title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Жасалым белгілері: тіл ұшы, ж айы лы ңқы
жуы сы ңқы , ілгерінді, тербеліңкі (ұяң), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң ж уы сы ңқы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң, жіңішке,
езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұш ы , ж и н ақы
ж уы сы ңқы , ұяң, ілгерінді (ж ің іш ке), езулік
дауыссыз дыбыс.
Ж уан еріндік түрі: Ж Ұ РТ, ЖОЛ т.б.
(20-3- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
жайылыңқы жуысады (2-3), жасалу орнына қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қар ай кей ін ді; дауыс
желбезегі жартылай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін дөңгеленіп
(сүйірленіп) барып (1-2) жасалады, ерін қатысына
қарай еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
босаң жуысады, жуысым күш іне қарай босаң
жуысыңқы; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы босаң леппен аяқталады , жуысым
бітіміне қарай босаң лепті; дауы ссы з ызың
дыбысталады, үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қатысына қарай жуан және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Ж° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, ж айы лы ңқы
ж уы сы ңқы , кейінді, тербеліңкі (ұяң), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң жуысыңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң, жуан,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, жайылыңқы
жуысыңқы, ұяң, кейінді (жуан), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Ж іңіш ке еріндік түрі: Ж Ү З, Ж Ү РЕ К т.б.
(20-4-сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жайылыңқы жуысады (2-3), жасалу орнына қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қараи ілгсрінді; дауыс
желбезегі жарты лай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін дөңгеленіп
(сүйірленіп) барып (1-2) жасалады, ерін қатысына
қарай еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
босаң жуысады, жуысым күшіне қарай босаң
жуысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орнына қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы босаң леппен аяқталады, жуысым
күш іне қарай б осаң лепті; дауы ссы з ы зы ң
ды бы сталады , үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Ж'°жіңішке еріндіктүрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=68#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жіңішке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=68#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=68#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_ж_айы_лы_ңқы_ж_уы_сы_ңқы_,_кейінді,_тербеліңкі_(ұяң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: -м а, -м е, -ба, -бе, -па, -пе - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
516
М ОРФОЛОГИЯ
Ж едел өткен ш ақты ң жіктелу үлгісі
жақ
жекеш е
көпш е
I
- м
-қ , -к
II
- ң / анайы түрі
-ңдар, -ңцер/анайы түрі/
ңы з/-іңіз/сы пайы
-ңыздар,-ңіздер/сыпайы
түрі
түрі
III ж ұрнағы жоқ,
нөлдік тұлға
ә)
Бұрынғы өткен шақ.
Б ұры нғы өткен ш ақ
қим ы лды ң, іс-әрекеттің сөйлеп тұрған сәтпен
салыстырғанда, әлдеқаш ан бұрын болғанды ғын
білдіреді.
Жортар осы ортаның цолбасы, баты-
ры болған. Тыныштықты білмеген, барымта
соғыс десе қолды-аяққа түрмайтын қызулы жас
болыпты
(Әуезов).
Аттарын тортеуі де түмар-
лаған , Мен айтқан сөзге шыдап түра алм аған
(Әзірбаев).
Бұры нғы өткен ш ақ екі түрлі ж олмен жаса-
лады.
а)
Б ұры нғы өткен ш ақ
-ған, -ген, -қан, -кен
тұлғалы есімш енің жіктеліп келуінен жасалады.
Ту үстап, түлпар мініп, ел қорғауға, Азамат аза-
м ат па аттанбаған
(Тоқм ағанбетов).
Ашынбай
топқа енбеген, Алысқан сайын өрлеген, Айбынды
бауырым Төлеген
(Әбілев).
ә) Бұрынғы өткен ш ақ етістікке көсемш енің
-ы іі, -іп, -п
жұрнақтарының жалғануы арқылы жа-
салады.
Ауылынан аттанып кеткен соң сыртым-
нан мені сүрапты
(Жансүгіров).
Баяғыда Мысыр
елінің эрі ақылды
,
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=690#Ауылынан_аттанып_кеткен_соң_сыртым-__нан_мені_сүрапты_(Жансүгіров).__Баяғыда_Мысыр__елінің_эрі_ақылды


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=690#-ған,_-ген,_-қан,_-кен_тұлғалы_есімш_енің_жіктеліп_келуінен_жасалады.__Ту_үстап,_түлпар_мініп,_ел_қорғауға,_Азамат_аза-__м_ат_па_аттанбаған


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=690#Жортар_осы_ортаның_цолбасы,_баты-__ры_болған._Тыныштықты_білмеген,_барымта__соғыс_десе_қолды-аяққа_түрмайтын_қызулы_жас__болыпты


title: эрі әділ кедей-кепшікке қамқор- - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
эрі әділ кедей-кепшікке қамқор- шы бір сүлтаны дэурен кешіпті (“ М ың бір түн”).
Б ұры нғы өткен ш ақты ң жіктелу үлгісі.
а) жақ
жекеше
көпше
I
-м ы н /-м ін ,-бы н /-б ін -бы з/б із,-м ы з/-м із
- П Ы Н / - П І Н - П Ы З / - П І З II
- С Ы Ң / - С І Ң , -сы ңдар/ -сіңдер
- С Ы З / - С І З -сы здар/ -сіздер
III
жұрнағы ж оқ, нөлдік тұлға
ә ) I
жекеше
көпше
I
- П Ы Н / - П І Н - П Ы З / - П І З II
- С Ы Ң / - С І Ң -сыңдар/-сіңдер
- С Ы З / - С І З -сыздар/-сіздер
III
-ты, -ті
Б ұры нғы өткен ш ақты ң күрделі түрі
-ғ а н / -ген, -қан/-кен тұл ғал ы есім ш еге немесе
-ып, -іп, -п тұлғалы көсемшеге (еді) көмекші етістігінің
тіркесуі арқы лы жасалады. Есімше түрінде е
көмекші етістігіекен түрінде де тіркеседі. Бұрынғы
өткен шақтың мұндай күрделі түріндее(еді, екен)
көмекші етістігі ғана жіктеледі.
Тэкежанның үйінен Абай аттанғанда, күн кешкіріп, екінтіге тақап қалған екен (Әуезов).
Кеше кешқүрым недәуір қар жауып, т аңға жақын басылған еді (Сәрсенба-
ев).
Жиреншенің қайда екенін Үлжан білмеп еді (Әуезов).
Бұры нғы өткен ш ақ күрделі түрінің жіктелу
үлгісі
жақ
жекеш е
көпш е
I
оқы ған едім (екенмін) оқыған едік (екенбіз)
оқы п едім
оқы п едік
II
оқы ған едің (екенсің)
оқы ған едіңдер/
екенсіңдер
оқы ған едіңіз
оқы ған едіңіздер
оқы п едің
оқып едіңдер
оқы п едіңіз
оқы п едіңіздер
III
оқы ған ед і/екен /
оқы ған еді /е к е н /
оқы п еді
оқы п еді
Ескерту: Бұрынғы өткен шақтың есімшеден бол-
ған (білгенмін) оқы ғансы ң ж әнеедікөмекш і етіс-
тігінен құралған күрделі
(білген едім, біліп едім) түрлері тұжырымды, айғақты мәнді білдіреді


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=691#Тэкежанның_үйінен__Абай_аттанғанда,_күн_кешкіріп,_екінтіге_тақап__қалған_екен_(Әуезов).__Кеше_кешқүрым_недәуір_қар


title:
Інім,
мына жаман ағаңның арқасында оқығансың деп

text:
ЕТІСТІК
517
2.Ж оқ,
емессөздері арқылы: Мысалы:
Бірақ
оны елеПу ескерген емес. Оған Бақт ығүл қара-
ған жоқ
(Әуезов).
-ып, -іп, -п
формалы көсемшенің болымсыз
түрі тек қан а
-м а, -м е, -ба, -бе, -па, -пе
қосы м -
шасы арқы лы жасалады. Мысалы:
Еркежанның
да элдеқашан үйден шыққанын Жақсылық аңғар-
мапты
(Сланов),
Баспадан жаңа шығыпты, элі
бояуы кеппепті
(Әуезов).
б)
Ауыспалы откен шақ.
Ауыспалы откен шақ
есімшенің
-атын/-етін, -йтын/ -йтін
жұрнақтары
арқылы жасалып, бірде откен шақтық, бірде келер
шақгық мағынада қолданылады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=692#Өткен_замандарда_саудагер_атаулының_ішінде__бір_мықтысы_болыпты._(_“_М_ың_бір_тү_н_”).__Шаһ


title: Олкүйдің себепшісі - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Олкүйдің себепшісі - бүл екеуінің аңшы інісі Шэке болатын (Әуезов).
Есеней малымен, билігімен ғана айналысып жүре беретін (Мүсірепов).
Бүл өңірдің балықшылары бір тайпа ел болатын (Нұршайықов).
Ауыспалы өткен шақ жіктеліп те,
еді комекші
етістігімен тіркесіп келіп те (онда
еді етістігі жікте-
леді) жұмсалады.
Бүдан бүрынғы кештерде си- ырлардың алдынан эндеткен қыз-келіншектер де шығатын еді (М ұқанов).
Ауыспалы откен ш ақтың болымсыз түрі еті-
стікке
-м а , -м е , -ба, -бе, -па, -пе ж ұрнақтары -
ны ң ж ал ған у ы арқы л ы ж асалады :
Олардың көпшілігі қала ішінде жөнін тауып жүре алмай- тын (М ұқанов).
Ал ауыспалы келер шақ тікелей жікгелмейді,
те к е д і ком екш і етістігімен тіркесіп қолданы ла-
ды.
Ж адағай болған соң панасы болмайтын еді (Әуезов).
Қүдалыққа бүгін кешке баратын едік (“Ана тілі”).
Ауыспалы откен ш ақты ң жіктелу үлгісі
жақ жекеше
копше
I білетінмін
білетінбіз
II айтатынмын
айтатынбыз
аитатын едім
аитатын едік
II білетінсің
білетінсіңдер
аитатынсың
аитатынсыңдар
аитатын едің
аитатын едіңдер
білетінсіз,
білетінсіздер,
аитатынсыз,
аитатынсыздар,
аитатын едіңіз
аитатын едіңіздер
III білетін, айтатын, айтатын еді
Есім ш енің-аты н/ -етін, -йтін/ -йтын түрінде
т ір к е с іп , ж ік тел іп қ о л д а н ы л ға н еді к о м е к ш і
етістігінен ж асалған етістіктің күрделі түрі бірде
ауыспалы откен ш ақ, бірде ауыспалы келер шақ
мәнінде жұмсала береді. Оның ш ақты қ мағы на-
сы кобінесе ол етістікпен тіркескен басқа созден
айқындалып тұрады.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=693#Бүл_өңірдің_балықшылары_бір__тайпа_ел_болатын_(Нұршайықов)._Ауыспалы_өткен_шақ_жіктеліп_те,_еді


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=693#Ж_адағай_болған_соң_панасы_болмайтын_еді_(Әуезов).__Қүдалыққа_бүгін_кешке_баратын_едік


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=693#-м_а_,_-м_е_,_-ба,_-бе,_-па,_-пе_ж_ұрнақтары_-_ны_ң_ж_ал_ған_у_ы_арқы_л_ы_ж_асалады_:__Олардың__көпшілігі_қала_ішінде_жөнін_тауып_жүре_алмай


title: Бейсенбі жай сөйлесе де - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
Бейсенбі жай сөйлесе де,
үнемі қапысыз есеппен сойлейтін
(Әуезов).
Олар
т ау басына бүгін шығатын
(ауызекі тілден)
Бірінш і сойлемде үнемі созінің негізінде сойлеу
қим ы лы ны ң болып кеткені байқалады (ауыспа-
лы откен шақ). Екінші сойлемдебүгін созі арқы-
лы ш ығу қим ы лы ны ң әлі болмағаны аңғары -
лады (ауыспалы келер шақ).
7.2.5.2. Осы шақ
Осы ш ақ сөйлеп тұрған сәтпен байланысты
қим ы лды ң, іс-әрекеттің болып ж атқаны н, отіп
жатқанын білдіреді.
Қыр басынан етекке қарай болат арқан тар-
тып, он шақты жүмысшы жүр
(М ұстафин).
Ол
торт шананы үйіре тастап, үстіне қамыс жап-
қан, уақы т ш а күркенің аст ы нда от ырмыз
(Сәрсенбаев).
Елу басылар сары шымылдырық-
тың ар ж ағына қол созып жатыр
(Әуезов).
Осы ш ақ болатын етістіктердің м ағы налы қ
белгілері:
1) Сөйлеп тұрған кездегі іс-әрекетгі білдіреді.
Жүрт ойынмен болып жатыр
(М айлин).
2)
Әрдайым қайталаны п тұратын дағды лы
іс-эрекетті корсетеді.
Арсыздық - ашыққаннан,
ақсыздық - асыққаннан, пәмсіздік - масыққан-
нан шығады
(“Аяз б и ” ).
Басқа шақ түрлеріне қарағанда осы ш ақтың
жасалуында кейбір ерекшелік бар. Ол қалып етіс-
тіктерінің
отыр, тұр, жатыр, жүр
негізгі етістік
мәнінде немесе негізгі етістіктің косемше
(-а, -е,
-й, -ып, -іп, -п)
тұлғасы на қалы п етістіктерінің
кемекші етістік мәнінде тіркесіп тікелей жіктеліп
барып жасалуын да, бұлар грамматикаларда нақ
осы ш ақ деп беріледі. Осыдан ан ы қ корінетін-
дей, осы ш ақты ң бұл түрі қазіргі кезде арнайы
грамматикалық тұлғалар арқылы жасалмай, қалып
етістіктерінің негізінде немесе комекш і етістік
м ә н ін д е ж ік т е л іп к е л у ін е н
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=694#Жүрт_ойынмен_болып_жатыр_(М_айлин)._2)_Әрдайым_қайталаны_п_тұратын_дағды_лы_іс-эрекетті_корсетеді.__Арсыздық_-_ашыққаннан


title: (ж іктел у шақ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
518
МОРФОЛОГИЯ
С өйтіп, қосы м ш а түсіп қалса да, қосы м ш а
білдіретін мағы на түбірге ауысқан қалып етістік-
тері
(отыр, түр, жатыр, жүр)
осы күйінде шақ
көрсеткіші де болып қалыптасқан. Сондықтан да
қалып етістіктері тіліміздегі барлық етістіктерден
өзгеше болып келеді. Әрі түбір етістіктер сияқты
бұйрық райдың екінші жақ анайы жекеше түрімен
сәйкес келеді:
сен отыр, сен жүр, сен тұр, бірақ сен
(жатьф емес) жат,
әрі тікелей ешбір есімше, көсем-
ше, ш ақ рай тұлғаларсыз-ақ жіктеле алады да,
сөйлемде тікелей қолданыла береді. Сөйтіп, қазіргі
тұрғьщан нақ осы шақ арнайы грамматикалық
тұлғаларынсыз-ақ қалып етістіктерінен жасалады
да, ал тарихи тұрғыдан грамматикалық тұлғалары
болған деген тұжырым жасауға болады.
Осы шақтың түрлері.
Осы ш ақ м ағы насы
мен түрлеріне қарай
нақ осы шақ
ж әне
ауыспалы
осы шақ
болып екі түрге бөлінеді.
1.
Нақ осы шақ.
Н ақ осы ш ақ қим ы лды ң,
іс-әрекеттің сөйлеп тұрған сәтте істеліп, болып
жатқанын білдіреді. Н ақ осы ш ақ етістіктің құра-
м ы на қарай жалаң және күрделі болып екіге
бөлінеді.
а) н ақ осы ш ақты ң жалаң түрі
отыр, тұр,
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=695#Осы_шақтың_түрлері._Осы_ш_ақ_м_ағы_насы_мен_түрлеріне_қарай_нақ_осы_шақ_ж_әне_ауыспалы_осы_шақ


