title:
Дзріс 6
Тақырыбы - Психология негіздері

text:
Дзріс 6
Тақырыбы:
КӨРУ ҚАБІЛЕТІ ЗАҚЫМДАЛҒАН
Б АЛ АЛ АРДЫҢ ПСИХОЛ ОГИЯЛ ЫҚ-ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
СИПАТТАМАСЫ
М ақсаты:
Көру кабілеті зақымдалған балалардың топтастыруы,
оларға психологиялық-педагогикалық сипаттама беру.
Жоспары:
1. Кору қабілеті закымдалған балалардың негізгі топтары
2.
Көру
кабілеті
закымдалған
балалар дың
психикалык
дамуының негіздері
3. Көру кабілеті закымдалған балаларды окыту жэне тэрбиелеу
негіздері
Тақырып бойынша негізгі үгымдар:
тифлопедагогика, көз
талдағышы, көздің жітілігі, соқырлар, нашар көретіндер, амблиопия,
кылилық, тифлотехника.
Мазмүны
Дүниежүзілік
денсаулык
сақтау
үйымының
мәліметтері
бойынша элемде 10 млн., астам соқыр адамдар бар. Сокырлықтың
таралуы салдарынан соқыр балалардың саны азаяр емес.
Көру кабілетінің зақымдалуы туа біткен жэне жүре пайда болуы
мүмкін.
Туа
біткен
сокырлықтың
пайда
болуына
үрықтың
құрсақішілік дамуы кезіндегі зақымдануы немесе ауыруы, болмаса
көздің кейбір мүкістіктерінщ тұкым қуалаушылық салдары себеп
~
6 6
~
болады. Жүре пайда болған сокырлық әдетте көз органдарының -
ішкі тор қабығы, мүйізгек кабығы ауруларының, орталык жүйке
жүйесінің закымдалуының (менингит, ми ісігі), организмнің жалпы
аурулары аскынуларының (кызылша, түмау, қызамық), мидың немесе
көздік жаракаттануларының нэтижесі болып табылады.
Көз талдағышының үдемелі (патологиялық процестің эсерінен
көру қызметтерінің бара-бара нашарлауы) жэне үдемелі емес
(астигматизм - көздің сыну кабілетінің нормадан ауытқуы, көз
фиксациясының жоктығы, катаракта - көзбүршақтың бүлдырлануы)
бүзылыстары болады.
Туа біткен көру кабілетінің закымдалуы психикалык дамуының
көзі көретін балалардын дамуына сай, бірак көзбен шолып
бағдарлануының жоктығы қозғалу аясына, элеуметтік тәжірибесіне
көбірек эсер етеді. Соқыр адам көзі көретіндердін алғашкы
жылдарындағыдай дыбыс коздырғыштарына эрекет етеді, бірақ
соқыр үшін дыбыс аркылы бағдарланудың негізгі факторы болып
табылады.
Көзінін
зақымдану
ауырлығына
қарай
сокырларды
екі
категорияға бөледі:
Көрмейтіндер (загип) -
бүл категорияға мүлдем көрмейтін
жэне жарыкты сезеді немесе жартылай көре алады (көзілдірік тағатын
көзінің жетілігі 0-ден
0,04% дейін). Сонымен катар
көзі
прогредиентті ауруларга шалдьщқан (яғни бара-бара көру кабілеті
~ 67 ~
төмендеуі мүмкін) жэне көру аймағы 10-15 градусқа дейін шектелген
балалар жатады.
Нашар көретіндер -
мұндай адамдардың жай көзілдірік
таққанда жақсы көретін көзінің жітілігі 0,05- 0,2 құрайды.
Өтемдеп қайта өзгерту көздің мүлтіксіздігіне байланысты, көру
қабілетінің тіпті мардымсыз калдықтары көздерінің ауыр мүкістіктері
бар адамдардың бағдарлануы жэне танымдык жүмыс жасауы үшін
маңызды. J1.C.Выготский көрмейтін адамдарда заттарды кашықтықта
байқауға мүмкіндік беретін алтыншы (жылу) сезімі болатынын
айтқан. Көру кемістігін толықтыру балаға сыртқы элемнің жағымды
және белсенді көрінісін қамтамасыз ететін сенсорлық, қимыл-
қозғалыс, ақыл-ой бөліктерінің жүйесін, толық психикалык дамуды
береді.
Соқыр туылғандардың ең жоғарғы танымдық процестері
қалыпты дамиды. Сонымен бірге сезу, ой өрісілік қызметтердің
эрекеттесуінің бүзылуы абстрактілі ойлаудың дамуы басым болатын
ойлағыштық қызметінің ерекшелігінде білінеді.
Түйсіктер - көзбен кабылдау қызметтері азаяды жэне әлсірейді.
Есту қабылдауының кеністікте бағдарланудағы маңызы зор. Кеңістік
қасиеттері көзбен шолу емес, сезім түйсігі аркылы ажыратылады.
Тері-бүлшық ет жэне қозғау талдағыштары бірлесіп жұмыс істеген
жағдайда кеңістікті сезу аркылы кабылдауға болады, арнайы эдіспен
'окытудың нәтижесінде соқыр балалар дың кеңістік белгілерін
(пішінді, көлемді) жэне кеңістік қатынастарын сезу арқылы қабылдау
~ 68 ~
қабілеті жетіледі. Көру қабілеті терең зақымдалған
баланың
дамуында түйсіну сезімі
жетекші фактордың бірі. Керу қабілеті
терең бүзылган балалардың
көбінің
сезім түйсігі мен
үсақ
моторикасы
төменгі
деңгейде қалыптаскан.
Олар
калыпты
жағдайда дамыған
балалардай түрлі заттык-тәжірибелік іс-
әрекеттерді еліктеу арқылы менгере алмайды. Балалардың (әсіресе
мүлдем көзі
көрмейтін)
қимыл белседілігінін
төмендігінің
нэтижесінде кол бүлшықеті солғын бос немесе ширыққан болады.
Осының бэрі сипап сезу мен ұсак
моториканың
дамуына жэне
заттық-тәжірибелік іс-эрекеттің қалыптасуына кері эсерін типзеді.
Елестер - бала каншалықты кеш көзінен айырылған болса, оның
соншалықты ауызша суреттеу аркылы қайта жаңғыртуға болатын
көзбен елестету көлемі жоғары болады.
Сөйлеу - еліктеу қызметі мүмкіндіктерінің шектелуінен,
танымдық
процесінің
қысқаруынан,
қозғау
аясының
даму
мүмкіндігінің азаюынан сойлеу қүралдарын жинактауда сөйлеу
дағдыларының бөгеліп калыптасуынан білінуі мүмкін. Көзінде
мүкістігі бар балалардын тіл мүкістігі түріндегі сойлеу кабілеттерінің
бүзылган балалардын саны қалыпты коретін балаларға Караганда 2
есе артык.
Ойлау - объектілер арасындағы мэндік байланысты аныктау
қиынға түседі. Көрнекі-бейнелі ойлау қабілеті толық дамымаған,
накты-түсініктік ойлау кабілеті озгеше.
|


title: Тифлопедагогика - Психология негіздері

text:
оларды мектепте оқытуға дайындау. Әлсіз көретін балаларға арналған
балабақшаларға көзілдірік такканда көз жітілігі 0,05-0,4% құрайтын
балалар кабалданады. Амблиопиясы
бар жэне көзі кыли балалар
олардың жеке ерекшеліктеріне карай мектепке дейінгі мекемелерде
бір жыл жэне одан жоғары мерзім бойы тәрбиеленеді. Соқыр жэне
әлсіз көретін балаларға арналған білім беру мектептері үш
сатыдан
күралады: 1 - бастауыш мектеп (1-4), 2 - негізгі, толық емес орташа
(5-10); 3 - орта мектеп (11-12).
Достарыңызбен бөлісу:


Теориялық білімдерін бақылауға арналган сұрақтар мен
тапсырмалар
Репродуктивті деңгей:
1. «Көру кемістігі» үғымы нені білдіреді?
2. Көру қабілеті закымдалған (көрмейтін, нашар
көретін,
кыликөзді, амблиопиясы бар балалар) балалардың негізгі топтарын
сипаттаңыз.
3. Көру кабілетінің төмендеу дэрежелеріне сипаттама беріңіз
Репродукптвті-тэжірибелік деңгей:
1. Көру кабілеті закымдалған
балаларға арналған арнайы
мектепке дейінгі мекемелерде топтар қалай топтастырылады?
2. Көру кабілеті закымдалған балаларды кай жасында арнайы
мектепке дейінгі мекемелерге кабылдайды?
~71
~
3. Біздің мемлекетімізде көру кабілеті зақымдалған балаларға
арналған қандай арнайы мектепке дейінгі мекемелер типтері бар?
Олардың максаты кандай?
4.
Көзінде
мүкістігі
бар
балаларға
арналған
арнайы
балабакшаларға кандай даму кемістіктері немесе аурулары бар
балалар қабылданбайды? Жағымсыз көрсеткіштер тізімін құрыңыз.
Жұмыс дэптерінізге жазып алыңыз.
Шыгармашылың деңгей
Егер балабакша тобында нашар көретін бала бар болса, оны
калай аныктауға болады?
Көру кабілетін сактап калу үшін кандай шаралар кабылдану
керек? Мүндай баланы қай дэрігерге жіберу керек?
Студенттердің
өз
бетінше
жұмыс
істеуіне
арналған
тапсырмалар
Өнімді жұмыс деңгейі:
Кормейтін жэне нашар көретін балаларға арналған мектепке
барыңыз.
Мектептің
ерекше
шарттарын
суреттеңіз
(күрал-
жабдықтары, жарығы).
Сыни-иіыгармашыльщ жұмыс деңгейі:
Кормейтін, нашар көретіндер адамдарга кандай мамандыктарды,
кәсіптерді, еңбек салаларын ұсынуға болады?
~ 72 ~
|


url: http://emirsaba.org/psihologiya-negizderi.html?page=21#Студенттердің_өз_бетінше_жұмыс_істеуіне_арналған_тапсырмалар

title: Теориялық білімдерін бақылауға арналган сұрақтар мен


Жауабы еркін құристырылатмн ашьщ тапсырмалар: 1).Амблиопия - бұл...
2)
Білім вербализмі (формализмі) - бұл...
3) Көз өгкірлігі - бұл...
Бір дұрыс жауабы таңдап алынатын жабық тапсырмалар: 1. Тифлопедагогика бұл ..... туралы ғылым:
A) сөйлеу кабілеті бұзылған балаларды окыту жэне тэрбиелеу
B) көру кабілеті закымдалган балаларды окыту жэне тэрбиелеу
C) есту кемістігі бар балаларды окыту жэне тэрбиелеу
Д) тірек-кимыл аппараты бұзылган балаларды оқыту жэне
тэрбиелеу
Е) зияты бұзылған балаларды окыту жэне тэрбиелеу
2. Нашар көретіндерге көз өткірлігі төмендегідей адамдар
жатады:
A) көзілдірік такканда дұрыс көретін көзінің жітілігі 0-0,4
B) түс сезетін
C) көзілдірік такканда дұрыс көретін козінің жітілігі 0,05-0,2
Д) 0,2 жоғары
Е) екі көзі де мүлдем көрмейтіндер
3. Көрмейтін адамдар (көзі көрмейтіндер) катарына көз өткірлігі
төмендегідей адамдар жатады:
A) козілдірік такканда дұрыс көретін көзінін жітілігі 0-0,4
B) түс сезетін
C) козілдірік такканда дүрыс коретін козінін жітілігі 0,05-0,2
~ 73 ~
Д) 0,2 жоғары
Е) екі көзі де мүлде көрмейтіндер
4. Тифлопедагогиканың негізін салушысы:
A) Б.И. Коваленко
B) А.Г. Литвак
C) Л.С. Выготский
Д) Л. Брайл
Е) В. Гаюи
5. Көрмейтін адамдарды оқыту жэне жазуға үйрегу әдісінш
авторы:
A) Б.И. Коваленко
B) А.Г. Литвак
C) Л.С. Выготский
Д) Л. Брайл
Е) В. Гаюи
6.
Көзі
көрмейтін
балалар
келесі
түрдегі
мектептерде
окытылады:
A) көрмейтін балаларға арналған арнайы мектепте
B) есту кабілеті зақымдалған балаларға арналған арнайы
мектепте
C) көмекші мектеп-интернатында
Д) тілі закымдалған балаларға арналган арнайы мектепте
Е) нашар еститін балаларға арналган арнайы мектепте
~ 74 ~


