title: .4 . Е Л ІК Т Е У ІШ С Ө З Д Е Р Д І Ң С И Н Т А К С И С Т ІК

text:
556
М ОРФОЛОГИЯ
жағдайда ғана болмаса, тек етістіктермен тікелей
тіркеседі. Бірақ еліктеу сөздер етістік атаулының
бәріне бірдей тіркесе бермейді. Оның жалаң (дара)
түрі де, қосарланған түрі де өзге етістіктермен
таңдап тіркессе де, ет көм екш і етістігімен еркін
тіркесе береді. М ы салы
:Жанып жатқан от м ай-
лы көбік тамғанда, пыс етіп, борс етіп сөне калып,
кайтадан т езлап етіп жанды
(С ейф уллин);
Бо-
кай келіншегінің сөзінемыңц етпеді
(М ұстафин);
Қорыкканынан ба, тоңғаннан ба урядниктің иегі
иегіне сақ-сақ етті
(М ұқанов) т.б.
2. Еліктеу сөздер толы қ м ағы налы дербес
етістіктердің бәрімен де бірдей тіркесе бермейді,
олардың ішінен тек өздерінің мағыналарына орай-
ласаты ндары мен ған а еркін тіркеседі. Мысалы:
Абай селк етіп ж алт қарады
(Әуезов);
Машина
кілт бүрылды
(Ш аймерденов);
Қасым жалт қарап
жалтарып, Қаликаға қосыла кетті
(Ерубаев) т.б.
3. Еліктеу сөздер етістіктерден өзге сөздер-
мен н екен-саяқтап қан а тіркеседі де, сын есім,
үстеу, шылау сияқты сөз таптарымен тіпті тіркес-
пейді. М ысалы:
Күңгірт сөйлеген шаңда-шүң да-
уыс шықты
(Сейфуллин).
Қым-қиғаш қиқу,сарт-
сүрт төбелес болды да қалды
(Көбеев).
4. Еліктеу сөздердің сойлемде қандай мүше
қызметін атқаруы олардың өздерінен басқа қан-
дай сөздерге тіркесуімен байланы сты . Өйткені,
жоғарьщағьщай,
Достарыңызбен бөлісу:


шаң-шұң дауыс шықты
(Сейфул-
л и н ).
Сарт-сүрт тобелес болды да қалды (Көбе-
ев) дегендердегідей, зат есімдермен тіркесіп, орын
ж ағы нан олардан бұры н тұры п қолданылатын
шаң-шүң, сарт-сүрт тәрізді еліктеу сөз, әрине,
аны қтауы ш болады. Ал еліктеу сөздер негізінде
етістіктермен тіркесетін категория болғандықтан,
оларды ң негізгі синтаксистік қы зметі де сы н-
қимыл пысы қтауыш екендігі күмәнсіз. Еліктеу
сөздің жалаң (дара) түрі мен күрделі (қосарлан-
ған) түрі көмекші етістікпен де, негізгі етістікпен
де тіркесе береді. Ет көм екш і етістігімен тірке-
сетін еліктеу сөздер қаш ан да болсын құранды
мүшенің құрамына енеді де, сол құрам,ет көмекші
етістігінің қай ф ормада тұруы на қарай, тұтасы-
мен тұрып бір күрделі мүше болады: Мысалы:
Сергей Петрович елең етті (М ұстаф ин).
Қараң- ғылықтан қылаң етіп бір аттылы адам шыға келді (Ерубаев) деген сөйлемдердегі
елең етті тіркесі баявдауыш болса,
қылаң етіп тіркесі пы-
сықтауыш болып тұр т.б.
Дербес мағыналары бір негізгі етістіктермен
тіркескенде, еліктеу сөздер қ и м ь т мен іс-әрекеттің
сын-сипатын білдіреді де, әрқаш ан пысықтауыш
мүше болады.
Ы ысшы: Абай кілт бүрылып, жалт қарады (Әуезов
).Атшы ж ігітмырс-мырс күледі (Көбеев).
Ардақ томп-томп желеді, екі үрты бүлк-бүлк қозғалады (Ғ.М ұстафин).
5.
Еліктеу сөздер субстантивтеніп, есім фор-
маларында жұмсалуы мүмкін. Мысалы:
Осы сөзден соң Жігітек екі үдайылықтан, быщ-сылқтан ары- лып, созді бір арнаға түйген-ді (Әуезов).
Жер бе- тінде болатын шақыр-шүқыр, жарқ-жүрқтың бэрі де сарайларға қамалып, қазір бір үлкен дүмпудің түтасқан гуілін ғана естисің (М үсірепов). Осы
сөйлемдердегі субстантивтеніп, ш ы ғы с септік
формасында жұмсалған
былқ-сылқтан деген елік-
теу сөз толы қтауыш болады да, ілік септік ф ор-
масында тұрған
шақыр-шүқыр (жалғауы жасы-
рыны п тұр),
жарқ-жүрқтың деген еліктеу сөздер
анықтауыш болып қызмет атқарып тұр.
10. Ш Ы Л А У
Тілімізде толы қ лексикалы қ м ағы насы жоқ,
тек соз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді байланыс-
ты ры п, немесе белгілі бір сөздердің жетегінде
қолданы лы п, оған әр түрлі грамм атикалы қ ма-
ғына үстеу үшін қоданылатын сөздер бар. Мұндай
көмекш і создерш ы лаулардеп аталады.
Болармв. сондай қызық шақ (Абай).
Естелік эуезіңді бір түн біз де (Жамбыл).
Өз ауылына баруға байлаған соң...
(Әуезов).
Ел билеген адам жоқ, Ата м енен
бабаң- да (Абай).
Ақырында Нілді м ен
Қарағандыны Боз- дақ пен Байжандікі деп тапты. Берілген сойлем-
дердегі м а , де, соң, менен, м ен - шылау создер.
Бұлар жеке тұрғанда толы қ м ағы насы ж оқ, езі
қатысты сөзге әр түрлі м ағы налы қ рең үстейді,
және салаласа, сабақтаса байланысатын создер мен
сойлемдерді байланыстырады. Ш ылау сөздердің
толы қ м ағы насы болм ағанм ен, атқараты н қы з-
метіне тән грамматикалық м ағы насы болады.
Осымен байланысты шылаудың озіндік мынадай
ерекшеліктері бар:
1. Ш ылау создердің толы қ лекси калы қ ма-
ғынасы болмайды;
2. Контексте толық мағыналы сөздердің же-
тегінде қолданьшып, оған қосымша әр түрлі грам-
матикалық мағына, рең үстейді;
3. Ш ы лаулар соз бен сөзді, сойлем мен
сөйлемді сабақтастыра не салаластыра байланыс-
тырады;
4. Сойлем ішінде синтаксистік қызметіне
қарай жеке сөйлем мүшесі бола алмайды;
5. Ш ылау сөздер түрленбейді, басқа соз тап-
тарынан жұрнақ арқылы жасалмайды. Олар - лек-
сикалы қ м ағы насы нан айрылу негізінде қалып-
тасқан комекші создер.


title: 1 0 .1 . Ш Ы Л А У Д Ы Ң Т Ү Р Л Е Р І

text:
557
1 0 .1 . Ш Ы Л А У Д Ы Ң Т Ү Р Л Е Р І
Ш ылау сөздер білдіретін әр түрлі граммати-
калық мағыналары мен сөйлемде атқаратын қыз-
метіне қарай үш топқа бөлінеді. Олар: ж алғау-
лықтар, септеуліктер, демеуліктер.
10.1.1. Жалғаулықтар
Қазіргі қазақ тіліндегі ж алғаулы қтар - лек-
си калы қ м ағы насы ж оқ, сөз бен сөзді, сөйлем
мен сөйлемді әр түрлі ыңғайда (мағыналық қаты-
наста) салаластыра байланы сты раты н сөздер.
Мысалы:
Наданның түсінгені көп
пен
дүрмек
(Абай).
Қүлактан кіріп бойды алар, Жақсы ән
м ен
тәт ті күй
(Абай).
Қадірдің киім і ж үқа
, әрі
денсаулығы да мықты емес
(М ұқанов).
Әй, ол
жеңер сені,
себебі
келешек онікі ғой
(Сонда). Бер-
ілген мысалдардағы пен, м ен ж алғаулы қтары
сөз бен сөзді ы ңғайласты қ мәнде байланы сты-
ры п т ұ р ,ә р і, себебіж алғаулы қтары сөйлем мен
сойлемді ы ңғайласты қ ж әне себеп-салдарлы қ
мәнде салаластыра байланыстырып тұр. Жалғау-
лы қтар сойлем нің біры ңғай мүш елерінің жэне
салалас құрмалас сойлемнің сыңарларын әр түрлі
м ағы налы қ қаты наста байланыстырады. Осын-
дай мағы налы қ қатынастармен байланысты олар
бірнеше топтарға болінеді:
1. Ы ңғайласты қ жалғаулықтар: м ен (бен,
пен), ж әне, да, де, та, те, әрі.
2. Қарсы лы қты жалғаулы қтар: бірақ, алай-
да, дегенм ен, әйтпесе, сонда да, әйткенмен.
3. Талғаулы қты жалғаулықтар: әлде, біресе,
не, н ем есе, болм аса, я, яки, кейде.
4. Себептік жалғаулықтар: себебі, ойткені,
неге десең.
5. С ебеп-салдарлы қ жалғаулықтар: сондық-
тан, сол себепті, себебі, ойткені.
6. Ш арттық жалғаулықтар: егер, егерде, онда.
10.1.1.1. Ы ңғайластық жалғаулықтар
Ж алғаулы қты ң бұл тобына
м ен (бен, пен),
жэне, да, де, та, те, әрі
шылаулары жатады. Ыңғай-
ласты қ жалғаулықтар бірыңғай салаласа байла-
нысатын сойлем мен тең дэрежедегі создер, соз
тіркестерін байланыстырып, ыңғайластық қаты-
насты білдіреді.
а)
мен, бен, пен, менен, бенен, пенен
жалғау-
л ы қтары әр түрлі сөз тап тары н ан ж асалған
сөйлемнің бірыңғай мүшелерін байланыстырады.
С ойлем нің біры ңғай мүшелері есім создер,
қимыл атаулары, заттанған создер болып келе
береді.
Б алаға тең көрінер бай
м ен
кедей
(Торай-
ғы ров).
Байлық қанағат
пен е«6ел;те(Алтынса-
рин) деген сойлемдердегі м ен, пен ж алғаулы ғы
біры ңғай зат есімдерді (бай мен кедей, қан ағат
пен еңбек) ыңғайластыра байланыстырып тұр.
Создер, соз тіркесш е// шылауы арқылы бай-
ланы сқанда, жалғау соңғы сы ңары на ж алғана-
ды.
Семізі
м ен
сүлуын, жорғасы
м ен
жортқасын
ноқталап...
(Эуезов) деген сойлемдегі м ен шы-
лауы байланы сты ры п тұрған семізі, сұлуын та-
быс септігінде тұрғаны мен, жалғауды соңғы сы-
ңар қабылдаған.
ә)
Ж э н е
ж алғаулы қ шылауы бір тұлғада
есім создер мен етістіктерді ыңғайластыра байла-
ныстырады.
Сені ойда орыс, қырда қазақ түгел
біледі
және
сыйлайды
(Әуезов).
Бүл жиында Ыз-
ғүтты, Жақып сияқты үлкендер
және
баладан
Қүдайберді, Абай бар
(Сонда) деген мысалдардағы
.жшежалғаулығы бірыңғай создерді даралап, атап
байланыстырған.
Ж ә н
еж алғаулы ғы салаласа байланысатын
құрмалас сөйлемдердің сыңарларын бір-бірімен
ы ңғайласты ра байланыстырады.
Қонақ
язж ән е
өздерінің қүрбылары ғой
(Мүсірепов).
Сіздің қолы-
ңыз босай қоймас
және
босағанмен бүл жүмыс
сізге ауыр т иер(Э
бішев).
Ж ә н
еж алғаулы ғы жай сойлемдерді құрма-
ластыруда оте сирек қолданылады, ал құрмалас
сойлемдердің құрамының сыңарларының м ағы -
налық қаты настары ж ағы н ан озара бір-біріне
жақын болып келеді жэне ондағы айтылған ойды
толы қты ра, айқы ндай түседі.
Бүл биенің күлыны
да өзіне тартқан бурыл болады
және
бүл бие ерте
қүлындайды
(Әуезов).
б)
Ә р і
ж алғаулы ғы зат, құбылыс, қим ы л-
дың әр түрлі қасиеттерін сапасы н білдіретін
сөздерді ыңғайластыра байланыстырады,ә/?/оған
даралау, ерекшелік мағынасын береді.
Қазақ тілі
әрі
бай,
әрі
көркем тіл
(Әуезов) деген мысалдағы
әрі жалғаулығы есім создердің сапасын білдіретін
сөздерді ы ңғайласты ра байланы стырып және
оларға ерекшелік, даралық мағына үстеп тұр.
Ә р і
ж алғаулы ғы баяндауыш қызметінде
жұмсалған создерді байланыстырғанда, қимыл-
дың бір затқа тән екендігін білдіреді
.Жатақтың
бала-шағалары мен кэрі-қүртаңдары эдемі ат
мінген жігітке
әрі
таңданып,
әрі
жатсырап
қарайды (
М үсірепов). М ұндаәрі шылауы байла-
ны сты ры п тұр ған таңдану, ж атсы рып қарау
қимыл іс-әрекеттері бала-шағаға, кэрі-құртаңдар-
ға тән екендігін білдірген.
/
558
МОРФОЛОГИЯ
Ә р і
ж алғаулы ғы біры ңғай сөздердің ал-
дыңда қайталанып, қолданылып отырса, онда сол
затқа, сапа, қим ы лға ерекш е мән беріп, ы ң ғай -
ласты ра байланыстырады. М ысалы, “
Сата ма,
сатпай ма, оны өзі біледі” дегенге Боздак би тағы
да түсіне алмай,
Достарыңызбен бөлісу: |


title: КДЗАҚ І І Л Ш Щ Д Ы Ь Ы И А Г в і

text:
КДЗАҚ І І Л Ш Щ Д Ы Ь Ы И А Г в і 53
Е ст іл ім і: тіл о р т а с ы м ен т а ң д а й д ы ң
тоғы сы м ы бос леп п ен аяқталады , тоғы сы м
б ітім ін е қ а р а й бос л е п ті; д а у ы с сы з ы ңы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Ң ‘°жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері:тіл ортасы, тоғысыңқы,
ілгерінді, тербелімді (үнді), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ң қы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жіңіш ке,
еріндік дауыссыз дыбыс.
Ж алпы с и п а т т а м а с ы : тіл
о р т а с ы ,
тоғы сы ңқы , үнді, ілгерінді (жіңіш ке), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Р дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Жуан езулік түрі: ҚАР, СЫ Р т.б.
(19-1 -сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
тербеле жуысады (2-2), жасалу орнына қарай тіл
ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қар ай кей ін ді; дауыс
желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына
қарай тербелімді; ерін жазылып (езу тартып)
барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на қарай
езулікдыбы с болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
б ос ж у ы сад ы , ж у ы сы м к ү ш ін е қ а р а й бос
жуысыңқы; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы бос леппен аяқталады, жуысым өтіміне
қарай бос лепті; дауыссыз ыңыл дыбысталады,
үн қатысына қарай үнді; әуез қатысына қарай
жуан жэне езу әуезді дыбыс болып табылады.
Р жуан езулік түрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=77#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жіңіш_ке,_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Ж_алпы_с_и_п_а_т_т_а_м_а_с_ы

title: КДЗАҚ І І Л Ш Щ Д Ы Ь Ы И А Г в і


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=77#Жасалым_белгілері:тіл_ортасы,_тоғысыңқы,_ілгерінді,_тербелімді_(үнді),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері

title: КДЗАҚ І І Л Ш Щ Д Ы Ь Ы И А Г в і


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=77#Р_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Жуан_езулік_түрі:_ҚАР,_СЫ_Р_т.б.__(19-1_-сурет)_Жасалымы

title: КДЗАҚ І І Л Ш Щ Д Ы Ь Ы И А Г в і


title:
әрі көтеріліп,
әрі - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
әрі көтеріліп,
әрі күрмеліп ка-
лып еді
(М үсірепов).
Ә р і
шылауы салаласа байланы сқан құрма-
лас сөйлемдерді ыңғайластыра байланыстырады.
Жас көңіл тың жер тәрізді, не ексең, сол шығады,
әрі м о л шығады
(М ұстаф ин).
Әбіштің сөздерінде
әрі саясаттык шеберлік бар,
әрі Семейдің үркек
қорқак чиновниктерін сескендіру де бар
(Әуезов).
Ә р і
жалғаулығы құрмалас сөйлемдерді бай-
ланы сты рғанда,
және
ш ылауынан да сирек қол-
данылады.
в)
да, (де, та, те)
ж алғаулы қтары ны ң қы з-
меті, м ағы насы - сөз бен сөзді, сөз тіркестерін
салаластыра байланыстырып, сөйлемдерді ыңғай-
ластыра байланыстыру. Бұл ж алғаулық бірыңғай
мүшелерді байланы стырғанда, қайталанып қол-
данылады:
Өзі
де, баласы
да үндёмейді. Өмірдің
ащысынт, түщысындп кәрген жан. Жаза да алады,
сөйлей
де алады.
С оны м ен бірге кейде бұл жал-
ғаулық бірыңғай мүшелердің арасында қайталан-
бай да қолданылады.Ж ош сь/я
жүрт ерінбейдіде
жалықпайды
(М үсірепов).
Дауысы ащ ыдя қатал,
зілді
де кект і шығады
(Сонда) деген мысалдар-
д ағы даж алғаулы ғы бірыңғай мүшелер
ерінбейді,
жалықпайды, ащы, қатал, зілді
сөздерін бір-
бірімен ы ңғайласты ра байланы стыру қызметін
атқарып тұр.
Д а (де, та, те)
жалғаулықтары салалас құрма-
лас сөйлем нің ком поненттерін байланыстыру
қызметінде қайталанып та, қайталанбай да қол-
даныла береді
.Арбаға урядник пен Елизавета қатар
отырыптъцщ, Быков көшірдің қасына орналасып-
ты
(М үсірепов).
Үлпан Есенейді аяп
Достарыңызбен бөлісу: |


