§ 157. Соғыс жариялау және оған екі жақтан да дайындық.
Рим мен Газдрубал арасындағы шарттың мағынасына сәйкес, Ганнибалдың Сагунтаны қоршау, басып алу және жоюы Рим мен Карфаген арасындағы бейбітшіліктің анық бұзылуы болды. Бұл Ганнибалдың жасырын түрде ойда болғаны жоғарыда түсіндірілді, сондықтан ол соғыстың бірінші және негізгі қоздырғышы болды. Бірақ бұл үшін оны кінәлау мүмкін емес, себебі жоғарыда жеткілікті түрде түсіндірілген. Оның көзқарасы бойынша ол мүлдем дұрыс болды. Бірақ ресми соғыс жариялау оның жағында болмады. Сагунтаның алынуы және жойылғаны туралы хабар Римге жеткен бойда; содан кейін ғана Рим сенаты соғыс мүмкіндігін талқылауды тоқтатты және оның бұлай болмай қоймайтынын көріп, соған қарамастан белгіленген формальдылықты сақтау үшін Карфагенге 5 асыл елші жіберіп, оның келісімімен Карфаген сенатынан сұрауға немесе жоқ, Ганнибал Сагунтты жойды, бірінші жағдайда соғыс жариялады, ал екіншісінде Ганнибалды экстрадициялауды талап етеді. Осы орайда Карфаген сенатында қызу пікірталас болды: Ганнон мен оның партиясы, әрине, Рим елшілерінің талаптарын қолдап, әділетсіз басталған соғысты ескертті; бірақ әлдеқайда күшті партия Барцинская ұлттың көпшілігінің сезімдері мен пікірлеріне сүйене отырып, соғысты батыл түрде қолдады. Рим елшілері мұны ашық және жария түрде білдірмеді, бірақ бірінші елшілік сияқты жалтарған жауаптар берді. Содан кейін елшілердің бірі Квинт Фабиус Веррукоз ұзаққа созылған өзара пікірталас салдарынан шыдамы таусылып, Карфаген сенатына (Полибийдің айтуы бойынша) өзінің тогасының астындағы олардың кеудесіне екі лот әкелгенін хабарлады: соғыс немесе бейбітшілік; Сосын: «Оның қайсысын алып шыққаны ұнайды?» деп сұрады. Сенат бірауыздан: «Не қалайсың», - деп жауап берді. Фабиус соғысты шығарамын деп қарсылық білдірді және бүкіл Сенат бірауыздан: «Біз оны қабылдаймыз!» деп жауап берді. «Сонымен - соғыс!» - деп жауап берді Фабиус, - және осы сөзбен Рим елшілері Сенаттан шығып, Испанияға барды, онда олар алдымен карфагендіктерге Бергуз тайпасын (қазіргі уақытта. Каталониядағы Балагер) және өзеннің сол жағындағы кейбір басқа тайпаларды қаруландыра алды. . Ибер. Бірақ вольцийлер немесе Вольцилер (қазіргі уақытта. Айнса солтүстігінде Ллейда) тіпті оларды тыңдағысы келмеді және оларды өздерінен қуып жіберді, ал олардың үлгісімен Испанияның басқа тайпалары, Сагунта құлағаннан кейін одан да дұшпандық болды. Рим оған Карфаген жағында табанды түрде қарсы тұрды - бұл Ганнибал үшін оның қиын кәсіптің басында өте қолайлы жағдай. Оларды одан әрі өзіне байлау үшін Ганнибал әскерін 219-18 жылғы қыста орналастырды. Жаңа Карфагенде испандық көмекші әскерлерге қысты үйде өткізуге мүмкіндік беру.
Осылайша, әлемді Ганнибал үзді, ал соғысты ресми түрде римдіктер немесе, егер қаласаңыз, олар және карфагендіктер бір мезгілде жариялады, енді саяси мақсаттар мен әскерилерді қарастырайық: күштерді, құралдарды, әдістерді, Римнен бастап екі жақтың дайындықтары мен жоспарлары.
Бұл жерде, ең алдымен, соғыс жарияланғанға дейінгі соңғы жылдардағы Рим сенатының әрекеттеріне еріксіз таңданыс білдіру керек. Мұның кәдімгі даналығы, осы уақытқа дейін соншалықты дана, Рим Сенаты, әлдебір тағдырдың жазуымен, мүлдем қараңғы және соқыр болды және ол қателіктерден кейін тек түсініксіз және кешірілмейтін қателіктер жіберді. Карфагенге қатысты барлық нәрсені қызғанышпен, қызғанышпен бақылай отырып, Рим сенаты Испаниядағы Гамилькар, Газдрубал және Ганнибалдың ниеттері мен әрекеттерінің шынайы мақсатына түсініксіз түрде ене алмады, олардың неліктен екенін болжай алмады. Испания қажет болды, - олардың одан әрі табысқа жетуіне жол бермеу үшін ол Газдрубалмен шарт жасасу арқылы лайықсыз жарты шара қолданды және жаңа соғыстың болмай қоймайтынына сенімді болғандықтан, одан жиіркенетін немесе ең болмағанда өзіне соғыс дайындайтын ештеңе жасамады. ондағы ең үлкен және ең сенімді табыстарға кепілдік берді, бірақ керісінше оны тездету үшін бәрін жасады және Карфагенді одан әрі тітіркендірді және оған әлемнің ортасында Сардинияны әділетсіз түрде тартып алып, оған 1200 таланттың жаңа үлесін жүктеді. Испаниядағы Сагунт пен басқа да грек елді мекендерін өз қамқорлығына алып, қорғауына алып, оларға уақытында біреуін де, екіншісін де бермеді, жаңа соғысты қаламағандай және тіпті қорықпағандай, әскер жіберудің орнына, ол екі рет мүлдем пайдасыз жіберді. оларды Ганнибалға және олардың Карфагендегі елшілеріне бос және нәтижесіз келіссөздерге уақыт жоғалтты. Соңында - және ең бастысы - соғыс сөзсіз болған кезде және тіпті жарияланған кезде, ол қорқынышты қауіп оған қай жағынан қауіп төндіретінін де сезбеді. Біртүрлі соқырлығында ол сенімді болды. жаңа соғыс театры Сицилия және тағы да Испания болып қала береді. Мұны оның соғыс жарияланғаннан кейінгі алғашқы әскери бұйрықтарынан көруге болады. 218 жылы әрқайсысы 4000 адамнан тұратын 6 римдік легионның жиынтығы шығарылды. жаяу әскер және 300 адам. атты әскер, барлығы 24000 жаяу әскер және 1800 адам. атты әскер; одақтастар 44 000 адамды орналастырды. жаяу әскер және 4000 адам. атты әскер, ол небәрі 68 000 адам болды. жаяу әскер, 5800 адам. атты әскер және 73800 адам. жалпы барлық әскерлер. Сонымен қатар, 220 квинкеремдік флот (5 қатарда ескекпен) және 20 жеңіл теңіз кемелері жабдықталды. Бұл күштер келесі түрге бөлінді және тағайындалды: консулдардың бірі Тиб. Семпроний Лонг, 2 римдік легион, 17800 адам. Сицилияға, одан Африкаға өту үшін одақтас әскерлер (16000 жаяу және 1800 атты әскер), 160 квинкерем және 12 жеңіл кеме тағайындалды. Басқа консул П.Корнелий Сципио 2 римдік легионмен, 14000 адаммен. жаяу әскер және 1200 адам. Одақтастардың атты әскері, 60 квинкерем және 8 жеңіл кеме Испанияға өтіп, онда Ганнибалға қарсы тұру үшін тағайындалды. Ақырында, претор Л.Манлиус, Сципио сияқты күштермен, бірақ бар болғаны 1000 адаммен. атты әскер Цизальп Галлияға жіберілді. оны мойынсұнушылық пен тәртіпте ұстау. Сонымен 73 800 адамнан. әскерлер, Семпрониймен бірге 26 400 адам Сицилия мен Африкаға, 23 800 адам Сципиомен бірге Испанияға және 23 600 адам Манлиуспен бірге Цизальп Галлияға жіберілді. «Күштерді бұл бөлу, - дейді генерал Водонкур, - римдіктердің Ганнибалға қатысты қателескенін және оның құралдары туралы қаншалықты аз білетінін көрсетеді. Олар оның Италияда өздеріне шабуыл жасау ниетіне күмәнданбады; (Төменде көрсетілгендей әрең.) Және оны ұстап тұру үшін ештеңе жасамады. Онымен 1-ші соғыста Карфагенді жеңіп, одан кейін жеңген карфагендіктерді жек көріп, олармен жаңа соғыс үшін ерекше күш салуды қажет деп санамады. Олар Ганнибалдың өзі жоспарлаған ісін жүзеге асыру үшін қажетті күш пен қайратқа ие екеніне де күдіктенбеді. Олар Африкада диверсия жасауды жоспарлады, бірақ бұл диверсия тек Италия тыныш болған жағдайда ғана шынайы болуы мүмкін. Олар Испаниядағы Ганнибалға шабуыл жасау үшін Скипионды жіберді, бірақ оған тек 22 000 адам берді. жаяу әскер және 1800 адам. Атты әскер». (Сонымен бірге Волонкур барлық римдік әскерлердің толық құрамы римдіктердің жалпы қабылданған ережелерімен (бір рим легионына бір одақтас легион, демек, 6 соңғыға біріншіден 6 ғана) келіспейтінін атап өтеді, сондықтан антикалық тарихшылардың мәтінінде қандай да бір қателік болуы керек, мұны кейінгі оқиғалар растайды.) Бір сөзбен айтқанда, соғыс басталғанға дейінгі Римнің әскери күштерінің санынан, құрамы мен таралуынан ерекше хикмет байқалмайды. және одан кейінгі оқиғалар тіпті оның өте қате болғанын дәлелдейді. Сонымен қатар, Полибийдің есебі бойынша (XX тарауда II бөлімде § 123 келтірілген), римдіктер дәл сол уақытта Италияда 700 000 адамға дейін созылатын қарулы күштерді орналастыра алар еді. жаяу әскер және 70 000 адам. атты әскер. Және олардың тек 1/10-ін ғана сөндірді, бұл олардың соқырлық кезінде өздеріне қауіп төндіретін нәрседен күдіктенбегенін тағы бір рет дәлелдейді.
Енді Ганнибалға жүгініп, оның қандай бұйрықтар бергенін көрейік. 219 жылы өз әскерін Жаңа Карфагенге қыста орналастырғаннан кейін ол 218 жылы өз кәсіпорнын сәтті орындау үшін барлық шараларды қолдана бастады. Ол ең алдымен сенімді адамдарды Жаңа Карфагеннен Пиреней мен Альпі тауларына Трансальпілік галлдар жерлері арқылы жүріп өтуді көздеген жолға жіберіп, таулар арқылы өтетін жолдарды және галл тайпалары мен олардың орналасқан жерін барлауды бұйырды. көшбасшылар. Ол жіберген адамдар қайтып оралып, оған галлдардың күдікпен қарайтынын, таулардың ерекше биік екенін және олар арқылы өтетін жолдар өте қиын екенін жеткізді. Бірақ бұл Ганнибалды аз да болса қорқытпады және оны берік ниетінен қайтармады. Ол Испанияны ғана емес, Африканы да қамтамасыз ету шараларын қолданып, бірінші мақсатқа африкалық әскерлердің бір бөлігін, ал испандықтардың екінші бөлігіне, атап айтқанда: Африкаға 13850 адамды жіберді. жаяу әскер және 1200 адам. Испан атты әскері және 900 балеар атқыштары; Испанияда ол ағасы Газдрубалды 12 650 адаммен қалдырды. жаяу әскер (11850 африкалық, 300 лигуриялық және 500 балеар атқыштары), 2550 адам. атты әскер (450 ливиялық-финикиялықтар мен африкалықтар, 300 испандар-илергеттер және 1800 нумидиялықтар немесе мавритандықтар) және барлығы 15200 адам. әскерлер, 21 піл және 50 кеме, негізінен 5 қатарда ескек. Ақырында, Италиядағы жорық үшін ол өзінің жеке басшылығымен шамамен 90 000 адамнан тұратын әскер тағайындады. жаяу әскер және 12 000 адам. атты әскер, африкалық және испандық және басқа да еуропалық әскерлер. Әскерде сондай-ақ 37 піл, ауыр және ауыр жануарлар болды. Бұл әскердің барлығы қыстың соңына қарай Жаңа Карфагенге жиналып, жорық жасауға дайын болды.
Екі жақтағы күштердің өзара бөлінуін салыстыра отырып, оның римдіктер тарапынан қате екеніне көз жеткізуге болады. Олардың көпшілігі - 26 400-і Сицилия мен Африкаға тағайындалса, 23 800-і Испанияға өтуге тағайындалды, Газдрубал 15 200 адаммен бірге қалуы керек еді. әскерлер, тек 23 600 адам Ганнибал өз әскерлерінің негізгі бөлігімен, 100 000-нан астам адаммен бірге баруы керек болатын Цисалп Галлияға жіберілді. Демек, римдіктер өз күштерін үш бөлікке бөліп, үлкенін Африкаға, ал кішісін Цизальп Галлияға жіберді! Бұдан қандай салдар болуы керек екенін алдағы экспозиция көрсетеді.
Республикалық кезеңде (б.з.д. VI ғасырдың соңы – III ғасырдың басы) (Ерте Республика) Рим бастаған соғыстар кезіндегі жаулап алулардың негізгі объектісі жер аштық мәселесін шешуге қажетті жер болды. Соғыстар итальяндық отарлаудың бір түрі болды. Республикалық дәуірде Италиядан тыс жерлерде колонияларды шығару жағдайлары іс жүзінде жоқ, өйткені римдіктер итальяндықтармен және олардың бақылауындағы халықтармен ішкі бірлікті сақтауға тырысты.
Бастапқыда римдіктер Римді қоршап тұрған жерлерде өздерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Жақын көршілерді төмендетіп, әлсіретіп, түбектен тыс үлкен қарсыластардан қорғану қажет болды - содан кейін Пуни соғыстары басталды.
Бірінші Пуни соғысы (264-241). Рим шекараларының кеңеюі және оның Сицилияға қол жеткізуі финикиялықтардың мұрагері бола отырып, өте күшті және үлкен сауда байланыстары болған Карфаген мемлекетімен (пуняндар - карфагендіктердің екінші аты) қайшылықтардың шиеленісуіне әкелді. . III ғасырдың басына дейін. Рим өз территориясында соғыстар жүргізді - Карфагеннің де өз проблемалары болды, сондықтан оның Риммен алғашқы қақтығысы Рим Жерорта теңізінде гегемонияны талап ете бастаған кезде, өз шекарасын Италиядан тыс жерлерге ығыстыруға тырысты. Екі мемлекет арасындағы қақтығысқа болмашы сылтау жеткілікті болды.
264 жылы Мессананың (Сицилиядағы қала) өтініші бойынша Рим оның Сиракузымен ішкі соғысына араласып, Сиракузаны ғана емес, Мессананың өзін де иемденді. Аралдың батысын Карфаген басып алып, Лилибей, Панорм және Дрепан қалаларында бекінген базалар құрды. Римдіктер Карфаген қалаларына қарай ілгерілеп, оларды қоршауға алды, бірақ теңізде олар бірінші теңіз шайқасында рим флотын талқандаған жаңа жаумен бәсекеге түсе алмады. Римде жағдай грек-парсы соғыстары кезіндегі Фемистокл кезіндегідей болды, бұл кезде бірден салынған қуатты әскери эскадрильяны құру қажет болды. 260 жылы Миланың тұсында римдіктер Карфагенде теңізде алғашқы ірі жеңіліске ұшырады.
Жеңіспен шабыттанған римдіктер соғыс қимылдарын тікелей Солтүстік Африкаға көшірді және 256 жылы қоршауға алынған Карфагенді жаулап беруге дайын болды, бірақ Рим қоршаудағылар ұсынған бейбітшілік шарттарын қанағаттандырмады. Пуняндықтар ақырына дейін қорғана бастады, ал римдіктер жеңіске бұрын-соңды болмағандай жеңілді. Оларға көмекке асыққан флот дауылдан қаза тапты, жеңіліс бұрынғыдан да ауыр болды.
241 жылы бейбітшілік орнады, Карфаген Сицилияны азат етті, үлкен үлес (80 тоннаға жуық күміс) төледі және римдік тұтқындарды берді. Күштердің шамамен теңдігін көрсететін бірінші Пуни соғысы осылай аяқталды, өйткені жиырма жылға жуық уақыт бойы екі держава бір жағынан немесе екінші жағынан белгілі бір артықшылықсыз шайқасты.
Екінші Пуни соғысы (218-201). Карфагенде реваншисттік көңіл-күй күшті болды, Рим жаулап алған аумақтарды күшпен қайтару идеялары пайда болды, бұл екінші Пуни соғысына (218–201) әкелді, бұл Рим үшін ең қорқынышты болды, ол алғаш рет өзін табалдырықта қалды. жойылу. Карфаген шабуылдаушы соғысқа сүйеніп, әскерлерін Пиреней түбегі арқылы Римге көшірді.
219 жылы карфагендіктер Сагунтты (қазіргі Сагунто) басып алды, ол Испанияның шығыс жағалауындағы римдік одақтас болған, Пуняндар толығымен дерлік басып алып, жаңа соғысқа сылтау болды. Карфаген әскерлерінің басында тамаша әскери қолбасшы Ганнибал тұрды. Саяхат Испаниядан басталды. Ганнибал пілдері мен үлкен әскерімен Альпі тауларынан ерлікпен өтті, ол тауларда барлық дерлік пілдерден және әскердің төрттен үшінен айырылды. Соған қарамастан, ол Италияға басып кіріп, римдіктерді 218 жылы (Титин және Требия өзендері бойында) және 217 жылы (Трасимен көліндегі тұтқын) бірқатар жеңіліске ұшыратты. Ганнибал Римді айналып өтіп, оңтүстікке қарай жылжыды. Римдіктер үлкен шайқастардан аулақ болып, кішігірім шайқастармен жауларын қудалады.
Шешуші шайқас 216 жылы Канн қаласының маңында болды, ол әскери өнердің барлық оқулықтарына енген. Ганнибал әлдеқайда аз күшпен екі қарсылас консул басқарған римдіктердің әскерін жеңді: плебей және патрициан. Ганнибал өз армиясының ортасына әлсіз бөлімшелерді орналастырды және негізгі күштерін флангтарға шоғырландырды, армияны доға түрінде, иілген жағы римдіктерге қарай тізді. Римдіктер орталыққа соғып, оны жарып өткенде, қапталдар жабылып, шабуылдаушылар «қапта» болды, содан кейін римдік сарбаздарды ұру басталды. 216 жылға дейін де, одан кейін де Рим мұндай жеңіліске ұшыраған жоқ.
Неліктен Ганнибал бірден Римге бармағаны белгісіз, өйткені Канндағы жеңіліске ұшырағаннан кейін бұл үшін барлық қажетті жағдайлар жасалды. Егер Ганнибал уақытты босқа өткізіп, астанаға көшсе, оны басып алуға толық мүмкіндігі бар еді. Карфагендіктер соғыс сынағына төтеп берген Рим-Италия одағының ыдырауына сенгені анық, өйткені итальяндық қалалардың көпшілігі Ганнибал жағына өтпеді, ал антиримдік коалиция қалыптаспады.
211 жылы соғыста бетбұрыс болды. Римдіктер Италиядағы Карфагендіктердің басты бекінісін, Капуа қаласын алды, ал Италияда бірде-бір үлкен жеңіліске ұшырамаған Ганнибал толық оқшауланып қалды, тіпті Карфаген де тастап кетті, ол көмек жібермеді. Соңғы күйреу әскери дарындылығы жағынан Ганнибалға тең тұлғаның көтерілуінен кейін келді. 210 жылдан бастап Кіші Публий Корнелий Сципио Рим әскерлерінің басшысы болды. Ол Испаниядағы карфагендіктермен сәтті шайқасты және Ганнибалды Италиядан қуып жібергісі келіп, соғыс қимылдарын Солтүстік Африкаға көшіруді жақтады. 204 жылы Сципио Африкаға қонғаннан кейін Ганнибалды асығыс отанына шақырды. 202 жылы Зама тұсында Сципио Канндағы Ганнибал сияқты әдісті қолданды - бұл жолы Карфаген әскері сөмкеге тартылды. Ол бұзылып, Ганнибал қашып кетті. Келесі жылы, 201, Карфаген берілді. Әлемнің жаңа жағдайында ол шетелдегі иеліктен айырылды, флотты ұстауға құқығы жоқ және елу жыл өтемақы төлеуге мәжбүр болды. Оның артында Африкадағы шағын ғана аумақ қалды.
Үшінші Пуни соғысы (149-146). Карфаген жеңіліске ұшырады және ол кең сауданы бастады. Рим оның Батыс Жерорта теңізіндегі жаңа күштерінен сақ болды. Көрнекті сенатор Маркус Порциус Като бұл алаңдаушылықты анық білдірді: «Карфагенді жою керек». Рим Карфагенге қатаң ультиматум қойды, оның барлық тармақтары қанағаттандырылды, анық мүмкін емес нәрсені қоспағанда: қаланы ішкі жағына көшіру. Римдіктер Солтүстік Африкаға әскер жіберді, олар ұзақ қоршаудан кейін 146 жылы Карфагенді алды.Қала жермен жексен болды, ал оның жер жыртылды. Бұдан былай мұнда Африканың Рим провинциясы құрылып, оның жерлері Римнің мемлекеттік меншігіне өтті.
2 ғасырдың басынан Пуни соғыстары аяқталған кезде Рим Жерорта теңізіндегі жалғыз ірі державаға айналды. II ғасырдың ортасына дейін. ол әлі де Македониямен және Селевкилер патшалығымен соғысып жүрді, бірақ бір замандасы, грек тарихшысы Полибийдің айтуынша, осы уақыттан бастап Римнің әлемдік үстемдігі басталды.
BankShpor.RU - Чит-парақтардың конструкторы - BankShpor.RU
Бастамас бұрын. 3 б. Рим көршілерімен тынымсыз соғыстар жүргізуде. Римде егіннің сәтсіздігі болды, шығу жолы: өлу немесе көршілерден ұрлау. Соңғы вар. Таңдаулы. Бірақ көршілері де нашар егін жинады. Содан кейін жақсы өтті, олар резервте ұрлады. Бағындыру да қызық, олар жерлерді баяу біріктіре бастады, бірақ қулықпен. Римнен басқа - сүйікті және сүймейтін одақтастар.
3 ғасырға қарай. Рим Италияны біріктіреміз деп мәлімдейді. Олар гректердің жолына түседі. қалалар.
Ал содан кейін Карфаген (Жерорта теңізі бассейнінің батыс бөлігі) бар екені белгілі болды - Пуни соғыстары дәуірі басталады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Бірінші Пуни соғысы - Пуни соғыстары. Себептер және екінші Пуни соғысының басталуы Екі Пуни соғысының қандай ортақтығы бар?