Дәріс 7
Таңырыбы: СӨЙЛЕУ ТІЛІ БҮЗЫЛҒАН БАЛАЛАРДЫҢ
ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ-ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
СИПАТТАМАСЫ
Мақсаты:
студенттерді сөйлеу кабілеті
бұзылыстарының
жіктелуімен таныстыру, сөйлеу кабілеті бұзылған балалармен
жүргізілетін түзету-тәрбиелеу жұмысының негізгі бағыттарын ашу.
Ж оспары:
1. Сөйлеу қабілеті бұзылыстарының жіктелуі
2, Сөйлеу кабілеті бұзылған балалармен жүргізілетін гүзету-
тәрбиелеу жүмысының негізгі бағыттары
Негізгі ұгымдар:
логопедия, сөйлеу қабілетінін бүзылуы,
дислалия, дизартрия, ринолалия, афазия, алалия, тұтығу, сөйлеу
кабілетінің жалпы толык дамымауы, фонетикалық-фонематикалық
толық дамымау.
Мазмұны
Сойлеу - тек адамға ғана тэн ең маңызды психикалык кызмет,
негізгі коммуникативті кызмет болып табылады. Сөйлеудің жэне
оның мағыналық бірлігі - сөздің негізінде қабылдау, елестету, есте
сактау сиякты психикалык пропестер қалыптасып дамиды. Баланың
күлағында мүкістігі жок, ой өрісі бүзылмаған, бірак оның бүкіл
психикасынын дамуына эсер етуі мүмкін емес сөйлеу кабілетінің
едәуір бүзылыстары бар болған жағдайда біз ерекше категория
- 1 5 -
балалар - сөйлеу қабілеті бұзылған балалар туралы сөз қозгаймыз.
Сөйлеу қабілетінің кандай да бір патогендік фактордың әсерінен
пайда болған бұзылыстары өзінен-өзі жойылмайды, жэне арнайы
ұйымдастырылған коррекциялық-логопедиялык жұмыс жүргізілмесе,
баланың келешектегі дамуына кері эсер етуі мүмкін.
Сөйлеу қабілетінің бұзылу себептері:
1. Биологиялық: негізінен кұрсакішілік дамуы жэне босану
кезінде (ұрыктын гипоксиясы, босану кезіндегі закымдар жэне т.б.),
сондай-ак туылғаннан кейінгі алгашқы айларда эсер ететін патогендік
факторлар (ми инфекциялары, жарақаттар жэне т.б.).
2. Әлеуметтік-психологиялык факторлар: коршаған ортаның
жағымсыз эсерлері - педагогикалык салақтык, баланың сөйлеу
кабілетінің дамуынын шектен тыс стимуляциясы, айналасындағы
адамдардың сөйлеу қабілетінің бұзылуы жэне т.б.
Сөйлеу кабілеті бұзылыстарының жіктелуі казіргі уақытта екі
түрге жіктеледі:
1. Клиникалық-педагогикалық
2. Психологиялық-педагогикалық
Жіктемелер арасында карама-кайшылыктар жоқ, олар бір-бірін
толықтырғандай
болады.
Бұл
жіктемелер
балалардың
сөйлеу
кабілетінің бастапкы бүзылыстарына, яғни кұлағының жэне ой
өрісінің мүкістіктері жок балаларға арналып жасалған. Клиникалык-
педагогикалык жіктеу сөйлеу қабілеті бұзылыстарын барынша
дифференциациялайтын
белгілеріне
негізделіп
жасалған.
~ 76 ~
Психологиялык-педагогикалык жіктеу сөйлеу кабілеті дефектісінің
біліну ортақтығына негізделген.
Клиникалык-педагогикалык жіктемеде карасгырылатын барлык
сөйлеу кабілеті бұзылыстарын екі топқа белуге болады:
I. Ауызша тілдің бұзылуы.
II. Оқу және жазу қабһетінің бұзылуы
I. Ауы зш а т ілдің бұзылуын
тагыда келесі топшаларға бөлеміз
1.
Сөйлеудің дыбыс айту жагының фонациялъщ (сыртқы)
безендірілуініц бұзылуы.
Сөйлеу кабілетінің фонациялык бұзылуы
белгілі-бір буыннын закымдануына карай дифференциацияланады:
а) дыбыс айтуының закымдалуы
б) сөйлеу тілінің екпіндік-ырғақтык жағынан бұзылуы
в) дауысынын бұзылуы
Бұзылыстардың дэстүрлі түрде бекітілген үғымдар арқылы
белгіленетін түрлері бар.
Дисфония (афония) - дауыс аппаратының патологиялык өзгеруі
салдарынан фонацияның жоктығы немесе бұзылуы.
Брадилалия - сөйлеудің патологиялық баяуланған екпіні. Ми
кабығындағы сөйлеу орталыктарының бүзылуынан пайда болған
баяуланған артикуляциясында білінеді.
Тахилалия - сөйлеудің патологиялық жылдамдатылган екпіні.
Кейде баттаризм (үру, соғу), парафазия сиякты дербес бүзылыстар
пайда болуы мүмкін. Егер сөйлеген сөзінде негізсіз үзіліс, мүдіріс бар
болса, ол полтерн үғымымен белгіленеді.
Тұтығу - сөйлеу аппараты бұлшык еттерінің дірілдеуі себебінен
сөйлеудің екпінді-ырғақты жағының бұзылуы.
Дислалия ~ есту түйсігі қалыпты жэне сөйлеу аппараты дұрыс
иннервацияланған жағдайда дыбыстаудың бұзылуы. Синонимдері:
тіл мүкістігі, дыбыстау мүкістіктері. Сөйлеген сөзді дыбыспен дүрыс
безендірмеуден байқалады.
Ринолалия - сөйлеу аппаратының анатомиялык-физиологиялық
мүкістіктерінің себебінен дауыс ырғағының жэне дыбыстаудың
бүзылуы. Синонимдер: мыңқылдақтық, палатолалия. Қатты жэне
жүмсақ таңдайдың жарылуы, ашық формада аденоидтер, аңка
ісіктері, жабык формада мүрын қалқасының кисаюы байқалады. Ауа
мұрын аркылы да, ауыз қуысы арқылы да өтеді. Сөйлеген сөзі бір
сарынды жэне түсініксіз.
Дизартрия - сөйлеу аппараты иннервациясының органикалык
жеткіліксіздігі себебінен сөзді айту жағының бүзылуы, дыбыстау
механизмінің барлык буындарының калыптаспағандығы байқалады.
Дизартрия церебралды паралич кезінде орталык жүйке жүйсінің
зақымдалуының нэтижесі болып табылады, бірақ нейроинфекция
жэне басқа да ми ауруларының нәтижесі ретінде пайда болуы мүмкін.
2.
Сөйлеудің
ңүрылымдъщ-семантикалыц (ішкі) жагыныц
бүзылуы.
Алалия - баланың кұрсакішілік жэне алғашкы жылдарындағы
даму
кезеңінде
бас
миы
кабығының
сөйлеу
аймактарының
органикалық зақымдалуы нэтижесінде сөйлеу қабілетінің жоқтығы
~ 78 ~
немесе толық дамымауы. Айтылған сөзді кабылдау жэне кайта
жаңғыртудың барлық кезеңдерінде іріктеп алу жэне бағдарламалау
операциялары бұзылған. Алалия моторлык (сөзді кайта жаңғырту
кабілеті бұзылған) жэне сенсорлык болып бөлінеді.
Афазия - бас миының жергілікті закымдалуымен байланысты
бұрын кұрастырылған сөзді толық немесе жартылай айта алмау.
Афазияға үш жастан кейін пайда болған бұзылысты жаткызады.
Моторлык афазия - сөйлеу кабілетінің экспрессивті формасы
бұзылады. Сенсорлық афазия - сөйлеу кабілетінің сенсорлык жағы
бұзылған.
II.
Оцу және жазу қабілетінің бұзылуларын екі топшага
бөлеміз:
1.
Оку қабілетінің зақымдалуы:
Дислексия
- бас миы
кабығынын кейбір
бөліктерінің
закымдалуымен немесе толык жетілмегендігімен байланысты оку
қабілетінің бұзылуы.
Алексия
-
бас миы
кабығының кейбір
бөліктерінің
закымдалуымен немесе толык жетілмегендігімен байланысты оку
кабілетінің қалыптаспауы.
2. Жазба тілдің бұзылуы:
Дисграфия - жазу процестерінің жартылай спецификалық
бұзылуы.
Аграфия
-
бас миы
кабығының кейбір
боліктерінің
зақымдалуынан жазуға кабілетінің жоктығы.
~
19
~
Логопедия - сөйлеу қабілетінің бүзылуы, олардың алдын алу,
анықтау жэне арнайы оқыту мен тэрбиелеу кұралдары арқылы жою
туралы ғылым. Логопедия сөйлеу қызметінің бұзылу себептерін,
механизмдерін,
симптоматикасын,
ағымын
жэне
кұрылымын
зерттейді. «Логопедия» ұғымы грек тілінің түбірлерінен: логос - сөз,
пайдео - тәрбиелеймін, оқытамын құралган. Аудармасы «дұрыс
сөйлеуді үйрегуді» білдіреді.
Білім беру жүйесінде мектепке дейінгі мекемелер жэне сөйлеу
қабілеті бүзылган балалар топтары туралы типтік ереже белгіленген.
Арнайы топтардың үш бағыты бөліп шығарылған.
- фонетикалық-фонематикалық бұзылыстары бар балалармен
логопедиялық жұмыс;
- жалпы сөйлеу тілінің дамымаған балалармен коррекциялық-
логопедиялық жүмыс;
логоневрозға
шалдыққан
(түтыгатын)
балалармен
коррекциялык-педагогикалык жүмыс.
Қазіргі уакытта логопедиялық көмек үш жеке түрлерінде
үйымд астырылады:
1.
Жалпы білім беру мекемелерінде (балабақша, мектептер).
2.
Арнайы білім беру мекемелерінде (арнайы балабқша,
арнайы мектеп-интернаты,
оналту
орталыгы,
коррекциялык
мектептер, психолого-медико-педагогикалык кеңес беру үйымдары).
3.
Денсаулық саласындағы логопедиялық пунктер (аудандық
поликлиникалар)
~ 80 ~
Қорытындылар:
Жыл
сайын
сөйлеу
қабілеті
бұзылған
балаларға арналған мектепке дейінгі мекемелердің, жалпы білім
беретін мектептер жанындағы логопедиялық пункттер саны кебеюде.
Қазіргі кезде Қазақстан республикамызда 500-ге жуық логопедиялык
пунктер жұмыс аткарады. Ертедегі кезеңде тіл патологиясын аньщтау
жэне түзету мәселелері көтеріліп отыр.
Достарыңызбен бөлісу: |


Теориялык білімдерін бақылауға арналған сүрақтар мен
тапсырмалар:
Репродуктивті деңгейі:
1. «Сөйлеу қабілетінің бұзылуы» ұғымын сипаттаңыз.
2. Біздің елімізде көрсетілетін логопедиялық көмектің негізгі
түрлерін атаңыз.
3. Сөйлеу қабілеті бүзылыстарының түрлерін атаңыз.
Репродукттті-тәж ірибелік децгей:
1. Балалардың сөйлеу кабілетінің дүрыс даму шарттарын атап
шығыныз. Сөйлеу қабілетінің дүрыс дамымауына мысал келтіріңіз.
2. Дефектологиялық сөздіктен мына үғымдарды аныктап жазып
алыңыз: дислалия, дизартрия, ринолалия, алалия, афазия, брадилалия,
тахилалия, дисфония, Жалпы тіл кемістігі (ЖТК); Фонетикалык-
фонематикалық бүзылысы (ФФБ), түтығу.
3. Грамматикалык дұрыс тілді калыптастырудағы және сөздік
корын молайтудың маңызы туралы балаларға эңгіме айту жэне оқып
~ 81 ~
берудің рөлін ашыңыз. Өзіңіздің балабақшада байкаған жағдайлардан
мысал келтіріңіз.
Шыгармашылыц деңгей:
Бала үшін улкендердің сөйлеген сөзі үлгі болу керектігі белгілі.
Осы кағиданы түсіндіріңіз. Баламен сөйлескен кезде тэрбиеші кандай
кателерге жол бермеу керек? Балалардын сөйлеу тілінің дамуындағы
ересектердің рөлін көрсетініз.
Студенттердің
өз
бетінше
жүмыс
істеуіне
арналған
тапсырмалар
Репродуктивті -практикалык, цызмет деңгейі:
Арнайы педагогиканың бір бөлімі ретінде, сөйлеу қабілетінің
бұзылуы, оларды арнайы түзетушілік окыту жэне тэрбиелеу аркылы
түзеу жэне алдын алу туралы ғылым ретінде логопедия үғымының
мағынасын ашыңыз. Логопедияның басқа ғылымдармен байланысына
талдау жасаңыз.
Жауабы еркін ңұрастырылатын ашық тапсырмалар:
Толықтырыңыз:
1.
Логопедия - бүл ... туралы ғылым.
2.
Сөйлеу кабілеті бүзылган балалар ... (мекемелерді атап
шығыңыз) окытылады.
'3.
Ауызша сөйлеу тілінің негізгі бұзылыстары - бүл ... (атап
щығыңыз).
4.
Жазбаша сөйлеу тілінін негізгі бұзылыстары - бұл ....
~ 82 ~
|


title: Теориялык білімдерін бақылауға арналған сүрақтар мен


url: http://emirsaba.org/psihologiya-negizderi.html?page=24#Студенттердің_өз_бетінше_жүмыс_істеуіне_арналған_тапсырмалар


Бір дұрыс жауабы таңдап алынатын жабық тапсырмалар:
1. Логопедия - б ұ л .... туралы ғылым:
A) есту қабілеті бұзылған бар балаларды оқыту жэне тэрбиелеу
B) зияты бұзылған балаларды окыту жэне тэрбиелеу
C) сөйлеу қабілеті бұзылыстарын аныктау. жою, алдын алу
Д) тірек-кимыл аппараты бұзылған балаларды окыту жэне
тэрбиелеу
Е) кору кабілеті бұзылған балаларды окыту жэне тэрбиелеу
2
.
Клиникалык-педагогикалық жіктеуде канша бұэылыс бөліп
шығарылған:
A) 8
B) 9
C) 10
Д) И
Е) 12
3. Психологиялык-педагогикалык жіктеуде канша бұзылыс
бел in шығарылған:
A) 1
B) 2
C )3
Д )4
Е) 5
~ 83 -
4. Дислалия дегеніміз:
A) сөйлеу аппаратының дірілдеуі себебінен сөйлеу қабілетінің
екпін-ырғакты жағының бұзылуы
B)
сөйлеу
аппараты
иннервациясынын
органикалык
жетіспеушілігі себебінен сөйлеу кабілетінің дыбыс айтуының
бұзылуы
C) калыпты есту қабілеті жэне сөйлеу тілінің аппаратының
калыпты сакталған иннервациясы кезінде дыбыс
шығарудың
бұзылуы
Д) баланьщ құрсак ішіндегі жэне алғашқы жылдарындағы
дамуы
кезінде
бас
миы
қабығының
сөйлеу
аймақтарынын
органикалык закымдалу салдарынан сөйлеу кабілетінің жоктығы
немесе толык дамымауы
Е) бас миының жергілікті зақымдануларымен байланысты
бұрын қалыптасқан тілдің толык немесе жартылай жойылуы
5. Тұтығу - бұл:
A) сөйлеу аппаратынын дірілдеуі себебінен сөйлеу кабілетінің
екпін-ырғакты жағының бұзылуы
B)
сөйлеу
аппараты
иннервациясынын
органикалык
жетіспеушілігі себебінен сөйлеу кабілетінің айту жағының бұзылуы
C) кұлағында мүкістігі жоқ жэне сөйлеу аппараты иннервациясы
калыпты болган жағдайда дыбыстаудың бұзылуы
Д) баланың кұрсак ішіндегі жэне алғашқы жылдарындағы
дамуы
кезінде
бас
миы
қабығынын
сөйлеу
аймактарының
-
8 4
-
органикалык зақымдалу салдарынан сөйлеу кабілетінің жоктыгы
немесе.толык дамымауы
Е) бас миының жергілікті закымдануларымен байланысты
бұрын калыптаскан тілдің толык немесе жартылай жойылуы
6. Дизартрия дегеніміз:
A) сөйлеу аппаратынын дірілдеуі себебінен сөйлеу кабілетінің
екпін-ырғақты жағының бұзылуы
B)
сөйлеу
аппараты
иннервациясының
органикалық
жетіспеушілігі себебінен сөйлеу кабілетінің айту жағыньщ бұзылуы
C) кұлағында мүкістігі жок жэне сөйлеу аппараты иннервациясы
калыпты болған жағдайда дыбыстаудың бұзылуы
Д) баланың кұрсак ішіндегі жэне алғашқы жылдарындағы
дамуы
кезінде
бас
миы
қабығының
сөйлеу
аймақтарының
органикалык закымдалу салдарынан сөйлеу кабілетінің жоқтығы
немесе толық дамымауы
Е) бас миының жергілікті закымдануларымен байланысты
бұрын калыптасқан тілдің толык немесе жартылай жойылуы
7. Алалия - бұл:
A) сөйлеу аппаратынын дірілдеуі себебінен сөйлеу қабілетінің
екпін-ырғакты жағының бұзылуы
B)
сөйлеу
аппараты
иннервациясының
органикалық
жетіспеушілігі себебінен сөйлеу қабілетінің айту жағының бұзылуы
C) құлағында мүкістігі жоқ жэне сойлеу аппараты иннервациясы
калыпты болган жағдайда дыбыстаудың бүзылуы
~ 85 ~
Д) баланың кұрсак ішіндегі жэне алғашкы жылдарындағы
дамуы
кезінде
бас
миы
қабығының
сөйлеу
аймақтарының
органикалык зақымдалу салдарынан сөйлеу кабілетінің жоқтығы
немесе толык дамымауы
Е) бас миының жергілікті зақымдануларымен байланысты
бұрын калыптасқан тілдің толык немесе жартылай жойылуы
8
.
Афазия деп мынаны айтады:
A) сөйлеу аппаратының дірілдеуі себебінен сөйлеу кабілетінің
екпін-ырғакты жағының бұзылуы
B)
сөйлеу
аппараты
иннервациясының
органикалық
жетіспеушілігі себебінен сөйлеу кабілетінің айту жағының бұзылуы
C) кұлағында мүкістігі жок жэне сөйлеу аппараты иннервациясы
қалыпты болған жағдайда дыбыстаудың бұзылуы
Д) баланың кұрсак ішіндегі жэне алғашқы жылдарындағы
дамуы
кезінде
бас
миы
кабығының
сөйлеу
аймактарынын
органикалык зақымдалу салдарынан сөйлеу кабілетінің жоктығы
немесе толык дамымауы
Е) бас миынын жергілікті зақымдануларымен байланысты
бұрын калыптаскан тілдің толык немесе жартылай жойылуы (бас миы
жарақаттары, ісіп қозу процестері, тамырлардың бұзылуы)
9.
Дислексия - бұл:
А)
бас миының кейбір бөліктерінің закымдалуымен немесе
толык жетілмегендігімен байланысты оку кабілетінің бұзылуы
~ 86 ~
B)
сөйлеу
аппараты
иннервациясынын
органикалык
жетіспеушілігі себебіыен сөйлеу кабілетінің айту жағының бұзылуы
C) жазу процесінің жартылай өзіне тэн бұзылысы
Д)
баланың кұрсак ішіндегі жэне алғашқы жылдарындағы
дамуы
кезінде бас
миы
кабығының
сөйлеу аймақтарының
органикалык закымдалу салдарынан сөйлеу қабілетінің жоктығы
немесе толық дамымауы
Е) бас миының жергілікті закымдануларымен байланысты
бұрын калыптаскан тілдің толык немесе жартылай жойыЛуы
10. Дисграфия - бұл:
A) бас миының кейбір бөліктерінің зақымдалуымен немесе
толык жетілмегендігімен байланысты оку кабілетінің бұзылуы
B)
сөйлеу аппараты
иннервациясынын
органикалык
жетіспеушілігі себебінен сөйлеу кабілетінің айту жағының бұзылуы
C) жазу гіроцесінің жартылай өзіне тэн бұзылысы
Д)
баланың кұрсак ішіндегі жэне алгашкы жылдарындағы
дамуы
кезінде бас
миы
қабығының
сөйлеу аймактарының
органикалык закымдалу салдарынан сөйлеу кабілетінің жоктыгы
немесе голык дамымауы
Е) бас миының жергілікті закымдануларымен байланысты
бұрын калыптаскан тілдің толық немесе жартылай жойылуы.
~ 87 ~
|