та кетті,
Есенейдің үлкен адам екендігіне қызығып
та кетті
(Мүсірепов) деген мысалдардың бірінші сөйлемін-
де
да
ж алғаулы ғы қайталанбай келсе, екінші
сөйлемде екі компонентте де қайталанған. Қай-
таланып қолданы лған
да
ж алғаулы ғы құрмалас
сөйлемнің екінші сыңарын ыңғайластыра байла-
ныстырып қана қойм ай, өзі тіркескен сөздерге
де ой екпінін түсіріп, оны күш ейте ерекш е айту
үшін де қолданылады.
Одан арғыны Игілік айт-
қан
да жоқ, қасындағылары сүрай а лға н
да жоқ
(Мүсірепов).
Д а (де, та, те)
шылаулары сабақтас құрмалас
сөйлемнің бағыныңқы сыңарында келіп, қарсы-
лықты мағынаны білдіріп, сөйлемнің екі компо-
нентін сабақтасты ра байланыстырады.
Степан
қанша түсіндірсе
де, шанаға ешқайсысы мінген
жоқ
(М үсірепов).
Қайшылығы бола т үрсалл, ол
тамаша адам еді
(Сәрсенбаев).
10.1.1.2. Қарсылықты мәнді жалғаулықтар
Қарсылық мәнді жалғаулықтарға
бірак, алай-
да, әйтсе де, әйткенмен, сөйтсе де, онда да, деген-
мен
шылаулары жатады.
Қ арсылықты жалғаулықтар салаласа байла-
нысатын сөйлемдер арасындағы қарсылық мәнді
білдіру үшін қолданылады .
Әрине, кеп үй мәсе-
лесі оңай шешілген жоқ,
бірақ оңай шешілмеуінің
өзінде үлкен дүрыстық бар еді
(М ұстаф ин).
Беті,
түсі анық белгілі емес,
бірақ бір үлкен м ол бат-
пан қүйрык оралып келе жатқан сияқты
(Әуе-
зов).
Бірақ
шылауы арқылы байланысқан сөйлем-
дердің мағы насы бір-біріне қарама-қарсы болып
келеді.
Бірақ
ж алғаулы ғы жай сөйлем басында да
жиі кездеседі.
Бірақ осы соңғының саны көп емес,
хабары да анық, толық дәл де емес
(Әуезов).
Осымен қатар
бірақ
шылауы сөйлемде аны қ-
тауыш, пысықтауыш, баяндауыштарды да байла-
ныстырады.
Аласа, тақыр,
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
та кетті,
Есенейдің үлкен адам екендігіне қызығып
та


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=781#Бірақ_шылауы_арқылы_байланысқан_сөйлем-_дердің_мағы_насы_бір-біріне_қарама-қарсы_болып_келеді._Бірақ


П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасыбірақ тығьіз бетегемен ж айнаған. Арқаның қоңыр желіндей жай жыл- жып, біра
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
|


title:
бірақ тығьіз бетегемен
ж айнаған. Арқаның қоңыр желіндей жай жыл-
жып,
біра


Біресе, біржалғаулықтары іс-әрекеттің кезек-
пен бірінен соң бірі қайталанып отыратынын
білдіру үшін қолданылады.
Біресе Л/р/с&жеге,
біре- се тілмашқа кезек-кезек, жалтак-жалтақ қарай- ды (Әуезов).
Бір шылауы етістіктердің тікелей алдында
келіп қолданылады.
Қосқа бір кірдім, бір шық- тым (М ұқанов).
10.1.1.4. Себеп мәнді жалғаулықтар Себептік қаты насты білдіретін ж алғаулы қ-
тарға
ойткені, себебі шылаулары жатады. Бұл
шылаулар салалас құрмаластың жай сөйлемдерін
байланыстырып, соңғы сөйлем алдыңғы сойлем-
дегі іс-әрекеттің себебін білдіреді.
Ешкім үнде- мейді, ойткені бұндағы кісілердің бәрі де қарт эйелдің дауысын білетін (Нұрпейісов).
Әй, ол же- ңер сені, себебі келешек оныкі ғой (М ұқанов). Бұл
мысалдардағы
себебі, ойткені шылаулары алдыңғы
сөйлемде болған іс-әрекет, ж ай-күйдің болу се-
бебін көрсету үшін қолданылып тұр.
10.1.1.5. Салдар мәнді жалғаулықтар Салдар мәнді шылауларғасондықтан,
сол се- бептіжалғаулықтары жатады. Олар құрмаластың
жай сөйлемдердің арасында қолданылып, соңғы
еөйлем ^ұрамына енеді. Бұлар болған іс-әрекеттің
нәтижесін, салдарын білдіру үшін қолданылады.
Оңай алдаймын дейтін, сондықтан
оңай алдана- тын анайы мінездері жоқ емес (М үсірепов).
А л мынау өз бетімен тэрбиеленген, сондықтан
ол қисық болып өскен (Алтынсарин) деген құрмалас-
тардағы екінші жай сөйлемдердегі салдарлық ма-
ғынаны білдіруге қатысып тұрған ж алғаулы қ -
сондықтан.


title: Шарт мәнді жалғаулықтар - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
10.1.1.6. Шарт мәнді жалғаулықтар Сойлемдер арасы нда шарттық қаты насты
білдіруге
егер, онда шылаулары қызмет етеді.
Ш арттық ж алғаулы қ
егер құрмалас сөйлем нің
бағыныңқы сыңарының басында қолданылады да,
онда басыңқы сыңардың бас позициясында тұра-
ды.
Сонау бақша ішінен табылармын, Егер мені іздесең көңіліңе алып (Абай).
Сонымен бірге
егер, онда шылаулары бол-
маса да, баяндауышы
-са /-са шартты рай жұрна-
ғы арқылы жасалған сөйлемде шарттық қатына-
сы бұзылмайды.
Қолдан келген жэрдемі, Тұрлы- ғұлдан бір түйе эперуге жараса, сенен аямас едім (Торайғыров).
10.1.2. Септеуліктер Қазіргі қазақ тіліндегі септеуліктер сөз бен
сөзді сөйлем мен сөйлемді бірін екінш ісіне ба-
ғынды ра, я ғн и сабақтастыра байланы стырып,
өзінің алдында тұрған толық мағыналы сөздердің
белгілі бір тұлғада тұруын талап етіп, әр түрлі
грамматикалық, мезгілдік, мекендік, мақсаттық
қатынастарды білдіреді.
Ж алғаулы қтар тең дәрежедегі сөздер мен
сөйлемдерді салаластыра байланыстырса, септеу-
ліктер оларды бағы нды ра, сабақтастыра байла-
ныстырады.
Септеуліктердің атауыш создерден дамып
ш ы ққан ы белгілі, сонды қтан кейбір шылаулар
-ғы /- гі жұрнақтарын қабылдап, морфологиялық
өзгерістерге түсіп, синтаксистік қызмет атқарып,
сөйлем мүшесі болады.
“Құсты А р а л ” саяхаты менің сол күнге дейінгі өмірімде елеулі бір бе- лесім еді (Сәрсенбаев) деген сөйлем дедейінсеп-
теулігі
-ғы /-г і ж ұрнағы н қабылдап,
сол күнге тіркесімен біргеқай? деген сұраққа жауап беріп,
анықтауыш болып тұр. Сөз ж оқ, септеулік шы-
лау жеке тұрып сөйлем мүшесі бола алмайды.
Бұл жерде анықтауыш қызметінде жұмсалуы дейін
ш ылауының өзі қатысты сөздермен (сол күнге)
тұтасып, сы нды қ мәнді білдіретін
-гі қосымш а-
сымен келуіне байланысты.
Септеулікгер септікжалғаудың мағынасы мен
атқараты н қызметіне ұксайды. Олар сөіілемде
мынадай қы змет атқарады. Бірінш іден, түбір
тұлғалы сөз бен барыс, ш ығы с, көмектес септік-
теріндегі есім создермен тіркесіп келіп, оларды
екін ш і сөзге саб ақтасты р а б ай лан ы сты ры п ,
мезгілдік, мекендік, себептік, мақсаттық қатынас-
тағы соз тіркестерін жасайды. Мысалы:
Ел


title:
үшін
еңбек етсең, халқың сүймек, Біз
үшін

text:
560
м и ғ Ф о л о і і і и
жүретін Игілік енді пэуескегемінуділайыккөріп...
(Мүсірепов).
Осы сөйлемдердегі
үшін
септеулігі түбір сөзге
тіркесіп, мақсаттық қатынасты білдірсе,
бері
жа-
тыс септігінде тұрған сөзге тіркесіп мекендік ма-
ғынаны , ал
дейін
шылауы барыс септігінде тұрған
сөзге тіркесіп мезгілдік қаты насты білдіру үшін
қолданы лған.
Үшін
шылауы қазіргі қазақ тіпінде
түбір тұлғадағы зат есім, сын есім, есімдік, сон-
д ай -ақ есімше, косемше тұлғаларымен тіркеседі,
ал көне тілімізде есімдіктердің ілік септік тұлға-
сы нда да тіркескен:
менің үшін, сенің үшін, оның
(аның) үшін
т.б.
Екіншіден,
шейін, дейін, кейін, бері, сайын, соң,
үшін
жалғаулықтары сабақтас құрмалас сөйлемнің
б ағы ны ң қы сыңарыны ң баяндауыш ы құрамын-
да келіп, басы ңқы сөйлем мен б ағы н ы ң қ ы сы-
ңарды мезгілдік, себептік, м ақсатты қ қатынаста
байланы сты ры п тұрады.
Солардың әр алуан сы-
быр-жыбырын біліп отыру
үшін, Қүнанбай өзіне
қараған елдің біразын сол елдің арасына таман
кірістіріп жіберу керек
(Әуезов).
Ғазиз біраз жүрген
соң, мына кошелер таныс бола бастады
(Бұлқы -
шев).
Жүргіншілер әбден көзден таса болғанға
Достарыңызбен бөлісу:


шейін, бүлар арттарынан қарап түрады
(Әуезов).
Өзге кепенің адамдары тарағаннан
кейін, бүл ке-
пенің адамдары Рахметті ортаға ала асқа отырды
(Бұлқыш ев).
Септеуліктер, негізінен, есім сөздерге, заттан-
ған есімше мен қимыл атауына тіркеседі. Бұл сөздер-
ге септеуліктер мына тұлғалардан соң тіркеседі:
1. Сөздің түбірі, я негіз тұлғалы сөзбен тірке-
сетін септеуліктер:
үшін, сайын, сиякты, секілді, сы-
қылды, тәрізді, туралы, турасында, арқылы, бойы, бой-
ымен, бойынша, жайьтда, жайлы, шамалы, шақты,
қаралы.
Тарихи тұрғыдан бұлардың кейбіреулері
ерте кезде ілік септік тұлғасымен де тіркескен.
Турасы, бойы, жайы
дегендердің құрамындағы
III
ж ақ тәуелдік жалғау - осының дәлелі бола алады.
2. Барыс септікті сөзбен тіркесетін септеулік-
тер:
дейін, шейін, таман, қарай, салым, жуық, тарта,
таяу.
3. Ш ы ғы с септікті сөзбен тіркесетін септеу-
ліктер:
кейін, соң, горі, бері, бүрын, эрі, бетер.
4. Көмектес септігіндегі созбен тіркесетін сеп-
теуліктер:
бірге, қатар, қабат.
10.1.2Л. Түбір, я негіз тұлғалы созбен
тіркесетін септеуліктер
Қазіргі қазақ тіліндегі түбір, я негіз тұлғалы
сөзбен тірқесетін септеуліктер, негізінен, есім
сөзден соң қолданылады.
Үшін
септеулігі түбір түлғалы зат есіммен
тіркесіп келіп оларға себептік, мақсаттық м ағы -
налар үстейді.
Балалары айран-шалап
үшін элді
ағайынға ж алшыға кетіпті
(Әуезов).
Аяғында ертең үлыққа жауап беруүшж қария-
лардың бойын кәрсетпей, жасырақ басшыларын
жібермек болып, Серікбай, Түрлықожа, Айтбай үше-
уін сайлады
(Әуезов) деген мысалдардағы
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
шейін, бүлар арттарынан қарап түрады
(Әуезов).
Өзге кепенің адамдары тарағаннан
кейін


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=786#Үшін_септеулігі_түбір_түлғалы_зат_есіммен_тіркесіп_келіп_оларға_себептік,_мақсаттық_м_ағы_-_налар_үстейді.__Балалары_айран-шалап_үшін


үшін шылауы түбір тұлғадағы есім сөз
айран-шалап сөзінен соң, қолданылып мақсаттық мағына үстеу
үшін қолданылған.
Сайын септеулігі зат есіммен және
-ған/-ген тұлғалы өткен ш ақ есімш емен тіркесіп келіп,
оларға даралау мағынасын үстейді.
Котеріп коптің кәңілін күнде шауып, Ж үлде алар жүма сайын туды күнім (Ж ансүгіров).
Жаз аяқтап, қыс жа- қы ндаға н сш ъ т қараіиа ауылдар қоршаған Қара- ғандының орталығы озгере түсті (М үсірепов).
Алдыңғы сойлемде
сайын шылауы
ж ұма созін
даралау мағынасыңда қолданылып, екінші сөйлем-
десайын шылауы сабақтас құрмалас сөйлемді бай-
ланыстырып, мезгілдік м ағы наны білдіріп тұр.
Сияқты, секілді, тәрізді септеуліктері зат есім,
есімдікпен, есімш емен тіркесіп, ұқсату, теңеу
мағы насы н білдіреді.
Рақымбай сияқты ж ағым- тал, Ж орға болыстың тағы бір екеуіне козі түсіп еді, олар да а лға түсетін, бой көрсететін сияқты емес (Әуезов).
Біз бүл сияқты бүйрық ж арияла- натынын білгеніміз жоқ (Сонда). Бұл сөйлемде
сияқты шылауы есім сөз
Рақымбай мен есімдік
бүл сөзіне тіркесіп, оған теңеу, ұқсату м ағы на-
сынан үстеп тұр.
Сияқты шылауы кейде
сөз тудырушы жұрнақ-
тарын қабылдап,
сияқтанбай, сияқтанадытұлға- сында да қолданылады.
Қазіргі шешілмей түрған түйін сияқты үлкен кесірлі іске келгенде күндізгі арманшыл, уайымшыл шалдар сияқтанбай, қазіргі қасында отырған бірен-саран сарнауық қажылар


