Жаттықтырушымен дауласатын қатысушыларға қалай ашуланбай сөйлеуге болады?
Мұндай жағдайға дұрыс қарау қажет. Біріншіден, әрқашан екі адам дауласатындығын есте сақтау қажет. Және егер жаттықтырушы қатысушымен дауласпайтын болса, дау да болмайды. Екіншіден, жағдайды дұрыс қабылдау қажет: егер адам қарсылық білдірсе, демек, ол әлденеге мүдделі және, дөрекі түрде болса да, өз мүддесін жеткізуге тырысады. Ал егер адам мүдделі болса, бұл әрқашан жақсы. Ешқандай қызығушылық болмаған әлдеқайда жаман. Жаттықтырушының міндеті – қатысушыларға белсенді түрде көмектесу. Осы жағдайды шешу үшін аздап күш салу ғана қалды: қайсыбір жерде адаммен келісіп, осылай да, басқаша да болуы мүмкін екендігін көрсету және т.с.с. Ең бастысы, қатысушыны материал қызықтырады, жаттықтырушы қызықтырады, және ол белсенді түрде жұмыс істеуге дайын. Мұндай қатысушының болғаны ашуландырмауы, керісінше, қуантуы тиіс. Ал адамды ештеңе қызықтырмаса, онда әлдеқайда қиынырақ болады, өйткені, алдымен оны қызықтыру, содан соң осы қызығушылықпен жұмыс істеу қажет.
Алға – мен жаттықтырушымын, және менің міндетім дауласу мен дәлелдеу емес, жаттықтыру деген мақсат қою керек. Егер қатысушы сіз сипаттаған жағдаймен анық келіспейтіндігін білдірсе, өмірде бәрі осылай еместігін айтса, сіз: «Иә, әрине, бәрі басқаша да болуы мүмкін. Дәл қазір бізде осы тақырыпқа ойын болады, және сендер бізге өз нұсқаларыңды көрсете аласыңдар. Және бұл өте жақсы, бізде мінез-құлықтың әр түрлі тәсілдерін салыстыру мүмкіндігі болады, себебі, мінез-құлықтың бір дұрыс нұсқасы болмайды», - дейсіз. Әрқашан сіздің қатысушыны сөзден ұстауға тырыспайтындығыңызды, барлық жаттықтырушылар үшін өш алмайтыныңызды, ал нәтиже үшін жұмыс істейтіндігіңізді өзіңіздің есіңізге салып отырыңыз. Сөзден ұстау – басқа тәсілдер іске аспағанда қолданылатын ақырғы шара.
Қатысушылар тренинг уақытына өздеріне бүркеншік ат ойлап таба алады ма?
Тренингтер туралы әдебиетте мұндай нұсқалар кездеседі. Кейде жаттықтырушы топта қайталанатын аттар болмауы тиіс ережені енгізеді. Мысалы: екі Ольга бар, онда біреуі, айталық, Ольга, ал екіншісі Оленька болсын – және оларды тек осылай атау керек. Өз басым мұны дұрыс емес деп санаймын. Біріншіден, мен бір Ольгаға қарап сөйлегенде, «Ольга», - деп, сонымен бір уақытта оны нұсқап көрсете аламын. Екінші Ольгаға қарап сөйлегенде, оған бұрылып қарап, атын атаймын. Және ешкім де оларды шатастырып алмайды. Ал екіншіден, біреуін тек Ольга деп, екіншісін тек Оленька деп атаса, онда аты жалған атқа, қандай да бір адамның жай ғана белгіленуіне айналады. Мен атты ауыстыруға болмайды деп санаймын, себебі, өмірде біз қандай да бір ойды, көңіл-күйді баса көрсету немесе адамға да, жағдайға да қалай қарайтындығымызды көрсету үшін көбінесе адамды әр түрлі атаймыз, мысалы, Сергей немесе Сережа. Яғни, егер біз аттарды қатаң бекітетін болсақ, осылайша осы механизмдерді пайдалана алмаймыз және осы арқылы қарым-қатынасымыздың ажарын кетіреміз.
Ал адам өзіне бүркеншік ат ойлап тапқанда, бұл тіпті жаман. Мәселе тренингте адамның өз атынан сөйлейтіндігінде. Және ол өз атын айтып танысқанда, сол арқылы өзіне өз мінез-құлқы, сөздері, қылықтары үшін жауапкершілік алады. Ал өзіне бүркеншік ат алса, ол бұл жауапкершілікті кемітеді. Ал тренинг адамдарды үлкен жауапкершілік сезіміне де үйретуге арналған.
Мысалы, менде топта өзінің өмір бойы осы туралы армандағанын айтып, Джек болуды шешкен адам болды. Ол өзін топта да Джек сияқты ұстады. Басқаларымен салыстырғанда, оны сабасына түсіру де әлдеқайда қиынырақ болды. Ол өзі «Джектің» мінез-құлқы үшін жауап берген жоқ, ол үшін топтағының бәрі ойын болды. Әрине, егер психотерапевт қандай да бір үдеріске бұның көмегі тиеді деп санаса, терапевтік топтарда бұл пайдаланылуы мүмкін, бірақ ӘПТ үшін бүркеншік аттардан ешқандай пайда жоқ.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жаттықтырушымен дауласатын қатысушыларға қалай ашуланбай сөйлеуге болады?


title: Бір-бірлеріңе аттарыңды атап және

text:
Бір-бірлеріңе аттарыңды атап және «сен» деп сөйлесетін болып келіскеннен кейін қандай да бір уақыт өткен соң немесе бірден біреуді бәрі бір аты мен әкесінің атын қосып атайтын болса, не істеу қажет? Негізі, өзгерту аса қиын болатын жағдайлар болады. Адамның ұйымдағы мәртебесінің биік екендігі соншалық, келісілсе де, ешкім оған «сен» деп айтуға көше алмайтыны болады. Әрине, қандай да бір уақыт түзетуге болады. Бірақ біз тренингте қолданатын кез келген әрекет нәтижемен өлшемдес болуы тиіс. Осы жағдайдағы нәтиже біз жұмсайтын күш-жігер мен уақыттың орнын толтырмайды. Мұның қажеті қанша? Кез келген ережеде ерекшеліктер болады. Екінші реттен кейін түзетудің қажеті жоқ, не болса, сол болады. Негізі, аты мен әкесінің атын қосып айту дегеніміз не? Бұл арақашықтық көрсеткіші. Және бәрі бір-бірімен аттарын атап, «сен» деп сөйлессе, бұл арақашықтықты қысқартады. Бас кезінде керісінше келісілгеніне қарамастан, топтағы бір немесе екі адамды аты мен әкесінің атын қосып атаса, бұнда тұрған ештеңе жоқ. Ең бастысы, қатысушы өзінің атын атауға келісетіндігін айтты, осы арқылы арақашықтық қысқара түсті. Және егер тренинг барысында қайтадан оны аты мен әкесінің атын қосып атаса, әрине, арақашықтық сәл артады, бірақ ол бәрі бір тренинг басталғанға дейінгіден азырақ болады. Сондықтан арақашықтықты қысқартудың қандай да бір әсеріне біз қол жеткіздік – бұл да жақсы. Тренинг осының ғана негізінде құрылмайды. Топ жұмысының тиімділігін арттырудың басқа механизмдерін қолдану қажет. Бұдан басқа, қатысушылардың өздері үшін осы адаммен қандай да бір арақашықтықтың сақталуы жақсы болуы мүмкін. Бұл ұйымның өзі үшін де жақсы болуы мүмкін, өйткені нәтижесінде, бәлкім, тренинг нақты бір бастықтың беделін нығайтуды қамтамасыз ететін болар. Неге олай болмасқа, өйткені тренинг тренинг үшін ғана емес, ал жалпы ұйымдастыру үшін өткізіледі ғой.
«Аквариум» нұсқасында топ толығымен ауысады ма немесе оларды жартылай ауыстыруға болады ма? Әдетте бүкіл топ толық құрамында орын алмастырады. «Аквариум» нұсқасындағы жұмыс жай да өте күрделі. Ал егер қатысушыларды жартылай ауыстыратын болсақ, жаттықтырушыға жұмыс істеу одан да күрделірек болады. Әрине, барлық нұсқалар қолданылуы мүмкін, бірақ неғұрлым шиеленіскен болған сайын, соғұрлым күрделірек болады. Топтың өзі үшін де бұл күрделірек, өйткені, топтың өзінде үнемі адамдардың ауысып отыратыны топтық динамиканы тежейтін болады.


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-trening-tehnologiyasina-kirispe-ou-edistemelik-r.html?page=65#«Аквариум»__нұсқасында_топ_толығымен_ауысады_ма_немесе_оларды_жартылай_ауыстыруға_болады_ма

title: Бір-бірлеріңе аттарыңды атап және


Ал жаттықтырушы қайда отырады – ішкі шеңберде ме, сыртқы шеңберде ме? Әрине, жаттықтырушы ішкі шеңберде отырады және тек ішкі шеңбермен жұмыс жасайды. Әдетте сыртқы шеңбердің қатысушыларына ішкі шеңбердің жұмыс барысына араласуға рұқсат етілмейді.
Ал егер күнді екі бөлікке бөліп: бір топпен жұмыс істеп, қалғандары қыдыра тұрса, ал содан соң керісінше болса ше? Онда әрбір топ екі есе аз жұмыс істейтін болып шығады. Екі күндік бағдарламаны бір күнге немесе бес күндік бағдарламаны екі күнге сыйғызу мүмкін емес. Әлденені алып тастауға тура келеді. Қатысушылар үшін де бұл қолайсыз. Бұл уақытта олар не істейді?
Оның үстіне, жаттықтырушы үшін бұл, «аквариум» нұсқасынан гөрі, үлкен жүктеме. Оның түске дейін бірінші топта, содан соң екінші топта не болғанының бәрін есінде сақтауы тиіс. Екі топтағы тренингтің жалғасын ойластыруына тура келеді. Ал екі топты қатар алып жүру әлдеқайда ауыр.
Сондай-ақ күндер бойынша бөлудің де қажеті жоқ: бірінші күні – бір топ, екінші күні – екінші топ. Бұл бір күндік тренинг болып шығады, ал адамдар екі күндік тренингке келді. Осылайша, «аквариум» жұмыстың ең тиімді нұсқасы болуы мүмкін, бірақ, әрине, қандай да бір өзге жағдайларда басқа нұсқалар да ықтимал.
Егер біз қатысушылар үшін оңайлатылған тәртіп туралы айтатын болсақ, енжар қатысушыларды қалай қозғалтуға болады? Ешкімді арнайы қозғалтудың қажеті жоқ. Не үшін? Бірде-бір тренингте осындай (енжар) қатысушыларды көріп, оларды белсенді үдеріске жасанды түрде тарту міндеті қойылмайды. Біріншіден, егер қалған қатысушылар сіздің біреуді арнайы белсендіруге тырысып жатқаныңызды байқаса, бұл міндетті түрде көрінеді, және ондай жағдайда адам одан әрі «тұйықтала түседі». Екіншіден, барлық адамдардың қабілеттіліктері әр түрлі: біреу жылдамырақ, енді біреу сәл баяуырақ істейді. Бәлкім, бұл адам осылай – осындай қарқында және енжар тыңдаушы түрінде жұмыс істейтін шығар. Бірақ ол өзінікін алады. Оның үстіне, тренингте әрқашан барлығы қатысатын ойындар мен жаттығулар бар болады. Осылайша, енжар қатысушыда да белсенді түрде жұмыс істеуге мүмкіндік болады. Тіпті осындай бірлескен ойыннан кейін оның мінез-құлқы өзгеруі де мүмкін, себебі, оның ширығуы қайта бастайды да, ол босаңсып, ойнаудың сондай қорқынышты емес екендігін түсініп, ары қарай өзін әлдеқайда белсендірек ұстайтын болады.
Үшіншіден, ол қарсылық білдіре бастайтын қарсы әрекет жағдайына түсуге болады. Бұның керегі қанша?
Төртіншіден, егер сіз оны әйтеуір «қозғалтып», ал ол өзінің жеке проблемалары туралы айта бастаса, орынсыз жағдай болып шығуы мүмкін. Және сіз: «Кешір, бізде басқа тақырып және т.б.», - деуге мәжбүр боласыз. Онда не үшін адамды қозғадық деген сұрақ туындайды.
Және бесіншіден, адамның өзі қаламаса, оны ештеңеге үйретуге, және егер өзі қаламаса, ештеңені өзгертуге болмайды.


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-trening-tehnologiyasina-kirispe-ou-edistemelik-r.html?page=66#Ал_егер_күнді_екі_бөлікке_бөліп:_бір_топпен_жұмыс_істеп,_қалғандары_қыдыра_тұрса,_ал_содан_соң_керісінше_болса_ше

title: Ал жаттықтырушы қайда отырады – ішкі шеңберде ме, сыртқы шеңберде ме?


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-trening-tehnologiyasina-kirispe-ou-edistemelik-r.html?page=66#Егер_біз_қатысушылар_үшін_оңайлатылған_тәртіп_туралы_айтатын_болсақ,_енжар_қатысушыларды_қалай_қозғалтуға_болады


Яғни, ондай адамдарды біз жылдамдатпаймыз ғой? Біз жекелеген адамды емес, ал бүкіл топты итермелейміз, оның құрамында жаңағы адам да бар. Адамның өзі өзін байқап көргісі келетіндей жағдай жасаңыз. Егер қорықса, оған жағдайдың ол үшін толығымен қауіпсіз екендігін сезінуге және түсінуге мүмкіндік беру қажет. Немесе жағдайды ол бармауына болмайтындай етіп жасаңыз. Бірақ тек егер бұл нәтижені ақтайтын болса және егер бұл пайдалы болса.
Онда бұл адам тренингке дейін қандай болса, сондай болып қала береді ме? Бұл олай емес. Ол, бәлкім, топтың қалған қатысушылары сияқты қатты ілгері жылжымаса да, бірақ топта болды және ол үшін мұның өз нәтижесі болады.
Яғни, біз жеке адамды емес, ал нақ сол бүкіл топты қарастырамыз ғой, бізді топ динамикасы қызықтырады ғой? Шындығында – иә. Бірақ әрбір адам – одан ғимарат құрылатын кірпіш. Сондықтан әрбір адаммен біз оның ерекшеліктеріне қарай жұмыс істейміз, яғни, топқа және жеке адамға қажетті әсер етуді өлшемдестіру қажет.
Мысалы, «Егер сіздер өздеріңіз байқап көрсеңіздер, сіздердің өздеріңізге жақсы болады» деген сияқты, қолдайтын уәждемені пайдалануға болады ма? Тренингтегі ғана емес, сонымен қатар, өмірдегі де барлық жұмыс сіздің мақсатыңызға негізделе отырып, құрылады деп айтқым келеді. Сіз өзіңіздің не істейтіндігіңізді және неліктен істейтіндігіңізді анық түсінуіңіз қажет. Сіздің кез келген әрекетіңіздің мақсаты қандай? Тренинг туралы айтатын болсақ, басқаша айтқанда, топқа сіздің келесі әрекетіңіз пайдалы болады ма деп сұрауға болады. Егер сіз берілген қатысушының қандай да бір ойынға қатысуын қажет деп тапсаңыз, нақты бір адамды тікелей емес, жанама түрде сендіріп және көндіріп көруіңізге болады.
Топ өздерінің бастықтары жаман, басшылығы жаман екендігін айта бастаған жағдайда жаттықтырушы не істеуі қажет? Бастықты қорғау қажет пе, әлде бәрін өз бетімен жіберген дұрыс па? Көбінесе топ өзі кейбір тақырыптарды спонтанды түрде ұсынады. Ондай жағдайда жаттықтырушының міндеті осы талқылаудың немен аяқталатындығын алдын ала біліп, оны уақытында сындарлы арнаға бағыттауда. Мысалы, топ бірлескен қарым-қатынастың алғашқы минуттарында бірден ұйым проблемаларына шығатындай ұйымдаса алады. Бұл нашар басшылық та, қандай да бір нақты жаман бастық та болуы мүмкін. Жаттықтырушы бастықты қорғауға міндетті емес, бірақ пікірталасты үзудің де қажеті жоқ, себебі, ондай жағдайда олар үзілісте жалғастырады да, қандай нәтижелерге және шешімдерге келетіндіктері белгісіз болады. Ал содан соң олар бұны тренингте шешкен болып шығады. Одан да топқа пікірталасты сындарлы арнаға ауыстыруға көмектесуге, оларға мұндай жағдайда не істеу, бастыққа ұжыммен қатынастарын жолға қоюға қалай көмектесу керектігін ойлануды ұсынуға әрекеттеніп көрген дұрыс. Егер қандай да бір сын болса, бастықты да ренжітпейтін, шын мәнінде сындарлы да болатын ұсыныс түрінде қалай тұжырымдауға болады?
Негізгі идея жаттықтырушының топқа, яғни, тренинг қатысушыларына жұмыс істейтіндігінде. Және егер қатысушылар қандай да бір ұйымнан болса, демек, жаттықтырушы осы ұйымға жұмыс істейді және оны нығайтып, дамыту үшін бәрін істейді.
[encoded data, 5046 characters]


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-trening-tehnologiyasina-kirispe-ou-edistemelik-r.html?page=67#Мысалы,_«Егер_сіздер_өздеріңіз_байқап_көрсеңіздер,_сіздердің_өздеріңізге_жақсы_болады»__деген_сияқты,_қолдайтын_уәждемені_пайдалануға_болады_ма

title: Яғни, ондай адамдарды біз жылдамдатпаймыз ғой?