text:
Бірінші Пуни соғысы(264–241). Рим шекараларының кеңеюі және оның Сицилияға кіруі Карфаген мемлекетімен қайшылықтардың шиеленісуіне әкелді.
Өтініші бойынша Мессана(Сицилиядағы қала) жылы 264 Рим оның Сиракузымен ішкі соғысына араласып, Сиракузаны ғана емес, Мессананың өзін де иемденді. Аралдың батысын Карфаген басып алып, қалаларда бекіністі базалар құрды. Лилибей, Панормажәне Дрепан... Римдіктер Карфаген қалаларына қарай жылжып, оларды қоршауға алды. В 260 сағ Милахримдіктер теңізде Карфагенді бірінші рет ірі жеңіліске ұшыратты.
v 256 ж) берілуге дайын Карфагенді қоршауға алды, бірақ Рим қоршаудағылар ұсынған бейбітшілік шарттарын қанағаттандырмады. Пуняндықтар ақырына дейін қорғана бастады, ал римдіктер жеңіске бұрын-соңды болмағандай жеңілді. Оларға көмекке асыққан флот дауылдан қаза тапты, жеңіліс бұрынғыдан да ауыр болды.
Бейбітшілік орнады 241 Карфаген қаласы Сицилияны азат етті, үлкен үлес (80 тоннаға жуық күміс) төледі және римдік тұтқындарды берді.
Екінші Пуни соғысы (218-201).Карфагенде реваншисттік көңіл-күй күшті болды, Рим жаулап алған аумақтарды күштеп қайтару идеялары пайда болды, бұл екінші Пуни соғысы(218–201 ). Карфаген шабуылдаушы соғысқа сүйеніп, әскерлерін Пиреней түбегі арқылы Римге көшірді.
В 219 карфагендіктер басып алды Сагунт... Керемет әскери қолбасшы Карфаген әскерлерінің басшысы болды Ганнибал... Саяхат Испаниядан басталды. Ганнибал пілдері мен үлкен әскерімен Альпі тауларынан ерлікпен өтті, ол тауларда барлық дерлік пілдерден және әскердің төрттен үшінен айырылды. Соған қарамастан ол Италияға басып кіріп, римдіктерді бірнеше рет жеңіліске ұшыратты 218 (өзендерде Тицинжәне Требия) және ішінде 217 (бұтыру Трасимен көлі). Ганнибал Римді айналып өтіп, оңтүстікке қарай жылжыды. Римдіктер үлкен шайқастардан аулақ болып, кішігірім шайқастармен жауларын қудалады.
Шешуші шайқас қала маңында болды Канн v 216 г .. Ганнибал әлдеқайда аз күштерімен екі соғысушы консул басқарған римдіктердің әскерін жеңді: плебей және патрициан.
В 211 Соғыс бетбұрыс кезеңіне жетті. Римдіктер Италиядағы Карфагендіктердің негізгі бекінісін, қаланы алды Тамшылатужәне Ганнибал өзін толық оқшаулауда тапты. МЕН 210 рим әскерлерінің басында болды Кіші Публий Корнелий Сципио... Ол Испаниядағы карфагендіктермен сәтті шайқасты және Ганнибалды Италиядан қуып жібергісі келіп, соғыс қимылдарын Солтүстік Африкаға көшіруді жақтады. Африкаға Сципио қонғаннан кейін 204 Ганнибал мырзаны асығыс отанына шақырды. Сағат Zame v 202 г) Карфаген әскері жеңіліп, Ганнибал қашып кетті. Келесіде, 201 ж., Карфаген бағынды. Дүниенің жаңа жағдайында ол шетелдегі иеліктен айырылды, флотты ұстауға құқығы болмады және елу жыл бойы өтемақы төлеуге мәжбүр болды. Оның артында Африкадағы шағын ғана аумақ қалды.


title: Үшінші Пуни соғысы (149-146) - Пуни соғыстары. Себептер және екінші Пуни соғысының басталуы Екі Пуни соғысының қандай...

text:
Үшінші Пуни соғысы (149-146). Карфаген жеңіліске ұшырады және ол кең сауданы бастады. Рим оның Батыс Жерорта теңізіндегі жаңа күштерінен сақ болды. «Карфагенді жою керек». Рим Карфагенге қатаң ультиматум қойды, оның барлық тармақтары қанағаттандырылды, анық мүмкін емес нәрсені қоспағанда: қаланы ішкі жағына көшіру. Римдіктер Солтүстік Африкаға әскер жіберді, олар ұзақ қоршаудан кейін Карфагенді басып алды 146 Қала жер бетінен жойылып, оның жатқан жері жыртылды. Бұдан былай мұнда Рим провинциясы құрылды Африка, оның жері Римнің мемлекеттік меншігіне өткен.
Пун соғыстарының себептері туралы айтуды бастамас бұрын, жалпы осы соғыстардың қаншасы болғанын, олар кімдер арасында болғанын және олардың кезеңділігі қандай екенін түсіну керек.
Пуни соғыстары – Ежелгі Рим мен Карфаген арасындағы ірі әскери қақтығыстар сериясы. Тарихта олардың арасында үш үлкен соғыс болды:
- 264-261 ж. BC Н.С.
- 218-201 BC Н.С.
- 149-146 BC Н.С.
Бірінші Пуни соғысының себептері Карфагендіктер мен римдіктер арасындағы бірінші соғыс басталғанға дейін бұл екі халық адал одақтас болды. Алайда Рим өз ықпалын кеңейтуді жоспарлап, ең алдымен Карфагенге мүлде сәйкес келмейтін Италияны жаулап алуға кірісті. Ал Рим Сицилияны жаулап алғанда, мемлекеттер арасындағы қарым-қатынас ақыры нашарлады. Сицилия - Жерорта теңізін бақылауға мүмкіндік беретін маңызды стратегиялық нүкте.
Соғыс екі жаққа да қиын болды, бірақ Рим Республикасы жеңіске жетіп, Сицилия аралы оның сыйлығына ие болды.
Екінші Пуни соғысының себептері Бірінші әскери қақтығыстағы жеңіліске ұшырағаннан кейін Карфаген Сицилия аралынан және одан түсетін кірістен мәңгі айырылды, сонымен қатар Жерорта теңізімен саудадағы монополиясынан айырылды, бұл Карфагеннің күшіне қатты әсер етті.
Бірақ жеңіліске ұшырағаннан кейін Карфаген Испанияны басып ала бастады және оның ресурстарының көмегімен өз билігін қалпына келтіре алды. Оның үстіне Испания Италияға шабуыл жасау үшін тиімді трамплин болып табылады.
Осы кезде римдіктер Сагунтамен және Карфагенге дұшпандық танытқан Испаниямен одақ құрады. Сондай-ақ, Римге қарсы соғыста өз тағдырын көрген Ганнибалдың жеке басын елемеуге болмайды, ол Римге кек қайтаруға және оны жеңуге табанды түрде ұмтылды.
Ганнибал сондай-ақ қазір Рим жауынгерлерінің саны соншалықты көп емес екенін көрді - 60 мыңнан сәл астам. Оның үстіне бұл үлкен армия консулдар басқаратын үш кішігірім әскерге бөлінген. Соғыстың басында Ганнибалдың 50 мыңнан сәл астам сарбаздары болды. Әскерлері бытырап кеткенде Римге соққы беру ең оңай екенін түсінді.
Соның бәріне келсек, соғыстың басталуының басты себебі Жерорта теңізінде үстемдік орнату болып табылады.
Екінші Пуни соғысы қайшылықсыз ең ірі және ең қанды соғыс болды. Қалған екі соғыс тек «репетиция» болды. Екі жақ та үлкен шығынға ұшырады. Бірақ, өткен жолы сияқты, Рим жеңіске жетті. Дегенмен, Рим Ганнибалдың қолына түсіп, Римге тек бір керемет көмектескен сәттер болды.
Карфаген соғыс нәтижесінде флотының барлығынан дерлік айырылып, 50 жыл бойы орасан зор өтемақы төлеуге мәжбүр болды. Ал Рим Жерорта теңізіндегі ең күшті мемлекетке айналды.


title: Үшінші Пуни соғысының себептері - Пуни соғыстары. Себептер және екінші Пуни соғысының басталуы Екі Пуни соғысының...

