сау; сэл, сэн, сэт; сез, сел, сем, сен, сең, сеп, сес;
соз, сой, соқ, сол, сом, соң, соп, сор, сот; сәз, сок, сол,
соң; сұқ, сұм, сұр, сұс, сұу; сүз, сүй, сүр, сүт; сыз, сый,
сық, сыл, сым, сын, сып, сыр; сіз, сій, сік, сің;
Т:
таз, тай, так, тал, там, тан, таң, тап, тар,
тас, тат, тау; тэж, тэй, тэн, тэу; тез, тек, тел,
тең, теп, тер, тес; тоз, той, тоқ, тол, том, тон,
тоң, топ, тор, тос, тот; тоз, ток, тол, тон, топ,
тор, тос; тұз, тұл, тұн, тұр, тұс, тұт, тұу; түз,
түй, түк, түн, түп, түр, түс, түт, түу; тыз, тый,
тык, тылі, тын, тың, тыр, тыс, тыиі; тіз, тік, тіл,
тін, тіс;
Ш :
іиаж, шай, шақ, шал, шам, іиан, шаң, шап,
шар, іиат, іиау, іиаш; шэк, шэу; шек, іиел, шен, шеп,
шер, іиет, шеш; шой, шоқ, шом, іиоп, шор, шот; шок,
іиол, шоп; шұу; шүй, шүу; шыж, шық, шым, шын,
шың, шып, іиыр, шыт; шіп, шік, шіл.
Қ азақ тілінде бір буынды сөздердің негізін
осы ҚАҚ (дауыссыз-дауысты-дауыссыз) тіркесі
құрайды. Мұндай сөздер - 450.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Д ауыссыз-дауысты-дауыссыз-дауыссыз

text:
68
ФОНЕТИКА
С: салп, салт, саңқ, сарт; серт, селк; солқ;
сүңқ; сүрт; сылқ, сылп, сымп, сыңқ, сырт;
Т: таңқ, тарқ, тарп, тарт, тарс; тәйт; тоңқ,
томп; төрт; түрт; тырқ, тыңқ, тырп, тырс;
Ш: шалт, іиаңқ, шарқ, шарт; шерт; шолп, шорт,
шолт; іиүрқ; шыйқ, шылқ, шылп, шырт; шіңк.
С оны м ен, қазақ
тіліндегі бір буынды бай-
ырғы сөздердің құрамындағы дыбыстардың тірке-
су тәртібі, сапалы қ және санды қ ж ағы н ан мы-
надай болып келеді:
1. А -
4
2. А Қ -
83
3. А Қ Қ -
15
4. ҚА -
15
5. ҚА Қ -
450
6. Қ А Қ Қ -
120
Барлығы -
687
Негізі
көне дәуірлерден кележатқан, дыбыс-
тардың түріне, тіркесу тәртібіне негізделген бу-
ы нны ң осы алты түрі дауысты және дауыссыз
дыбыстардың өзара берік қию ласып тіркесуінің
нәтижесі, тілдегі барша сөздің негізін құрайды.
2.2. Дауыссыздардың тіркесі
Дыбыстар үндестігі
бойынш а қатаң дауыс-