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-trening-tehnologiyasina-kirispe-ou-edistemelik-r.html?page=67#Топ_өздерінің_бастықтары_жаман,_басшылығы_жаман_екендігін_айта_бастаған_жағдайда_жаттықтырушы_не_істеуі_қажет_Бастықты_қорғау_қажет_пе,_әлде_бәрін_өз_бетімен_жіберген_дұрыс_па


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-trening-tehnologiyasina-kirispe-ou-edistemelik-r.html?page=67#Яғни,_біз_жеке_адамды_емес,_ал_нақ_сол_бүкіл_топты_қарастырамыз_ғой,_бізді_топ_динамикасы_қызықтырады_ғой


title: Әдебиеттер тізімі - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
Әдебиеттер тізімі:
1.Абрамова Г.С. Введение в практическую психологию. М.: Междунородная педагогическая академия, 1994.
2. Большаков В.Ю. Психотренинг: Социодинамика. Упражнения. Игры. СПб: Социально-психологический центр, 1996.
3. Вачков И.В. Введение в тренинговые технологии. Психологические сопровождениевыбора профессии / Под.ред.Л.М.Митиной. М.:1998
4. ВачковИ.В. Основы технологии группового тренинга. Психотехники: Учебное пособие.М, 2000 г.
5. Емельянов Ю.Н. Активное социально-психологическое обучение. Л.: Изд. ЛГУ, 1985.
6. Завьялова Ж. В. Путь тренера. СПб.: Речь.2000
7. Захаров В.П. Практические рекомендациипо ведениюгрупп социально- психологического тренинга: методические указания. Л.: ЛГТУ, 1990.
8. Лойшен Ш. Психологический тренинг умений. Спб.: Питер, 2001
9. Лунева О.В., Хорошилова Е.А. Психология делового общения: учебное пособие. М., 1987 ж.
10. Макшанов С.И. Психология тренинга, СПб., 1997 г.
11 Петрусинский В.В. Игры, обучение, тренинг, досуг. М,1995.
12. Практикум по социально-психологическому тренингу/ Под. ред. Б.Д. Парыгина СПб.:2000 г.
13. Психогимнастика в тренинге/ Под.ред Н.Ю. Хрящевой.СПб.: Речь,2000.
14. Самоукина Н.В. Игры в школе и дома: психотехнические упражнения и коррекционные программы.М, 1995
Қосымшалар
ТРЕНИНГТЕР ӨТКІЗУГЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР
1-қосымша.
АЙДАҒЫ АПАТ
Айдың үстінен ұшып өтіп бара жатып, сендердің ғарыш кемелерің апатқа ұшырады. Топтың барлық мүшелері аман-есен. Скафандрлары қалпында.
Сендер ай базасынан 320 шақырым жерде, Айдың жарықтандырылған жағындасыңдар.
Кеменің корпусында және апаттың орнында сендерге кестеде көрсетілген заттарды табудың сәті түсті.
Сендердің міндеттерің: көрсетілген заттарды «Мен» бағанасында жіктеп шығу, яғни, оларды қалыптасқан жағдайдағы маңыздылық дәрежесіне қарай орналастыру.
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Мен

Топ - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
УКВ-қабылдағыш – күн батареяларымен жүретін таратқыш
5
Айырмасы
Айырмасы
3-қосымша.
ШӨЛ ДАЛАДАҒЫ АПАТ
Сендер топ құрамында әуе апатына ұшырадыңдар. Ұшқыштар қаза тапты. Топтың барлық мүшелері аман-есен.
Сендер Сахара шөліндесіңдер. Сағат таңғы 10. Ауаның температурасы – Цельсий бойынша 45 градус, құмның температурасы – Цельсий бойынша 70 градус. Ұшқыштардың картадағы соңғы белгілері – бұрғышылардың лагерінен оңтүстік – оңтүстік-батысқа қарай 120 шақырым. Бірақ апат алдындағы ұшқыштардың әңгімесінен сендер ұшақтың бағыттан шамамен 100 шақырымға ауытқып кеткенін білесіңдер (қай бағытта екендігі белгісіз).
Ұшақтың корпусында және апаттың орнында сендерге кестеде көрсетілген заттарды табудың сәті түсті. Сендердің міндеттерің: көрсетілген заттарды «Мен» бағанасында жіктеп шығу, яғни, оларды қалыптасқан жағдайдағы маңыздылық дәрежесіне қарай орналастыру.


1.2. ТОПТЫҚ ДИНАМИКА ЖӘНЕ ТОП ЖҰМЫСЫНЫҢ КЕЗЕҢДЕРІ
Топтық динамика – топ мүшелері арасындағы әрекеттестікпен және өзара қарым-қатынастармен сабақтастырылған топтың дамуы немесе қозғалысы (Кратохвил, 1978).
Топтық динамикаға топтың мақсаттары мен міндеттері, топтың ұйымшылдығы, топ нормалары, жүргізушінің ұстанымы, топ құрылымы мен көсемдік құрылымы, топтық рөлдер, топтың даму сатылары, жұмыс кезеңдері жатады. Тренингтік топтағы ең маңызды және көңіл аударуды қажет ететін үдеріс – қағида бойынша, топ мүшелерінің бір-біріне өзара тартылуы ретінде түсінілетін топтың ұйымшылдығы. Бұл әмбебап топтық құбылыс барлық тренингтік топтарда байқалады. К.Левин оны өзара тартылудың оң күштері мен бірін-бірі дарытпаудың теріс күштері әрекетінің нәтижесі ретінде анықтайды.
Ұйымшылдықтың дамуына жаттықтырушы ерекше назар аударуы тиіс, өйткені ол топтық мақсаттарға қол жеткізудегі қатысушылар табыстылығының маңызды факторы болып табылады. Ұйымшылдықты нығайту үшін жаттықтырушы тренинг әдістерінің бүкіл жиынтығын пайдаланады. Жаттықтырушы не істесе де, бәрі соның ішінде топ ұйымшылдығының дамуына да бағытталған деп айтуға болады. Ұйымшылдық топта қауіпсіздік ахуалының болуына, психикалық ширығудың төмендетілуіне, қатысушылар арасында шынайы, сенімділік қатынастарының орнауына алып келеді. Қатысушылар әлдеқайда ашық және спонтанды бола түседі. Қатысушылардың жауапкершілігі мен белсенділігі артады, бұл мақсатқа бағытталған топтық қызметке септігін тигізеді. Ұйымшылдық топта қалуға ұмтылудан, ортақ міндеттерді шешу кезінде ынтымақтастыққа және топты сақтап қалуға ұмтылудан да көрінеді.
Іс жүзінде топтық динамикамен қалай жұмыс жасауға болады? Жаттықтырушы топта пайда болысымен (әдетте бұл тренинг басталғанға дейін болады), ол топқа жақсы әсер қалдыруы тиіс. Өзін табиғи қалпында ұстау, абыржымау, тұнжырамау, топпен сыпайы сөйлесу, күлімсіреу, жалпы алғанда, сүйкімді адам болу маңызды. Алғашында қалжыңдап қоюға болады, бірақ орнымен; бәрі босаңсып, күлімсірейді, бәлкім, топтың жылдам әрі жеңіл түрде ұйымшылдыққа қарай жылжуы үшін осы жеткілікті болар. Ары қарай бүкіл тренинг барысында жаттықтырушы өзін өте сыпайы, әдепті ұстауы тиіс. Егер қатысушылардың басым бөлігі тренингте алғаш рет болып отырса, олар столдарсыз шеңберде отырып, өздерін ыңғайсыз сезінулері мүмкін. Бұл ширығу алғашқы минуттардан бастап байқалады, және жаттықтырушының міндеті – қатысушыларға оны еңсеруге көмектесу.
Топтың қатты қорқып, барлығының ширығып отыратыны болады. Ширығуды болдырмау үшін оның себебі неде екенін түсіну қажет. Мысалы, таныса салысымен бірден: «өздеріңізді қалай сезініп отырсыздар?» деп сұрауға болады. Ары қарай, берілген жауаптарға қарай әлденеге түсінік беруге, әлденені қалжыңға айналдыруға, жұмыс жоспары туралы айтып беруге болады. Қажет болған жағдайда, ең күрделі тапсырманы орындап болғандықтарын, енді көңіл көтеретіндіктерін айтуға және қызықты жаттығуларды, мысалы, «Хайуанаттар паркі шапалақтаулармен» ойынын өткізуге болады.
Маңызды мезет. Егер алғашында бірнеше адам өздерінің қобалжып отырғандарын, қолайсыздық немесе соған ұқсас әлденені сезініп отырғандарын айтса, көбінесе кешке қарай олар міндетті түрде өздерінің жай-күйі қалай өзгергенін (немесе өзгермегенін) айтады. Олар басында қысылып-қымтырылғандарын, ал қазір бәрі туысқан адамдардай болып кеткенін, сондай жақсы адамдар және оларға бәрі сондай ұнағанын байқаулары мүмкін... Бұл өте жақсы. Демек, адамдар өзгерістерді байқайды және оларды бағалай бастайды. Кейде өзгерістер бір сағаттан кейін-ақ байқалады, және оған топтың назарын аудару маңызды. Топтың жай-күйі туралы, олардың сәл қысылып отырғандары көрініп тұрса, таныса салысымен сұрамай, айталық, олардың сәл босаңсығандары байқалса, бір сағаттан кейін сұраса да болады.
Топтың жай-күйіне оң ықпал тигізу үшін, тренингтен не күтетіндіктері және неден қауіптенетіндіктері туралы сұрақ қоюға болады. Қатысушылардан тренингке қатысу тәжірибесі болған-болмағанын және кезекті тренингтен олардың нені күтетіндігін сұрауға болады. Бұл не үшін қажет? Адамдардың үміттері берілген тренингтің мақсаттары мен міндеттеріне мүлдем сәйкес келмейтіні және олардың мүлдем басқа бірдеңені күтетіні болады. Мұндай кезде сіз ондай жаттығулардың болмайтынын, тек қатысушылардың жұмысымен байланысты жағдайлармен ғана шұғылданатындарыңызды айтып, бірден жағдайға түсініктеме бере аласыз. Адамдар өздерінің қауіптері туралы ашық айтқан жағдайда, жаман ештеңе істемейтіндіктеріңізге уәде беріп, қауіптенулердің бір бөлігін бірден сейілтуге болады. Мысалы, тренинг қандай да бір ұйымда жүргізілетін болса, тренингтен кейін ешқандай бағалаудың болмайтындығын айту қажет.
Бірақ басқаша жасауға да болады. Егер сізге тренинг қатысушылары тым тұйық, ашылып ештеңені айтпайтындай болып көрінсе, ал сіз ондай қауіптенулердің бар екендігін болжалдасаңыз, онда жай ғана тренингтің мақсаттары туралы айту қажет. Мысалы, тренингтің мақсаты ұжымдағы өзара қарым-қатынастарды жақсарту, тиімдірек қарым-қатынас және т.б. екендігін.
Кейде ең басында топта стихиялы түрде қандай да бір пікірталас тууы мүмкін. Біреу бірдеңе айтып, екіншісі оған тағы бірдеңе қосады да, топ өзінің бір мәселесі туралы айта бастайды. Немесе басқа нұсқа: сіз қандай да бір сұрақ қоясыз, ал адамдар мүлде басқа бірдеңе туралы айта бастайды. Екі жағдайда да бәрін бірден тоқтатуға тырыспаңыз – сәл тыңдап, топта не болып жатқандығын түсіну қажет. Топта қандай да бір барлығы үшін ортақ қауіптенулер болып, бірақ олар осы қауіптенулерін әлі талқыламағаны да болады. Егер сұрақтар қойса, олар бұл туралы тура айтуға ұялулары немесе бұл тақырыпты талқылауға әлі дайын емес болулары мүмкін, ал пікірталас кезінде бұған стихиялы түрде шығуы мүмкін. Топтың 20 минут бойы, бас кезінде тақырыптары бірден-бірге секіріп, тіпті не туралы екендігі түсініксіз, сөйлейтіні болады. Және осындай мүлдем жүйесіз әңгіменің соңында қатысушылар тренингке тек бұйрық болғандықтан ғана жиналғандықтарын айтуы мүмкін. Бірақ олар мүлдем тренингпен айналысқылары келмейді, өйткені өзара ұрсысып қалатындықтарынан қауіптенеді.
Тренингтік топтың жұмыс кезеңдерінің көптеген сипаттамалары бар. Мәселе топтық үдерісті белгілі бір кезеңдерге қатаң түрде бөлу мүмкін еместігінде. Әр түрлі авторлар кезеңдерді сипаттау үшін әр түрлі негіздемелерді қолданатындықтан, әрине, кезеңдердің әр түрлі нұсқалары болады. Бұдан басқа, топта бірнеше үдеріс қатарынан жүреді, және бір автор кезеңнің атауы ретінде бір үдерісті белгілесе, екінші автор басқа үдерісті бөліп көрсетеді. Сондықтан, тағы да қайталаймын, сипаттамалар бірнешеу болуы мүмкін, және олар бір-біріне қарама-қайшы келмейді.
Кезеңдер бірінен соң бірі келіп, тренинг үдерісіне шартты түрде таңылған тәсілді қарастыруға болады. Мысалы, бірінші саты – топтың туылу сатысы, немесе топтың қалыптасу сатысы, немесе танысу сатысы. Екінші саты оқып-үйрену сатысы, немесе дағдыларды алу сатысы, немесе жұмыс сатысы және т.с.с. аталуы мүмкін. Үшінші саты – топ жұмысының аяқталу сатысы, топты бітіру сатысы, тіпті «топтың өлу сатысы» деген атау да кездеседі.
Әрине, бірінші саты – туылу немесе танысу сатысы. Бірақ оның ұзақтығын қатаң түрде анықтау мүмкін емес: бір жағынан, топ шеңберге жағалай отырды да, туылу жүзеге асты, бірақ, екінші жағынан, туылу сатысы топтың дамуында қандай да бір сапалық өзгеріс болғанға дейін, мысалы, бәрі бір-бірімен танысып, достасқанға дейін созылуы мүмкін. Ал қайсыбір топта дамудағы өзгерістер тек тренинг аяқталар кезде болуы мүмкін.
Адамдар бір-бірін барған сайын жақсырақ тани түсетін үдерісті танысу деп атайтын болсақ, дәл осыны танысу туралы да айтуға болады. Осылайша, бірінші саты тренингтің басынан аяғына дейін созылуы мүмкін. Әрине, басқа үдерістер де қатарласа жүріп жатады, және басқа саты, мысалы, сондай-ақ тренингтің аяғына дейін созылуы мүмкін оқып-үйрену сатысы жүреді.
Тренинг сатыларына мұндай көзқарас үлкен мағыналық жүктеме арқаламайды, өйткені бұл сатыларды білу және түсіну жаттықтырушының жұмысын жеңілдетпейді. Оларға жаттықтырушының қандай да бір белгілі әрекеттерін таңу күрделі. Әрине, алғашында жаттықтырушы оқытып-үйретуден гөрі танысуға көбірек көңіл бөледі, бірақ кейбір қатысушылар үшін олардың тренингте үйренетіндерінің ең бастысы осы болады (танысудың өзі емес, ал танысу үдерісіне үйрену).
Екінші нұсқа – сатыларды тренинг күндеріне бөлу. Бес күндік тренингте әдетте үшінші күні эмоционалдық күйреу болады – топ шаршайды, белсенділік төмендейді. Бірақ келесі күні тағы да өрлеу байқалады. Яғни, күндер бойынша қарайтын болсақ, қатысушылардың эмоционалдық жай-күйі мен белсенділігі синусоида бойынша дамиды: бірінші және екінші күндері – ұлғаю, үшінші күні, әсіресе жұмыс аяғында, төмендеу болады, ал ары қарай – қайтадан өрлеу байқалады. Бұл табиғи үдеріс, және оны бұзудың қажеті жоқ.
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
-қосымша