text:
Үшінші Пуни соғысының себептері
Рим Карфаген Екінші Пуни соғысы кезінде қатты күйрегенімен, өз билігін қалпына келтіре алады деп қорықты. Бұл кезеңде Рим айтарлықтай нығайып, Грецияны, Египетті жаулап алды.
Карфаген өзінің әскери қуатын жоғалтқанымен, ол әлі де ірі сауда орталығы болып қала берді, бұл Рим саудасының өркендеуіне кедергі болды.
Ал Рим бекер уайымдаған жоқ, Карфаген тез байлығын қайтадан жинай бастады. Римдік саясаткер Марк Порций Катон Сенат мәжілістерінің бірінде: «Карфагенді жою керек» деген. Ал оның пікірін сенаторлардың көпшілігі қолдады.
Бұл жолы қақтығысты бастаған Рим болды, ал Карфаген алғашқы екі Пуни соғысын бастады.
Қақтығыс нәтижесінде Карфаген қаласы толығымен өртеніп кетті. Ол бірнеше апта бойы жанып кетті. Карфагендіктер табанды түрде (екі жылдан астам) қорғанса да, олардың барлығы Рим әскерінің шабуылына ұшырады. Римдіктер бұл жерді мәңгілікке қарғады.
●Пуни соғысы деп аталуының себебі: римдіктер карфагенді пундар деп атады
●Бірінші пуни соғысы: б.з.б 264 ж басталып б.з.б 241 ж Римнің жеңісімен аяқталды
●Пуни соғыстары кезіндегі Карфагендіктер қолбасшысы: Ганибал
● Екінші Пуни соғысы болған жыл: б.з.б. 218 ж.(б.з.б. 201 ж. дейін)
●Екінші Пуни соғысындағы жеңістің Рим үшін пайдасы: Батыс Жерорта теңізіне билік жүргізді
●Екінші пуни соғысында Ганибал әскері жеңіске жетті: б.з.б 216 ж
●Екінші Пуни соғысында Зама жазығында римдіктер Ганибал әскерін талқандаған жыл: б.з.б 202 ж
●Үшінші Пуни соғысы аяқталды: Римнің Карфагенді толық күйретуімен
●Үшінші Пуни соғысында Рим әскерлерінің Карфаген қаласын толықтай жаулап алған ж.. Б.з.д. 146 жыл. (б.з.б. 149 ж. басталды)
Бірінші Пуни соғысы Сицилияны жаулап алумен аяқталатын Рим Республикасының бірінші шетелдегі кәсіпорны болды. Соғыстың басына қарай римдіктер 285-265 жылдардағы соғыстарда дайындалған тәжірибелі және тәртіпті жаяу әскерлерімен келді. Эпир патшасы Пирге, Италияның оңтүстігіндегі халықтарға, этрустар мен галлдарға қарсы. Атты әскерлер мен флот салыстырмалы түрде әлсіз болды. Шамамен 275 жылы римдіктер эпироттардан жорықтар кезінде тұрақты бекініс лагерлерін салу тәжірибесін алды. Соғыс кезінде үлкен дала шайқастары салыстырмалы түрде аз болды. Қақтығыстың ең тән белгісі қалалар мен бекіністердің ұзаққа созылған қоршауы, байланыс үшін күрес, сондай-ақ теңіз соғысының бұрын-соңды болмаған ауқымы болды. 1-Пуни соғысы кезінде римдіктер олар үшін пентер (quinquerem), гексер және хептер (септирем) жаңа үлгідегі әскери кемелерді жасауды игерді, сонымен қатар ілгегі бар көпірлерді (қарғаларды) пайдалана бастады, бұл оларға отырғызуды тиімді пайдалануға мүмкіндік берді. тактика. Сол соғыста римдіктер гректерден қоршау қозғалтқыштарын алды. Римдік саясатқа тән қасиет экспансионизм және өз мақсаттарына жету жолындағы күрестегі керемет қыңырлық болды. Үлкен шығындар тәбетті біршама жеңілдете алады, бірақ олар Римді Сицилияға бақылауды толық орнатпай, бітімгершілікке мәжбүрлей алмады. Оқта-текте итальяндық одақтастармен келіспеушіліктерге қарамастан, римдік-итальяндық конфедерация жұмыс күші мен материалдық ресурстарды қамтамасыз етті, бұл ақыр соңында жеңісті қамтамасыз етті. Полибийдің айтуынша, соғыс кезінде римдіктер шайқастарда және кеме апаттарынан 700, карфагендіктер 500 әскери кемесінен айырылған. Соған қарамастан Рим теңіздегі үстемдік үшін күресте жеңіске жетті.
Жалдамалы әскерлерге арқа сүйеген Карфагеннің резервтері тезірек таусылды. Азаматтар римдіктерге қарағанда материалдық құрбандықтар жасауға бейім емес еді. Жалдамалылардың жалақысын бермеу салдарынан болған қақтығыстар бүкіл соғыста қызыл жіптей өтеді. Үлкен армияларды қолдаудың қабілетсіздігі теңізде интернаттық ұрысты кеңінен қолдану мүмкін еместігіне әкелді. Бұл жер бетінің экспозициясына әкеледі. Флот экипаждардың үлкен шеберлігін талап ететін соққы беру тактикасын қолданды. Соғысқа дейін де басталған Карфаген армиясының трансформациясы жалғасуда. Пілдерді қолдану техникасы игерілуде, қапталдан шабуыл жасау арқылы атты және жеңіл жаяу әскерді қолдану тәсілі өзгере бастады. Соғыстың соңына қарай Карфагендік жаяу әскерлер мен құрлықтағы күштердің командалық құрамының сапасы айтарлықтай артады. Соңғыларының кәсіпқойлығы ішкі саяси себептерге байланысты генералдарын үнемі ауыстыратын пуниялықтарды римдіктерден жақсы ажырата бастады. Карфагендіктердің жаяу әскерлер мен резервтердің екі қатарлы құрамаларын пайдалануының алғашқы белгілері пайда болады. Соғыстың соңына қарай Карфагендік (және римдік) әскер бекінген лагерьлер мен резервтерді пайдалана отырып, ұзаққа созылған шайқастарды жүргізе алды.
морщины обычным...
Бірінші Пуни соғысы туралы алғашқы әңгімелерді өлеңмен және прозамен осы қақтығысқа қатысушылар жазып алған. Прозада гректі Бірінші Пуни соғысында карфагендіктер жағында соғысқан акрагалық сицилиялық грек Филин жазған. Ол өзінің тарих беттерінде өзінің Карфагендік жанашырлығын сақтап қалды. Кампаниялық Гней Ненниус осы соғысқа латын тіліндегі алғашқы эпикалық поэманы арнады. II ғасырдың басынан. соғыс туралы алғашқы Рим тарихшылары жазды. Олардың арасында қақтығыстың кіші замандасы Фабиус Пикторды (260/254-190) атап өту керек. Оның жұмысы ашық римдік рухымен ерекшеленді. Барлық осы еңбектердің шағын үзінділері мен сілтемелері кейінгі тарихшыларда сақталған.
Бірінші Пуни соғысының сақталған барлық сипаттамаларын кейінгі авторлар құрастырған. Бұлардың ең ертесі Полибий, грек тарихшысы Сер. 2 ғасыр Бірінші Пуни соғысына шолу оның «Жалпы тарих» (Полибий, 1.7.1-1.66.1) 1-кітабында берілген. Өз сөзімен айтқанда, ол Фабиус Пиктор мен Филиннің жұмысын пайдаланды. Полибий римдік патриотизмнің шектен шығуын жоя отырып, Фабиусты көбірек пайдаланды, бірақ кейде Филиностан да ақпарат алды. Полибий соғыстың негізгі оқиғаларын ғана көрсетуге тырысты, олардың кейбіреулерін ол егжей-тегжейлі сипаттады. Сонымен бірге ол екінші дәрежелі деп санайтын операциялар мен кейбір жорықтарды өткізіп жіберді. Оқиғаларды сипаттауда, хронологияда бірқатар дәлсіздіктер бар.
Грек Диодор Сикулус (1 ғасыр) өзінің «Тарих» кітабының 23-24 кітабында Бірінші Пуни соғысын сипаттаған. Олар тек кеш антиквариат, әсіресе Византия авторларының қайталаулары мен үзінділерінде сақталған. Диодор басқа дереккөздерді білгенімен, негізінен Филинге сүйенді. Оқиғалар про-карфагендік стильде суреттеледі, карфагендіктердің кейбір жетістіктері аталды, оны римдік тарихшылар назардан тыс қалдырды.
1-жартысында Египеттегі Александриядан келген Аппиан өмір сүрген. 2 ғасыр Римдіктердің Сицилия мен басқа да аралдарды жаулап алуын сипаттайтын «Рим тарихының» 5-кітабынан шағын үзінділер сақталған. Толығымен сақталған 8-ші кітапта (Ливия) Атилиус Регуланың 256-255 африкалық экспедициясының қысқаша сипаттамасы бар. Аппианның қайнар көздері нақты белгісіз.
Полиеннің «стратегемдерінде» (б.з. 2-ғасырдың 3-ші ширегі) Бірінші Пуни соғысының екі эпизоды сипатталған (Полиен, 6.16.5; 8.12).
Енді латын авторларына тоқталайық. Ерте римдік тарихшылардың еңбектері 16-19 кітаптарында Бірінші Пуни соғысын сипаттайтын император Августтың тұсында жұмыс істеген Тит Ливийдің «Қаланың негізі қаланған кезден бастап Рим тарихында» іргелі еңбегінде пайдаланылды. Оның жұмысының бұл бөлігі сақталмаған. Жоғалған кітаптардың мазмұны Империя кезінде құрастырылған «Периохтарда» жинақталған. Ішінара Ливи әртүрлі қысқаша тарихтар мен жинақтардың кеш римдік авторларымен толықтырылды.
Бірінші Пуни соғысының жекелеген танымал эпизодтары (мысалы, африкалық экспедиция жетекшісі М. Атилиус Регулдың тағдыры) римдік әдебиеттің көптеген шығармаларында өңделген, бірақ бұл әңгімелер соғыс барысын қайта құру үшін маңызды ештеңе бермейді. соғыстың өзі.
Соғыс туралы жазылған эпиграфия салыстырмалы түрде кеш. Оған мыналар кіреді:
1. 260 жылы Миладағы консул Дуилийдің теңіздегі жеңісінің құрметіне ростральды бағандағы жазу. Ол император Август немесе Клавдийдің тұсында бағананы қалпына келтіру кезінде қашалған. Бір болжам бойынша, мәтін көне жазуды жаңғыртады, екінші болжам бойынша ол жаңадан құрастырылған, ал тіл әдейі архаикалық болған.
2. Рим форумының мәрмәр тақталарындағы, Регия қабырғаларындағы, ұлы понтификтің тұрғын үйіндегі жеңімпаздар тізімінің фрагменттері. Олар өртенген ескі ғимараттың орнында 36-да ғимарат тұрғызылғаннан кейін құлаған. Олар сол Дуилийдің теңіздегі жеңісі туралы, сондай-ақ 259 жылғы консул Л.Корнелий Сципионың Корсика мен Сардинияға жорығы туралы баяндайды. Күндер 752 жылы басталған Римнің негізі қаланған дәуірден бастап берілген. , бұл салыстырмалы түрде кеш құрастыру тізімін көрсетеді.
3. 259 жылы консул Барбат ұлы Л.Скипионның құрметіне қойылған құлпытас, басында салынған Сципио әулетінің бейітіндегі. 2 ғасыр BC, оның Корсика мен Сардинияны басып алғанын айтады.
Барлық дерлік ауыр әскери операцияларды Полибий, Диодор және Зонара атап өтеді. Басқа авторлар әдетте қосымша мәліметтер береді. 255 жылы Африкадағы карфагендіктердің жазалау әрекеттері туралы, Флорус пен Фронтинден - Фр маңындағы теңіз шайқасы туралы тек Оросийден белгілі. 245 жылы Аэгимур. Дереккөздердің үзік-үзік болуына байланысты кейбір оқиғалар белгілі бір жорықтарға тек болжамды түрде қатысты, ал бірқатар жорықтар шеңберіндегі операциялардың реттілігі даулы.
Карфагендіктерге батыс Сицилия, Сардиния, Эгат және Эол аралдары ие болды. Рим 264 жылы Италияны жаулап алуды аяқтады. Бүлікшіл гарнизон Региусты (271/270) тыныштандырғаннан кейін римдіктер Италияны Сицилиядан бөліп тұрған Мессина бұғазының шығыс жағалауында берік бекінді. Сицилия үшін соғыстың серпіні Мамертиндердің Рим мен Карфагенге бір мезгілде көмекке шақыруы болды. Мамертиндер 289 жылы қайтыс болғаннан кейін Сиракузадан қуылған сиракуздық тиран Агатоклдің кампаниялық жалдамалы әскерлері болды. Оларды көршілерімен соғысқан мессеттер дереу шақырды. Кампандықтар қаланы басып алды, азаматтардың бір бөлігін өлтірді немесе қуып жіберді, олардың әйелдері мен балаларын иемденді, мүлік пен жерлерді бөлісті. Олар аралдың бүкіл солтүстік-шығыс бөлігін Кентурипаға дейін, соның ішінде Мила, Алеза, Тындарида, Абакен, Амезелді жаулап алды.
Аралдың оңтүстік-шығысында үстемдік құрған Сиракузада Пирмен соғыстан кейін кейін патша болып жарияланған II Иеронның озбырлығы орнады. Қиын соғыстан кейін ол Мамертиндерді Мессанаға қайтарды. Шешуші шайқас Мила маңындағы жазықта, Полибий Лонган деп атайтын өзен бойында және Диодор Лойтанда болды. 10 000 жаяу және 1 500 атты әскері бар Сиракуза әскері 8 000 жаяу және белгісіз саны белгісіз атты әскері бар мамертиндерді талқандады. Мамертиндердің қолбасшысы Кион тұтқынға түсіп, алған жарақатынан қайтыс болды. Мамертиндердің кейбіреулері карфагендіктердің көмегіне жүгінуге шешім қабылдады, басқалары римдіктерге осындай елшілік жіберді. Римдіктер алғашында екіталай болды, бірақ бай аралдың кілтіне деген шөлдеу күшейе түсті. Карфагендіктер (Филиннің айтуы бойынша) римдіктерді өз әскерлерінің Сицилияға келуіне тыйым салған 306 жылғы келісімді, ал Италиядағы Карфаген армиясын бұзған агрессорлар деп санады. Римдіктер кейін өз әрекеттерін екі жолмен ақтады. Ең қарабайыр негіздеме 306 жылғы шарттың (Полибий) бар екендігін қарапайым жоққа шығарудан тұрды. Бұрынғы келісімдер con. 6 ғасыр және 4 ғ-дың ортасы. Римдіктер үшін Сицилияның Карфаген бөлігінде және Карфагендіктер үшін Латийде ғана операцияларға тыйым салды. Неғұрлым нәзік негіздеме Карфагендіктер 272 жылы Эпироттарға қарсы соғыс кезінде Тарентум айлағын басып алып, бұрынғы барлық келісімдерді растайтын 278-ші келісімді бірінші болып бұзды (Ливи, 21.10.8; Периочи, 14).
Күріш. 3. I Пуни соғысы. Соғыстың жалпы барысы және Экном мүйісі маңындағы шайқас схемасы
Достарыңызбен бөлісу: |


Пуни соғыстары. Себептер және екінші Пуни соғысының басталуы Екі Пуни соғысының қандай ортақтығы бар? Ортаға III ғасыр. BC Н.С.Батыс Жерорта теңізінің ең күшті мемлекеттері бұл жерде ұзақ уақыт билік еткен Карфаген мемлекеті мен жаңадан құрылған Рим құлдар конфедерациясы болды.
Карфаген де, Рим де құлдық экономиканың сипатына байланысты агрессивті сыртқы саясат жүргізді, бұл үшін әскери экспансия оның дамуының қажетті шарты болды. Олардың әрқайсысы Батыс Жерорта теңізі әлемінің гегемоны болуға ұмтылды. Ортасында III ғасыр. BC Н.С.олардың арасындағы қайшылықтар бірінші Пуни соғысының басталуына әкелді (римдіктер карфагендіктерді пунялықтар деп атады).
Бірінші Пуни соғысының себебі Рим мен Карфагеннің Сицилия үшін күресі болды, оның көп бөлігі (батыс) Карфагеннің қолында болды, ал аралдың кіші (шығыс) бөлігі Сиракуз тираны Агатоклдің иелігінде болды.
Соғыстың сылтауы Сицилияның Мессана қаласын науқандағы жалдамалылардың басып алуы болды. Олар қызметте болған тиран Сиракуз Агатокл қайтыс болғаннан кейін Мамертиндер Мессананы иемденді. Сиракузаның жаңа билеушісі оларға сәтті қарсы шықты. Хирон IIМессананы қоршауға алған.
23 жылға созылған соғыс соғысқандардың күшін жойды. Сондықтан Карфагеннің бейбіт келіссөздерді бастау туралы ұсынысын Рим сенаты қабылдады. Авторы б.з.б 241 жылғы бейбіт келісім Н.С.Карфаген Римге 10 жыл бойына 3200 талант мөлшерінде өтемақы төлеуге, рулық таланттарды беруге, өз әскеріне Апеннин түбегінің тайпаларынан сарбаздарды алмауға келісуге және ең бастысы, Сицилиядағы өз иелігін беруге тиіс болды. Рим билігі.
Сиракуза тәуелсіз қала болып қала берді. Мұндағы римдіктер де «бөліп ал және билей бер» қағидасын ұстанды.
Екінші Пуни соғысы (б.з.б. 218-210 ж.)өзінің ауқымы, ауқымы және тарихи маңызы бойынша бұл ежелгі дәуірдегі ең ірі соғыстардың бірі болды. Оған Риммен одақтық келісім жасасқан теңіз жағасындағы Сагунт қаласымен байланысты оқиғалар себеп болды. В 219 жж Н.С.Карфаген армиясының жаңа бас қолбасшысы ГаннибалСагунтты қоршауға алып, оны басып алып, тонап, тұрғындарын құлдыққа сатты.
Алғашқы екі Пуни соғысының мәнін анықтай отырып, Римнің жеңістерінің себептері оның әскерлерінің жоғары жауынгерлік қасиеттерімен ерекшеленетін сандық басымдылығымен, материалдық ресурстардың болуымен байланысты болды деп айта аламыз. Рим әскерінің негізгі бөлігін құрайтын үлкен көлбеу ауыл халқы өз жерлері үшін соғысты.
Карфагендік Ганнибалдың тамаша жеңістері қолбасшының талантына, Италияға кенеттен басып кіруіне және Рим конфедерациясының уақытша әлсіреуіне байланысты болды. Бірақ Ганнибалдың табыстарын бекітуге мүмкіндігі болмады. Ганнибалдың Рим-Италия конфедерациясының тез ыдырауы туралы үміті орындалмады.
В 19 б.з.д Н.С.Римнің бастамасымен үшінші Пуни соғысы басталды.
Соғыстың себебі Нумидия мен Карфаген арасындағы қақтығыс болды. Нумидиан патшасы Римнің қолдауымен Карфаген территориясын басып ала бастады. Қарулы қақтығыстар болды. Карфагеннің Римнің рұқсатынсыз соғыс қимылдарын бастауға құқығы болмады. Рим Карфагенге соғыс жариялады. Карфагендіктер кез келген шарттармен бітімгершілік орнатуға дайын болды. Бірақ римдіктер карфагендіктерге қаланы тастап, теңізден 15 км қашықтыққа көшуді ұсынды.
Карфагендіктер өздерін соңына дейін қорғауға шешім қабылдады. Римдіктер ақыры Карфаген әскерін талқандады. Карфагенге тиесілі жерлерде Африканың Рим провинциясы құрылды.
Жаулап алу соғыстарының нәтижесінде Рим Жерорта теңізіндегі ең күшті құлдық державаға айналды.
I. Соғыс алдындағы және оны тудырған оқиғалар. - § 152. Рим мен Карфагеннің өзара қарым-қатынасы; - Жалдамалылар соғысы. - § 153. Гамилькардың жоспары; - Карфагендіктердің Испанияны жаулап алуы (236-221). - § 154. Ганнибал 221 жылға дейін - § 155. - 221 жылдан Ганнибал; - оның жоспары. - § 156. Ганнибалдың Испаниядағы әрекеттері; - Сагунтаның қоршауы, алынуы және жойылуы (221-219). - § 157. Соғыс жариялау және оған екі жақтың да дайындығы.
Ежелгі деректер: Полибий (I, II және III кітаптар), - Диодор (үзінділер), - Тит Ливи (XX, XXI және XXVII кітаптар), - Аппиан және Флор; - Соңғы тарихи нұсқаулықтар: әскери: Воклонкур, Кауслер, Лоссау, Лискенне және Снуван: Библиотука тарихшысы. және милит. 2-бөлім, Берневиц, б.; - жалпы: Кіріспедегі I бөлімде және Ш. II бөлімінде көрсетілген Монтескье, Хирен, Беккер, Вцттихер, Лоренц және т.б. XX.
I. Соғыс алдындағы және оны тудырған оқиғалар.


title: Пуни соғыстары. Себептер және екінші Пуни соғысының басталуы Екі Пуни соғысының қандай ортақтығы бар?