сыздардан соң тек қатаңдар, ұяңдардан соң тек
ұяңдар, үндіден
соң негізінен ұяңдар, үнділер ғана
тұра алады. Сөздің құрамындағы дауыссыздар да-
уыстылардың ыңғайына қарай бірыңғай не жуан,
не жіңішке болып үндесіп айтылады.
Қазіргі тілімізде табиғи дыбыс тіркестері-
мен қатар, кірме сөздерде ғана кездесетін, жал-
пы заңдылыққа қайшы келмейтін тіркестер бар.
Мәселен,
ғд
(
бағдар, бағдат, дағды, жағдай, тағ-
дыр)
тіркесі байырғы сөздердің түбірінде де, түбір
мен қосымш а аралығында да ұшырамайды. Тек
сөздердің аралығында ғана айтылады:
ағдала (ақ
дала), бағдэулет (бақ-дэулет), бағдэреже (бақ-дэре-
же), т ам ағдэм і (тамақ дэмі), ағдэрі (ақ дэрі),
ағдауыл (ақ дауыл), оғдэрі (оқ-дэрі).
Сөйте тұра,
кірме сөздердің түбірінде
қолданылуы, ұяңнан
соң ұяң дауыссыз келеді дейтін заң ға сиып тұр.
Дәл осындай ұяңдар тіркесі
ғб
екі-ақ сөзде ұшы-
райды:
бағбан (бақ-бан), қағба.
Байырғы сөздер-
де мұндай тіркес жоқ.
Бұл да ды бы сты қ заңға
қайш ы келмейді. Ал
бағлан
сөзіндегі
ғл
олай
емес.
Қазақ тіліндегі дауыссыз дыбыстар тіркесін
үш тұрғыда (позицияда) қарастыру керек болады:
1) түбір (морфема) деңгейінде,
2) түбір мен қосымша жігінде (жапсарында),
3) сөз бен сөздің аралығында (бунақ ішінде).
Бұлардың бэріне ортақ жалпы заңдылықтар
бар да, әр тұрғы н ы ң (позицияны ң) өзіне тән
тіркесу ерекшеліктері және бар. Мәселен, қатаң-
нан
соң қатаң, ұяңнан соң ұяң дауыссыз келеді
дейтін заң сөз бен сөздің арасында сақтала бер-
мейді. Мысалы: үш м ы ң, төртмы ң, бесм ы ң, се-
гізмы ң, ж үзм ы ң.
Үш түрғы ға (позицияға) да
тән айнымас
заң қатаңдардың ұяңдармен және керісінше, ұяң-
дардың қатаңдармен қатар тұрып (тіркесіп) ай-
тылуы мүлде ж оқ. Ал жазуда бұлар қабаттаса
береді (әсіресе сөз бен сөздің арасында).
Кез келген дыбысты ң тіркесу мүмкіндігін
әлгі айтқан үш позицияда мынадай үлгіде қара-
стыру керек болады:
Достарыңызбен бөлісу:


title: ққ: 1. 0 - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
ққ: 1. 0
(кездеспейді, жоқ);
2.
тараққа, таққа, таққан, соққы, соққыла;
3.аққар, аққайың, аққүс, баққонды,
атаққүмар;
қк: 1. 0
2
.
0
3.
ақкоңіл, ақкөйлек, ақкелін, бақкетті.
қс:
1
.
жақсы, бақсы, тақсыр, ақсақ-тоқсақ;
2.
бақса, бақсын, бақсыз, жақса, жақсыз.
3.
ақсандық, ақсауыт, ақсаусақ, ақсойле.
Б айы рғы қазақ тіліне тән
19
дауыссыз ф о-
неманың өзара тіркесу мүмкіндігі анықталды.
Іштей жіктеуге келмейтін түбірлерді ан ы қ-
таудың өз қ и ы н д ы ғы бар. Бұлар қазіргі тіл
тұрғы сы н ан ж еке қолданы латы н м ағы налы
сөздер түрінде танылады. Соның өзінде байыр-
ғы түбірлер бір буынды болады, көп буынды
сөздер түбір мен қосымшаға айрылуға бейім тұра-
ды. Көп буынды бір бүтін түбірлер - негізінен
кірме сөздер.
19 дауыссыздың үш түрлі позицияда өзара
тіркесу жүйесі бар.
2.2.1. Қатаң-қатаң дауыссыздар тіркесі
Қ+ қатаңдар:
ққ: 1.
(кездеспейді, жоқ);
2.
таққа, таққан, таққалы, таққыш, таққы-
сы; еңбекқор (еңбекқор);
3.
аққайың, аққар, аққала, аққүс, аққайнар,
аққалпақ, аққүм ан және осында
кқ тіркесі=цц:
көкқарға, кокқүтан, көкқүнан, текқана, бекқайрат-
ты, Бекқали.
ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
69
қк: 1 .0
2
.
0
3.
ақкөйлек, ақкөңіл, ақкелін, бақкелін, сақ-
келін, ақкүл (ақ гүл).
қп: 1.
ақпан, ақпар, сақпан, дақпырт, ықпал,
сықпыт, мақпал;
2.
атақпен, бақпен, бақпа, акпа, тықпала, шақ-
пак;
3.
ақпышақ, ақпала (ақ-бала), ақпалт а (ақ
балта), акпақай (ақ бақай), бақберген (бақ берген),
қакпас (қакбас).
қс: 1.
бақсы, жақсы, тақсыр, ақса, үксау, м ақ-
сат, нүқсан, токсан, рүқсат;
2.
ақса, ақсын, ақсыз, жақса, жаксыз;
3.
ақсандык, ақсауыт, ақсаусак, ақсары, ақсүр,
ақсүт.
қт: 1.
мақта, мақтан, ноқта, ықтияр, тақта,
тақтай, ықтимал;
2.
оқты, оқтың, оқтан, оқта, оқтык;
3.
ақтайлак, ақтауык, ақтамак, ақтүйғын,
ақтүлкі, актілек.
қш: 1.
ақша, боқша, шақша, жақша, ықшам,
бақша, мақшар, оқшыраю;
2. оқша, шақша, жақша, ықшам, бақша, м ақ-
шар, оқшыраю, сақшы, жақшы, лақша, лақсыз;
3.
ақшабақ, ақшағала, ақшаш, ақши, ақшулан.
1. О рф ограф иялы қ сөздік соңы ак, әк, ок
тіркестеріне біткен сөздерге барыс жалғауы жуан
(-қа түрде) ж алғанаты ны н көрсетеді. Мысалы:
бракқа, бурлакқа, гудокқа, казакқа, катокқа, кәниз-
әкқа, токқат.б.
Бұларда да кқ айтудакқ болады.
Бірақ бұлар ойлануды қажет етеді.
2. Сөйлеу тілінде
екі
сөзінің соңы ндағы
і
түсіп қалып,
екқатар, еққабат, еққыз
түрде айту
да ұшырайды.
К + қатаңдар:
кк: 1.
әккі, әккіс (диал.);
2. көкке, текке, түкке, жүккен, үккіз, үккіш,
жекпі;
3.
көккөйлек, көккептер, жеккөрді; шеккелтірді,
түккөрмеді, көккүл (көк гүл).
кқ=ққ;
кп: 1.
өкпе, шекпен, көкпар, кэкпір, секпіл, екпін,
жекпе-жек;
2.
екпе, шелекпен, серікпін, көйлекпен, күрек-
пен;
3.
көкпөрі (кок бөрі), көкпақа (көк бақа),
көкпет (көк беті), кәкпурыл (кок бурыл), түкпол-
мады (түк болмады), түкпілмеді (түк білмеді),
Бекполат (Бек болат);
кс: 1.
бөксе, ексім, жексенбі, жексүрын, кексе,
көксе, өксі, көксау, сексен, сексеуіл;