Ақпаратты алатын тыңдаушы

text:
алушының көзқарасы бойынша, маңызды емес мезеттерін түсіріп тастайды;
үйреншікті емес сөздерді үйреншікті сөздерге алмастырады;
ақпаратты өз ойлау қисынына қарай орайластырып өңдейді;
ерекше, «қуырылған» фактілерді есте сақтайды, бірақ «ауру» сөз аяғына дейін сүйретіліп жетуі мүмкін, сондай-ақ азырақ дәрежеде қауіпті және эмоционалдық тұрғыдан ұстамдырақ сөздерге алмастырылуы да мүмкін;
түсіндіруге болатын нәрсені түсіндіреді.
Ақпаратты жеткізуші қадағалап отыруы тиіс:
түсінікті етіп сөйлеу;
қарапайым сөздерді пайдалану;
маңызды нәрсені бірнеше рет айту;
хабарламаны құрылымдау, оны тармақтарға бөлу;
тыңдаушының жай-күйін бақылау және оның қай уақытта ақпаратты түсінбегендігін қадағалау;
«Сізге бәрі түсінікті ме?» деп сұрамау, әдетте бәрі: «Иә», - деп жауап береді; нақтылауға арналған сұрақ қою қажет, мысалы: «Біздің әңгімемізден кейін сіз ары қарай не істейсіз?», «Ең алдымен не істейсіз?», - мүмкін, маңызды мезеттерді тағы да айту;
егер кедергі болса (сіздің сөзіңізді бөлсе), тоқтап, кейін оралып, алдыңғы сөйлемді тағы бір рет айтып шығу қажет;
тыңдаушының қарқындық сипаттамаларын ескеру;
оң немесе теріс уәждемені жасау: «Егер барлығын нұсқаулық бойынша жасайтын болсаңыз, онда...», «Егер жасамасаңыз, онда...»;
«дуал» тәрізді техникаларды – арнайы сөз орамдарын қолдану («Мен әдейі сіздердің назарларыңызды аударамын...», «Мен сіздердің бұны есте сақтағандықтарыңызды қалаймын...»).


title: -сурет - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
1-сурет. Қатысушылардың эмоционалдық жай-күйі мен белсенділігінің динамикасы
Топ бес өте қарқынды және өте эмоционалды күндердің қатты титықтататынын түсінеді. Қатысушылардың осы уақыт ішінде көптеген таптаурындар мен мінез-құлықтың үйреншікті тәсілдерінен бас тартуына, мүмкін, өмірінде алғашқы рет бөтен адамдармен осылай қарқынды және осылай ашық қарым-қатынас жасауларына тура келеді. Бұл қуаттың табиғи төмендеуін тудырады. Тренингтің алғашқы күнінің аяғында эмоционалдық жүктеменің шамадан тыс болуынан кейбір қатысушылардың тіпті бастары да ауыруы мүмкін. Бірақ төртінші күні-ақ екінші тынысы ашылып, қатысушылар қарым-қатынастың жаңа тәсілін, өмірдің жаңа стилін десе де болады, меңгере бастайды. Көп жаңа қуат пайда болады, тренингтің көптеген үдерістері жеделдей түседі. Және, әрине, жаттықтырушы тренингтің аяқталуы өрлеу сатысымен тұспа-тұс келуіне ұмтылуы тиіс: өрлеу неғұрлым жоғары болса, тренингтен алынатын әсер де соғұрлым күшті және ұзақ болады. Сондықтан бірінші және екінші күні ол топтың қарқынын үдетіп, топтық үдерістерді барынша жеделдетуге тырысады. Үшінші күні, егер топтың шаршағаны байқалса, аздап жылдамдықты азайтып, топты тым қалжыратпай, жеңілірек ойындарды алдын ала жоспарлау қажет. Көбірек көңілді қозғалыс жаттығуларын жасаған дұрыс... Жалпы, күнді жеңілірек өткізу қажет. Және, сәйкесінше, төртінші күннен бастап, бесінші күннің соңында өрлеу сатысында болулары үшін, топтың қарқынын қайтадан аздап үдету керек.
Үш күндік тренинг туралы айтатын болсақ, бұл ерекшеліктер сондай анық сақталмайды, кейбір топтарда олар тіпті байқалмайды да. Бұл жерде топтың қуатының барлық үш күнге жетуін және тағы да қалуын қадағалау қажет. Екі күндік тренингпен жағдай одан да екіұшты бола түседі: мұнда жекелік қағидат көбірек жұмыс істейді, яғни, бір қатысушылар барлық екі күнде де өрлеу үстінде болады да, оларға аз болып қалады, ал енді біреулері бірінші күннің соңында-ақ шаршап қалады. Бірақ жаттықтырушы қатысушылармен не болып жатқанын көріп отыруға және олардың кейбіреулеріне кішкене демалып алуға мүмкіндік беруге міндетті.
Сатыларды топтық динамикаға таңуға тырысудың мәні бар, бірақ әр сатының дұрыс диагностикасын жасау күрделі болып қала береді. Бұдан басқа, көбінесе сатылардың сипаттамасын авторлар психотерапевтік топтардың сипаттамасынан алады және ол тренингтік топтағы үдерістерді дәл сипаттамайды.
Сондай-ақ төрт саты: дайындық, жете түсіну, қайта бағалау және іс-әрекет бөліп көрсетілетін тәсіл қызықты болып табылады. Бұл сатылар аяқталған және тұтас блок ретіндегі тренингтегі әрбір ойынның барысына жақсы үйлеседі. Дайындық кезеңінде жаттықтырушы топ ойынға дайын болуы үшін белгілі бір стратегия құра отырып, кейде бірнеше сағаттың ішінде, топты қандай да бір тақырыпқа алып келеді. Ойынға дайындық топтың ұсынылған тақырыпқа қызығушылық танытуынан, онда әр түрлі көзқарастар туындап, қатысушылардың көпшілігінде осы мәселені түсінуге деген ынта-ықылас пайда болуынан көрінеді. Жаттықтырушы ойынды ой елегінен өткізіп, рөлдерді бөледі, нұсқаулар береді. Ойын барысында қатысушыларда қандай да бір маңызды заңдылықтар мен ережелерді жете түсінушілік пайда болады. Одан әрі өз тәжірибесін, мінез-құлықтың үйреншікті тәсілдерін қайта бағалау жүреді, жаңа мақсаттар қалыптасады, бұл жаңа әрекеттерге, жаңа алгоритмдерге және жаңа мінез-құлыққа алып келеді. Әрине, берілген сатыларды бүкіл тренинг бойында қайсыбір жиынтық үдеріс ретінде байқауға болады, және оның соңғы сатысы тренинг аяқталғаннан кейін де топ жұмысының қайсыбір жалпы нәтижесі ретінде жалғасады.
Бұдан басқа, әдетте екінші сатыны лабилизация сатысы деп атайтын тәсіл де бар. Өзара жаттықтырушылар бұл сатыны «үстелге тұмсықпен» деп атайды. Оның мәні ең басында, кейде бірден таныса салысымен, жаппай ойын өткізіліп, онда қатысушылардың көптеген қателер жіберетіндігінде. Талқылау кезінде жаттықтырушы барлығының үйренетін нәрсенің әлі көп екендігін түсінулері үшін бұл қателерді одан сайын баса көрсетеді. Осылайша, оқып-үйренуге деген түрткі қалыптасады деп есептеледі. Бірақ іс жүзінде көбінесе кері үдеріс болады: кейбір қатысушылар үшін, мүмкін, тіпті көпшілік қатысушылар үшін де жағдайдың жағымсыз бола түсетіндігі соншалық, олар тек өздерінің қанша көп қате жібергендіктері туралы ғана ойлайды. Сонымен бір мезгілде, топтағы кейбір адамдар мұны тіпті байқамайды немесе, одан да жаманы, қорғанып, бүкіл тренинг бойы кез келген себеппен, қайтсе де ақталу үшін жаттықтырушымен дауласа бастайды. Ал нәтижесінде ешкім де ештеңеге үйренбейді.
Сондықтан, лабилизацияны, әсіресе жаңа бастаған жаттықтырушыларға тренингтен мүлде алып тастаған дұрыс – олардың бүкіл жағдайды қадағалайтын тәжірибелері жоқ және дауласушылармен өзін ұстау тәжірибесі де жоқ. Бұдан басқа, көптеген қатысушылардың өздерінің өте маңызды нәрсеге үйренгендіктерін түсінулері тек тренингтің ең соңында ғана болуы мүмкін. Сайып келгенде, мен түрткіні қызықты материалдың, қызықты ойындардың және жақсы атмосфераның есебінен жасаған дұрыс деп ойлаймын.
Тренинг сатыларына деген мұндай – менің ойымша, «зиянды» – тәсіл терапевтік топтың сатыларын тренингке ауыстырып қолдануды білдіреді. Мәселен, психодинамикалық бағыттағы терапевтік топтарда жауығушылық сатысы болады, оны жаттықтырушыға қарсы жауығушылық сатысы деп те атайды. Терапевтік топтарда жаттықтырушы топтың тезірек ұйымдасып, жоғары ұйымшылдықтың негізінде нәтижелі жұмыс жасауы үшін топты саналы түрде жауығушылыққа итермелейді. Мұндай жауығушылықты тудырудың ең қарапайым нұсқасы – жаттықтырушының тым енжар ұстанымы. Жаттықтырушының күн енді басталғанда шеңберге отырып, бір сөз қатпай, қатысушылардың сұрақтарына жауап бермей отыруы мүмкін. Бұл өте күшті ширығуды тудыра бастайды, ал жаттықтырушының бір сағат, екі сағат немесе тіпті жарты күн үндемеуі мүмкін. Сәлден соң топ наразылық білдіре бастайды, қатысушылар өзара күңкілдесіп, сыбырласады және біраз уақыттан кейін жаттықтырушыға қарсы бірігеді. Жаттықтырушы өте күшті топтық қысым мен жауығушылық ахуалына ұшырауы мүмкін. Содан кейін топ жаттықтырушының мұны әдейі істегенін түсіне бастайды да, оны да топқа қосады, бірақ оған топтың бүкіл наразылығына шыдауына тура келеді.
Терапевтік топта мұндай мінез-құлық әбден орынды, өйткені топ тиімдірек жұмыс жасайтын болады, бұдан басқа, онда терапевтік жұмыс үшін пайдалануға болатын белгілі бір энергетика пайда болады. Бүкіл топтық жауығушылық күллі сессия бойына топ қатысушыларымен жұмыс жасау үшін материал болуы мүмкін екендігі де маңызды.
Бірақ тренингтік топта бұл материал және бұл қуат мүлде қажет емес. Тренингтік топ үшін жауығушылық сатысы да қажет емес, оның үстіне, қатысушылар үшін ол тіпті зиянды да. Терапевтік топтармен жұмыс жасамайтын жаттықтырушы үшін де бұл сондай-ақ жағымды сынақ емес, тіпті зиянды да болуы мүмкін, өйткені мұндай топтан кейін терапевтік көмек жаттықтырушының өзіне қажет болып шығуы ғажап емес.
Қажетсіз сатыларды, атап айтқанда, жауығушылық сатысын алып тастауға болады. Кратохвилдің пікірінше, топ әрқашан дамудың барлық сатыларынан өте бермейді. Жүргізуші алдымен топты ұйымдастырып, белсенділігін бағыттайтын, нормаларды жасап шығаруға көмектесетін, ал содан соң барып біртіндеп байқаушы тұрғысына ауысатын жол да ықтимал. Бұл тіпті жауығушылық сатысы көбінесе белгілі бір процедуралық бөлім ретінде енгізілетін терапевтік топта да мүмкін болады, бірақ тренингтік топта жауығушылық сатысын алып тастау айтарлықтай жеңілірек.
1.3. ЖАТТЫҚТЫРУШЫНЫҢ РОЛІ
Станислав Кратохвилдің «Невроздардың топтық психотерапиясы» атты кітабында жаттықтырушының абсолюттік диктаттан толық енжарлыққа дейінгі топта алатын барлық позициялары жақсы сипатталған. Бұл жіктеуді тренингтік топтарға қатысты да қарастыруға болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: СҰХБАТ ЖҮРГІЗУ ТЕХНИКАЛАРЫ - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
СҰХБАТ ЖҮРГІЗУ ТЕХНИКАЛАРЫ
Әріптестің түсінуіне септігін тигізбейтін техникалар
1. Теріс баға: әңгімеде әріптесінің жеке басын кемсітетін сөздер айтылады (мысалы, «Айтып отырғаның ақымақтық...», «Көріп отырмын, сен бұл мәселеде ештеңе де түсінбейсің...»).
2. Елемеушілік: әңгімелесуші әріптесінің не айтқанын ескермейді, оның сөздеріне немқұрайды қарайды;
3. Шығандаған өзімшілдік: әңгімелесуші әріптесінің өзін қызықтыратын проблемаларды ғана түсінуі үшін әрекеттенеді.
Аралық техникалар
4. Сұрау: әңгімелесуші әріптесінен әлденені сұрастырып біліп алғысы келіп, бірақ өз мақсаттарын оған түсіндірместен, сұрақтан соң сұрақ қояды.
5. Әңгіме барысы туралы ескертулер: әңгімелесу барысында әңгімелесуші «Әңгіменің тақырыбына көшетін уақыт болды»; «Біз тақырыптан сәл ауытқып кеттік»; «Әңгімеміздің мақсатына қайтып оралайық» және т.б. сияқты сөздерді қосып отырады.
6. Қостау: әңгімелесуші әріптесінің сөздерін «иә-иә...», «мһм...» сияқты жауаптармен қостап отырады.
Әріптестің түсінуіне септігін тигізетін техникалар (белсенді тыңдау)
7. Вербализация, А сатысы: айтып шығу. Әңгімелесуші әріптесінің айтқанын сөзбе-сөз қайталайды, бұл орайда ол: «Менің сізді түсінуімше...»; «Сіздің ойыңызша...»; «Басқаша айтқанда, сен ... деп есептейсің» және т.б. қыстырма сөз орамынан бастай алады.
8. Вербализация, Б сатысы: сөз орамын түрлендіріп айту. Әңгімелесуші әріптесінің айтқанын қысқартылған және жинақтап қорытылған түрде қайталайды, оның сөздеріндегі ең маңыздысын қысқаша тұжырымдайды: «Менің түсінуімше, сіздің негізгі идеяларыңыз ... болып табылады»; «Сонымен...».
9. Вербализация, В сатысы: идеяны дамыту. Әңгімелесуші әріптесінің айтқанынан қисынды салдар шығаруға әрекеттенеді: «Сіздің айтқаныңызға қарағанда, ... болып шығады»; «Сіз осылай есептейсіз, өйткені ... сияқты».
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
-қосымша.
БЕЛСЕНДІ ТЫҢДАУ - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
7-қосымша.
БЕЛСЕНДІ ТЫҢДАУ
1. Вербализация, А сатысы: әріптестің айтқаны өз сөздерімен жеткізіледі.
а) Әріптестің ойды нақтылауға, оның идеясын айқындауға септігін тигізетін кейбір сөздерін қайталау.
б) Әріптестің сөзі оған сіздің сөздеріңізбен қайтып оралады; қайтару түрі:
«Сіз ... дейсіз ғой»;
«Сіздің айтуыңызша, ... болып шығады ғой»;
«Егер мен сізді дұрыс түсінген болсам...»;
«Басқаша айтқанда...».
в) Әріптестің сөзі, егер ол ұзақ немесе анық емес болса, жинақталып қорытылады; қарату түрі:
«Осылайша...»;
«Қысқаша айтқанда...»;
«Айтылғанды қорытатын болсақ...»;
«Сонымен...» және т.б.
г) Әріптестің басты қарама-қайшылық тұжырымдалған сөздерін жинақтап қорыту.
2. Вербализация, Б сатысы: әріптестің айтқаны өз сөздерімен жеткізіледі және сіздің байқауыңыз мүмкін болған нәрсе: әріптестің өз айтқандарын қалай сезінетіні, берілген мезетте қандай сезімдерді бастан кешіретіні қосылады.
3. Вербализация, В сатысы: әріптестің айтқаны өз сөздерімен жеткізіледі және әріптестің нені айтқысы келгені, айтуға дайын болғаны, бірақ айтпағаны қосылады.
Вербализация функциялары
1. Ақпарат жинауға мүмкіндік береді.
2. Ең маңызды ақпаратты көрсетуге көмектеседі.
3. Әріптестің сөздері дұрыс түсінілгендігін нақтылауға көмектеседі.
4. Ақпаратты жақсырақ есте сақтауға көмектеседі.
5. Ақпаратты ұғынуға көмектеседі.
6. Қорытынды шығаруға көмектеседі.
7. Проблеманың арнасында ұсталып тұруға көмектеседі.
8. Әріптеске бағдарлану құралы болып табылады.
9. Әріптеске өз проблемасын жақсырақ түсінуге көмектеседі.
10. Әріптестің көзқарасын бекітуге көмектеседі.
11. Ойланып алуға уақыт береді.
Достарыңызбен бөлісу: |