title:
Дэріс 8
Таңырыбы - Психология негіздері

text:
Туа біткен: құрсақішілік кезеңде
зиянды факторлардың эсер
етуі: жұкпалы аурулар, интоксикациялар, жарақаттар.
Жүре иеленген: жұкпалы аурулар - кызылша,
менингит,
қызамық, паротит, пневмония, жарақаттар жэне т.б.
Қазіргі уақытта есту қабілетінің жағдайын дамудың ерте
кезеңінде анықтаудын мүмкіндігі артуда. Есту қабілетінің бұзылу
орны,
деңгейі
аудиометрияның
көмегімен
(аппаратураның
көмегімен) аныкталса, сөз аркылы
тексеру естудің жағдайын
анықтауда қолданылды.
Қазіргі
уакытта
есту
қабілеті
бұзылған
балаларды
классификациялауда 1961 жылы ұсынылган Л.В.Нейманның эдісі
қолданылады.
Мұнда «саңыраулык» диагнозы 75-80 дБ кезіндегі
естудің жоғалуына қойылады.
Саңыраулык сөйлеу диапазоны
аркылы оргаша арифметикалық жағдайда ' (500, 1000, 2000, 4000)
аныкталады.
Саңыраулык
500-ден
4000
Герц
аралығында
былайша
аныкталады.
I деңгейі — 50 дБ-ден аспайды;
II деңгейі — 50-70 дБ;
III деңгейі — 70 дБ-ден артық.
Саңыраулыц-
қүлақ калқанының түбінен
берілген дыбыстарды
өз бетімен кабылдай алмаушылық, түракты гүрдегі естудің жоғалуы.
Бүл кезде бала айталмайтын кейбір дыбыстарды (ыскырык, қоңырау,
барабанды соғу) қабылдайды. Саңыраулык туа пайда болуы мүмкін
~
8 9
~
жэне жүре пайда болуы мүмкін. Жүре пайда болған саңыраулық,
ерте саңыраулық, сөйлеудің калыптаскан
кезеңінен кейін пайда
болған саңыраулық, кеш саңыраулық деп ажыратамыз.
Естудің нашарлауы -
есту калдығына сүйене отырып, сөйлеу
қабілетін игерудің мүмкіндігімен анықталатын тұрақты түрдегі
естудің бүзылуы. Естудің нашарлауына - күрделі түрдегі сөйлеу тілі
бүзылған есту кабілеті нашар балалар жатады.
Есту кабілетінің бұзылуын ғылыми түрғыда
зерттеген Рахиль
Марковна
Боскис
есту
кабілеті
бұзылған
балалардың
Достарыңызбен бөлісу:


title: психологиялық-педагогикалык

text:
психологиялық-педагогикалык
классификациясын
аныктады.
Аталған классификацияда есту функциясының бұзылу деңгейі,
естудін бүзылуы кезіндйгі сөйлеу тілінің даму деңгейі, есту
қабілетінің бүзылу уакыгын есепке алынған. Бүл классификацияда
балалар торт топка бөлінеді:
•
сөйлеу
тілі
дамымаған
саңырау
балалар
(ерте
саңыраулыкка үшырағандар);
•
сөйлеу қабілеті сакталған саңыраулар (кеш саңыраулыққа
үшырағандар);
•
сөйлеу тілі дамыған есту қабілеті нашар балалар;
•
сөйлеу тілінде күрделі кемшілігі бар есту қабілеті нашар
балалар.
Есту қабілеті бүзылған балалардың сөйлеу тілі естудің бұзылу
уакытына карай анықталады. Егер, есту кабілеті 3 жаска дейін
бүзылса, сөйлеу тілі өздігінен калыптаспайды. Егер, есту қабілеті 3
~ 90 ~
жастан кейін бұзылса,
сөйлемдік сөйлеу тілі сақталады, бірак
сөздіктерді айтуда, тілдің грамматикалық кұрылымында, дыбыстарды
айтуда кемшіліктер байкалады. Егер, есту қабілеті мектеп жасында
бұзылса,
бала фразалы сөйлеуді игергенімен, сөздің буындық
құрамын ажыратуда, ұяң дауыссыздарды айтуда киындыктарға
кездеседі.
Сөйлеу
тілінін
даму
деңгейі
тәрбие
жағдайына,
коррекциялык
түзету
жұмыстарының
басталу
уакытына
да
байланысты,
Есту қабілеті нашар баланың сөйлеу тіліне. тэн сөздердщ
түсініксіз айтылуы, сөздердің катты дауыспен айтылуы, сөйлеудің
баяулауы сияқты ерекшеліктер болады. Ерте балалык шақтағы есту
қабілетінен айырылған нашар еститін баланың сөйлеуінде тілдік
жүйелердің барлығы (лексика, грамматика, фонетика) бүзылады.
Есту кабілеті бүзылған балаларды коррекциялык оқыту мен
тәрбиелеудің
ғылыми-әдістемелік
негіздері
P.M.
Боскис,
Г.Л. Выгодский, Л.А. Головчиц, F.J1. Зайцева, С. А. Зыкова,
Б.Д. Корсунская, Е.П. Кузьмичева, Э.И. Леонгард, Е.А. Малхасьян,
А.Н. Аутаева, Н.Д. Шматко жэне т.б. еңбектерінде беріледі.
Сурдопедагогика (лат. керең) - қүлагында мүкістігі бар
адамдарга білім беру туралы гылыми білімдер жүйесін білдіретін
арнайы педагогиканың кұрамдас болігі.
Есту
қабілетінің
бүзылуы
кезіндегі
коррекциялык-
педагогикалык
жүмыстардың
мазмүны
бірнеше
бөлімдермен
аныкталады. Олардың әрбіреуі тэрбиелік, білімділік міндеттер
~ 91 ~
сияқты, мектеп жасына дейінгі есту кабілеті бұзылған балалардың
психикалык
дамуын
қалыптастыру
ерекшеліктеріне
карай
коррекциялық бағытты құрайды. Коррекциялық жұмыстар жүйесінде
санырау жэне есту қабілеті нашар балалардың сөйлеу тілін дамыту
мен тілдік қарым-қатынасқа түсу мүмкіндігін арттыруда жетекші
бөлім болып табылады. Бұл бөлімнің негізгі міндеттері сөйлеу
кабілетін дамыту, сөздік қорды байыту, сөздің мағынасымен жүмыс
жасау, сөйлеу тілінің түрлі формаларын (ауызша, жазбаша сөйлеу
тілі, ымдык-дактиль тілі), сөйлеу эрекетінің түрлерін дамыту.
Қазакстан Республикасында осы балаларға арналған мектепке
дейінгі жэне арнайы мектептер жүйесі бар. Керең балалар бөлек
окиды, ал нашар еститін балаларға арналған мектептер екі бөлімнен
түрады. 1-ші бөлім - жеңіл түрдегі тіл кемшілігі анықталған, есту
қабілеті нашар балалар. Сыныптағы оқушылардын толымы 10
окушыны күрайды. 2-ші бөлім - күрделі тіл кемшілігі анықталған,
есту қабілеті нашар балалар. Сыныптағы окушылардың толымы 8
окушыны кұрайды.
Сонымен қатар соңғы уақытта кохлеарлы имплантация аркылы
медициналык-реаблитациялык көмек көрсету артуда.
Кохлеарлык имплантация - бүл жоғары дамыған электрондык
қүлақты протездеу жүйесінің хирургиялык көмегімен жартылай
имплантант қолдану.
~ 92 ~
|


title: Қорытынды - Психология негіздері

text:
Студенттердін
өз
бетінше
жұмыс
істеуіне
арналған
тапсырмалар
Өнімді жүмыс деңгейі:
Келесі ұғымдар анықтамаларын тауып алып жұмые дэптеріне
жазып алыңыз:
билингвизм, саңырау-мылқаулық, ым-ишара (жест)
тілі, дактиль тілі.
Өнімді-практикалық жұліыс деңгейі:
Ауызша сөйлеу тілі мен сыбырлап
сөйлеуді қабылдау деңгейін
(м) аныктауға арналған кестені кұрып дэптеріңізге жазып алыңыз.
Сөйлеу тілі ңабылданатын ара қашықтың (м)
Ауызша сөйлеу тілі
Сыбырлап сөйлеу тілі
~ 94 ~


url: http://emirsaba.org/psihologiya-negizderi.html?page=28#Студенттердін_өз_бетінше_жұмыс_істеуіне_арналған_тапсырмалар

title: Қорытынды - Психология негіздері


url: http://emirsaba.org/psihologiya-negizderi.html?page=28#Теориялык_білімдерін_бакылауға_арналган_сұрактар_мен_тапсырмалар

title: Қорытынды - Психология негіздері


title: БАЛАЛАРДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ-ПЕДАГОГИКАЛЫҚ

text:
1. Жүйке жүйесінің аурулары: балалар церебралды параличі,
полиомелит
(орталык
жүйке
жүйесінің
зақымдалуы,
ауыр
инфекциялық ауруы).
2. Тірек-қозғалыс аппаратының туа біткен патологиясы: жамбас
сүйегі
буынының туа біткен шығуы, мойынның қисықтығы,
аяқтың
маймақтығы, табаннын пішінінің бүзылуы, сколиоз, аяк-колдардың
дамып жетілмегендігі немесе мүкістігі.
3. Тірек-қозғалыс аппаратының жүре
пайда болған аурулары
немесе зақымдануы: жүлынның,
бас миының,
аяқ-қолдардың
жарақаттануы, полиартрит, кацканың аурулары (туберкулез, сүйек
ісіктері), қаңқаның жүйелі бүзылыстары (рахит).
ТҚА бүзылған балалардың басты
кемістігі қозғалыс ақауы
болып табылады. Олардың ішінде басым бөлігін церебралды
параличке шалдықкан балалар қүрайды (89%).
Достарыңызбен бөлісу:


title: С АБ А К МАЗМҰНЫ - Психология негіздері

text:
Такырып бойынша негізгі р ы м дар :
Дефектология, дефектолог, ерекше білім алу кажеттіліктері,
мүмкіндіктері шектеулі бала (балалар),
дамуындағы ауытқулар,
олигофренопедагогика,
логопедия,
тифлопедагогика,
сурдо
педагогика, көптеген бүзылыстар, түзету, патология, өтемақы,
мүмкіндіктері шектеулі балаларға элеуметтік жэне медициналық-
педагогикалық түзетушілік колдау көрсету.
Мазмұны
Коптеген жылдар бойы дефектология саласындагы мүмкіндігі
шектеулі түлгаларды зерттеу, оқыту мен
тэрбиелеу мэселесі баска
ғылыми салалармен бірігіп қарастырылып келеді. Психикалық
дамудың кешеуілдеуі дефектологиялык зерттеулерде клиникалық,
психологиялық жэне педагогикалык түрғысынан зерттелген.
Дамуында
ауыткулары
бар
балалар
туралы
Аристотель
заманынан белгілі. Тэн саулыгына табынушылық
көп ғасырлар бойы
кұрылған ежелгі Спартада
ауыткулары айкын білінетін адамдар
(жэне бірінші кезекте балалар) өлім кесілген болатын.
Кейіннен медицина дами келе осындай
балаларға көмек көрсету
мэселелері көтеріле бастады. Дамуында бүзылыстары бар балаларга
көмек корсетудің бірінші кезеңі калыпты жағдайдан ең айкын
білінетін ауытқулары бар балалармен байланысты еді - бүл
психикалык жэне интеллектілік ақаулар.
Француз
психиатр дәрігері
Достарыңызбен бөлісу:


title: Балалар церебралды параличінін

text:
Балалар церебралды параличінін
(ВЦП)
жалпы сипаттамасы
Балалар церебралды параличі - баланың кұрсакішілік дамуы
барысында, дүниеге келу сэтінде жэне алғашкы өмір сүрген жылында
эсер еткен эртүрлі зиянды себептердіц ыкпалымен пайда болатын
жетілмеген мидыц ауруы. Церебралды параличке шалдықкан эрбір
100 баланың 30-ында бұл ауру кұрсак ішінде, 60-ында - туылу
сэтінде, 10-ында туылғаннан кейін пайда болады.
Балалар церебралды параличін тудыратын себептер:
Қүрсақ ішінде: анасыныц инфекциялық аурулары
(вирустың
инф екциялар,
қызамык,
токсоплазмоз),
анасының
жүрек-кан
~ 96 ~
тамырларының аурулары. анасының эндокриндік бұзылыстары,
жүктілік
токсикозы,
анасы
мен
құрсақ
ішіндегі
нэрестенің
кандарының
иммунологиялык
сэйкессіздігі,
психологиялық
жарақаттар, физикалық факторлар (күн өту немесе қатты тоңу,
сәулеге шалдығу), жүктілік кезінде қабылданатын кейбір дэрілік
заттар, оның нәтижесінде үрыктың тамактануының бүзылуына және
оттегі
тапшылығына
алып
келетін
жатыр-плаценталык
кан
айналымының бүзылысын тудырады. Қүрсак ішіндегі нәрестенің,
әсіресе оның жүйке жүйесінің дамуы бүзылады. Ең алдымен бас
миының қозғалыс аймактары зақымданады, сондай-ақ жалпы оның
жетілуі бөгеліп, нэтижесінде БЦП шалдыккан балалардын козғалысы,
ой өрісі, сөйлеу кабілеті бүзылады.
Балалардың тірек-қозғалыс аппаратының бүзылуына толғак
жарақаттары себеп болуы мүмкін, олар анасынын жамбас сүйегінің
тарлығынан,
туу
эрекетінің
элсіздігінен,
ұрықгың
дұрыс
орналаспауынан жэне т.б. пайда болады. Әдетте толғақ жарақаттары
асфикциямен (канның қүрамындағы оттегінің жетіспеушілігімен
жэне
белгілі-бір
алмасу,
патологиялык-анатомиялық
жэне
клиникалық белгілермен үйлесетін комір кышқылдардың артық
жиналуымен сипатталатын организмнің патологиялық жағдайы)
үйлесіп жүреді. ¥ры ққа ертедегі постнаталды кезеңде эсер ететін
зиянды
факторларға
мыналар
жатады:
бүрын
ауырған
нейроинфекциялар (менингит, энцефалит), полиомелит, баланың
~ 97 ~
алғашқы жылында басын ауыр соқтыруы. Балалар церебралды
параличі негізінен тұкым қуаламайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


Балалар церебралды параличініц (БЦП) негізгі түрлері Балалар церебралды параличініц бірнеше түрлері бар:
1.
Спастикалық диплегия - балалар церебралды параличінің ец
жеңіл формасы болып табылады. Ол үндескен патологиялык
рефлекстердің
бар
болуымен
ерекшеленеді.
Әдетте
баланың
қолдарына қарағанда, аяқтары көбірек зақымдалады. Спастикалық
параличпен
ауырған
кезде
артикуляциялык
бұлшық
еттер
закымдалып, ретсіз козғалады. Жүрген кезде аяқтың табанына емес,
саусактарына сүйенеді.
2.
Қос гемиплегия (тетрапарез) - баланыц аяктары да, колдары
да зақымдалады. Бүл жағдайда қозғалыс қызметтері күрделі дамиды.
Көптеген жағдайларда бүл нышандардың барлығы мүгедектікке
экеліп соғады. Бала басын ұстай алмайды немесе берік үстай
алмайды, отыра жэне түра алмайды.
3.
Гемипаретикалъщ форма бір жақты қозғалыстың бүзылуымен
сипатталады, көбінесе баланыц колдары ауруға шалдығады, қол
бұлшык етінің тонусы жоғары, оның барлык буындары бүгілген,
кеудеге келтірілген болады; колының буыны жүдырықталған. Егер,
бала зақымдалған колын пайдаланбаса, жыл өткен сайын оның
қысқарғаны, көлемінің кішірейгені (атрофия) байқалады.
4.
Гиперкинетикалыц форма күштелген еріксіз қозғалыстар -
гиперкинездер (hyper грек сөзінен - аса жэне kinesis - козғалыс деп
~ 98 ~
аударылады:
орталық
жүйке
жүйесінің
органикалык
жэне
фунқционалдык бүзылыстары кезінде пайда болатын күштелген
еріксіз кимылдар) түрінде байқалатын қозғалыс бүзылыстарымен
сипатталады.
5.
Атоникалық-астатикалық синдром - балалар церебралды
параличінің бұл формасында
бұлшык ет тонусы төмен, бүлшык
еттердің қысылу кабілетінің жеткіліксіздігі байқалады. Қозғалыс
бұзылыстары ең алдымен қозғалыстың жеткіліксіз үйлесуінен
анықталады,
баланың тепе-теңдік реакциялары калыптаспаған.
Баланың козғалыстарынан атаксия - тұраксыздык байқалады.
Церебралды параличке шалдыккан балалардың эртүрлі қозғалыс
бүзылыстарының туындауына аурудың өзінің ерекшелігімен тікелей
байланысты біркатар факторлардың эсер етуі себеп болады. Олардың
ішінде маңыздылары мыналар:
- ерікті козғалыстардың шектелгендігі немесе мүмкіндігінін
жоқтығы.
Мидың
закымдалу
ауырлығына
карай
белгілі-бір
козғалыстар толык немесе жартылай байкалмауы мүмкін. Ерікті
қозғалыстар
көлемінің
шектелуі
эдетте
бүлшык ет
күшінің
төмендеуімен үйлесіп жүреді;
- бұлшык ет тонусының гипотония (бұлшык ет тонусынын
төмендеуі)
немесе
спастикалык
(бүлшык
ет
тонуысының
жоғарылануы) типі бойынша бүзылуы. Кез-келген козғалыс актісі
үшін калыпты бұлшык ет тонусы кажет;
~ 99 ~
- кез-келген ерікті қозғалыстарды орындауды киындататын
күштеу қозғалыстарының (гиперкинездердің) пайда болуы;
- тепе-теңдік пен қозғалыстар үйлесімінің бүзылуы;
- козғалыстарды сезудің бұзылуы.