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=787#Рақымбай_мен_есімдік__бүл_сөзіне_тіркесіп,_оған_теңеу,_ұқсату_м_ағы_на-_сынан_үстеп_тұр._Сияқты_шылауы_кейде_сөз_тудырушы

title:
үшін
шылауы түбір тұлғадағы есім сөз
айран-шалап


title: сияқтанбай - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
ШЫЛАУ
561
Арқылы
септеулігі зат есім,
қимыл атауымен
тіркесіп, істің, қимылдың амалын, не арқылы іске
асқанын білдіреді.
Үлкен істі елдің салмақты
үлкендері
арқылы болмаса, өз беттерімен істеп
кете алмайтын
(Әуезов).
Бойы, бойымен, бойынша
септеуліктері зат
есіммен,
есімдіктермен ж әне
-ған/-гентұлғалы
өткен ш ақ есімшемен тіркесіп келіп, іс-әрекеттің
амал, тәсілін білдіреді.
Еж елгі салт, машық
бой-
ынша бұл өңірдегі ағайын Зере отырған үйді жат-
сынған жоқ
(Әуезов).
Ш амалы, қаралы, шақты
септеуліктері сан
есіммен тіркесіп, болжалдық м ағы на береді.
Інісі
Тектіғұл болса, қайшылықпен он
шақты жыл
қыршын жас күнін кешіріп еді
(Сонда).
Бұл кезде
Үзақ жанында он
шақтыдай ғана кісі қалып еді
(Сонда).
10.1.2.2. Барыс септікті сөзбен тіркесетін
септеуліктер
Барыс септікті сөзбен тіркесетін септеуліктер
есім сөздерге, есімш елерге, үстеулерге тіркесіп,
мезгіл-мекендік, ш ектік м ағы на үстейді.
Дейін, шейін
септеуліктері зат есімдерге, сан
есімдерге, есімш елерге тіркеседі.
Рақымбайға
шейін,
күн шартылдап жай түскеннің артында-
ғыдай құп-қу болып, есеңгіреп қалған сияқты
(Әуезов).
Ірбіт, Омбы, Том, Қьізылжар, Селебеге
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=788#-ған/-гентұлғалы_өткен_ш_ақ_есімшемен_тіркесіп_келіп,_іс-әрекеттің_амал,_тәсілін_білдіреді.__Еж_елгі_салт,_машық_бой-_ынша


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=788#Ш_амалы,_қаралы,_шақты_септеуліктері_сан_есіммен_тіркесіп,_болжалдық_м_ағы_на_береді.__Інісі__Тектіғұл_болса,_қайшылықпен_он_шақты


|
дейін ба-
рып қалған
(Мүсірепов).
Қарай, таманБайланысты: kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksisдейін ба-
рып қалған
(Мүсірепов).
Қарай, таман
септеуліктері зат есімдерге,
есімдіктерге, үстеу сөздерге тіркесіп, мекендік,
мезгілдік қатынасты білдіреді.
Назыкеш ұзай бер-
ген соңғы бір кө ш кецарай шауып кетті
(М үсіре-
пов).
Үзақ Ақбейіттегі жиыннан қайтып Таңбалы
тастағы оз аулына
таман келгенде...
(М.Әуезов).
*
Салйм, тарта, жауық, таяу
септеуліктері зат
есімдер мен сан есімдерге тіркесіп, мезгілдік қаты-
нас білдіреді.
Мың жарым екі м ы ңға
тарта жыл-
қысы бар
(Әуезов).
Ушаковтың отызға
тарта
қазақ зерттеушілері бар
(Мүсірепов).
10.1.2.3. Шығыс септігіндегі созбен тіркесетін
сеіггеуліктер
Ш ығыс септігіндегі сезбен тіркесетін септеу-
ліктер зат есім, есімдікпен, әткен шақ ёсімшемен
тіркесіп, о л ар ға мезгілдік, м екендік м ағы н а
үстейді.
Горісептеулігі зат есім, есімдікпен заттанған
сөздермен, -ған /-ген тұ л ғал ы ©ткен шақ есімше-
мен тіркесіп, талғау, таңдау мағынасында қолда-
ны лады .
Ж ас жігіт бұдан
горі де қаталырақ ке-
туге Игіліктен бата алмады
(М үсірепов).
Бері
септеулігі зат есім, есімдік, есімшемен
тіркесіп, мезгіддің басталу шағын, шегін біддіреді.
“Көктеректің ” бауырында көп жылдардан
бері
өмір сүрген жансыз ауыл бірден озгеріп, қайнап сала
берді
(М айлин).
Оның да кешеден
бергі ел сөйле-
ген сөзге құлағы н салып, өз ішінде қорытып кел-
гендей байлауы осылай сияқты еді
(Әуезов).
Бері
шылауы сабақтас құрмалас сойлемнің
баяндауышының құрамында келіп мезгілдік қаты-
насты білдіреді.
Мына хабар шыққаннан
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: Ж аса л ы м б е л г іл е р і - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
Ж аса л ы м б е л г іл е р і: тіл ұ ш ы , д ір іл
ж уы сы ңқы, кейінді, тербелімді (үнді), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос ж уы сы ңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жуан, езу
әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы си п аттам асы : тіл ұ ш ы , д ір іл
жуысыңқы, үнді, кейінді (жуан), езулік дауыссыз
дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: ЕР, ІРГЕ .т.б.
(19-2- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
тербеле жуысады (2-2), жасалу орнына қарай тіл
ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына
қарай тербелімді; ерін жазылып (езу тартып)
барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на қарай
езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
бөс ж у ы сад ы , ж уы сы м б ітім ін е қ ар ай бос
жуысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, комей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі: тіл ұшы мен қы зы л и ектің
жуысымы бос леппен бітеді, жуысым бітіміне
қарай бос лепті; дауыссыз ыңыл дыбысталады,
үн қаты сы на қарай үнді; әуез қаты сы на қарай
жіңішке және езу әуезді дыбыс болып табылады.
Р 1 жіңішке езулік түрінің айырым белгілері
Ж асалы м б ел гіл ер і: тіл ұ ш ы , д ір іл
ж уы сы ңқы , ілгерінді, тербелімді (үнді), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос ж уы сы ңқы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді (ыңыл),
жіңіш ке, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Ж алпы си п аттам асы : тіл ұ ш ы , д ір іл
ж уы сы ңқы , үнді, ілгерінді (ж іңіш ке), езулік
дауыссыз дыбыс.
Жуан еріндік түрі: ҚҰ Р, СО Р т.б.
(19-3- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек озара
тербеле жуысады (2-2), жасалу орнына қарай тіл
ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілд ің ж аты сы н а қарай кей ін ді; дауыс
желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына
қарай тербелімді; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп)
барып (1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай
еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
бос ж у ы сад ы , ж уы сы м к ү ш ін е қ а р а й бос
жуы сы ңқы; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым өрнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі: тіл ұшы мен қы зы л иектің
жуысымы бос леппен бітеді, тоғы сы м бітіміне
қарай бос лепті; дауыссыз ыңыл дыбысталады,
54
ФОНЕТИКА үн қаты сы на қарай үнді; әуез қаты сы на қарай
жуан және ерін әуезді дыбыс болып табылады.
Р° жуан еріндік түрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=78#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_си_п_аттам_асы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=78#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жіңіш_ке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Ж_алпы_си_п_аттам_асы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=78#Ж_асалы_м_б_ел_гіл_ер_і:_тіл_ұ_ш_ы_,_д_ір_іл_ж_уы_сы_ңқы_,_ілгерінді,_тербелімді_(үнді),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


бері, өзінен шоши баст ады(М ш п)лн). Кейін, соң септеуліктері зат есім, есімдіктер-
ге, қим ы л атауы мен есімшеге тіркесіп, оқи ға-
ның соңынан болатын мекендік, мезгілдік мағы-
наны білдіру үшін қолданылады.
Әбден орнығып отырғаннан кейін ғана Зылиха сөз бастаған (Ора-
залин).
Тағы біраздан соң, есіне Жабайдың түйіп қалғаны түсті (Мүсірепов).
Кейін, соң шылаулары құрм алас сөйлемнің
бағы ны ңқы сыңарында келіп, мезгілдік мағына-
ны білдіреді.
Болыстардың көпшілігі жиылған соң, сыздаған жүзді, құбыжық мұртты Ақж елке сөз бастады (Әуезов).
Рязанов кеткеннен кейін Ушаков пен Бернер мыс қорытылып жатқан жаққа кетті (М үсірепов).
Бойда қайрат, ойда көз, Б олм аған соң, айтпа сөз (Абай).
Бұрын септеулігі ш ы ғы с септігінде тұрған
сөздермен тіркесіп, оқиғаны ң алдын ала болуын
білдіру үшін қолданылады.
Бұрын осы көлдің басында үй саны онға толмайтын еді (М айлин).
Кейін, соң, бұрын септеуліктері де атрибут-
ты қ м ағы нада қолданылатын
-ғ ы /-г і формалы
жұрнақтарды қабылдап, морфологиялық өзгеріс-
терге ұшырайды.
Ендігі бұдан соңғы бір кезең ұлықтың айтқанына көнбедік(Ә уезов).
Бетер септеулігі іс-әрекеттің болып кеткен
амалдан анағұрлым күшті болғанын білдіру үшін
ж ұмсалады.
Ж ел одан бетер соққан сайын, айна- ла шаңғытып ешнэрсе көрінбей кетті (М ұқанов).
10.1.2.4. Комектес септікті созбен тіркесетін септеуліктер Көмектес септігіне тіркесетін
қатар, бірге септеуліктері іс-әрекеттің, негізінен, бірнеше
субъектінің бірігіп ж асағаны н білдіру үшін қол-
данылады.
1936 жылы Қиыр Ш ығысқа менімен


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=790#Бұрын_септеулігі_ш_ы_ғы_с_септігінде_тұрған_сөздермен_тіркесіп,_оқиғаны_ң_алдын_ала_болуын_білдіру_үшін_қолданылады._Бұрын

title:
бері,
өзінен шоши баст ады(М ш п)лн).
Кейін, соң


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=790#Кейін,_соң,_бұрын_септеуліктері_де_атрибут-_ты_қ_м_ағы_нада_қолданылатын_-ғ_ы_/-г_і


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=790#Кейін,_соң_шылаулары_құрм_алас_сөйлемнің_бағы_ны_ңқы_сыңарында_келіп,_мезгілдік_мағына-_ны_білдіреді.__Болыстардың_көпшілігі_жиылған_соң


title:
бірге бір қазақ жігіті барды
(Момышұлы).
Көкшіл
көздері балқыған мыспен
бірге

text:
м и г с р и л ш и л
10.1.3. Демеуліктер
Демеуліктер - өзі шылауында тұрған сөздер-
ге әр түрлі грамматикалық м ағына, реңк үстейтін
сөздер. Олар м одальды қ-экспрессивтік сипаты
зор, сем антикалы қ мүмкіндігі мол сөздер.
Апа,
сіздің де бір жас иісті сүйетін кезіңіз болды-ау
(М ұқанов).
Түбірлі сөздің түйіні сенде көрінеді
ғой
(Әуезов).
Дүниеде жаман
да көпте, қызық
та, ермек
те көпте, бастапқыға кім шыдайды, соң-
ғы ға кім азбайды
(Абай) деген м ысалдардағы
ау
шылауы сөйлемнің экспрессивтік мәнін арттырса,
ғой
нақтылау, тұжырымдау,
да
демеулігі күшейту
мәндерін білдіру үшін қолданылып тұр.
Демеуліктердің білдіретін м ағы налары сан
аулан. Олар өзі қатысты сөздерге я сөйлемге сұрау-
лы қ, шектік, нақтылық, күшейту, тежеу, болжал-
д ы қ, күм ән сияқты грамматикалық м ағы налар
үстейді. Демеуліктер негізгі сөзге үстейтін м ағы -
наларына қарай бірнеше топқа бөлінеді:
1. Сұраулық демеулікгер:
ма/ме, ба/бе, па/пе, ше;
2. Күш ейтпелі демеуліктер:
-ақ, -ай, -ау,
әсіресе, д а /д е , та/те;
3.
Ш ектеу (тежеу) демеуліктері:
ғана(қана),
тек, -ақ;
4.
Болж алды қ демеуліктер:
-м ы с /-м іс, -ау;
5. Болы м сы зды қ, қарсы мәнді, салыстыру
м ағы н а сы н д а ғы демеуліктер:
түгіл, тұрсын,
тұрмақ, құрылым;
6.
Н ақты л ау м әнді д ем еуліктер:
Достарыңызбен бөлісу:


title: қ о й /ғо й - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
қ о й /ғо й , - д ы /- д і, -ты /-ті; 7. Қ омсыну мәнді демеуліктер:
екеш. 10.1.3.1. Сұраулық демеуліктер С ұраулы қ демеуліктер көбіне баяндауыш
құрамында келіп, сұраулық м ағы на береді.
а)
м а /м е , ба/ба, па/пе демеуліктері есім
сөздерге, үстеуге, етістіктерге тіркесіп қолданы -
лып, баяндауыш қызметіндегі сөз құрамында бо-
лады.
Ардақты атың шыққан қан майданда, Ата- м ас атағыңды таңдай бармаР. (Жамбыл).
Е, сендер ме? Сендер беріп жібересіңдер ме? (Әуезов).
-ға н ба еді, -ға н ба екен, -а м а екен, -ып па еді тұлғалы етістікгермен бірге жұмсалғанда, сұрау-
л ы қ демеулігі негізгі сөз бен комекш і соз орта-
сы нда қолданылады .
Бір сорды бір сорға қосқан- да ырыс туа ма екен? (М үсірепов).
Көрмеген қүқайы м ба еді? (Әуезов).
Тірі туысқан, өлі ару- ақты күңіренткен қылық осыдан шықпап па еді? (С онда).
Мынадай тілеу үстінде арман бола ма екен?!! (Сонда).
Сұраулық демеуліктері
м а /м е , ба/бе, па/пе баяндауыш қызметінде ж ұмсалған II ж ақ жіктік
жалғауымен қатар келгенде, түбір мен жалғау-
дың арасы на кірігіп кетіп,
мы /м і, бы / бі, пы/ пі болып өзгеріп кетеді.
Әуелі өзің қаруың қай- тарлық қартаюға жетемісің, жоқ п а і (Абай).
Өмірді өкінбестей қылықпен өткізіпсің бе? Жоқ, болмаса, не ғып откізгеніңді өзің де білмей қалып- пысың? (Абай).
Сен үйден шықсаң, адасып кетем деп қорқамысың? (М үсірепов).
Баяндауыш қы зметінде жұмсалған болжал-
ды келер шақ есімшеге тіркесіп лепті сөйлем құра-
мында да кездеседі.
Бүгінгі күні қазақ халқы қан- дай түрмыста түратынын, қалай еңбек ететінін


title: корер ме еді солар?! - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
корер ме еді солар?!
(М үсірепов).
Де
көмекші етістігі арқылы жасалған күрделі
етістік құрамында келіп,
м а /м е
сұраулық демеу-
ліктері болж алды қ м ағы н а үстейді:
келе ме
деймін? болар ма екен деп
(дәмеленіп еді).
Ш е
сұраулық демеулігі есім создермен, үстеу-
мен, етістікпен тіркесіп келіп сұраулық мән бе-
реді. -
Бозбалалар неге өлең айт пайды?- Қьіздар
ше?
(М айлин). -
Билер
ше? Бидің бэрі жемтік
емес пе
? (Әуезов).
10.1.3.2. Күшейткіш демеуліктер
К үш ей ткіш д ем еуліктердің қатары н а
-ақ,
-ау, -а й , ә с ір е с е , да / д е , т а / те
шылаулары
жатады. Күш ейткіш демеуліктері сөйлемге, ай-
ты лған ой ға күш ейту мәнін қосу үшін қолда-
нылады.
Өлеңге әркімнің-як, бар таласы
(Абай).
Жарасбайэсіресе, м о л іиығынмен, әупіріммен ор-
нында қалды
(Әуезов).
Тынъиитықты бүзып жау
тисе, Ж ауға біз
де т иеміз
(Жамбыл).
Бай ауылда
жоқ мінез кәріп, таңданып
та қояды
(Мүсірепов).
-ақ
демеулігі - тілде жиі қолданылатын шы-
лаулардың бірі. Бұл шылау өзіне қатысты, я ғн и
есім сөздерге, үстеу сөздерге тіркесіп, олардың
мағынасын күшейту немесе ой екпінін түсіру үшін
жұмсалады.
Күшті-ақ екен, жарықтық!(Жа
роков).
Сүйемін туған тілді, анам тілін, Бесікте жатқа-
нымда-ақ берген білім
(Торайғыров).
-ай демеулігі адам ны ң әр түрлі коңіл-күйін
білдіру үшін қолданылады, көбіне аяу, таңырқау
мәнінде қолданылады. -айдемеулігі зат есім мен
сын есімдерге тіркесіп, оқшау соз ретінде қызмет
атқарады.
Сары алтын, сопы меруерт, қарағы м -ш
(Ақан Сері).
Таласпа, ж аным
-ай,
қолыңнан кел-
меске
(Абай).
Ж амандар өтірікші өсегі көп, Ел-
жүрттың іріткі салар арасында-ші
(Сүйінбай).
ОДАҒАЙ
563
-аудемеулігі есім сөздермен, етістік, одағай
сөздермен тіркесіп, қуану, ренжу, күйіну м ағы -
наларын үстейді.
Қалай апарамыз, қарағы м -яу,
біздің қолымыздан не қеледі
(М үсірепов).
Құдай-
ау, қайда сол жылдар, Махаббат қызық м ол жыл-
дарУ.
(Абай).
Әсіреседемеулігі сөйлемге күшейткіш мағы-
на үстейді.
Достарыңызбен бөлісу: |