title: Әдіс-тәсіл түрі - Пунктуациялық ережелерді меңгертудің тиімді әдіс-тәсілдері. Қолданылатын көрнекі құралдар

text:
Әдіс-тәсіл түрі
|
Мақсаты
|
Тиімділігі
|
«Миға шабуыл»
(әдіс)
|
Қандай да болмасын ақпарат (мәлімет, проблема, сұрақ) туралы бар білгендерін жазбаша немесе ауызша ой салу.
|
Оқушыға сұрақ қою, проблеманы зерттеу арқылы ой-өрісін дамытады, ойын еркін жеткізеді. Пікірлерінің еркін айтылуы, ешқандай сынға ұшырамау керек, қағазға түсіріліп, талқылау жұмысы болады.
|
«Галереяны шарлау» әдісі
Саймон Браунхилл бойынша
|
Талқыланған мәселе, дайындалған постер бойынша қорытынды жұмыс немесе өнімді ұсыну арқылы өз жұмысын ұсыну, идеяларын қорғау, ерекше идеялар ұсыну.
|
Сараптау, жинақтау, бағалау; Ақпаратпен тиянақты жұмыс жасалады.Сыныптастарын ұсынылған мәселе, ақпарат туралы елестетуімен таныстырады; ұсынылған мәселе туралы өзгелердің пікірін біледі; өз жұмысын сыныптастарымен талқылайды, жұмысқа терең сараптама жасау арқылы өз білімін, түсінігін кеңейтеді.
|
«Джигсо» әдісі
Элиот Аронсон бойынша
|
Берілген тақырыпты топ ішінде талқылап, әр түрлі тәсілдермен топтық жұмыс жасау. Басқа топтарға өкілдерді жіберіп, өз жұмысы туралы топта талқылау, идеялармен бөлісу, ынтымақтастықты дамыту.
|
Ынтымақта бірлікте жұмыс жасауға, білгенін жолдастарымен бөлісуге, тақырыпты ортаға салып талқылауға, түйінді ойды саралауға жетелейді.
|
«Кластер» әдісі
|
Идеялар мен ақпараттардың арасындағы байланыстарды жинақтау, тұжырымдау.
|
Тақырыптардың байланыстары туралы сұрақтар құрастырып, оларға жауап іздейді, идеяларды жинақтайды.
|
«Фишбоун» әдісі (постерде)
Жапондық профессор Исикава бойынша
|
Жаңа мәліметті, идеяларды сұрақ-жауап арқылы жаза отырып, қорытынды ойларын жинақтау.
|
Берілген мәлімет бойынша өздері сұрақ қойып, жауабын топтық жұмыста талқылауға, ой қорытуға белгілі бір қорытындыға келуге жетелейді.
|
«Өрмекші» әдісі
(постерде)
|
Жаңа материалды пысықтау, түйінді ойларды бекіту.
|
Өрмекші сұлбасына меңгерілген материалды пысықтау мақсатында кезең-кезеңдерімен пысықтауға тиімді
|
«Эссе» немесе «Еркін әнгіме» әдісі
|
Оқыған мәлімет бойынша өз ойларына талдау жасау.
|
Оқыған мәлімет бойынша өз ойларына талдау жасай алады.Проблема бойынша өз қөзқарасына рефлексия жасай алады. Шығармашыл тұрғыдан ойлана алады. Таным әрекеті үдерісінде қарым-қатынаста шеберлігі артады. Оқылым, тындалым, жазылым дағдылары қалыптасады.
|
«Қар кесегі»
|
Ұжымдасып өз ойларымен бөлісе алады. Нақтылыққа үйренеді.
|
Оқушылардың айтылым, жазылым, тындалым дағдылары қалыптасады. Ынтымақтастық қарым-қатынас түзеді.
|
SWOT - талдау
|
Оқушының бір мәселе бойынша ойлау, талдау, салыстыру қабілетін дамыту. Өз пікірін ашық айту.
|
Сабақты қорытындылау барысында және кері байланыс беруге қолданылады.
|
«Бір минуттық әңгіме» тәсілі
Иен Майлс бойынша
|
Оқушының бір-бірінен ақпарат алу дағдысын қалыптастыру.
|
Оқушылар бір-бірімен әңгімелесу арқылы ой қорыта алады, жұптық жұмыс жүреді.
|
«Ашық микрофон» әдісі
Саймон Браунхилл бойынша
|
Оқушыны жылдам әрі тұжырымды ойлауға дағдыландыру.
|
Құнды ой жинақтап, ойын ашық айтады
|
«Сұрақ ілмегі» әдісі
|
Оқушының ойын ашық білдіруіне дағдыландыру.
|
Оқушы сабақтың қай бөлігін немесе тақырыпты түсінбеген болмаса сабақ төңірегінде ойландырып жүрген сұрақтарын ашық айтады.
|


1-тапсырма
Жай, атаулы, толымды, толымсыз сөйлемердің аражігін тауып, нүкте қойыңдар, келесі сөйлемді бас әріппен жазу.
Жай сөйлем:
Ол өзін осы мезетте Жөкей көлдің жағасында ойнап жүргендей сезінді. жақты, толымды.
Топ-топ, шоғыр-шоғыр, лек-лек аққулар тобының өзі әлденеше. жақты, толымды.
Атаулы сөйлем:
Таң сәрі. Айдын көлдің беті толған құс. Таң бозарды. Көл беті толған құс.
Құрмалас: Осы шақта барып, оның есіне өзінің ұлы бабасы Біржан салдың жалғыз ауыз өлеңі түсті.
Көл айдыны жарқырап, бір шеті көкпен тірескендей боп тұр.
2-тапсырма. Сұраулы сөйлемді хабарлы сөйлемге аудару.
Жасылкөлге аққу келіпті. Ауыл-аймақ, әке-шешелеріміз аман. Атасы Жасылкөлдегі аққулар ешқайда кетпейтінін айтты. Күләш осы сабақты алдағы сенбі күні тағы бір қайталайды. Ол қанша гектар қызылша алқабы бар екенін және суды қайдан алатынын сұрады.
3-тапсырма. Көп нүктенің орнына қажетті сөзбен толықтырып, тыныс белгісін қою.
1. Сені Құттыбаевтың ең жақын досы деседі...
2. Әлдекімге ұнамайтын түс болса...
3.Сенің көзіңше болған әңгіме көрінеді...
4.Мүмкін, ол айтқан да...
5. Ол мұнда балалар үшін мектеп ашқан дей...
6.Сенің ақылың көп қой... Ермек... Сен ақылды баласың...
7. Ау, сен ... оқымысты бола қалдың...
8. Ондай құсты көргенің бар...
9. Сенің дамдарыңның бұл... жүрісі
10.Едіге Жангелдин сіз боласыз....
11.Мен де сөйлесем...
12.Дәл қазір... сұрап білесің
13.Әкем... көрінбейді...
4-тапсырма
Мына сөйлемдерге бұйрық, талап ету мағынасын қосып, дәптерлеріңе кесте түрінде жазыңдар. Сөйлемнің бұйрық райда болуы неге байланысты? Оған қандай тыныс белгісі қойылады? Оған қайдай тыныс белгі қойылады?
Бұйрық райдағы етістіктерге морфологиялық талдаужасау.
Етістіктің бұйрықты түрде жіктелуі арқылы жасалады. Мен келейін. сен бар. Сіз алыңыз. Ол айтсын.
1. Сынасайық, айтайын, айтам, ойланайық, таразылайық, естисіз, біледі, қонады, жылжымайды.
Сабақтың тақырыбы:
Сыныбы:
9 -сынып
|
Пунктуация. Қолданылу негіздері мен қолданылатын орны.Сөйлем соңында қолданылатын тыныс белгілер: нүкте, сұрау белгісі.
|
Сабақтың мақсаты:
|
Сөйлем соңында қойылатын тыныс белгісі сұрақ белгі жайлы білетін мәліметтерін толықтыру,түсіндіру жаттығулар барысында оқушыларға талдату,мағлұмат беру.
Оқушыларға пікірлерін айтқызу арқылы оларды сөз өнерінде керекті сауаттылықтың орнының үлкендігін жете түсінуге үйрету.
|
Күтілетін нәтиже:
|
Сынып оқушылары төйлем соңында қойылатын тыныс белгі сұрақ белгісі жайлы білген білімдерін толықтырады, өтілетін тақырыптармен танысады, бір-бірімен ой бөліседі, пікірлерін тыңдайды, талдайды, қолданады.
|
Негізгі дерек көзі
|
Оқулық, ғаламтор, электронды оқулықтар
|
Сабақ кезеңдері
|
|
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
-тапсырма

Жай, атаулы, толымды, толымсыз сөйлемердің аражігін тауып, нүкте қойыңдар, келесі сөйлемді бас әріппен жазу


url: http://emirsaba.org/punktuaciyali-erejelerdi-megertudi-tiimdi-edis-tesilderi-oldan.html?page=3#Пунктуация._Қолданылу_негіздері_мен_қолданылатын_орны.Сөйлем_соңында_қолданылатын_тыныс_белгілер:_нүкте,_сұрау_белгісі.


title: Мұғалімнің іс-әрекеті - Пунктуациялық ережелерді меңгертудің тиімді әдіс-тәсілдері. Қолданылатын көрнекі құралдар

text:
Мұғалімнің іс-әрекеті
|
Оқушының іс-әрекеті
|
Ресурстар
|
І Ұйымдастыру кезеңі
2 мин
|
Сәлемдесу. Оқушыларды түгелдеу. Ынтымақтастық атмосфераны орнату
|
Мұғаліммен сәлемдеседі. Оқу құралдарын дайындап, зейінін сабаққа аударады.
|
«Тыныс белгілер» арқылы топқа бөлінеді
|
ІІ Үй тапсырмасы
(өткен тақырып бойынша кері байланыс)
Еске түсіру:
|
Жуан, жіңішке сұрақтар қою
|
Оқушылар топтасып ақылдаса отырып, сұрақтарға жауап береді.
Мәліметтерді жинақтап, өз пікірлерін ортаға салады.
|
Флипчарт,
маркерлер,
стикерлер,парақшалар
|
ІІІ Жаңа сабақ:
Білу, түсіну:
|
Топтарға сұрақтар беріледі:
Нүктенің негізгі қызметін атаңдар?
Нүктенің ойға қатысы қандай?
Сұрақтың сөйлемдегі қызметі жайлы не білеміз?
Өмірдің өзі сұрақтан тұрады деген сөзге қосыласыңдар ма? Қалай ойлайсыңдар?
|
Оқушылар берілген тапсырмалар бойынша ойларын ортаға салады. Постерге бейнелеп, қорғайды.Белсенділік танытады.
|
Постер. Стикерлер, маркелер.
Түрлі түсті қағаздар.
|
Талдау және қолдану:
Оқулықпен жұмыс
|
Өз ойларын мысалдар арқылы дәлелдеу ұсынылады. жаттығу
жаттығу (жазбаша)
|
«Оқушылар мысалдармен дәлелдейді,
Ауызша орындайды.
Жазбаша орындалады.
|
Оқулық
|
|
|
|
|
Жинақтау
мин
«Түйінді сөз»
|
«Дискуссиялық карта» стратегиясы.
Мұғалім бүгінгі өтілген тақырып бойынша оқушылардың түсінгендерін түйіндеп айту үшін ИНСЕРТ әдісін қолданады..
|
«Дискуссиялық карта» стратегиясы.
№
|
Сұрақтар
|
Иә
|
Жоқ
|
1
|
Сұрау есімдіктері сөйлем мүшесі бола ала ма?
|
*
|
|
2
|
Ма, ме,ба, бе, па,пе сұраулық шылаулары бірге жазылады ма?
|
|
*
|
3
|
Сұраулы сөйлемнен соң нүкте қойылады ма?
|
|
*
|
4
|
Ша, ше сұраулық шылаулары бөлек жазылады ма?
|
*
|
|
5
|
Болар, шығар, қайтеді- бейтарап сөздер, баяндауыштың құрамында болады ма?
|
*
|
|
6
|
Ғой демеулігі баяндауыш құрамында бірге жазылады ма?
|
|
*
|
|
парақтар
|
Бағалау 2 мин
|
Бағалау
|
Өздерін-өздері бағалайды.
|
Бағалау парақшасы
|
Рефлексия:
|
Оқушылардан бүгінгі сабақ бойынша пікірлері сұралады.
|
Оқушылар білімдерін «Бағдаршам» әдісі арқылы бағалайды.
|
Бағдаршам
әдісі
|
Үйге тапсырма
|
Сөйлемдер жазып сөйлем мүшелеріне талдап келу.
|
Күнделікке жазады,кері байланыс жасайды.Нені білдім, нені білгім келеді?
|
Парақшалар
|


Білім бақылау тапсырмалары:
Орындаған: ....................................................................................................
Пунктуациялық ережелерді меңгертудің тиімді әдіс-тәсілдері. Қолданылатын көрнекі құралдар
№2 лабораториялық жұмыс
1.Пунктуациялық ережелерді меңгертудің инновациялық әдіс-тәсілдерін жинақтау.
2.Интерактивті тақтаға арналған мазмұнды тапсырмалар әзірлеу.
3.Пунктуациялық ережелерді меңгертуге арналған аралас сабақ жоспарын жасау
1.Пунктуациялық ережелерді меңгертудің инновациялық әдіс-тәсілдерін жинақтау
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Әдіс-тәсіл түрі
|
Мақсаты
|
Тиімділігі
|
«Миға шабуыл»
(әдіс)
|
Қандай да болмасын ақпарат (мәлімет, проблема, сұрақ) туралы бар білгендерін жазбаша немесе ауызша ой салу.
|
Оқушыға сұрақ қою, проблеманы зерттеу арқылы ой-өрісін дамытады, ойын еркін жеткізеді. Пікірлерінің еркін айтылуы, ешқандай сынға ұшырамау керек, қағазға түсіріліп, талқылау жұмысы болады.
|
«Галереяны шарлау» әдісі
Саймон Браунхилл бойынша
|
Талқыланған мәселе, дайындалған постер бойынша қорытынды жұмыс немесе өнімді ұсыну арқылы өз жұмысын ұсыну, идеяларын қорғау, ерекше идеялар ұсыну.
|
Сараптау, жинақтау, бағалау; Ақпаратпен тиянақты жұмыс жасалады.Сыныптастарын ұсынылған мәселе, ақпарат туралы елестетуімен таныстырады; ұсынылған мәселе туралы өзгелердің пікірін біледі; өз жұмысын сыныптастарымен талқылайды, жұмысқа терең сараптама жасау арқылы өз білімін, түсінігін кеңейтеді.
|
«Джигсо» әдісі
Элиот Аронсон бойынша
|
Берілген тақырыпты топ ішінде талқылап, әр түрлі тәсілдермен топтық жұмыс жасау. Басқа топтарға өкілдерді жіберіп, өз жұмысы туралы топта талқылау, идеялармен бөлісу, ынтымақтастықты дамыту.
|
Ынтымақта бірлікте жұмыс жасауға, білгенін жолдастарымен бөлісуге, тақырыпты ортаға салып талқылауға, түйінді ойды саралауға жетелейді.
|
«Кластер» әдісі
|
Идеялар мен ақпараттардың арасындағы байланыстарды жинақтау, тұжырымдау.
|
Тақырыптардың байланыстары туралы сұрақтар құрастырып, оларға жауап іздейді, идеяларды жинақтайды.
|
«Фишбоун» әдісі (постерде)
Жапондық профессор Исикава бойынша
|
Жаңа мәліметті, идеяларды сұрақ-жауап арқылы жаза отырып, қорытынды ойларын жинақтау.
|
Берілген мәлімет бойынша өздері сұрақ қойып, жауабын топтық жұмыста талқылауға, ой қорытуға белгілі бір қорытындыға келуге жетелейді.
|
«Өрмекші» әдісі
(постерде)
|
Жаңа материалды пысықтау, түйінді ойларды бекіту.
|
Өрмекші сұлбасына меңгерілген материалды пысықтау мақсатында кезең-кезеңдерімен пысықтауға тиімді
|
«Эссе» немесе «Еркін әнгіме» әдісі
|
Оқыған мәлімет бойынша өз ойларына талдау жасау.
|
Оқыған мәлімет бойынша өз ойларына талдау жасай алады.Проблема бойынша өз қөзқарасына рефлексия жасай алады. Шығармашыл тұрғыдан ойлана алады. Таным әрекеті үдерісінде қарым-қатынаста шеберлігі артады. Оқылым, тындалым, жазылым дағдылары қалыптасады.
|
«Қар кесегі»
|
Ұжымдасып өз ойларымен бөлісе алады. Нақтылыққа үйренеді.
|
Оқушылардың айтылым, жазылым, тындалым дағдылары қалыптасады. Ынтымақтастық қарым-қатынас түзеді.
|
SWOT - талдау
|
Оқушының бір мәселе бойынша ойлау, талдау, салыстыру қабілетін дамыту. Өз пікірін ашық айту.
|
Сабақты қорытындылау барысында және кері байланыс беруге қолданылады.
|
«Бір минуттық әңгіме» тәсілі
|


title: Пунктуациялық ережелерді меңгертудің тиімді әдіс-тәсілдері. Қолданылатын көрнекі құралдар - бет 3