жатыр, жүр
қалы п етістіктерінің жіктелуі арқы -
лы жасалады.
Ж арғақ шалбарының ызба бауы
салбырап, жүресінен отыр
(М үсірепов).
Оң жа-
ғы м да ер жүрек комиссарым Мадияр жатыр
(М ом ы ш ұлы ).
Көрінгенді қарғап, ауы лға бүйідей
тиіп бэйбіше жүр
(М айлин).
Н ақ осы ш ақты ң болымсыз түрі қалып етіс-
тікгерінің есімше тұлғасында к ел іп ,/-ған ,
-ген .../
жоқ
сөзімен тіркесуі арқылы жасалады.
Қарабай-
дың бүл келісін жай келіс деп ойлаған жоқ
(Әбілев).
Қалып етістіктеріне ж іктік ж алғауы тікелей
жалғаны п есімдерше жіктеледі.
Н ақ осы ш ақты ң жіктелуі:
жақ
жекеше
көпше
I
отыр-мын, тұрмын,
оты р-мыз, тұр-мыз,
жатыр-мын, жүр-мін жаты р-мыз, жүр-міз
II
отыр-сың, тұрсың.... отыр-сыңдар, тұр-
сыңдар...
отыр-сыз, тұр-сыз... отыр-сыздар, тұр-
сыздар...
III
отыр, тұр, жатыр, жүр (нөлдік тұлға)
ә) н ақ осы ш ақты ң күрделі түрі етістіктің
-а, -е, -й, -ып, -іп, -п
тұлғалы көсемше түрі мен
отыр, түр, жатыр, жүр
деген қалып етістіктерінің
көмекші етістік мәнінде тіркесінен жасалады.
Ол
шыдай алмай, қатты қиналып жатыр
(М үсіре-
пов).
Н ағим а т ам ақ асып, табаны жерге ти-
мей, жүгіріп жүр
(Ахтанов).
Қой қоздап, қойшы-
ларуы з ішіп жатыр
(Ж ансүгіров).
Қыстықтың
арғы шеті тиісті сыбағаларын алып жатыр
(М ом ы ш ұлы ).
“Большевик” деген созді Етікбай
да Үміт те естіп келе жатыр
(М айлин).
Күрделі н ақ осы ш ақты ң болымсыз түрі екі
түрлі жолмен жасалады.
а) қалы п етістіктерінің есімше тұлғасы нда
келіп
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=696#-ген_.../_жоқ_сөзімен_тіркесуі_арқылы_жасалады.__Қарабай-__дың_бүл_келісін_жай_келіс_деп_ойлаған_жоқ

title:
жатыр, жүр
қалы п етістіктерінің жіктелуі арқы -
лы жасалады.
Ж арғақ шалбарының ызба бауы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=696#Қыстықтың__арғы_шеті_тиісті_сыбағаларын_алып_жатыр_(М_ом_ы_ш_ұлы_).__“Большевик”_деген_созді_Етікбай__да_Үміт_те_естіп_келе_жатыр


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=696#Н_ағим_а_т_ам_ақ_асып,_табаны_жерге_ти-__мей,_жүгіріп_жүр_(Ахтанов).__Қой_қоздап,_қойшы-__ларуы_з_ішіп_жатыр


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=696#Оң_жа-__ғы_м_да_ер_жүрек_комиссарым_Мадияр_жатыр_(М_ом_ы_ш_ұлы_).__Көрінгенді_қарғап,_ауы_лға_бүйідей__тиіп_бэйбіше_жүр


title: -ғ а н /-г ен - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
-ғ а н /-г ен ... ж оқ сөзімен тіркесуі арқылы
жасалады.
Қарынбай корсеткен орынға отыр- ған жоқ (“ Қ аз.әд .”).
ә) күрделі етістіктің құрамындағы негізгі ет-
істікке
-м а /-м е , -б а / -бе, -па/-пе ж ұрнақтары -
ның ж алғануы арқы лы жасалады.
Б үлуағдалас- тықтың орындалуы ойдағыдай болмай отыр. ( “ Ег. Қ а з.” ).
Күрделі н ақ осы ш ақты ң жіктелу үлгісі
жақ
ж екеш е
көпш е
I тыңдап тұрмын
тыңдап отырмыз
II тыңдап отырсың тыңдап отырсыңдар
тыңдап отырсыз
тыңдап отырсыздар
III тыңдап отыр (нөлдік тұлға)
2.
Ауыспалы осы шақ. Ауыспалы осы ш ақ
қимыл, іс-әрекетгің дағдылы қалыпта болып тұру-
ын білдіреді. Ауыспалы осы ш ақ-а,
-е, -йтұлғалы
көсемш енің жіктелуі арқы лы жасалады. М ыса-
лы,
Жиырма шақты жігіт жас қайыңдарды боре- нелердің үстіне лақтырады (М үсірепов).
Өзін- өзі күндейді, жақынын ж алған мінейді (Абай).
Ауыспалы осы ш ақтың болымсыз түрі етіст-
ікке
- м а /-м е , -б а /-б е , -па/-пе жұрнақтары ны ң
ж алғануы арқы лы жасалады.
Кобейту кестесін де жонді білмейді (Қалдыбаев).
Ауыспалы осы ш ақты ң жіктелу үлгісі:
жақ
жекеш е
көпше
I айтамын
айтамыз
II айтасың, айтасыз
айтасыңдар, айтасыздар
III айтады
ЕТІСТІК
519
С о н ы м е н бірге п р о ц е с с у а л ь д ы қ м ән д і
білдіретін, әсіресе баспасоз тілінде
III жақта жиі
қолданы лы п жүрген
-уда, -уде тұлғасы (жатыс
септіктегі тұйы қ етістіктің баяндауыш қызметін-
де к е л у і) д а осы ш а қ т ы ң г р а м м а т и к а л ы қ
көрсеткіш і деп беріліп жүр.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=697#Ауыспалы_осы_шақ._Ауыспалы_осы_ш_ақ_қимыл,_іс-әрекетгің_дағдылы_қалыпта_болып_тұру-_ын_білдіреді._Ауыспалы_осы_ш_ақ-а,_-е


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=697#Жиырма_шақты_жігіт_жас_қайыңдарды_боре-__нелердің_үстіне_лақтырады_(М_үсірепов).__Өзін-__өзі_күндейді,_жақынын_ж_алған_мінейді


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=697#-м_а_/-м_е_,_-б_а_/_-бе,_-па/-пе_ж_ұрнақтары_-_ның_ж_алғануы_арқы_лы_жасалады.__Б_үлуағдалас-__тықтың_орындалуы_ойдағыдай_болмай_отыр.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=697#-_м_а_/-м_е_,_-б_а_/-б_е_,_-па/-пе_жұрнақтары_ны_ң_ж_алғануы_арқы_лы_жасалады.__Кобейту_кестесін__де_жонді_білмейді


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=698#1)_болжалдық_келер_шақ_2)_мақсатты_келер_шак_3)_ауыспалы_келер_шақ_1._Болжалды_келер_шақ.

title: Бүгінде 50-ге таяу - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Бүгінде 50-ге таяу елиііліктер жүмыс істеуде (“ Е г.Қ аз.”).
7.2.5.3. Келер шақ Келер ш ақ қимыл, іс-әрекеттің әлі болмаға-
нын, сөйлеп тұрған сәттен кейін іске асатынын
білдіреді. Мысалы:
Ал енді жол осы арадан екі айрылады (М айлин).
Атымды айтпасам да аңға- рарсың (Тұрмағанбет).
Кейін біреуді көрсететін приговорлар өз колдарында болмақ (Әуезов).
Келер шақтың түрлері М ағыналық ерекшеліктеріне қарай келер шақ
үшке бөлінеді:
1) болжалдық келер шақ 2) мақсатты келер шак 3) ауыспалы келер шақ 1. Болжалды келер шақ. Болжалды келер шақ
қимылдың, іс-әрекеттің болу мүмкіндігін айқын
көрсетпей, болжай ғана айтылуын білдіреді.
Өлсе, елер т абиғат, адам олмес, Ол бірақ қайтып келіп, ойнап-күлмес (Абай).
Болжалды келер шақ етістіктің түбіріне есім-
ш енің
-ар, -ер, -р, болымсы з етістіктен кейін
-с ж ұрнағы ж алғаны п, одан кейін жіктік жалғауы-
ның үстелуі арқылы жасалады.
Бірақ оның ойла- ғанының бэрі бола бермес (Әуезов).
Болжалды келер ш ақ -с ж ұрнағы арқылы
жасалған болымсыз етістіктен жасалғанда, қимыл,
іс-әрекетгің болмауын болжай, күмән келтіре ай-
тудан, білдіруден гөрі, жігерлі, үзілді-кесілді мән
беруге бейім болады.
Амандық, тыныштық ізде- меспін (Әуезов).
К ейде
I ж а қ ж іктік ж алғауы
-пы н/-пін 4
>іқш ам ^лы п
-н түрінде г-ана жұмсалады. М ыса-
лы,
барма-с-пын - бар-ма-н. М ұндай тұлғалы
етістіктер поэзияда жиі кездеседі.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=698#Ал_енді_жол_осы_арадан_екі__айрылады_(М_айлин).__Атымды_айтпасам_да_аңға-__рарсың


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=698#-ар,_-ер,_-р,_болымсы_з_етістіктен_кейін_-с_ж_ұрнағы_ж_алғаны_п,_одан_кейін_жіктік_жалғауы-_ның_үстелуі_арқылы_жасалады.__Бірақ_оның_ойла


title: Ескі бише отыр- - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
Ескі бише отыр- ман, бос мақалдап, Ескі ақынша мал үшін түрман зарлап (Абай).
Болжалды келер ш ақтың жіктелуі
жақ жекеше
көпше
I бар-ар-мын,
бар-ар-мыз,
бар-ма-с-пын
бар-ма-с-пыз
II бар-ар-сыз,
бар-ар-сың-дар
бар-ма-с-сыз
бар-ма-с-сың-дар,
бар-ар-сыз-дар
бар-ма-с-сыз-дар
III Бар-ар, бар-ма-с (нолдік тұлға)
2.
Мақсатты келер шақ. Мақсатты келер шақ
қимылдың, іс-әрекеттің келешекте мақсат етіле
орындалатынын білдіреді. М ақсатты келер ш ақ
етістіктің тү б ір ін е
-м а қ /-м е к , -бақ/-бек, -пақ/ -пекжұрнақтарының жалғанып, одан кейін жіктік
ж алғаулары ны ң үстелуі арқы лы жасалады.
Ол ертең өз елше қайтпақ. Ноғайлының калған эскері Акторғын сүлуды көшіріп, Я ссы ғажетпек (Есен-
берлин).
Етістіктің
-мақ, -мек, -пақ, -пек, -бақ, -бек ж ұрнақтары ны ң үстіне
-шы, -ші жұрнағы жал-
ғаны п, жіктелуі арқылы да мақсатты келер ш ақ
жасалады.
Етікбайды күзетке қойып, Петр мен Қойшығара бой жазып отырмақшы. Сосынғы жүмыс озінен-озі шешіле бермекші (М айлин).
Мақсатгы келер шактың болымсыз түрі-мақ,
-мек, -бақ, -бек, -нақ, -пек ж ән е-ш ы ,
-ші тұлға-
лы етістіккеем ес деген көмекші етістіктің тірке-
суі арқылы жасалады. Ондайда жіктік жалғауемес
көмекш і етістігіне ж алғанады .
Әлсізге тимекші емес. Мынау коріністен Абай безбек емес (Әуе-
зов).
Мақсатты келер ш ақты ң жіктелу үлгісі
жақ
жекеше
көпше
I бармақ-пын
бармақпыз
II бар-мақ-сың
бар-мақ-сыз
бар-мақ-сыңдар
бар-мак-сыздар


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=699#Етікбайды_күзетке_қойып,_Петр_мен__Қойшығара_бой_жазып_отырмақшы._Сосынғы__жүмыс_озінен-озі_шешіле_бермекші


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=699#-м_а_қ_/-м_е_к_,_-бақ/-бек,_-пақ/_-пекжұрнақтарының_жалғанып,_одан_кейін_жіктік_ж_алғаулары_ны_ң_үстелуі_арқы_лы_жасалады.__Ол__ертең_өз


text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ
49
жуан езулік үндесім
Б
д
ғ
3
ж
жіңішке езулік үндесім
Б 1
Д 1
Г'
З 1
Ж1
жуан еріндік үндесім
Б°
д°
р
3°
ж°
жіңішке еріндік үндесім
Бі°
Д Ш
ріо
3 І°
ж 10
1 7 -к е с т е . Ұ яң д а у ы ссы з д ы бы стар ды ң
ү н д е с ім к үр ам ы
Ұяң үндесім дыбыстардың жасалым белгілері
күрделі:
1. Е р ін Б ж ә н е тіл ұш ы Д , 3 , Ж
дауы ссы здары ны ң үндесім вари ан ттары н ы ң
жасалу орны ортақ, сондықтан олардың ілгерінді-
кейінді жасалым белгілері комескі байқалы п,
жуан-жіңішке естілім белгілері көмескі естіледі.
2.
Ғ ( - Г )
д а у ы с с ы з ы н ы ң
ү н д е с ім
вариантгарының жасалу орны бір-бірінен алшақ:
Ғ - тілш ік, Г - тіл ортасы. Сондықтан олардың
іл гер ін д і-к ей ін д і ж асалы м белгілері а й қ ы н
байқалып, жуан-жіңіш ке естілім белгілері аны қ
естіледі.
3. Ж асалу тәсілі мен дауыс қаты сы бір
дыбыстың үндесім варианттарының бәріне бірдей
о р т а қ , о л а р ғ а қ а т ы с т ы ж а с а л ы м - е с т іл ім
айырмашылықтар байқалмайды.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=69#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жіңішке,_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