Әсіресе қолқабыс ететін адамдары- ңызға риза болдым (М үсірепов).
Әсіресе өзінің атын ататтырғысы келмейтін сияқты (Сонда).
да /д е , т а / те демеуліктері өзі тіркескен
сөздерге күшейту мәнін қосу үшін қолданылады.
Бағың өскениіе, тілеуіңді ел де тілейді, өзің де тілейсің... (Абай
).Арманын да, азабын да, қуаныш, қайғысындз. энге сыйдыра білген, айналайын елім- ай (М а қ а т ае в ).Ж ь ш гта ть /я д а,
жұбататынца. - сөз (М омышұлы).
10.1.3.3. Шектеу демеуліктер Ш ектік (тежеу) демеуліктері -
ғана /қана/, тек, ақ тіркескен сөздеріне ш ек қойып тежеу ма-
ғынасын үстеу үшін қолданылады.
Ермекбайтек түнере берді (Әбішев).
Абайлар үй ішімен акырын ғана амандасты (Әуезов).
Тартыспен түскен, бей- нетпен келген ж ақсылық қана іиын мэнінде қы м - бат табыс (Әуезов).
Ғана демеулігі қайдан? неге? қандай? деген
сұрау есімдіктерінен соң, сол сөзге ой екпінін
түсіру, өкіну м ағы насы н білдіреді.
Ділданы айы- рып көшіріп жібермей, неге алдым, неге ғана Әйгерімді алдымРА (Әуезов).
Тек демеулігі сөйлемде тіркескен сөздеріне
тежеу мәнін қосады. Мысалы:
Қазақ дәстүрі тек ата-ананы ғана емес, жалпы адамды сыйлауға баулиды (М ұстафин).
Тек демеулігі
қана шылауымен де тіркесіп,
қолданылады.Тек
қана түс артынан болған жүрек құйынын аңғарды (Әуезов).
-ақ демеулігі күш ейту м ағы насы м ен қоса,
тежеу, шек қою м ағы насы н білдіре алады.
Мен тентек пе, түбінде кім жазалы, Қайғыны жібе- руші өзі-ақ сынар(А& ш ). Сол үшін-ақ Рақымбай үлығының қасиетін ұғып қадірлей біледі (Мүсіре-
пов).


title:
Әсіресе қолқабыс ететін адамдары-
ңызға риза болдым
(М үсірепов).
Әсіресе


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=795#10.1.3.5._Болымсыздық,_салыстыру_және_қарсы_мәнді_демеуліктер_Болымсы_зды_қ,_қарсы_мәнді,_салыстыру_ма-_ғ_ы_н_а_с_ы_н_д_а_ғ_ы_дем_еуліктерге_түгіл_,_тұрсын

title: Болжалдық демеуліктер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
10.1.3.4. Болжалдық демеуліктер Болжалдық демеуліктеріне
-мыс, -м іс, -ау
шылаулары жатады.
-мыс, -м іс демеулігі сөйлеуш інің айты лған
ойға күмәндануын, сенімсіздікті білдіруі үшін
қолданылады. Сөйлемнің экспрессивті-эмоцио-
налдық мәнін арттырады.
Жас келіншек те ол десе жанын қоярға жер таппайды-мыс (Есен-
берлин).
Жанынан өте берсе, ж аңағы қарайған нэрсе ит болып ұлы ған-мыс (Нәжімеддинов).
Осы сөйлемдерде
-мыс демеулігі синтаксистік
байланысатын сөзінің соңында келіп, ойға сөйлеу-
ш інің болжау, күдіктену сияқты көзқарасы н
білдіреді.
Қолынан тарайды-мыс сайлау-сияз (Жансүгіров).
-аудемеулігі болжалдық келер ш ақ есімшеге
тіркесіп, сол м ағы наны басымдау етіп, көрсету
үш ін қолдан ы лады .
Ж и н а лға н х а лы қ осыны тілейді- ау
деймін (Әуезов).
10.1.3.5. Болымсыздық, салыстыру және қарсы мәнді демеуліктер Болымсы зды қ, қарсы мәнді, салыстыру ма-
ғ ы н а с ы н д а ғ ы дем еуліктерге
түгіл , тұрсын, тұрмақ, құрылым сөздері жатады.
Түгіл, тұрсын, тұрмақдемеуліктері есім соз,
үстеу, етістіктермен тіркесте келіп, болжалдық,
қарсы қою мағынасын білдіреді.
Бұл шырақ өшпес түгіл лаулап жанар (Дөнентаев).
Байт ал түгіл бас қайғы (М ақал).
Ғұрлым демеулігі салыстыру м әнін білдіру
үшін қолданылады.
Жанымның сол ғұрлым бол- м ағаны на өкінемін (“Ана тілі” ).
10.1.3.6. Нақтылау мәнді демеуліктер Нақтылау мәнді демеуліктеріне
қой/ғой, ды/ ді, ты/ті шылаулары жатады.
Қой/ғой демеуліктері тіркескен сөздеріне нақ-
тылау тұжырымдау мағынасын үстеу үшін қолда-
нылады.
Енді көрісер-көріспесіміз екіталай ғой (Сей-
фуллин).
Боданның есігі іштен жабық-ты (Жұмаді-
лов).
Сүйемін сені туған ел - ата мекен, Абзал анам сенсіңғой құшағың кең (Ршшжоі\оъ).Ақылсыз дос- тан ақылды дұшпан артық-ты (Шалкиіз).


title: -ды /- д і, -ты / -ті - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
564
ОДАҒАЙ
Екешдемеулігі,
негізінен, есім сөздерге тірке-
седі.
Түйе
екеш
түйесіне дейін егін көрсе, таптап
беріп түрса керек
(Кекілбаев).
Қожа
екеш кожасына дейін бір ауыз бірде-
м ені орысшалаған болып...
(М үсірепов).
11. О Д А Ғ А Й
1 1 .1 .
О Д А Ғ А Й Д Ы Ң Т Ү Р Л Е Р І
О дағай сөз табына жататын сөздер адамның
көңіл-күйін, сезімін білдіру
мақсатымен ғана емес,
соны м ен қатар басқа біреуге бұйыру, иш ара
білдіру немесе малды, үй хайуандары н ш ақыру,
айдау, қ о р ға у м ақ саты н д а д а қолд ан ы лад ы .
Тіліміздегі одағай сөздер осындай
м әніне қарай
үш то п қ а бөлінеді: 1)
Көңіл-күй одағайлары,
2) Императивтік одағайлар, 3) Тұрмыс-салт ода-
ғайлары.
Сондықтан да одағайлар сойлемде белгілі бір
мақсатпен қолданы лғаны мен, біріншіден, оз ал-
дына жеке-дара тұрып, лексикалық мағына біддіре
алмайды,
нақты ұғы м ды қ мәні ж оқ, екінш іден,
сойлем іш інде басқа сөздермен грамм атикалы қ
байланы сқа түспейді.
Сондықтан одағайлар син-
такси стік ж ағы н ан оқш ау создер деп аталатын
т о п қ а ж атад ы . Б ір а қ , о д а ғ а й л а р с ө й л ем д е
білдіретін ж алпы о й ға қаты сы бар:
айтуш ы ның
әр түрлі коңіл-күйін, сезімін, ишара етуді, импе-
ративтік м әнін, жеку, мал, ж ануарларға бағы ш -
талып айтылу мәнін т.б. білдіреді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Коңіл-күй одағайлары - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
11.1.1. Коңіл-күй одағайлары
Бұл топтағы одағайлар адам ны ң әр түрлі
сезімдерін, коңіл-күйін білдіреді. Олар сан жа-
ғы н ан мол, сем антикалы қ құбылу ж ағы н ан әр-
қилы, семантикалы қ реңкі оте бай топ. Бұл топ-
тағы одағайлар әрі жағымды, әрі жағымсыз коңіл-
күйді білдіре алады. Осы қасиетіне қарай коңіл-
күй одағайлары ішінара үш топқа болінеді.
1)
Ж ағы м ды көңіл-күйді білдіретін одағай-
лар:А лақай! Ура!
(куаныш, шаттану),
һа! паһ-
паһ! (
сүйсіну, таңдану),
Бәрекелді! (
сүйсіну, кош-
тау),
оһо!
(таңдану)
т.б. М ысалы:
Тракторға
теңеу таппай, жұрт абыржып, аузына келгенін
айтты
-
Паһ-паһ! Күйше күркіреуін караіиы!
(М ұстаф ин)
Алақай! АтаІАпа!... Есбосындар келіп
калды! Соғыс біт т і!(С ш \\оъ).
-Оһо, жолдас болатын болдың
(Әбішев) т.б.
2) Ж ағы м сы з эмоцияны білдіретін одағай-
ла/>:Әттеген-ай! әттең! Қ ап
І(өкіну),
Тәйірі! түге!
(наразылык, іреніш),
бай-бай-бай! (наразы лы қ,
кейістік), піш! пішту!
(жактырмау, менсінбеу)
т.б.
Мысалы:
Қап, Қазекеңе бакты суару керек деп
айтайын деп отырып, ұмытып кеткенімді кара-
шь//(Ш амкенов). Уай
,кайдасыңдар,
түге, бар бол-
ғы рла р!(С
онда).
Піш, тапкан екенсің кажырлы
кісіні!
(М ұқанов).
Бай-бай-бай, сорлы-ай, мені
біреумен кетіп барады дейсің беі Айт акт ағалы
барамын ғой...
(Қуаныш баев).
3)
Эрі ж ағы м ды
,
әрі ж ағымсыз эмоцияны
білдіретін одағайлар:
Бұл топтағы одағайлар
әдетте коп мәнді болып келеді де, олардың ма-
ғы налары контекст ішінде не ситуацияда аны қ-
талады:
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=798#2)_М_алға_,__үй_хайуандарына_бағышталып_ай-__тылатын_одағайлар:_Бұл_топқаайтақ,_моһ-моһ!

title: пай-пай! - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
пай-пай!
одағайы қарама-қарсы екі мәнде
жұмсалады. а) таңдану, сүйсіну, таңырқау.
Кәне,
басыңа киіп көрші.
Пай-пай кандай жарасады, ә?!
(Кәлменов)
Пай-пай, шіркін, Алатау, шандоз едің
неткен сен.Қ
Сәрсенбаев)
ә) ренжу, наразы лы қ м ағы насы нда -
Пай-
пай, осы бір емізіп тартатының-ай! Айтпайсың
ба сатырлатып!(Ыүстафпн). Ал, енді бұлар төбе
-
лесті,
Пай-пай, аяктарының астында калам ы з-
ау!(Ә
уезов).
11.1.2. Императивтік ишара одағайлары
Бұл топқа адам не хайуанатқа бағыш талып
айтылатын шақыру, жекіру, тыйым салу, бұйыру
мақсатымен қолданылатын одағай создер жата-
ды. Бұлар бағыщталып отырған объектісіне қарай
үлкен екі топқа болінеді.
1)
Адамға бағышталып айтылатын одағай-
лар:
Бұған адамның адресіне бұйыру, жекіру,
тыйым салу м ақсаты мен қолданылатын
Айда!
Тәйт! Сап-сап! Стоп! Кәне! Ж ә/ Тек//тәк! Әуп!
Әлди-әлди!
сияқты одағайлар ж атады :Ж ә,
ток-
тат, аксакал Базаралыдан алмаған өшің бар ма?!
(Әуезов).Тек, тантымай сөйле!Былғама Нұрға-
нымды
(Әуезов).
Желігуден жалыкты жаным
менің,
сап-сап, коңілім, лепірме, токта, тоқта
(Аманжолов).
2) М алға
,
үй хайуандарына бағышталып ай-
тылатын одағайлар:
Бұл
топқаайтақ, моһ-моһ!
шоре-шоре! сарап-сарап! кос-көс// кәуіс-кәуіс!
шәуім-шәуім! Эукім-эукім! Мәлік келгір! Жаман-
датқыр!
сияқты үй хайуандарын
шақыру, айдау,
үркіту, қорғау
мақсатымен қолданылатын сөздер
мен одағайлы тіркестер жатады.
Бағаң алаканын
бір-біріне ұрып:
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=798#Адамға_бағышталып_айтылатын_одағай-__лар:_Бұған_адамның_адресіне_бұйыру,_жекіру,_тыйым_салу_м_ақсаты_мен_қолданылатын_Айда!


title:
моһ-моһ деп еді, етекке қарай желе

жөнелді

text:
жөнелді
( Бөкеев).
Әукім-әукім, ақ бұзау, ертерек
өс, құтты бол!.. Сиыр бол да, сүтті
5ол/(Тұрман-
жанов)
Қоянның ышқына қашқанын қызық көріп
“Айтақ, айтақ!
”
деп айқай салды
(Хангелдин) т.б.
11.1.3. Тұрмыс-салт одағайлары
Бұл топ сан ж ағы нан ш ағындау болғанм ен,
өмірде жиі қолданылатын одағайлар. Бұған адам-
дардың амандасу, қоштасу т.б. сыйластық белгісі
ретінде қолданылатын
Хош! Хайыр! Рахмет!
Ассалаумағалейкум! Құп! Ләббай! Кеш жарық!
си яқты сөздер жатады.
Құп!
-
деді де, қоштасып
жүріп кетті агроном
(М ұстафин).
Ассалаумаға-
лейкум, - дей мен сакалды адам ға қол ұсындым
(М ұқанов)
Ләббай, тақсыр! -деп Перизат тере-
зеден эрі караңғы бөлмеге сүңгіп кетті
(Тарази)
т.б.
1 1 .2 . О Д А Ғ А Й Л А Р Д Ы Ң М А Ғ Ы Н А Л Ы Қ
Е Р Е К Ш Е Л І К Т Е Р І
Одағайлардың семантикалық құбылмалығы
әр түрлі. Олардың бірқатары контексте б ір-ақ
мәнде қолданылса, енді бірқатары екі-үш, не одан
да көп мэнде жұмсалады. Кейде олардың бойы-
нан энантиосем иялы қ құбылыс та (бір-біріне
қарама-қарсы мағынада жұмсалатыны байқалып
отырады). О сы ған орай одағайларды екі үлкен
топқа бөлуге болады:
1) Бір мағыналы одағайлар
Бұл топқа одағайлар қай ситуацияда айтыл-
масын, қай контекскетүспесін, қандай интонация-
мен айтылмасын үнемі бір-ақ мәнде жұмсалады.
Алақай! Ура!
сөздері тек шаттану, куану сезімін
білдіру үшін жұмсалса,
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=799#Хош!_Хайыр!_Рахмет!_Ассалаумағалейкум!_Құп!_Ләббай!_Кеш_жарық!_си_яқты_сөздер_жатады._Құп!_-__деді_де,_қоштасып