Церебралды параличі бар балалардың сипаттамасы
Балалар
церебралды
параличіне
шалдыккан
көптеген
балалардың бас миы ертеден бұзылуыньщ нэтижесінде сөйлеу, есту,
көру
кабілеттері
бүзылады.
Кейбір
авторлардың
мэліметтері
бойынша, балалар церебралды параличіне шалдыккан балалардың
80%-нда
сөйлеу
қабілетінің
бүзылғаны
байкалады.
Сөйлеу
патологиясының ең жиі кездесетін түрі - дизартрия, көбінесе сөйлеу
кабілетінің бөгелуімен үйлесіп жүреді. Сөйлеу қабілетінің бұзылу
дэрежесі
бас
миының
бүзылу
уакыты
мен
шоғырлануына
байланысты. Балалар церебралды параличіне шалдыккан кору
кабілеті бүзылған балаларда қылилық байкалады, оларда бір заттың
екіншісіне ауысу қабілеті қиындатылған. Орта есеппен эрбір төртінші
баланын есту кабілеті бүзылады. Ой-өрісінің дамуының сақталуы,
бірақ аздап томендеуі мүмкін. Балалар церебралды параличіне
шалдыккан дерлік барлык балалардың тез шаршағыштығы жоғары
болады.
' Балалар церебралды параличі кезінде түзету жүмыстарыныц
негізгі максаттарына мыналар жатады: балаларға медициналық,
психологиялық, педагогикалык, логопедиялық, әлеуметтік көмек
~
100
-
көрсету, барынша толық жэне ерте әлеуметтік бейімділікті, жалпы
және кэсіби білім беруді қамтамасыз ету.
Балалар церебралды параличіне шалдыккан балалармен түзету-
педагогикалык жүмыс жүргізудің принциптері:
1.
Түзету-педагогикалык жүмыстың кешенді сипаттамасы.
2.
Балалар церебралды параличін ертеден диганостикалау.
3.
Алдынғы
катарлы
кызмет
саласындағы
жүмысты
үйымдастыру. Сэби жасында (1 жаска дейін) - үлкендермен
эмоциялық карым-катынас жасау; ерте жасында (1-3 жаста) - пэндік
кызмет; мектепке дейінгі жаста (3-7 жас) - ойын кызметі; мектеп
жасында - оку кызметі.
4.
Жалғасып жаткан психикалык-сөйлеу кабілетінің дамуы
серпінінде баланы кадағалау.
5.
Баланың ата-анасымен жэне айналасындағыларымен тығыз
қарым-катынас жүргізу.
Қорытынды:
Ауруды диагностикалау, сондай-ак бүзылыстарды
жоюға бағытталған емдеу-түзету жүмыстары қаншалықты тез және
толык
жүргізілсе, соншалыкты оның нәтижесі оңтайлы болады.
Түзету
жүмыстары
барысында
дәрігерлер,
педагогтар
жэне
психологтардан баска, баланың ата-анасынын да орны зор. Олардың
көмегімен бала өмірге сәтті бейімделуі үшін қажетті өзіне-өзі кызмет
көрсету дағдыларын меңгереді. Жүмыс жүйелі түрде жүргізіліп,
емдік, педагогикалык жэне психологиялық ықпалдармен бірге
үйлестіріліп отыруы тиіс.
~
101
~
|


Теориялык білімін бакылауға арналган сұрақтар мен
тапсырмалар
Репродуктивті децгейі:
1. Тірек-қозғалыс аппараты бүзылыстарының негізгі түрлерін
сипаттаңыз.
2. Балалар церебралды параличіне жалпы сипаттама беріңіз.
3. Балалар церебралды параличінің пайда болу себептерін
атаңыз.
4. Церебралды параличке шалдыққан балалармен түзету -
педагогикалык жүмыс жүргізудің негізгі принциптерін атап беріңіз.
Репродуктивті-тэжірибелік деңгей:
1. Тірек-қозғалыс аппараты бүзылған балаларды тэрбиелеудің
ерекшеліктері қандай?
2. Балалар
церебралды
параличі
кезіндегі
қозғалыстың
акауының кұрылымын ашып беріңіз.
3. «Дистония», «тремор», «кинестезия» үғымдарына анықтама
беріңіз.
Жауап
беру үшін
Б.П.
Пузановтың
редакциясымен
шығарылған «Дефектология. Аныктамалык сөздік» (М., Сфера CO.
2007) кітабын пайдаланыцыз.
4. Бағандарды
арнайы
педагогика
кұрылымын
білдіретін
ұғымдармен толыктырыңыз, мысалы:
A) синкенезиялар дегеніміз - б ү л ..................
B) гиперкинездер дегеніміз - б ү л .................
Шыгармаиіылъщ деңгей:
Тірек-қозғалыс аппараты бұзылған балалардың элеуметтік
бейімделу мүмкіндіктеріне сипаттама беріціз.
Студенттердің
өз
бетінше
жұмыс
істеуіне
арналған
тапсырмалар
Өнімді жүмыс деңгейі:
1. «Арнайы гіедагогика»/Н.М. Назарованың. ред. - «Академия»
баспа орталығы, 2000 ж./ Тірек-козғалыс аппараты бұзылған
адамдарға арнайы білім беру. 6.7 Церебралды параличке шалдыққан
балаларға мамандандырылған көмек көрсету жүйесі (329 б.) окулық
тарауын конспектілеңіз.
2. Мына тақырыптар бойынша (студенттердің қалауы бойынша)
баяндама дайындау:
- Тірек-қозғалыс
аппараты
бүзылған
балалардын
психофизиологиялық ерекшеліктері.
- Тірек-қозғалыс аппараты зақымдалған балалардың психикалык
дамуы.
- Церебралды параличпен ауыратын балалардың отбасында
тэрбиеленуі.
~ 1 0 3 -
|


url: http://emirsaba.org/psihologiya-negizderi.html?page=33#Студенттердің_өз_бетінше_жұмыс_істеуіне_арналған_тапсырмалар

title: Теориялык білімін бакылауға арналган сұрақтар мен


Дәріс 10
Тақырыбы:
ЕРТЕ ЖАСТАҒЫ АУТИЗМІНЕ ШАЛДЫҚҚАН
БАЛАЛАРДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ-ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
СИПАТТАМАСЫ
Мақсаты:
студенттерді
«ерте
балалар
аутизмі»
(ЕБА)
ұгымымен,
ЕБА
шалдыккан
балалардың
психикалык
даму
ерекшеліктерімен таныстару.
Жоспар:
1.
Ертедегі балалар аутизмі (ЕБА) синдромы туралы ұғым.
Аутизм себептері.
2.
Ертедегі балалар аутизміне (ЕБА) шалдыккан балалардың
психологиялык-педагогикалык сипаттамасы.
3.
Ертедегі балалар аутизміне (ЕБА) шалдыққан балаларга
түзете-педагогикалық көмек көрсету.
Тақырып
бойынша
негізгі
үгымдар:
аутизм,
мутизм,
эхолалиялар.
Мазмұны
Ерте балалар аутизміне алгашқы рет сипаттама бергендердің
бірі JI. Каннер (1943 ж.) болды. Ол негізгі белгілерін талдап корытып,
оларды жеке ауру ретінде бөліп шыгарды. Л. Каннердің пікірінше,
ерте балалар аутизмінің (ЕБА) негізгі белгілері мына нышандар
болып табылады: аутистикалық күйзелістері бар аутизм; эңгілік
~ 1 0 4 -
элементтерімен стереотипті, біркелкі эрекет жасау; сөйлеу кабілетінің
дамуының ерекше бұзылыстары.
Аутизм деп «шынайы болмыстан кол үзуді, өзімен-өзі болып
кетуді,
сырткы
әсерлерге
эрекеттердің
жоктығын
немесе
окшаулығын, ортамен карым-катынас жасаудағы енжарлық пен аса
қамкөңілділікті» атайды (К.С. Лебединская).
Ерте балалар аутизмі (ЕБА) - бұл аутизм, эртүрлі аффектті
белгілер, агрессия жататын бірнеше белгілер түрлерінің жиынтығы.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау үйымы (ДД ¥)
қабылдаған
көрсеткіштер бойынша, мінез-кұлкы бүзылған адамның бойында
келесі
өзгешіліктер
байкалады:
әлеуметтік
өзара
эрекеттесу
аясындағьі' сапалык бұзылыстар; карым-катынас жасау қабілетінің
сапалык бұзылыстары; тэртіптің, кызмет мүдделері мен түрлерінің
шектелген кайталанатын жэне стереотиптік үлгілері.
Шамамен алғанда, эрбір 10 мың жаңа туылған нәрсетенің 15-20-
сында аутизм байкалады. Аутизмнің себептері толык анықталмаған.
Орталык жүйке жүйесінің органикалык закымдалуы аутизмнің
этиологиясына
байланысты
50
жылдан
астам
уакыт
бойы
карастырылып келе жатыр. Ерте балалар аутизмі (ЕБА) диагнозы бар
көптеген балаларда орталык жүйке жүйесінің органикалык зақымдалу
белгілері байкалады, алайда олардың пайда болуын жэне дәрежесін
анықтау киын. Ерте балалар аутизмі (ЕБА) зақымданудың белгілі-бір
окшаулануымен
байланыстыруға
әрекет
жасалған,
бірак
бұл
зерттеулер жеткіліксіз. Қазіргі кезге дейін аутизмнің пайда болуының
~
105
-
себептері толығымен аныкталмаған.
Ерте кездегі балалардың
аутизмінің этиологиясында басты орынды алатын генетикалык
фактор, аутизмнің басым бөлігі тұқым куалайды. Тұкым қуалаудың
механизмі элі түсініксіз болып келеді, бірақ ол моногенді емес, яғни
аутизмнің пайда болуы бір тенге емес, ген тобына байланысты
болады. Яғни генді комплекс патологияның нақ өзін емес, оның
пайда болуына соғатын бейімдейтін факторларды тудырады, ол тек
ауруды шығаратын факторларға байланысты болуы мүмкін.
Балалардың аутизмінің этиологиясы мен патогенезі белгісіз
болғандыктан,
түсініктеме
ретінде
«ата-анасының
баладан
эмоционалдык шектелуі теориясы» жэне түкым қуалайтын бөгелістер
мен орталык жүйке жүйесінің органикалык түрде зақымдалуы
колданылады.
АҚШ
пен
Батыс
Еуропада
психогенді
фактор
психоаналитикалык
тәсіл
шегінде
қарастырылады.
Отандық
эдебиеттерде психогенді аутизм орын алуы мүмкін, бірақ оның анық
сипаттамалары жоқ деген мэліметтер бар.
Ерте
балалар
аутизміне
(ЕБА)
шалдыңцан
балалардың
психологиялъщ-педагогикалъщ сипаттамасына тоцталатын болсац
оның
кейбір белгілері ертеден-ак байкалады. Емшектегі балалардын
анасымен катынасы кезде «жандану кешені» байқалмайды, олар
белгілі-бір сырткы коздырғыштарға әрекет етпеуі мүмкін. Әдетте,
балалар аз ұйыктайды; олардың ұйқысы тынышсыз, үзілмелі, тынық
емес.
~ 1 0 6 -
Әсіресе аутизм 3-5 жаста анык білінеді. Оның белгілері
мынадай:
- бала көзін тігіп, тікелей «көзбе-көз» карай алмайды;
- алғашкы рет накты біреуге карап күлімдемейді, күлкіге,
куанышка козбайды;
- бала колға алуын сұрамайды, колға ыңғайланбайды;
- жакын адамдарын таниды, бірак ұзак эмоциялық эрекетін
байкатпайды;
- бала еркелеткенді я көтереді (немкұрайлы карайды), я
жактырмайды;
- жайсыздыкка көзкарасы оғаш: не оны мүлде көтермейді, не
болмаса селкос карайды;
баска
адамдармен
карым-катынас
жасау
қажеттігін
байкатпайды, кашкактауға тырысады немесе немқұрайлы қарайды.
Мінез-кұлкына
әдеттегі
тұрактылыкты
сақтау
ниетінен
байкалатын тепе-тендік феномені тэн. Көбінесе тэртібі біркелкі.
Балалар бірнеше сагат бойы бір әрекетті кайталауы, яғни бір
кимылды (колдарын тербету, сілку) көп рет кайталауы, ыдыска суды
күйып-төгуі. эртүрлі заттарды бір орыннан екінші орынға ауыстыруы
мүмкін. Ойыншыктарды дұрыс пайдаланбайды.
Ерте балалар аутизміне (ЕБА) шалдыккан балалардын козғалыс
сферасы
бұзылады.
Оны
жүрісінін
сенімсіздігінен,
ұсак
моторикасынын
әлсіз
дифференциациялануынан,
жүрісінің
орашолактығынан байкауға болады.
Екі жасқа жеткен кезде
~
107
-
стереотиптік қозғалыстар кешені біліне бастайды. Ертедегі даму
кезеңінен бастап-ак ЕБА шалдыққан балалардың жат жэне жаңа
нәрселерден қорқыныш сезімі пайда болады.
Қорқыныштары
диффузиялы, анык емес, жалпы үрей мен мазасыздық деңгейінде,
жэне бала белгілі-бір заттар мен кұбылыстардан (колшатыр, жұмсак
ойыншықтар,
ак
түсті
заттар
жэне
т.б.)
қорыкқан
кезде
дифференциацияланған болуы мүмкін.
Сөйлеу кабілетінің дамуының ерекшеліктері:
- мутизм - сөйлей алмауы;
- эхолалиялар - көбінесе естіген сэтте емес, біраз уакыттан соң
баска адамньщ айткан сөздерін, сөз орамдарын қайталауы;
- айтатын сөздерінің - штамптар мен сөз орамдарының - көптігі,
сөзінің фонографиялығы («қайталануы»), есте сақтау кабілеті жоғары
болған жағдайда сөйлеу қабілеті дамыған болып көрінеді;
- сөзінде каратпа сөздердің жокгығы, эңгімесінін негізсіздігі;
- сөзінің автономдылығы;
- кейіннен сөйлеген сөзінде жеке есімдіктердің пайда болуы
(әсіресе, «мен»);
- семантикасының бүзылуы;
- сөзінің грамматикалык кұрылысының бүзылуы;
- дыбыстауының бұзылуы;
- сөзінің просодикалық жағының бүзылуы.
Аутизмге шалдыккан адамдарға көрсетілетін көмек жүйесі 60-
шы жылдарда алдымен АҚШ-та, содан кейін Батыс Еуропада
- Ю 8 ~
қалыптаса бастады. Аутизмі бар балаларды окыту жэне тэрбиелеу
жеке
бағдарламаны
талап
етеді.
Ресейлік
дефектологияда
К.С. Лебединский мен О.С.Никольскаяның аутизмді түзету әдістері
кеңінен таралған. Қазакстан Республикасында А.К. Ерсарина осы
мэселемен
айналысады.
Кешенді
медициналык-психологиялык-
педагогикалық түзету эдістемесі аутизмді аффективті бүзылыс
ретінде түсіндіруге негізделген, ГІедагогтардың, психологтардың,
дэрігер-психиатрлардың үздіксіз карым-қатынас жасауының рөлі зор.
Ерте балалар аутизмі (ЕБА) кезіндегі психиканы түзетуде баланың
эмоциялык даму проблемаларын ескеру кажет. ГІсихологиялык түзету
эрдайым баламен психологиялык байланысты белгілеуден басталады.
Аутизмге шалдыкқан балалардың айналасындағы адамдармен қарым-
катынас жасауы киын.
Олардың карым-катынаска кажеттілігі
туындамайды, адамдармен карым-катынас жасау эдістері дамымаған.
Қарым-катынас жасау кезінде ешкандай кысым жасалмауы тиіс.
Баламен алғашкы қарым-катынасты кандай да бір жағымсыз әсерлер
пайда болған кезде орнату керек. М. Велштің - холдинг-терапия
әдістемесі кеңінен таралған. Бүл әдісте анасы баласын колына алып,
бауырына катты кысады да, көздерін түйістіру үшін бетпе-бет
үстайды. Анасы баласын ол әлсіреп, бауырына басылғанша үстап
түруы кажет.
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
Дәріс 10
Тақырыбы:
 ЕРТЕ ЖАСТАҒЫ АУТИЗМІНЕ ШАЛДЫҚҚАН


title: Қорытындылар - Психология негіздері

text:
B) аутизм - бұл ....
C) эхолалиялар - бұл ....
Шыгармашылыц децгей:
Тэрбиеленушінің ерте балалар аутизмі (НБА) синдромдары
байқалған жағдайда, жаппай мектеп мұғалімі (педагог немесе
мектепке дейінгі білім беру мекемесінің тәрбиешісі) не істеу керек?
Студенттердің
өз
бетінше
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/psihologiya-negizderi.html?page=35#Теориялык_білімін_бакылауға_арналған_сұрақтар_мен_тапсырмалар