text:
Иен Майлс бойынша
|
Оқушының бір-бірінен ақпарат алу дағдысын қалыптастыру.
|
Оқушылар бір-бірімен әңгімелесу арқылы ой қорыта алады, жұптық жұмыс жүреді.
|
«Ашық микрофон» әдісі
Саймон Браунхилл бойынша
|
Оқушыны жылдам әрі тұжырымды ойлауға дағдыландыру.
|
Құнды ой жинақтап, ойын ашық айтады
|
«Сұрақ ілмегі» әдісі
|
Оқушының ойын ашық білдіруіне дағдыландыру.
|
Оқушы сабақтың қай бөлігін немесе тақырыпты түсінбеген болмаса сабақ төңірегінде ойландырып жүрген сұрақтарын ашық айтады.
|
2.Интерактивті тақтаға арналған мазмұнды тапсырмалар әзірлеу.
1.1. «Ғажайып алма» ойыны. Шарты: «Алма» деген сөзді қатыстырып, фантастикалық тіркестер құра. Сол фантастикалық тіркестерді құрастырып, шағын ертегі шығар.
1.2. «Жаңа атау» ойыны. Шарты: «тәрелке» деген сөзді пайдаланып, жер бетінде ешкім көрмеген, білмеген тың, жаңа фантастикалық заттардың күрделі атауын құрастыр. Сол атауды тақырып етіп фантастикалық шағын әңгіме құра.
1.3. «Сөз соңындағы ұйқас» ойыны. Шарты: екі команда бір-біріне кезекпен дайын ұйқас ұсынады. Қарсыластар сол ұйқастыпайдаланып, табан астында өлең шумақтарын шығаруға тиіс.
1.4. «Жұмбақ сәбіз» ойыны. (Сәбіз болуы шарт емес). Шарты: оқушылардың алдына ыдысқа салынып сәбіз әкілінеді. Сәбіз үстел үстіне қойылғаннан кейін тапсырма оқылады. Тапсырма: «Алдымен, сәбіздің қастиеті қандай, соны іштей саралап алып, сәбіздің ерекшелігін жұмбақ етіп жеткізуге тырысыңдар».
1.5. «Сұрақ - жауап» ойыны. Шарты: оқушыға мақалдың негізіне құрылған сұрақтар ұсынылады. Ал оқушы сұраққа тиісті мақалмен жауап беруі керек.
Мысалы, сұрақ:
- Қасқыр қарызынан қалай құтылады?
Жауап:
- Қасқыр қарызынан терісін беріп құтылады.
- Егін екпейтін кім?
- Кімнің көзі елу?
- Ең ардақты кім?
- Адамдықтың белгісі не?
- Надандықтың белгісі не?
- Бәрі қайда, жау қайда?
1.6. «Кездейсоқ сөйлем» ойыны. Шарты: газеттен, журналдан алынған басқы тақырыптар беріледі. Оқушы осы тақырыпшаларды сөйлемге біріктіреді. Ол сөйлем жеңіл күлкі тудыратындай юморға құрылуы керек.
1.7. «Диалог-ертегі» ойыны. Шарты: мұғалім не оқушы шығарып, кез келген бір әңгіме - ертегіні бастап кетеді. Ал қалған оқушылар басталған әңгіме-ертегіні бір-бірден сөйлеммен ары қарай жалғастырады. Мысалы, мұғалім былай бастайды: «Ертеде бір байдың еркетотай ұлы болыпты...» 1 – оқушы: «Сол ұлы көгалда көбелек қуып жүріп адасып кетіпті...» десе, 2 – оқушы одан ары қарай жалғастырады: «Қарны ашып, іші шұрқырап келе жатса, алдынан бір ешкі кезігіпті»... – міне осылай ертегі жалғаса береді, ең соңғы оқушы ертегіні жалғаса береді, ең соңғы оқушы ертегіні ұтқыр шешіммен аяқтауы тиіс. Және кімде-кім ертегі ішіне қызғылықты оқиға кірістіре алса, соның еңбегі жоғары бағаланады.
1.8. «Композиция» ойыны. Берілген әңгіменің композициялық құрылымы бұзылып, ондағы бөліктер жасанды түрде алмастырылған. Оқушы міндеті – композициялық бөліктері орны – орнына қойып, әңгіменің желісін бұрынғы қалпына келтіру.
Жасанды бұзылған мәтін:
«Айнұр мен қарт орындыққа келіп отырды. Болат олардың жанына таяды.
Ақыры Болат:
- Атаң ба? – деп сұрады қартты иегімен нұсқап.
- Иә, көрші тұрамыз, - деп Айнұр басын изеді. Болат Айнұрдың «Көрші тұрамыз» деген сөзіне қайран қалды. «Біреудің атасын «менің атам» дейді. Қызық.»
Осы кезде қария:
- Бұл қай бала? – деп құлағын тосты. Болат сасып қалып:
- Ассалаумағалейкум, ата – дейді дауыстап.
- Аман бол, балам. Көп жаса! – деді қарт кісі басын шұлғып.
- Шамасы, Айнұрды білесің ғой деймін.
- Иә, ата, - деді Айнұр. – Біздің класта оқиды. Жақсы бала.
«Жақсы бала» деген сөз Болатқа жағып кетті. Айнұрдың атасы да ризашылықпен бірнеше рет басын изеді. Болат ұзап бара жатып естіді, атасы Айнұрға:
- Шынында да, жақсы бала екен, - деп жатыр.
«Жақсы бала» деген сөзді естігенде, беті дуылдап кетті.
Болат демалыс күні тәтесінің үйінде қонақта болды. Сосон тәтесінің баласы екеуі паркке барды. Қыдырды. Балмұздақ алып жеді.Сөйтіп, енді үйлеріне қайтып келе жатқан.Кенет Айнұгға кездесіп қалғаны.
Айнұр қасындағы кісінің қолынан ұстап алыпты. Ал қарт кісі таяғының ұшымен жерді сипалап келеді. Болат бірден «Мәссаған, мына кісінің көзі көрмейді екн ғой»,-деп ойлады.
Болатқа енді Айнұр әп-әдемі болып көрінді.Қасында тұра баргісі бар. Бірақ бір түрлі қысылатын сияқты.
-Сен паркке жиі келесің бе?
Болат басын шайқады.
-Ал мен үнемі осында келемін.
-Неге?-деп Болат таң қалды.
-Атам жалғыз өзі үйде отырып жалығады. Мен сабақтан келгесін, екеуіміз серуенге шығамыз,-деді Айнұр.
«Қарай гөр. Өз атасы болмаса да, күнде серуенге алып шығады. Есіне ауылда апасы бір жаққа жұмсаса, кейде тыңдамай қашып кететіні түсті.
Кетерінде:
-Ата сау болыңыз!- деп қоштасты. Ұзаңқырап барып артына қарап еді, Айнұр мен қарт кісі қол ұстасып, әрі қарай кетіп барады екен»
Ескерту. Оқушыға тапсырма ергенде мұғалімге жеңіл тию үшін (бірақ оқушыға көмегі жоқ) дұрыс мәтінді ұсынамыз. Балалар композициялық бөліктерді ойдағыдай құрастыра алмаған жағдайда ғана мұғалім осы дұрыс мәтінді оқиды. Сонымен, әңгіменің композициялық бөліктерінің орналасу реті:
Тақырып: Жақсы бала.
«Болат демалыс күні тәтесінің үйінде қонақта болды.Сосын тәтесінің баласы екеуі паркке барды. Қыдырды. Балмұздақ алып жеді. Сөйтіп, енді үйлеріне қайтып келе жатқан.
Айнұр қасындағы кісінің қолынан ұстап алыпты. Ал қарт кісі таяғының ұшымен жерді сипалап келеді. Болат бірден: «Мәссаған, мына кісінің көзі көрмейді екен ғой,» - деп ойлады.
Айнұр мен қарт орындыққа келіп отырды. Болат олардың жанына таяды. Айнұр оған жымиып күліп қойды.
Ақыры Болат:
- Атаң ба? – деп сұрады қартты иегімен нұсқап.
- Иә, көрші тұрамыз, - деп, Айнұр басын изеді.
Болат Айнұрдың «көрші тұрамыз» деген сөзіне қайран қалды. «Біреудің атасын «менің атам» дейді. Қызық».
Осы кезде қария:
- Бұл қай бала? – деп құлағын тосты.
Болат сасып қалып:
- Ассалаумағалейкум, ата, - деді дауыстап.
- Аман бол, балам. Көп жаса! – деді қарт кісі басын шұлғып. – Шамасы Айнұрды білесің ғой деймін.
- Иә, ата, - деді Айнұр. – Біздің класта оқиды. Жақсы бала.
«Жақсы бала» деген сөз Болатқа жағып кетті.
- Сен паркке жиі келесің бе?
Болат басын шайқады.
- Ал мен үнемі осында келемін.
- Неге? – деп Болат таң қалды.
- Атам жалғыз өзі үйде отырып жолығады.. Мен сабақтан келгесін, екеуміз серуенге шығамыз, - деді Айнұр.
«Қарай гөр. Өз атасы болмаса да, күнде серуенге алып шығады». Есіне ауылда апасы бір жаққа жұмсаса, кейде тыңдамай қашып кететіні түсті.
Болатқа енді Айнұр әп-әдемі болып көрінеді. Қасында тұра бергісі келеді. Бірақ бір түрлі қысылатын сияқты.
Кетерінде:
- Ата, сау болыңыз! – деп қоштасты.
Айнұрдың атасы да ризашылықпен бірнеше рет басын изеді.
Ұзап бара жатып естіді, атасы Айнұрға:
- Шынында да, жақсы екен, - деп жатыр.
«Жақсы бала» деген сөзді естігенде, беті буылдап кетті.
Ұзаңқырап барып артына қарап еді, Айнұр мен қарт кісі қол ұстасып, әрі қарай кетіп барады екен».
1.9. «Лимерик» ойыны. Ол ойынды ойлап тапқан – Эдвард Лир деген ағылшын. Ойының шарты: белгілі бір құрылысқа бағынатын сайқымазақ, күлдіргі өлең шығару. Ол құрылыс – бойынша өлең бес тармақтан тұруы шарт. Сонымен бірге әр тармақтың мазмұнына сілтеме беріледі. Айталық, бірінші тармақ – кейіпкер, екінші тармақ – кейіпкерге мінездеме, үшінші, төртінші тармақта – қимыл - әрекет, оқиға, бесінші – оқиғаның салдары немесе автордың сол кейіпкердің іс-әрекетіне бағасы. Мысалы:
Болыпты бір пенде
Өзі аңғал, әпенде
Түбі тесік шелекпен
Су тасыпты ұзақ күн
Әй, жарымес әпенде!
Сабақтың тақырыбы:
Сыныбы:
9 -сынып
|
|
Достарыңызбен бөлісу: |


Пунктуация. Қолданылу негіздері мен қолданылатын орны.Сөйлем соңында қолданылатын тыныс белгілер: нүкте, сұрау белгісі.
Сабақтың мақсаты:
Сөйлем соңында қойылатын тыныс белгісі сұрақ белгі жайлы білетін мәліметтерін толықтыру,түсіндіру жаттығулар барысында оқушыларға талдату,мағлұмат беру.
Оқушыларға пікірлерін айтқызу арқылы оларды сөз өнерінде керекті сауаттылықтың орнының үлкендігін жете түсінуге үйрету.


title: Пунктуация. Қолданылу негіздері мен қолданылатын орны.Сөйлем соңында қолданылатын тыныс белгілер: нүкте, сұрау белгісі


title: Пунктуациялық ережелерді меңгертудің тиімді әдіс-тәсілдері. Қолданылатын көрнекі құралдар


1-тапсырма Жай, атаулы, толымды, толымсыз сөйлемердің аражігін тауып, нүкте қойыңдар, келесі сөйлемді бас әріппен жазу. Жай сөйлем: Ол өзін осы мезетте Жөкей көлдің жағасында ойнап жүргендей сезінді. жақты, толымды.
Топ-топ, шоғыр-шоғыр, лек-лек аққулар тобының өзі әлденеше. жақты, толымды.
Атаулы сөйлем: Таң сәрі. Айдын көлдің беті толған құс. Таң бозарды. Көл беті толған құс. Құрмалас: Осы шақта барып, оның есіне өзінің ұлы бабасы Біржан салдың жалғыз ауыз өлеңі түсті.
Көл айдыны жарқырап, бір шеті көкпен тірескендей боп тұр.
2-тапсырма. Сұраулы сөйлемді хабарлы сөйлемге аудару. Жасылкөлге аққу келіпті. Ауыл-аймақ, әке-шешелеріміз аман. Атасы Жасылкөлдегі аққулар ешқайда кетпейтінін айтты. Күләш осы сабақты алдағы сенбі күні тағы бір қайталайды. Ол қанша гектар қызылша алқабы бар екенін және суды қайдан алатынын сұрады.
3-тапсырма. Көп нүктенің орнына қажетті сөзбен толықтырып, тыныс белгісін қою. 1. Сені Құттыбаевтың ең жақын досы деседі...
2. Әлдекімге ұнамайтын түс болса...
3.Сенің көзіңше болған әңгіме көрінеді...
4.Мүмкін, ол айтқан да...
5. Ол мұнда балалар үшін мектеп ашқан дей...
6.Сенің ақылың көп қой... Ермек... Сен ақылды баласың...
7. Ау, сен ... оқымысты бола қалдың...
8. Ондай құсты көргенің бар...
9. Сенің дамдарыңның бұл... жүрісі
10.Едіге Жангелдин сіз боласыз....
11.Мен де сөйлесем...
12.Дәл қазір... сұрап білесің
13.Әкем... көрінбейді...
4-тапсырма Мына сөйлемдерге бұйрық, талап ету мағынасын қосып, дәптерлеріңе кесте түрінде жазыңдар. Сөйлемнің бұйрық райда болуы неге байланысты? Оған қандай тыныс белгісі қойылады? Оған қайдай тыныс белгі қойылады?
Бұйрық райдағы етістіктерге морфологиялық талдаужасау.
Етістіктің бұйрықты түрде жіктелуі арқылы жасалады. Мен келейін. сен бар. Сіз алыңыз. Ол айтсын.
1. Сынасайық, айтайын, айтам, ойланайық, таразылайық, естисіз, біледі, қонады, жылжымайды.


title:
-тапсырма
Жай, атаулы, толымды, толымсыз сөйлемердің аражігін тауып, нүкте қойыңдар, келесі сөйлемді бас әріппен жазу


title: ІІ Үй тапсырмасы - Пунктуациялық ережелерді меңгертудің тиімді әдіс-тәсілдері. Қолданылатын көрнекі құралдар

text:
ІІ Үй тапсырмасы
(өткен тақырып бойынша кері байланыс)
Еске түсіру:
|
Жуан, жіңішке сұрақтар қою
|
Оқушылар топтасып ақылдаса отырып, сұрақтарға жауап береді.
Мәліметтерді жинақтап, өз пікірлерін ортаға салады.
|
Флипчарт,
маркерлер,
стикерлер,парақшалар
|
ІІІ Жаңа сабақ:
Білу, түсіну:
|
Топтарға сұрақтар беріледі:
Нүктенің негізгі қызметін атаңдар?
Нүктенің ойға қатысы қандай?
Сұрақтың сөйлемдегі қызметі жайлы не білеміз?
Өмірдің өзі сұрақтан тұрады деген сөзге қосыласыңдар ма? Қалай ойлайсыңдар?
|
Оқушылар берілген тапсырмалар бойынша ойларын ортаға салады. Постерге бейнелеп, қорғайды.Белсенділік танытады.
|
Постер. Стикерлер, маркелер.
Түрлі түсті қағаздар.
|
Талдау және қолдану:
Оқулықпен жұмыс
|
Өз ойларын мысалдар арқылы дәлелдеу ұсынылады. жаттығу
жаттығу (жазбаша)
|
«Оқушылар мысалдармен дәлелдейді,
Ауызша орындайды.
Жазбаша орындалады.
|
Оқулық
|
|
|
|
|
Жинақтау
мин
«Түйінді сөз»
|
«Дискуссиялық карта» стратегиясы.
Мұғалім бүгінгі өтілген тақырып бойынша оқушылардың түсінгендерін түйіндеп айту үшін ИНСЕРТ әдісін қолданады..
|
«Дискуссиялық карта» стратегиясы.
№
|
Сұрақтар
|
Иә
|
Жоқ
|
1
|
Сұрау есімдіктері сөйлем мүшесі бола ала ма?
|
*
|
|
2
|
Ма, ме,ба, бе, па,пе сұраулық шылаулары бірге жазылады ма?
|
|
*
|
3
|
Сұраулы сөйлемнен соң нүкте қойылады ма?
|
|
*
|
4
|
Ша, ше сұраулық шылаулары бөлек жазылады ма?
|
*
|
|
5
|
Болар, шығар, қайтеді- бейтарап сөздер, баяндауыштың құрамында болады ма?
|
*
|
|
6
|
Ғой демеулігі баяндауыш құрамында бірге жазылады ма?
|
|
*
|
|
парақтар
|
Бағалау 2 мин
|
Бағалау
|
Өздерін-өздері бағалайды.
|
Бағалау парақшасы
|
Рефлексия:
|
Оқушылардан бүгінгі сабақ бойынша пікірлері сұралады.
|
Оқушылар білімдерін «Бағдаршам» әдісі арқылы бағалайды.
|
Бағдаршам
әдісі
|
Үйге тапсырма
|
Сөйлемдер жазып сөйлем мүшелеріне талдап келу.
|
Күнделікке жазады,кері байланыс жасайды.Нені білдім, нені білгім келеді?
|
Парақшалар
|