title: АЛҒЫ СӨЗ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
АЛҒЫ СӨЗ 7
Бұл сияқты лингвистикалы қ табиғаты өр
түрлі дәрежеде күңгірт тартқан ескіліктер тілдің
жалпы қай деңгейінен де кездеседі. М ысалы,
тіліміздегі бір ғана мына дерекке сәл көңіл қойы п
көрейік.
Үй сыртында Абай мен Баймагамбет мініп келген траитенкенің дәртесі қайырулы түр (Әуезов). Осындағы
дәрте лексемасы ның грам-
матикалық статусы туралы кімнің де болса салған
жерден пәлен деп кесімді бір пікір айта қою ы
екіталай. Оның сезжасамға қатысы бар-жоқтығы
тіпті ойына да келмейді. К оңілін тек
дорте лек-
семасы ны ң затты қ сипаты аудара береді. Ш ын
мәнінде, кейбір түркі тілдерінің деректері бүл
сөздің л и нгвистикалы қ табиғаты ны ң тікелей
с о зж асам м ә с е л е с ім е н б а й л а ң ы ст ы е к е н ін
корсетеді. М ысалы, мына бір тілдік айғақтар:
т урт а- оглобля; уйг.
тат., башк.
тәртә, кирг.
тарта, каза
х.т ә р т е - оглобля. Древнее причас-
тие от
турт тянуть (В.Г.Егоров).
Келтірілген д еректен қазіргі біраз түрік
тілдерінде “оглобля” үғы м ы н білдіретін
т урт а/ тарта/т орт ә/т орте атауының
турт/тарт/торт етістігіне
-а /о /е форманты жалғану арқылы жа-
салғандығы айқы н аңғарылады. Бірақ бүл жер-
де В.С.Егоровтың оны, яғни
турта/тарта/тор- то/торте ф ормалары н коне есімше (“древнее
причастие”) деп қарайты нды ғы көңіл аударады.
Көңіл аударатын себебі, аталмыш етістік түлға-
лар бүл тілдерде қазір көсемше ретінде сипатта-
лады. Борінен де маңыздырағы - өсы талданыл-
ған тіл деректері тоғы сы нан, контекстен түрлі
ой туындайды: қазіргі кезгі лигвистикалы қ дос-
түрде созтүрлемдік ф орм ант саналатын
т урт а/ т арт а/т әрт о/т орт е дегендердің с о ң ы н д а ғ ы
-
а /о /е қосы м ы ертеде созж асам ды қ қызметте
қолданы лған ба, әлде осы күнгі созтүрлем мен
созжасам форманттарының ара жігі дол қазіргідей
жете ажырай қоймаған, бірінің орнына тіпті бірі
жүрген, яғни кейбір созтүрлемдік ф орм аны ң
созжасамдық қы зм ет атқарған ауыспалы-аума-
лы дегендей де бір кезі болған ба? Осы тоңіректі
ойға, сондай-ақ м ы на бір тіл деректері де жете-
лей түседі.
Жалығуды поледен
Ж үрт үмытты біржола.
Ш ынымен тамам ел,
Кете ме екен ит бола
(Абай) немесе:
Алдымызда корінгеп -
Балапанны ң таулары.
Артымызда корінген -
Үргеніш тің аңғары.
Енді бізге күн қайда
Қ а й т ы п с о г а н б ар га л ы
(Ж ү с іп б е к пен Ахметбектің айтысы). Қолы мда бір қамш ы м бар бүлдіргелі,
А йтайы н мен бір созді күлдіргелі.
О риы ң нан әрі отырган, бермеп отыр,
Қ олы м да қармагым ж оқ ілдіргелі
(Халық олеңі). Осы үзінділерде коңіл аударғалы отырғаны-
мыз -
Кете ме екен ит бола, Қайтып соган бар- галы жоне
қолымда қармагым жоқ ілдіргелі дейтін
олең жолдары. Бүдан да нақтырағы:
бола, барга- лы м ен
шдіргелі етістік формалары. Бүлардағы -
а, -галы(-гелі) формалары өдетте косем ш енің
корсеткіш і ретінде сипатталады. Б ірақ олар бүл
келтірген ж оғары дағы о л ең ж о л д а р ы н д а
-ып, -атын(-етін) түлғалары қызметінде қолданыл-
ған. Сонда қалай: тілдің алыс, ертерек кезгі даму
тарихында кейбір грамматикалық категориялар-
д ы ң орқай сы сы н ы ң озіндік статусы жете дара-
ланбаған, сараланбаған болу керек, содан барып
оларды ң бірінің орнына екінш ісінің қолданған
кезі болған-ау деген ілгерідегі күдік-күмоніміздің
ш ы іщ ы ққа айналғаны ма?
М үны былай қойғанда, сол іш күдігімізді
тағы м ы на бір тіл дерегі одан орі терендете
түседі, яғни жоғарыдағылар торізді жеке соз фор-
м алары ны ң озара алмасуы, мысалы , мына бір
үзінділерден де ай қы н корінеді. “
Ханым - сен, қараіиың - мен" десем дегідей кісім озің екенсің (Әуезов).
Абай ага, Кокбай қаіиса қаиіқыдай екен (Сонда). А йтайы қ деп оты рғаным ыз мүндағы
десем дегідей, қашса қаиіқыдай конструкцияла-
ры туралы. Бүл конструкциялар тілімізде қазір
т е к “десе дегендей”, “қаш са қаш қандай” түрінде
ғана жүмсалады. Ал Әуезов ш ығармаларында
бүлар қазіргі дағдылы қолд ан ы м н ан мүлдем
озгеше түрде, яғни аталмыш екі конструкция-
ны ң соңғы сыңарларындағы
-гі(-қы) түлғасы
е с ім ш е н ің осы к ү н г і ү й р е н ш ік т і
-га н (-ге н ), -қан(-кен) корсеткіш інің орны на қолданылған.
Б үған қ ар аған да түркі тілдерінде ертеректе
есім ш енің коне
-қы(-кі), -гы(-гі) форманты бол-
ғанға үқсайды . Осы түста тағы бір коңіл ауда-
раты н норсе: жазуш ы
-ган түлғалы есім ш е
қызметіндегі бүл коне
-қы(-кі), -гы(-гі) форман-
тын үнемі жоғарыдағы сияқты конструкциялық
созқолданыстарда ғана емес, сонымен қоса одан
тыс жағдайда да алып жүмсайды, мысалы:
Аңгары, Гимсиіайдың сілемі болгыдай. Осы күші түрлі түркі тілдеріндегі кейбір мүңдай
дағдылы етістік формаларының генетикалық жақ-
тан ара-түра, шыньпзда да, коне есімше форманты-
на барып саятыны түркологтар назарынан да жалпы


title:
III
бар-м ақ (нөлдік тұлға)
Ауыспалы келер шақ

text:
ЕТІСТІК
521
алдымен, грамматикалық тұлғалар (ж іктікж ал-
ғау ф ормалары ) мен солар білдіретін граммати-
калы қ м ағы налар сәйкестігі арқы лы аны қтала-
ды, екінш іден, сөз түрлендіру тұлғалары жиы н-
ты ғы нан құралатын грамматикалық категория-
лардың синтаксистік қызметі атқару қасиеті, мы-
салы, тәуелдік жалғауының ілік септік жалғаулы
сөзбен аны қтауы ш ты қ қатынаста матаса байла-
н ы су ы , с е п т ік ж а л ғ а у л а р ы н ы ң о б ъ е к т іл ік ,
мезгілдік, мекендік қатынастарда екінш і сөзбен
меңгеріле байланысуы - заңды құбылыс. С он-
ды қтан да ж ақ (жіктік) категориясы н, жіктелу
жүйесін бір ғана қырынан түсіну, сөйтіп, катего-
риялы қ сипаты н синтаксистік қана қы зметінен
айқындау, м орфологиялық түрлену (парадигма-
лы қ) жүйесін, соған сәйкес бір тектес өз ішінде
карама-қайш ы мәнді грамматикалық мағыналар
ж и ы н ты ғы н ескермеу бұл тілдік құбылыстың
(жіктік жалғаудың) мәнін толық ашпайды, грам-
м атикалы қ сипатын терең айқы ндай алмайды.
Өйткені ж ақ категориясының, жіктелу жүйесінің
грамматикалық сипатын анықтайтын ерекшелік
оның синтаксистік қатынасы мен қызметінде емес,
ж іктік ж алғау, я ғн и м орф ологиялы қ түрлену
жүйесінде жатыр да, көрсетілген синтаксистік
қатынасы жіктік жалғаудың сөйлеу процесіндегі
атқараты н қы зметінен туындап отыр. Я ғн и бұл
жерде тілдік құбылыстың морфологиялық түрлену
жүйесі мен м ағы налы қ сипаты ж әне олардың
сөйлеу процесінде синтаксистік қатынасқа түсіп,
белгілі тұрақты қызмет атқаруы диахронды қ ас-
пектіде, тарихи тұрғыда (яғни қайсысынан қай-
сысы пайда болды деген ы ңғайда) тұжырымда-
лып оты рған ж оқ, синхрондық аспектіде, стати-
калы қ тұрғы да (яғни белгілі бір форма, ф орм а-
лар жүйесі белгілі бір грамматикалық м ағы на-
ларды біядіріп сөйлеу процесінде белгілі бір
тұрақты қызмет атқарады) көрсетіліп отыр. Сон-
ды қтан да “жіктік жалғау - баяндауыш қа ғана
тән ж алғау” екенін мойындай оты рып, жіктік
жалғау тек қана синтаксистік қы змет атқарады,
ойткені ж іктік жалғаулы сөз сөйлемде әрдайым
баяндауыш қана болады - деген тұж ы ры м ны ң
бір жақты екенін көрсету қажет. Осы ізбен, яғни
ілік септік жалғауын ол тұлғадағы сөз тек аны қ-
тауыш қызметін, табыс септік жалғауын ол тұлға-
дағы сөз тек тура толықтауыш қызметін атқара-
тыны үшін және ілік септік жалғауы тәуелдік
жалғаумен, табыс септік жалғауы сабақты етістік-
пен байланысып қана қолданылуына қарап, олар-
ды басқа септік жалғауларынан, тіпті жалғаулар
деп аталатын қосымш алар тобынан бөліп алып,
тек синтаксистік қызмет атқаратын тілдік едини-
ца деу қанш алықты қисынды болар еді? Сөйтіп,
жіктік жалғау - сөйлем құрайтын негізгі діңгек
сөздерді (бастауыш пен баяндауышты) байланы-
стыратын предикаттық мәндегі морфологиялық
тұлға.
Төрт ж алғауды ң үшеуі (көптік, тәуелдік,
септік жалғаулар), әдетте, сөз табы ж ағы нан зат
есімге тән, зат есімнің түрлену жүйесі деп аны қ-
талады да, жіктік жалғау көбіне етістікпен байла-
нысты сипатталады. Бірақ жіктелетін тек етістік
қана емес. Әдетте ж іктік жалғауы етістіктің
түбіріне тікелей жалғанбайды, белгілі бір форма-
ларының үстіне ғана жалғанады, соған байланы-
сты жіктік ж алғаулардың тұлғалары да біркелкі
болып келмейді, ал есім сөздерге ж іктік жалғау
тікелей түбірге және бір қалы ппен ж алғана бе-
реді. Бұның сыры неде? Ең алдымен, бұл - жіктік
жалғаудың ауқымы өте кең екенін көрсетеді. Екін-
шіден, ол ж іктік ж алғауды ң тек семантикалы қ
мәнінен ғана емес, функциялық сипатының, син-
таксистік қызметінің ерекшелігінен туындаса ке-
рек. Я ғни ж іктік жалғауды ң предикаттық мәні
сөйлемді гиянақтап, аяқтап тұру қасиетінде жат-
са керек. Ал предикат қызметін тек етістіктер ғана
емес, есімдер де атқара алады.
Рас, қазақ тілінде адам ға байланысты есім
сөздер тікелей жіктеледі де, жіктік жалғау тіке-
лей сол түбірге жалғана алады. Ал етістік түбіріне
тікелей жіктік жалғау жалғана алмайды. Тек “функ-
циялы қ етістік” деп аталатын ерекше граммати-
калық формалары ғана жіктеле алады, яғн и осы
формалардың үстіне ғана жіктік жалғаулар үсте-
ле алады. Бұл - бір. Екінш іден, қазақ тілінде
қалып етістігі деп аталып ж үргеноты р,
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=700#Іш_ім_нен_шыққан__Қүтжаннан_кем_кормеймін_(Әуезов).__Осыдан__Бүркітбайға_бармадың_ғой,_ақ_сүтімді_аспанға


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=700#-м_а_/-м_е_,_-б_а_/-б_е_,_-па_/-п_е_ж_ұрнақта-_ры_ны_ң_жалғануы_арқы_лы_жасалады.__Ыққаннан__еш_нэрсе_шықпайды


title:
тұр, жа-
тыр,
жүр - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
522
М ОРФОЛОГИЯ
нын сөзге ж алғануы ж ағы нан да, сыртқы түр-
тұлғасы ж ағы нан да, басқа сөзбен (предикаттық
субъекгімен) байланысы жағынан да, бірінші және
екінші жақ бір түрлі, ал үшінші ж ақ өзінше бөлек
екені байқалы п тұрады. Бұл - тек 1,2-жақтың
сөйлеуші мен тыңдаушы, ал 3-жақтың бөгде бо-
луымен ғана емес, соны м ен бірге ш ығу, қалы п-
тасу тарихымен, қолданылу ерекшеліктерімен де
байланысты. Айталық, 1-2-жақ жіктік жалғаула-
ры ж іктеу е с ім д ік т е р ін е н
(-м ы н , -м ін , -бын,
-бін, -пын, -пін
тұлғалары
мен
д еген н ен ,
-сың,
-сің, сен
д егеннен,
-сыз, -сіз,
с ізд еген н ен , сон-
д а й -а қ біз сөзінен
-мы з, -м із, -быз, -біз, -пыз,
-піз
сендер дегеннен
-сыңдар, -сіңдер, сіздер
де-
геннен
Достарыңызбен бөлісу:


title: -сыздар, -сіздер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
-сыздар, -сіздер жасалып) қалыптасқаны
белгілі. Бұнымен бірге 1-2-жақ ж іктікж алғаула-
ры 1-2-жақта кейбір дыбыстық өзгерістерге түсіп,
түрін өзгертіп, 1-жақта
-м , мысалы,
келді-м, барса-м, бара-мын дегеннің сөйлеу тілде
бара- м болуы сияқты дамудың салдары болу керек, 2-
ж ақта
-ң, мысалы,
келді-ң, барса-ң немесе сы-
пайы
-ңыз, -ңіз: келді-ңіз, барса-ңыз болуын
көрсете кеткен жон. Осындай өзгеріс үстінде
жіктеу есімдіктері, бәлкім, жіктік жалғаулары ар-
қы лы 1-2-ж ақ тәуелдік ж ал ғау лар ы н да
(-ы м , -ім , -м және
-ың, -ің, -ң, -ыңыз, -іңіз, -ңыз) қ а л ы п т а с т ы р ғ а н . Ал қ а з а қ тіл ін д е
-а , -е , -й ,
-ып, -іп, -п көсемше тұлғалы етістік жіктелгенде
ғана кездесетін 3-ж ақ жалғауы
-ды, -ді, -ты, -ті тарихи ж ағы нан тұр көмекш і етістігінен кейіні-
рекж асалы п қалыптасқан. К өп ш ііік жағдайда 3-
жақтың арнайы қосымшасы болмайды да, ол ма-
ғы н а көбіне нөлдік ф орм а арқы лы беріледі.
Н.К.Дмитриевтің көрсетуінше, қазіргі 3-жақ ба-
яндауыш қосымш асы (аф ф икс сказуемости)
тұр көмекш і етістігіне саяды да, қосы м ш а қатарына
кеш келген. Кейбір түркі тілдерінде 3-ж ақтағы
баяндауыш ешбір қосы м ш а арқы лы берілмейді.
Сөйтіп, 3-жақ баяндауыш қосымш асы ның шығу
төркіні 1 және 2-ж ақ жіктік ж алғаулардан өзге-
ше. Т іп тітұр етістігініңболу мәнінде жұмсалуы
тек түркі тілдеріне ғана тән емес, басқа да тілдер-
ден байқалып отырады.
Көптеген түркі тілдерінде
тұр-ұр-тұр-ыр - ол тұр -ол тұрар -ол тұрып тұр (осы ш ақ - келер
шақ) деген алғаш қы тұлғасы әр түрлі дыбыстық
өзгерістерге түсті. Түбірдегі дауысты дыбысты ң
өзгерісін былай қойғанда (тұр-тор), сөз басында-
ғы қатаң дыбыстың ұяңдануы


title: (түр//дүр -, ты р// - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
(түр//дүр -, ты р//
-дыр)
немесе сөздің
-ы р//-ур
деген екінш і буы-
ны түсіп қалып, соны ң салдарынан сөз мүжіліп
бары п,
тұр-ур
/ / дур-ур// дур
тұр//дұр тыр-ыр//
дыр-ыр-тыр//дыр-тыр//дыр
(қазақш а, өзбекш е
-ды, -ди,
қы р ғы зш а
-т)
болып қосы м ш аға ай-
налған.
Баяндауыш қызметінде тұйық етістік қолда-
ны лғанда, ол жіктелу жүйесінен тіпті алш ақтап
кетеді, өйткені үшінші жақта тұрған тұйық етістік
(мысалы,
міндетіміз - жақсы оқу,
яғни ол
-жақсы
оқу
сияқты) предикат ретінде белгілі бір шартты-
лықпен түсінілсе де, оның (тұйық етістік түрінің)
предикат қы зметінде бірінші және екінш і ж ақ-
тарда жұмсалуы м ағы н алы қ (сем ан тикалы қ),
тұлғалық (формалық) жағынан да қазақ тілі нор-
масына сай
емес:мен үйрену-мін, келу-мін, сен
үйрену-сің, келу-сің
т.б. болып айты лм айды .
Тұйы қ етістік сонды қтан да етістік түрлерінің
(тұлғаларының) ішінде жіктелмейтін (бірақ есім-
дерше түрленетін, коптелетін, септелетін, тәуел-
денетін және м ағы насы ж ағы нан қимыл, іс-әре-
кеттің атын, атауын білдіретін) ерекш е түрі деп
аталады. Демек, семантикалы қ, грамматикалық
сипаты жағынан тұйық етістік жіктелмейтін тұлға
болса, баяндауыш қызметінде 3-жақ жіктік жал-
ғаудың нөлдік ф ормасы мәнінде тұрады. Дәл
осындай ш артты лы қ сипат жатыс септік тұлға-
сындағы зат есімдер (көмекш і есімдер) баяндау-
ыш қызметінде ж ұм салғанда да байқаладькж ау
жоқ деме,
(ол)
жар астында, борі жоқ дем е,
(ол)
бөрік астында
(М ақал);
бас жарылса,
(ол)
бөрік
ішінде, қол сынса, (ол)жең ішінде (Мақал);қызым
Достарыңызбен бөлісу: |