title: Қорытындылар - Психология негіздері


title:
жүмыс
істеуіне - Психология негіздері

text:
Дэріс 11
Тақырыбы:
КҮРДЕЛІ КЕМІСТІКТЕРІ БАР БАЛАЛАРДЫҢ
ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ-ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
С ИП ATT AM АС Ы
Мақсаты:
студенттерді дамуында күрделі кемістіктері бар
балалар тобымен таныстыру.
Жоспар:
1.
«Күрделі кемістік», «кұрама бүзылыстар» үғымдары.
2.
Бүзылыстары күрделі балалардың негізгі топтары.
3.
Күрделі кемістіктері бар адамдарға түзету-педагогикалық
көмек көрсетуді ұйымдастыру.
Тақырып бойынш а негізгі үгымдар:
Күрделі
кемістік, кұрама
бүзылыстар, тифлосурдопедагогика.
Мазмүны
Сонғы жылдары дамуында күрделі
кемістігі бар балалар
санының катары дүние жүзінде көбеюі мен оларға біліктілік
тұрғысынан
көмектесу
бойынша
ғылыми-әдістемелік
нүсқаулыктардың жоктығы казіргі арнайы
эдебиеттерде дамудағы
күрделі кемістік проблемасының көкейкестілігін арттырып отыр.
Бүгінгі күн практикасы эр түрлі кемістіктері бірігіп кеткен
балалардың барлык типтегі арнайы
мекемелерде кездесетіндігін
дэлелдейді. «Күрделі кемістік» түсінігі немесе, қазіргі ғылыми
-
112
-
айналымдағы «дамудағы күрделі кемістік»
ұғымы әдебиеттерде эр
түрлі түжырымдалған.
Осы
үғымдар
карастырылған
арнайы
әдебиеттёр
мен
зерттеулерді
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/psihologiya-negizderi.html?page=36#Дэріс_11__Тақырыбы:__КҮРДЕЛІ_КЕМІСТІКТЕРІ_БАР_БАЛАЛАРДЫҢ_ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ-ПЕДАГОГИКАЛЫҚ_С_ИП_ATT_AM_АС_Ы

title:
жүмыс
істеуіне - Психология негіздері


title: жан-жакты - Психология негіздері

text:
дене құрлысының жетіспеушілігі мен тэрбиедегі киындықтарының
бірігуін түсіндіреді.
В.Н. Чулковтың пайымдауынша күрделі
кемістік дегеніміз
баланың әлеуметтік бейімделуіндегі дамуының зақымдануы мен
қиындыктарының құрылымын аныктайтын
бірдей дэрежедегі екі
немесе одан да көп бұзылулардың бірігуі.
«Кемістіктің күрделі кұрамы» жэне «күрделі кемістігі бар
балалар» үғымдарының теңестірілуі дүрыс емес. Л.С. Выготскийдың
түжырымдарына
негізделе отырып,
М.В. Жигарева әрбір түрақты
бүзылу бастапқы және кейінгі иеархиялық ңұрылымына ие екендігіи
анықтайды. Ягни әр кемістік сатылылы: бастапқы сатысынан
және оның салдарынан (кемістіктің екінші сатысы) тұрады
-
бұл
эр жеке кемістіктік күрделі цүрамын білдіреді.
Демек, практикалық сұрактардың дүрыс шешімі күрделі жэне
күрделенген бүзылуларды аныктау барысындағы негіздемені накты
түсінуді талап етеді. Кешенді зақымданулар туралы мәселені
аномальдык дамудың күрделі кұрылымының негізгі
ережелері туралы
білімдер контексінде ғана карастыру мүмкін. Бұзылыстар бірігіп бір-
біріне көп қырлы ықпал етеді жэне өзара күшейе түседі. Оның
соңынан,
бөлек
бір
зақымданудың
карапайым
сомалық
қосындысымен салыстырғанда сапалык жэне сандық түрғыдан
айтарлықтай дөрекі кері салдары болуы мүмкін.
Күрделенген закымдану - біркатар бастапкы закымдануларға
ие, бірак оның біреуі негізгісі, жетекшісі болып табылатын,
—
114
—
аномальдык
даму құрылымын анықтайтын, яғни екінші ауытқуға
негіз болатын бұзылуды айтады. Сонымен бірге екінші кемістік
бастапкы болғанымен айкын көрініс таппаған немесе компенсацияға
бағынатын, дейтұрғанмен ол негізгі жетекші кемістікке ықпал етеді.
Бұдан басқа, біркатар дереккөздерде «көптік зақымданулар»
ұғымы қарастырылып, баланын дамуындағы үш
немесе одан да көп
бастапқы бұзылулардың жиынтығы. Оның эр кайсыеы кері ықпалды
ауытқуға ие болатындығын білдіреді, мәселен: соқыркерен акыл-
есінің закымдануымен ұштасуы.
Жоғарыда айтылғандар негізінде мынадай тұжырым жасауға
болады:
күрделі (кешенді) кеміст ік дегеніміз
эрбірін бөлек алғанда
аномальдык дамудың кұрылымы мен сипатын аныктайтын бірқатар
бастапкы ауыткулардын бірігуі. Закымданулар бір-біріне көп қырлы
ықпал етеді жэне олар өзара күшейе түседі. Онын соңынан,
бөлек бір
зақымданулардын
карапайым
сомалык
косындысымен
салыстырғанда сапалык жэне сандық түрғыдан айтарлықтай дөрекілік
тұрғысындағы кері салдары болуы мүмкін.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Күрделі кемістіктері бар балалардың негізгі топтары

text:
2 топ:
бір негізгі психикалық жэне
дене бұзылысы жэне оған
ілескен дамуынын барысын қиындататын тағы бір әлсіз байқалатын
бұзылысы бар (есту кабілеті нашарлау ақылы кем балалар);
3 топ:
эртүрлі дәрежеде байкалатын және баланың дамуында
едэуір ауытқуларға алып келетін көптеген, үш
жэне одан артык
бүзылыстары (бастапқы) бар балалар (нашар көретін естімейтін
акылы кем балалар).
Көптеген кемістіктерге, сонымен қатар бір баланың бірқатар
бүзылыстарының үйлесімін жаткызуға болады.
Күрделі кемістіктері бар балаларды
оқыту және тәрбиелеу
арнайы педагогиканың толық зерттелмеген жэне аса күрделі
проблемасы болып табылады. Осыдан біраз уакыт бүрын осындай
балалар оқытылмайтын болып саналатындықтан, оларға нақты
педагогикалык көмек көрсету мүмкін емес болып көрінген.
Алайда
соңғы онжылдықта жағдай өзгерді. Дамудың шешуші факторы
баланы білім беру процесіне қосу, баланы мэдени тығырықтан,
коршаған ортадан окшаулану жағдайынан шығару болып табылады.
Сенсорлык кемістіктері күрделі
балалардын
санасының даму
мүмкіндіктерін шектелген деп санауға болмайды. Зағип-саңырау
балаларды
тәрбиелеудін
психологиялык-педагогикалык
жүйесін
жасауга коп үлес косылды. Профессор А.И. Мещеряков (Александр
Иванович Мещеряков - дефектолог, психология гылымдарыньщ
докторы, 1923-1974) загип-саңырау
баланың когамда калыптаскан
білімді меңгеруін жэне оның ерекше адами мінез-күлқының
~ 1 1 6 -
қалыптасуын
камтамасыз
ететін
бірқатар
жағдайларды
тұжырымдады. Бұл, біріншіден, заттармен практикалық әрекет жасау,
онсыз заттың толык бейнесін тұжырымдау мүмкін емес. Екіншіден,
адамның тікелей айналасына жататын
заттармен әрекет жасаудың
элеуметтік эдістерін пайдалану. Үшіншіден, әрекетгердін баланың
кажеттіліктерін канағаттандыруға бағытталуы.
Кішкентай зағип-саңырау баланың білім берушілік маңызы бар
кызмет саласы өзіне-өзі кызмет көрсету (өзіне-өзі кызмет көрсетуді
үйрету) жэне кол еңбегі болып табылады.
Нак осы салада алғашқы
рет зағип-саңырау адамдарға колжетімді сырткы ортамен элеуметтік
эрекеттесу үйымдастырылады.
Зағип-саңырау балалар тобы ең күрделі болып табылады. Бұл
балалардын ерекшелігі - биологиялык кемістігі бар болғандықтан,
олар айналасындағы туралы акпаратты табиғи арналар бойынша алу
мүмкіндігінен
дерлік
толык
айырылған
жэне
арнайы
ұйымдастырылған
білім беру тәсілі болмаса, ой-өрісі дамымайды.
Отандык
тифлосурдопедагогиканың
негізін
салушы
И.А. Соколянский (Иван Афанасьевич Соколянский - дефектолог,
1889-1960)
болып
табылады.
Қазіргі
уакытта
зағип-саңырау
балаларды
окытудың,
олардың кажетті қарым-катынас жасау
дағдыларын калыптастырудың арнайы әдістемелері колданылуда.
Тифлосурдопедагогтардың
міндеті
-
сенсорлык
шектелгендік
жағдайларында жеке түлғаны калыптастыру болып табылады.
- 1 1 7 -


title: Қорытындылар - Психология негіздері

text:
Қорытындылар
Күрделі кемістіктері бар эрбір балаға кемістіктің кұрылымымен,
онын этиологиясымен, психикалык жэне дене ерекшеліктерімен
аныкталатын дамудың жеке бағдарламаларын белгілеу кажет.
Тәжірибе көрсеткендей, күрделі кемістіктері бар оқушылар үшін
еңбек білім берудің (тұрмыстық еңбек пен үй шаруашылығын коса
алғанда), кәсіби-еңбектік білім беру мен әлеуметтік-тұрмысгык
бағдарлаудың маңызы зор.
Теориялық білімін бақылауға арналган сүрақтар мен
тапсырмалар
Репродукцияльщ деңгей:
1.
Күрделі (кұрама) кемістікке аныктама беріңіз.
2.
Күрделі
кемістіктері бар балалардың негізгі топтарын
сипаттаңыз.
3.
Күрделі
кемістіктері бар балаларды
тәрбиелеу
мен
оқытудың ерекшеліктері кандай?
4.
Күрделі
кемістіктері бар адамдарға арналған кандай
маманданған мекемелер бар?
Репродуктивті-тәжірибелік деңгей:
Мына такырыпка хабарлама дайындаңыз: Шетелде дамуында
күрделі кемістіктері бар балаларға психологиялық-педагогикалық
көмек корсету калай ұйымдастырылған?
—
1 18
—
Шыгармашылық деңгей:
Күрделі
кемістіктері
бар
балалардың
психологиялық-
педагогикалык мэселелерін сипаттаңыз.
Студенттердін
өз
бетінше
жүмыс
істеуіне
арналған
тапсырмалар
Репродуктивті -практикалъщ қызмет деңгейі:
1.
«Дамуында күрделі бұзылыстары бар арнайы білім беруді
үйымдастыру жолдары мен әдістері» атты проект жасаңыз.
- 1 1 9 -
Дәріс 12
Тақырыбы:
МҮМКІНДІКТЕРІ ШЕКТЕУЛІ БАЛАЛАРҒА
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/psihologiya-negizderi.html?page=39#Дәріс_12__Тақырыбы:__МҮМКІНДІКТЕРІ_ШЕКТЕУЛІ_БАЛАЛАРҒА

title: Қорытындылар - Психология негіздері


url: http://emirsaba.org/psihologiya-negizderi.html?page=39#Студенттердін_өз_бетінше_жүмыс_істеуіне_арналған_тапсырмалар

title: Қорытындылар - Психология негіздері


url: http://emirsaba.org/psihologiya-negizderi.html?page=39#Теориялық_білімін_бақылауға_арналган_сүрақтар_мен_тапсырмалар

title: Қорытындылар - Психология негіздері


title: Филипп Пинель - Психология негіздері

text:
сондай-ақ осындай ауруларға ғылыми ыңғайын тапты. Жан-Этьен-
Доминик Эскироль (1772-1840) - «деменция» түсінігін, «ақыл
кемшілігі»
ұғымын
енгізді.
Эскироль
жарыместіктің
симптоматикалық жіктемесінің негізігі салушылардың бірі болды.
Песталоцци (1746-1827) алғашқы рет жарымес балаларды
ерекше формада оқытып тэрбиелеу қажет деген ойын білдірді.
Жан Итар (1775-1838) терең интеллектілік ауытқушылықтары
бар
балаларға
көмек
көрсетудің
медицинальщ-педагогикалъщ
бағытының
негізін салды, оның ішінде медициналық тәсіл басым
болып отыр.
XIX ғ. ортасындағы жаратылыс ғылымдары саласында ашылған
іргелі жаңалықтар жарыместіктің сипаты мен мэнін түсінуде екі
жаңа:
анатомиялық-физиологиялық
(Б. Морель, Э. Крепелин,
А.
Берштейн,
Г.
Трошин
жэне
т.б.)
жэне
психологиялық-
педагогикалық
(Ж. Филипп, П. Бонкур, Т. Симон, А. Бинэ жэне т.б.)
бағыттың пайда болуына себеп болды. Э. Крепелин (1856-1926)
«олигофрения» ұғымын енгізді.
XIX
ғ. басы мен XX ғ. соңында келесі
негізгі тәсілдер бөліп
шығарылды:
1.
Медициналық-клиникалық: кемістігі этиологиясы біліміне
негізделген. Дамуындағы бұзылуына алып келетін анатомиялық-
физиологиялық
жэне
генетикалык
бұзылыстар
себептері
қарастырылған.
2.
Психологиялық:
Мүгедек
адамдардын
психикалык
қызметінің, эмоциялық аясының жэне жалпы жеке түлғаның бейнесін
карастырады.
3. Педагогикалык: дамуында акауы
бар балаларды окыту мен
тәрбиелеудін педагогикалык ұстанымдарын, түзету әдістері мен
формаларын зерттеп үйымдастырады.
Қазакстанда мүмкіндіктері шектеулі балаларға көмек көрсету
жүйесінін пайда болуының алғышарттары өткен ғасырдың 20-шы
жылдарында салынды. 1931 ж. Қазакстанда
кажеттіліктері ерекше
балаларды
жалпы
міндетті
оқытуды
енгізу
туралы
шешім
кабылданды. 1969-1970 жылдары арнайы мектептердің саны 49 жетті.
1992 ж. Қазакстанда сегіз типті 126 арнайы мектеп ашылып үлгерді.
Біздің
мемлекетімізде
XX
ғ.
90-шы
жылдарында
басталған
элеуметтік-экономикалық
өзгерістер
демократизация
жэне
гуманизация үстанымдары негізінде білім беру жүйесінің сапалы
жаңартылуына
түрткі
болды.
Қазакстан
Республикасынын
«Мүмкіндіктері шектеулі балаларды элеуметтік жэне медициналык-
педагогикалык түзетушілік қолдау туралы» Заңы (2002 ж.)
арнайы
білім беру мәселелерін жаңа деңгейде шешудегі бастаушы нүктесі
болды.
Казакстанда
балаларды
окыту,
үйрету
жэне
тэрбиелеу
проблемасының дүрыс
ьщғайын
табу
кешенді
медициналык-
недагогикалык сипатты иеленді.
~ 9 ~
XX
ғасырдың 90-шы жылдарынан бастап екі ғылымның: арнайы
педагогика мен арнайы психология саласының бағыттары дербес
дами бастады.
Арнайы
педагогика аралас ғылымдармен,
соның ішінде
медицинамен, арнайы психологиямен
тығыз байланыса отырып,
педагогикалық ғылымның бір саласы ретінде қарастырылды.
Арнайы психология зақымдалған психикалық ерекшеліктерін,
оның ішінде себептерін, оның мэнін,
заңдылыктарын, танымдык
эрекеттері мен эмоциялық-ерік саласын, тұлғалық дамуын зерттейді.
Арнайы педагогика жалпы педагогиканың кұрамдас бөлігі бола
отырып, оның бір саласы ретінде дене жэне психикалық дамуында
кемшілігі бар тұлғаларға арнайы білім
берудің теориялык жэне
колданбалы аспектілерін кұрастырады.
Қазіргі уақытта халықаралық педагогикалык теория мен
практикада «арнайы педагогика» мен «арнайы білім беру» атаулары
катар колданылады. Бұл атаулар элемдік білім беру жүйесіндегі
гуманистік
көзқарастар
бойынша
«коррекция»,
«қолдау»
түсініктерімен сэйкес келеді. Ағылшын тіліндегі «special» атауының
түп-тамыры бойынша «ерекше, жеке» деген үғымды
бере отырып,
арнайы педагогиканың жеке түрдегі бағытын анықтайды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: АРНАЙЫ БІЛІМ БЕРУДІ ҰЙЫМДАСТЫРУ ЖҮЙЕСІ

text:
7.
Жетім
және
ата-анасының
камқорлығынсыз
қалған,
мүмкіндіктері шектеулі балаларға білім
беретін арнайы ұйымдар
түрлері:
- мүмкіндіктері шектеулі балаларға арналган балалар үйі
(эртүрлі балалар тобына арналған);
- жалпы типті балалар үйі мен мүмкіндіктері шектеулі балаларға
арналган балалар үйінің функцияларын катар қолданатын кұрама
балалар үйі.
Арнайы оку-тәрбиелеу мекемелерін үйымдастырудың негізгі
жалпы принциптеріне мыналар жатады:
мекемелерді балалардың негізгі мүкістіктері бойынша
толымдау;"
эр топтағы балалар санының 15-тен аспауы;
кызметкерлер штатына дефектолог-мамандардың енгізілуі;
тэрбиешілер мен дефектологтар арасында сабақ түрлерін
қайта үйлестіру;
арнайы сабақтар түрлерін үйымдастыру (есту зейінінің
дамуы, дене шынықтыру жэне т.б.)
Достарыңызбен бөлісу:


title: Психология негіздері - бет 41

text:
Мүмкіндіктері шектеулі балаларга арналган мектепке дейінгі
жэне мектеп мекемелері жүйесі:
Жалпы білім беруді ұйымдастырумен байланысты негізгі
мэселелерді шеше отырып, арнайы білім беру үйымдары жойылған
функцияларды
калпына
келтіруге,
бастапкы
жэне
кайталама
бұзылыстарды
түзетуге;
сактау
талдағыштары
функцияларын
~ 1 2 5 -
дамытуға; балалар мен жасөспірімдердің коғамға әлеуметтік-енбектік
бейімделуіне, реабилитациялануына жэне ыкпалдасуына жағдай
туғызатын компенсатордык дағдыларын калыптастыруға бағытталған
ерекше мәселелерді де шешеді. Сонымен катар, олардың алдына
мынадай міндеттер де қойылған:
- азаматтылық пен патриоттық сезімін, өз отаны - Қазакстан
Республикасына
сүйіспеншілігін,
мемлекеттік
нышандарды
кұрметтеу, халық дэстүрлерін қадірлеу, конституцияға қарсы кез-
келген көріністерге төзу сезімдерін тэрбиелеу; республиканың саяси,
экономикалық және мэдени өміріне катысу кажеттіліктерін, жеке
тұлғаның өз құқықтары мен міндеттеріне саналы көзқарасын
қалыптастыру;
- дүниежүзілік жэне отандық мэдениет жетістіктеріне, тарихты,
дэстүрлерді, казак жэне республиканың баска да халықтарының
дэстүрлерін оқып білуге, мемлекеттік, орыс, шетел тілдерін
меңгеруге қатыстыру;
- оқытудың жана технологияларын енгізу жэне т.б.
Мектепке
дейінгі
мекемелерде
мүмкіндіктері
шектеулі
балалардың толық дамуына кажетті жағдайлар жасалуда. Балабақша
1 жастан 7 жасқа дейінгі балалардың оқытылуын, тэрбиеленуін,
қүтімін жэне сауықтандырылуын қамтамасыз етеді. Окыту жэне
тэрбиелеу арнайы түзету-дамыту бағдарламасына сэйкес жүзеге
асырылады.
-
126
-
Білім алу кажеттіліктері ерекше мектеп жасындағы балалар
арнайы білім беру стандарттарына сәйкес эртүрлі білім беру
мекемелерінде немесе үйлерінде окытылады.
Баланы арнайы мектепке білім беруді баскару органдары тек
кана ата-анасының келісімімен жэне психологиялық-медициналық-
педагогикалық
кеңесінің
корытындысы
(ұсынымы)
бойынша
жібереді. Тэртібінде ауытқулары бар жасы кәмелетке толмаған
балаларға арналған режимі ерекше арнайы білім беру ұйымдарына
жэне арнайы ұйымдарға балалар мен жасөспірімдер кэмелетке
толмағандардың ісі жэне олардын кұкыктарын корғау жөніндегі
комиссияның тапсыруы бойынша сот шешімінің негізінде жіберіледі.
Арнайы (түзетушілік) білім беру мекемелерінің (ақылы кем
балаларға арналған мектеп-интернатты коспағанда) түлектері жалпы
білім беретін мектептердін білім денгейіне сэйкес келетін цензді
білім алады. Оларға білімінің деңгейін растайтын мемлекеттік
үлгідегі кұжат немесе арнайы (түзетушілік) білім беру мекемесін
тэмамдағаны туралы куэлік беріледі. Акылы кем (ойлау қабілетінде
бүзылыстары бар) балаларға арналған арнайы түзету ұйымдарының
түлектеріне осы ұйым түріне арналған белгіленген үлгідегі куэлік
беріледі.
Кез келген арнайы мектепте акылының дамуында айкын
білінетін бұзылыстары бар балаларға арналған сынып ашылуы
мүмкін. Арнайы мектеп окушысын жалпы білім беретін жай мектепке
білім берудің баскару органдары ата-анасының келісімімен жэне
ПМПК корытындыларының негізінде көшіре алады. Білім берумен
катар арнайы мектеп балаларды медициналык жэне психологиялык
көмекпен қамтамасыз етеді. Қажет болған жағдайда балалар дэрі-
дэрмекті жэне физиотерапевтік ем, уқалау емін, шынықтыру
процедураларын алады.
Қүлагында
мүкістігі
бар
балаларга
арналган
арнайы
(түзетушілік) үйым
- окытудың 3 сатысы:
1 саты - жалпы бастауыш білім (5-6 жыл немесе 6-7 жыл бойы -
дайындык сыныбында окытылған жағдайда).
2 саты - жалпы негізгі білім (5-6 жыл бойы)
3 саты - толык орта білім (2 жыл).
Бірінші сыныпқа балалар 7 жастан бастап қабылданады.
Окытудың негізіне ауызша ауызекі тіл мен жазбаша тілді,
қатынас тілін, айналадағы адамдардың тілін есті-көрі арқылы түсіну
ептілігін
калыптастыру
жэне
дамыту
бойынша
жүмыстар
жатқызылған. Балалар есту кабілетінің калдықтарын тілді кұлак
аркылы түсіну жэне қүлак-көз арқылы дыбысты күшейткіш
аппаратураны пайдаланып қолдануды үйренеді. Есту түйсігін дамыту
жэне ауызекі тілді
айтуын қалыптастыру сабактары үздіксіз
жүргізіледі. Билингвистикалық негізде жүмыс істейтін мектептерде
ауызша жэне кимыл тіліне тен кұкыкты оқытады, оку процесі кимыл
тілінде жүргізіледі.
~ 128 ~
Көзінде мүкістігі бар балаларга арналган арнайы (түзетушілік)
үйымдар.
Бірінші сыныпка 6-7 жасар балалар қабылданады. Оқыту мерзімі
12 жыл. Оқушылар орта (толык) жалпы білім алады.
Сөйлеу қабілетінде күрделі мүкістіктері бар балаларга
арналган арнайы (түзетушілік) мектептер.
Бірінші бөлімшеде сөйлеу кабілетінде ауыр дәрежеде шала
жетілген (алалия, дизартрия, ринолалия, афазия) балалар, сонымен
қатар сөйлеу қабілетінде тұтығумен кабаттасқан жалпы кемістіктері
бар балалар окытылады. Екінші бөлімшеде сөйлеу қабілеті дұрыс
дамыған, бірак тұтығудын ауыр формасына шалдыккан балалар
оқиды. Бірінші сыныпқа 7-9 жасар балалар кабылданады. Балаға
арнайы логопедиялык жэне педагогикалык көмек оқыту жэне
тәрбиелеу барысында, барлык сабактарда жэне сыныптан тыс
уакытта корсетіледі.
Тірек-қозгалыс аппараты бүзылган балаларга арналган арнайы
(түзетуиіілік) үйымдар.
Бірінші сыныпка 7 жасар балалар кабылданады. Мектепте
арнайы қозғалыс режимі орнатылған. Білім баланың козғалыс аясын,
оның сойлеу қабілетін жэне жалпы танымдық кызметін камтитын
кешенді түзету жұмысы жүргізіле отырып беріледі.
~ 129 -
Психикалык, дамуында бөгелістері бар балаларга арналган
арнайы (түзетушілік) үйымдар.
Балалар дайындық,
1-ші, 2-ші сыныптарға кабылданады.
Оқытылып
жатқан
балалардың
дамуындағы
ауытқулардың
түзелгеніне, жалпы бастауыш
білім алғаннан кейін біліміндегі
кемшіліктердің жоюлуына қарай жай мектепке көшу мүмкіндіктері
бар. Балалар арнайы педагогикалык көмекті жеке жэне топтык
сабақтарда, сонымен катар логопедиялық сабактарда алады.
Ақылы
кем
(ақыл-ойының
дамуында бүзылыстары
бар)
балаларга арналган арнайы (түзетушілік) үйым (көмекші мектеп).
Бұл үйымдарда берілетін білімнің сапасы өзгеше. Окушылардың
жалпы білім беретін пэндер бойынша алатын білім мазмүнының
өздеріне колжетімді көлемін меңгеруі кезінде әлеуметтік бейімделу
мен кэсіби еңбекке дайындалуына ерекше көңіл бөлінеді. Мектепті
бітірер кезде окушылар еңбек пэні бойынша емтихан тапсырады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қорытынды - Психология негіздері

text:
Теориялық білімін бақылауға арналган сұрақтар мен
тапсырмалар
Репродукциялъщ деңгеіі:
1. ҚР-ғы арнайы білім беру ұйымдарының
қазір жұмыс істеп
жатқан типтері мен түрлеріне сипаттама беріңіз.
2. Мүмкіндіктері шектеулі балаларға арналған мектепке дейінгі
жэне мектеп мекемелерін толымдаудың негізгі ұстанымдары қандай?
Репродуктивті-тәжірибелік деңгей:
1. Мүмкіндіктері шектеулі балаларға арналған- эртүрлі
типті
мекемелерде оку-тэрбиелеу процесін ұйымдастырудың ерекшелігі
неде жэне ол неге ерекшеленеді? Накты мысал келтіріп түсіндіріңіз.
2. «Арнайы (түзетушілік) білім беру мекемелері» үғымына
анықтама беріңіз.
Шыгармашылық деңгей:
Көпшілікке арналған мектептердегі
бастауыш сынып мұғалімі
мүмкіндіктері шектеулі балалардың даму ерекшеліктерін неге білу
керектігін дэлелденіз.
Студенттердін
өз
бетінше
жүмыс
істеуіне
арналган
гапсырмалар
Өнімді жұмыс деңгейі:
1. «Дефектология. Аныктамалық сөздік» / Б.П. Пузановтын ред.
- М., Сфера CO. 2007/
әдебиет көзін пайдалана отырып, келесі
үғымның аныктамаларын аныктап, жүмыс дәптеріне жазып алыңыз:
«медициналық-педагогикалық
кеңес
беру».
Медициналык-
педагогикалык кенес беру жұмысы
калай ұйымдастырылған жэне
оны жетілдіруге болатын жолдары кандай?
Репродукциялъщ-практикалъщ жүмыс деңгейі:
«Реабилитациялық орталык кызметін ұйымдастыру тэртібі
туралы ережелер» тақырыбына конспекті дайындаңыз. Ол үшін
акпараттық-әдістемелік
бюллетенді
қолданыңыз.
Қазақстандағы
арнайы білім беру. № 3-4 (10-11). 2005 ж.
~ 132 ~


url: http://emirsaba.org/psihologiya-negizderi.html?page=42#Студенттердін_өз_бетінше_жүмыс_істеуіне_арналган_гапсырмалар

title: Қорытынды - Психология негіздері


url: http://emirsaba.org/psihologiya-negizderi.html?page=42#Теориялық_білімін_бақылауға_арналган_сұрақтар_мен_тапсырмалар

title: Қорытынды - Психология негіздері


Дәріс 13
Тақырыбы:
Қ азақстан Республикасы ндағы мүмкіндігі
ш ектеулі балаларға заманауи білім беру мәселелері
мен дам у тенденциялары
М ақсаты:
Қазақстан Республикасындағы арнайы педагогика-
ның казіргі уакыттағы түйінтектемелерімен таныстыру.
Жоспар:
1.
Қазақстан
Республикасындағы арнайы білім берудің
мэселелері.
2.
Инклюзивті оқыту (біріктіріп оқыту, білім беру) жүйесінің
пайда болуы.
3.
Қазақстан Республикасында инклюзивті оқытудың жүзеге
асу түйінтектемелері.
Тақырып бойынша негізгі угымдар:
инклюзивті оқыту, оңалту
орталығының
қызметін ұйымдастыру ережесі, психологиялык-
педагогикалык түзету кабинеттерінің кызметін ұйымдастыру ережесі,
логопедиялык пункттердің кызметін үйымдастыру ережесі.
М азмұны
Қазақстан Республикасында мүмкіндігі шектеулі балаларды
жалпы білім беретін мектепте біріктіріп окыту - өткен ғасырдың 90-
шы жылдардың ортасында арнайы білім беретін мектепке дейінгі
жэне
мектеп
ұйымдарының
жабылуы
мен
қыскартылуына
~
1 3 3
-
байланысты ұйымдастырылган шара болып саналады. 1991 жылы
мектеп жасындағы зиятында жэне дене дамуында кемістіктері бар 7
мыңнан астам балалар арнайы мектепте оку орнының болмауына
байланысты жалпы білім беретін мектептердегі арнайы сыныптарда
оқыды. 1999 жылы жалпы білім беретін мектептерде 45,7 мың
мүмкіндігі шектеулі балалар білім алды. 2006 жылы 60 мыңнан астам
бала окыды.
Республикалык ПМПК-ның мэліметтері бойынша 2003 жылы
120665 мүмкіндігі шектеулі балалар аныкталған, 2011
жылы
мүмкіндігі шектеулі балалар көрсеткіші 151000 баладан асты.
Мүмкіндігі шектеулі балалардың тек 15% ғана арнайы түзете білім
алумен қамтылған, бүл көрсеткіш жалпы білім беру үрдісіне
мүмкіндігі шектеулі баланың жалған біріктіріп окыту үрдісінің ілгері
дамуына эсер етті.
Жалпы білім беру Департаменті мен ЮНЕСКО арасындағы
келісімге сәйкес Қазақстан Республикасында 2000 жылы «Ерекше
қажеттіліктері бар балаларға базалык білім беруге көмек» атты
Пилотты жоба жүзеге асырылды, орындаушы ӘЕОБ орталыгы болды.
Шетел тәжірибесі, білім беру үрдісінде коғамның дайындығы мен
кажеттілігі және мүмкіндігі шектеулі балаларды жалпы білім беру
үрдісіне енгізу туралы зерттеулері жүзеге асты.
Жүргізілген зерттеулер нэтижесінде Р.А. Сүлейменова мен
Г.Д.
Хакимжанованың
«Зарубежный
и
отечественный
опыт
включения детей со специальными нуждами в общеобразовательный
~ 134 ~
процесс. Проблемы и пути решения» кітабы жарық көрді. Сонымен,
Қазақстанда
мүмкіндігі
шектеулі
балаларға
ерте
жастан
коррекциялык
көмек
көрсету
жүйесінің
негізін
'салушы
Р.А. Сүлейменова болып табылады.
Тәжірибелерді жалпылау - мүмкіндігі шектеулі балаларды
жалпы білім беретін ортада окыту үрдісі кеңінен өзінің тарауын алуда
жэне бүл үрдісті мемлекеттің білім беру саясатын дамытуда енгізген
жағдайда жағымды нәтижесін беруде.
Бүл жобадағы инклюзивті оқытудың
(біріктіріп оқыту, білім
беру)
шетел мен отандастық тәжірибенің салыстырылуы қазіргі
кездегі білім беру жүйесінде инклюзивті оқытудын
(біріктіріп
оқыту, білім беру)
маңызын көрсетті жэне арнайы жэне жалпы білім
беру жағдайларын жақындату максатымен оның ілгері дамуын жэне
ортак білім беру ортасын кұруды болжауға мүмкіндік берді.
И нклю зивті окы ту
(біріктіріп оқыту, білім беру) жүйесінің
пайда болуы (құрылуы)
2002 жылы САТР орталығының ұсынысымен кұрылған ҚР-ның
«Мүмкіндігі шектеулі балаларды әлеуметтік жэне медациналык-
педагогикалық түзете колдау туралы» заңы қабылданды.
Заңда «Барлығына арналған білім беру туралы Бүкіл әлемдік
декларацияда» (1990 ж.); «Ерекше қажеттіліктері бар түлғаларға білім
беру» Саламандық Декларация (1994 ж.) жэне т.б. көрсетілген білім
беру саласындағы казіргі уакыттағы халыкаралык талаптар мен
тенденциялар ескерілген.
- 1 3 5 -
Бұл заңның қабылдануы ҚР-ның арнайы білім беру жүйесінің
дамуына негіз болып, арнайы білім беру мекемелерінің жаңа
түрлерінің пайда болуына түрткі болды.
Республикада 0-18 жастағы балалардын 1:60 мың есебінен 57
психологиялы қ-м едициналы қ-педагогикалы қ консул ьтац и ял ар
(кеңес беру) (ПМПК), 128 психологиялы қ-педагогикалы қ түзету
кабинеттері (ППТК), 16 оңалту о р тал ы қ тар ы (ОО), 480 нен астам
логопедиялы қ пункттер ашылды.
Арнайы білім беру саласындағы Республикада жүргізіліп жаткан
іс-шаралар білім беру үрдісіне дамуында күрделі кемістіктері бар
балаларды енгізу туралы мәселелерді шешуде көмектесуде жалпы
білім беретін мектептерде окитын мүмкіндігі шектеулі балаларға
түзете колдау көрсететін психологиялық-педагогикалық түзету
кабинеттеріне негізгі жүк жүктеледі. Қазакстан Республикасынын
«Білім беру туралы» заңына сәйкес мемлекет мүмкіндігі шектеулі
азаматтарға білім алуға жағдай жасайды, даму кемістігін түзетеді
жэне элеуметтік бейімдейді.
ПМПК мүмкіндігі шектеулі баланы тексеруді жэне оның ерекше
білім алу кажеттіліктерін жүзеге асырады, кажеттіліктеріне сэйкес
білім беру мекемесіне окытудың үсынысымен қорытынды шығарады.
Ата-аналар ПМПК-ның қорытындысымен білім беру мекемесін
таңдауға кұкықты.
Қазақстан Республикасында инклюзивті оқытудың (біріктіріп
оқыту, білім беру) кұкыкты базасын (орталығын) кұруға арналған іс-
- 1 3 6 -
шаралар
тізбегі
жүргізілді.
Түзету
педагогикасының
ұлттық
ғылыми-практикалық
орталығы
кұрастырған
жэне
Қазақстан
Республикасының білім жэне ғылым Министрлігімен (ҚР Б жэне ҒМ)
бекітілген бірнеше нормативті кұжаттар:
Оңалту орталығының кызметін ұйымдастыру ережесі;
Психологиялык-педагогикалык
түзету
кабинеттерінің
кызметін ұйымдастыру ережесі;
Логопедиялық пункттердің кызметін үйымдастыру ережесі.
Қазақстанның білім беру жүйесін 2011-2020. жылға дейін
дамытудың
мемлекеттік бағдарламасында мүмкіндігі шектеулі
балаларды
оқыту
мен
тэрбиелеуді
ұйымдастырудағы
басты
мәселелерДі шешу жолдары айқын көрініс тапты. Олар төмендегідей:
1) арнайы білім беру үйымдарын, түзету жэне инклюзивті
білім беру кабинеттерін, арнайы балабақша жэне мектеп, ата-
аналарға кенес беру пунктерін сақтай жэне кеңейте отырып ерте
жастан түзете-педагогикалық колдау көрсету;
1) білім беру мекемелерінде білім алуға мүмкіндігі жоқ, үй
жағдайында
білім
алатын
мүмкіндігі
шектеулі
балаларды
кашықтықтан
оқытуды
үйымдастыру
жэне
жеке
бағдарлама
күрастыру;
2) мұгалімдердің
казіргі
таңдағы
жаңа
технологиялық
кұралдармен жүмыс жасау біліктілігін арттыруда жэне жаңа білім
беру жүйесінде кәсіби кұзыреттілігін дамытуда кайта даярлану мен
арнайы курстардан өткізу;
~ 1 3 7 -
3)
балабақша жэне жалпы білім беру мекелерінде мүмкіндігі
шектеулі эр балаға «тосқауылсыз» жағдай мен ортаны кұру.
Мұның барлығы Қазақстан Республикасындағы арнайы білім
беру тенденциясы мен инклюзивті білім беру жүйесінде білім алып
жаткан мүмкіндігі шектеулі балаларға кешенді түзете колдау көрсету
мен ғылыми-негізделген жүйені кұру керектігін көрсетеді.
Қазақстан Республикасында инклюзивтік білім беруді жүзеге
асырудың негізгі бағыттары төмендегідей:
- Мемлекет тарапынан инклюзивтік білім беруді жүзеге
асыруда кажетті каражатпен қаржыландыру;
- Инклюзивтік білім беруді іске асыру үшін жоғары білікті
мамандарды даярлау;
- Арнайы жэне жалпы білім беру мекемелерді оку-әдістемелік
жэне оқу қүралдармен қамтамасыз ету;
- Жалпы білім беру мекемелеріндегі мұғалімдердің мүмкіндігі
шектеулі балалармен жұмыс жасай алу біліктілігін жоғарлатуда
арнайы курстардан өткізу;
- Жалпы білім беру мекемелерін кажетті кұрал-жабдықтармен
камтамасыз ету;
- Мүмкіндігі шектеулі балаларды
ерте жастан анықтауды
үйымдастыру жэне оларға түзете-педагогикалық көмек көрсету.
Мүмкіндігі шектеулі балаларды жалпы білім беру
үрдісіне
енгізудің кенінен таралған тэжірибесі - арнайы сыныптарда оқу,
жалпы сыныптарға ену болып табылады.
~ 1 3 8 -
|