8-қосымша.
ВЕРБАЛИЗАЦИЯЛАРҒА АРНАЛҒАН МӘТІН
1. Біздің сондай әсершіл және дамыған баламыз үш жасқа толды және оны балабақшаға беру қажет. Мен осы үшін қатты алаңдаймын. Онда үйдегідей қарамайды, әр түрлі жұқпалы аурулар да болады – ауырады. Ал бермеуге де болмайды: оған қарап отырған әже тым әлсіреп кетті, денсаулығы да онша емес. Не істеймін – миым жетпейді? (Кідіріс – әріптестің жауабын күту...).
2. Үйден алыс болса да, ұлымды «ағылшын» мектебіне бергім келер еді. Өйткені егер ол онда оқитын болса, ағылшын тілінен жақсы дайындық алады, ал қазір бұл мамандық десе де болады. Бірақ ол бізде жиі ауырады, таза ауада аз болады, және мен осының оның денсаулығына ықпалын тигізуі мүмкін екендігінен қорқамын. Рас, біздің ауламызда мектеп бар, бірақ қарапайым. (Кідіріс – әріптестің жауабын күту...).
3. Міне, өз еркіммен кету туралы өтініш әкелдім. Бұл жерде денсаулығымды құртуым жетеді! Жұмысты да өзімнің жаңа пәтеріме жақын жерден тауып алдым. Кеткім келмейді, әрине: мұнда жұмыс та қызық, ұжым да жақсы. Бірақ шебермен үнемі жанжалдасу кімнің болса да зықысын шығарады... Мен енді бұлай жүре алмаймын. (Кідіріс – әріптестің жауабын күту...).
4. Мен сендерге ертең есеп беруді тапсыру керек екендігін түсінемін. Бірақ, сендер білесіңдер, сауалнамадағы осы барлық сұрақтар сондай оғаш, және мен олардың маған менің жұмысымда қалай көмектесетіндігін түсінбеймін. Оның үстіне, олардың көпшілігі жұмысқа емес, ал менің жеке қасиеттеріме, менің қабілеттіліктеріме, менің жай-күйіме қатысты. (Кідіріс – әріптестің жауабын күту...).
5. Менің балам соңғы екі-үш айда қатты өзгерді. Ауылдағы әжесінен келгеннен кейін ол мүлде «босап кетті». Дөрекі сөйлейді, беттен алады, құрдастарымен төбелеседі, өтіп бара жатқан адамдардың бас киімдерін жұлып алады. Мектепте де оған шағымданады, кілең екілік бағалар. Ал бұған дейін тамаша бала болған еді ғой, жақсы оқыған, үйірмеге барған. Ал енді не? Көршілер менен шеттеп жүреді, мектепте менің жаман ана екенімді айтады. Ал мен не істей аламын? Біз онымен сөйлестік те, егер өзін жақсы ұстайтын болса, әр түрлі нәрселерді алып беруге уәде де бердік. Әкесі оны бірнеше рет сабады да, бірақ ештеңе көмектеспейді. (Кідіріс – әріптестің жауабын күту...).
6. Міне, балам, ұзақ күш сала отырып, маған шілде айында демалыс алып, тауға екі жолдама алудың сәті түсті. Біз онда өте жақсы демаламыз. Оның үстіне, сен тамыз айында институтқа түсу үшін емтихан тапсыруың қажет, және кейін екеумізге бірге демалудың сәті түсе қояр ма екен? Сен маған тау самалының өте пайдалы екендігін білесің ғой. Саған да әкеңмен бірге болған пайдалы, өйткені кейін сен бес жылға оқуға кетіп қаласың ғой, және сенде жаңа достар мен таныстар пайда болады. (Кідіріс – әріптестің жауабын күту...).
7. Менде мүлікті: пәтерді, жиһазды, жақсы учаскесі бар саяжайды, машинаны және т.б. бөлу туралы өте күрделі іс тұр. Мен мұны қалай жасаған дұрыс болатындығын білмеймін, себебі, осының бәріне қатты үйреніп қалдым. Бейбіт түрде келіссем бе, әлде бірден сотқа берсем бе? Әрине, 15 жыл ішінде бәріне: барлық осы жайлылықтарға, кітаптарға (біздің жақсы және үлкен кітапханамыз бар) үйреніп қаласың, бала кезімнен жинаған, ескі заманнан қалған күміс тиындардың коллекциясы бар. Пледке оранып алып, демалуға немесе жалғыз жатып кітап оқуға болатын өзімнің жеке бөлмемнің артықшылығы туралы айтпасам да болады. Бірақ енді мен абыржулымын, себебі, сіздің қабылдау бөлмеңізде жаңа ғана әйелімді көрдім, ол менімен, неге екені белгісіз, тіпті амандаспады да... (Кідіріс – әріптестің жауабын күту...).
8. Білесіз бе, адамдардың неліктен маған сонша жаман қарайтындықтарын еш түсінбеймін. Мен оларға жаман ештеңе істемеймін ғой. Мен, әрине, принципті адаммын және әрқашан адамдардың кемшіліктері туралы шындықты және олар туралы не ойлайтынымды олардың көздеріне айтамын. Егер біреу қызбен қандай да бір «жеңіл жүріске» салынса, жұмыс уақытында күліп, әр түрлі қалжыңдар айтатын болса немесе не болса, соны, мысалы, жыртық шалбар киетін болса, немесе біреу кешігетін болса. Мен әрқашан ұжымымыздың барлық мүшелерінің осындай және басқа да кемшіліктеріне қарсы тұрамын. Ал олар болса, жақсылықты білмейді... (Кідіріс – әріптестің жауабын күту...).
9. Доктор, сіз өзіңіз операцияның жаңа екенін және операциядан кейін толық сауығып кету тек аурулардың жартысында ғана болатындығын, операциядан кейін жай-күйдің азын-аулақ нашарлауы да мүмкін екендігін айтқансыз. Оның үстіне, мен үшін операцияны кім жасайтындығы, оның аурудың тарихымен, оның дамуымен және емделуімен қаншалықты жақсы таныс екендігі, оның өзінің оң нәтижеге қаншалықты сенімді екендігі маңызды. Сіздің аурулардың осы операция туралы да, басқа операциялар туралы да не айтатындығын білуіңіз тиіс қой. Бір дәрігер операция алдында дәрі ішеді, өйткені, оның жүрегі нашар, кез келген мезетте тоқтап қалуы мүмкін дейді ғой. Екіншісі қолдары дірілдемеуі үшін спирт ішеді екен. Адамның ішінде қайшы немесе қандай да бір басқа құрал қалып қоятын, және сол күйінде тігіп қоятын да оқиғалар болады дейді... (Кідіріс – әріптестің жауабын күту...).
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
-қосымша.

ӨЗ КӨЗҚАРАСЫН, ҰСТАНЫМЫН, ШЕШІМІН ДӘЛЕЛДЕУДІ ЖҮРГІЗУ БОЙЫНША ҰСЫНЫМДАР

text:
2. Дәлелдемені әңгімелесушіге қатысты сыпайы жүргізу:
а) әңгімелесушінің дұрыстығын ашық мойындау, содан соң өз дәлелдемелеріңді келтіру;
б) әңгімелесуші үйренген дәлелдемелерді ғана пайдалануды жалғастыру;
в) алдымен әңгімелесушінің дәлелдемелеріне жауап беру, содан соң өз дәлелдемелеріңді келтіру;
г) сыпайылық сақтау.
3. Әңгімелесушінің тұлғалық ерекшеліктерін есепке алу:
а) дәлелдемені әңгімелесушінің мақсаттары мен түрткілеріне бағыттау;
б) фактілерді жай ғана атап көрсетпей, қандай да бір оқиғаның артықшылықтарын мазмұндау;
в) әңгімелесушіге түсінікті терминологияны қолдану;
г) дәлелдеме қарқынын әңгімелесуші темпераментінің ерекшеліктерімен өлшемдестіру.
4. Өз дәлелдеріңді, идеяларың мен пайымдауларыңды барынша көрнекі түрде мазмұндауға тырысу:
а) сызбаларды салу үшін қалам мен қағазды пайдалану, әңгіме барысын конспектілеу;
б) салыстыруды пайдалану, бірақ тым асырып айтпау, себебі, ол сенімсіздік тудырады.
5. «Қадалып» сендіре сөйлеу әңгімелесуші тарапынан тойтарысқа ұшырайтындығын, ал 1-2 анық дәлелдің көбірек әсер тигізетінін ұмытпау.
6. Дәлелдеме келтірудің арнайы тәсілдерін пайдалану:
а) басқа жаққа ауыстыру әдісі – әңгімелесушіні біртіндеп онымен бірге проблемаларды шешуді кезең бойынша бақылап отыру арқылы қарама-қарсы қорытындыларға алып келу;
б) «салями» әдісі – әңгімелесушіні біртіндеп алдымен басты мәселеде, содан соң толық келісу үшін қажет жекеліктерде оның келісімін алу жолымен сізбен толық келісуге алып келу;
в) ыдырату әдісі – әріптестің дәлелдемелерін дұрыс, күмәнды және қате дәлелдемелер деп бөле отырып, кейіннен оның жалпы ұстанымының қанағаттанғысыздығын дәлелдеу;
г) оң жауаптар әдісі – әңгімелесуді әріптесіңіз сіздің бірінші сұрақтарыңызға: «Иә... иә... иә...», - деп жауап беріп, содан кейін пікірталас үшін әлдеқайда маңызды мәселелер бойынша да сізбен келісуін жалғастыратындай етіп құру;
д) классикалық риторика әдісі – әріптестің сөздерімен келісе отырып, кейіннен бір мықты дәлелдеменің көмегімен оның барлық ойларын кенеттен жоққа шығару (әріптес тым ашушаң болған жағдайда қолданылады);
е) қарқынды баяулату әдісі – әріптестің дәлелдемесіндегі әлсіз жерлерін әдейі баяулатып айту;
ж) екі жақты дәлелдеме әдісі – сіз ұсынып отырған шешімнің артықшылықтарын да, әлсіз жақтарын да көрсету (бұл әдіс парасатты әңгімелесушіге арналған).
7. Дәлелдемелердің жүргізілген талқылауы бойынша жинақтап қорытулар мен қорытындыларды уақтылы жасау.


title: -қосымша - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
ҚАҚТЫҒЫСТЫҢ ПАЙДА БОЛУЫНА ЖӘНЕ ДАМУЫНА ЫҚПАЛ ЕТЕТІН ФАКТОРЛАР
1. Әріптестің сөзін бөлу.
2. Әріптесті кемсіту.
3. Әріптеске, оның сөздеріне, қылықтарына қатысты теріс баға беру.
4. Өзі мен әріптесінің арасындағы айырмашылықты баса көрсету.
5. Ортақ іске әріптесінің қосқан үлесін кемітіп, өз үлесін арттырып көрсету.
6. Ұсақ-түйек тиісулер.
7. Проблеманы шешу үшін уақыт тапшылығын қолдан жасау.
8. Әңгіме қарқынын шұғыл жылдамдату.
9. Әріптесін толығымен түсінбеу немесе түсінгісі келмеу.
10. Әріптеспен эмоционалдық байланыстың болмауы немесе оны жоғалту.
11. Әріптеспен кеңістіктік жақындықтан және көз байланысынан қашқақтау.
Ширыққан қақтығысты жағдайдағы мінез-құлық
1-кезең. Әріптеске икемделу. 1. Әңгімеде өзіңізге, өзіңіздің жай-күйіңізге, өз ойларыңызға тұйықталмаңыз.
2. Әріптестің көзіне, оның бетіне, қолдарына, дене қалпына қарауға, бет-әлпеті мен дене қалпының өзгерістерін қадағалап отыруға тырысыңыз.
3. Ойша әріптестің орнына тұрып, оны қақтығысты жай-күйге қандай оқиғалар әкелгендігін түсінуге тырысып көріңіз.
4. Өзіңізді әріптестің орнына қойып, «Мен мұндай жағдайда өзімді қалай сезінген болар едім?» - деп ойлап, сезініп көруге тырысыңыз.
2-кезең. Әріптестің мінез-құлқын қайта құру (Ширығуды тегістеу техникалары) 1. Әріптестің өз ойларын айтып болуына мүмкіндік беріңіз және кідіріс жасаңыз.
2. Сізге әріптесіңіздің сөздері қалдырған әсер туралы айтыңыз.
3. а) өзіңіздің, б) әріптесіңіздің жай-күйі туралы айтыңыз.
4. Әріптеспен өз ортақтықтарыңызды баса көрсетіңіз.
5. Әріптестің пікірлері мен пайымдауларының сіз үшін маңыздылығын баса көрсетіңіз.
6. Фактілерге жүгініңіз.
7. Сіздікі дұрыс болмаған жағдайда дереу оны мойындаңыз және жағдайдан шығатын жолды ұсыныңыз.
8. Сабыр сақтаңыз.
9. Өзіңізді биязы және тіпті ерекше сыпайы ұстаңыз.
10. Әріптесіңіздің ең ақылға қонымсыз сөздерін қайталаңыз.
11. Егер әріптесіңіз сізден әлсіздеу болса немесе мәртебесі төменірек болса, сіздің оның жай-күйін түсінетіндігіңізді көрсетіңіз.