title: Ж асал ы м б ел гіл ер і - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
Ж асал ы м б ел гіл ер і: тіл ү ш ы , д ір іл
жуы сы ңқы , кейінді, тербелімді (үнді), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос жуысыңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жуан,
ерін әуезді дауыссы з дыбыс.
Ж алпы си п а тт а м а сы : тіл ұ ш ы , д ір іл
ж у ы с ы ң қ ы , ү н д і, к е й ін д і (ж у а н ), е р ін д ік
дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке еріндік түрі: ТҮ Р, ӨР т.б.
(19-4- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
тербеле жуысады (2-2), жасалу орнына қарай тіл
ұшы; тіл ауыз қуы сы нда ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына
қарай тербелімді; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп)
барып (1-2) ж асалады , ерін қаты сы на қарай
еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
бос ж у ы сад ы , ж уы сы м к ү ш ін е қ а р а й бос
жуысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалы м орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
ж уы сы м ы бос л е п п е н а я қ та л а д ы , ж уы сы м
б ітім ін е қ а р а й бос л е п ті; д а у ы с сы з ы ңы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Р 10 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Ж а са л ы м б е л г іл е р і: тіл ұ ш ы , д ір іл
жуысыңқы, ілгерінді, тербелімді (үнді), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос жуы сы ңқы, ауыз
қуысты дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жіңішке,
ерін эуезді дауыссыз дыбыс.
Ж алпы си п аттам асы : тіл ұ ш ы , д ір іл
жуысыңқы, үнді, ілгерінді (жіңіш ке), еріндік
дауыссыз дыбыс.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=79#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жіңішке,_ерін_эуезді_дауыссыз_дыбыс._Ж_алпы_си_п_аттам_асы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=79#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жуан,_ерін_әуезді_дауыссы_з_дыбыс._Ж_алпы_си_п_а_тт_а_м_а_сы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=79#Ж_а_са_л_ы_м_б_е_л_г_іл_е_р_і:_тіл_ұ_ш_ы_,_д_ір_іл_жуысыңқы,_ілгерінді,_тербелімді_(үнді),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: АЛҒЫ СӨЗ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
8 АЛҒЫ СӨЗ сыртқалмаған. Мысалы, НАБаскаковякугтіліңдегі
етістіктің бұйрықты
бараар формасыңцағы
-аар аффиксін кезінде
-гыр көрсеткішінен шығарған бо-
латын. Ол және бүл
-гыр түлғалығын есімшенің
көне формативі (“древний причастный форматив”)
деп санаған (Н.Е.Петров).
О сы ай ты лған д ар іспеттес сы рт қ а л п ы
күңгірт тартқан, коне түрпатты етістік ф орм а-
ларына, сондай-ақ мына бір лексем аны да жат-
қызуға болады:
Оларға айтары ңы з сол болсын:
Ж әміш іден қос айтып,
Ж араға м ам ы қ тосатып
Келе жата дегейсіз
(Доспамбет). Неге
келе жата, неге
келе жатыр емес?
Сірә, бүған да жауапты сол тілде бір кезде
“жаралып, жасалып қо й ған ”, тілдің “оз ішіндік,
өзі үш індік” өлем -ж үйесінен іздеу керек бола-
ды.
Ж оғарыда айтқаны м ы здай, тілдегінің бәрі
бірдей қолм ен қойғандай көрінеу емес. О ны ң
озіндік бүгінге беймәлім , колеңкелі түстары
ш ы ны нда әлі барш ы лы қ. Бір ғана мысал:
Енді менің күнелтер жагдайым жоқ, Шыгыршықта айналган ақ тиындай(Мүк,атали). Коңіл аудар-
ғалы оты рғанымыз - осындағы
кунелтуетістігі. М үны ң
кун түбірінен ж асалғандығы жай козге
де корінеу. О ны ң есесіне оған жалғанғанел
(ту) ф о р м а н ты н ы ң с о зж а са м д ы қ таб и ғаты ты м
бүлдыр. Б ір ақ бүл күңгірттікті П .М .М ели о-
ранскийдің озінің “Краткая грамматика казак-
киргизского язы ка” дейтін еңбегінде әлгі
кунел (ту) ж өне осы қү р ы лы м д ас
ж өнел, жогал етістіктері туралы айтқан мына бір пікірі едәуір
сейілте түседі. “Наряду с наращ ением ла, встре-
чается, хотя значительно реже, наращение
ал(ел, ол), например,
кун-61 (жить) от /суя(день),
джбнді (отправиться) от
дждн - путь,
джогал (потерять-
ся) от
джоқ небытье”. Ғалым бүл жерде әдетте
есім созден етістік жасайтын
-ла(-ле) жүрнағы-
ның метатезалануы сияқты процесті, яғни оның
кейде
-ал(ел) болып та түрлене алатыны туралы
айтып отырған сықылды. Б ір ақ бүл пікірді әлі
де жете дәлелдей түсу керек.
Бүл айтылғандардан шығатын қорытынды:
тіл деңгейлерінің кейде қазіргі қалпы да қажетіне
қарай салыстырма тіл дерегіне сүйенуді талап
етеді. Ойткені олар өздерінің барлы қ іш түтас-
тығымен, бар болмыс-жүйесімен, ішкі даму за-
ңымен қазіргі қалпы нан гөрі қадімгі қалпы на
көбірек жуық. Ойткені тіл - тарихи категория.
Д ем ек тіл д ең гей л ер ін ің қазір гі қ а л п ы н ы ң
кәдімгі қал п ы н сы з толы қ таныла қою ы кей
жағдайда тіпті мүмкін бола қоймайды. Оларды
зерттеуде тарихи сипаттағы түрлі тіл дерекгеріне,
тиісті салыстыруларға, яғни
кең магынадагы ди- намикалық синхронияга барудың қажеттігі, міне
осындайдан келіп шығады.
Қ азақ тілінің грамматикалық қүрылысының
неғүрлым кобірек зертгелген түсы - Кеңес дәуірі.
Бүл жетпіс жы лды ң ішінде оқулы қ, оқу қүра-
лы, монография, диссертациялық зерттеу түрінде
бірқыдыру ғылыми еңбек жарияланды. Солар-
дың ішінен Ахмет Байтүрсынүлының алғаш қазақ
тілінің бар деңгейін қам ти, жүйелеп жазған үш
бөлімді “Тіл - қүралымен” қүрылымдас, әрі маз-
мүны жағынан да едәуір үлгілес келетін, әсіресе,
үж ы мды қ екі еңбекті атауға бөлады. М ысалы,
“Қазіргі қ а за қ тілін” (1954) ж әне екі бөлім бө-
лып ш ы қ қ а н “Қ азақ тілі грамматикасын” (1967).
Алдыңғысы өқу қүралы ретінде, лексика, фөне-
тика, фамматика деңгейлерін қарастырса, кейінгі
тек морфөлөгия мен синтаксисті сипатгауға ғана
арналған. Бүл айтылғандардан қазақ тілінің ф ам -
м а т и к а л ы қ
қ ү р ы л ы с ы н ы ң
б ір к е л к і
зерттелмегенін көруге болады. Негізінен маман-
дарға арналған соңғы “Қ азақ тілі ф ам матикасы ”
ш ы ққан н ан бері де міне отыз бес жылдай уақыт
отгі. Бүл аралықта жалпы тіл білімінде, ф ам м а-
тикалы қ ілімде де, әдеби тіліміздің стильдік тар-
мақтары м ен қы зм ет жүйесінде де едәуір алға
жылжу, грам м атикалы қ жеке категорияларға
қатысты теориялық коп жаңғырулар, іягерілеулер
болды. Соған сәйкес тілдің лингвистикалы қ та-
биғаты жөніндегі түсінігіміз де байып, кеңи түсті.
Тілдік нөрмада да белгілі өзгерістер байқалды.
Ең бастысы, бүл түста ф ам м ати ка ілімі теория-
л ы қ ж ақтан едәуір байыды, тілдің ф ам м ати ка-
л ы қ қүры лы сы іштей біршама нақтылана түсті.
М ысалы, тіл білімінің қазіргі интонолөгия, мор-
ф онология, сөзжасам сияқты салалары өз алда-
рына осы аралы қта дараланып шыға бастады.
Грамматика ілімінің дамуындағы осы тәрізді то-
лысулар мен жаңарулар негізінде жаңа мазмүн-
ды, әрі толы қ академ иялы қ қазақ ф ам м ати ка-
сын дайындау және басып шығару қажетгігі келіп
туды. М үндай сипатты “Қ азақ ф ам м ати касы н ”
жазуға кіріспес бүрын бірсыпыра іздестіру, жан-
жақты дайы нды қ жүмыстары жүргізілді.
Бүл ретте алдымен бүған дейін ғылыми ай-
налымға коп ілінбей келген ауыз әдебиетінің,
бірнеше ғасыр бойы қауырт дамыған жыраулық
өнер м ен елдің ежелгі а қ ы н д ы қ м эдениеті
үлгілерінен, сондай-ақ күні кешеге дейін ақтаң-


title: Қап!Әттең!Әттеген-ай! - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
Кейде сөйлем соңында кездесетінә! одағай-
ыны ң бойында сұрау м ағы насы мен қатар, әжуа,
мысқыл реңкі де байқалады.
Өзің мені әдейі ж ал-
ғы з жібергің келіп, естімейсің де, енді келіп өкпе
айт қан боласың,ә?! Әй, кусың-ау! (Ә
біш ев).
Осы
сен кусың-ау деймін, Асқар,
ә
?
(М ұқанов).
М ұндай көп мәнді
қасиет тұрм ы с-салт ода-
ғайлары нда ж оқ. Ал, императивтік одағайларда
көп мәнділік сирек кездеседі. Көп мәнді одағай-
ларды ң бойында да жоғарыда көрсетілген қыру-
ар көп мәндері сол одағайлардың өзінен ш ы ғы п
оты рған ж оқ, олар бұл қасиетке сөйлемдегі кон-
текст, сөйлеу тіліндегі ситуация және
интонация
арқы лы ие болып отыр. К онтекстің, ситуация-
ны ң ж әне белгілі бір ж ағдайда и н тон ац и ян ы ң
қаты сты ғы болмаса, одағайлар көп мәнді сипа-
тынан айрылар еді.
Сондықтан одағайлардың се-
м ан тикалы қ сипаты н ашуда, м әнін айқы ндауда
контекстің, ситуацияның, интонацияньщ сөйлем-
дегі тұрғы сы ны ң (орнының) атқаратын мәні зор.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=800#Әттеген-ай,__неғып_біз_бұлай_болып_қалдық_деген_ой_эрқайсы-__мыздықинады__(Сейфуллин).Әттең,__арбасына_сый


1 1 .3 . О Д А Ғ А Й С Ө З Д Е Р Д І Ң И Н Т О Н А Ц И Я Л Ы Қ Е Р Е К Ш Е Л І К Т Е Р І О дағай сөздер басқа сөз таптары мен салы с-
ты рғанда әуезділікке, ы р ғаққ а, эм оц и он алды қ
құбылмалыққа, интонацияға өте бай. Олар көркем
ш ығарма тілінде (әсіресе диалогтарда) көп кезде-
седі. Ал публицистика, ғылы ми стильде ж азы л-
ған ш ығармаларда сирек қолданылады. О дағай-
лар кейде бір ғана дыбыстан да тұрады. Қ азақ
тіліндегі дауысты дыбыстардың бәрі бірдей ода-
ғай м ағы насы нда жұмсала бермейді. Дауысты
дыбыстардан т е к ә ,
а, о, дыбыстары ғана одағай
мәнінде жұмсалады да ұ, ү, у,
о, і дыбыстары
одағай жасай алмайды. Алы дыбысы одағай қыз-
метінде сирек кездеседі
(ы-ы-ы, солай де!) Тіліміздегі көп мәнді одағайлардың әрбіреуі
жұмсалатын ыңғайына қарай әр түрлі интонация-
мен айтылады. Бірде созы лы ңқы , баяу, біресе
ж ұлып алғандай тез, жылдам айтылады. Бірде
одағайды ң соңғы буыны ж оғары интонациямен
көтеріңкі айты лса, бірде басқы буыны ерекш е
екпінмен айтылып, соңы баяу ырғақпен тынады.
Ойбай! одағайы үрку, ш ош ы ну м ағы насы нда
жұмсалса, онда екпін бірінші буы нға қойы лады
да, сөздің өзі жұлып алғандай, тез, жылдам ай-
тылады. Егер таңырқау,таңдану мәнінде жұмсай-
тын болсақ, онда екпінді, керісінше, соңғы буы-
нына ауыстырып соңғы
“а” дыбысын мейлінше
созып айтамыз
(ой-ба-а-ай). О дағай құрам ы ндағы кейбір дыбыстардың
созылыңқы, ерекше интонациямен айтылуы - сол
одағайлардың м ағы насы н күшейту мақсатымен
жұмсалады.
Әггеген-е-е-е! Бэрекелде-е-е! Сөйтіп,
кейбір көп мәнді одағайларды ң семантикалы қ
сипатының құбылуы олардың айтылу мелодика-
сына, интонациялы қ ы рғаққа байланысты бола-
ды. Осындай ерекш елік одағайды ң сөйлемдегі
орын тәртібіне де (сөйлем нің басында ма, орта-
сында ма, соңында ма) байланысты.


title: 1 .3 . О Д А Ғ А Й С Ө З Д Е Р Д І Ң И Н Т О Н А Ц И Я Л Ы Қ


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=802#1_1_.5_._О_Д_А_Ғ_А_Й_Л_А_Р_Д_Ы_Ң_Қ_Ұ_Р_А_М_Ы_Одағайларды_құрамы_жағынан_екі_топқа_бөлу-_ге_болады:_1)_түбір,_негізгі_одағайлар.

text:
1 1 .4 . О Д А Ғ А Й Л А Р Д Ы Ң Г Р А М М А Т И К А Л Ы Қ
Е Р Е К Ш Е Л І К Т Е Р І
О дағайлар - негізінде түрленбейтін сөздер
тобы. О дағайларды ң өзіне ғана тән жұрнақтар
жоқ. Олар субстантивтенгенде ғана болмаса, жал-
ғауды да көп қабылдамайтын сөздер. Кейбір ода-
ғайларға -
ла (ле); - шыл (шіл)
жұрнақтары жал-
ғанады:
ойбай-лау, айт-айттап, аһлап-үһлеп. Ой,
тәйір-айшыл кер кесек, қулық, сүмдық не өсек
(Абай).
Қасқырды жердің елі айтақшыл
(Мақал).
Одағайлар бірінен соң бірі дүркін-д үркін қайта-
ланы п, қосарланы п айты лғанда, сол одағайлар
а р қ ы л ы б іл д ір е й ін д е п о т ы р ғ а н с е з ім н ің
күштілігін не и ш араны ң, бұйры қты ң қаттылы-
ғы н, қатаңды ғы н білдіреді.
Тек-тек-тек!, Бай-
бай-бай-бай!, Һай-һай -һай -һай!
т.б. Одағайлар-
дың қосарланып, қайталанып айтылуында белгілі
бір заңды лы қ бар. Бір топ одағайлар қосарлап
айтуға көнбейді. (
Тәйірі!, Қап!, Ту!, Бэсе!, Астапы-
ралла!т.Ь.)
Енді бір топ одағайлар дара күйінде
де қолданыла береді.
О йбай!//ойбай, о йб а й!т эк/
/т эк , тэк! Ж э!//ж э,ж э! Ырит соқ!/ / ырит соқ,
ырит соқ! Әй!/ / эй, эй !
т.б.
О дағайларды ң енді бір тобы тек қана қосар
тұлғасында жұмсалады. (
Сап-сап!, Бай-бай!, Әлди-
элд и!
т.б.). М алға айты латын одағайлардың ба-
сым көпшілігі қосар күйінде айтылады.
Моһ-моһ!,
Кэуіс-кэуіс!, Шөре-шоре!, Көс-көс!
т.б.
1 1 .5 .
О Д А Ғ А Й Л А Р Д Ы Ң Қ Ұ Р А М Ы
Одағайларды құрамы жағынан екі топқа бөлу-
ге болады:
1) түбір, негізгі одағайлар.
Бұл топқа әрі
қарай бөлшектеуге көнбейтін
А!, О!, Ә!, Ой!, Пай!;
Қап!, Бэсе!,
Л/ә/сияқты одағайлар жатады.
2)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: 1 .4 . О Д А Ғ А Й Л А Р Д Ы Ң Г Р А М М А Т И К А Л Ы Қ