title: Қорытынды - Психология негіздері

text:
Репродуктивті-тәжірибелік деңгей:
1. Қазакстан Республикасындағы арнайы білім берудің кейбір
мәселелерін атап шыгыңыз. Мысал келтіріңіз.
2. Дефектологиялык сөздіктен мына ұғымдарды аныктап жазып
алыңыз: Инклюзивті окыту, мүмкіндігі шектеулі тұлға, арнайы білім
беру.
Шыгармаилылыц деңгей:
Инклюзивті оқыту (біріктіріп оқыту, білім беру) жүйесінің пайда
болуы (кұрылуы) керектігін дәлелденіз. Мэселені шешудің қандай
жолдарын аныктауға болады?
Студенттердің
өз
бетінше
жүмыс
істеуіне
арналган
тапсырмалар:
Репродуктивті -практикалъщ цызмет деңгейі:
Арнайы педагогиканың негізгі мәселесі ретінде, Қазақстан
Республикасындағы арнайы білім берудің мэселелерінін мағынасын
ашыңыз. Инклюзивті оқыту (біріктіріп окыту, білім беру) жүйесінің
пайда болуы (кұрылуы).
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/psihologiya-negizderi.html?page=44#Студенттердің_өз_бетінше_жүмыс_істеуіне_арналган_тапсырмалар

title: Қорытынды - Психология негіздері


Жауабы еркін қүрастырылатын ашық тапсырмалар:
Толықтырыңыз:
1.
Инклюзивті окыту - бүл ....
2.
Қазақстан Республикасында инклюзивті оқыту жүзеге асу
түйінтектемелері - .
~
1 4 0
-
3.
Мүмкіндігі шектеулі балаларды жалпы білім беру үрдісіне
енгізуге арналған іс-шаралар -
Бір дүры с жауабы таңдап алы наты н ж абы қ тапсырмалар:
1. «ҚР Кемтар балаларды әлеуметтік жэне медициналық-
педагогикалық түзету аркылы қолдану туралы» енгізілген жылы:
A ) 2000 ж.
B ) 2002 ж.
C ) 1995 ж.
Д ) 2006 ж.
Е ) 2008 ж.
2.
Инклюзивті білім беру деген келесі мағынаны білдіреді:
A) Мүмкіндігі шектеулі балаларды жалпы білім беретін
мектепте біріктіріп оқыту.
B) мүмкіндігі шектеулі балаларды қоғамға бейімдеу
C) мүмкіндігі шектеулі балаларға кәсіптік бағдар беру
Д) мүмкіндігі шектеулі балаларды өзіндік өмірге дайындау
Е) мүмкіндігі шектеулі балаларға әлеуметтік қолдау көрсету.
3. Мүмкіпдігі шектеулі балаларды
диагностикалау келесі
мекемеде жүзеге асырылады:
A)
психологиялык
-
медициналық
-
педагогикалык
консультациялар (ПМПК),
B) емханаларда
C) мектепке дейінгі білім беру мекемелерінде
Д) коррекцпялық кабинеттерде
~ 141 -
Е) логопедиялық пункттерде
4. Дефектология келесі ғылым саласына жатады:
A) техникалык
B) физикалык
C) биологиялық
Д) медициналык
Е) педагогикалык
5. Қазақстанда мүмкіндігі шектеулі балаларга ерте жастан
коррекциялык комек корсету жүйесінің негізін салушысы:
A) К.Ж. Бектаева
B) Р.А. Сүлейменова
C) Г.М. Коржова
Д) З.А. Мовкебаева
Е) В. Гаюи
6. Баланың отбасында өмір сүру жэне тэрбиелену күкықтарын
сақтау туралы келесі кұжатта жазылған;
A) баланын Қүкықтары туралы Конвенция 9 бап. 16
B) «ҚР Кемтар балаларды әлеуметтік жэне медициналык-
педагогикалық түзету арқылы қолдану туралы»
C) ҚР ата заңында
Д) ҚР білім беру занында
Е) адамның күқықтары туралы Декларациясында
7. Ерте көмек көрсету деген үғім нені білдіреді:
А) калыпты балағы арнайы көмек көрсету
~
142
-
B) баланы ортаға бейімдеу
C)
3 жаска дейінгі
балаларға әлеуеметтік жэне түзету-
педагогикалык көмек керсету
Д) жалпы білім беру мекемелеріне ұйымдастыру
Е) арнайы білім беру процесін үйымдастыру
8. Скрининг дегеніміз:
A) калыпты балағы арнайы көмек көрсету
B) баланы ортаға бейімдеу
C)
3 жасқа дейінгі
балаларға әлеуеметтік .жэне түзету-
педагогикалык көмек көрсету
Д) катер тобындағы балаларды аныктауға, іріктеуге арналған
ортак тексбру жүргізу
Е) арнайы білім беру процесін ұйымдастыру.
-
1 4 3
-
|


title: Қолданылган эдебиеттер тізімі

text:
Қолданылган эдебиеттер тізімі
1
Концепция развития системы
образования Республики
Казахстан на 2005-2010 годы.
- Алматы, 2003.
2
Закон
РК
«О
социальной
и
медико-педагогической
коррекционной поддержке детей с
ограниченными возможностями»,
От 11 июля 2002 года.
3
Епифанцева Т.Б., Киселенко Т.Е., Могилева И.А.,
Соловьева
И.Г., Титкова Т.В. «Настольная
книга
педагога - дефектолога»,
Ростов-на-Дону, Феникс 2007.
4
Забрамная С.Д. «Психолого -
педагогическая диагностика
умственного развития детей». Педагогическая психология. Москва,-
1995г
5. Коржова Г.М. «», Алматы, 2008 ж.
6. Литвак А.Г., Сорокин В.М., Головина Т.П. «Практикум по
тифлопсихологии». Л., 1992.
7 Назарова Н. М. «Специальная педагогика», М., 2006.
8. Сулейменова Р. А. «Система ранней коррекционной
помощи
детям с
ограниченыными возможностями в Казахстане:
проблемы
создания и развития», Алматы, 2001.
9. Омирбекова К.К.,. Коржова Г.М, Мовкебаева З.А.
Задания для
самостоятельной работы студентов по курсу «Логопедия», Алматы,
2006 ж.
~ 1 4 4 -


title: Психология негіздері - бет 4

text:
Арнайы педагогика
- педагогикалык білімнің құрамдас бір бөлігі
болғанына карамастан, көлемді ғылым саласы (латын тілінен
аударғанда specialis - туыс, түр) деген мағынаны береді. Нақты
түрдегі кабылданған аныктамасы, арнайы педагогика - мүмкіндігі
~ 1 0 -
шектеулі
тұлғаларға
арнайы
білім
берудің
теориясы
мен
технологиясын зерггейтін ғылым.
Арнайы гіедагогиканың
нысаны
педагогикалық феномен ретінде
карастырылатын ерекше білімді кажет ететін тұлғаларды арнаулы
окыту нроцесі.
Арнайы білім берудегі зерттеулер мен педагогикалық көмек
көрсету жұмысының
субъектісі -
мүмкіндігі шектеулі тұлга.
Арнайы педагогиканың
пәні -
арнаулы окыту мен тәрбиелеудің
теориясы мен тэжірибесі, дамудағы кемшіліктерді алдын алу, түзету
мен жою, олардың элеуметтенуіне бағытталған коррекциялык-
педагогикалык жұмыстардың кағидалары, мазмүны мен әдістері.
Арнайы гіедагоі иканын
мақсаты -
психикалық немесе дене
дамуында кемшілігі бар түлғаларға білім беру мен оларды
әлеуметтендірудегі арнаулы білім беру мазмүнының теориялык жэне
практикалык мәселелерін карастыру.
Арнайы педагогика білім беру жүйесіндегі мэселелерді шешуде
(П.П. Блонский, Л.С. Выготский, Д.Б. Эльконин, Т.А. Власова, М.С.
Певзнер, Т. Келлер, В.И. Лубовский, Ж.И. Намазбаева, Р.А.
Сулейменова, А. Грюневальд, К.ван Рейвейк, В. Вейнс, Р. Штайнер
жэне т.б.) теориялык кағидалары мен ғылыми ілімдеріне сүйене
отырып, негізгі міндеттерді теориялык жэне практикалык міндеттерге
бөледі.
~ п ~
Теориялыц міндеттері:
•
арнаулы оқыту мен тәрбиелеудің теориялық-әдіснамалық
негіздерін кұрастыру;
•
мүмкіндігі шектеулі тұлғаларды оқыту мен тәрбиелеудің
кағидаларын, эдістері мен мазмұнын кұрастыру;
•
мүмкіндігі
шектеулі
тұлғаларға
білім
берудегі
педагогикалық жүйелерді зерттеу;
•
дамудағы
кемшіліктердің алдын
алу мен
жоюдағы
педагогикалык кұралдарды аныктау, жасақтау жэне жүзеге асыру.
Практикалыц міндеттері:
•
арнаулы білім беру мекемелерінде және инклюзивті білім
беру жағдайында педагогикалық процесті үйымдастыру;
•
арнаулы білім берудегі педагогикалық технологияларды
жасақтау;
•
білім
беру
жэне
коррекциялық-дамыта
окыту
бағдарламаларын кұру;
•
мүмкіндігі шектеулі тұлғаларға кэсіптік білім беру, оларды
әлеуметтік-еңбекке бейімдеу бағдарламаларын қүру;
•
алдыңғы
қатарлы
педагогикалық
іс-тәжірибелерді
корытындылау.
Арнайы педагогика жалпы педагогиканың құрамдас бөлімі
ретінде
жалпы
педагогикалык
түсініктерге
сүйеніп,
арнайы
педагогиканын ерекшелігін анықтайтын арнайы терминологияны
колданады.
- 1 2 -
Қазіргі
білім
беру
жүйесіндегі
нормативтік-кұкыктык
күжаттарда арнаулы білім беру саласында колданылатын кейбір
терминдерге аныктама беріледі.
Арнаулы білім беру жүйесі
- мүмкіндігі шектеулі түлғалардың
арнайы білім алуы үшін жағдай жасаудағы мектепке дейінгі, жалпы
жэне кэсіптік білім беру.
Мүмкіндігі шектеулі тұлга -
жалпы білім беру бағдарламасын
меңгеруде белгілі бір шектеушілік туындайтын дамуында дене
немесе психикалык жетіспеушілігі бар тұлға.
Кемшілік -
психологиялык-медициналык-педагогикалык кеңес
беру үйымының жэне ересектерге катысты медициналық-сараптау
комиссиясының корытындысы бекіткен дене немесе психикалык
кемшілік.
Дене кемістік
- адам психикасы дамуының жэне (немесе)
жүмыс істеуінің ұзак уакыт бойы әлеуметтік, медициналык жэне
педагогикалык түзету аркылы колдануды кажет ететіндей созылмалы
бүзылуы.
Психикалыц
кемістік
-
адам
психикасының
дамуында
аныкталған уакытша немесе гұракты түрдегі сөйлеудің эмоциялық
ерік аясының кемшілігі, оқытуда киындыктар туғызатын психикалык
дамудың кешеуілдеуі.
Ауыр кемістік
- мемлекеттік (оның ішінде арнаулы) білім беру
стандарттарына сәйкес білім беру колжетімді болмайтын жэне оқыту
мүмкіндіктері өзіне - өзі кызмет көрсету дағдыларын, қоршаған
~ 1 3 -
дүние туралы
қарапайым
білімдерді жэне
қарапайым еңбек
дағдыларын
немесе аясы тар кәсіби даярлықты меңгерумен
шектелетін дәрежедегі психикалық жэне (немесе) дене кемістігі;
Ерте цолга алу
- психикальщ жэне дене бұзылыстары
скринингін,
медициналық
психологиялық
-
педагогикалық
дигностиканы, емдеуді, дамыта окытуды қамтитын, сэби жастағы (үш
жаска
дейінгі)
балаларды
әлеуметтік
жэне
медициналык-
педагогикалық түзету арқылы қолдау.
Әлеуметтік
бейімдеу
-
нысаналы
әлеуметтік
жэне
медициналык-педагогикалық түзету арқылы колдау процесінде
кемтар балалардың қоғамда кабылданған құндылықтарды, мінез-
құлық ережелері мен нормаларын игеруі мен қабылдануы жэне
еңбекке даярлануы жолымен әлеуметтік орта жағдайларына белсенді
түрде икемделуі.
Күрделі кемістік
- эрбірін бөлек алғанда аномальдык дамудың
күрылымы
мен
сипатын анықтайтын бірқатар
бастапқы
ауыткулардың бірігуі.
Арнаулы (түзету) білім беру мекемелері
- мүмкіндігі шектеулі
тұлғаларға арналған білім беру мекемелері.
Арнаулы білім беру жагдайлары
— мүмкіндігі шектеулі
тұлғадарға жалпы білім беру мен кәсіптік білім берудегі арнаулы
оқыту мен тәрбие жағдайлары.
Компенсация
- (лат. compensatio - өтеу, теңдестіру, толықтыру)
- организмнің бұзылған немесе толык дамымаған қызметтерін
~ 1 4 -
алмастыру, толыктыру немесе қайта кұру. Бұл жүре иеленген немесе
туа біткен кемістіктердін нэтижесінде пайда болған организмнің
күрделі, эр алуан үрдісі.
Коррекция
- (лат. correctio - түзеу) - балалардың психикалық
жэне дене дамуының кемшіліктерін түзетуге немесе оның салдарын
женілдетуге бағытталған педагогикалык шаралар жүйесі.
Коррекциялық процесс -
дамудағы анықталған кемшіліктерді
түзетуге бағытталған арнайы педагогикалык көмек түрлері немесе
әлеуметтік ортадағы түзете-дамыта окыту процесі.
Емдік педагогика
- арнайы педагогикадағы көзкарастар жүйесін
медициналык түрғыда карастыру.
Реабилитация,
-
бүзылган
функцияларды
медициналык,
әлеуметтік, білім беру тұрғысынан кайта калыпка келтіру процесі.
Абшитация
-
ерте
жастағы
балалардын
дамуындағы
функцияларды калыпка келтіру.
Скрининг
-
мүмкіндігі
шектеулі
түлғаларды
анықтау
максатымен жүргізілетін жаппай стандартты түрдегі тексеру.
Мониторинг -
білім саласындағы белгіленген процестің алға
қойылған максат-міндеттерге сэйкестігін бакылау әдісі.
Педагогикалык, зерттеу мен көмектіц субъектісі
- ерекше
білімді кажет ететін мүмкіндігі шектеулі түлға.
Арнайы
педагогикалык,
көмек
-
арнаулы
мамандардың
басшылығымен үйымдастырылған педагогикалык жагдайлар, ерекше
~ 15 ~
білімді қажетсінетін балалардын, жеке дамуын қамтамасыз етудегі
оқыту мен тэрбиелеудің ерекше мазмұны, формалары, эдістері.
Ғылыми таным саласы ретіндегі арнайы педагогиканың
зерттеу
тацырыбына
дене жэне психикалык кемшіліктері бар балалар жэне
оларды тәрбиелеу мен оқыту проблемалары жатады. Дефектология
бірқатар тәуелсіз салаларды біріктіреді: кұлағында мүкістігі бар
балаларды
тәрбиелеу
жэне
оқыту
мэселелерін
зерттейтін
Достарыңызбен бөлісу: |