title: үйде, кылығы түзде - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ЕТІСТІК
523
қойып жүрме
т.б. алғаш қы б ағы н ы ң қы сөйлем
баяндауыштарын жіктеп көрейік:
Мен келгенде, келгеннен бері, келе алмай
Сен келгенде, келгеннен бері, келе алмай
Сіз келгенде, келгеннен бері, келе алмай
Ол келгенде, келгеннен бері, келе алмай
Біз келгенде, келгеннен бері, келе алмай
Сендер келгенде, келгеннен бері, келе алмай
Сіздер келгенде, келгеннен бері, келе алмай
Олар келгенде, келгеннен бері, келе алмай
Б ұны ң себебі неде? Кейбір етістік тұлғала-
ры ны ң есімш е, кәсем ш е, тұйы қ етістік жіктел-
м ей-ақ (бұл жерде нолдік форма емес) баяндау-
ыш қызметін атқара беруі “ж іктікж алғауы баян-
дауыш тық ф ор м а” деген қиғадаға нұқсан келті-
ре алмайды, ойткені бұл сияқты етістіктен бол-
ған баяндауыштың жіктелмей қолданылуы әдет-
тегі жағдай емес, атап айтқанда, аяқталмай тұрған
(бағыныңқы) сөйлемде ғана кездеседі. Демек, бұл
ерекшелік ондай тұлғаның тиянақсыздық, бітпе-
гендіктің сипатым ен байланысты б ағы н ы ң қы
сөйлемде болатындығы байқалады. Бағы ны ңқы
сөйлем нің баяндауыш тары етістіктің көсемш е,
шартты рай тұлғалары мен есімше тұлғалары на
кейбір жалғау (жатыс, шығыс, көмектес, барыс),
ж ұрнақ (мысалы, -
дықтан
) үстеліп немесе оған
септеулік ш ылаулар тір кескен түрін ен болады.
Атап айтсақ: кесем ш е
-а, -е, -й
және
-ып, -іп, -п,
-ғалы , -гелі, -қалы, -келі,
кейде болымсыз түрде
Достарыңызбен бөлісу:


title: -майы нш а, -м ейін ш е - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
-майы нш а, -м ейін ш е,
ш артты рай
-са, -се
(қ а р сы л ы қ ты б а ғ ы н ы ң қ ы д а о ға н қ о с а д а ,
де
ш ылауы болады ), сон д ай -ақ есімш е тұлғалары
1) ж а ты с с е п т іг ін д е
(-ғ а н д а , -генде, -қ а н д а ,
-кенде, баст алғанда, келгенде),
2) көмектес сеп-
тігін д
€^-ғанм ен, -генмен, -қанмен, -кенмен, кел-
генмен, барғанмен),
3) белгілі бір ж ұрнақтар
үстеліп, а)
-ғандай, -гендей, -қандай, -кендей (кел-
гендей, барғандай),
ә)
-ғанш а, -геніие, -қанша, -
кенше (келгенше, барғанша),
б)
-ғандықтан, -ген-
діктен, -қандыктан, -кендіктен (келгендіктен, бар-
ғанды қт ан),
в)
-ысымен, -ісімен, -сымен, -сімен
(басталысымен, келісімен),
г) болымсыз етістік
тұлғасы на
-стан, -стен
('келместен, бармастан),
4) есімше тұлғасына
соң, кезде, шакта, уакытта,
сайын
сияқты шылау сөздер тіркеседі;барған
кезде
(соң);
5) барыс септік тұлғалы есімшеге
дейін, шейін,
септік тұлғалы есімшеге кейін, соң, бері, бұрын
тәрізді септеулік шылаулар тіркеседі;
келгеннен
бері (соң, бүрын)
т.б. және тұйық етістікке тіркес-
кен
үшін
шылауы:
келу үшін
т.б.
Айта кету керек, откен шақ
(-ып, -іп, -гі)
көсем-
ше формасы да, ауыспалы шақ (осы шақ - келер
шақ:
-а,-е,-й )
көсемш е формасы да жалпы тия-
нақсыз тұлға саналып жүргенмен, жіктеліп кел-
генде, көсемше формасына тиянақты сипат бітіп,
жай сөйлемнің баяндауыш ы қызметін атқарып,
сәйлемді аяқтап тиянақтап бітіріп тұрады. Мы-
салы.
Коп кеш ікпей біз де қайтып ораламыз
(М ұстаф ин).
Е л кошкенде екеуі жүртта қалып
қойыпт ы ... Асан айқай салып ж ылай бастайды
(Алтынсарин). Осы сөйлемдегі баяндауыш құра-
мындағы
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=705#(басталысымен,_келісімен),_г)_болымсыз_етістік_тұлғасы_на__-стан,_-стен_(келместен,_бармастан)


title: қайтып ораламыз, (қалып) қойыпты - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и...

text:
524
МОРФОЛОГИЯ
К өсем ш е тұлғасы ны ң осындай ерекш елік
қасиеті оны ң басқа да кейбір қолданыстарынан,
әсіресе, біры ңғай мүш елердің, көбіне біры ңғай
баяндауыш тардың, қолдануларынан байқалады,
я ғн и көсемш е формалы етістік түбірленбей-ақ
(көбіне ж іктелм ей-ақ)
етістіктің басқа тұлғала-
рымен, мысалы, есімше, жедел өткен ш ақ тұлға-
лы сөздермен бірыңғай мүше болып сөйлем ішінде
қолданыла береді.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=706#(мен)_десем_,_кормесем,_корсем,_2-_жақта_(сен)_болыс_болмасаң,_(сендер)_қысым_корсеңдер,_3-жақта_(ол)_келсе,_жиналса


title: Балтабек пен Асқар киініп - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
Балтабек пен Асқар киініп,
шығып кетті
(М ұқанов).
Ауыл жігіттері сәлем
беріп, алдынан шығып, атын үстап, аттан
түсіріп алды, щрдай жорғалап, есік ашып енгізіп,
күтіп жатыр
(Сейфуллин).
Қүс қанатымен
үшып, қүйрығымен қонады
(М ақал).
Ол ауы лға
жаздың басында келіп, күзде ғана кеткен.
Беріл-
ген мысалдардағы көсем ш е
киініп
деген тұлғалы
етістікш ығып
кетті
деген жедел өткен ш ақ тұлға-
лы сөзбен,
сәлем беріп, алдынан
ш ығы п,
ұстап,
аттан түсіріп алып, кұрдай жорғалап енгізіп
де-
гендер (бұрынғы өткен ш ақ мәнінде) осы шақта-
ғы
күтіп жатыр
дегенм ен, ұшып (тағы да өткен
ш ақ) деген
қонады
дегенмен (ауыспалы осы шақ),
келіп
деген
кеткен
дегенмен біры ңғай баяндау-
ыш болы п қ о л д а н ы л ға н . К өсем ш е тұ л ғал ы
етістіктің бұндай қызметі өте ерте заманнан бері
келе жатқан бірден-бір қы змет деуге болады.
Сөйтіп, кейбір етістік тұлғаларының баянда-
уыш қы зметінің өзінде жіктелмей қолданылуы-
ның сондай ерекшеліктері бар екен.
Жіктік жалғауы есім соз таптарынан гөрі етіс-
тікке тән десек те, оның мынадай ерекшеліктерін
көрсетпеуге болмайды. Бірінш іден, ж оғары да
көрсетілгендей, етістік түбір тұлғасы нда тікелей
ж іктелмейді, ал есім сөздер (зат есім, сын есім,
сан есім, есімдіктің кейбір түрлері) тікелей түбір
тұлғада жіктеледі және 1-2-жақтарда тек адамға
байланы сты есімдер ғана жіктеледі. Екінш іден,
етістіктің жіктелетін тұлғалары ны ң өзі бірдей,
біркелкі жүйемен жіктелмейді. Атап айтқанда,
қазақ тілінде етістік 5 түрлі жіктеледі, 4 түрлі
жіктік жалғауы жалғанады.
1)
Етістіктің есімше тұлғалы түрі
(-ған, -ген,
-қан, -қен, -атын, -етін, -итын, -итін, -ар, -ер, -р
болымсыз түрі
-с-мақ, -меқ, -бақ, -бек, -пақ, -пек)
және
отыр, тұр, жүр, жатыр
деген 4 қалып етістігі,
-уға, -уде,
тұлғалы тұйы қ етістік есім сөздерше
жіктеледі: 1 -ж ақж екеш е
-мын, -мін, -пын, -пін,
көпше
-мыз, -міз, -быз, -біз, -пыз, -піз;
2-жақ анайы,
жекеше
-сың, -сің,
копше
-сыңдар, -сіңдер,
сыпайы
жекеш е
-сыз, -сіз,
көпше
-сыздар, -сіздер;
3-жақта
арнайы жалғау жоқ.
2.
Етістіктің көсемше тұлғалы түрі
(-а, -е, -й
және
-ып, -іп, -п)
1-және 2-жақтарда есімдерше
жіктеледі де, 3-ж ақта арнайы
-ды, -ді, -ты, -ті
деген ж алғауы болады. Ж іктелудің (жіктік жал-
ғаулары ның көсемш е тұлғасы на жалғануды ң)
нәтижесінде косемш енің осы тиянақсы з тұлғасы
ти ян ақты лы қ сипатқа, аяқталған ды қ мәнге ие
болады.
Етістіктің көсемше тұлғасылш ,
м е
сұраулық
шылаумен тіркескенде, 3-жақта ж іктік жалғау-
сыз қолданылады:
мен бара-мын ба, келіп-пін бе,
сен бара-сың ба, келіп-сің бе, сіз бара-сыз ба, келіп-
сіз бе, бірақ ол бара ма, келіп пе?(
бара-ды ма емес,
келіп-ті емес). С он д ай -ақ сөйлеу тілде 1-жақта
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=707#Ол_ауы_лға__жаздың_басында_келіп,_күзде_ғана_кеткен._Беріл-_ген_мысалдардағы_көсем_ш_е_киініп


-мын, -мін ж алғауы т е к - м түрінде де кездеседі:
бара-мын - барам. 3)
Етістіктің шартты райы
(-са, -се) және же-
дел өткен ш ақ
(-ды, -ді, -ты, -ті) тұлғалы түрлері
шағындалған қосымшалар жалғану арқылы жікте-
леді: 1 -жақ жекеше
-м, көпше
-қ, -к; 2-жақ анайы
жекеше -
ң, көпш е
-ңдар, -ңдер, сыпайы
-ңыз, -ңіз, көпш е
-ңыздар, -ңіздер; 3-жақта арнайы жалғау
жоқ.
Сөйлеу тілінде
-а, -е, -й тұлғалы көсемшеге
жалғанатын 1 -жақ жекеше жіктік жалғауы
(-мын, -мін) -м болы п, 3 -ж ақ ж іктік ж алғауы
-ды, -ді, -т болып,
-ған, -ген, -қан, -қен тұлғалы есімшеге
жалғанатын 1-жақ жекеше жіктік жалғауы
(-мын, -м ін)-м болып та айтылады:
бара-мын, келе-мін, сойлей-міндеут ң орнына
бара-м, келе-м, сөйлей- м болып, бара-ды, келе-ді, сөйлей-ділеутң орнына
бара-т, келе-т, сөйлей-т болып, барған-мын, кел- ген-мін, сойлеген-мін деудің орнына
барға-м, кел- ге-м, сөйлеге-м болып айтыла береді. Әрине, соң-
ғы нұсқа толық әдеби форма болып саналмайды.
Сонымен бірге 1-жақжекеш е мәнде тілімізде
-ман, -м ен, -бан, -бен, -пан, -пен тұлғалы етіс-
тіктер де жиі қолданылады . Зерттеуш ілер
-ман, -мен, -бан, -бен, -пан, -пен формасын ауыспалы осы
(келер) ш ақты қ
(м а-й-м ы н, м е-й-м ін, ба-й-мын, бе-й-мін, па-й-мын, пе-й-мін) болымсыз тұлғасы-
ның 1-жақ түрінің қы сқарған нұсқасы деп анық-
тайды. Ж ән е әдеттегідей салы сты рғанда бұл
тұлған ы ң семантикасы нда үзілді-кесілді реңк
бары, ол тұлғаны ң өлең созде кобірек ұшырасуы
стильдік мән үстеп, өлеңге батылдық, жігерлілік
сипат беретіні де корсетіледі.
Ең алдымен, бұл - ауыспалы осы (келер) шақ
-ма (-ба, -па) -й, -мын, -ме (-бе, -пе)-й-мін тұлға-
сынан емес, есімшеден болған болжалды келер
ш ақты ң
ма-с-пын, ме-с-пін, бе-с-пін, па-с-пын,
ЕТІСТІК
525 пв-с-пін деген болымсыз тұлғасы нан ықш амда-
лып қалыптасқан. Сондықтан да бұл тұлға үзілді-
кесілділік, жігерлік реңк білдіреді, я ғн и мұндай
мән осы тұлғаның ықшамдалғаннан кейінгі пай-
да болған қасиеті емес, толық түріңде де бар ерек-
шелігі:
бармаймын - бармаспын - барман.


title:
-мын, -мін
ж алғауы т е к - м түрінде де кездеседі:
бара-мын - барам


title:
Бар-
маймын - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
Бар-
маймын
десе, бару қим ы лы ны ң бірінші жақ та-
рапы нан десе, м ақсатты қ, үзілді-кесілділік мэн
(кейде болжалдық мән де болуы мүмкін) айқы н
сезіледі. Екінш іден,
-ман, -мен, -бан, -бен, -пан,
-пен
ф ормасының келер ш ақ есімше тұлғасынан
ықш ам далғаны н -екөм екш і етістігінің қолданы-
луы да (емен), я ғн и ,
-е-мес-пін
бар да
-е-м ей-
м ін
деген ж оқ екендігі де дәлелдеп тұр. Үшінші,
бұл тұлға көбіне өлең-жырларда, айтыста жиі кез-
деседі. С оны м ен бірге бұл тұлғалы етістік орта
ғасырлық кезеңдегі жазба әдебиетгер тілінде (мы-
салы, “Мухаббат-наме”, “ Гүлстан бит-түрки” т.б.)
де қолданылып оты рған:
Тэнім барынга сенден
йуз чэуірмән
(жасы рман),
Ешкіцнің топырақын-
дан көтермән.
4)
Етістіктің бұйры қ рай тұлғасы ерекше
жіктеледі, ол етістік тұлғасы н ы ң жіктелуінің
төртінш і түрі болып саналады. Ол ерекш елік,
бірінш іден, б ұй р ы қ райда ж іктік ж алғауды ң
бүтіндей өзгеш е болуында болса, екінш іден,
етістіктің түбір тұлғасы мен бұйры қ рай (2-ж ақ
жекеш е, анайы) тұлғалары ны ң сырттай ұқсас,
бірақ екеуі бір емес екендігінде, яғн и түбір сөз
ф ормалары на негіз болатын сөздің статикалы қ
күйіндегі тұлғасы да, бұйрық райдың 2-ж ақ же-
кеше анайы тұлғасы - түбірден бөлек соз форма-
сы, грамматикалық түрлену парадигмасының бір
көрінісі болып табылады. Сондықтан да етістіктің
түбірі мен бұйрық райдың 2-жақ жекеше, анайы
түрі омоним ф ормалар болады. Сөйтіп, бұйры қ
райдың жіктелуінде
1
-ж ақ жекеше
-айын, -ейін,
-йын, -йін,
кө п ш е
-айық, -ейік, -йық, -йік,
2-ж ақты қ анайы жекеш е арнайы тұлғасы ж оқ
нөлдік ф орм а көпш е
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=709#Тэнім_барынга_сенден__йуз_чэуірмән_(жасы_рман),__Ешкіцнің_топырақын-__дан_көтермән.