text:
11-қосымша.
БАЙЛАНЫС ОРНАТУ ТӘСІЛДЕРІ
1. Амандасу:
а) күлімсіреу;
б) аты мен әкесінің атын қосып айту;
в) қол алысу немесе жеңіл-желпі иіліп сәлем беру.
2. Көз түйістіру.
3. Әлеуметтік және дене арақашықтығын өзгерту:
а) әңгімелесушімен амандаса отырып, орныңнан тұрған, үстелдің артынан шығып, оны қарсы алған және әңгімелесетін орынға дейін ертіп апарған дұрыс;
б) сіз бен әңгімелесушінің арасында кедергі (мысалы, жазу үстелі) болмайтындай етіп отырған дұрыс;
в) бір-біріңе қарама-қарсы емес, ал 90 градустық бұрыш жасап отырған мақсатқа сай болады.
4. Әңгімелесушіге өзіңіздің онымен кездесуге дайындалғаныңызды – қағаздарды іріктеп, әңгімелесу үшін креслоларды дайындағаныңызды және т.б. білдіру ұсынылады.
5. Мекеменің дәлізінде, темекі шегу кезінде, буфетте, түскі үзілісте іскерлік тақырыпқа әңгіме бастаудың қажеті жоқ.
12-қосымша.
СЛАЛОМ*
1. Практикант-студент: «Мені сіздерге цехқа жіберді, ал барлығы бір-біріне сілтейді. Кімге барарымды да білмеймін. Мүмкін, менің мұнда мүлде керегім жоқ шығар?».
2. Жоспарлаушы (әйел адам): «Иван Васильевич! Бір жерге ғана қол қою! Білемін, сіз асығып тұрсыз. Жоқ, бұл жерге емес! Қазір... Жоқ, жоқ... Қазір...» (басшы шыдап, күтіп тұрғанда, қағаздарын ақтарыстырады).
3. Жас шебер: «Иван Васильевич! Дәнекерлейтін ешкім жоқ, ал дәнекерлеуші ішіп алған. Жұмыс істеуіне рұқсат берейін бе?».
4. Қамбашы: «Иван Васильевич! Машина келді, шофер ұрысып жатыр – жүкті түсіретін ешкім жоқ. Егер қазір түсірмесе, жүгімен бірге кетіп қалатынын айтады. Не істейміз?».
5. Жұмысшы: «Василич! Үш күнге өз есебімнен қол қойып берші! Сондай жағдай болып тұр, тұтас бір оқиға, қазір шұғыл түрде ауылға анама кетуім керек!».
6. Әкімшілік қызметкері: «Кешіріңіз, цех бастығы сіз бе? Қайырлы күн! Кетер алдында сізді орныңыздан тапқаным қандай жақсы болды, ақпаратты бірінші қолдан алатын болдым...».
7. Бригадир: «Не істесеңіз, оны істеңіз, Иван Васильевич, мен бұлай енді жүре алмаймын! Бізді қашанғы уәдемен тойдырады?! Біз бұдан не табамыз? Неге бәрі біздің бригадамыздың арқасында шығулары тиіс?! Ең жақсы дегенде, күніне үштен жабудың сәті түседі. Мен жігіттерге не айтамын?».
8. Журналист: «Кешіріңіз, Федор Кузнецовты қалай табу керектігін айтып жібермейсіз бе? Маған ол осы цехта жұмыс істейді деді. Бірақ мен оның мамандығын ұмытып қалдым...».
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
«Ми шабуылы» әдісі – жаңа идеяларды өндірудің тиімді тәсілдерінің бірі. Оның мәнісі – проблемаларды шешудің дәстүрлі емес түрлерін ұжым болып іздеуде. Оның қолданылу аясы айтарлықтай кең – ғылыми-техникалық және экономикалық проблемалардан әлеуметтік және психологиялық проблемаларға дейін. Ми шабуылы екі кезеңмен жүргізіледі: 1) идеялардың генерациясы; 2) бағалау және ең жақсы идеяларды іріктеу.
Идеялардың генерациясы кезеңінде топ бірнеше шағын топтарға бөлінеді, олардың әрқайсысында идеяларды жазып алу үшін хатшы таңдалады. Идеяларды ұсыну төменде келтірілген ережелер бойынша жүзеге асырылады.
Екінші кезеңде бағалау мен ең жақсы идеяларды іріктеуді де сол шағын топтар жүргізеді, бірақ идеяларды өзара бір-біріне жеткізіп отырады. Талқылау пікірталас жүргізу ережелеріне сәйкес өткізіледі.
1. Сессия уақытында бастықтар да, қоластындағы қызметкерлер де, жаңалар да, ардагерлер де жоқ – жүргізуші мен қатысушылар бар; ешкім де ерекше роль мен артықшылықтарға үміттене алмайды; тіпті тамаша идеялардың авторы болуы да артықшылық бермейді.
2. Сессия қатысушысы өз білімдері мен біліктілігін көрсетуге емес, ұсынылған проблеманы шешуге ұмтылуы тиіс.
3. «Ми шабуылы» ойдың толық еркіндігі мен қиял еркіндігін талап етеді; идея неғұрлым тосын болса, табысқа үміттенуге негіздемелер де соғұрлым көбірек.
4. Ұсынылған идея неше жерден қиялға негізделген және ақылға қонымсыз болса да, оны құптаушылықпен қарсы алу қажет.
5. Өзара сыни ескертулер мен аралық бағалауларға үзілді-кесілді тыйым салынады – олар жаңа идеяларды тұжырымдауға кедергі жасайды;
6. Өзара сыбырласу, бір-біріне жалтақтап қарау, сессияның басқа қатысушылары дұрыс түсінбеуі мүмкін дене қимылдары болмауы тиіс.
7. «Ми шабуылында» шаблондық ойлау болмауы тиіс: таптаурындардың, стандарттардың, дәстүрлердің тұтқынынан толық босап шығу – шығармашылық ізденістің табысты болуының аса маңызды шарты.
8. Егер ізденісті сәтсіздікке ұшыратқыңыз келмесе, талқыланып отырған проблема тек белгілі тәсілмен ғана шешілуі мүмкін деген ойдан аулақ болыңыз.
9. Берілген проблеманың мүлде шешімі жоқ деген пікірге жол бермеңіз. Теориялық тұрғыдан шешілмейтін проблемалар болмайды.
10. Басынан бастап берілген проблеманың оң шешімі сіз үшін аса үлкен мәнге ие екендігіне өзіңізді сендіруге тырысыңыз.
11. Ұсыныс неғұрлым көбірек болса, жаңа және құнды идеяның пайда болу ықтималдығы да соғұрлым жоғары болады.
12. Сессия барысында «ми шабуылының» қатысушылары ұсынған идеяларды толықтыру, жетілдіру және дамыту қошталады.
13. Әріптестердің идеяларын нақтылау мен дамыту үшін оларға сұрақтар қоюға рұқсат етіледі; сұрақта идеяның немесе оған деген сіздің қатынасыңыздың бағалануы болмауы тиіс.
14. Мұқият, бірақ қысқаша түрде өз ойларыңызды тұжырымдаңыз; егер сізді түсінбесе, қапаланбаңыз, өз идеяңызды мазмұндауға тағы да әрекеттеніп көріңіз.
15. Әріптестеріңіздің тарапынан сіздің ұсынысыңызды қолдауын немесе сөгуін күтпеңіз; одан да оны қалай жетілдіруге болатындығын ойланыңыз.
16. «Ми шабуылының» жетекшісіне қолдау іздеп жүгінбеңіз – сессияның аяғына дейін ол көпшілік алдында баға беруге құқылы емес.
17. Егер проблема тұтас алғанда шешуге келмейтін болса, оны құрамдас элементтерге ыдыратып көріңіз және әрқайсысын жеке-жеке ойластырып көріңіз.
18. Тәсілдерді, шешімдерді, есептеулерді, бағалауларды құрастыру тәсілін пайдаланыңыз; «бөгде» болып көрінетін бөліктерден қандай да бір жүйені құрастыруға әрекеттеніп көріңіз.
19. Шешу үшін ұсынылған проблеманы ұғына отырып, бәрін керісінше – берілген тапсырмаға кері тапсырманы қойып, әрекеттердің, амалдардың, бөлшектердің орналасуының бірізділігін өзгертіп және т.б. жасауға әрекеттеніп көріңіз.
20. Берілген проблеманы шешу үшін басқа жағдайларда қолданылғанда, оң нәтижелер беретін, өзіңізге белгілі тәсілдер мен амалдарды қолданып көріңіз.
21. Қойылған міндеттің шешімі міндетті түрде тек осы салада ғана табылуы тиіс емес: қызметтің басқа салаларындағы, мысалы, спорттағы, медицинадағы және т.б. ұқсас проблемалардың қызықты және тосын шешімдерін еске түсіруге тырысып көріңіз.
22. Қойылған проблемадағы параметрлерді өз бетіңізбен ауыстыруға – құнын, мерзімдерін, көлемдерін, арақашықтығын және т.б. кемітуге немесе арттыруға қысылмаңыз. Егер шешім идеясы табылса, оны өндірісте белгіленген шектер деңгейіне дейін жеткізуге болады.
23. «Ми шабуылы» барысында ықтимал салдарға азырақ көңіл бөліңіз, сіздің ұсынысыңыздың сіз жұмыс істейтін кәсіпорын мен ұжым үшін қаншалықты маңызды бола алатындығы туралы көбірек ойлаңыз.
24. Есте сақтаңыз: оптимизм мен сенімділік адамның ақыл-ой және психологиялық күш-қуатын он есе арттырады.
25. Сессияның басталуына бес минут қалғанда өзіңізге мына сұрақтарға жауап беріңіз:


text:
14-қосымша.
МАНИПУЛЯЦИЯЛАР
Белгілер: әріптесінен артық болуға қол жеткізу мақсатында саналы түрде арам тәсілдер қолданылады.
Манипуляциялардың түрлері:
1) психологиялық қысым көрсету;
2) ақпаратпен манипуляция жасау;
3) ұстанымдық қысым көрсету.
1. Психологиялық қысым көрсету (әріптесін жайлылық жай-күйінен шығару)
а) қорқыту (нақты – тікелей; нақты емес – жанама);
б) жеке шабуыл (мысалы, әңгіменің басынан бастап әріптеске айқайлай бастайды да, содан соң кешірім сұрайды);
в) аумақпен манипуляция жасау (қолайсыз температура, ыңғайсыз креслолар, әңгімелесушілердің әр түрлі деңгейлерде орналасуы; өз аумағың/бөтен аумақ);
г) «жаман жігіт – жақсы жігіт».
2. Ақпаратпен манипуляция жасау:
а) теріс ақпарат;
б) өкілеттіктермен манипуляциялар жасау;
в) дұрыс емес немесе толық емес ақпарат беру.
3. Ұстанымдық қысым көрсету:
а) «артқы жақтан тік сызық» («Мен бәрін түсінемін ғой, бірақ бастық...»);
б) «артқы жақтан көлденең сызық» («Мен осылай жасар едім, бірақ мені әріптестерім түсінбейді...»);
в) келіссөздерден бас тарту;
г) үзілді-кесілді талап тактикасы (әлсіз әріптестерге қолданылады: «Егер Сіз ..., онда ...»);
д) уақытпен манипуляция жасау: әңгімені созу; әріптесті қарқынынан жаңылыстыру; әңгіме қарқынын шұғыл жылдамдату; қатаң шектелген уақыт жағдайын жасау;
е) «ысырма тактикасы» (мен проблеманың шешілуі үшін жауапкершілікті өзімнен алып тастайтын, келіссөздердің нәтижесін алдын ала анықтайтын әлденені істеймін, мысалы: «Сіздің, әрине, бұйрыққа қол қоймауыңызға болады, бірақ ол туралы радиодан хабарлап қойған»).
Манипуляцияларды блоктау
1. Жете түсіну.
2. Жағдайды талқылауға шығару (кейде жанама түрде).
3. Қорқытқан жағдайда, сіз оны елемейсіз. (Американдықтарда: «Менің беделім қорқытуларға жауап бермеуімнен құрылған», - деген дәстүрлі сөз орамы бар).
4. Сізге қатысты «Артқы жақтан тік сызық», «Артқы жақтан көлденең сызық», «Ысырма» сияқты манипуляциялар қолданылған жағдайда, оларға «Бұл сендердің проблемаларың» деген сияқты жауап беру.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
|
|
бет | 79/82 | Дата | 15.02.2023 | өлшемі | 303,94 Kb. | | #68025 |
| Байланысты: психологиялық тренингтер15-қосымша.
СЕНДІРУДІҢ НЕГІЗГІ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРІ
Тиімді дәлелдеме ережелері
Әңгіменің бас кезінде ең күшті дәлелдемелерді пайдаланбаңыз.
Күшті дәлелдемелер мен жекеліктерді кезектестіріп қолданыңыз.
Егер қажет болса – күшті дәлелдемелерді қайталаңыз.
Асырып айту мен салыстырудың артықшылықты дәрежелерінен аулақ болыңыз.
Тауардың кемшіліктерін жасырмаңыз және жоққа шығармаңыз (олар әрқашан болады).
Бәсекелестер туралы мәселені бірінші болып көтермеңіз.
Бәсекелестерді жамандамаңыз.
Ең ықтимал күмәндар мен қарсылықтарды алдын ала білуге тырысыңыз.
Өз сөздеріңізді, тауарды көрсете отырып, нақтылаңыз.
Техникалық тілді тым көп пайдаланбаңыз (дәлелдемелер түсінікті болулары тиіс).
Клиенттің «арманына» ықпал етіңіз, сезімдерге жүгініңіз.
«Арманнан» қайтадан келісім фактісіне көшіңіз.
Клиенттің тауарды айналдырып көріп, байқауына мүмкіндік беріңіз (ол оны «өз» тауары етіп сезінуі тиіс).
Түрткілер бойынша қарсылық түрлері
|
Шынайы емес
|
Шынайы
|
Негізделмеген
|
Сылтаулар
|
Адасушылықтар
|
Негізделген
|
Манипуляциялар
|
Елеулі қарсылықтар
|
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title:
-қосымша