title: Пунктуациясы

text:
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ПАВЛОДАР МЕМЛЕКЕТТІК ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИНСТИТУТЫ
ЕРҒАЛИЕВ ҚУАНЫШ СОВЕТҰЛЫ
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ОРФОГРАФИЯСЫ МЕН
ПУНКТУАЦИЯСЫ
Оқу құралы
Павлодар
2016
2
УДК 81'35=512.122
ББК 81.632.4 я 7
Е 65
Баспаға Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті
жанындағы ҚР БҒМ Республикалық оқу-әдістемелік Кеңесінің «Білім» тобы
мамандықтары бойынша оқу-әдістемелік секциясы ұсынған.
Пікір жазғандар: филология ғылымының докторы, профессор Сағындықұлы Б.
филология ғылымының докторы, профессор Б.Қ. Қасым
филология ғылымының кандидаты, доцент Қ.А. Мамаділ
Е 65 Ерғалиев Қ.С. Қазақ тілінің орфографиясы мен пунктуациясы. Оқу құралы.
3-басылымы. –Павлодар: ПМПИ баспасы, 2016. –209 бет.
ISBN 978-601-267-172-8
Оқу құралында емле және тыныс белгілерінің соңғы ізденістер негізіндегі
теориялық мәселелері қарастырылған. Білімді бекіту мақсатында түрлі
деңгейдегі жаттығу жұмыстары мен тест тапсырмалары ұсынылған.
Оқу құралы қазақ тілі мамандарын дайындайтын жоғары оқу
орындарының филология факультетінің студенттеріне, тілші мамандарға,
мектеп мұғалімдеріне, жалпы көпшілік қауымға арналады.
УДК 81'35=512.122
ISBN 978-601-267-172-8
© Ерғалиев Қ.С.
3
Алғы сөз
Орфография мен пунктуация – сауаттылықты және зеректілікті
талап ететін тіл білімінің салалары. Сауаттылық – мәдениеттіліктің
белгісі. Сондықтан емле ережелерін сақтап жазуға баса көңіл бөлген
жөн. Орфография заңдылықтарына негізделіп құрастырылған
сөздіктер де жыл сайын дамып, толықтырылып, өзгеріске түсіп
отырады. Ол – заңды да тарихи құбылыс. Осыған орай түрлі
деңгейдегі практикалық тапсырмаларды қамтитын еңбектер де
жарияланатыны белгілі. Олар заман талабы мен сұранысынан,
қажеттілігінен туындайды.
Адамның көңіл күйі мен сезімін, айтайын деген ойын әсерлі де
түсінікті жеткізуге көмектесетін, синтаксистік байланыстарды дәл
ажыратып тұратын таңбалар – тыныс белгілері. Тыныс белгілері қате
қойылған мәтіннің, сөйлемнің мағынасы күңгірттеніп не тіпті өзгеріп
кетеді. Сондықтан оны дұрыс қоюдың мәні зор.
Бүгінгі таңда орфография мен пунктуация мәселелерінен
біршама толық әрі жүйелі тұрғыда мағлұмат беретін еңбекке
Р.Сыздықованың
«Емле
және
тыныс
белгілері»
зерттеуін
жатқызамыз. Оның қатарында Ф.Мұсабекованың «Қазіргі қазақ тілі
пунктуациясы», Н.Оралбаева мен Ә.Абылақовтың «Қазақ тілі»,
А.Қыдырниязованың «Орфография және тыныс белгілері» оқу
құралдары бар. Алайда аталған еңбектердің шыққанына біршама
уақыт өтуіне байланысты және олар арнаулы орта оқу орындарына
арналып жазылғандықтан пысықтау материалдары да шағын.
Қазіргі оқу үрдісі талаптары мен сұраныстарын қамтамасыз ету
қажеттілігі ұсынылып отырған оқу құралын жазуға алып келді.
Еңбекте теориялық мәселелер оқушылар мен студенттердің жылдам
есте сақтауларына негізделіп, кестеге түсіріліп, нақты, қысқа түрде
берілген.
Пысықтау
тапсырмаларының
әртүрлілігі
олардың
қызығушылығын арттыруға көмектеседі. Онда тәрбиелік мәні бар
мәтіндер
теріліп,
сараланып,
іріктеліп
алынған.
Олардың
тақырыптары да қазіргі заман талаптарына жауап береді.
Оқу құралында қазақ тілі синтаксисінің күрделенуіне, мәтін
синтаксисінің қалыптасуына байланысты және емле ережелерінің
дамуына орай пунктуация мен орфография, оның теориялық
негіздеріндегі қиындық келтіретін жағдайларға айрықша назар
аударылды.
4
І БӨЛІМ
ОРФОГРАФИЯ
Орфография (грек. оrthographia, orthos – дұрыс, grapho – жазу,
жазамын) – жазудың біркелкілігі үшін ережелер жүйесін жасайтын
тіл білімінің саласы.
Қазақ орфографиясының принциптері
Тіліміздегі сөздер фонетикалық, морфологиялық-фонематикалық
және
тарихи-дәстүрлік
принциптер
бойынша
жазылады.
Фонетикалық принцип – сөздердің дыбыстық өзгеріске ұшырауы
негізге
алынып,
айтылуы
(естілуі)
бойынша
жазылуы;
морфологиялық-фонематикалық принцип – сөздердің айтылуында
көршілес дыбыстардың дыбыстық өзгерістерге түсуі ескерілмей,
түбір тұлғасы (негізгі фонемалық түрі) сақталып жазылуы; тарихи-
дәстүрлік принцип – сөздердің тілде қалыптасқан тұлғасы бойынша
жазылуы.
Принцип
морфологиялық-фонематикалық
фонетикалық
тарихи-дәстүрлік
жарқабақ
бүгін
совхоз
қарақалпақ
білім
хат
ақуыз
пәуеске
хал
1-жаттығу. Төмендегі сөздерді орфографиялық принциптерге бөліп
жазыңыздар, ережесін түсіндіріңіздер.
морфологиялық-
фонематикалық принцип
фонетикалық принцип
тарихи-дәстүрлік
принцип
Жазса, ...
Жазса, сенбі, фестиваль, түнгі, қашанғы, совхоз, жарқабақ,
орынбасар, шекара, көзбе-көз, тауып, қан қызыл, тарағы, бозжусан,
көк дөнен, жүрегі, белбеу, керек екен, қолғап, самауырын, шайнек,
пәуеске, көпене, бөрене, пайда, хат, ес жоқ, жеребе, халық, шкаф,
гауһар, бес жыл, он қап, жиһан, қаһарман, колхоз, геометрия, ауа,
сәнқой, Досжан, жан кешті, тас жол, стакан, дүйсенбі, қарлығаш,
ашудас, сөзжасам, бозкөде, бозша, бүгін.
2-жаттығу. Асты сызылған сөздердің ережесін еске түсіріп, қандай
орфографиялық принцип бойынша жазылғанын анықтаңыздар.
5
морфологиялық-
фонематикалық принцип
фонетикалық
принцип
тарихи-дәстүрлік принцип
Төмен сырғанақтаған бөшкені бүктетіле тіреп, сілеусін көзі ызғар
шаша қарап қалғаны Танабайдың көз алдынан кетпей қойды. (Ш.А.)
Бейшара несіне жетіседі, мұның халінде бетегеден биік, жусаннан
аласа тірліктен басқа не бар... (Ш.А.) Биыл Қарауыл суы мол тасып,
Жидебай, Мұсақұл үстіндегі кең қорық көк жайқын қалың шалғын
боп келе жатыр еді. (М.Ә.) Дәл бүгін осы қонысқа жеткенше бұл
ауылдар өзге Шыңғыс бөктерінен көшкен Бөкенші, Жігітекті қуып
жете алмаған. (М.Ә.) Сүйтіп, қазаннан жаңа түскен ет бір қолдан бір
қолға лып-лып етіп, салқындамай, тоңазымай лезде жетіп тұрды.
(М.Ә.) Бердіқожаның көнген хабарын алысымен Құнанбай қалың
малды, жыртысты бір-ақ жібертті. (М.Ә.)
3-жаттығу. Төмендегі үзіндіден морфологиялық-фонематикалық және
фонетикалық принциптер бойынша жазылған сөздерді тауып, ережесін
түсіндіріңіздер.
морфологиялық-фонематикалық
принцип
фонетикалық принцип
Ерліктің негізі – сүйіспеншілік. Кісі сүйгенінің құлы да, құрбаны
да болады. Отанын сүйген солдат ол үшін отқа да, суға да түседі.
Сөйтіп, саналы түрде ерлік жасайды. Ол ерлікті қай күні, қай сағатта
жасайтынын солдаттың өзі білмейді. Сәт сағаты жетіп, жан толқыны
тулап, шиыршық атып аспанға шапшығанда, солдаттың жұдырықтай
жүрегінен ерліктің жалыны бұрқ ете лаулап атылады. Дүниені дүлей
тасқын кернейді. Жер сілкініп, тау төңкеріледі. Күн күркіреп,
найзағай жарқылдайды. Солдат ерлік жасағанда осындай болады!
Бірақ солдат оны ерлік жасадым деп есептемейді. Азаматтық
міндетімді атқардым, Отан алдындағы перзенттік борышымды өтедім
деп қана біледі. Ерлік жасаған сәтте солдаттың басындағы ой осы
ғана болады. Өзінің ерлік жасағанын өлген солдат білмей кетеді, тірі
қалған артынан ұғады. Онда да алғашында ол ондай ерлік жасаған
емес, басқа біреу болар деп ойлайды. Мінеки, ерліктің ешқандай
есепке көнбейтіні де сондықтан!
(Ә.Нұршайықов «Ақиқат пен аңыз»)
6
4-жаттығу. Қазақ тілінің сөздік құрамына орыс тілінен енген сөздерге
мысалдар келтіріңіздер.
5-жаттығу. Фонетикалық принцип бойынша жазылатын сөздерге мысал
келтіріңіздер, олармен сөйлем құрастырыңыздар.
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І-ІІ – сәйкестік
ІІІ-Ү – бірнеше жауабы бар тапсырма
І.
Орфографиялық
принциптерді
мысалдарымен
өзара
сәйкестендіріңіздер.
1) морфологиялық-фонематикалық принцип
2) фонетикалық принцип
3) тарихи-дәстүрлік принцип
A) білімді
B) жиһаз
C) Талдықорған
ІІ. Берілген мысалдарды орфографиялық принциптерімен
сәйкестендіріңіздер.
1) география
2) қарлығаш
3) жанқияр
A) морфологиялық-фонематикалық принцип
B) фонетикалық принцип
C) тарихи-дәстүрлік принцип
ІІІ. Морфологиялық-фонематикалық принцип бойынша жазылған
сөздерді белгілеңіздер.
A) жал-құйрық
B) жаужүрек
C) жасбуын
D) жарыссөз
E) жанпида
F) жауырын
ІҮ. Фонетикалық принцип бойынша жазылған сөздерді
белгілеңіздер.
7
A) зауыт
B) ирекгүл
C) кинескоп
D) көпене
E) үстел
F) география
Ү. Тарихи-дәстүрлік принцип бойынша жазылған сөздерді
белгілеңіздер.
A) орыс
B) жаһан
C) кисель
D) кириллица
E) шауып
F) ауа
Әліпби
Алфавит – тіл дыбыстарының рет-ретімен орналасқан
графикалық таңбалар (әріптер) жүйесі.
Қазақ әліпбиі
Баспа түрі
Әріптердің
аты
Баспа түрі
Әріптердің аты
Бас әріп
Кіші әріп
Бас әріп
Кіші әріп
А
а
а
П
п
пы
Ә
ә
ә
Р
р
ыр
Б
б
бы
С
с
сы
В
в
ве
Т
т
ты
Г
г
гі
У
у
ұу
Ғ
ғ
ғы
Ұ
ұ
ұ
Д
д
ды
Ү
ү
ү
Е
е
е
Ф
ф
эф
Ё
ё
йо
Х
х
хы
Ж
ж
жы
Һ
һ
һы
З
з
зы
Ц
ц
це
И
и
ій
Ч
ч
че
Й
й
й
Ш
ш
шы
К
к
кі
Щ
щ
ща
Қ
қ
қы
Ъ
ъ
айыру белгісі
Л
л
ыл
Ы
ы
ы
М
м
мы
І
і
і
Н
н
ны
Ь
ь
жіңішкелік белгісі
Ң
ң
ың
Э
э
э
О
о
о
Ю
ю
йұу
Ө
ө
ө
Я
я
йа
8
6-жаттығу. Төмендегі сөздерді алфавит ретімен көшіріңіздер.
І. Білім, парасат, үлгі, сана, ынта, шапағат, өнер, қанағат, ой, ес,
арман, қиял, еңбек, тәртіп, абырой, әділ, амандық, қасиет, бағбан,
махаббат, төзім, әлем, бейбіт, ақыл, дарын, жақсылық, зейін, инабат,
оқу, өнеге, әрекет, дәурен, өсиет, рақым, ғылым, бостандық, сенім,
табандылық, ұлағат, береке, ғибрат, дана, үздік, қабілет, шәкірт, өмір,
шыдамдылық, ықылас, мейірбан, бақыт, ажуа, кемеңгер, ілім.
ІІ. Әдепті, ержүрек, бүйрек, ұстаз, дастарқан, қазақ, мағлұмат,
ибалы, ақкөңіл, баспана, әсемпаз, кішіпейіл, қадірлі, адалдық, ғалам,
намысқой, байсалды, хабар, шаңырақ, ұғымтал, зиялы, тіршілік, сіңлі,
қоғам, халық, ағайын, алтыбақан, балахана, тұлға, жамандық, ізбасар.
7-жаттығу. Төмендегі сөздерді алфавит ретімен көшіріп, лингвистикалық
түсіндірме сөздіктен анықтамаларымен танысыңыздар.
Абзац, литота, бастауыш, толықтауыш, элизия, сөйлем, жалғау,
негіз, түбір, фонема, полисемия, лексика, дисфемизм, метафора,
омоним, морфема, акустика, апокопа, әріп, бунақ, гипербола, диэреза,
екпін, жазу, инверсия, көсемше, қиысу, мақал, анықтауыш, мәтел,
диалект, монолог, эпифора, неологизм, одағай, антоним, орфография,
пауза, баяндауыш, плеоназм, антитеза, графема, анлаут, редукция,
семантика, буын, есімше, мағына, сөздік, етістік, жұрнақ, графика,
стиль, табу, деривация, қабысу, термин, есімдік, дыбыс, матасу,
ассонанс, фраза, шылау, синоним, эвфемизм, грамматика,
ономастика, протеза, диалог, эпентеза, меңгеру, орфоэпия,
метонимия, жаргон, этимология.
8-жаттығу. Төмендегі ақын-жазушылардың фамилияларын әліпби ретіне
түсіріп, шығармаларын тауып көшіріңіздер.
Үлгі: Ж.Аймауытов «Қартқожа», М.Әуезов «Абай жолы», ...
С.Сейфуллин,
М.Жұмабаев,
Ж.Аймауытов,
Б.Майлин,
І.Жансүгіров, С.Мұқанов, М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов, Ә.Кекілбаев,
М.Мағауин, І.Есенберлин, Х.Есенжанов, Ғ.Мұстафин, Қ.Исабаев,
Б.Момышұлы, С.Жүнісов, Д.Әбілев, С.Торайғыров, Т.Ахтанов,
Н.Ғабдуллин, Ш.Мұртаза, С.Мұратбеков, Т.Әлімқұлов, А.Құнанбаев,
Қ.Мырзалиев, Д.Исабеков, Ә.Тәжібаев, Ә.Нұрпейісов, Ә.Әбішев,
М.Дулатов, С.Көбеев, М.Мақатаев, М.Шаханов, Ф.Оңғарсынова,
Т.Айбергенов, Ж.Молдағалиев, С.Шаймерденов, Т.Молдағалиев,
9
М.Әлімбаев, С.Иманасов, Х.Ерғалиев, Ғ.Қайырбеков, Ә.Сәрсенбаев,
Ш.Құдайбердиев, Ш.Айтматов, Қ.Аманжолов, Ж.Жабаев, И.Байзақов.
Шығармалар:
«Райымбек,
Райымбек»,
«Қарағанды»,
«Қартқожа», «Ақан сері», «Қан мен тер», «Ақ кеме», «Москва үшін
шайқас», «Найзағай», «Масығұт», «Ақын өлімі туралы аңыз»,
«Қаһарлы күндер», «Батыр Баян», «Баянауыл баурайында», «Ұлпан»,
«Маралдым», «Ақ Жайық», «Аласапыран», «Замана екпіні», «Абай
жолы», «Құралай сұлу», «Жігер», «Бақытсыз Жамал», «Құрманғазы»,
«Қалың мал», «Кім жазықты?», «Инеш», «Бір тойым бар», «Жабайы
алма», «Көшпенділер», «Қызыл жебе», «Өтеген батыр», «Құлагер»,
«Бел-белес», «Шоң би», «Сүйекші», «Аңыздың ақыры», «Дала
қоңырауы», «Қалқаман – Мамыр», «Қазақтарды шетелдіктерге
таныстыру», «Шұғаның белгісі», «Мен қазақпын», «Украина
қызына», «Ботагөз», «Оюлар», «Ақша бұлт», «Көкшетау», «Майра»,
«Отырар дастаны».
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Әріптерді әліпби ретімен орналастырыңыздар.
A) ъ
B) ы
C) ф
D) ұ
E) ч
ІІ. Сөздерді әліпби ретімен орналастырыңыздар.
A) ұшқыр
B) тілашар
C) шағала
D) ұштауыш
E) хаттама
ІІІ. Терминдерді әліпби ретімен орналастырыңыздар.
A) шылау
B) цитата
C) литота
D) тембр
E) фонема
10
ІҮ.
Ғалымдардың
фамилияларын
әліпби
ретімен
орналастырыңыздар.
A) Т.Шонанов
B) Р.Сыздық
C) С.Мырзабеков
D) Н.Оралбаева
E) Ғ.Мұсабаев
Ү. Шығармаларды әліпби ретімен орналастырыңыздар.
A) Мұхаббат жыры
B) Хұсрау-Шырын
C) Кодекс куманикус
D) Ақиқат сыйы
E) Гүлістан-бит түрки
Қазіргі қазақ емлесінің ережелері
Дауыстылардың жазылуы
Жалаң дауыстылар: а, ә, е, о, ө, ұ, ү, ы, і, э.
Қосынды дауыстылар: ё (йо), и (ый, ій), у (ұу, үу), ю (йұу, йүу), я
(йа).
Барлық буындарда жазылатын әріптер: а, е, ы, і.
Буын талғайтын әріптер: ә, о, ө, ұ, ү. Олар біріккен сөздер мен қос
сөздердің екінші сыңарларының басқы буындарында жазылады: дәрі-
дәрмек, Есенәлі, Қызылорда, жөн-жосық, өте-мөте, басқұр,
кешқұрым, бүрсігүні.
Кірме әріптер: э, ё.
Ескерту. Сөз басындағы ж, ш дыбыстары мен й дыбысының ортасында
келген а дыбысы көбінесе жіңішке ә болып айтылады, алайда а әрпі жазылады:
жай, жай-жапсар, жайлау, жайсаң, жайт, шай, шайқас, шайтан, шайыр.
Сөздің алғашқы буынындағы не алдыңғы буындарындағы жіңішке
дауыстылардың әуенімен келесі буында жіңішке айтылатын (естілетін) ә
дыбысының орнына а әрпі жазылады: ләззат (айтылуы – ләззәт), рәсуа
(айтылуы – ірәсүуә), Жәмила (айтылуы – Жәмійлә), тәкаппар (айтылуы –
тәкәппар).
Айуан, айуанат, хайуан, хайуанат, кейуана, миуа, диуана, қиуа, қиуаз деген
сөздер осы таңбаланғандай жазылады.
Қосарлы ый әріптері тек сый, тый сөздерінде жазылады: сыйлық, сыйлау,
11
сыйымды, тыйым, тыю, тыйылу.
Ә, ұ, ү әріптері мына сөздердің екінші буындарында жазылады: сірә, кінә,
күнә, куә, іңкәр, күмән, шүбә, зәмзәм, мүсәпір, дүдәмал, Күләш, Күләнда, Күләй;
мағлұм, бұлбұл, мақұл, байғұс; мәжбүр, әңгүдік, дүлдүл.
9-жаттығу. Көп нүктенің орнына тиісті әріптерді қойып, сөздердің
жазылуына түсінік беріңіздер.
З...ялы, қ...янат, акт...р, бейқ...сап, би...лай, би...зы, бұрти...,
бүйр...к, вал...та, б...ро, в...кализм, ғар...п, ғұс...л, дәлд...ріштік,
деб...тор, д...фис, дз...до, ду...т, жанқ...яр, ж...нақ, ж...ю, жымп...ю,
кәст...м, көкп...ңбек, қад...р, қау...п, құд...рет, лағ...нет, майм...ю,
ма...стро, мет...ор, ми...а, ми..., рухани...т, дәлд...ң, дәнек...с,
тауқ...мет.
10-жаттығу. Көп нүктенің орнына а, ә әріптерінің бірін қойып, жаттығуды
орындаңыздар.
Т...урат, ...жу…, ку...л...ндыру, б...дия, д...нд...ку, күн…к...р,
т…к...ппар,
мүш...йра,
мүһ...зин,
н...руыздық,
олд...-білд...,
сүтшәрб...т, әз...зіл, б...ғбан, б...йбіше, бейкүн..., бейж...й, бейм...ғлұм,
бейп...ру…, бейш...ра, м...шине, г...кку, гүлт...ж, дүд...м...л, күп...йке,
дүб...р…, ділд..., әмірл...шкер, ділм...р, дімк...с, дінд...р, ж...йлау,
күл...пара, ж...йнамаз, күм...жнік, т...б...рік, күм...н, күн...ра, ж...мағат,
к...у...п, ж...риялау, күш...н, ж...дит, з...мз...м, к…ус...р, кін...л...у,
кін...р...т, м...н-ж...й, мүк...ммал, мүл...йім, н...м...рт, емд...м, мәрм...р,
мін...жат, п...руай, пірәд...р, р…су..., ш...й, үк...м...н, ш...йнек.
11-жаттығу. Көп нүктенің орнына ұ, ү, ы, і әріптерінің тиістісін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер.
Дәлд...ң, дәнек...с, ақк...с, ақти...н, алақ...йын, алақ...рт, аһ...лау,
уһ...леу, әж...м, әндиқ...л, байм...р, бейқад...р, беймағл...м, беск...л,
бет-ж...зі, борғ...й, ғар...п, д...лд...л, д...рия, жақ...т, жар...мес, жаһ...л,
жекс...рын, ж...млә, зәйт...нағаш, Зәб...р, зәб...р, итм...рын, келіт...п,
қаб...лет, қағ...лез, қад...р, қалам...ш, қан...шер, қарағ...с, қас...рет,
қат...гез, қат...м, қау...п, құд...р, құд...рет, құз...рет, лағ...нет, мазм...н,
мазл...м, мағз...м, мағл...м, мақс...т, мақл...қат, малғ...н, мақ...л,
мақ...л...қ, марқ...м, манс...қ, мәжб...р, мәжн...н, мәнз...р, мәмл...к,
мәңг...рт, мәшһ...р, миғ...ла, неғайб...л, сам...рық, сәк...н, соғ...рлым,
сөзт...лға, с...мс...р, тауқ...мет, тәтп...ш, хаз...рет, хак...м.
12-жаттығу. Төмендегі жаттығуды көшіріп, ә, ү, ұ, о әріптері келген
12
сөздердің астын сызыңыздар, олардың емлесін есте сақтаңыздар.
Бектай өз қатесін түсініп, опынып, кінәсін мойнына алса екен деп
тіледі. (Ш.А.) Оң бұрышта радиоприемник, сол жақта малдас құрып
отырған құндыз бөрікті біреудің қара мәрмәрдан шабылған кішкене
статуэткасы қойылған. (С.Ш.) Осы жалған дүниеден, Шешен де өткен
не бұлбұл, Көсем де өткен не дүлдүл. (А.Қ.) Өнер алды – қызыл тіл,
Тілде жүйрік – ол дүлдүл. (Ж.Ж.) Қазақ жұмыскерлерінің неден
кешіккендерін біле алмай дүдәмал болып отырғанда Байшегір келді.
(Ғ.М.) Ардақ бәйек болып кішірейген кінәсіз жігіттің сағын қалай
сындырар?! (Ғ.М.) Әрине, бұл жерге даусы естілмеген соң не айтып,
не қойып бара жатқаны өзгеге беймағлұм болғанымен, бала бәрін
біліп отыр. (Ш.А.) Шынында, Қодар мен Қамқаның осы сорына
себепкер болған да дәл осы Жетпіс пен соның ағасы даукес, бәлеқор
Жексен. (М.Ә.) Бала осы сәтте өзін мүлде бір қорғансыз, бейшара,
көзге ілінбес мүсәпір сезінді. (Ш.А.) Жаңа ғана көрінген автолавка
осылардың бәрінен қол үзіп, тұра жүгіруге мәжбүр етті. (Ш.А.)
Соққыдан әлі есін жиып болмаған әкем байғұс жиі тоқтайды. (С.Ш.)
Қол шананың жібі аш болсын, тоқ болсын бір мойымайтын, бір қабақ
шытпайтын өгей шешеме, дүлдүл шешеме қайта-қайта ауысып
барады да ұзағырақ тоқырап қалады. (С.Ш.) Қуандықтың екі көзі
күлімсіреп, ақша беті балбұл жанады. (М.Ә.)
13-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен мамандығыңызға байланысты ә
әрпі бар бірнеше сөз теріп, оларды қатыстыра отырып сөйлем
құрастырыңыздар.
14-жаттығу. Көп нүктенің орнына о, ө әріптерінің тиістісін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер. Олардың сөздегі орнына назар аударып, емлесін есте
сақтаңыздар.
Данаг...й, мүрт...т, ақылг...й, бақа...т, б...зк...де, д...ңес, кастр...л,
кәл...ш, кәст...м, кәсіпқ...й, кәсіп...дақ, к...збе-к...з, к...нет...з, к...к...ніс,
қамқ...р, қамз...л, қаск...й, ләмб...к, селқ...с, селс...қ, сенат...р, с...вх...з,
шанд...з, шабанд...з.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: СӨЙЛЕМ ІШІНДЕ ҚОЙЫЛАТЫН - Пунктуациясы