title: Үнді дауыссыздар - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
1.4.3.3. Үнді дауыссыздар Үнді дауыссыздардың үндесім варианттарына
ортақ жасалым белгілер - дауыс қатысы, жасалу
о р н ы ж ә н е ж а с а л у т ө с іл і. Ал ү н д е с ім
варианттары н б ір-бірінен болектеп тұраты н
айы ры м белгілер - тілдің ілгер ін д і-кей ін д і,
еріннің еріндік-езулік қалпы (суреттер қатаң
дауы ссы здарды ң үйлес сы ңарлары м ен бірге
беріледі).
М дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Жуан езулік түрі: МАЛ, М ЬІС т.б.
(16-1- сурет) Ж асалы м ы : қ о с е р ін ө за р а ж ы м д а с а
тоғысады (1), жасалу орнына қарай ерін-ерінді;
тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады (8),
тілдің қатысына қарай кейінді; дауыс желбезегі
мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына қарай
тербелімді; ерін жазылы п (езу тартыгі) барып
(1-3) жасалады, ерін қатысына қарай езулік дыбыс
болып табылады.
Айтылымы: қос ерін өзара бос.тоғы сады ,
тоғы сы м күшіне қарай бос тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен комей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орнына қарай көмей қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі: қос еріннің тоғысымы бос леппен
аяқталады , тоғы сым бітіміне қарай бос лепті;
дауыссыз ыңыл дыбысталады, үн қатысына қарай
үнді; әуез қатысына қарай жуан және езу әуезді
дыбыс болып табылады.
М жуан езулік түрінің айырым белгілері
Ж асалым белгілері: ерін (е р ін -е р ін д і),
тоғы сы ң қы , кейінді, тербелімді (үнді), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді (ыңыл),
жуан, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: ерін (ерін -ерін ді),
тоғысыңқы, үнді, кейінді (жуан), езулік дауыссыз
дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: М ЕН , М ІН Е З т.б.
(16- 2 -сурет) Ж асалы м ы : қ о с е р ін ө з а р а ж ы м д а с а
тоғысады (1), жасалу орнына қарай ерін-ерінді;
тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады (6), тілдің
жаты сына қарай ілгерінді; дауыс желбезегі мол
терб елед і (5 -2 ), ж ел б езек қ а ты сы н а қарай
тербелімді; ерін жазылы п (езу тартып) барып
(1-3) жасалады, ерін қатысына қарай езулік дыбыс
болып табылады.
Айтылымы: қос ерін өзара бос тоғы сады,
тоғы сы м күшіне қарай бос тоғы сы ң қы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орны на қарай ауыз қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі: қос еріннің тоғысымы бос леппен
аяқталады , тоғы сым бітіміне қарай бос лепті;
дауыссыз ыңыл дыбысталады, үн қатысына қарай
үнді; әуез қатысына қарай жіңіш ке және езу
эуезді дыбыс болып табылады.
М ' жіңішке езуліктүрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=70#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=70#Ж_асалым_белгілері:_ерін_(е_р_ін_-е_р_ін_д_і),_тоғы_сы_ң_қы_,_кейінді,_тербелімді_(үнді),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=70#М_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Жуан_езулік_түрі:_МАЛ,_М_ЬІС_т.б.__(16-1-__сурет)_Ж_асалы_м_ы


title: -ыңдар, -іңдер, -ңдар - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
-ыңдар, -іңдер, -ңдар, сы-
пайы ж е к е ш е
-ыңыз, -ің із, -ңыз, -ң із, көп ш е
-ыңыздар, -іңіздер, -ңыздар, -ңіздер, 3-ж ақта
-сын, -сін жалғаулары жалғанады.
Б ұ й р ы қ р ай д ы ң 2 -ж а қ арн ай ы ж екеш е
түрінде бір кезде арнайы тұлға болған болу ке-
рек. Бір ж ағы нан, басқа түркі тілдерімен (мыса-
лы, озбек тілінде
ал-алиң болып айтылатыны
белгілі), екінші жағынан, 2-жақтың басқа түрлер-
імен (мысалы, көпше және сыпайы түрі) салыс-
тырсақ, бұйры қ райдың 2-ж ағында (анайы, же-
кеше)
-ың, -ің, -ң қосымшасы болғанды ғы бай-
қалады. Кейін ол түсіп қалып, етістіктің түбір
тұлғасымен сәйкес болып қалы птасқан. Бұлай
болуға етістіктің түбір тұлғасының тікелей жіктеле
алмайтыны және сөйлемде етістік түбірдің сол
күйінде қолдан ы ла алм айты ны себеп болуы
мүмкін. Қазіргі кейбір түркі (мысалы, өзбек)
тілдерінде бұйры қ райдың бұл формасы кейде
сақталып жұмсалады:
сен алың, келиң т.б. Қазақ
тіліндегі 2-жақ сыпайы тұлғасы нда(-ы ңы з,
-іңіз, -ңыз, -ңіз) ж ән е к ө п ш е тұ л ғ а с ы н д а
(-ы ңдар, -іңдер, -ңдер, -ңдар) бұйры қрайды ң 2-жағының
жалғауы
(-ың, -ің, -ң) сақталған, демек, сыпайы-
лықты және көптікті білдіріп тұрған қосымш а-
ны ң
-ыз, -із және
-дар, -дер бөлшектері ғана.
С оны мен бірге ауыз әдебиеті нұсқларында,
ақы ндар ш ы ғарм алары нда, кейбір аймақтағы
сөйлеу тілде бұйрық райдың 2-жақ жекеше анайы
ф ормасы ретінде,
-ғын, -гін, -
қ ы і і
,
-кін қосым-
шасы да жұмсалады:
сен бар-ғын, айт-қын, кел- гін т.с.с. Бұл тұлға кейбір орта ғасы рлы қ жазба
ескерткіштер тілінде (мысалы, “ Мухаббат-наме-
де”) алтай, ұйғыр, қарақалпақ сияқты қазіргі түркі
тілдерінде де қолданылып отырады.
Сондай-ақ 1-жақ көпше түрінің қосымшасы
да тілімізде кейде


title:
-лық,
-лік,
-алық - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
526
М ОРФОЛОГИЯ
салы ,
кел-сен кел,
ол екеуі бір емес, тек омоним
форма, мағынасы үш жақта бірдей емес. Бұйрық
райдың басты мағынасы қимылдың, іс-әрекеттің
орындалуы-орындалмауында біреуге бұйыру, тілек
ету, түрткі болу сияқты мәндермен байланы сгы
болса, бұйыру мәні 2-ж ақта ай қ ы н болады да,
3-ж ақта бұйыру - өтіну, іс-әрекеттің, қимылдың
оры ндалу-оры ндалм ауы на қозғау салу мәні ба-
сым болады, ал 1-жақта бұйры қтан гөрі сөйлеу-
ші қим ы лды , іс-әрекетті өзі ниет етіп орындай-
ты нын білдіреді, (адам өзіне-өзі бұйыра алмайды
ғой).
5)
Етістіктің ерекш е жіктелетін түрі - қалау
рай тұлғасы . Қалау рай тұлғасы н (негізгі етістік
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=711#-шы,_-ші_ж_ұрнағы_ж_алғаны_п_та_қолда-_нылады._Ондайда_етістікте_таза_бұйрық_мәнінен_горі_тілек,_ниет_мәні_басым_байқалады:_мен_ба


title: -ғы , -гі, -қы, -кі - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
-ғы , -гі, -қы, -кі
тұлғасы на тэуелдік жалғауы
ж алғаны пкелді немесекеледі көмекші етістікпен
тіркескен күрделі етістік) тәуелдік жалғау арқы -
лы ж ақ қ а жіктеледі, қим ы л, іс-әрекет иесі, ж ақ
иесі (жіктеу есімдігі) атау тұлғада емес, ілік сеп-
тігінде тұрады.
Бұл түрленудің ерекш елігі сол қалау рай
тұлғалы күрделі етістік негізгі тәуелдік жалғау
тұлғасында (3 жақтың бірінде) тұрады да, комекші
етістіккел жедел откен ш ақ (келді) немесе ауыс-
палы келер осы ш ақ
келеді
тұлғасы нда келіп,
жіктік ж алғауды ң 3-жағында айтылады:
келді
дегенде нолдік форма,
келеді
дегенде
-ді
жал-
ғауы 3-ж ақ ж іктік жалғауы. Сөйлемді аяқтап,
тиянақты етіп тұратын предикатгық (баяндауыш-
тық) тұлға - осы, яғн и нөлдік формалы
-ды
тұлғалы 3-ж ақ жіктік жалғау болса керек, бірақ
бұл басқа ж ақта қолданылмайды, өйткені ф ор-
мальды түрде оны ң (келудің) грамматикалық
субъектісі ретіндегі сөз - тәуелдік ж алғау арқы -
лы заттанып тұрған субъект ілік септігінде анық-
тауыштық қатынаста жұмсалады. Осы қалау рай
тұлғалы сөйлем, бұл тұлға баяндауыш болғанда,
бастауышы болмайтын себепті жақсыз сөйлем деп
аталып жүр. Ш ы нды ғы нда, бұнда логикалы қ
субъект (қимылды іске асырушы) бар, ол 3-жақ-
тың бірінде тұрады, бірақ бастауыш болатын атау
септігінде емес, ілік септікте болады. Кейде ілік
сегітіктегі есімдіктер жақты сойлем үлгісімен атау
тұлғалы болып та айтылады:
мен барғым кел-
мейді, ол барғысы келмейді
т.б.
С о н д ай -ақ -у тұлғалы тұйы қ етістікке тәу-
елдік жалғауы үстеліп,керек,
қажет, мүмкін, тиіс
сияқты модаль сөздердің тіркесуінен жасалған
баяндауыштар да осы тәріздес түрде жіктеледі.
Сөйтіп, қазақ тілінде жіктелу тұлғалары н
төмендегідей топтап беруге болады.
Сөздер
1-жақ жекеше, көпше
2-жақ жекеше, көпше
3-жақ
Есімдер, есімше, қалып
етістіктері
-м ы н, -м ін, -бы н, -бін,
-п ы н , -п ін , -мы з, -міз,
-бы з, -біз, -пыз, -піз
-сы ң, -сің, -сы з, -сіз,
-сыңдар, -сіңдер,
-сыздар, -сіздер
Көсемше -а, -е, -й,(-ы п,
-іп, -п)
-м ы н , -м ін, -пы н, -пін
-м ы з, -міз, -пы з, -піз
-сы ң, -сің, -сы з, -сіз,
-сыңдар, -сіңдер, -сыз-
дар, -сіздер
-ды, -ді, -ты, -ті
Жедел өткен шақ, шарт-
ты рай
-м, - қ , - к
-ң, -ңы з, -ңіз, -ңдер, -ңдар,
-ңы з, -дар, -ңіздер
-ды, -ді, -ты, -ті
Бұйрық рай
-айы н, -ейін, -айы қ,
-ейік
-ы ңы з, -іңіз, -ңы з, -ңіз,
-ыңдар, -іңдер, -ңдар, -ғщер,
-ыңыздар, -іңіздер,
-ғщар, -ңдер
-СЬІН,
-сін
Қалау рай
Модаль мәнді тіркес
-ғы -м ы з кел(е)ді
-у-ы м , -ы м ы з қажет
-ғы -ң -ң ы з кел(е)ді
-ғы -лар-ы ң , -ыңыз,
-у-ы ң, -у-ларың,
-ларыңыз қажет
-ғы -сы кел(е)ді;
-у, -ы-ла-ры кажег
|


title:
Һ'ГІСЛ'ІК
527 - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
Һ'ГІСЛ'ІК 527 7.2.7. Амалдың өт>' сипаты категориясы Әдетте, амал-әрекет ешқашан біркелкі орын-
далмайды. Қ им ы л-әрекеттің ш апш аң не баяу,
шұғыл не созы лы ңқы , ты ңғы лы қты не босаң,
біркелкі немесе үздік-созды қ т.б. түрлері кезде-
седі. С онды қтан тіліміздегі етістіктер өзінен-озі
тұрып мұндай мән-мағы наны бере алмайды. Он-
дай әрекет-қозғалысты етістіктің грамматикалық
формалары ғана аңғарта алады. Негізінен бұған
аналитикалық формалар қызмет етеді. Себебі ана-
литикалық формалардың бойында амалдың жүзе-
ге асуын сипаттайтын грамматикалық мағыналар
болады. М ысалы,
айт етістігі
айта бастады, айта жөнелді, айта салды, айта қойды, айта тұр, айта бер, айта қал дегенде түрлі форманттар ж алға-
нып, айту амалы ны ң сан түрлі өту сипатын бай-
қатып тұр.’
7 .3 . Қ И М Ы Л Е С ІМ І Қимыл есімі (кейде тұйы қ етістік, қимыл
атауы) етістіктің м ағы на ж ағы нан да, түрлену
жүйесімен де ерекш еленетін ф ункциялы қ ф ор-
маларының бір түрі.
Барлық етістік формалары жіктеліп, жақтық,
шақтық мағы наны аңғартса, қимыл есімінде он-
дай белгі ж оқ. Керісінш е, есімдерше көптеліп,
тәуелденіп, септеліп қолданылады.
Қимыл есімінің етістіктің бір түрі бола тұрып
мұндай ерекш елікке ие болуы қимыл әрекеттің
өзін емес, сол әрекеттің атауы ретінде қолданы-
луына байланысты.
Қимыл есімі түбір етістік пен туынды түбір
етістікке
-у (-ұу, -үу), -ыс (~іс), -м ақ (-м ек, -бақ, -бек, -
пақ, -пек) жұрнақтары жалғану арқылы жа-
салады. ^
Қим ы л есім інің ж ұрнағы ж ал ған бай ты н
бірде-бір түбір не туынды етістік жоқ. Демек,
барлық қимыл-әрекеттің атауы болады екен.
М ы сал ы:
бар -бару, барыс, бармақ өзгер - өзгеру, өзгеріс, өзгермек. Түбір не туынды түбір етістікке қимыл есім-
дерінің ж ұрнағы ж алғанғанда қимылдың атауы
ретінде қолданылғанымен салтжәне сабақтылық
мағы насы толы қ сақталады. Сондықтан түбір
етістік пен туынды түбір етістіктің септік форма-
дағы созді меңгеруі қимыл есіміне айналғанда да
сол қалпын сақтайды. Мысалы:
далаға бар - да- л а ға бару, үйді көр - үйді көру, үйде демал - үйде демалу, үйден шық - үйден шығу, жұмыспен айна- лыс - жұмыспен айналысу. Д емек, қимыл есімін қимылдың өзін емес,
атауын білдіреді десек те, оны ң етістік шеңбері-
нен шығып кетпейтінін, (конверсиялануды есеп-
темегенде) етістіктің ф ункционалды қ формасы
болып қалатынын аңғарамыз.
Қимыл есімі үш түрлі жұрнақ арқылы жасал-
ғанымен мағыналарында айырмашылық болмай-
ды. Бәрі де қай қимыл-әрекетті білдіретін етістікке
жалғануына қарай сол қимыл-әрекеттің атауын ғана
білдіреді. Дегенмен қазақ тілінде бұл үш жұрнақ-
тың етістікке жалғануы, қолданылыс аясы бірдей
емес. Сонды қтан қим ы л есімдерін жасайтын
жұрнақтарға жеке-жеке тоқталуға тура келеді.
-у(-ұу, -үу) жұрнағы арқылы жасалған қимыл
есімі формасы - тілімізде ең жиі қолданылатын
форма.
Қазақ тілінде етістіктің бұл формасы жұмыс
түрлерін атап айтқанда жиі қолданылады. Мыса-
л ы ,
безендіру жұмысы, жуу жұмысы, қадағалау әрекеті, бағалау тэртібі, санаукезі, ақтау мерзімі т.б.
Орлар қазу, ла й бастыру, кірпіш құю , іргесі- не қалайтын тас тасу тэрізді алуан ауыр жұмыс- тар қайдан оп-оңай біте қойсын (Әбілев).
Қимыл есімінің бұл түрі анықтайтын сөзінен
бөлініп тэуелдену, септелу арқылы заттанып та
қолданыла береді. Мысалы:
кірпіш құю бүгін тоқ- тап қалды дегенде
кірпііи құю жұмысы болып
айты лмай, тек
кірпііи құю түрінде қолданылып,
атау септігінде тұрған ды қтан
не? деген сұраққа
жауап беріп, бастауыш қызметін атқарып тұр.
-у қосымшалы қимыл есімінің осылайша атау
септігінде қолданылу үрдісімен зат есім ретінде
қолданылатын создер пайда болған. Мысаль
ү.егеу, сабау, жабу, жамау, сайлау, барлау, бұрғылаут.б. С оңғы кезде бұлайш а зат есімнің жасалуы
атаужасау (терминжасам) жұмысын өнімді тәсілге
айналдырды. Мысалы: математикада -
алу, қосу, бөлу, көбейту, әдебиетте -
теңеу, шендестіру, тол- ғау, арнау; лингвистикада -
ж алғау, үстеут.Ь. Қимыл есімнің бұл түрі барлы қ септікте
түрленеді.
Дегенмен, қимыл есімінің септелуінде басқа
соз таптарына қарағанда өзгешелік басым. Мэсе-
лен, септік жалғаулары зат есімге тән болған-
дықтан септелген сын есім, сан есім, есімше т.б.
заттанып қолданылатыны белгілі.
Бүл жөнінде “А налитикалы қ форм анттар” дсген тақыры пта арнайы сөз болады.
Ал қимыл есімі септелгенде, етістікке тән
мағы насы нан алыстамайды. Оны септікж алғау-
лы сөздерді қим ы л есімінің септеліп тұрып та
меңгере беретін қабілетінен б айқауға болады.
Мысалы:
Үйге кайт уға рүқсат. Үйді көруді ойладым. Үйден кетуге тура келді. Үймен айналысуды жоспарладым. Зат есім (мейлі сын есім, сан есім, есімдік)
септік жалғауын қабылдап қатар тұрмайды, тұра
қалған күнде өзара меңгерілуші, меңгеруші сы-
ңар ретінде тіркеспейді. Демек,
үйге қайтуға, үйді көруді, үйде отыруды, үйден кетуге, үймен айналы -
суды сияқты тіркестер қимыл есімінің етістік бо-
лып қала беретінін аңғартады.
Қимыл есімнің септік ф ормада қолданылу-
ындағы өзгешелік грамматикалық мағынасына да
әсер етіп, зат есімнің септік формаларының грам-
матикалық мағынасынан айрықшаланады.
Б ары с септіктегі зат есім б ағы т-б ағд ар ы
аңғартса, қимыл есімі бағыт-бағдармен қатар се-
беп, м ақсат мәнін білдіреді.
Ол біздің а уы лға д е-