ТРЕНИНГТІҢ ЖҰМЫС БАҒДАРЛАМАЛАРЫНЫҢ ҮЛГІЛЕРІ

text:
Жаттықтырушының өзін таныстыруы.
Тренинг мақсаттары мен міндеттерін, топ жұмысының тәртібі мен ұйымдастырылуын талқылау.
Сіздің қауіптенулеріңіз бен үміттеріңіз.
Психогимнастикалық жаттығулар.
«Тауық» ойыны.
Нәтижелерді талқылау.
Үзіліс
Психогимнастикалық жаттығулар.
Топта оң кері байланыс қағидатын талқылау.
Психогимнастикалық жаттығулар.
«Марфуша» ойыны.
Ойынды талдау.
Түскі ас
Топ қатысушыларының «Қарым-қатынастағы тиімділік» тақырыбы бойынша жалпы пікірталасы.
«Қиын клиентпен іскерлік байланыс» рөлдік ойыны.
Ойынды талдау.
Үзіліс
Психогимнастикалық жаттығулар.
Қарым-қатынастың 4 сатысы туралы теория.
Видеоны пайдалана отырып, «Электричка» рөлдік ойыны.
Нәтижелерді бағалау және талдау.
Психогимнастикалық жаттығулар.
Топ жұмысының 1-ші күнінің қорытындыларын талқылау және талдау.
Екінші күн
Психогимнастикалық жаттығулар.
«Байланысқа түсу ережелерінің» теориясы.
Видеоны пайдалана отырып, «Конференция» рөлдік ойыны.
Нәтижелерді бағалау және талдау.
Психогимнастикалық жаттығулар.
«Аудармашы» рөлдік ойыны.
Ойын нәтижелерін талдау және талқылау.
Үзіліс
Психогимнастикалық жаттығулар.
«Құжатқа қол қою» рөлдік ойыны.
Нәтижелерді талқылау және талдау.
«Белсенді тыңдау техникаларының» теориясы.
Түскі ас
Психогимнастикалық жаттығулар.
«Эрмитаж» рөлдік ойыны.
Нәтижелерді талқылау және талдау.
Психогимнастикалық жаттығулар.
Бейнежазбаны пайдалана отырып, «Ширыққан жағдай» рөлдік ойыны.
Ойынның нәтижелерін, мінез-құлық стратегиялары мен стильдерін талқылау, талдау.
Үзіліс
Психогимнастикалық жаттығулар.
Практикалық жағдайларды талдау және тиімді қарым-қатынас әдістерін меңгеру.
Бейнежазбаны пайдалана отырып, «Қақтығыс» іскерлік ойыны.
Психогимнастикалық жаттығулар.
«Мафия» ойыны.
Тренинг қорытындыларын шығару.
Әріптестік қарым-қатынас тренингі
Бағдарламаның мазмұны
Ескертпе
Уақыт
Бірінші күн
Жаттықтырушының өзін таныстыруы.
Жұптарда танысу: әріптесі туралы ерекше немесе белгісіз бір нәрсені біліп, шеңберде айтып беру.
Топ жұмысының ережелері.
Сап – бойына қарай тізілу.
Топтық пікірталас: тиімді қарым-қатынас дегеніміз не?
«Тауық» (7-9 адам; шеңбердегі пікірталас).
Тиімді қарым-қатынас өлшемдері.
Үзіліс
Жанасу арқылы күлдіру.
Қарым-қатынастың 4 сатысы.
Хатшымен ойын (бір хатшыға кезекпен үш адам келеді).
Байланысқа түсу ережелері.
Жаттықтырушының өзін таныстыруы.
Топ жұмысының ережелері мен нормалары.
Танысу.
Қарым-қатынаспен байланысты қиын жағдайларды еске түсіріңіз.
Қағазға 2 тақырыпты жазыңыз: «Жеке меншікке сіздің көзқарасыңыз», «Параға сіздің көзқарасыңыз». Жауаптар тек «иә» – «жоқ».
Үзіліс
Қатысушылардың көпшілігі таңдап алған тақырып бойынша топтық пікірталас. 4 адам қатысады.
Түскі ас
Сергіту жаттығуы: саусақтарды «лақтыру».
Топқа сұрақ: «Қарым-қатынастың қандай ережелері адамдардың қарым-қатынасына оң ықпалын тигізеді?».
Ойын. Әйелдер ұжымына бастық қажет. Екі кандидатура бар (ер адам және әйел адам). Қасиеттері бірдей. Кімді таңдау керек?
«Жаттығу» сергіту жаттығуы.
«Қарым-қатынас ағашы» ойыны.
«Қарым-қатынас» теориясы.
Үзіліс
Сергіту жаттығуы.
Ойын. Кіріспе: бастыққа келіп, әлденені өтіну.
Күн қорытындыларын шығару.
Екінші күн
Сергіту жаттығуы: қабылдауға арналған жаттығу. Көршіңнің түсі қандай және неліктен екендігін айту қажет. Ал көрші растауы немесе бекерге шығаруы тиіс.
Жұппен жұмыс істеу: екі минут бір-бірінің көздеріне қарау. Содан соң былай айту: «Мен орта бойлы адамды көріп тұрмын (3-ші жақта) және т.б., келесі сұрақ: Бұл адам қандай және неліктен?».
Байланысқа арналған ойын (бейнежазбамен): қызбен көшеде танысу.
Ойынның талдауы.
Үзіліс
«Пианино» сергіту жаттығуы.
Рөлдік ойын. Хатшымен бастыққа кіргізуі туралы сөйлесу (кіргізуі де, кіргізбеуі де мүмкін...).
Ойынның талдауы.
Қағаз парағында сіз үшін күрделі болатын және тренингте, бірақ сіздің келісіміңізбен пайдаланыла алатын жағдайды жазыңыз.
Түскі ас
«Егер адамдар төрт аяқпен жүретін болса, бірінші кезекте нені өзгерту керек болар еді?» сергіту жаттығуы.
Рөлдік ойын: аудитория алдында сөз сөйлеу. Өндірістік ұжымға депутаттыққа үміткердің сенім білдірген адамдары келеді (2 адам). Қалғандарының бәрі жұмыстан кейін алып қалынған қызметкерлердің рөлінде, және олар өздерін рөлге сәйкес ұстаулары керек (еш нәрсеге сенбей, сын көзімен қарайтын адамның рөлі, бақырауық адамның рөлі, шындық үшін күрескердің рөлі және т.б.).
Ойынның талдауы, бейнежазбаны көру кезінде ауызша емес мінез-құлыққа баса көңіл аудару.
Сергіту жаттығуы: көршісінің екі қасиетін: қарым-қатынасқа кедергі жасайтын және көмектесетін қасиеттерін атау. Барлық пікірлерді топтық талқылау. Екінші күннің аяқталуы: не жақсы, не сәтсіз болды?
Үшінші күн
«Бұзылған телефон» ойыны.
Талдау: бұрмалаулар, түсіріп тастаулар, жаңа ақпараттың пайда болуы және т.б. белгіленеді.
Сергіту жаттығуы.
Ақпаратты жеткізу туралы үлестірмелі материал: барлық тармақтарды – 3-тен + 3-ке дейінгі шкала бойынша бағалау. Әр тармақты талқылау.
Үзіліс
Сергіту жаттығуы.
Мәтін оқылады да, оны 6-қосымшаның 7-тармағы бойынша жазбаша вербализациялау ұсынылады.
Нәтижелерді талқылау.
8-тармақ бойынша вербализация.
Үзіліс
«Ассоциациялармен ойын» сергіту жаттығуы. Бір адам сыртқа шығады. Топ қатысушылардың бірін белгілейді. Сыртқа шыққан адам кіреді де, белгіленген адам кімге ұқсайды: қандай ағашқа, жануарға, гүлге және т.б. деп айтады. Содан соң, ол шешім қабылдағаннан кейін, бұл адамды сегізінші реттен табуы тиіс. Топ үш адамнан бөлінеді. Екеуі сөйлейді де, біреуі тыңдайды және, ережелер тізіміне сүйене отырып, түзетеді. Талқылау «Бастықтың басты қасиеттері» тақырыбына жүргізіледі.
Сурет-ойын: парақ төрт тең бөлікке бөлінеді. Суреттің көмегімен «өзінің үлкен адамдармен», «теңдермен», «кішілермен қалай ықпалдасатындығын», «тамаша-қарым-қатынасты» жеткізуге тырысу.
Суреттерді талдау және талқылау.
Түскі ас
Сергіту жаттығуы.
Жүргізушімен бірге топтық пікірталас: бес адам шеңбердің ортасына отырады, олардың біреуі жүргізуші, ол тек басқаларының айтқандарын вербализациялайды. Тақырып: бастық қызметіне үміткерді іріктеу үшін сауалнамаға қандай қасиеттерді енгізу қажет (тек бес қасиет). Қатысушылар мен жүргізушінің міндеті – ымыраға келу.
Ойынның талдауы.
Үзіліс
Сергіту жаттығуы. Біреуі сыртқа шығады. Бір жағында қандай да бір белгімен біріктірілген адамдар отырады да, екінші жағында басқа белгімен біріктірілген адамдар отырады. Сыртқа шыққан адам осы белгілерді табады.
«Отбасылық проблема» ойыны. Күйеуі моншадан немесе гараждан қайтып оралады. Күйеуінің мақсаты – әйелін сабасына түсіру. Әйелінің мақсаты – наразылығын көрсету. Қатысушылардың мақсаты: жаттығу, басқа адамның проблемасында бағдарлану.
Ойынның талдауы.
Күннің аяқталуы.
Төртінші күн
Топқа арналған сұрақ: «Сіздер теледидардан вербализация техникасының қолданылғанын көрдіңіздер ме?».
Топтық пікірталас «Сіз өз балаңыздың бойында қандай қасиеттерді баулығыңыз келер еді?».
Жұппен жұмыс істеу: сізге қарым-қатынаста көмектесетін және кедергі жасайтын қасиеттерді талқылау.
Сұрақ: «Сіздер жаңа әлдене біле алдыңыздар ма?».
Сергіту жаттығуы.
«Бастық және қоластындағы адам» рөлдік ойыны.
Қызметкерге нұсқаулық: пәтер алып, жолы ұзап кеткендіктен, жұмыстан кетіп барасың. Жасырын түрткі: ұйымда жастар көп – онда өзіңді жайсыз сезінесің.
Бастықтың мақсаты – жібермеу, қызметкердің мақсаты – кету.
Талқылау, бейнежазбаны көру.
Үзіліс
Көңіл аударуға арналған сергіту жаттығуы.
Рөлдік ойын. Басты назар бірлесіп шешім іздеуге аударылады. Бастыққа үш жұмысшы келеді, және олардың біреуіне өндірістік қажеттілік бойынша түнгі ауысымға көшу қажет болады. Алдын ала олармен бәрі келісіліп қойылған. Енді түпкілікті шешім қабылдау қажет.
Түскі ас
«Соқыр мен жетектеуші» ойыны.
Барлығына арналған тапсырма: қағаз бетінде сөз орамдарын вербализациялау, әрі бұл алдымен адамның жаман жай-күйін күшейтетіндей (нашар жүретін әңгіме), содан соң, керісінше, әңгімедегі міндетті жеңілдететіндей болуы тиіс.
Сөз орамдары: 1. «Сіз мені инфарктке жеткізерсіз». 2. «Сіздің ұлыңыздың темекі шегетінін байқапты. Оны жазалау керек». 3. «Сіз бүгін маған көп нәрсе айтып тастадыңыз, мен жылап қоя берейін деп отырмын». Топтың өзі талдап, талқылайды.
Күннің аяқталуы, шеңбер бойынша пікірлерін білдіру.
Бесінші күн
Топқа сұрақ: «Егер біреу ашу шақыратын болса, сіз қандай әрекет жасайсыз?» (шеңбер бойынша).
Топтың ішінде кіммен сіз қиын жағдайларда ұқсас әрекет етесіз? (шеңбер бойынша).
Ойын. Төрт адам қатысады. Біреуі тұрып, қалған үш қатысушының кез келгеніне жақындайды. Роль: бастықтан үш күнге демалысқа сұрану. Бастық жіберуі де, жібермеуі де мүмкін. Қалғандары эмоционалдық жай-күйін, сатылардың бірізділігі мен өтуін қадағалап тұрады.
Үзіліс
«Бос орындық» сергіту жаттығуы.
Ойын. Қыз бастыққа келеді. Қыз тұрмысқа шықпаған. Бастық бойдақ. Қыз бәрінің өзін бастыққа ғашық деп тұспалдайтындығын, және өзін бастыққа өсектейді деп ойлап (ол оған гүл сыйлаған және т.б.), ешқайда алмайтындықтарын айтып шағымданады (міндет – «Шешім қабылдау» сатысын меңгеру).
Түскі ас
Сергіту жаттығуы. Әркім өзінің қандай аңға ұқсайтындығын айтуы тиіс.
Теория: дәлелдеме техникалары.
«Бау өткізу» сергіту жаттығуы.
«Жылқы» ойыны. Мақсаты: дәлелдеме техникасын көру.
Ойынның талдауы.
«Шабадан» ойыны.
Тренингтің аяқталуы.


title: Қарым-қатынас тренингінің бағдарламасы

text:
Танысу.
Бір-бірін қарату нысаны: «Сен», «Сіз».
Өзін таныстыру: тұлғаның атын, 2 оң және 2 теріс қасиетін атау.
Әрқайсысының тренинг мақсаттарын анықтауы. Жаттықтырушының қорытындысы.
Мінез-құлық ережелерін енгізу.
Тереңдетілген танысу. Ер адам – әйел адам жұптары. 10 жыл бұрын болған оқиғалар туралы әңгімелеу.
«3 дегенде секіреміз» сергіту жаттығуы.
Орындықтар бір-біріне арқасымен қарап тұрады. Әрбір адам туралы әңгімелеу.
«Басқа адамға қалай қарау керек?» пікірталасы.
«Әңгіме кезеңдері» теориясы.
Байланыс орнату техникалары.
Сергіту жаттығуы: аттың үшінші әрпі бойынша бөлінеміз.
Рөлдік ойын. Топты үш бөлікке бөлеміз. Ойыншылардың үш топпен байланысқа түсулері және кімнің оларға қалай қарайтындықтарын анықтаулары тиіс.
«Байланыс техникалары» теориясы.
Техникаларға жаттығу. Біреуі есік сыртына шығады, қалғандары бір адамды белгілейді, ол адамды көздері бойынша анықтау керек.
«Кішкене көпір-диагностик». Ассоциациялармен ойын. Бір адамды белгілейміз. «Егер бұл гүл болса, қандай гүл болар еді?» - деген сұрақ қою қажет.
Біреуі есік сыртына шығады. Топ қандай да бір белгісі бойынша екі бөлікке бөлінеді: қызба – салмақты; жігерлі, іс-әрекетке дайын – ниетсіз; экстраверт – интроверт және т.б.
Тыңдай білу.
1-есеп.
Рөлдік ойын.
Есте сақтау техникаларын енгізу.
Есте сақтау техникаларын меңгеру. Рөлдік ойын.
Ақпаратты жеткізу мен қайталаудың төрт деңгейі.
Қарым-қатынастың төрт ауызша емес түрі.
Қарым-қатынастың ауызша емес түрлерін меңгеру.
«Айна» ойыны.
«Қисық айна» ойыны.
Ақпаратты дене қимылдарымен жеткізу (өтіну, шақыру).
«Сиқырлы жүзік» ойыны.
Ақпаратты дене қимылдарымен жеткізу. Парақтағы шеңберлер.
«Қолтырауын» қорытынды ойыны.
Күннің қорытындылары.


title: Екінші күн - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
Вербализация.
Топтағы этикеттік сәлемдесу. Лабилизацияға пікірталас. «Жұмыртқалар» ойыны.
Талдау.
Вербализация техникаларын енгізу. Техникаларды меңгеру.
«Құрғақ жүзу», «Жартылай құрғақ жүзу».
Доппен ойын «Детектив оқиға».
«Аудармашы» ойыны.
Жасырын түрткіге арналған рөлдік ойын.
Вербализация функциялары.
Сергіту жаттығуы.
«Робин-Бобин» қорытынды ойыны.
Күннің қорытындылары.
Үшінші күн
Қақтығыстағы эмоционалдық ширығу.
Вербализацияларды қайталау.
Кеше не істегендіктерін айту, көршісінің сөздерін вербализациялау.
«Ағаш» ойыны. Екі сап.
Сыртқы және ішкі шеңбер.
Эмоционалдық ширығуды алып тастау техникалары; қақтығыстағы мінез-құлықтың төрт стратегиясы.
Қақтығысты шешудің тиімсіз тәсілдері.
Техникаларды меңгеру.
Доппен жұмыс істеу. Әріптестің маңыздылығын баса көрсету. Әріптеспен ортақтықты баса көрсету.
«Баржа» сергіту жаттығуы.
Рөлдік ойын.
Эмоционалдық жай-күйлерді меңгеру. Жай-күйлердің вербализациясы. Сынға қалай жауап беру керек? Басқа адамға өз ескертуіңді қалай тұжырымдау керек?
«Раджаның алмас тасы» қорытынды ойыны.
Күннің қорытындылары.
Төртінші күн
Дәлелдеме.
«Шөл дала» пікірталасы.
Дәлелдеме техникаларын енгізу.
Дәлелдеме туралы жалпы ережелер. Оң жауаптар әдісі.
«Құрғақ жүзу». «Жартылай құрғақ жүзу». Доппен жұмыс жасау. Жұппен жұмыс жасау.
Ыдырату әдісі. «Құрғақ жүзу». «Жартылай құрғақ жүзу». Сыпайы бас тарту техникасын меңгеру. Басқа жаққа ауыстыру әдісі.
Рөлдік ойын. Жұптар бойынша – кәсіби психологтың үш қасиетін жасап шығару, қасиеттерді жұптарда келісу. Жұп шеңберге өз өкілін таңдайды. Кәсіби психологтың қасиеттерін шеңберде келісеміз.
Пікірталас жүргізушісінің мінез-құлық техникаларын енгізу. Пікірталас қатысушысының мінез-құлқы.
«Портье» рөлдік ойыны.
Күннің қорытындылары.
Тренингтің қорытындылары.
** Ары қарай ұсынылған қосымшалар мәтінде егжей-тегжейлі суреттелмеген; жаңадан бастаған жаттықтырушылар оларды әр түрлі тренингтерде топ алдында тұрған міндеттерді жүзеге асыру үшін пайдалана алады.


title: БЕЛСЕНДІ ЛИДЕРДІҢ, ЖЕТЕКШІНІҢ РОЛІ

text:
«Жетекші адамдардың белсенділігін анықтайды, олардың іс-әрекеттерін бағыттайды, түсіндіреді, ұғындырады, жетекшілік етеді, басқарады, қалғандарын үйретеді. Бұл роль туралы мұғалімнің, нұсқаушының, режиссердің, бастамашының және қорғаушының ролі ретінде айтуға болады. Жетекші өзінің билігін ашық көрсетеді. Ол оны топ мүшелеріне үнемі ықпал етіп отыру үшін пайдаланады: оларды әлденеге итермелейді, қорғайды, қолдайды, сынайды және еліктіреді. Осының бәрі топтың өз жетекшісінен күтетін және тым болмағанда бас кезінде оны көргісі келетін рөлдері. Осылайша басқарылатын топта пациенттер терапевтке көбінесе нұсқау, қолдау және кеңес алу үшін жүгінеді, олар оның пікірін білгісі келеді және оған өте тәуелді болады». Тренингтік топтарда мұндай тәсіл тек тренингтің ең бастапқы кезінде, оның өзінде ең жұмсақ түрінде кездесуі мүмкін. Әйтпеген жағдайда, топ үнемі нұсқау, бағалау, кеңес алу үшін жаттықтырушыға жүгініп, үнемі одан «дұрыс» мінез-құлықты айтып жіберуін өтінетін болады, және өздіктерінен әрекет етушіліктерін толығымен жоғалтады. Мұндай позиция жаттықтырушының өзі үшін де қауіпті – беріліп кетіп, барлығын үйретіп, жөн сілтейтін, нәтижесінде бәрін басқаратын «гуруға» айналып кетуі мүмкін.
ТАЛДАУШЫНЫҢ РОЛІ
«Психоаналитикалық бағыттағы психотерапияның әр түрлі нұсқаларында, мысалы, аналитикалық топтық психотерапияда, топтық психоталдауда және т.б. терапевт әке мен шешеге деген инфантильді, оң болсын, теріс болсын, сезімдерді тасымалдауды жүзеге асыру үшін үнемі басы-қасында болуы керек. Сондықтан ол пациенттер үшін кіршіксіз таза ақ қағаздай болуға міндетті. Ол өзін әбден бойкүйез ұстайды, бәрін енжар тыңдайды, өзін еш жағынан көрсетпейді, ештеңеге кеңес бермейді, ештеңені сынап-мінемейді, өз сезімдері мен бағалауларын еш көрсетпейді. Талдаушы пациенттер үшін таныс емес тұлға, жұмбақ, қиял, мызғымас және жайдары жан болып қалуы тиіс. Пациенттер оның алдында отбасылық қатынастардың әр алуан түрлерін көрсетуі, оларды көрсету үшін (тәжірибе жүргізілетін ретінде) қажетті материал ретінде пайдалануы мүмкін болса да, оның өзі ештеңеге араласпайды, оның жеке тұлғасы оларға мүлде таныс емес». Жаттықтырушының топтағы мұндай мінез-құлқы топ өздігінен жұмыс істеуге қабілетті болғанда ғана мүмкін болады. Тренингтің бас кезінде жаттықтырушының мұндай мінез-құлқы тек топтың наразылығын тудырады.