2.
бүксе, төксе, түксіз, тексіз, күрексіз, керексіз,
бексіз, ексін;
3.
көксағыз, көксары, көксерек, көксандық,
көксүңгі, кексүр.
кт: 1
.
мектеп, бөктер;
2. білектен, білекті, білекте, білектей, кектен,
текті, түкті;
3.
көкт ас, көкт ікен, кокт ал, көкт ерек,
коктөбет, көктүман.
кш: 1
.
екше, өкше, кекшеңдеу, кекши, текше,
шекшек, шекши;
2. көкше, бүкшең-бүкшең, ішекте, төкші, сөкші,
жікшіл, кекшіл;
3.
көкшей, көкіиандыр, кәкш олақ, көкшулан,
көкшыбық, көкшыбын.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: П + қатаңдар - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
П + қатаңдар:
пп: 1
.
тәкаппар;
2. қаппен, жаппа, көппен, көпте, алыппын,
келіппін;
3.
көппүрыіи (көп бүрыш), көппала (көп бала),
көпполды (көп болды), тапполды (тап болды),
шапперді (шап берді), коппайда.
пқ: 1. 0
2.
қапқа, допқа, шапкы, шапқыла, шапқыз, тап-
қыз, тапқыш, тапқыр, жазыпқой, жепқой, алыпқой,
қарапқой, айтыпқал, алыпқашты, көпқарады, қап-
қара; көпқалым (көп ғалы м).
пк: 1. 0
2.
епке, мектепке, тепкі, тепкіз, тепкіле, теп-
кііиек, кәсіпкер;
3.
көпкврді, алыпкел, көріпкел, жепкөр, көріпкет,
көпкүл (көп гүл), тапкелді.
пс: 1
.
бопса, топса, жіпсі, кепсер, жапсар, кап-
сағай, тәпсір, апси, нәпсі;
2. қапсыз, қапса, капсын, ысырапсыз, көпсі, көпсін,
көпсе;
3.
копсөз, копсайыс, дөпсалды, допсоқты, ай-
тыпсалды, алыпсоқ, кәпсалды.
пт: 1
.
апта, аптық, әптер-тәптер, дэптер, қап-
тал, іиыпта;
2. қапты, қаптың, қапта, қаптан, қаптай, қап-
таған;
3.
көптілді, кәптерек, тэп-тэуір, қараптүрды,
санаптүрды, біліп түрды, көптеді (көп деді), жап-
теді (жап деді).
пш: 1
.
апшы, тапшы, арапшы, көпшік, қыпша,
қыпшак, жөпшеңді, Қапшағай, тапшан, шапшаң;
2. қапшық, қарашы, допша, жапшы, шөпшек;
3.
шап-шағын, көтиықты, алыпшықты, қарап-
шықты.
С + қатаңдар:
сс: 1
.
қисса, ассаламағалейкум, ыссы;
70
ФОНЕГИКА
2. ассыз, бассыз, жассын (жассын, жазсын),
көссіз (көзсіз), түссыз (түзсыз), ессіз;
3.
бессағат, бессөйлем, ассалды, бассалды,
көссалды (көз сал), сөссалды (сөз салды) коссай-
ыс.
сқ: 1
.
асқар, масқара, мосқал, мысқал, Ысқақ,
осқыр, қасқа, қысқа, қүмырсқа;
2.
асқа, басқан, басқыш, басқа, басқар;
3.
басқала, басқару, тасқала, босқалды, жас-
қалы м (жас ғалы м).
ск: 1
.
Әскер, пәуеске, болыскей, сэске, мүскін,
ескін, ескі, кескін, учаске, Мәскеу;
2.
түске, мүскі, төскей, түскен, түскелі, түскісі,
қаскөй, қаскүнем;
3.
бескемпір, бескелі, бескүндік, бескүл (бесгүл),
бескелді.
сп: 1
.
аспан, Оспан, Ыспан, қаспақ, баспақ, ос-
пақ, қоспақ, ныспы, таспа;
2. қыспа, қыспақ, бөспе, бөспек, түспек, түспе,
түспегелі;
3.
баспайда, беспышақ, баспэйге, (бас бәйге),
Тасполатпай (Тас болатбай), жаспала (жас бала),
допперді (доп берді).
ст: 1. дастан, мыстан, астана, зымыстан,
гүлстан, бостандық, бостек, бестекі;
2. бастың, басты, бастан, асты, астың, аста,
астан;
3.
бастартты, бестеңге, бестиын, жастүлек,
жүстеңге (жүз теңге), жүстайлақ (Жүзтайлақ),
жестаңдай (жезтаңдай), босторғай (бозторғай).
Достарыңызбен бөлісу: |