м ал уға келді. Сэуле кеңсені т азалауға барады.
-у ж ұрнақты қимыл есімі жаты с септігінде
қолданылып, қимылдың ұдайы орындалып жат-
қаны н білдіреді де осы ш ақ м ағы насы н аңғарта-
ды. М ысалы:
Әр гектардан он бес центнерден ас- тық бастырылуда (газеттен).
Көмектес септігіндегі
-у ж ұрнақты қимыл
есімі
болды етістігімен тіркесіп қим ы ләрекеттің
әлденеше қайталанғанын, дүркінділігін білдіреді.
М ысалы,
айтумен болды, айқайлаумен болдыт.6. -ыс(-іс, -с) жұрнағы арқылы жасалған қимыл
есімі - сиректеу қолданылатын форма. Қимыл
есімінің бұл түрінің жұрнағы ортақ етіс жұрнағы-
мен омонимдес болғандықтан, қазақтілі граммати-
касында бұл екі форманы шатастыру,
-ыс формалы
етістіктің бәрін ортақ етіске жатқызу байқалады.
Ш ы нды ғы нда, бұл етістіктен ортақ етіс те,
қимыл есімі де
-ыс, -іс жұрнағы жалғанатындық-
тан жеке тұрғанда дербес мағынасы аңғарылмай-
ды. Оны тек контексте ажырату мүмкін.
Сондықтан қимыл есімі мен ортақ етіс фор-
м асы ны ң өзгеш еліктеріне тоқтала кету орынды
болмақ.
1.
Ортақ етістің грамм атикалы қ м ағы насы
әрқашан іс иесі екі не одан да көп екенін білдіреді.
Ал қимыл есімінде іс иесінің саны на қатысты
м ағы на болмайды. Мысалы:
Ауыл ортасында үйірлі-үйірлі болып отырған еркектер де орнына түрысты (М ұқанов).
Мэруардың киімі, бітімі, т үрған түрысы көзіме оттай басылды. Бірінші сөйлемде
түрысты деген ортақ етіс
те, екінш і сөйлемдегі
түрысы (М әруар - біреу) -
қимыл есімі.
2. Ортақ етіс формасы рай, көсемше, есімше
формасында қолданылады:
айтысса, айтысады, айтысып, айтысқані.Ь. Қимыл есімі тек есімдерше тәуелденіп, сеп-
тесіп қолданылады:
келісімен сабаққа отыр- ды. Оны м ен күлісіне қарап таныдым. 3. Ортақ етіс формасында қолданылып тұрған
сөзді
-у қосымш алы қимыл есімімен ауыстыруға
болмайды. Ал қимыл есімдерінің ж ұрнағы өзара
алмаса береді. М ысалы:
күннің батысы - күннің батуы, Алтынайдың жүрісі - Алтынайдың жүруі, Тайбуырылдың шабысы - Тайбуырылдың шабуыт.Ь. 4. О ртақ етіс ф орм асы на қимыл есімінің
-у, -м а қ ж ұрнағы ж алған а береді, ал
-ыс жұрнақты
қимыл есіміне бұл ж ұрнақтар үстемеленіп жал-
ғанбайды.
М ысалы,
танысу, таныспақ, айтысу, айтыс- пақ дегенде ортақ етістер қимыл есіміне айналып
тұрса,
қоныс, оріс, батыс сөздерін олайша
(қоныс- пақ, өрісу, батысудеп) айта алмаймыз.
-ыс ( - іс) ж ұрн ағы арқы лы ж асалған қимыл
есімдері сирек те болса көптеліп, тәуелденіп, сеп-
теліп қолданылады. Мысалы:


title: Ж үрістері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
ЕТІСТІК
5ХУ
ж ұрнағын ->> жұрнағы м ен алмастыруға болмай-
ды. Сондықтан етістіктің бұл формаларын
-мақ
формалы қимыл есімінің жұрнағымен омонимдес
форма деп есептеуге болады (қара: Есімше).
-мақ формалы қимыл есімінің қазақ тіліндегі
қолданылу аясы тары лы п,
-у
жұрнақты қимыл
есімінің қолданылу жиілігі артып келеді. С он-
дықтан
-м ақ
ф ормалы мен
-у
формалы қимыл
есімі жарыса қолданыла береді. Мысалы:
бармақ
түгіл - бару түгіл, айтпақ түгіл - айту түгіл,
болмақ қайда - болу қайда
т.б.
Қимыл есімінің бұл түрінің тәуелдік, септік
формалары нда қолданылуы мақал-мәтелдерде,
көне ш ығармаларда жиі кездеседі. Мысалы:
Хан-
ның жақсы болмағы - қарашаның елдігі
(Бұхар
жырау).
Достарыңызбен бөлісу:


title: Алмақтың да салмағы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Алмақтың да салмағы бар
( Мақал).
Кет- пекке айла таппадық ( “ Қ ам бар”).
Ат байладым шарбаққа, Сіздің ауы лға бармакка (ән мәтіні).
Кешіп отпек сайдан-ды, Шығынды болмақ бай- дан-ды, Батыр болмақ сойдан-ды^Махамбет). Кел демек бар, кет демек жоқ. Есімшенің бұл түрі болымсыз етістікке жал-
ғанбайды, сондықтан
-мак формалы қимыл есімінің
болымсыз формасы кездеспейді. Тілімізде бірлі-
жарым кездесетін
бармақ емеспін, бармақ емессің, бармақ емес түрінде айтылатын болымсыз етістік
қимыл есіміне жатпайды, есімшеге жатады.
Ескерту. Қазіргі қазақ тілінде зат есім ретін-
де қолданылып жүрген
күймақ, піспек, оймақ, ілмек, шақпақ, соқпақ, қыспақ сияқты сөздерді есімше-
ден зат есімге өткен сөздер дейтін пікір бар.
Біздіңше,
-м а қ ф ормалы қимыл есімінен кон-
версия жолымен қалы птасқан зат есімдер деген
дұрыс сияқты.
7 .4 . К Ө С Е М Ш Е ^ Кө'семше атауын қазақ тіл білімінде А .Бай-
тұрсынұлы енгізген. Бұл создің мағынасы көсем
сияқты үнемі алдыда тұрады дегенді білдіреді.
Көсемшелер тұлғалық жағынан да, м ағы на-
лық жағынан да тиянақсыз болғандықтан, қысқа
қайырылып, өзінен кейін тиянақтаушы етістікті
қажет етіп тұрады да, кем дегенде екі сыңардан
құралып, жаңа м ағы на түзетін күрделі етістік-
тердің көптеген түрін жасауға негіз болады.
Көріп қойдым, біле келді, айта бердім т.б.
Қазіргі қазақ тілінде көсемшелердің бұдан
езге де сан алуан қызметтері бар. Көсемш елер
сөйлемде етістік арқылы айтылған іс-әрекеттің
сынын-тәсілін, мекенін, мезгілін білдіріп, пысық-
тауыштық та қызмет атқарады. Есімдердің түрлену
жүйесіне түспейтін (көптелу, тәуелдену, септелу)
көсемшелердің етістіктің басқа да туынды тұлға-
лары нан негізгі айырмасы да осы қызметтен
керінеді. Олар сөйлемде көбінесе пысықтауыш-
ты қ қызмет атқаратын үстеулерге ірамматикалық
сигіаты ж ағы нан оте ж ақы н. Көсемш елер мен
үстеулердің қызметі жағынан да, мағыналық жа-
ғынан да бір-біріне өте ұқсас келуі, олардың екеу-
інің де пысықтауыш тық қызметте қолдануында
деуге болады. Бірақ көсемш елердің тілдегі қы з-
меті мен мағыналары үстеулерге қарағанда әлде-
қайда кең. М әселен, олар ж оғары да айты лған
күрделі етістік жасау мен пысы қтауыш болудан
өзге тілімізде айтуш ы ның ойды ықш амды айту
м ақсаты н жүзеге асырып біры ңғай баяндауыш
болады, сабақтас құрмалас сөйлемдердің бағы -
ны ңқы сы ңары ны ң баяндауыш ы бөла тұра екі
жай сөйлемді еш дәнекерсіз байланыстырып тұра-
ды және баяндауыш қы зметінде жіктеле келіп,
шақты білдіріп тұрады.
Көсемш елер етістіктің негізгі және туынды
түбірлеріне, күрделі негіздерге тікелей де, қажет-
інше етіс жұрнақтарынан сөң да немесе амалдың
өту сипатын біддіріп, рең жамайтын жұрнақтар-
дан кейін жалғану арқылы жасалады.
Қазақ тілінде жіктелудің төрт түрі бар. Бірдей
үлгіде жіктелетін сөздердің лексика-грамматика-
л ы қ сипаты бірдей емес, я ғн и қазақ тіліндегі
жіктелу үлгілері тек тұлғалы қ озгешеліктеріне
қарай бөлінеді. Кесемш елер бірдей үлгіде жікте-
леді:
I.
Мен бара-мын
біз
бара-мыз
барып-пын
барып-пыз
II
Сен бара-сың
сендер бара-сыңдар
барып-сың
барып-сыңдар
Сіз бара-сыз
барып-сыз
сіздер
бара-сыңдар
барып-сыздар
III Ол бара-ды
өлар
бара-ды
барып-ты
барып-ты
Көсемш елер бірдей үлгіде жіктелмегенімен
олардың беретін ш ақты қ м ағы насы эркелкі бо-
лы п келеді. М әселен,


title: -ып, -іп, -п - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
530
М ОРФОЛОГИЯ
К өсем ш енің ж іктелетін
-а, -е,-й
ж ән е
-ып,
-іп, -п
тұлғалары ны ң ж іктелмейтін тұлғаларға
қ а р а ғ а н д а елеул і а й ы р м а ш ы л ы қ т а р ы бар.
Біріншіден, олардың тілдегі жұмсалу жиілігі соң-
ғыларына қарағанда әлдеқайда басым. М әселен,
жіктелетін көсемшелер арқылы күрделі етістіктің,
пысықтауыштардың және сабақтас сөйлемдердің
бірнешеуі жасалады. Екіншіден, жіктелетін көсем-
шелердің қолданылу өрісі кең. Мәселен, олар са-
бақтас сөйлемнің бағы ны ңқы сыңарларының да,
басыңқы сыңарларының да баяндауыштары бола
аладьі. Ал ж іктелмейтін көсемш елер тек бағы -
ныңқы сыңардың ғана баяндауышы болады.
Сер-
гіген кабағы сәл түнжырай түсіп, ол тағы ойлан-
ды
(М айлин).
Ж алғы з баласы Иса өлгелі, Қадыр
обден түнжырап кеткен еді
(Әуезов). А лғаш қы
сөйлемде көсемшелер бағыныңқы баяндауыштың
құрамында да, басыңқы баяндауыштың құрамын-
да да қолданы лы п тұр. Ал екінш і сөйлемде тек
б ағы ны ңқы ны ң баяндауышы болып тұр.
Ж іктелетін көсемш елердің қолданылу аясы
мен жиілігі де біркелкі емес. А йталы қ, пы сы қ-
тауыш бағы ны ңқы сөйлемнің баяндауышын жа-
сауда көсемш енің
-ып, -іп, -п
тұлғалары өте жиі
жұмсалса, жіктеліп келіп ш ақты білдіруде ауыс-
палы осы ш ак көсемше
(-а, -е/-й )
тұлғалары жиі
қолданылады. Оны бұры нғы өткен ш ақ көсем-
шелердің белгілі бір шектеулі стильдік қолданыс-
тарда ғана (бұрын өткен о қи ған ы хабарлау, ер-
тегі айту т.б.) жұмсалуымен түсіндіруге болады.
Косемш елер ж еке-дара сөз есебінде қолда-
нылмайды, есімдердің м орф ологиялы қ түрлену
жүйесіне түспейді, демек оларға көптік, тәуеддік,
септікж алғаулары қосылмайды. Косемшелердің
жалпы грамматикшіық қызметі етістік айналасы-
на байлаулы, ал мағынасы етістікке қатысты бел-
гімен байланысты болады да өзі тек етістік не-
гіздермен және олардан орбіген тұлғалардан ту-
ындайды. Осы себептен де көсемшелер етістіктің
ерекше бір түрі болып саналады.
А.Байтұрсынұлы еңбектерінен бастап Н.Сау-
ранбаев еңбектеріне шейін (елуінші жылдар) көсемше
жұрнақгары ретінде
-а, -е/-й; -ып, -іп, -п; -ғалы, -гелі,
-калы, -келі
қосымшалары аталған. Кейінгі зертте-
ушілер кесемшенің жұрнақтарына
-ғандай, -ғанша,
-мастан, -май, -майынша, -ысымен
(әрқайсысының
дыбыстық варианттары бар) жұрнақтарын да қоса-
ды. Бұлардың косемшелік сипаты қаншалықгы ба-
сым болғанмен де,
-ғалы
тұлғасынан өзгесінің мор-
фологиялық құрамы анық көрініп тұр.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=717#-ып,_-іп,_-п_тұлғалары_өте_жиі_жұмсалса,_жіктеліп_келіп_ш_ақты_білдіруде_ауыс-_палы_осы_ш_ак_көсемше_(-а,_-е/-й_)


-ғанш а (есімш е + қызметтік (ф ункциялы қ)
жұрнақ)
-мастан (болы мсыз етіс + есімше + ш ы ғы с
септік)
-ысымен (қимы л есім + тәу.
III ж ағы +
көмектес септік)
-майынша (болымсыз етістік + көсемш е +
дәнекер қызметтік жұрнақ)
Бұларды ң м орф емалы қ жігінің ан ы қты ғы -
мен қоса жіктелмейтіндігі және
-а, -п тұлғалары
си яқты барлы қ қызметте бесаспап жүре бер-
м ейтіндігі, оларды ң тіл даму тарихы нда өте
беретіні пайда болғанды ғын дәлелдейді.
Тіл зерттеушілерінің басым көпшілігі морфо-
логиялы қ жігі көмескі косемше жұрнақтарының
озін де есімшенің негізінде қалыптасқан деп қарай-
ды. Я ғн и , бүгінгі тіліміздегі көсемше атаулының
бәрі кезінде есімше болған. М орфологиялық жігі
айқы н күрделі косемшелер ғана емес, сонымен
қатар жай (құрамы жағынан) косемшелер
(-а, - е / -й, -ып, -іп, -п, -ғалы, -гелі, -қалы, -келі) де
есімшелердің негізінде қалыптасқан. М әселен,
косем ш елердің коне
-ып тұлғасы
(-й ), ыпан >
(-ы)пан>ып жолымен озгеріске түскен. Ал
-ан жұрнағы коне заманда есімшелік аффикстердің бірі
болған. Бұл ж ұрнақ қазіргі якут, чуваш тілдерін-
де және озбек, түркімен, сондай-ақ батыс сібірлік
татар тілдерінің диалектілерінде ұшырасады.
Көсемш елердің тіліміздегі қолдану аясын
томендегідей жинақтап корсетуге болады.
1 - к е с т е .
І.жұмсалу өрісіне
2.ш ақ к а
_______қарай
қатысына қарай
•—
күрделі
етістік
жасау
п ы сы қта-
уыш
болу
біры нғай
бааяндауы ш
жасау
курделенген
сөйлем жасау
құрмалас
сөйлем жасау
ш ақ
жасау
3. жіктелетіндер
-а;-п
-а;-п
-П
-а;-п
-а;-п
-а;-п
4.жіктелмейтіндер
-ғалы
-ғалы
-ғалы
-ғалы
-ғанша
-ғанша
-ғанша
-мастан
-мастан
-мастан
-ысымен
-ысымен
-ысымен
-майынша
-майынша
-майынша