text:
СӨЙЛЕМ ІШІНДЕ ҚОЙЫЛАТЫН
ТЫНЫС БЕЛГІЛЕРІ
Үтір
Нүктелі үтір
Жақша
Қос нүкте
Тырнақша
Сызықша
Ер өлсе
де, аты
өлмейді.
(мақал)
Әкесінің
баласы
–
адамның
дұшпаны;
Адамның
баласы
–
бауырың.
(Абай)
Хакім
(құлағын
тігіп).
Немене?
Біреу
келе
жатыр ма?
(Ж.А.)
Жалғыз
қалған
кемпірдің неліктен
қалғаны да түсінікті
сияқтанды:
ауру
бала нарттай жанып
жатыр. (Ғ.Мүс.)
Жиылған
ауыл «бәлі»
десіп
Итемгенді
жақтады.
(Ғ.Мүс.)
Ер
азамат
белгісі
–
түзде мырза,
әрі
құл.
(мақал)
Үтір, оның қойылатын орындары
Үтір – ең көп қолданылатын тыныс белгі. Ол сөйлемнің
мағынасына, құрылысына байланысты қойылады.
ҮТІР
Қойылатын орындары
Бірыңғай
сөйлем
мүшелерінің
арасы
Қаратпа,
одағай
сөздерден
кейін
Қыстырма
сөздерден кейін
Оңашаланған
айқындауыш
сөйлемдерден
кейін
Құрмаластағы
жай
сөйлемдердің
аражігінде
Екі
арада Жігіттер,
Мүмкін,
онда Қонақ
үйде, Үй
іші
105
күрес,
сайыс,
жамбы
ату,
теңге
ілу
сияқты
ойындар жүріп
жатты. (Ш.А.)
ойын арзан,
күлкі қымбат.
(Абай)
Момын шал да
дәл
мұндай
көрінгеннің
айдауында
жүрмес
еді.
(Ш.А.)
дөңгелек
үстел
үстінде, қызғылт,
күңгірт
сәулесі
бар
тас
шам
жанып тұр. (М.Ә.)
кедейленген соң,
Қартқожа
апасының
аулында
бала
оқытып тұр еді.
(Ж.А.)
Ескерту. Бірыңғай мүшелерден кейін келетін тағы басқалары, тағысын
тағылар, тағы сондайлар деген сөздердің толық не қысқарған түрлері келсе,
олардың алдынан үтір қойылмайды: В.В.Радлов, Н.Ф.Катанов, С.Е.Малов,
Н.А.Баскаков т.б. ғалымдар түркі тілдерін топтауда құнды еңбектер берді.
(К.Аханов)
161-жаттығу. Төмендегі сөйлемдерге үтір қойып, оны ережемен дәлелдеп
түсіндіріңіздер.
Шабандоздар мінген аттар сапқа сыймай тыпыршып ауыздықты
сүзе тартып тұяқтарымен жер тарпиды. (Ш.А.) Бала Қорықтағы
үйлерді сарайды қора-қопсыларды бүгін көргендей күле қарайды.
(Ш.А.) Мүмкін өстіп жүргенде кім біледі осы жайылымда
пайғамбарға кездесіп қалармын... (Ш.А.) Жалыныш-сағыныш па
өкініші мен өтініші ме әйтеуір тебірене қайырды. (С.Ш.) Тегі ол жұрт
көңілінің қызығы мен сыйы болып тұрғысы келетін адамдар тобына
жатпайды. (С.Ш.) Неге екенін кім білсін оның баласы да менің апама
ұқсап анасын іздеп жүріп от ішінде қалған сияқтанды. (С.Ш.)
Сонымен біраз томсарып отырып барып қайта қыбырласқанда
Құнанбай ойдағы сөзін бастады. (М.Ә.) Тегіс сойыл найза айбалта
шоқпар ұстаған шабуыл мен соғысқа әзірленген қол. (М.Ә.) Бар
түйенің үстіне артылған жүктерді жапқан өңшең қара кілем қоңыр
алаша қарала текемет көрінеді. (М.Ә.)
162-жаттығу.
Мәтінді мәнерлеп оқып, үтірдің қойылу себебін
түсіндіріңіздер.
І. Ертеңіне түске тармаса Ұлпанымен Есеней, Есенейімен Ұлпан
келді... Екі үйлі «түрікпен» қыстауының айналасы құлпырып тұр
екен. Қардың суымен тез өсіп шашақтана бастапты. Одан әрі,
жарқырап жатқан көлге дейін, қара топырақты жерге шығатын мың
түрлі асыл шөптер гүл атып, қызылды-жасылды шұбартып жатыр.
Қыр жоңышқасының сарғыш, жасыл, көк гүлдері де қою көрінеді. Әр
жерге топталып өскен тікендер алтындай жарқыраған сары гүлдерін
төгіп тұр. Ауылдың азғана малы көк жазыққа тұяғын да тигізбеген
сияқты. Балғын көктем бар ажары мен мырзалығын төге салған
106
қалпында тұр. Қыстаудың өзі де шоқ ағаштың қойнауына салынған
екен. Жазғытұрғы самал жел ақырын-ақырын ескектеп, көк дүниені
тербетіп қояды. Қазақ мұндай жерді көргенде, аунап-аунап алғысы
келеді.
Ұлпан пәуескеден түсе сала, көзін жұмып, мұрнын дала иісіне
тосып, бір-екі кеудесін кере дем алды.
(Ғ.Мүсірепов «Ұлпан»)
ІІ. Қымыз – халқымыздың бірнеше ғасырлар бойы үздіксіз
пайдаланып келе жатқан ұлттық тағамы. Ол тек тағам емес, сонымен
қатар халықтың қасиетін, дәулетін, салтанатын, байлығын,
мырзалығын, дастарқан берекесін білдіретін ырыс белгісі. Басқа
тағамдарға қарағанда қымызды дайындаудың әдіс-тәсілдері, салт-
дәстүрлері, ырымдары мен кәде-жоралары көп.
Көктем туып, құлындаған бие байланып, сауылады. Биенің
ашымаған сүтін саумал дейді. Оған арнайы ашытқы қосылып, екі-үш
күннен кейін ашиды. Алғашқы қымызды үй иесі өзі ішпейді, дәстүр
бойынша ауылдың үлкендерін шақырып, ауыз тигізіп, батасын алады.
Мұны қымыз мұрындық дейді.
Дайындау әдісіне, қасиетіне, сапасына және сақталу уақытына
байланысты халқымыз қымызды бірнеше түрге бөледі. Және олардың
әр түрін жылқы жасы атауымен атайды.
Уыз қымыз – биені алғаш байлап, жаңадан ашытылған қою
қымыз.
Бал қымыз – жылқының сүр қазысын қосып, әбден бабына
келтіріп пісілген қымыз. Бұл басқа қымызға қарағанда сары әрі қою,
дәмді, жұғымды, тұщы болады.
Құнан қымыз – екі түн сақталған, толық ашыған қымыз.
Дөнен қымыз – үш түн сақталған, өте күшті қымыз.
Бесті қымыз – төрт түн сақталып, ашуы әбден жеткен қымыз.
Мұнымен қатар шөп буыны қатып, күзде сауылатын қымызды
сары қымыз дейді. Мұның қуаты күшті әрі емдік қасиеті де
жоғарылай түседі. Қыста қысыр биелерді қолда ұстап сауып, оны
қысырдың қымызы дейді. Бұл нағыз сапалы, қасиетті дәру сусын деп
бағаланады. Қулық биенің (алғаш құлындаған бие) қымызын
қысырақтың қымызы дейді. Жас биенің сүті болғандықтан бұл
бірнеше құлындаған биенің қымызынан қуаты да жоғары болады.
107
Бұрынғы қымыздың үстіне саумал қосылса, оны түнемел қымыз
дейді.
Қымыздың бапталып, күтілуі де үлкен жұмыс. Ол, негізінен,
жылқы терісінен, емен, арша сияқты ағаштан жасалған ыдыстарға
дайындалады. Теріден жасалған ыдыстың үлкенін саба, кішісін мес,
торсық деп атайды. Ол арша, тобылғымен, қайың қабығымен жиі-жиі
ысталып, майланып отырады. Сабадағы қымызға жылқының шикі
қазысын салып көп пісілген қымыз қуаты күшейіп, сапасы артады,
ащы дәмі де азая түседі. Көп пісіліп, ащы дәмі кеткен қымызды
өлтірілген қымыз дейді. Бұл өте жақсы деген ұғымды білдіреді.
Қымыз – әрі сусын, әрі тағам, дертке шипа, жанға қуат. Дәулетті
адамдар қымызды жазда да, қыста да ішіп отырған. Қымызды піскен,
сапырған сайын хош иісі артып, тәбет ашыла түседі. Қымыз
ыдыстары да бөлек ұсталып, оны қымыз шара, қымыз аяқ, қымыз
ожау деп қастерлеп айтады.
Бие ағытылар алдында соңғы қымызды ауыл адамдарын
шақырып, батасын алатын халықтық жақсы дәстүр бар. Мұны сірге
жияр деп атайды.
Бұл қымыз елдің шипалы сусыны, азығы ғана емес, мақтанышы
мен салтанаты да болған. Бұрынғы замандарда өткен ас, той, хан
сайлауларында арнайы апаратын сый-сияпат, мырзалықтың да бас
белгісі осы қымыз. Бұған келген мырзалар мен байлардың,
жақсылардың қай дәрежеде келгені осы қымыз бен сойыс
мөлшерімен есептелген. 1860 жылы Ұлытауда Бағаналы Найман
елінің белгілі азаматы Ерден Сандыбайұлына ас берілгенде оған 1000
саба қымыз әкелінген. Сонда әр сабаны шамамен 100-150 литрден
есептегеннің өзінде 150000 литр қымыз құйылған.
(С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына»)
163-жаттығу. Өлеңді мәнерлеп оқып, үтірдің қойылуына назар
аударыңыздар, ережесін түсіндіріңіздер.
Баянауланы көргенде
Ежелден есіміңе ғашық едім,
Баурады Баянауыл асыл лебің.
Қаныштың бұйра шашы секілденіп,
Көрінді орман, тоғай, жасыл белің.
Орансаң табиғаттан сыйға қалың,
108
Жаннатсың, бар сырыңа иланамын.
Көз екеу болғанменен, тілім біреу,
Барыңды жеткізе алмай қиналамын.
Кербез төр қарай берсем ғажабыңа,
Ақбет тау қыздай екен ажары да.
Аққұба Қаныш маңдай шың көрінді,
Ақ шағыл тастар тартып назарына.
Лүпілі жүрегімнің басылмады,
Жер мен көк, су мен сәуле жасыл бәрі,
Жарқырап үнсіз жатыр Жасыбай көл,
Қаныштай күлім қаққан жасындағы.
Бірлікті бар қазаққа ырымдаған,
Көрінді мінсіз таза ғұмыр маған.
Ағаш та, су да, тау да
Айтып жатты,
Балдырған бала Қаныш сырын маған.
(К.Салықов)
Қаратпа сөздердің тыныс белгілері
Ойдың кімге, неге арналғанын білдіретін, тыңдаушының көңілін
өзіне аудару үшін жұмсалатын, сөйлемдегі басқа сөздермен
байланысқа түспей, грамматикалық дербестігін сақтайтын оқшау
сөзді қаратпа сөз дейміз. Қаратпа сөзден кейін үтір, кейде леп белгісі
де қойылады.
ҚАРАТПА СӨЗДЕРГЕ БАЙЛАНЫСТЫ
ҚОЙЫЛАТЫН ҮТІР
Қойылатын орындары
Қаратпа сөздің сөйлемнің
басында келуі
Қаратпа сөздің сөйлемнің
ортасында келуі
Қаратпа сөздің сөйлемнің соңында
келуі
Жапырақтар-ау,
сыбдырлап
жерге
төгілгенше, шерлі сұлуға
сая болсаңдаршы! (Ж.А.)
–Жоқ, Сүйіндік аға, білейік
деп
сұраймын.
Сіздің
үстіңізден шағым жиям деп
сұрамаймын ғой! (М.Ә.)
– Астапыралла, не боп қалды,
шырақтарым-ау? – деді Момын
мен кемпір қосарланып. (Ш.А.)
164-жаттығу. Қаратпа сөздердің тыныс белгілерін қойып, сөйлемнің қай
шенінде келгенін айтыңыздар.
109
Қаратай сендерге берілген су егістікке жетпей, тазармаған арқы
табанымен ақпай, беталды қашып, сай-сайды қуалап жоғалып
жатады. (Ш.А.) Керімбала күлкісін тыйған жоқ: «Әй, білмеймін, кімге
салсақ та, құлқыным таза дей алар ма екенсіз Абай?» – деп, сезігін
айта бастады. (М.Ә.) – Шырағым-ау осы анада Бөжекең аулына
жіберген қыз не жайда? Айғыз бишара қайтіп қиды соны? Жылатып
айырып, қайтіп қана жіберді екен? – деп, бір жағынан наразы боп,
сұрастыра бастады. (М.Ә.) – Сүйіндік аға осы мына сіздің жердің
алдындағы Қарауыл дейтін жалғыз биік не себепті Қарауыл атанды
екен? – деді. (М.Ә.) – Тұра ғой айналайын жылырақ киініп ал, маған
көмектесесің. Тұр, тұра ғой, ұйқыңды аш! – деді сыбырлап шал.
(Ш.А.) – Мынауың тамаша екен Құлбек, – деді бұлармен қатар келе