title: АЛҒЫ СӨЗ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
10 АЛҒЫ СӨЗ - И нтонация;
О.Бекжан - Ж ай сөйлем туралы
түсінік. Ж ай сөйлемнің қүралымды қ үйысымы.
Ж ай сөйлемнің түрлаулы мүшелері. Сөйлемнің
үйірлі мүшелері. Сойлемнің бірыңғай мүшелері;
Қ.Есенов - Үстеулер созжасамы;
Е.Жанпейісов - Алғы соз. Зат есімдер созжасамы. Субстантив
зат есімдер. С ы н есімдер созжасамы. М одаль
создер;
Ә.Жүнісбек - Қ азақ тілінің д ы бы стары ;
Ә.Ибатов, А.Бексейітова - Есімдік;
С.Исаев Создің м орф ем алы қ қүрам ы . Создің морфоло-
гиялы қ қүры лы м ы . Соз таптары ж әне олардың
қүры лы мы . Етістік. С апалы қ сын есім нің ш ы-
рай
кжегоруіясы^А.Қалыбаева - Етістікгер сөзжа-
самы. Туынды түбір етістіктер;
Б.Қапалбеков - Көсемш е. С абақтас қүрм алас сөйлемдер. Коп
компонентті қүрм алас сойлемдер;
Б.Қасым - Күрделі зат есімдер. Күрделі етістіктер. Қ үран-
ды етістіктер;
Ж .М анкеева - Тарихи туынды
түбірлер;
С.Мырзабеков - Д ыбыс тіркесі. Буын.
Д ы б ы сты қ өзгерістер;
С.Омарбекүлы - Екпін.
Зат есім;
Н.Оралбаева - Созж асам тіл білімінің
жеке саласы (Созжасамның тілдің басқа салала-
рымен байланысы. Созжасам жүйесі. Созжасам
тәсілдері. Созжасамдық мағына). Туынды создер
және оларды ң түрлері. Күрделі сөздер. Созж а-
самдық единицалар (созжасамдық үя, созжасам-
д ы қ жүп, созжасамдық тізбек, созжасамдық та-
рам, созжасамдық саты). Түрлі реңкті зат есімдер.
Күрделі сын есімдер. Сан есімдер созжасамы.
Ж етекш і етістік пен көмекш і етістік, олардың
ара қатынасы. Комекші етістік және аналитика-
л ы қ ф орма;
Б.Сагындықүлы - Көп компонентті
аралас қүрмалас сойлемдер. Коп бағы ны ңқы лы
с а б а қ т а с қ ү р м а л а с с ө й л е м д е р . К оп с ы ң а р -
лы с а л а л а с қ ү р м а л а с с о й л е м д е р ;
Қ. Есенов Г.Садырова - К ү р д е л е н г е н ж а й с о й л е м д е р ;
Т. Қордабаев\, Г. Садырова - Бөгде соз және оны ң
түрлері;
Т.Сайрамбаев - Есімді соз тіркестері;
Ш .Сарыбаев - Одағайлар;
Ж .Сәдуақас - Ж ай
сойлем нің түрлаусыз мүш елері. Бір негізді жай
сөйлемдер. Ж ақты сөйлемдер;
М.Сергалиев - Соз
ж о н е со з тү л ға л а р ы - с и н т а к с и с н ы сан ы .
Синтаксистік байланыс және соз тіркесі. Күрделі
синтаксистік түтастық. Синтаксистік конструк-
цияларды ң синонимдігі;
Ж. Сүлейменова - Сын
есім (шырай категориясынан басқасы). Сан есім.
Ш ақ категориясы. Үстеу. Ш ылау;
Б.Ш алабай -
Қүрмалас сойлемнің грамм атикалы қ табиғаты.
Қүрмалас сойлемнің түрлері. Салалас қүрмалас
сойлемдер;
А.Ы сқақов - Еліктеуіш создер.