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=718#(-а,_-_е_/_-й,_-ып,_-іп,_-п,_-ғалы,_-гелі,_-қалы,_-келі)_де_есімшелердің_негізінде_қалыптасқан._М_әселен,_косем_ш_елердің_коне_-ып

title:
-ғанш а
(есімш е + қызметтік (ф ункциялы қ)
жұрнақ)
-мастан


531 Байқап отырғанымыздай, көсемше жұрнақ-
тарының ішіндегі ең белсендісі, бесаспабы
-п ж ұрнағы. Кезінде Н.С ауранбаев бұл жұрнақты
“ үнемді” * деп атаған. Ғалым бұл атауды көсем-
шенің -пж ұрнағы ны ң қолданғыш тығын ескеріп
үнемі, ылғи деген мағынада қолданған.
Қазіргі қазақ тіліндегі
-п формантты көсем-
ш енің қолданысында тағы бір ескерте кететін
ерекш елік бар. К осем ш енің бұл ж ұрнағы соңы
-п дыбысына біткен етістікке жалғанса, ол түбірдегі
-п дыбысын
-у ды бы сы на айналдырады. М ыса-
лы ,
тап - тауып, жап - жауып, қап - қауып т.б.
Түркі тілдеріне түгел тарам аған (мәселен, өзбек
тілінде) бұл құбылысты қазақ халқыны ң сөзді
әуезді айтуға ұмтылысымен түсіндіруге болады.
М әселен,
тап-ып, шап-ып дегендегі
п дыбысы
дыбысталу мүшелерінің ең соңғы позициясында
ерінге қамалып жасалады. Бір рет
п дыбысын
айтқан соң екінш ісін қатар бірден айту үшін
ауаның қосы м ш а толқы ны керек. Сөздегі қатар
келген дыбыстардың жасалуы окпеден сыртқа
қарайғы ретте болса, сөз жеңіл, бөлінбей тұтас
айтылады:
тауып, шауып т.б.
Қазіргі қ а за қ тілінде
-ға лы көсем ш енің -а,
-е /-й , -ып, -іп, -п тұлғаларына қарағанда қолда-
нылу аясы тар. Бұл тұлға өзінің бастапқы қы з-
метінде тұрып та барлы қ етістікті бірдей сипат-
тай бермейді. Көбінесе қозғалы с мағы насы нда-
ғы етістіктерді ғана сипаттайды. Мысалы:
тату- ласқалы келдім, ж ауласқалы барды, айтысқалы кетті. Бұл ж ұрнақ арқылы кез келген етістіктен
көсемше туындай бермейді, ол озінің косемшелік-
пысықтауыштық мағынасын тек сабақты етістік-
тен ж асалғанда ғана сақтайды. Ал егер ол салт
етістіктен немесе ыры қсыз етіс пен өздік етістен
жасалғанда күрделі етістіктегі негізгі етістік бо-
лып қолданылады. Мысалы:


title: Ж асалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
50
ФОНЕТИКА
тоғы сы ң қы , үнді, ілгерінді (ж іңіш ке), езулік
дауыссыз дыбыс.
Жуан еріндік түрі: М ҰҢ, МОЛ т.б.
(16-3-
сурет)
Ж асалы м ы :
қ о с е р ін ө з а р а ж ы м д а с а
тоғысады (1), жасалу орнына қарай ерін-ерінді;
тіл ауыз қуы сы нда кейін шегініп жатады (8),
тілдің ж атысына қарай кейінді; дауыс желбезегі
мол тербеледі (5-2),
желбезек қаты сы на қарай
тербелімді; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) барып
(1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай еріндік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
қос
ерін өзара бос тоғы сады ,
тоғы сы м күш іне қарай бос тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орны на қарай көмей қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі:
қос еріннің тоғысымы
бос леппен
аяқталады , тоғы сы м бітіміне қарай бос лепті;
дауыссыз ыңыл дыбысталады, үн қатысына қарай
үнді; әуез қатысына қарай жуан және ерін әуезді
дыбыс болып табылады.
М° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Ж асалы м белгілері:
ерін (е р ін -е р ін д і),
тоғы сы ңқы , кейінді, тербеліңкі (үнді), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Аитылым белгілері:
бос тоғы сы ңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері:
бос лепті, үнді (ыңыл),
жуан, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы:
ерін (ерін -ерін ді),
т о ғ ы с ы ң қ ы , үн д і, кей ін д і (ж у ан ), е р ін д ік
дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке еріндік түрі: М ҮК, М ӨР т.б.
(16-
4-сурет)
Ж асалы м ы :
қ о с е р ін ө за р а ж ы м д а с а
тоғ-ысады (1), жасалу орнына қарай ерін-ерінді;
тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады (6), тілдің
жатысына
қарай ілгерінді; дауыс желбезегі мол
тербеледі (5 -2 ), ж е л б езе к қ аты сы н а қарай
тербелімді; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) барып
(1-2) жасалады,
ерін қатысына қарай еріндік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
қос ерін өзара бос тоғы сады,
тоғысым күш іне қарай бос тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен комей қуысы қосылыгі кетеді, үстеме
жасалым өрны на
қарай ауыз қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі:
қос еріннің тоғысымы бос леппен
аяқталады, тоғы сым бітіміне қарай бос лепті;
дауыссыз ыңыл дыбысталады, үн қатысына қарай
үнді; әуез қаты сы на қарай жіңіш ке және ерін
әуезді дыбыс болып табылады.
М 10 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=71#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жіңіш_ке,_езу_эуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_синаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=71#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=71#Ж_асалы_м_белгілері:_ерін_(е_р_ін_-е_р_ін_д_і),_тоғы_сы_ңқы_,_кейінді,_тербеліңкі_(үнді),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Аитылым_белгілері


title: келгелі жатыр, бар- - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
келгелі жатыр, бар-
ғалы отыр, тогілгелі тұр, орындағалы жүр
т.б.
М о р ф о л о г и я л ы қ ж ігі а й қ ы н қ ұ р а н д ы
жұрнақтарды көсемшелер қатарында қарастыру-
ға оларды ң ж оғары д ағы кестеде көрсетілген
көсемшелерге тән қызметтерде жұмсалуын және
етістікке бағы ны ңқы лы ғы н негіз етіп алу керек.
7.5. Е С I М Ш Е
Етістіктің ф ункциялы қ формалары ның бірі
- есімше. Есімше м ағы насы ж ағынан етістіктер-
ше болымды ж әне болымсыз, салт-сабақты бо-
лып бөлініп, ж ақтық, ш ақтық м ағы наны аңғар-
тады. Бірақ түрленгенде есімдерше көптеледі, сеп-
теледі, тәуелденеді. Осы ерекшелігіне байланыс-
ты сойлемде атрибуттық және предикатты қ ма-
ғы н аға ие болады да, әрі етістік, әрі сын есім
орнына жүре береді.
Есімше
-ған (-ген, -қан, -кен), -ар (-ер, -р, -с),
-атын (-ет ін, -йтын, -йтін), -уиіы (-уш і), -м а қ
(-мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек)
жұрнақтарының негізгі
және туынды түбір етістікке, етістіктің болымды
және болымсыз формаларына, етіс категориясы-
ның барлы қ түрлеріне ж алғану арқы лы жасала-
ды. Ал қалау рай, бұйрық рай, шартты рай ф ор-
маларына есімше жұрнақтары жалғанбайды.
Есімше ж ұрнақтары ны ң қызметі - өзі жал-
ғанған етістіктің аңғартатын м ағы насы н өзгерт-
пей, заттың қим ы л-әрекет арқы лы білдіретін
белгісін жасау. М ысалы,
бар
- қим ы л-әрекетті
білдіретін етістік, ал
барған
(адам),
барар
(жол),
баратын
(кісі),
барушы
(бала) - заттың қимыл
нәтижесімен аңғартылған белгісі.
Есімше жіктеледі, бірақ етістіктерше емес,
есімдерш е жіктеліп, сөйлемде баяндауыш қы з-
метін атқарады.
Есімше формасының әрі сын есім, әрі етістік
ретінде қолданылуына қарай күмәнді пікірдің пайда
болуы аны қ. Ш ындығында, екі сөз табына тән
белгілері бар бұл форманы қай сөз табына жатқы-
зуға болады? Бұл мәселенің басын ашып, түсінікті
болу ж ағы н қарастыру үшін екі сөз табына тән
тұстарын санамалап барып таразыға салу лазым.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Есімшенід есімдерге жақындығы мен озге-

text:
532
М О Р Ф О Л О Г И Я
ген, ағарған, қьізарған
есімшелерінің мағынасын-
дағы айырмашылыққа назар аударайық. Сын есім-
дер заттың тұрақты (статикалық) белгісін білдірсе,
есімшелер қимыл-әрекет нәтижесінде пайда бол-
ған өзгерісті (динамикалық) аңғартып тұр.
ә) Есімшелер сын есім сияқты
көптеліп, тәу-
елденіп, септеліп заттанады. Сөйлемде бастауыш,
толықтауыш қызметін атқарады. Ж іктеліп баян-
дауыш қы зм етін атқарады. М ысалы,
Көрмес -
түйені де көрмес
дегенде бірінші
көрмес
атау сеп-
тігінде тұры п бастауы ш , екінш і
көрм ес
сөзі
жіктеліп, 3-ж ақ нөлдік формада қолданылып ба-
яндауы ш қы зм етін атқарып тұр.
Айтарыңды ай-
тып қа л, Енді айналып келгенше
дегенде
айтар
есімш есі әрі тәуелденіп, әрі септеліп толы қтау-
ыш болып тұр.
б)
Етістіктің болымсыз
ф орм асы на есімш е
ж ұрн ағы ж ал ған ған д а да есімш енің болымсы з
м ағы насы аңғарылады. Бірақ есім сөздер сияқты
есім ш елер де
жоқ, емес
сөздері арқы лы болы м -
сыз ф орма жасайды. М ысалы
,бармаған - барған
жоқ, барған емес.
Д емек, есімшелер болы м сы з-
д ы қ ф орм аны етістіктерше синтетикалы қ ж ол-
мен де, есімдерш е аналитикалы қ ф орм ам ен де
жасайды екен.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Есімшелердің етістікке жақын белгілері

text:
2. Есімшелердің етістікке жақын белгілері: а)
Есімш енің етістіктің бір түрі болып есеп-
телуіне оны ң септік жалғауларындағы сөзді салт
және сабақты етістік ретінде меңгеруі себеп бо-
лады. Мысалы,
кітапты алған, каламды берер (бер- мес), хат т ы жазатын, ж үкт і тасушы, үйді көрмекш і т.б. дегенде табыс септіктегі сөздерді
сабақты етістік ретінде меңгеріп тұр. Ал
балаға қараған, үйге жеткен, үйде отырған, даладан кірген, бізбен келген дегенде салт етістік ретінде барыс,
жатыс, ш ығы с, көмектес септіктегі сөздерді мең-
геріп тұр.
ә) Есімш елердің ш ақты қ м ағы н ан ы беруде
қызметі ерекше.
-ған қосымшалы есімше жіктеліп,
өткен ш ақ мағы насы н берумен қатар атрибуттық
қызметте тұрып та сол өткен ш ақты қ м ағы наны
сақтайды . М ысалы,
келген қонақ, қайт қан м а л дегенде де атрибутты қ м ағы н а болы п өткен
қим ы л-қозғалы сқа байланысты білдіріп тұр. Де-
генмен атрибуттық мағы нада тұрған есімш енің
бұл түрінің өткен шақты білдіруі баяндауыш қыз-
метіндегі өткен шақты білдіруіндей анық та тұрақ-
ты емес. М әселен,
енді келген адам бүл үйге кірмейді дегенде
келген есімш есінің м ағы насы
келетін, келер есімше формасының мағы насы н-
да қолданылып тұр.
-ар (-ер, -р, -с) формалы есім-
шелер әркез келер ш ақ мағынасын білдіреді.
б)
Есімш енің етістікке тән басты белгісі -
қимыл-қозғалысқа байланысты мағынадан алыс-
тамайды. Сонды қтан да есімше етістіктерше бо-
лымды және болымсы з, салт және сабақты бо-
лып бөлінеді.
Аталған үш белгі есімшені етістіктің бір түрі,
оның ішінде функционалды етістік формасы деп
есептеуге мүмкіндік береді.
7.5.1. Есімшенің түрлері Есімше жасайтын қосымшалар жоғарыда атал-
ды. Осы қосымш алардың әрқайсысы қолданылу
аясымен де, ж алғанған етістіктерге үстейтін ф ам -
матикалық мағынасымен де айрықшаланып, есім-
ше түрлерін жасайды.
Қазіргі қазақ тілінде есімше түрлері жұрнақ-
тары ның м ағы налары н а сәйкес ш ақ категория-
сымен бөлінеді.


title: Бұрынғы өткен шақ есімше - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
Сэрсен келе жатқан сияқты. Ол бізді күтіп тұрған
тэрізді.
Ескерту. Алаған, жатаған, сүзеген
сияқты сын
есімдер де бір кезде
-ған, -ген
ж ұрнағы
арқылы
ж асалған
аладыған, ж атадыған
формаларды ң
ықшамдалуы арқы лы пайда болған. Бірақ бұл
сөздер есімше ф орм асы нан
біржолата сын есім
қатарына ауысқан. С о н д ай -ақ
қапқан
(қақпан),
туысқан
сияқты зат есімдердің де есімше форма-
сы ны ң қолданылу барысында конверсияланған
түрі деп білу қажет.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Дағдылы откен шақ есімше - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
7.5.1.1. Дағдылы откеншақ есімше Д ағд ы л ы ө тк ен ш ақ есім ш е
-атын (-етін, -йтын, -йтін) ж ұрнағы арқылы жасалады. Есім-
шенің бұл түрі сөйлемде жіктеліп, бұрын болған
әрекеттің бірнеше қайталанып, дағдылы қалыпта
орындалып тұрғаны н білдіреді. М ысалы,
бара- тынмын, баратынсың, баратынсыз, баратын, бара- тынбыз, баратынсыңдар, баратынсыздар, баратын. Ал атрибуттық қызметтегі
айтатын хабар, жазатын қағаз, қарайтын мэселе дегендегі есім-
шелер келер ш ақ мәнінде ж ұмсалған сияқтанып
тұрады . Б ір ақ атр и б у тты қ қы зм еттегі
-ат ын (-етін, -йтын, -йтін) қосымшалы есімше шақтық
мағы надан гөрі аны қтауы ш қы зметін атқарады
да ш ақты қ м ағы наны білдіру басқа мүш енің -
баяндауыш тың үлесіне тиеді. Мысалы:
Оқитын кітабым жоғалды. Оқитын кітабым үйде түр. Оқитын кітабым көбеймекші. Осы үш сөйлем
үш ш ақта айтылып тұр. Бір сөйлемде бір ғана
шақтық мағына болатынын ескерсек, үш сөйлемде
қайталанып тұрған
оқитын есімшелі ф орманы ң
атрибуттық қы зметте тұры п, ш ақты қ м ағы наға
қаты спағаны н көруге болады. Сонымен бұл үш
сөйлемңің ш ақты қ м ағы насы н баяндауыш қы з-
метін атқарып тұрған
жоғалды, түр, көбеймекші етістіктері білдіріп тұр. Д егенм ен
-атын ( -
етін, -йтын, -йтін) жұрнақты есімш енің мағы насы н-
дағы келер ш ақты білдіру қабілетін мүлде теріс-
ке ш ы ғаруға болм айды . О ны байқау үшін
-ар, -ер, -ресім ш е ж ұрнақтары мен синоним ретінде
қолданылатынын салыстырсақ та болады. Айта-
лы қ,
оқитын кітабым дегенді
оқыр кітабым не-
месе
сөйлейтін сөз дегенді
сөйлер сөз деп те айта
береміз.
Сондықтан болар, есімш енің бұл түрі ауыс-
палы өткен ш ақ деп те аталады.
Ал дағдылы өткен шақ деп аталуы есімшенің
бұл түрінің жіктеліп, баяндауыш қызметін атқа-
руына байланысты. Мысалы:
Мен оқитынмын Сен оқитынсың Сіз оқитынсыз Ол оқитын Біз оқитынбыз Сен оқитынсың Сіз оқитынсыз Ол оқитын