title: сурдопедагогиканы - Психология негіздері

text:
сурдопедагогиканы;
көзінде мүкістігі бар балаларды тәрбиелеу жэне
оқыту мэселелерін зерттейтін
тифлопедагогиканы;
ой-өресінде
кемістігі
бар
балаларды оқыту жэне тәрбиелеу мэселелерін
қарастыратын
олигофренопедагогиканы;
сөйлеу
қабілетінде
кемістіктерді зерттеу, түзету жэне алдын алу мәселелерімен
айналысатын
логопедияны.
Сонымен қатар дефектология тірек-
қозғалтқыш аппараты, мінез-қүлкы бүзылған, ақаулары күрделі жэне
т.б. балаларды оқыту жэне тәрбиелеу мэселелерін зерттейді.
Дефектологиялық
ғылымға
арнайы
педагогика,
элеуметтану,
философия, арнайы психология тараулары енгізілген. Дефектология
медициналық ғылымдармен тығыз байланысты.
J1.C. Выготский (1896-1934) 17.11.1896 ж. Белоруссияда Орша
каласында туған. Аса көрңекті психолог Лев Семенович Выготский
дефектология ғылымының дамуына ден қойып, оның өзекті
мэселелерін зерттеуге көп күш жұмсады. 1923 жылдың аяғында
РСФСР Халық ағарту комиссариатына қарасты тәрбиесі қиын деп
саналатын балалармен 1926 жылға дейін жэне осы кезден бастап
~ 1 6 -
Комиссариатқа қарасты Медициналык жэне педагогикалық станция
жанынан өзі кұрған кеміс балалардың психологиясын зерттеу
лабораториясында кызмет істейді. Осы станция негізінде 1929-1930
жылдары
тэжірибелік
дефектология
институты
кұрылды.
Институттың директоры И.И. Данюшевский Выготскийді институтқа
ғылыми жетекшілік қызметке шакырады. Сөйтіп ол мүнда өмірінің
соңғы кезіне дейін жемісті қызмет атқарады. 1944 жылы бұл институт
РСФСР Педагогика ғылымдары академиясы кұрылған кезде соның
құрамына енді. Мэскеу университетінің заң факультетін жэне
А.П. Шанявский атындағы Халық университетінің филология
факультетін бітірген. 20-шы жылдардың ортасында Наркомпроста
жүмыс істеп, ақаулы балалык шақ бөлімшесін басқарды, Медицина
Университетінде
психология
институтында
дэріс
оқыған.
Эксперименталды дефектологиялык институтын, қазіргі кезде - РАО
Коррекциялық
педагогикасы
институтын
құрады.
Қазіргі
дефектологиядағы бағыттардың барлығы JLC. Выготскийдің іргелі
эксперименттік жэне теориялык зерттеулеріне негізделген деп айтсак,
артык емес. Оның психикалық даму теориясы калыпты жағдайдан
ауыткыган балалық шакты зерттеудің негізіне алынды.
JT.C. Выготскийдің бірден колға алған мэселесі дефектологияны
ғылыми тұргыдан іздестіру. Осы бағытта ол дамуында кемістігі бар
балаларды зерттеп, оларға сапалы тэлім-тэрбие беру мен окытудың
өзіндік эдіс-тэсілдерін іздестірді. Сөйтіп, дефектология ғылымының
~ 17 ~
?sopoZ
болашакта
шұғылданатын
мәселелерінің
аукымын,
мақсат-
міндеттерін аныктап берді.
Дамуында
кемістігі
бар
балалардың
психикалық
даму
ерекшеліктерін іздестіріп, оларды одан эрі өрістету үшін қалыпты
дамыған балалардың психикалык даму заңдылықтарымен салыстыра
отырып, зерттеу кажеттігіне көңіл аударады. Дамуында кемістігі бар
балалардың денесі мен ақыл-ой кемістігін толыктырып отырудың
талап-тілектері балалардың жеке басының дамуымен ұштасып
отыратындығына ерекше мэн берді. Мұндам қүрделі мәселелерді
шешіп отыру үшін баланың бойындағы кемістіктер мен олардың сыр-
сипаты да алуан-алуан болып отыратындығын аныктап алу керек
дейді. Осындай талаптарды жүзеге асыру үшін ең алдымен кеміс
балалардың сан қилы ауру түрлерін, не зақымға үшырау салдарынан
ақыл-ой мен сезім күйлерінің түрліше екендігін анықтап алу керек
болады. Олардың жоғарғы дәрежедегі психологиялык
қызмет
деңгейінің де түрліше екендігін ескеру керек.
Балалардың бойындағы түрлі кемістіктердің сырткы көрінісін
жэне олардың белгілерін эуел бастан анықтап алып, оларды
өзгертудің,
сөйтіп
баланың
бойындағы
сапа жағынан
жаңа
қасиеттерді тэлім-тэрбие. арқылы қалайша түзетуге болады деген
міндеттерді шешіп отыру күн тэртібінің маңызды мәселесі деп
санады. Баланың психикалық дамуы мен денесінде пайда болатын
жаңа қасиеттер оның бүкіл өткен емір кезендерде калыптаскан
заңдылық сияқты. Алайда бұл қасиеттер баланың бойынан бірден
дайын күйінде аңғарылмайды. Егер баланың бойындағы кемістігін
анғарып калғандай болсак, ондай кемістіктерді калайша толықтыруға
болады жэне сол кемістіктерді бүдан былайғы даму кезендерінде
жандандырудын
тиімді
эдіс-тэсілдерін
іздестіру
керек.
JI.C. Выготский мұндай мәселелерді шешуде бала бойында пайда
болатын сапалык өзгерістерді өзі өмір сүрген ортаға жэне сыртқы
жағдайға бейімдеу заңдылыктарына сүйене отырып шешуге болады
дейді. Өйткені мұндай зандылык калыпты дамыған балалар мен кеміс
балалардын дамуында бірдей.
Даму заңдылыктарын ашып көрсету үшін адамның туған
күнінен бастап оның организм тіршілігін камтамасыз ететін қызмет
түрлерінің де мән-жайын талдай отырып іздестіру керек. Мұндай
зерттеулер тек психикалык процестермен бірге, жоғарғы жүйке
жүйесінің
өзара үштастығын,
түрлі
кызмет
ерекшеліктерінен
туындайтын
себеп-салдарлардың
пайда
болуы
мен
организм
тіршілігінің әсерленулерін де қамтиды. Жоғарғы жүйке қызметінін
өзара
үштастығы
мен
олардан
туындаған
себеп-салдар
байланыстарын бүкіл адам организмінің қалыпты кызмет атқаруын
камтамасыз ететін бүл жайттар организмнің белгілі калпынан
ауытқып, кемістік түрлерінің пайда болу себептерін анықтауға
мүмкіндік береді. Л.С.
Выгосткийдің осы бағытта жүргізген
зерттеулері дамуында кемістігі бар балалардын жоғарғы психикалык
кызметінің
даму
сипатын
карапайым
психикалык
даму
ерекшеліктерімен
салыстыра
отырып,
қарастыру
нэтижесінде
~ 1 9 -
айқындала түсті. Осындай зерттеулер баланың ақыл-ойы мен
жекелеген
сезім
мүшелерінің
кемістіктерін
түзетіп,
оларды
толықтыру үшін жоғарғы психологиялық қызметтерді жетілдіре түсу
қажет деп көрсетті. Осы орайда, бала кемістігін карапайым
жаттығулар арқылы түзетуге болады дейтін пікір дәрменсіз болып
калды. Ол тұжырымға орай, Выготскийдің барлык еңбектерінде
психиканың жоғарғы қызметі мен оның қарапайым қызметі арасында
алшақтық кездеседі дейтін бірсыпыра дефектолог мамандардын ойы
шындыққа сай келмейтіндігі анықталды. Себебі, жоғарғы жүйке
жүйесінің
барлык
деңгейі
өзара
тығыз
байланыста
болып
отыратындығы кез келген көзі маманға белгілі жайт.
Л.С. Выготский зерттеулерінде қамтылған маңызды мэселенің
бірі - бала психикасын дамытуда оқыту үрдісінің алатын орны мен
ақыл-ойын жетілдіруде жетекші фактор екендігін айрыкша атап
көрсетеді. Ол өзінің бұл пікірлерін тәжірибе жүзінде дэлелдеп, оқыту
ісін үнемі баланың табиғи дамуынан ілгері жүргізу керек деді.
Өйткені, бала табиғаты сезімтал, эрбір нәрсені шапшаң қабылдап,
олардың мэн-жайын тез түсіне алады, осындай ерекшелігіне
байланысты, оқу үрдісі баланың өздігінен ойланып толғануын, эрбір
нәрсені байыптап үғынуға жетелеп отырады деп санады. Баланың
сезімталдық ерекшеліктері сензитивтік кезең деп аталады. Бүл бала
үғымталдығының өрбуі. Мұндай кезеңдер баланың эртүрлі жастағы
даму кезеңдерінде қайталанып отырытандықтан оку мазмүны мен
~ 20 ~
игеруге тиісті материалдар да күрделене түсіп, баланын ойланып-
толғану эрекеттерін өрістетеді.
Л.С. Выготский аныктаган тағы бір маңызды мэселе - жекелеген
психикалык кызметтердің дамуы мен қалыптсауы бала дамуыньщ
түрлі кезеңдерінде бірі ерте, бірі кеш дамып, адам санасында түрліше
деңгейде
болатындығын
өзі
жүргізген
тәжірибелер
аркылы
баяндайды. Адам психикасының дамуындағы мүндай заңдылық тек
дамуында кемістігі бар
балаларда гана емес, калыпты дамыған
балаларды да окытып, тэрбиелеу істерінде маңызды екендігіне көз
жеткізді. Бала психикасынын бастапқы даму кезеңінде қабылдау
үрдісінің алатын орны ерекше.
Ал, мектеп жасына дейінгі
балалардың психикалык дамуы мен оның санасында жетекші роль
атқаратын ес процесі. Бүл кезеңде бала есінін каркынды дамуы
кабылдауы мен сөйлеу тіліне, ойлау эрекетіне негізделіп, олардың
дамуы неғүрлым күрделене бермек. Мектеп жасындағы балалар
санасының дамып жетілуінде жетекші процесс - ойлау әрекеті. Ойлау
эрекетінің бүл кезеңінде каркынды дамуы бала санасынын өзге де
психикалык
үрдістерінің
шапшаң
дамып,
оның
танымдық
эрекеттерінін тереңдеуіне қолайлы жағдай тудырады.
Л.С. Выготскийдің айтуы бойынша, эр кемістік бірнеше сатылы
болады. Органикалық, яғни биологиялык ауытку кемістіктің бірінші
сатысы болып есептелсе, сол кемістіктің салдары - оның екінші
сатысы болып табылады. Яғни, баланы кем ететін ақаудың өзі емес,
оның салдары. Мысалы: баланың көру қабілеті нашар немесе мүлдем
~ 21 ~
жоқ болғанда, ол бірнеше екі сатылық кемістікке әкеледі: кеңістікте
еркін бағдарлана алмайтындыгы, кимыл-қозғалысының бұзылуы,
дүние-танымының тарлығы жэне т.б. Баланы өзгелерден кем етіп
сезінетіндігі көру кабілетінің зақымдалуы емес, оның салдары болып
есептеледі.
Л.С.
Выготскийдің
адам
мүшелерінің
компенсаторлық
мүмкіндіктері,
кемістіктің
күрделі
құрылымы,
оның
ішіндегі
биологиялық жэне элеуметтік ортаның өзара серпінді қатынасы,
белсенді жэне жақын арадағы даму аймақтары туралы жэне тағы
басқа да ілімдері отандастық психология мен дефектологияның даму
жолдарын сол кезде-ақ анықтап, қалдырған.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қорытынды - Психология негіздері

text:
уақыт өте келе педагогикалык білімнің жана салаларының пайда
болуына жэне дамуына алып келеді. Олардың такырыбына бүгінде
білім беру кеңістігінен тыс калган мүмкіндіктері шектеулі адамдар.
категориясына білім беру жэне оларды дамыту,
немесе арнайы
педагогика
жүйесінде
тэуелсіз
бағытка
бөліп
шыгару
үшін
жетілмеген жэне көлемі аз ғылыми жэне практикалық білім беру
проблемалары жатады.
Теориялык білімін бақылауға арналған сүрақтар мен
тапсырмалар
Репродуктивті деңгей:
1.
Арнайы педагогика және психологияның максаттары мен
міндеттерін түжырымдаңыз.
2.
Арнайы
педагогика
кандай
жанама
ғылымдармен
байланысты.
3.
Л.С.Выготскийдің кандай тұжырымдамалары (кагидалары)
дефектология үшін аса манызды.
Репродуктивті-тәжірибелік деңгей:
1.
Арнайы
педагогиканың
(олигофренопедагогиканың,
тифлопедагогиканың,
сурдопедагогиканың,
логопедияның)
бір
бөлімінің мазмүнын,
мақсаттарын жэне
міндеттерін
ашыңыз.
Олардың арнайы педагогика саласы ретіндегі дефектологияның баска
бөлімдерімен калай байланысты екенін көрсетіңіз.
- 2 3
-
2. Арнайы педагогика мен психологияның
өзара байланысын
сипаттаңыз. Осы өзара байланысты нақты мысалмен түсіндіріңіз.
3. «Мүмкіндігі шектеулі бала» ұғымын түсіндіріңіз. Неліктен бір
көзі ғана көру қабілетінен айырылған, бірак
зияттық
дамуында
кемістіктері жоқ бала қалыпты жағдайдан ауытқыған бала болып
саналмайтынын түсіндіріңіз.
4. Бағандарды арнайы педагогиканың кұрылымын білдіретін
үғымдармен толтырыңыз, мысалы:
A) коррекция - б ү л ......................... ....................
B) компенсация б ұ л .............................................
C) адаптация дегеніміз........................................
Д ) ..............................................................
Е ) ...............................................................................
Ж ) .................................................................................
3 ) ...................................................................................
Шыгармашыпъщ деңгей:
Л.С. Выготский жэне басқа да зерттеушілер аныктағандай,
калыпты жэне қалыпты жағдайдан
ауытқып дамып келе жаткан
балалар үшін психикальщ дамудыц негізгі зацдылықтары бірдей
болып табылады. Осы заңдылықтарды атацыз. Л.С. Выготскийдіц
осы қағидасын қалай түсінесіз? Жауап беру үшін «Дефектологиялық
сөздікті», «Психологиялык сөздікті» қолданыцыз.
~ 24 ~


url: http://emirsaba.org/psihologiya-negizderi.html?page=6#Теориялык_білімін_бақылауға_арналған_сүрақтар_мен_тапсырмалар

title: Қорытынды - Психология негіздері