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы

text:
ҚАЗАҚСТАН
РЕС П У БЛИ КА СЫ М ӘДЕНИЕТ, А Қ П А РА Т Ж Ә Н Е
Қ О ҒА М Д Ы Қ К Е Л ІС ІМ М И Н И С Т Р Л ІГ ІН Щ М ЕМ Л Е К ЕТТ ІК ТІЛДІ
ДАМ Ы ТУ БАҒДАРЛАМАСЫ БО Й Ы Н Ш А Ш Ы ҒА РЫ Л Д Ы
^
лп
Қ азақ грамматикасы. Ф онетика,
сөзжасам, морфология, синтаксис.
- Астана, 2002. - 784 бет.
І5ВЫ 9965-571-09-0
“ Қ азақ грамматикасында” казіргі қ а за қ одеби тілінің
грам м атикалы қ ж оне ды бы сты қ қүры лы сы сипатгалады.
Кітап ор түрлі жанрдағы жазба одебиет үлгілерінен, сондай-
а қ одеби сөйлеу тілінен алынган бай материалдар негізінде
ж а зы л д ы . Т іл д ік қ ү б ы л ы с т а р д ы ң ғ ы л ы м и т а л д а м ы
норм алы қ ж оне стильдік сипаттамаларм ен қатар жүріп
отырады.
“ Қ азақ грамматикасы”
алғысөзден жоне Ф онетика,
Ф о ф л о г и я , И нтонология, Сөздін, м орф ем алы қ қүрамы ,
С өзж асам , М орф ологи я ж оне С ин таксис бөлім дерінен
түрады . Әр бөлім б о й ы н ш а ар н ай ы
одебиеттер тізім і
берілді.
Р Е Д А К Ц И Я А Л Қ А С Ы :
ф илология ғы лымдарының докторы Ербол Ж А Н П ЕИ ІС О В
(жауапты редактор),
ф илология ғылымдарының докторы Көбей Х Ү СА ЙЫ Н
ф илология ғылымдарының докторы Әлімхаи Ж Ү Н ІС Б Е К
филология ғылымдарының докторы Нүржамал ОРАЛБАЕВА
ф илолоғия ғы лымдарының докторы[ Сейілбек
ИСАЕВ
|
филология ғылымдарының докторы ІАйтбай АЙ ҒА БЫ ЛҮ Л Ы 1
ф илология ғылымдарының докторы М ырзатай СЕРҒАЛИЕВ
филолоғия ғылымдарының докторы Рақы ш ӘМ ІР
филология ғылымдарының кандидаты Нүрғелді
УӘЛИЕВ
П І К І Р Ж А З Ғ А Н Д А Р :
*
әл-Ф араби атындағы Қ азақ М емлекеттік
Ү лтты қ университетінің қ азақ филологиясы
кафедрасы. Кафедра меңгерушісі: ф.ғ.д.,
проф ессор Т.
САЙРАМ БАЕВ
Абай атындағы Алматы мемлекеттік
университстінің қ азақ тілі теориясы мен әдістемесі
кафедрасы. Кафедра меңгерушісі: п.ғ.д.,
проф ессор Ф .Ш .
ОРАЗБАЕВА


url: http://emirsaba.org/p--ui-parallele-osilfan-tizbekti-aj-shamasi-trati-boladi-u.html?page=2#95,48_Периодты_токтар_токтын_лездік_мәндері_бірдей_уакыт_аралықтарында_қайталанып_отыратын_токтар__Периодқа_кері_шама_жилік

text:
796
Ротордың айналым саны статордағы айналдырушы магнит өрісінің айналым... болса, бұл электр машинасы қалай аталады?
Синхронды
Индуктивтілігі L=0,5 Гн индуктивтілік шарғы жиілігі f 50Гц айнымалы ток көзіне қосылған. 50 гц жиілігіндегі шарғының индуктивті кедергісін табу керек.
157
Индуктивтілігі 0,5 Гн индуктиытік шарғы жиілігі 50 Гц айнымалы ток көзіне қосылған. 800 Гцке тең осы шарғының айнымалы токқа индуктивті кедергісін табу керек.
2512
Шаманың өлшенген мәні мен шын мәнінің арасындағы айырым аспаптың қандай қателігін көрсетеді?
абсолют қателік
Өткізгіштегі ток күші 4с уақыт ішінде бірқалыпты 0-ден 8 А-ге дейін өседі. Өткізгіштен өтетін заряд:
32Кл
Толық тізбек үшін Ом заңы:
I=E/(R+r0)
трансформатор шығындары нәтижесінде анықталатын параметр:
номинальді қуат
8Ом,50Ом, 6Ом, 50Ом, 85 Ом, толық кедергісі неге тең?
95,48
Периодты токтар
токтын лездік мәндері бірдей уакыт аралықтарында қайталанып отыратын токтар
Периодқа кері шама
жилік
Үш немесе одан көп тармақтардың бірігу нүктесі қалай аталады?
Түйін
Айнымалы ток тізбегіндегі қуат
p(t)=u(t) * i(t)=Um Im cos(wt-ф)
Магнит индукциясының өлшем бірлігі:
тесла
Тармақтағы токтар түрленбей, өзгеріссіз қалатын түрлендіру әдісі қалай аталады?
Эквивалентті түрлендіру әдісі
Магнит ағынының белгісі:
Ф
Егер электр тізбегі тек екі түйіннен тұратын болса, онда қандай әдіспен есептеуге болады?
түйіндік кернеу әдісі
Айнымалы ЭКҚ-ң бір секундтағы толық өзгеріс саны қалай аталады?
Период
Ʊ - шартты белгісімен көрсетілген аспап қай шаманы өлшейді
Қуат
Электр машинасының өзегіндегі жалпы ағынның сан мәні 20мВб және оның магнит индукциясы 1 Тл. Сонда өзектің көлденең қимасының ауданы тең:
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Ротордың айналым саны статордағы айналдырушы магнит өрісінің айналым... болса, бұл электр машинасы қалай аталады?