title: күрделі одағайлар - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
СӨЗДЕРДІҢ М ОРФОЛОГИЯЛЫ Қ ҚҮ РЫ Л Ы М Ы
567
диалогта жеке-дара тұрғанда сөз сөйлем (слово-
предложение) қызметін атқарады. -
Ол кай адам ?
-Кеше біздің үйде отырған ше!
-сЭ-э-<э/(Сланов).
М ұндағы ә-ә-ә! одағайы “
Енді түсіндім, есі-
м е енді түстГ
деген сөйлемнің мағынасын аңғар-
тып тұр. Одағайлар сөйлем ішінде кейде көмекші
етістікпен тіркеседі. Ондай біріншіден, көмекш і
етістікпен тіркескен одағай тек айтушының ғана
емес, басқа біреудің де көңіл-күйін, сезімін, әсерін
т.б. біддіріп, хабарлап,
екінш іден, оқш ау айтыл-
май, сөйлемнің белгілі бір күрделі мүшесінің құра-
м ына енеді.
Тынымсыз аһ үрды. Ол ойбай салды.
Ол орман жиегіне ау дейтін жер калғанда, бізге
сөйлегелі түрған адамдай оң колын орманға соз-
ға н бетінде калкиы п түрып алды
(М ұқанов).
Еш кіммен өмір бойы ай-шай деспеген сопы кісі
болатын
(М ұстафин).
О дағайларды ң тіркестік, я қатар келу қабі-
летінде де біраз ерекш еліктер бар. О дағайлар-
ды ң
қатар келіп, я тіркесіп қолданылуын екі то-
пқа бөлуге болады.
1) Одағайлардың озара тіркесе қатар қолда-
нылуы. Одағайлар
ж апа-тарм ағай бір-бірімен
тіркесе де, қатар келе де бермейді. Олардың өза-
ра тіркесуінде, я қатар жұмсалуында семантика-
лы қ сәйкестік болады. Әдетте, жағымды эмоция,
көңіл-күйді білдіретін одағайлар қатар тұрып
қолданыла алады
.А іакай!, Ураі
одағайлары бір-
бірімен қатар тұрған күйінде айтылады да,
Әттең!,
#7л/одағайлары мен қатар қолданылмайды.
2) Одағайлардың етістікпеи тіркесі. Одағай-
лар етістікпен тіркескенде
олардың бір қатары
одағашты тіркес құрайды да, бір қатары тұрақты
тіркес құрайды. О сыған орай бұл тіркестерді екі-
ге бөліп қарастырған жөн.
А)
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=804#12._МОДАЛЬ_СӨЗДЕР_1_2_.1_._М_О_Д_А_Л_Ь_С_Ө_З_Д_Е_Р_Д_І_Ң_Л_Е_К_С_И_К_А_-Г_Р_А_М_М_А_Т_И_К_А_Л_Ы_Қ_Е_Р_Е_К_Ш_Е_Л_І_К_Т_Е_Р_І

title: Одағайлы еркін тіркестер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
^ио
модальдылықты кейде субъективті және объекгивті
деп екіге бөліп қарау тенденциясы да байқалады.
Объективті модальдылықты білдіруде етістіктің
рай ф орм алары ны ң қы зметі едәуір басым. Се-
бебі етістік райлары неғұрлым көбірек граммати-
каланған ( “ грам м атикализованная” ),
тілдің сөз
өзгертім ф орманттары на ж ақы н құбылыс болып
табылады. Ал субъективті модальдылық олай емес.
'Модальдьыықтың бұл соңғы тұрі негізінен көмек-
ші сөздер арқылы білдіріледі. Сонымен сөйлемде
айты лған хабардың ақи қат ш ы н ды ққа қаты на-
сы ны ң көрінісі - объективті модальдық та, ал ол
хабарға деген сөйлеушінің қатынасының көрінісі
субъективті модальдылық болып табылады, мы-
салы:
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 805

text:
Ол жақта қыс ерте түседі (объективті мо-
дальды лы қ);
Ол ж ақта қыс ерте түсетін сияқ- ты (субмодальдылық).
М одаль сөздер түркі тіддерінің бірқатарында
(соларды ң іш інде қазақ тілінде де) негізінен
кө м екш і сөздер тоб ы на кіреді. Ол сөйлеуш і
субъектінің айты лған ойдың ш ы нды ққа қатына-
сы (сәйкестігі) женіндегі көзқарасын айқы ндай-
ды. Модаль сөздердің өз алдарына бөлек, арнайы
бір лекси ка-сем ан ти кал ы қ, грамм атикалы қ топ
ретінде сараланып ш ығу, даму жолдары тілдерде
жалпы біркелкі емес. Олар, мысалы, орыс тілінде
тек сы на (“ вставны е” ) сөйлемдердің ған а емес,
соны м ен қоса үстеулер мен ы қш ам далған (“ре-
дуц и рованны х” ) сейлем дер негізінде де дамы п,
дараланы п ш ы ққан . Ал олар түркі тілдерінің
көпшілігінде негізінен Кеңес дәуірінде жазба әде-
би тілдің қарқы н ды дамуымен байланысты дер-
бес комекш і сөз табы болып қалыптаса бастады.
Ж алпы модальды лы қ, модаль сөздер табиғаты
әсіресе осы тілдерде әлі нақты лы таны лы п бол-
ған жоқ. Бұл лексемалардың сандық колемі оларда
сонды қтан да қазір әр түрлі болып келеді.
М одаль создер мен модаль тіркестердің зат-
ты қ (“ вещ ественная”) семантикасы болмайды.
Олардың сем антикасы модальділікті білдіретін
грамматикалық мағынамен астасып жатады. Осы
жағы нан алғанда модаль создер мен райлар жал-
пы бір тектес тіл құбылыстары. Себебі райлар да
әрекеттің ақи қатты ғы н а не ақи қат еместігіне
сойлеуші тарапынан субъективті баға берудің, яғни
сөйлем модальдылығын білдірудің морфология-
л ы қ тәсілі болып табылады. Рай категориясы
сөйлеуш інің “әрекеттің әрекет етушімен байла-
ны сы ” (“связь действия с действующим ли ц ом ”)
туралы козқарасын білдіреді. Ш ынында да қалау
(тілек), болжау, міндеттілік, сенімділік сияқты
модальдылық мағыналарды арнаулы жеке создер
ғана емес, солармен қоса етістікгің рай және кейбір
аф ф икстік формалары да (яғн и
- ғ а й / / -гей, -ар //-е р , -ғы //-гі, -ғыр//-гір, -са, са+шы, са+й, -са+й+ шы, -ып+ты//-іп+ті қосымшалы түрлері де) білдіре
алады. Райлар мен модаль создердің лекси ка-
грам м атикалы қ м ағы налары ж ағы н ан тұтастай
алғанда озара бір тектес тіл құбылыстары болып
табылатыны міне осы жағдайдан келіп шығады.
Қазіргі якут, тағы кейбір түркі тілдеріндегі рай-
лар қатары на міндеттілік (“долж енствование”),
м үмкін ж әне болжал мәнді рай түрлерінің кез-
десуі де осы пікірді ж анама түрдеболса да дәлел-
дей түседі.
Қ азақ тілінде лексикалы қ м ағы насы ны ң өзі
таза модальді создермен қоса, оз алдына дербес
лексикалық мағынансының үсгіне және модальдық
м ағы н а білдіретін де жеке создер бар. Ал якут
тілінде белгілі бір контексте бұл екеуінің сыр-
ты нда отпелі (“ переходны е” ) м одаль создер де-
ген тағы кездеседі. Модаль сөздер әдетте модаль-
дылықты білдіретін фонологиялық (интонация-
лық), морфологиялық (етістік райлары және олар-
дың аналитикалық формалары), синтаксистік (әр
түрлі сойлем типтері) си яқты барлы қ амал-
тәсілдермен тығыз байланыста жұмсалады. Олар-
ды ң кейбірінің сырт тұлғасы тұрақты болады,
яғн и үнемі озгеріссіз қолданылады, сөзжасамдық
та, соз озгертімдік те аф ф иксті қабылдамайды.
Модаль создер, басқа барлық көмекші соз тапта-
ры сияқты , ұзақ уақы тқы лексика-грам м атика-
лы қ даму процесінде дербес соз таптарына дара-
ланы п ш ықты (бұл - үнемі үзіліссіз жүре бе-
ретін, тоқтамайты н толассыз процесс). Бұған
мысалы
білем, кім біледі, әлпеті, сияғы (сиқы) создерінің мына бір қолданыстарын өзара салыс-
тырып кору арқы лы да бірш ама коз жеткізуге
болады:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 806

text:
Қарала сырмақтың иесін де білем, ақ
киіздің, бәтес көйлектің қайдан шыққанын да білем
(Аймауытов); -
Осыны өздеріне қолайсыз көреді
білем
(Сонда);
Көбекбайда жүргенде шұбар ай-
ғырды кім біледі. Адам да білмейді
(Аймауытов)
-
Мұның арты үлкен дүрбелеңге шаппасын кім
біледі... Кім біледі, ож ақтағы елдің не деп жат-
қаны н(С
онда);
Сынға толса сияғы, Әлпеті шам-
ның шырағы
(Ақтамберді) -
Сиқы, ешқайсысы бар-
м аған; Сияғы, солар үйде жоқ. Әлпеті, ештеңеге
қарар емес.
СӨЗДЕРДІҢ М ОРФОЛОГИЯЛЫ Қ ҚҮРЫ ЛЫ М Ы
569
Модаль сөздер сондай-ақ заттық мәнін және
диалогта предикаттық ф ункциясы н ж оғалтқан
бағы ны ңқы сөйлемнің баяндауышынан да пайда
болады. Модаль сөз тіркестері де сол модаль
сөздердің жасалу жолымен пайда болды. Модаль
сөз тіркестері шартты бағы ны ңқы сөйлемдердің
келтеленуінен (редукциялануынан) өте көп жаса-
лады . Ол қойм а (“ вставка” ) ж ән е қы сты рм а
сөйлем дердің
редукциялану нэтиж есінде де
қалыптасады. Мысалы қы рғы з тілінде мынандай
бір реестр сөз бар:
бейм
(би - дейм) \ келген бейм
он, думаю, пришел;
иттер үрүп атат, киши кел-
ген бейм
собаки лают, видимо, кто-то пришел;
дарыны ичти бейм
он, кажется, лекарство при-
ғіял,
кээде байкабай каласыз бейм
вы, я вижу,
иногда не замечаете. Қ ы рғы з тіліндегі бұл
бейм
модаль сөзі әдетте қалау (тілек) м ағы н асы н
білдіретін
кетсемби деймин
конструкциясы нда-
ғы “ би-дейм ” бөлігінің ы қш ам дануы нан келіп
ш ы қ қ ан ға ұқсайды Сол сияқты қазақ тіліндегі
элпеті
модаль сөзі де осылай “сөз әлпетіне қара-
ған да” дейтін қыстырма сөйлемнің редукцияла-
нуынан келіп ш ы ққан деуге болады.
Бұл ай ты л ған н ан ш ы ғаты н қоры ты нды :
граммагикалық, мысалы, модальдық мағыналардыңәр
алуан типтерінің пайда болу ж әне жетілу про-
цесін эволюциялық тұрғыда түсіну керек. Себебі,
модальдылық тілдің коммуникативтік функция-
сының жемісі, туылымы (“порождениесі”) болып
табылады. Осыдан келіп м орфологияда модаль-
дылықты білдіретін әр түрлі амал-тәсілдер пайда
болады. Олардың ішіндегі ең басты әрі жетекші
роль атқаратын түрі ол - неғұрлым көбірек абст-
р акц иялан ған ж әне неғұрлы м ж инақты сипат
алған модальдық мағынасы бар рай категориясы.
•‘Е тістікрайлары неғұрлым көбірек грамматика-
ланған категория болып табылады. Сонымен тілдік
модальдылық грамматиканың фонетикадан син-
таксиске дейінгі барлық деңгейінен аңғарылады.
Тұгастай алғанда модальдылықты білдіру құрал-
дары ны ң дамуынан
кенжелеу жазбалы
(“ младо-
письменные”) тілдердің грамматикалық құрылы-
сының жетілуінің ең бір сипатты белгілерін кору-
ге болады.
Модальдылықгы грамматикалық мағыналардың
бір түрі ретінде қарайтын болғанды қтан, оны
білдірудің тек грамматикалық құралдары ғана (аф-
фикстер, көмекші сөздер, синтаксистік конструк-
циялар т.б.) негізге алынуы тиіс. Ал номинативті
сөздер, өздерінің семантикасығща едәуір модаль-
дық реңк жатқанмен, модальдықты білдіретін кұрал-
дарсанатына кіре алмайды. Себебі бұлар модальды
сем антикалы қ оңдегі дербес мәнді сөз (“знаме-
нательное слово”) ретінде лексикалық деңгейден
әрі аса алмайды. Сондықтан полифункционалды
(А.Ы сқақовша: әр тарап)
бар, жок
сөздері,
керек,
тэрізді
предикатты қ есімдер өздерінің ном ина-
тивтік қолданы сы нда модальды сөздерге жат-
қызылмайды. Бұлар белгілі бір контекстік байланыс-
та ғана ф ункционалды -м одальды сөз ретінде
жұмсалына алады. Бұл айты лғандардан айқы н
аңғарылып тұрған нэрсе: тілдік модальдылық-
грамматикалық құбылыс. Демек, тіддік модальдылық-
ты білдіретін құралдар қызметінде ф онетика-ин-
тонациялық, аффикстік, лексика-грамматикалық
(көмекш і сөздер), синтаксистік ж әне айты лған
хабарға сөйлеушінің қатынасын көрсететін басқа
да жекелеген грамматикалық амал-тәсілдер қөл-
данылады. С өны ң арқасы нда кейбір жеке мәнді
сөздер (әр тарап, қыстырмалар т.б.) сөйлеуде мө-
дальдық мәнге ие бөлады да, ол қасиет сол сөздер-
де тұрақтала бастайды.
М одальдық м ағы насы бар әр алуан грамма-
тикаланған тіркестер тек жеке сөздерден ғана емес,
сөнымен қоса күрделі құрамды создерден де тұра-
тын, тұтастай алғанда кем екш і сөз табы ретінде
тілдік мөдальдылықгы білдірудің бай құралы сана-
латын мөдаль сөздер құрамына кіреді.
Сөз таптарының жалпы категөриялық мағы-
насын жеке сөздің лексикалы қ семантикасымен
ш атастыруға бөлмайды. Өйткені жалпы категө-
ри ялы қ м ағы на - сөз таптарын бір бірінен ажы-
ратудың, ара жігін, шегін анықтаудың алғы , бас
белгісі (“ первичный признак”). Мөдаль сөздерді
біраз тілдерде қазір көмекші сөз таптары на жат-
қызуда да бірден бір негіз, критерий ретіңде өның
өсы жалпыкатегөриялық мағынасы, яғни сөйлем-
де айтылған хабарға сейлеушінің қатынасы алын-
ған. Ж алпы қай сөз табын да таны п, даралап
алуда бірінші орында оның категориялық мағы-
насы тұруы шарт.
Көмекш і сөздерді зерттеу өз алдына толы қ
мағыналы дербес сәздердің фамматикалану (яғни
грамматикализациялану) проблемасымен тығыз
байланысты. Олай деуіміздің мәнісі: флективті
де, ж алғамалы да тілдерде аналитизмнің дамуы
мен синтаксистің жетіліп шыңдалуы көмекші
сәздердің әр түрлі топтарын үнемі байытып оты-
|


title: МОРФОЛОГИЯ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
М О ДАЛЬ СӨЗДЕР
571
болуына сөйлем құрамындағы кейбір лексикалық
құралдардың тұрақты бағы ны ңқы лы қ қалпы се-
бепкер болды. А.А.Шахматовтың бұл “синтакти-
ко-генетикалық” қозқарасы қазақ және өзге түркі
тілдеріндегі де модаль сөздердің шығу тегін анық-
тауға әбден қолданымды. Ж еке бір сөз не сөздер
тіркесі сөз тіркесіндегі, сөйлем құрамындағы ба-
ғыныңқы жағдайына байланысты біртіндеп өзінің
заттық я басқа ұғы м ды қ м әнінен және сөйлем
мүшелерімен дағдылы синтаксистік байланысы-
нан ажырай-ажырай, ақыры модаль сөзге не мо-
дальды тіркеске айналады. Осы ұзақ тарихи про-
цесте қайсыбір модаль сөздер мен модальды тірке-
стер белгілі бір м орф ологиялы қ тұрпатта әбден
“ қаты п ” қалады. Сөйтіп, басқа сөз таптары мен
сөз тіркестерінің қолданымдағы типтерінен біржо-
ла ажырап қалады да, тілімізде тек модальдық ма-
ғы нада ғана қолданылады. Ал енді біреулерінің
жеке сөз таптары мен сөз тіркестерінің қолда-
нымдағы типтерімен байланысы формальды түрде
ғана сақталэды. Олар өз бойында контекске қарай
модаль сөздер мен модальды тіркестердің м ағы -
насын да, сондай-ақ белгілі бір сөйлем мүшесінің
қызметін де - екеуін де сыйыстыра, қоса сақтай-
ды. Аталмыш тілдік құбы лы сты ң ш ы ғу тегінің
осы өзіндік ерекшелігін ескеріп, кейбір зерттеу-
шілер генетикалы қ принцип негізінде модаль
сөздерді мынадай төрт топқа бөліп қарайды: өзге
сөз таптары нан мүлдем ажырап “ қара үзген”
сөздер, есім модаль сөздер, үстеу модаль сөздер
және етістік модаль создер.
Ж оғары да атап көрсеткенім іздей, модаль
сөздердің белгілі бір заттық я ұғымдық семанти-
Касы ббТімайды. Олардың семантикасы әдетте
модальдылықты білдіретін грамматикалық мағы-
намен ұлас, астас жатады. Демек, осынысы үшін
де олар - ком екш і сездер. Ж алп ы ком екш і
сөздердің жасалуы (пайда болуы) - адам баласы
тілінің қалыптасуының ең алғаш қы балаң дәуір-
інде пайда болып, белгілі дәрежеде тіпті бүгінгі
күндерге дейін жалғасып келе жатқан граммати-
калық құрылыстың даму процесі. Бұл озі - осын-
дай бір атам заманғы тілдік ескілік. Модальды-
л ы қ - адамдардың өзара сойлесу (тіл қатысу)
түріндегі аралас=құраластығының (қарым-қаты-
насының) туылымы (“продолжениесі”) ретінде ең
бір көне грамматикалық құбылыс саналады және
ол күні бүгінге дейін тілдің жалпы тұтастықта
дамуының ең бір құнарлы қуат козі болып табы-
лады.
Тілдік модальдылық проблемасымен байланыс-
ты қазіргі лингвистика ғы лы м ы ндағы зерттеу
еңбектерден жоғарыда келтірілген түрлі теория-
л ы қ пайымдауларды, ғы лы ми козқарастарды
шола, саралай қарау нәтижесінде
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 808