жатқан шофер жігіт. (Ш.А.) – Мә балақай бар да ана шоққа салып
пісіріп же! Дүниеде маралдың бүйрегінен тәтті тағам болмады, – деді.
(Ш.А.) – Шыдай тұрыңдар қошақандарым. Ертең кешке дейін ғана
шыдаңдар. Әйтпесе Жәкеңнің пышағы қайраулы көрінеді. Шыдаңдар,
– деп Айгүл әр қозының басын бір сипады. (Ғ.Мүс.) – Шырағым-ау
мынау бұғылар ғой, бұлар мұнда қайдан жүр? (Ш.А.)
165-жаттығу. Абай өлеңдеріндегі қаратпа сөздерді тауып, мәтінді көшіріп
жазыңыздар. Қаратпа сөзге байланысты қойылған тыныс белгілерін
түсіндіріңіздер.
Жүрегім, нені сезесің
Сенен басқа жан жоқ па?
Дүниені, көңілім, кезесің,
Тиянақ жоқ па, қой, тоқта!
***
Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат,
Екі түрлі нәрсе ғой сыр мен сымбат.
Арзан, жалған күлмейтін, шын күлерлік
Ер табылса, жарайды қылса сұхбат.
***
Сыналар, ей, жігіттер, келді жерің,
Сәулең болса, бермен кел талапты ерің.
Жан құмары дүниеде немене еккен –
Соны білсең әрнені білгендерің.
***
Не іздейсің, көңілім, не іздейсің?
110
Босқа әуре қылмай, шыныңды айт.
Шарқ ұрып, тыныштық бермейсің,
Сырласалық, бермен қайт.
166-жаттығу. М.Шаханов өлеңдерінен қаратпа сөздердің сөйлем ішінде
орналасу тәртібіне қарай 2 мысалдан тауып, кестені толтырыңыздар.
Қаратпа сөз басында
Қаратпа сөз ортасында
Қаратпа сөз соңында
167-жаттығу. Драмалық шығармадағы қаратпа сөздерді тауып, сөйлемнің
қай шенінде келгенін айтыңыздар, тыныс белгілерінің қойылуын
түсіндіріңіздер.
Қанапия мен Шәрбану
(Үзінді)
Шәрбану кіріп келіп, Қанапияны көріп, именген, қуанған сипатты
қызарып, шешесінің қасына келіп, бір қолымен жер таянып отыра
кетеді.
Қанапия (қозғалып, ажарланып). Көңілі-қарың тиыш па?!
Шәрбану (бір қолымен иегін ұстап). Шүкір.
Ұмсынай. «Кімді айтса, сол келеді» деген рас-ау, сені ауызға
алғанымыз сол еді.
Шәрбану (Қанапияға көзін төңкеріп, қылымси қарап). Апа, менің
не керегім бар?
Ұмсынай. «Қайда кетті» деп Қанаш сұрағанға айтам. Қарағым,
Қанашқа самауыр қайнат. Ана шелекте су тұр.
Шәрбану (ынтасы Қанапияға ауып, апасының сөзін естімейді).
Апа, маған не істе дедің?
Ұмсынай (ұршығын иіріп отырып). Қанашқа самауыр қайнат
деймін.
Шәрбану (аздан соң). Ағаш бар ма еді, апа?
Ұмсынай. Ескі қораптың малы жатқан, түйенің құмалағын қосып
қайнатарсың!
Шәрбану (көңілі бөлініп отырып). Апа, әлгі не қайда? Немене
еді? Есімнен шығып кеткенін қарашы. Е, сіріңке, сіріңке.
Ұмсынай. Сіріңке жүктің арасында шығар. (Шәрбану шелекті
алып шығады.)
(Ж.Аймауытов)
111
168-жаттығу. Көркем шығармалардан үтір және леп белгісімен келген,
сөйлемнің түрлі шенінде (басында, ортасында, соңында) орналасқан қаратпа
сөздерді тауып, әр түріне екі мысалдан жазыңыздар.
169-жаттығу. Мәтіндегі қаратпа сөздердің тиісті тыныс белгілерін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер.
(Жер хабарын бермесін) Табай сараң адам екен. Жолаушылап
келе жатқан Торғай дуанының елге белгілі екі биі Қорғанбек пен
Дәуренбек Табай ауылының сыртына келіп түсуге рұқсат сұрапты.
– Қонақ күтетін уақытым жоқ, – депті Табай. Бұған қатты
ренжіген екі би аттанып кетіпті.
Келесі жылы сол екі бидің ауылына Табай келіп түсуге рұқсат
сұрапты. Былтырғы іске қатты өкпелеген билер «кет» демесе де, онша
жақсы рай таныта қоймаса керек.
Табай сонда ауыл ортасындағы қотанға келіп ат ойнатып:
– Уа қу құдай Билігіңе таласқан жоқпын қу құдай Мырзалығыңа
таласқан жоқпын қу құдай Байлығыңа таласқан жоқпын қу құдай
Өзің берген сараңдығың бар еді, мына Шақшақ балалары оны да алам
деп сіресіп жатыр қу құдай Енді маған не қалды қу құдай – деп
айнала шапқан екен дейді. Мұны естіген билер:
– Бір ашуыңызды беріңіз Тебеке Қателік бізден екен, – деп ат
үстінен көтеріп алған екен дейді-ау.
(С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына»)
Қыстырма сөздердің тыныс белгісі
Баяндап отырған мәселеге автордың көзқарасын, өзіндік пікірін,
түрлі сезімін аңғарту үшін қолданылатын, сөйлемнің басқа
сөздерімен байланыспай, оқшау тұратын сөздерді қыстырма сөз
дейміз.
Қыстырма болатын сөздер мен сөз тіркестері
Кісінің
көңіл
күйін,
сезімін
білдіретін
сөздер
Айтылған
ойға
нануды,
жорамалдауды
білдіретін сөздер
Айтылған
ой
кімнің
тарапынан
шыққанын
білдіретін
сөздер
Ойдың желісін, ретін
білдіретін сөздер
Тыңдаушын
ың назарын
аудару үшін
айтылатын
сөздер
амал
қанша,
бақытымы
зға қарай,
әрине,
әлбетте,
рас, сөз жоқ, сірә,
мүмкін, шамасы,
расында,
... айтуынша,
... айтқандай,
меніңше,
сеніңше, ..., ...
біріншіден, ..., ... әуелі,
алдымен,
демек,
сөйтіп,
қысқасы,
ақырында,
әйтеуір,
айталық,
өздеріңізге
мәлім, көріп
отырсыз,
112
несін
айтасың
т.б.
шынында,
бәсе,
бәлкім,
айтпақшы,
шынын
айту
керек,
өзіңіз
білесіз т.б.
ойынша,
әлі
есімде,
ұмытпасам
т.б.
ендеше,
керісінше,
мысалы,
негізінен,
сосын, бір жағынан, ...,
бір сөзбен айтқанда,
былайша
айтқанда,
сайып келгенде т.б.
шынында,
міне,
әне,
қане,
байқаймын,
байқайсыз
ба т.б.
ҚЫСТЫРМА СӨЗДЕРГЕ
БАЙЛАНЫСТЫ ҚОЙЫЛАТЫН
ҮТІР
Қойылатын орындары
Қыстырма сөздің сөйлемнің
басында келуі
Қыстырма сөздің сөйлемнің
ортасында келуі
Қыстырма сөздің
сөйлемнің соңында
келуі
Әрине,
оған
теңіз
жағасының сүреңсіз, жүдеу
тірлігі
ұнамасы
анық.
(Ә.Н.)
Бірақ, амал қанша, баланың осы
бір әділ арманын ескеріп, іске
асырып жатқан үлкендер жоқ.
(Ш.А.)
Қартайған шақта жай
жүруге
көндігейін
деген-ау, сірә. (Ш.А.)
Ескерту. Не, немене, қалай, ендеше, осы сияқты сөздер айтушының белгілі
бір сезіміне орай қолданылғанда, қыстырма сөз ретінде үтірмен бөлінеді:
Қалай, құлағың ашылды ма? (М.Ә.)
Мағынасы жағынан қыстырма сөздерге ұқсас келетін, дауыс кідірісімен
айтылатын ал, тіпті, дегенмен, алайда, бірақ, тек, сондай-ақ, сонымен қатар,
әсіресе деген сөздер сөйлемнің басында не жай сөйлемнің ішінде үтір арқылы
бөлінбейді: Ал Әмір болса сол балалар ішіндегі әнші, өнерлісі болып келеді
(М.Ә.)
170-жаттығу.
Сөйлемдерді көшіріп, қыстырма сөздердің тыныс
белгілерінің қойылуына назар аударыңыздар.
Бірақ тайпалма жорға Гүлсары Александровка қырқасынан соңғы
рет асқанын, енді, міне, ақырғы аттам жерлер жүріп келе жатқанын
Танабай білген жоқ еді. (Ш.А.) Байтақ бұрын қазақ тілінде зат есім
мағынасында қолданылып, «белгілі бір этникалық-территориялық
единица» (мысалы, хандық сияқты), «ел, жұрт» деген мағынаны
білдірген. (Р.С.) Сөйтіп, тілімізде қазіргі кезде ешбір грамматикалық
мағына білдіре алмайтын қалдық формалар да бар екен. (С.И.)
Сөйтіп, қаланың ұлығы мен даланың сойқанды бұзығы Абайға қарсы
іштей табысқандай боп айырылысты. (М.Ә.) Еміс-еміс естуімше,
қыздың бір дұшпаны (неге дұшпан болатыны айтпай-ақ мәлім!) қызға
мен жіберетін өлеңдердің біреуін түсіріп алады. (С.М.) Расында,
бұрын бұл өзін «аға сұлтан Құнанбай баласымын» дейтін де, «бар
Құнанбайдың есебі түптің түбінде бір жерден шығады» деп білетін.
(М.Ә.) Сөз жоқ, мұндай феномендер ертедегі әдеби мұраларды тілі
113
жағынан біршама өзгертпей жеткізуге себепкер болғанға ұқсайды.
(Р.С.)
171-жаттығу. Мына қыстырма сөздерден сөйлем құрап, олардың
мағыналық жақтарына түсінік беріңіздер.
Сөз жоқ, бәсе, ендеше, керісінше, байқаймын, мысалы, қысқасы,
негізінен, амал қанша, шынын айту керек, бір сөзбен айтқанда,
меніңше, әрине, бақытымызға қарай, алдымен.
172-жаттығу. Қыстырма сөздерді тауып, қаратпа сөздермен салыстырып,
ұқсастық, айырмашылығына тоқталыңыздар.
Енді, міне, ана баурындағы соңғы алданышы – қырықтан асқасын
көтерген сүт кенжесі... (Ә.Н.) Әне, әншиіндегі қақпақтай кең
жауырыны күжірейіп тартып барады. (Ә.Н.) Рас, ол кісі мойнында
кегін жібермейтін жау. (Ә.Н.) Ендеше, өмір мен өлім сияқты қараңғы
мен жарық та кезек жеңіп, тірлік үшін бұлар да тартысып жатады.
(Ә.Н.) Шамасы, сірә, бұл ат та Кәлен қолынан шыққан болар деп
ойлады. (Ә.Н.) Рас, түн ішінде адасып кетуі де кәдік еді, бірақ
Танабай бұл жерлердің ой-шұқырын бұрыннан бес саусағындай
білетін, тек ат шыдаса болғаны. (Ш.А.) Бәлкім, ол жорғаға мінгісі де
келмеген шығар. (Ш.А.) Рас, Танабай әлі әрі-сәрі, бірақ Шора
көндіретінін іші сезеді, бұ жолы да Шораның айтқанынан шыға
алмас. (Ш.А.) Әлбетте, мал болған соң, шығынсыз болмайды. (Ш.А.)
Шынында, Сарыбек бүгін әдейі бел шешіп салғыласуға кіріскендей,
досының да, басқалардың да беделіне қарамай сөйлеп тұр. (Ш.А.)
Жалғыз тісінің өзі найзадай болып бес-алты метрге салбырап кеткен
кереметтен қорықпауға болар ма екен, сірә? (С.Ш.) Оның
білдіруінше, бұл адамдар арасында тағы да бітпейтін кесір дау бар.
(М.Ә.) Міне, жайқалған егін арасынан әлдебір төмпелер қылаң береді.
(С.Ш.) Қысқасы, бір құдіретті қолдың күшімен үй де, күн де өзгеріп,
айрықша нұрланып кетіпті. (С.Ш.) Сөйтіп, осы белдің ойына қарай
құлай бергенде, жорға Жұмабай арт жағынан, сол иығы тұсынан
тасырлатып кеп қосылған бір дүсірді есітті. (М.Ә.) – Әділет, сенің
ойыңша, біреудің басына күн туса, соның орнын тартып алу ғой?
(М.Ә.)
173-жаттығу. Өздеріңіз сүйіп оқитын ақындарыңыздың өлеңдерінен
қыстырма сөздер кездесетін өлең шумақтарын көшіріп жазыңыздар.
Мысалы,
Аспан тұр, міне, күркіреп,
114
Шөміш қақ, әже, ырымдап.
Көктер ме егін дүркіреп,
Көк биең аман құлындап. (М.Мақатаев)
Достарыңызбен бөлісу: |