Синхронды


url: http://emirsaba.org/p--ui-parallele-osilfan-tizbekti-aj-shamasi-trati-boladi-u.html?page=3#0,9_Ом__Магниттік_индукция_деген_не_Белгілі-бір_аудан_S_арқылы_өтіп_жатқан_магниттік_индукция_векторының_ағынын_айтады

text:
0,05 м2
Егер кірістегі орманың кернеуі шығыстағы орамның кернеуінен көп болса, онда трансформатор қалай аталады?
Төмендеткіш
Егер кедергілер 4Ом, 2 Ом, 3 Ом болса, көрсетілген сұлба бойынша жалпы кедергіні көрсет:
0,9 Ом
Магниттік индукция деген не?
Белгілі-бір аудан S арқылы өтіп жатқан магниттік индукция векторының ағынын айтады
Тізбектің I=0 күйіндегі режмі қандай?
бос жүріс
Тізбектеп жалғауда қандай шама тұрақты болады?
I
ЭҚК е=2 Вжәне ішкі кедергісі r=1 Ом тұйықталуы кезіндегі тогы:
2А
Үлкен магниттік өтімділікке ие материалдарды не деп атайды?
Ферромагнетиктер
Егер тізбекте бірнеше қоректкендіру көзі бар болса, онда мұндай тізбекті есептеу үшін қандай әдісті қолдануға болады?
Суперпозиция әдісі
Кернеу мен токтын арасындағы фазалардың ығысуы кернеудің бастапқы фазасынан токтың бастапқы фазасын шегеру арқылы анықталады: егер фи>0 болса:
-Онда кернеу фаза бойынша токтан озады
Ампер күші:
F=BI Δ lsina
Жұлдызшалап қосылған үш фазалы жүйенің желілік сымдарының арасындағы кернеу 220В, фазалық кернеу қаншаға тең?
127В
Ток пен кернеу арасындағы байланыс (индуктивті кедергі) үшін:
u=L di/dt
Магнит өрісін сипаттайтын сан жағынан магнит өрісі тарапынан қозғалыстағы зарядталған бөлшекке әсер ететін күшке тең векторлық шама:
электрлік индукция
Электр қабылдағыштардың фазаларының аяқтарының нольдік нүктеде бірігіп жалғануы қалай аталады?
Жұлдызшалап
Тізбекке f=50 Гц жиілікпен қосылған сыйымдылығы 4 мкф болатын конденстордың сыйымдылық кедергісі қандай?
796 Ом
Магнит өрісі қандай өріс болып табылады?
Магниттің әсері осы арқылы басқа денелерге берілетін ерекше заттан өзгеше материяның түрі
Ауада орналасқан түзусызықты шексіз ұзын өткізгіштің бойындағы ток күші 6,28 А тең. Осы тогы бар өткізгіштен 40см ара қашықтықтағы магнит өрісінің индукциясын есепте:
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p--ui-parallele-osilfan-tizbekti-aj-shamasi-trati-boladi-u.html?page=3#796_Ом__Магнит_өрісі_қандай_өріс_болып_табылады_Магниттің_әсері_осы_арқылы_басқа_денелерге_берілетін_ерекше_заттан_өзгеше_материяның_түрі

title:
,05 м2

Егер кірістегі орманың кернеуі шығыстағы орамның кернеуінен көп болса, онда трансформатор қалай аталады?