text:
қазіргі біраз түркі тілдерінде модаль создер мен модальды тір-
кестердің негізінен мына төмендегідей нақты жа-
салу жолдары барын байқауға болады.
1. Таза (“собственно”) модальды және есім
модальды создердің, сондай-ақ модальды тіркес-
тердің де қатарында тәуелді формада әбден тұрақ-
тап, қалыпты бір орнықтылы қ алған лексемалар
бар. Бұлар модаль создер санатына изафеттік
тіркестер арқылы көшкен. Олардың модаль сөздер
тобы н қалы п тасты ры п д ам ы тудағы ш еш уш і
ықпалды факторы -
қысқасы, ыңғайы іспеттес
жекелеген лексем алардағы үшінші ж ақты қ тәу-
елдік ж ал ғау ы н ы ң ж ақсы зд ы ғы мен затты қ
мәнінің мейілінш е абстрактылы ғы. Бұл - қазақ
тіліндегі, басқа да біраз түркі тілдеріндегі модаль
сөздердің жасалуының неғұрлым өнімдірек жолы.
2. М одаль сөздер кейбір үстеулер мен үстеу
мәнінде қолданы латы н зат есімдердің заттық
мәнінен айрылу және пысықтауыштық функция-
сын ж оғалту нәтижесінде пайда болады. М ыса-
лы мына бір салыстырулардан соны аңғарамыз.
Адамның көңілі шын мейірленсе, білім-ғылымның өзі де мейірленіп, тезірек қо лға түседі (Абай) -
Ол м әселе туралы, шын, ештеңе білмеймін; М а- мандар егер рас айтса, астық өнімі биыл жақсы көрінеді (Газеттен) -
Рас, Ділдәні Абай сүйіп қайт- қан жоқ (Әуезов).
3. М одаль создер кейде озінің предикатты қ
функциясынан айрылған бағы ны ңқы сөйлемнің
баяндауышынан жасалады, мысалы:
Үйдің ішіса- сық. Әйнексымақ бір күңгірт тесік көрінеді (Ай-
мауытов) -
Бәрін бүлдіріп жүрген Кәрібайдың өзі көрінеді (М ұстафин).
Қазақ тілінд
едейді, деседі, білем, тағы кейбір
модаль создер де осы жолмен жасалған.
4. М одаль соз сондай-ақ кей жағдайда тіпті
модаль тіркестің бір ком понентінің түсіп қалуы
арқылы да жасалатын сияқты. М ына бір екі мы-
салды салыстырудан сондай ой туады:
Жеті қабат жер астындағы нәрсені білуі м үм кін (Жұмабаев)
-
Мүмкін, губернатор келген күні шуламаңдар деп тиып қоюы (М ұқанов).


text:
572 МОРФОЛОГИЯ 5.
Сияқты, сықылды, секілді, торізді, такылетті, рэуішті, іспетті, әлпетті модаль сөздері “бет, бей-
не, піш ін, порым, тү р” м ағы насы н білдіретін
түбірлерден жасалған.
6. Тіліміздегі
бэлки, бэлкі, бэлкім, элбетте, зай- ыры, нәті (нәйэті),
лазым (лэзім),
ыктимал, мүмкін, рас (т), тағы біраз сөз “дайы н күйінде” араб,
парсы тілдерінен ауысқан.
Ж алпы түркі тілдерінің қай -қай сы сы н д а да
модаль сөздердің сан ж ағы нан әр түрлі өзіндік
жасалу жолдары бар. Бұл жолдар оларды ң (мо-
даль сөздердің) м орф ологиялы қ ф орм асы м ен,
құры лы м ы м ен ты ғы з байланы сты. Алайда мо-
даль сөздер тобының қалыптасу мәселелері және
олардың этимологиясын айқындау - жалпы алғанда
арнайы тарихи-салы сты рм алы зерттеуді қажет
ететін күрделі де маңызды тақы ры п. Бұл ретте
есім ж әне етістік негізді біраз модаль сөздердің
эти м ол оги ясы негізінен ай қы н деуге болады
Себебі олар этимондарымен өздерінің түбірш ек-
терімен, я ғ н и өздері қатысты толы қ м ағы налы
дербес лексемалармен әзір байланы сы н үзе қой-
м аған. С ондай-ақ модальды тіркестердің де эти-
м ологиялы қ құрам ы н аны қтау онш а қи ы н ш ы -
л ы қ тудырмайды. Б ірақ тілімізде м орф ология-
л ы қ құрам ы , ш ы ғу тегі, түп-төркіні, құры лы мы
күңгірт модаль сөздер де ж оқ емес. Ал бұл сала
лексем аларды ң м орф ологиялы қ, құры лы м ды қ
табиғаты терең ғы лы ми талдау жүргізу, тарихи-
салыстырмалы зерттеу арқылы ғана аш ылмақ.
Орта азиялық түркі халықтарының тіліндегі
модаль сөздер тобының қалған басқа түркі тілдерін-
дегіге қарағанда өзіндік кейбір ерекшелігі бар. Се-
бебі бұл топтағы тілдерде қазір қолданылып жүрген
модаль сөздердің біразы араб-иран тілдерінен ен-
ген. Бірақ бұған қарап аталмыш аймақ тілдерінде
өзіндік модаль сөздер аз ия тіпті жоқ екен деген ой
тумау керек. Ал сібірлік түркі халықгарының тілінде
мұндай текті кірмелер негізінен кездеспейді десе де
болады. Оларда бұған керісінше орыс тілінен дай-
ын күйінде ауысқан модаль сөздер көп болмаса да
жалпы ұшырасып отырады.
М одаль сөздердің жалпы қалыптасу жолда-
ры ж әне оларды ң қай -қай сы сы н ы ң да жасалу
механизмі модаль сөздердің ауызекі (яғни сөйлеу)
түрдегі қары м -қаты нас техникасы ны ң біртіндіп
даму, жетілу процесінде грамматикалану жолы-
мен (тәсілімен) пайда болған көмекш і лексем а-
лар екеғщігін айғақтайды. Нақты тіл материалда-
рын талдап жинақтаудан келіп ш ыққан бұл түйін
тұжырымды жалпы кез келген тілдің деректері
тиянақтай алады. Оныңтек модаль сөздердің таби-
ғатын тануда ғана емес, бүкіл тіддік модальдылық
проблемасын шешуде де түпқазы қты қ (“осново-
полагающее”) мэні бар. Модаль сөз, мысалы, то-
лы қ мағыналы дербес лексеманың фамматикала-
нуы (яғни грамматикализациялануы) нэтижесін-
де жасалатын (қалыптасатын) болса, онда ол таза
грамматикалық қана м ағы насы бар көмекш і сөз
болып табылады. Демек, модаль сөздер, жеке сөз
табы дәрежесіне дейін қай тілде дамыса да, тек
көмекші сөз табы ғана бола алады. Бұл модаль-
ды лы қты ң ф ам м атикалы қ мазмұндағы әр алуан
басқа да құралдармен қоса тұтас сөз таптары арқ-
ылы білдірілетін көп қырлы фамматикалық құбы-
лыс екендігі жөніндегі маңызды түйінді ойды қуат-
тайды. М одальдылықты жалпы тұтас күйі ф а м -
матикалық мағыналардың ерекше класы ретінде
алып қарау мүмкіндігі туралы мәселе қоюдың бір
аргументі міне осы айтылғандардан келіп ш ы ға-
ды.
12.2. М О Д А ЛЬ С Ө З Д Е Р Д ІҢ ҚАЛЫ ПТАСУ К О ЗД Е Р І
Жалпы модальдық құбылысты, бұл ретіе эсіре-
се лексикалы қ, ф ам м ати калы қ және модальдық
м ағы наларды ң өзара ортақ тұсы н, арақаты на-
сын, айырмасы н неғұрлы м нақты , терең тани
түсудің бір маңызды шарты - мүмкін болғанш а,
тіліміздегі модаль сөздердің ш ығу, даму жолда-
рын аны қтап алу. Ал олардың бұл теркін-тегін,
м орф ологиялы қ құры лы м ы н анықтау мәселесі
белгілі дәрежеде этимологиялық зерттеуді қажет
етеді. Себебі қазақ тіліндегі модаль создер деп
жүргеніміздің біразы - ш ын мәнінде бөтен текті,
кірме құбылыстар немесе тілдің даму барысында
басқа сөз таптарынан ауысқан сөздер.
Сиякты модаль сөзі тарихи тұрғыдан алған-
да араб тілінде “форма, вид, формальность, фор-
мула” ұғымын білдіретін сыйах ~ сиакъ зат есімі-
не барып саяды (АРС). М ұның “ предмет, мате-
рия, общепринятый образ действия; мода, мане-
ра; порядок, правильность” мағыналарын Л.З.Бу-
дагов та атап корсетеді. Арабтық бұл кірме тұлға
қазақ тілінде осы атау қалпы нда да, сондай-ақ
дыбыстық ж ағы нан сәл өзгерген сиық түрінде де
кейде қолданылады:
Сияғы, солар үйде жок; Си- яғы ешкім келмеген; Сиқы, солар айтпаған. Снякты модаль сөзінің бұл этимондық нұсқа-
сы кейбір түркі тілдерінде қазір де қолданылады:


title: Л дауыссыз дыбысының үндесім түрлері

text:
Л дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Жуан езулік түрі: БАЛ, ЖЫЛ т.б.
(20-1- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жымдаса тоғы сы п, екі жаны жуысады (2-1),
жасалу орнына қарай тіл ұшы; тіл ауыз қуысында
кейін шегініп жатады (8), тілдің жатысына қарай
кейінді; дауыс желбезегі мол тербеледі (5-2),
ж ел б езек қ аты сы н а қарай тербелім ді; ерін
жазылып (езу тартып) барып жасалады (1-3), ерін
қаты сы на қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
бос то ғы с ад ы , тоғы сы м күш ін е қарай бос
тоғы сымды ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
то ғы сы м ы бос леп п ен аяқталады , тоғы сы м
б іт ім ін е қ ар ай бос л еп ті; д а у ы с сы з ы ңы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қаты сы на қарай жуан және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Л жуан езулік түрінің айырым белгілері
Ж асалы м белгілері: тіл ұш ы , ж ан ам а
ж уы сы ңқы , кейінді, тербелімді (үнді), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғысыңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жуан,
езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұш ы , ж ан ам а
жуысыңқы, үнді, кейінді (жуан), езулік дауыссыз
дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: ЕЛ, БІЛ т.б.
(20-2- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
жымдаса тоғы сы п, екі жаны жуысады (2-1),
жасалу орнына қарай тіл ұшы; тіл ауыз қуысында
ілгері итініп жатады (6), тілдің жатысына қарай
ілгерінді; дауыс желбезегі мол тербеледі (5-2),
ж ел б езек қ аты сы н а қарай тербелім ді; ерін
жазылып (езу тартып) барып жасалады (1), ерін
қатысына қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
бос то ғы с ад ы , тоғы сы м күш іне қарай бос
тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз-
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы з ы л и е к тің
тоғы сы м ы бос леппен аяқталады , тоғы сы м
б ітім ін е қ а р а й бос л еп ті; д а у ы с сы з ыңыл
дыбысталады, үн қатысына қарай үнді; әуез
қатысына қарай жіңішке және езу әуезді дыбыс
болып табылады.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=80#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы

title: Л дауыссыз дыбысының үндесім түрлері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=80#Ж_асалы_м_белгілері:_тіл_ұш_ы_,_ж_ан_ам_а_ж_уы_сы_ңқы_,_кейінді,_тербелімді_(үнді),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері

title: Л дауыссыз дыбысының үндесім түрлері


title: МОДАЛЬ СӨЗДЕР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
МОДАЛЬ СӨЗДЕР 573 осм.
суак метод, образ действия;
бу сі/акта таким
образом; қазақ, қарақалпақ
сьуак наружность, вид;
қазақ
сьуаюпы (<сьі/ак+ лы), қарақалпақ
сы}акту прекрасной наружности, красивы й (РСл); кирг.
сы якп\\чо, внеш ний вид, статность;
түз боюмду бөкчейтүп, сыйакты алдың карылык ‘согнув мой
прямой стан, ты, старость, взяла мою статность
(Ю Сл); ног.
сыяк внеш няя, наружная сторона,
сыякка шыгув выйти на улицу, пойти в туалет,
выйти во двор (Н РС ).
Соны мен,
сиық ~ сияқ түбірі қазақ тілінде
өзге түркі тілдеріндегі тәрізді негізінен <<вид,
ф и зи оном ия, форма, образ, очертание (черты
ли ц а), фигура, осанка, наруж ность>> ұғы м ы н
білдіреді. М ысалдар келтірейік.
Татуласқан си- қым осы ма; Шешеңнің ауыр салм ақ көтерер сиқы ж оғын ойла (Бәрі де Әуезовтен).
Кейбір диалектілік дерекке қарағанда, жоға-
рыдағы
сиық сөзі тілімізде
сиқат формасында да
қолданылатын көрінеді. М ысалы, ол Семей об-
лы сы ны ң қайсыбір өңірінде
сияқты, сыйықты дегендермен қоса сиқатты болып та қолданыла-
ды.
Ол кеше ауданға барған сиқат т ы (ҚТДС).
Сиқат сөзін сондай-ақ Абай да қолданады. Бірақ
“денсаулық” мағынасында:
Әбіштің сиқатын Бер- кітсең кеудеге; Сиқатын қалқам а Бере гөр, я р а - хим . “ С иқат сөзі арабш а екі түрлі мәндегі сөз:
1) здоровье, 2) истинность, правильность, досто-
верносгь, правдивость” (Абай шьп-армаларыныңтілі).
Бұл аталғандарға және мына бір дерек те тіке-
лей қатысты сияқты. А.
сигә ф орма, правила,
метод; наклонение (терм. грам
.).эмір сигэ накло-
нение повелит (БСл.).
Сияқты, сиқатты модаль
^ ө з і Тү^жіменстан қазақтары ны ң тілінде тіпті
сыяқатты түрінде де қолданылады.
“Сияқатты. С ияқты , тәрізді. Біз
сыяқатты адамдарға не жо-
р ы қ ” (ҚТД С). Д иалектілік сипаттағы бұл ф ор-
маны морфологиялық құрылымы ж ағы нан
сыяқ- ат-ты түрінде мүшелеуге болады. Я ғн и мұнда
ж оғары да көрсетілген арабтық сол сіакъ (сияқ)
түбірі өзгеріссіз алынған. Демек, ілгеріде аталған
сияқатты модальды формасын да осы құрылымда
алып қарауға болады, яғни
сиқатты < сиық-ат- ты. Жоғарыда келтірілген әр тарап тіл деректерін
өзара салыстыра, салғастыра келгенде, мына ойға
қоры ған негіздірек корінеді:
сияқатты < сыяқ- +ат+ты; сиқатты < сиық+ат (немесе сиға ~ сиқа+т) +ты. Осы орайда “ Қ азақ тілінің диалектология-
лы қ сөздігіндегі” (1969) мына бір тіл құбылысы
да көңіл аударады: “
Сыйқыл. С ияқты , ұқсас” .
Бұл тіл құбылысы өзінің қолданылу аясы ж ағы -
нан локальдық сипатқа ие. Ол озінің семантика-
сы және қызметі жөнінен ж оғарыдағы
сияқты ~ сиықты ~ сияқатты ~ сиқатты модаль сөзімен
синонимдес болып келеді. Сонымен қоса
сыйқыл есімі өзінің таза формальдік белгісі, яғни дыбыс-
тық құрамы ж ағы нан тіліміздегі сь/«:ьш)ь/,
секілді модальды формаларымен толық сәйкестіктегі тіл
құбылысы болып табылады. Алайда бұл туынды
форма тілімізде кейде (көне әдебиет нұсқаларын-
да) түбір қалпы нда да қолданылады.
Сықылын бүл баланың білмедік деп, Жүртының бэрі жылап көңіл айтты. (“ Бозжігіт” ).
О зінің сөздігінде түбір қалпында бұл сөзді
Л.З.Будагов та келтіреді. Бұл айтылғандарға қара-
ғанда ж оғары дағы
сықылды модаль созінің осы
сықыл түбіріне -ды ж ұрнағы ж алғану арқылы
жасалғаны айқы н аңғарылады. Мұны сондай-ақ
мына деректер де бекіте түседі.
“Сықыл (секіл),
шлкіі(шякі) сходство, наружность, наружный при-
знак, цвет, форма, вид” (РСл), “ вид, лицо, изоб-
ражение, фигура” (БСл.).
Ілгеріде аталған
сиқыл есімі де дыбысты қ
құрамы ж ағы н ан араб тілінен ауысқан осы
сы- қыл (ищкіі) созінің ж арыспа сы ңары на көбірек
келіңкірейді. Әрине,
сықыл лексемасының қазақ
тілінде “ Бозж ігіт” жы рындағыдай бұлай түбір
түрінде қолданылуы қалыпты құбылыс емес. Шын
мәнінде ол әрдайы м
-ды ж ұрнағы ж алғаны п ба-
рып жұмсалады. Сірэ сондықтан болу керек,
кейбір зерттеулерде оны озінің лекси калы қ ма-
ғы насы нан мүлде аж ы раған, тек біры ңғай мо-
даль сөз ретінде ғана қөлданылатын тіл құбылыс-
тары қатарында алып қарайды.
Сықылды мен
секілді бір сөздің әр түрлі фонетикалық вариант-
тары ғана.
Озінің мағынасы мен формасы ж ағынан ал-
ғанда осы топ тіл құбылыстары на сьшдь/ лексе-
масын да ж атқы зуға болады. Бұл сөзді қазақ
тілінде, көбінесе ф ольклорлы қ ш ығармаларда
ескілікті өлең-ж ы рларда, аға буын ақы н, жазу-
ш ылардың қөлдануында кездестіруге бөлады:
Төлеген сынды мырзаңды. Сайын сынды батыр- ды; Әбіш сынды асы лдан(А & ш )\... Тарылған сын- ды іпынысым (Қ азтуған);
Кебек сынды іпаққа бер (Әуезов). Осы мысалдардағы модаль сөзді
м о р ф о л о ги ял ы қ құры лы м ы ж ағы н ан былай


text:
574 МОРФОЛОГИЯ мүшелеуге болады: “ кир.
сынды (<сынлы+лы)=- сындуу 1) им ею щ ий наружность, 2) как подоб-
ный; каз.
сынсыз (
<сын+сыз) без ф ормы , безоб-
разны й (Р С л )” . Бұл сөздің ілгеріректегі қолда-
нылу жиілігі (активтігі) түркі тілдерінен қазір көп
байқалмайды.
Тәрізі, тәрізді модаль сөздері де тарихи тұрғы-
дан
тәріз түбіріне барып саяды. М ұны ң, я ғ н и
тәріз лексемасының шүу басқы, түпкі ұғымы әлде
бір заттың немесе әрекеттің сыртқы белгісімен,
сырт тұрпатымен, формасымен тығыз байланыс-
ты болып келеді.
Тәрізде өзінің ш ығу тегі ж ағы -
нан ж алпы араб сөзі:
Тарз вид, форма, манера,
подобный (РСл)
таарз вид, образ,
таарзді подоб-
ный;
тарзъ форма, манера, вид. (БСл). Ал ноғай
тілінде бұдан гөрі сәл өзгерек мәнде жұмсалады:
/Ж7б/д/з-намерение,
таьризин шайков- выяснить чье-
л. намерение (Н РС ).
Тәрізі, тэрізді қазақ тілінде де кейде таза түбір
қалпы нда қолданы лады . М ұндайда ол дағды лы
модальдық мәнінен ажырайды, сөйлем модальдығын
білдірмейді. Б ұған мынадай бірер мысалдар кел-
тірейік:
Осы кезде алдымыздан құлақт анып күн де шыкты. Ағаш бастарынан ұша жөнелісіп жат- қан топ-топ торғайлардан іиашылған қар то- заңы жаңа шығып келе жатқан күн қызылына кездесіп, тұтанып барып сөнгендей тэріз беріп түр (Наменгенов);
Заманның тэрізін Асан қайғы эулие көзі көрмей байқады (М ұрат).
О сы н дағы
тэріз үлгісінде ілгеріде қарасты -
ры лған
сияқты, сиықты модаль сөздерінің түбірі
сиық та қазақ тілінде күні бүгінге дейін қолда-
нылады, мысалы:
Бірі жамбастап, қайсыбірі тізер- леп м алдас құрып отырған шағын топтағы ор- тадағы қарияда оқшаулау бір сиық бар (Сматаев).
Осы орайда
тақылетті сөзіне де қы сқаш а
тоқтала кетуге тура келеді. Бұл - түбірі
тақылет - араб тілінен енген сөз. М ағы насы ж ағы н ан
жоғарыдағы
сияқты, сықылды, тэрізді, секілді, сынды модаль сөздерімен синонимдес. “
Тахлит ар. южн.
подобный, похожий;
котос тахлит похожий на
яка” (ЮСл). Қазақ тілінде модальдық болжал ма-
ғынада қолданы латы н бұл аталғандардан басқа
да жекелеген лексемалар бар. Олар -
іспетті, рэуішті сөздері. Бұлар - негізінен белгілі бір
аймақта ғана қодданылатын, локальды сипатгағы тіл
құбылыстары.
Рэуішті<рэуіш+ті, іспетті<іс- пет+ті. Рэуіш - парсы сөзі,
іспет - араб сөзі.
Рэвішъ - ход, поступок, обхождение, манера, об-
раз, форма; татар тілінде
рэушлі түрінде жұмсала-
ды (БСл).
“Ыспат, испат ( а ) ...
эсбат дәлел, ай-
ғақ, ф акт, доказательство, аргумент, подтверж-
дение, довод, ф акт” (Бекмухаметов).
Қ а за қ тіл ін д е м од ал ь с ө зд ер қ а т а р ы н а
а/шеАи/ш'лексемасын да жатқызуға болады. Бірақ
бұл жоғарыда талданған модаль сөздермен салыс-
ты рғанда модальдық қызметте бір шама сирек-
теу қолданылады, кейбір жазушылардың ш ығар-
маларында ғана кездеседі. Мысалы:
Түрлері бұзық. Асынғаны көкбеңбек темір. Бірдеңе пэле іздеп кел- ген элпет ті (Әуезов).
Аталмыш модаль сөздің түбірі
элпет тұлға-
сы тілімізде кейде ез алды на дербес қалпы нда -
ті ж ұрнағы нсы з да қолданылады . Бірақ ол бұл
ретте сөйлемде көбінесе қыстырма мүше мәнінде
жұмсалады, мысалы: Сәтбек “қойы ңдар” деген-
дей иш арат жасады. Әлпетіне
қарағанда бастық өзі сияқты (Әуезов). Қ азақ тіліндегі
элбетте мен
элпеті, элпет, элпетті дегендер генетикалық жа-
ғы нан бір-бірімен ты ғыз байланысты. Дәл осын-
дай жағдайды кейбір өзге түркі тілдерінен де бай-
қауға болады:
а. албатте (простонар.
албат, ад.
халбат) непременно, конечно, впрочем, может
быть, верно (БС л),
албет [ком., =агав.
албетте вообще, на самом деле,
албетеоси.=ахаъ. албат- те] непременно, албатте (ка$.=агав. албетте) 1. в
самом деле, непременно, 2. впрочем, может быть
(РСл). Кодекс куманикусте бұл соз екі түрде
нұсқаланады:
елбеті - әлбетте,
албет - әлбетте.
В.В.Радлов деректеріне қарағанда, бұл лексема
күрделі соз болып табылады: “
албет (кир. из
аі+бет наружность, наружный вид” .
“Албэть со-
став. из
ал и
бет наружность, вид, стан, стать”.
Ал
зайыры сөзі р е с п у б л и к а н ы ң б арлы қ
оңірінде емес, кейбір тоңірегінде ғана белгілі. Бұл
лексем а да қазақ тіліне араб тілінен енген. Атап
айтқанда:
заһір - видны й, очевидный. Ол ада-
мын
заһірі батынына уімаз (осм.) наружность это-
го человека не соответствует его внутреннему
насторению;
заһір наверно, очевидно.
Заһір оімак- происходить, случаться;
заһірлік- наружность, яс-
ность (РСл). За/г//?б-наружный, явны й, наруж-
ность,
заһір - 1) вероятно, видимо, видимый, на-
ружный, внеш ний ; 2) наружность, внешность
(БС л);
Зайыр. А дамш ылық, адамгрешілік.
Оның зайыры
күшті жігіт (Досқараев).
Зайыр модаль созі қазақ тілінде осы мағы-
наларды түгел дерлік сақтаған деуге болады.
Мысалы, ол сойлеушінің айтылған хабар жөніндегі
болжамын білдіргенде қы стырма мүше ретінде


text:
МОДАЛЬ СӨЗДЕР 575 синтаксистік позицияда зайыры түрінде қодда-
нылады.
Зайыры, солар келе қоймас, Зайыры, сонадайдан козге түскен кісінің бәрі өздеріне на- зар аударсын дейтін сияқты (Айра -Кааль).
Зайыр қазақ тілінде сондай-ақ “ясный, ясно, очевидно”
тәрізді м ағы нада да кейде қолданылады . Оны
мысалы , мына бір өлең ж олы нан ан ы қ көруге
болады.
Білмесеңіз Тарғынның Білдірейін зайы- рын (фольклор).
Термеиіілік өнердің жоғарыда аталған музыкалық байлығымыздың бірде-бірінен кем түспейтіні зайыр (Бердібаев).
Д а ла д а ғы құптанның, үйдегі қүптанның м а лм а н салмағын, қою қара тынысын ішінен, іш тереңінен зайыр сез- ген (Сүлейменов). Ал осы сөздің, я ғн и
зайыр есім інің мына бір м ағы насы тіптен ала бөтен.
Оның бұл арада қандай мәнде қодданылып тұрға-
нын ажырату да қиын:
Зорлықтан зәресі үшқан сорлы ауылдың Сонда өшкен зайырынан зар менен м үң (Мусин).
Зайыр бұл өлеңде “ес, сана, о й ” деген тәріздес
м ағы на білдіретін сияқты . Тіліміздегі
зайыры сөзінің модальдық семантикасын неғұрлым нақ-
ты рақ әрі толы ғы рақ тани түсу үшін оны ң әр
аймақта, әр алуан жазба нұсқаларда білдіретін әр
түрлі мағыналық реңктеріне әдейі осылай кеңірек
тоқталып отырмыз. Бұл ретте мысалы публицис-
тика ж анрындағы мына бір айдардағы
зайырлы лексеманың да ұғымы ден қоярлық:
Зайырлы қоғамның зиялылары (“Ақиқат”). Оның модальдық
табиғатын тереңірек түсіну үшін, сондай-ақ мына
бір қолданыстық мәндерін де ескере отыру керек
сияқты .
Жазалы жаның сезіп түр, Жасырғанмен


title: зайырдьг^Ш экэрт) - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
зайырдьг^Ш экэрт) ;
Айырушы алла бар, Адамның ішкі сырын, зайыр затын (Ақан сері);
Қайбір жерде жігіттің Корінсе көзге зайыры (Базар жырау).
Қазіргі түркі тілдерінің қай -қай сы н да да,
солардың қатарында қазақ тілінде де модаль сөз
қатарында қаралып жүрген
керек лексемасы көне
түркі ескерткіш терінде өзінің осы күнгі белгілі
“ қаж ет (нуж но, необходим о)” м ағы н асы н ан
мүлдем өзгерек мәнде келтіріледі. М ұны, мыса-
лы, мына бір деректерден айқы н аңғаруға бола-
ды:
Інім Куі тігін кдгрдк болты. М ой младший
брат Кю ль-Тегин скончался;
Кдг§цк нужное;
кд,г£дк1ік нужный;
к д , г § д к конец (смерть, необ-
ходимость, судьба),
кдщхкзі ^без конца, без гра-
ниц, без огорчения (без необходимости),
кдг§ді ограничивать;
кдг%дк конец,
кдг^дкзіі безмерно
(Малов).
Бұл жерде ж оғары дағы “ қаж ет” ( “нужное,
нуж ны й” ) мәніндегі
кдг^дк пен ақыры , соңғы ,
біткен (“конец, смерть, необходимость, судьба” )
ұғы м ы ндағы
кдг§цк араларындағы м ағы н алы қ
алш ақты қ елеулі болғанм ен, екеуі генетикалық
ж атқан түбі бір құбылыс болар-ау деген ой ке-
леді. Ө йткені түркологияда ол морфологиялы қ
құрылымы ж ағы н ан былай мүшеленеді: керек<
кер+%ек, кер -нужное. Бұл лексеманың этимоло-
гиясын кейбір зерттеушілер бұдан гөрі басқаш а-
рақ, мына түрде түсіндіреді. “
Кер-ек нужный,
необходимый, видимо, от
кер удовлетворяться.
Салыстыр:
кдр /се/? удовлетворять душу” . Бәлкім,
бұл сөздің өлу, о дүниеге аттану мәні тәңріге
керек болу мәнімен де байланысты болар.
Ертерек кезгі әдеби нұсқаларда сөйлем мо-
дальды лы ғы ара-тұра
лазы м ~ ләзім дейтін де
араб сөзімен білдіріліп оты рған. Бұл да ж аңағы
керек, қажет, тиіс сөздерімен мағынасы жақын,
синонимдес лексема.
Лазымтүркі тілдерінің біра-
зынан кездеседі. В.В.Радлов сөздігіне м орфоло-
гиялық ж ағы нан әр түрлі тұлғада келтірілген:тго-
зым (осм., крм.
лазы м ) нужный, необходим и
лазымы (осм.
ла зм лу.) 1. необходимый, 2. дву-
смысленное слово, лазымсы з (осм.
лазмсыз) не-
нужный,
ла зім (чаг., тар.
лазм ) необходимый,
употребительны й, тар
лазімат необходимость,
употребительность, употребление,
лазіматлік не-
обходимый.
Қ азақ тілінде бұл сөз бір ғана формада, атап
айтқанда тек
лазы м түрінде ғана қолданы лы п,
“тиістілік (долженствование)” модальдық м ағы -
насын білдіреді:
Сіздің де естіп, білуіңіз лазы м ғой (Әуезов).
Окасы жоқ, білмегенді білу ләзім (Сыланов);
Не ләзім соны ойлаңыз затыңызға (Ақмолла).
М одальдық болжал мағынаны қазақ тілінде
сондай-ақ
бәлки~ бэлкім ~ бәлкі сөзі де білдіреді.
Бұл өзінің ш ы ғу тегі ж ағынан араб тіліне тән тіл
құбылысы. Ол онда құранды шылау ретінде қара-
лады. “Ар.
бәлкім, бәлки, бэлкі (сост. из
бәл и
кі, кім может быть, разве, авось; а.
бәл но, од н ако”
(БС л).
Орыс қауымының шын жақсы дана адам- дары бәлкі жыл молшерін де айтар еді (Әуезов).
Жоғарыда этимологиялық таддау жүргізілген
модаль сөздердің дені модальдық м ағы наға жал-
пы біртіндеп грамматикалану процесінде ие бол-