title: ТҮСІНІКТЕМЕ БЕРУШІНІҢ РОЛІ - Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
«Түсініктеме беруші де, талдаушы сияқты, топты өз еркіне жібереді, оны басқармайды және оның іс-әрекетін тым белсенді бағыттамайды. Әйтсе де, азды-көпті бірқалыпты уақыт аралықтарында ол топты жинап, осы уақыт аралығында болғанның барлығын жинақтап қорытып, түсініктеме береді. Ол толығымен топтық үдеріске бағыт ұстайды және топқа өзіндік бір айна ұсынғандай болады. Егер түсініктеме берулер тұрақты түрде болып тұратын болса, олар кідірістер кезінде 15-20 минут ішінде жүзеге асады. Олар: а) терапевттің жеке өз атынан емес, ал топ қызметінің түйінделген сипаттамасы түрінде, өз сезімдері мен бағалау пікірлерін білдірмей ұсынатын бақылаулары; б) тізімдеу және барабар түсініктік аппаратты пайдалана отырып, жіктеу; в) топта ненің және не себептен болуы мүмкін екендігі жорамалданатын ғылыми болжамдар сипатында болуы мүмкін». Көбінесе топтағы мұндай рольді жаттықтырушы топтың қорытынды шығаруына, қандай да бір ойынды топтық талқылауды жинақтауына көмектесе отырып, орындайды. Бірақ, сонымен бір уақытта, кейде жаттықтырушының топ қатысушысы ретінде өз пікірін білдіруіне немесе қатысушылардың өткізіп алған мезеттеріне олардың назарын аударуына болады.
ДЕЛДАЛДЫҢ НЕМЕСЕ САРАПШЫНЫҢ РОЛІ
«Делдал топта болып жатқан оқиғалар үшін толық жауапкершілік арқаламайды, алайда, ол ауық-ауық іс-әрекетке араласады және, ол белгіленген мақсатқа тиімдірек жылжитындай етіп, оны бағыттайды. Делдалдың өзі аса қатыса қоймайды, өз сезімдерімен бөліспейді, бірақ кейде не істеу керектігі туралы ақыл-кеңес береді, қандай да бір іс-шараның мазмұнын айтып береді не қолайлы сәтте, мысалы, психодрамалық көрініс қоюды немесе өз сезімдерін үнсіз білдіруді ұсына отырып, қандай да бір психотерапевттік тәсілді пайдаланады. Ол қатысушыларды қадағалап отырады және талқылауды үйлестіреді; егер ол әлдекімнің өзін еш көрсете алмай немесе тіпті жай ғана сөз кезегін ала алмай жатқанын көрсе, ол топты осы адамға өз пікірін айту мүмкіндігін беруге мәжбүрлейді. Топ оны көптеген мәселелерді түсініп-білетін және ақпарат бере, әлденені түсіндіре алатын сарапшы ретінде қабылдайды. Ол өктем түрде белгілі бір шешімдерді зорлап міндеттемейді, тіпті, қағида бойынша, тұтас топ қабылдаған шешімдерді байқамағандай кейіп танытып, қабылдамайды; өз ескертулерімен ол қандай да бір мәселеге немесе затқа әр түрлі жақтан келуге көмектеседі». Мұндай роль – тренингтік топ үшін ең құптауға тұрарлық роль: жаттықтырушы топқа тек қажет болған жағдайда ғана көмектеседі. Егер бұл нақты жағдайды жылдамырақ және тереңірек түсінуге алып келетін болса, жаттықтырушы топтың сұрақтарына жауап беруден бас тартпайды.
Бірақ шын мәнінде тренингтік және терапевттік топтардың әр түрлі мақсаттары бар әр түрлі топтар екендігін түсіну қажет. Берілген нақты топтағы тренингте қалыптасқан және топ үшін ең пайдалы нұсқа тренингте роль таңдаудың оңтайлы нұсқасы болып табылады. Роль таңдаудың топтың даму кезеңіне байланысты болатындығы түсінікті: топ неғұрлым дамуда алға жылжыса, соғұрлым жаттықтырушы енжар роль ала алады; топ неғұрлым көбірек өз жаңалықтарын ашатын болса, қорытындылары мен ережелерін тұжырымдайтын болса, соғұрлым жақсырақ болады. Егер осының бәрін жаттықтырушы ұсынатын болса, топтың онымен дауласқысы келіп кетеді, бар болғаны сол.
Топпен жұмыс жасаудың бас кезінде мұндай енжар позицияны ұстануға болмайтындығы түсінікті, өйткені бұл ширығудың үдей түсуіне алып келеді, және нәтижесінде топ жаттықтырушыға қарсы бірігуі мүмкін. Тренингте мұндай бірігу мүлдем тиімсіз.
Жаттықтырушының негізгі мақсаты – кедергі жасамау, «көрпені өзіне қарай тартпау», ал тек қана көмектесу. Жаттықтырушының ролі, қалай болғанда да, қосалқы роль екендігін түсіну қажет. Топта жұмыс жасайтын ол емес, ал топ тренингте жұмыс жасайды. Жаттықтырушы, кез келген жақсы жетекші сияқты, топты тек оған қажет болған жағдайда ғана бағыттайды. Айталық, жақсы жетекші демалысқа кеткен кезде, оның ұйымы ол жоқта тамаша жұмыс жасайды, өйткені барлық үдерістер жолға қойылған. Топта да сол сияқты.
Тренингтерде жаттықтырушы топқа бір жарым-екі сағаттық үлкен тапсырма беріп, өзі кетіп қалатын, ал топ өздігінен жұмысын жалғастыра беретін жағдайлар өте жиі кездеседі. Жаттықтырушының болуы немесе болмауы оған көмектеспейді де, кедергі де жасамайды. Жаттықтырушы қайтып келгенде, олар әлі жұмыстарын жасап, өз жобаларын жазып, отырады. Әбден қалыпты жағдай.
Осылайша, жаттықтырушының топтағы оңтайлы ролі топтың өздігінен жұмыс жасауға үдей түскен дайындығына және жаттықтырушының осы өзгерістерді байқау қабілеттілігіне, сондай-ақ оның осы үдерістерге кедергі жасамауға дайындығына сүйенетіндігі туралы айтуға болады. Жаттықтырушының ролі, топтың өздігінен жұмыс жасауға қаншалықты дайын екендіктеріне қарай, соншалықты енжар болады. Жаттықтырушы, қажет болған жағдайда, әрқашан топқа көмекгесуте дайын болады. Басқаша айтқанда, ол қандай да бір белгілі рольді орындамайды, ал топ жұмысына қарай бейімделеді.
1.4. ТРЕНИНГТЕГІ ЖҰМЫС РЕЖИМІ Тренингтегі жұмыс режимінің белгілі бір стандарттары болады. Қазір өткізілетін тренингтердің көпшілігі екі-үш күнге созылады. Шамасы, бұл стандарттар дұрыс мән мен өмірлік жағдайлардың негізінде қалыптасқан болу керек: бір жағынан, қызметкерлерді жұмыстан тұтас бір аптаға босату мүмкіндігі жоқ, екінші жағынан, бір күннің ішінде ештеңеге үйрене де алмайсың.
Бұрын тренингтер бес күнге созылатын болған – мүмкін, бұл олардың негізінен студенттермен өткізілетіндігінен және кестеге солай қою қолайлырақ болғандықтан болар. Қазіргі уақытта бағдарламалардың көпшілігі екі-үш күнге дейін қысқартылған. Бірақ кейбір жаттықтырушылар бағдарламаны циклдарға, 1-3 күннен екі-үш циклға бөліп тастаған.
Сондықтан, бес күннен артық уақытқа созылатын тренинг өткізу пайдалы емес – жаңа ақпарат пен жаңа мақсаттардың өте үлкен көлемі. Бұдан басқа, тренинг – қатысушылар үшін айтарлықтай ауыр процедура, топқа шамадан тыс күш түсетіндігі соншалық, оларға демалу үшін бірнеше күн керек болады. Екі-үш күндік нұсқаның жақсы жағы – тренингтен кейін іле-шала, эмоционалдық өрлеу жағдайында, қатысушылар бүкіл жұмыс аптасында жақсы жұмыс істеуге қабілетті болады. Көбінесе тренингтің демалыс күндері – сенбі және жексенбіде өткізілетіні болады, ал дүйсенбі күні барлығы жұмысқа шығулары және келесі демалыс күндеріне дейін жұмыс жасап шыға алатындай жағдайда болулары керек.
Кейде төрт күндік тренингті екі күннен, демалыс күндеріне екі кезеңге бөледі. Нәтижесінде қатысушылар үш апта демалыссыз жұмыс істейтін болып шығады, яғни, олар өздерінің жұмыстарында бес күн жұмыс істеп, содан соң екі күн тренингте, келесі аптада бес күн жұмыста және екі күн тренингте болады. Және дүйсенбіден бастап олар тағы да бес күн жұмысқа баратындығын есте сақтау керек, ал бұл – өте үлкен жүктеме.
Екінші жағынан, егер тренингті екі күн өткізіп, содан соң екі немесе үш аптадан кейін тағы да екі күн өткізсе, бұл да онша жақсы емес, өйткені осы кезеңдердің арасындағы байланыс жоғалады. Бірақ, әрине, тапсырыс берушінің де пікірін есепке алу қажет, сондықтан әр түрлі нұсқалардың болуы ықтимал. Аптасына бір күннен үш рет өткізгеннен гөрі үш күн қатарынан өткізу артығырақ деген қағидатты ұстанған дұрыс. Бірақ, сонымен бір уақытта, тренингтен соң жұмысқа барғанда тіпті мүлде жұмыс істей алмайтындай шаршағандықтарын айтпау үшін, топты тым қатты қалжыратуға да болмайды.
Тренингтің ең аз ұзақтығы – бір күндік тренинг, яғни, он академиялық сағат. Әрине, бүкіл бағдарламаны бір күнге сыйғызу өте күрделі, бірақ кейде тапсырыс берушінің шарттары осындай болады – тек қана бір күн. Бір күн ішінде, қалай болғанда да, қандай да бір нәтижеге қол жеткізуге болады. Бір күннен аз болса – ол тренинг емес, ал бар болғаны тренинг элементтері бар сабақ қана. Онда ол мүлде үш-төрт сағат қана болуы мүмкін. Әлденені айтып, бір-екі ойын өткізуге болады. Көбінесе бұл – жарнамалық немесе демонстрациялық деп аталатын тренинг, бірақ оның мақсаты басқа – қызығушылық тудыру және сонымен бір уақытта сол пайда үшін тренингтің өзіне келулері үшін әлі көп пайдалы нәрсеге үйренуге болатындығын ұғындыру.
Тағы бір нұсқа – тренинг күніне 2-4 сағаттан, аптасына бір немесе екі рет өткізіледі. Осылайша, тапсырыс берушінің тілегі бойынша, тренинг, мысалы, жұмысқа дейін немесе одан кейін қатар келмейтін бірнеше күн бойы өткізілуі мүмкін. Әрине, бұл екі немесе үш күн қатарынан өткізгеннен гөрі әлдеқайда жаман. Алайда, егер тапсырыс беруші тек осындай нұсқамен келісетін болса, онда келісуге тура келеді. Бірақ топтың әлдеқайда жаман жұмыс істейтіндігін түсіну қажет. Өйткені әрбір сабақта жарты сағат немесе тіпті бір сағат уақытты топты «сергітуге» жұмсау қажет, және жұмыс істеуге бар болғаны бір-бір жарым сағат қана уақыт қалады. Келесі жолы дәл солай. Оған қосымша, егер тренинг таңертеңнен басталатын болса, барлығының дерлік ұйқылары келіп тұрады, ал егер кешке болса, барлығы жұмыстан кейін шаршаңқы болады. Бірақ тіпті осындай жағдайда да жақсы нәтижелерге қол жеткізуге болады, және осындай тәртіпте қайсыбір уақыт жұмыс істеп, тапсырыс берушіні оқытып-үйретудің басқа тәртібіне көндіруге болады. Мысалы, аптасына бір рет бір күннен үш кезең немесе тіпті екі аптада бір рет. Бұл демалыс күндері (аптасына бір күннен) немесе екі демалыс қатарынан болуы мүмкін.


title: Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
Тренинг жүргізуді жаңадан бастаған тренерлерге әдістемелік құрал
Пузиков В.Г. Технология ведения тренинга. – СПб.: Издательство «Речь», 2007. – 224с.:илл. – Тренинг технологиясына кіріспе/ Орыс тілінен аударып және құрастырған А.А. Лиясова.- Алматы, 2011-237 бет Бұл кітап- жаңадан психологиялық тренингтерді жүргізуде тренер болып жүргендерге және практик психологтарға табылмас құрал. Мұнда барлығы сипатталған: әлеуметтік –психологиялық тренингтің стандартқа сай бағдарламасы, рөлдік ойындар мен сергіту жаттығулары, жаңадан тренинг жүргізіп жүрген тренерлердің сұрақтарына жауаптар және т.б.
Оқу-әдістемелік құрал психологтарға, педагогтарға, студенттерге, оқытушыларға, әлеуметтік қызметкерлерге арналған.
А.А. Лиясова- психология ғылымының магистрі, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің, жалпы және этникалық психология кафедрасының аға оқытушысы.
Сарапшысы:С.М. Жақыпов – психология ғылымдарының докторы, профессор.


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-trening-tehnologiyasina-kirispe-ou-edistemelik-r.html#Технология_ведения_тренинга._–_СПб.:_Издательство_«Речь»,_2007._–_224с.:илл._–_Тренинг_технологиясына_кіріспе/_Орыс_тілінен_аударып_және_құрастырған_А.А._Лиясова.-_Алматы,_2011-237_бет


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-trening-tehnologiyasina-kirispe-ou-edistemelik-r.html#ТРЕНИНГ_ТЕХНОЛОГИЯСЫНА_КІРІСПЕ____Тренинг_жүргізуді_жаңадан_бастаған__тренерлерге_әдістемелік_құрал


title: Жаттығу «Ассоциациялар» - Психологиялық тренингтер мен жаттығулар жинағы «Менің көңіл-күйім»

text:
Жаттығу «Ассоциациялар» Мақсаты:Өзгенің даралығын бағалау, коммуникациялық дағдыны дамыту.
Қатысушылардың бірі-жүргізуші-есік сыртына шығып тұрады. Топ өзара келісіп, қалған қатысушылардың ішінен бір адамды таңдап алады, ал жүргізуші оны табу керек. Жүргізуші топ мүшелеріне сұрақтар қояды және олардың жауаптары бойынша адамды табуға тырысады. Жұмбақ адамға байланысты, сұрақтар ассоциаацияға беріледі: Бұл адам қандай аңмен ассоциацияланады?
Қандай ауа-райымен? Өсімдікпен? Түспен? Музыкамен? Т.с.с.
Әдетте 5 сұрақ қойылады, жүргізуші жұмбақ Адамды табу керек. Дұрыс жауап берілсе, табылған адам жүргізуші болады, жауап дұрыс болмаса- жүргізуші осы жаттығуды орындайды.
Талдау: Жұмбақ адамды табуда не көмектесті? Қандай қиындықтарға тап болдыңыздар? Қандай әсер алдыңыздар? Енді өздеріңізді қалай сезінесіздер?
Жаттығу «Футболкадағы қолтаңба» Мақсаты: Өзін өзі құрметтеу, өзі туралы ойын дамыту
Қатысушыларға парақ таратылады, оған өз футболкаларына қандай жазу жазатындары туралы жазу керектігі айтылады. Ол жазу адамның бір нәрсеге бейімділігі туралы айтылатындай – олардың немен айналысатынын, ойындарын, әлемге қатысын және т.с.с білдіруі керек. Бірнеше қол таңба ойлауға да болады. Жұмысқа 5-10 минут беріледі. Осыдан кейін қатысушылар өздерінің қол таңбалары туралы әңгімелейді.
Жаттығуды талдау.
Осы қол таңбалар не туралы айтады. Өзіміз туралы өзге адамдарға не айтқымыз келеді? Бәрінен де ұнайтын қолтаңба қандай? Өзіңнің қол таңбаң ұнай ма? Оны өзгерткің келе ме? Әр түрлі қатысуға қандацй қол таңба ойлауға болады?
Жаттығу «Тыңдай білу іскерлігі» Мақсаты: Қарым-қатынастың тәсілдерін меңгеру, тыңдай білу іскерлігін жетілдіру.
Жаттығу жұппен орындалады. Жұптың біреуі 3-5 мин. Ішінде екіншісіне өзін мазалап, абыржытып жүрген маңызды нәрсесін әңгімелейді. Ол үнсіз тыңдайды, тек вербальды емес мінез-құлыққа рұқсат беріледі. Одан кейін серіктестер рөлін ауыстырады. Жаттығудың басталуы мен аяқталуын топ жетекшісі белгілейді. Жаттығу аяқталған соң жұптар 1-2 минутта күйзелістерімен алмасады. Содан кейін жаңа жұптар жаттығуды тағы орындайды.
Талдау: Қатысушылар шеңбер бойымен отырады. Жаттығуда не қиын , не оңай болды.? Жаттығу барысында қандай сезімдер болады? Мұқият тыңдау, қолдау көрсету сезілді ме? Серіктесінің қандай әрекетінде ол көрінді. Не кедергі жасады, не көмектесті? Әр серігін тыңдағанда өзгешелік болды ма?