Төмендеткіш


url: http://emirsaba.org/p--ui-parallele-osilfan-tizbekti-aj-shamasi-trati-boladi-u.html?page=3#Ферромагнетиктер__Егер_тізбекте_бірнеше_қоректкендіру_көзі_бар_болса,_онда_мұндай_тізбекті_есептеу_үшін_қандай_әдісті_қолдануға_болады_Суперпозиция_әдісі


url: http://emirsaba.org/p--ui-parallele-osilfan-tizbekti-aj-shamasi-trati-boladi-u.html?page=4#2*10-3_Вб__Контурда_пайда_болған_индукциялық_ток:_өзінің_магнит_өрісімен_бағыты_индукцияны_тудырушы_токтың_магнит_өрісіне_әрқашан_кері_әсерде_болады

title: ,14 мкТл - P = ui параллель қосылған тізбектің қай шамасы тұрақты болады? U

text:
3,14 мкТл
Индукциялық ток қандай жағдайда пайда болады?
Тұйықталған өткізгіштің контурын қиып өтетін магнит ағынының барлық өзгерісі кезінде
Ауданы 20см2 контур индукциясы 2 Тл болатын біртекті магнит өрісіне орналастырылған. Егер контур жазықтығы мен индукция векторының арасындағы бұрыш 600 болса, контурдан өтетін магнит ағымы қаншаға тең?
2*10-3 Вб
Контурда пайда болған индукциялық ток:
өзінің магнит өрісімен бағыты индукцияны тудырушы токтың магнит өрісіне әрқашан кері әсерде болады
Контурды қиып өтетін магнит ағыны 2сек ішінде 10Вб-ден 2-Вб-ге дейін азаяды. Осы кезде котурда пайда болған индукция ЭҚК-і қаншаға тең болады?
4В
Ұзындығы 0,2м өткізгіш индукциясы 1,5Тл біртекті магнит өрісінде оның индукция векторының бағытымен 300 бұрыш жасап 15м/сек жылдамдықпен қозғалған. Өткізгіште пайда болған индукция ЭҚК-нің шамасын анықтаңыз:
2,25 В
Магнит өрісін сипаттайтын сан жағынан магнит өрісі тарапынан қозғалыстағы зарядталған бөлшекке әсер ететін күшке тең векторлық шама.
магнит өрісінің кернеулігі
Бір фазалы трансформатор өзекшесіндегі максимал магниттік ағым 0,001 Вб тең. Бос жүріс кезіндегі екінші реттік орамда 220В тең кернеу өлшенген. Ал бірінші реттік орамның орам саны w1 = 300. Желі жиілігі 50 Гц құрайды. Трансформация коэффициентін және желіні қоректендіргіш кернеуді анықтау қажет.
660 В
Индуктивтілігі L= 0,1 Гн катушкадан J=5А ток өтеді. Катушканың магнит өрісінің энергиясын табыңдар.
1,25 Дж
Өткізгіштің көлденең қимасы арқылы 1 минут сайын 42 Кл-ға тең электр заряды өткен кездегі өткізгіштегі ток күшін есептеңдер:
0,7
Бір фазалы трансформатор 220В желіге қосылған. Трансформатордың бірінші реттік орамында 800 орам, ал екінші реттікте – 40 орам бар. Трансформацияның коэффициентін және екінші реттік орамның кернеуін табыңыз.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p--ui-parallele-osilfan-tizbekti-aj-shamasi-trati-boladi-u.html?page=4#2,25_В__Магнит_өрісін_сипаттайтын_сан_жағынан_магнит_өрісі_тарапынан_қозғалыстағы_зарядталған_бөлшекке_әсер_ететін_күшке_тең_векторлық_шама._магнит_өрісінің_кернеулігі


url: http://emirsaba.org/p--ui-parallele-osilfan-tizbekti-aj-shamasi-trati-boladi-u.html?page=4#660_В__Индуктивтілігі_L=_0,1_Гн_катушкадан_J=5А_ток_өтеді._Катушканың_магнит_өрісінің_энергиясын_табыңдар._1,25_Дж