title: Болжалды келер шақ есімше - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
7.5.1.2. Болжалды келер шақ есімше Есімшенің бұл түрі
-ар (-ер, -р, -с) жұрнақта-
ры арқылы жасалады.
-ар (-ер, -р) болымды етіс-
тіктерге жалғанса, -сж ұрнағы болымсыз етістік-
терге жалғанады:
барар - бармас. Болжалды есім-
ше де атрибуттық және жіктеліп предикатты қ
мағынада қолданылады.
Есімш енің бұл түрі басқалары ндай тәуел-
деніп, септеліп қолданылғанымен көптікж алғау-
ды қабылдамайды. Бұл есім ш енің осы түрінің
өзіндік ерекшелігін білдіреді. Дегенмен өткен шақ
есімшелерге қарағанда
-ар, -ер, -р, -стұлғалы есім-
ше сирек тәуелденіп, сирек септеледі. М ысалы:
Келердің алдында білдің. Келмеске кетті. Айта- рын айтып қалсын. Үшарымды ж ел, қонарымды сай біледі. Көрмес - түйені де кормес. Есімш енің бұл түрінен конверсия жолымен
зат есімдер қалыптасқан. Мысалы:
ат байлар, шаш сипар, алтыатарт.б. Бұл есім ш ен ің болы м ды , болы м сы з түрі
қосарланы п, әрі қарай түрлі септік ж алғауы ар-
қылы қолданылады да болымшы, шұғыл әрекетті
аңғартады . М ысалы:
болар - болмас жүмыс (бо- лымшы жүмыс), келер-келместен кірісті (асығыс, шүғыл), барар-бармасын қүдай біледі (күмәнді). 7.5.1.3. Мақсат мәнді келер шақ есімше Есімшенің бұл түрі етістікке
-м ақ (-мек, -пақ, -пек, -бақ, -бек) жұрнағы жалғану арқылы жаса-
лады. Бірақ
-м ақ (-м ек) ж ұрнағы ж ал ған ған
сөздің барлығынан мақсат мәнді келер шақ есім-
ше жасала бермейді. Мысалы:
Кел демек бар, кет демек жоқ дегенде мақсат мәні ж оқ, қимыл
есімін жасап тұр (қара: қимыл есімі). Есімшенің
бұл түрі есімш енің барлы қ түрінен де өзгеше.
М әселен, атрибуттық м ағы нада қолданбайды.
Осы ж ағы нан келіп не көптік, не септік, не тәу-
елдік жалғауын қабылдамайды. Текж іктеліп ба-
яндауыш қызметін атқарады. Бұл ерекшелігі -
бұл ф орманы ң есімшеге қатысын да ж оққа ш ы-
ғаратын сияқты.
-м ақ формалы есімшеге қолда-
нылыс барысында
-шы, -ші қосымшасы қосылып
та айтылады. Бірақ бұл қосымш а морфема емес,
өйткені есімшеге ж алғанғанм ен не лексикалы қ,
не грамматикалық мағына үстемейді. Сондықтан
534 М О Р Ф О Л О Г И Я
да
-м а к ф орм алы есімше мен
-макш ы формалы
есімше бір мағынада жарыса қолданыла береді.
Мысалы:
Мен бармакпын -
Мен бармакшымын Сен бармаксың - Сен бармакшысың Сіз бармаксыз - Сіз бармакшысыз Ол бармак - Ол бармакшы Сондықтан -лш кжұрнағына қосылып тұрған


title:
-шы
-яь/тұлғасын - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
-шы -яь/тұлғасын (субморф) деп таны ған дұрыс.
-шы (-ші) тұлғасы ны ны ң м ағы насы болмағаны -
мен атқаратын қызметі бар. Ол қызмет
-м ак фор-
малы етістіктердің ішінде тек мақсат мәнді есім-
шеге ж алғаны п, оны ерекш елеп тұрады. М әсе-
лен,
“Айналайын әкемдей болмак кайда жар-жар- а у ”д£Ү£\\ц£,т'\болмак сөзіне -ш ытұлғасыны н жал-
ған айтуға болмайды. Демек,
-шы тұлғасы н ы -
ны ң қы зметі м ақсат мәнді келер ш ақ есімш ені
қимыл есімінен айрықшалап тұрады.
-ушы (-уш і) ж ұрнағы етістік түбіріне не ту-
ынды етістікке ж алғанып, осы ш ақ есімше түрін
жасайды.
Есімш енің бұл түрі де атрибуттық және пре-
дикатты қ қызметте жұмсалып, есім ж әне етістік
белгілерін аңғартады. Мысалы:
хабарлаушы жігіт, бакылаушы кісі, ізденуші кыз, бағалауш ы м екем е дегенде атрибутгық қызмет атқарып, қимыл-әре-
кет нәтижесінде пайда болған белгіні білдіріп тұр.
Ал
хабарлаушымын, хабарлаушысың, хабарлаушы дегенде үш жақта жіктеліп предикаттық мағы на-
ны беріп тұр.
Б ірақ бұл белгілердің қай -қай сы сы да есім
сөзге тән белгілер. С онды қтан
-ушы ж ұрнағы
арқы лы ж асалған ф орманы ң етістікке (есімше-
ге) тән екендігін аңғару үшін салт және сабақты,
болымды және болымсыз формалары бар ма, жоқ
па, сол ж ағы на назар аудару керек.
Түбір не туынды етістік салт етістік болса,
о ған
-ушы ж ұрнағы ж алған ған д а сол күйінде
өзгеріссіз қалады. М ысалы:
бар-барушы, кел-ке- лушіт.б. Ал түбір не туынды етістік сабақты етістік
болса, сабақты күйінде қалады. М ысалы,
ал-алу- шы (кітапты), көр-көруші (киноны)т.б. С ондай-ақ
-ушы жұрнағы болымды және бо-
лымсыз етістікке жалғанып,
барушы - бармаушы, жаратушы -жаратпаушы түрінде қолданыла бе-
реді.
Д емек,
-ушы формалы есімше зат есім орны-
на қолдануға қанш а бейім болғаны мен етістікке
тәндігін жоймайды.
Есімшенің бұл түрі көптеліп, тәуелденіп, сеп-
теліп жиі қолданылады.
М ысалы:
Қолдаушылар көп болды. Айтушы- ның өз аузынан есіттім. Тыңдаушыма түсінікті болсын деген әрекетім ғой. Қазіргі қазақ тіліндегі
жазушы, окытушы, сатушы, тергеуші, меңгеруші сияқты зат есімдер есімш енің конверсиялануы
арқылы жасалған.
7.6. Ж Е Т Е К Ш І Е ТІС Т ІК П Е Н К Ө М Е К Ш І ЕТІСТІК .
О Л А Р Д Ы Ң АРАҚАТЫ НАСЫ
Тіліміздегі етістіктер қолданыста түрлі құрам-
да қолданылады. Солардың бірі жетекші етістік
пен комекш і етістіктің тіркесі. М ысалы,


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=727#7.6_Л_._Жетекші_етістік_Жетекші_етістіктер_толы_қ_лекси_калы_қ_ма-_ғынаны_,_я_ғ_н_и_қимыл_атауын_білдіреді._Мысалы,_келе_қалды

title:
келген
еді, айтса екен, келе қадды, құлай жаздады, біліп

text:
ЕТІСТТК
535
тіктен бұрын тұрады. Бұл орын тәртібі өте тұрақ-
ты, оны өзгертуге болмайды, ол - өте ертеден
тілде әбден қалы птасқан заңдылық. Ж етекш і
етістік тің к ө м ек ш і етістік тен б ұ р ы н тұруы
тіліміздегі жалпы грамматикалық көрсеткіштердің
сөз соңында қолданылу заңдылығына сай қалып-
тасқан.
Ж етекш і е тістік сө й л ем д е белгілі ойды
білдіретін м ағы налы сөз б олған ды қтан , оған
сөйлемде қосылатын түрлі грамматикалық мағы-
налардың берілу тәсіліне байланысты ол көмекші
сөздермен де тіркеседі, көмекші сөздерсіз қосым-
шаларды да қабылдай береді.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=727#Мүқанды__жолдастары_үстай_алды_(Әбдіқадыров).__Шоқан__баяндам_асы_н_ж_асап,_еңбект_ерін_т_эрт_іпке


title: Стол басындахат - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
Стол басындахат жазып отырмын (Бегалин).
Д ала жонінде м а- қала жазасыз (Сонда). Осы екі м ы салдаж аз де-
ген етістік қолданылған. А лғаш қы мысалда ол -
отыр көмекші етістігімен тіркескен жетекші етістік.
Соңғы мысалдағыжазасызжіктікжалғауы тұлға-
сы ндағы етістік. Екеуі де - лексикалы қ мағы на-
лы бір сөз. Л ексикалы қ м ағы налы соз сөйлем-
дегі ойдың қажетіне қарай түрлі грамматикалық
көрсеткіштерді қабылдап, лексикалық мағынамен
қоса сөйлемде грам м атикалы қ м ағы наларды
білдіретіні белгілі. Алғашқы сойлемдежазу қимы-
лы сөйлемде нақ осы шақта қодданылған. Мұнда
нақ осы ш ақ м ағы н асы оты р көм екш і етістігіне
жіктік жалғауы тікелей ж алғаны п , ол көмекш і
етістіктің жетекші етістікке көсемш енің=пж ұрна-
ғы м ен тіркесуі арқы лы ж асалған. С он даж азы п
отырмын етістігі 1-жақтағы субъектінің нақ осы
шақга жасап жатқан қимылын білдіреді. Ал екінші
сөйлемдегіжазасызетістігі 2 -жақтағы субъектінің
ж азу қ и м ы л ы н
келер ш ақта ж а с а й т ы н ы н
білдіреді.
Екі мысалда да
жаз етістігі бір лексикалы қ
мағы нада қолданы лған, бірақ олардың грамма-
тикалыкңчағыналары басқа-басқа және ол грам-
матикалы қ м ағы налар түрлі тәсілдермен беріл-
ген. Н ақ осы ш ақ м ағы насы көмекш і етістік ар-
қылы берілсе, келер ш ақ м ағы насы көсемш енің
= а жұрнағы арқылы жасалған.
Алғаш қы мысалдағы
жаз етістігі жетекші
етістік деп аталады да, со ң ғы м ы салдағы
жаз етістігіне жетекші етістік термині қолданылмай-
ды. Өйткені жетекші етістік термині комекші ет-
істікпен тіркескен етістікке ғана қолданылады. Же-
текші етістік пен көмекші етістік тіркесінде лек-
сикалы қ м ағы наны жетекші етістік білдіреді,
көмекші етістіклексикалық мағынаны білдірмейді.
Сөйтіп жетекші етістік пен көмекші етістіктірке-
сіндегі мағыналы етістікті көрсету үшін, жетекші
етістік термині қолданылады. Ал екінш і мысал-
дағы
жазасыз етістігі - дара етістік, оны ң лекси-
калық мағыналы сөз екені белгілі, сондықтан оған
жетекші етістік деген терминді қолданудың қажеті
жоқ.
Ж етекш і етістік қызметін тіліміздегі лекси-
калық мағы насы бар етістік атаулының қайсысы
болсын атқара береді. О ған ешбір шек қойы л-
майды, тек етістіктің лексикалы қ м ағы насы бо-
луы ған а ш арт болып саналады. М ысалы,


келе қалды, коре қойды, айтып салды, ақтай берді, тыңдап ал, әкеліп кор, оқып шықтыт.б. М ұндай
мысалдарды шексіз тізе беруге болады. Ж етекші
етістіктің бұл да бір өзіндік ерекшелігі болып са-
налады.
Жетекші етістіктің морфемдік құрамы да түрлі
бола береді. Ж оғары да келтірілген мысалдарда
жетекші етістіктер негізгі түбір етістіктерден де
(кел, кор, айт), туынды түбір етістіктерден де
(ақта, тыңда), біріккен түбір етістіктен де
(әкел) болған. С оны м ен бірге жетекші етістік күрделі,
құранды етістіктен де бола береді.
Мүканнын мек- т епті тастап кет кісі келді (Ә бдіқады ров).
Шыбыртқы сарт ете калды (Әбдіқадыров).
Бұл м ысалдардағы жетекш і етістік құрамы
ж ағы н ан күрделі етістік, ком екш і етістік -
кел. Екінші м ы салдағы жетекші етістік - құранды
етістік
(сарт ет), кем екш і етістік -
қал. Көмекші етістіктердің де өзіндік ерекш елік-
тері бар: кем екш і етістіктердің лекси калы қ ма-
ғы насы жоқ.
Күштеріңді көрсете бер... Көпші- ліктің үні цирктің ішін жаңғыртып жіберді... Раульдің тынысы тарыла түсті (Әбдіқадыров).
Бұл мысалдардабер, жібер,
түс көмекші етіс-
тіктері қолданылған, олардың ешбір лексикалы қ
мағынасы ж оқ,
корсете бер дегенде әңгіме
корсету туралы,
жаңғыртып жіберді дегенде
жаңғырту м ағы насы ,
тарыла түсті дегенде әңгіме
тарылу туралы болып тұр. Көмекш і етістіктің лекси ка-
лы қ м ағы н асы болмауы олардың негізгі белгісі
болғанды қтан, ол осы мысалдарға ғана қатысты
емес, комекш і етістіктің бәріне қатысты белгі.
К өмекш і етістіктердің саны шектеулі, олар
жетекші етістіктер сияқты саны өте кеп құбылыс
емес.
К өм екш і етістіктер лексикалы қ м ағы налы
етістіктердің ф ам м ати калы қ дамудан өтуі арқы -
лы тілде қалыптасқан тілдік бірліктер (единица-
лар).
Көмекші етістіктер жетекші етістікке косем-
ше, есімше ж ұрнақтары арқылы тіркеседі. Ол
жұрнақтар жетекші етістікке жалғанған соң, оған
комекші етістік тіркеледі. М ысалы,оқы+п
а л д ы ,


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=729#(кел,_кор,_айт),_туынды_түбір_етістіктерден_де_(ақта,_тыңда),_біріккен_түбір_етістіктен_де_(әкел)

title:
келе
қалды, коре қойды, айтып салды, ақтай берді


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=729#Күштеріңді_көрсете_бер..._Көпші-__ліктің_үні_цирктің_ішін_жаңғыртып_жіберді...__Раульдің_тынысы_тарыла_түсті


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=729#Мүканнын_мек-__т_епті_тастап_кет_кісі_келді_(Ә_бдіқады_ров).__Шыбыртқы_сарт_ете_калды


text:
Ж асалым белгілері: ерін (е р ін -ер ін д і),
тоғы сы ңқы , ілгерінді, тербелімді (үнді), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ңқы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді (ыңыл),
жіңішке, еріндік дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: ерін (ерін-ерінді),
тоғы сы ңқы , үнді, ілгерінді (жіңіш ке), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Н дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Жуан езулік түрі: НАН, Н Ы Қ т.б.
(17-1- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек әзара
жымдаса төғы сады (2-1), жасалу өрнына қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қар ай кейінді; дауыс
желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына
қарай тербелімді; ерін жазылып (езу тартып)
барып жасалады (1-3), ерін қатысына қарай езулік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
бос тоғы сад ы , то ғы с ы м күш ін е қар ай бос
тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, кемей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай кәмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к тің
тоғы сы м ы бос леп п ен аяқталады , тоғы сы м
б ітім ін е қар ай бос л е п ті; д ау ы ссы з ыңыл
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қатысына қарай жуан және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Н жуан езулік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
кейінді, тербелімді (үнді), езулік дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді (ыңыл),
жуан, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, тоғы сыңқы ,
үнді, кейінді (жуан), езулік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: НӘР, НІЛ т.б.
(17-2- сурет)


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=72#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жіңішке,_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=72#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=72#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_тоғы_сы_ңқы_,_кейінді,_тербелімді_(үнді),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=72#Н_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Жуан_езулік_түрі:_НАН,_Н_Ы_Қ_т.б.__(17-1-__сурет)_Жасалымы