title: Жаттығу «Мен сізді тыңдап отырмын»

text:
Жаттығу «Мен сізді тыңдап отырмын» Мақсаты: Қарым-қатынастың тәсілдерін меңгеру, тыңдай білу іскерлігін жетілдіру.
Қатысушыларға парақ тартылады. Олар бөлмеге отырғызылады. Қатысушылардың әрқайсысының міндеті жазбаша түрде бірқатар сұрақтарға жауап беру. Сұрақтарды алдын-ала тақтаға немесе үлкен қағазға жазып қою керек. Сұрақ: мен жеңіл түрде тыңдай аламын ба? Мен үнемі тыңдап отырған сыңай танытамын ба? Эмоциялық реңмен айтылған сөзді мен сезінемін бе? Мен сұқбаттасушының сөзін үнемі бөлемін бе? Мені мұқият тыңдамайды деп, маған айтты ма? Егер тыңдау қызықсыз болса, мен қалай тыңдаймын? Әңгімелесуші баяу сөйлесе, мен алаңдамаймын ба? Әңгімелесушінің мінез-құлқындағы қателіктерге менің қатысым қалай? Мен асығыс қорытынды жасамаймын ба?
Қорытынды: Жұмыс аяқталған соң қатысушылар шеңбер бойымен отырады, парақтарын өткізбейді. Жаттығу бойынша пікірлер талқыланады.
Жаттығу «Мәтінді әңгімелеу» Мақсаты: Ақпаратты дәлме-дәл жеткізу дағдысын дамыту
Нұсқау: «Қазір бәріңіз бөлмеден шығасыз, тек бір қатысушы қалады.Оған мен мәтін оқып беремін. Осыдан кейін мен бөлмеге екінші қатысушыны шақырамын, ал бірінші қатысушы оған тыңдаған мәтінін әңгімелейді. Содан соң бөлмеге үшінші қатысушы шақырылады, оған екінші қатысушы естігенін әңгімелейді. Сөйтіп барлық қатысушылар аяқталғанша бөлмеге шақырылады. Әр қатысушыны мұқият тыңдау қажет. Содан соң нұсқауға сәйкес жаттығу орындалады. (жетекші кез келген мәтінді алады, ешкімге таныс емес мәтін болғаны жақсы. Мәтін көлемі 50 жолдай. Жүргізушіде мәтіннің екінші нұсқасы болғаны дұрыс, себебі жаттығу қайталануы мүмкін)
Талдау: Ненің есебінде ақпарат бұзылды? Әр қатысушы әңгімеге «өз тарапынан» не қосты? Өмірде солай бола ма? Ақпарат аз бұрмалануы үшін не істеу керек?
Жаттығу «Кім жылдам?» Мақсаты: Ұғымды дәлме-дәл бейнелеу
Қатысушылар екі командаға бөлінеді. Жүргізуші алдын-ала сөздер тізімін дайындайды (қандай да бір ұғым, нақты да, абстрактілі де болуы мүмкін). Әр командаға жүргізуші тағайындалады., ол жүйелі түрде бес сөз көрсетеді. Ол осы ұғымдарды үнсіз (ымммен не ишарамен) бейнелеуі керек. Команда мүшелері түсініп, оның қандай сөз екенін айтуы қажет. Жүргізуші уақытты есептейді. Оның міндеті «түсінуге» қажет уақыт аз болатындай ұғымды дәлме-дәл бейнелеу. Басқа командада осыны орындайды. Тапсыроманы бірнеше рет қайталауға болады. Аз уақыттың ішінде тапсырма орындаған команда жеңеді.
Талдау: қатысушылар пікірлерімен бөліседі. Кімде жаттығу жақсы орындалады. Ненің есебінде? Ақпаратты дәл беруді қандай тәсілдермен жақсартуға болады?


title: Тест “Өзіңді тексер” - Психологиялық тренингтер мен жаттығулар жинағы «Менің көңіл-күйім»

text:
Тест “Өзіңді тексер” 1. Адамдарға көңіл-күй тудыра алатындай сәлемдесе аласыз ба?
2. Сіз әрдайым ұстамды, сыпайысыз ба? Қарсылықты тура білдіресіз бе?, әлде “бұл қиын” деп айтасыз ба?
3.Сіз берген сөзіңізде (мәні жағынан да, уақыты жағынан да) тұра аласыз ба?
4.Сіз адамдармен қатаңдық танытпастан, паңданбастан қатынасқа түсе аласыз ба?
5.Өз қызметтестеріңізге жиі бұйрық бересіз бе? немесе әріптестеріңізге ешбір таңу мақсатын көздеместен жиі нұсқаулар бересіз бе?
6.Сіз адамның көңіл-күйін көтеретіндей, оның келбеті туралы және басқа да заттар туралы жағымды сөз айта аласыз ба?
7. Сіз өз-өзіңізге соншалық сыни көзбен қарайсыз ба? Өзінді-өзің сынау бәрінен бұрын айналаңыздағыларға жағымды әсер етенінін түсінесіз бе?
“Мен –ғажаппын!” Әр адам өзіне қаншалықты баға берсе, соған соншалықты лайықты болады. Тұлға ретінде қалыптасуың үшін өзіңді, өмірлік іс-әрекетіңді лайықты бағалай білуің керек. Өзіңе арнап неғұрлым жақсы, жағымды, жылы сөздерді көбірек айту керек. Өзіңді-өзің дұрыс бағалағаның жөн.
Әр адамның өзіне арнаған жақсы, жағымды қолдау, мадақтау, мақтау сөздері болуы тиіс.
Мысалы:
- Мен осы өмірге келуіммен кереметпін.
- Мен сияқты бұл өмірде ешкім де болған емес, болмайды да.
- Мен ғажаппын, мен кереметпін.
- Менің күш-жігерім көп, денсаулығым мықты.
- Мен өмірді сүйемін, өмір мені аялайды.
- Мен тамаша жанмын.
- Мен мейірімді, жылы жүректі адаммын.
- Мен сабырлымын, салмақтымын.
- Мен ешкім жолымнан тайдыра алмайды.
- Мен әділетті, адал жанмын.
- Мен айналама бақыт шуағын шашамын.
- Мен алдыма қойған мақсатыма жетемін.
- Менің қолымнан бәрі келеді.
- Мені тек жақсы адамдар қоршаған.
- Мен үшін өмірдің қызығы мол.
- Мен бәріне ризамын.
- Мен бақытты адаммын.
«Поезд» жаттығуы Ойын ортада жүргізіледі. Ең алдымен, 1 мен 2-ге саналып аламыз. 1-номердегілер қолдарын 1 рет соғып, аяқтарымен еденді 2 рет тарсылдатады, ал 2-номердегілер 2 рет қолдарын соғып, 1 рет аяқтарын еденге тарсылдатады.


title: «Өз жұбыңды тап» жаттығуы - Психологиялық тренингтер мен жаттығулар жинағы «Менің көңіл-күйім»

text:
«Өз жұбыңды тап» жаттығуы Қатысушылар шеңбер құрап отырады. Мен сіздерге жануарлардың аттары жазылған текшелер таратып беремін. Атаулар екі текшеде қайталанған. Мысалы, егер сіздің қолыңызда піл деп жазылған болса, сіз тағы біреудің қолында сондай текше бар екенін біліңіз. (Жаттықтырушы текшелерді таратады, егер қатысушылар саны тақ болса, жаттығуға жаттықтырушы өзі де қатысады).
Сіздің текшеңізде не жазылғанын оқыңыз. Жазуды сіз ғана көруіңіз керек. Енді текшені жинап қойса болады. Әрқайсысыңыздың міндеттеріңіз өз сыңарыңызды табу. Бірақ, сөйлеспейсіздер, өзіңіздің жануарыңызға тән дыбыстар шығармайсыздар, тек әртүрлі қимылдар арқылы кез-келген әрекетті үнсіз жасайсыз.
Егер өзіңіздің жұбыңызды тапсаңыз, бірге тұрыңыз, бірақ үндемейсіз, сөйлеспейсіздер. Тек барлығы өз сыңарын тапқан кезде ғана, қандай нәтиже болғандығын тексереміз. Топ мүшелері өз сыңарын тапқаннан кейін, жаттықтырушы «Сіз кімсіз?» деп сұрап шығады.
Әдетте, бұл жаттығу өте көңілді өтеді, нәтижесінде топ мүшелерінің көңіл-күйі көтеріліпп, шаршағандығы тарқайды. Жаттығу қатысушылардың ары қарай ашыла түсуіне септігін тигізеді.
«Оның есесіне мен…» жаттығуы Барлық қатысушыларға аяқталмаған сөйлемдері бар карточкалар таратылады. Сөйлемдерді әр қатысушы өз ойымен аяқтайды.
— Мен бәліш пісіре алмаймын, оның есесіне … .
— Мен шаршадым, оның есесіне … .
— Мен жақсы билей алмаймын, оның есесіне … .
— Мен көп үндемейтін адаммын, оның есесіне … .
— Мен көп ұйықтаймын, бірақ оның есесіне … .
— Мен жұрттың бәріне құрметті бола алмаймын, оның есесіне … .
— Мен еден жууды ұнатпаймын, оның есесіне … .
— Мен Үндістанда болған жоқпын, оның есесіне … .
— Мен пәлендей батыл емеспін, оның есесіне … .
— Мен өзім туралы көп ойламаймын, оның есесіне … .
— Мен тез ашуланғыш адаммын, оның есесіне … .
— Мен соншалықты сымбатты емеспін, оның есесіне … .
— Мен тым толықпын, оның есесіне … .
— Менің аяқтарым ұзын емес, оның есесіне … .
— Менің кемшіліктерім көп, оның есесіне … .
— Менің жазуым әдемі емес, оның есесіне … .


title: Тақырыбы: "Шеңбер бойынша фраза "

text:
Тақырыбы: "Шеңбер бойынша фраза " "Қандай да бір қарапайым фразаны таңдайық, мысалы: бақта алмалар түсіп жатыр." Енді, экранның оң жағындағы шыншыдан бастап осы фразаны кезекпен айтамыз. Ойынның әр қатысушысы фразаны жаңа интонациямен айтуы керек (сұраулы, қуанышты, таң қалушы, немқұрайлы және т.б.). Егер қатысушы жаңа еш нәрсе таба алмаса ойыннан шығады, ойын бірнеше рет ойналады. Соңында үш-төрт жеңімпаздар қалғанша. Басқа адамның интонациясын қайталауға болмайды. Назар аударуларынды сұраймын. Ойынды бастайық. Жеңімпаздарды құттықтаймыз".
Тақырыбы: "Үйрек үйрек, қаз". Мақсаты: Бір-бірімен кездескенде амандасу мәдениетіне тәрбиелеу, жылдамдыққа баулу.
Барысы: Қатысушылар дөңгелене шеңбер жасап тұрады. Жүргізуші шеңбердің ішінде айналып жүріп, қолымен көрсетіп "үйрек, үйрек, үйрек, ......... қаз" дейді. Қаз жүргізушіге қарай, қарама-қарсы жүгіреді. Бұл екеуінің орындайтын тапсырмасы тезірек босаған орынға барып түру. Ойынның қиындығы - олар ортада кездескенде бір-бірінің қолын алып, реферанс (қимылмен ілтипат) жасау керек, бір-біріне күліп қарап: "Қайырлы таң, қайырлы күн, қайырлы кеш" деп сәлемдеседі де, бос орынға қайтадан жүгіреді. Осылай ойын жалғаса береді. Ескерту: Жүргізуші барлық балалар "Қаз" рөлінде ойнап шығуын қадағалап тұрады. Сәлемдесу және реферанс нақты көтеріңкі дауыс ырғағымен орындалу қажет.
Тақырыбы: "Молекула". Мақсаты: Жылдамдыққа үйретіп, қарым-қатынасты нығайту. Барысы: Бөлмеде қатысушылар шашырап жүреді. Жүргізуші алақанын қанша соқса, сонша қатысушы бірігеді. Мысалы: жүргізуші алақанын 5 рет соқса қатысушылар әр жерге бес-бесеуден шоғырланады т.с.с. ... ойын осылай жалғаса береді.


title: Жаттығу.«Сөйлемді жалғастыр - Психологиялық тренингтер мен жаттығулар жинағы «Менің көңіл-күйім»

text:
Жаттығу.«Сөйлемді жалғастыр»
Жақсы өмір – бұл......
Бақытты адам – ол.......
Мен адамдардың ....... жоғары бағалаймын.
Менің өмірімнің маңызы мынада.....
Менің өмірім – ол ...
Менің көңіл-күйім көбінесе ...
Менде нашар көңіл-күй пайда болады, егер...
Айналадағы әлем-ол...
Менің достарыма деген қарым – қатынасым...
Жалғыздық мен үшін ол ...
Оқу мен үшін ол...
Егер мен оқудан шығып кетсем...
Мен ойлаймын, біздің отбасымыздың бір-біріне деген қарым-қатынасы...
Отбасылық қарым-қатынас дегенді мен былай деп түсінемін...
Неке (брак) мен үшін...
Ата-анамның алкогольге деген қарым-қатынасы...
Менің ата-анам спирттік ішімдіктерді ...... қолданады.
Өз өмірімді қию туралы ойлар мені....... мазалайды.
Мен өз түрімді, кел бетімді........ деп ойлаймын.
Пікір алмасу.(Оқушыларға сөз беріледі)
Адам тумысынан жамандыққа үйір емес. Жақсылық адам бойына бала кезде егіледі. Ол жылдар өте келе өніп шығады. Жақсылық өнімінің өніп шыққаны, оны жамандықтың арам шөптері басып кеткені сонда ғана белгілі болады.
жанұядағы тәрбиені адам өз өмірінің «алтын бесігі» мектеп қабырғасында жалғастырып, өмір заңдылықтарын үйренеді.
Кешірімді болу,кек сақтамау, әділ болу өмірге керекті қағидалар.
Барлық адамдар тең құқықты, ерікті, қадірлі. Өмір сүру құқығы адамның бас бостандығы мен жеке өмір сүру еркі қасиетті болып табылады.
Адам бойында жақсы қасиет әр оқушының өз отбасын сыйлауынан басталады.
«Сенің есімін» жаттығуы. Мақсаты: топ ішінде жағымды атмосфера қалыптастыру, өздерін жоғары бағалауға дағдыландыру.
Әр оқушы өз есімін параққа жазып, әр әріпіне жағымды сөздер табады. Мысалы: Дамир
Д- денелі
А-аяулы
М-мықты
И-инабатты
Р-романтикалы
Жағымды сөздерді жазғаннан кейін барлығы оқып шығады.
Жаттығу «Сиқырлы сөз – Иә» Мақсаты:көңіл-күйді көтеру, өзіне деген қалыптасқан қатынастан шығу.
Нұсқау: психолог әр түрлі сұрақтар дайындайды, кейін оқушылар өздері сұрақтарды дайындайды.
Мысалы: Сенде миллион теңге бар ма?
Саған мұхит ұнайды ма?
Сен мейірімдісің бе?
Сенің шұлығын жыртық па?
Сен билегенді ұнатасың ба?
Сен біреуге ғашықсың ба? Т.б.
Сұрақтың дұрыс немесе бұрыстығына қарамастан оқушылар Иә деп жауап беру керек.
Жаттығу «Шабадандағы хат»
Мақсаты: Жасөспірімдердің өзін-өзі дамытуының жеке әлеуетін ашу, өзіндік сананы, өзін-өзі реттеу мен тексеру қабілетін дамыту.
Әр қатысушы ойыншылардың санына қарай бос картон карточкаларын алады да, оған топтың қалған мүшелерінің әрқайсысына жеке тілек жазады (немесе теңеу формасында сурет салу) Тренингтің нәтижесінде жасөспірімдердің өзара тұлғааралық қырлары жаңаша ашылады, эмпатия деңгейі және басқа адамдардың күйзелісін сезіну деңгейі артады, өзі туралы білімі кеңейеді, өзін-өзі тексеру және өзін-өзі реттеу қабілеті күшейеді.
Әрине, өзіндік сананы дамыту тренингі жасөспірімдердің өзін-өзі дамытуының жеке әлеуетін ашатын тек жүргізуші механизм ғана, қатысушылардың әрқайсысы өзін-өзі өзгертуге немесе бәрін ескіше қалдыруға шешім қабылджайды.
Тренинг тек бозбаланың өзіндік санасын өзгертуге , осылайша оны жаңа қылықтар жасауға дайын болуға жағдай жасайды, ал «жаңа қылықтар өзіндік санада өзгерістерді бекітеді».
Талдау: Не ұнады? Не ұнамады? Тапсырманы орындау кезінде не туралы ойладыңыз? Қандай әсер алдыңыздар? Қазір не сезінудесіздер?