title:
0 2
СӨЗДІҢ МОРФЕМАЛЫҚ ҚҮРАМЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
2 0 2
СӨЗДІҢ МОРФЕМАЛЫҚ ҚҮРАМЫ
меті өзі қатысты сөз табы ны ң құрам ы н жаңа
сөзбен толықтыру болып саналады я ғн и ол өзі
қатысты сөз табына жататын сөздерді, атаулар-
ды жасайды. М әселен, зат есімнің сөзжасамдық
ж ұрнақтары зат есімге жататын атауларды жа-
сайды:
өнім, малшы, дэрігер, кітапхана, бөлім, қаты-
сым
сияқты туынды сөздердің бәрі зат есімнің
сөзж асам ды қ ж ұрнағы арқы лы ж асалған. Сын
есімнің созжасамдық жұрнақтары сы нды қ белгі
м ағы насы н білдіретін сын есім атауларын жа-
сайды. Мысалы
таулы, сэнді, өнерпаз сезгіш, сәнқой,
білгіш
сияқты туынды түбір сын есім сөздер сын
есімнің сөзжасамдық жұрнақтары арқылы жаса-
лып, сы нды қ белгі м ағы насы н білдірген.
Осы сияқты басқа сөз таптарының жұрнағы
да өзі телулі сөз табына қызмет етеді, оның атау-
ларын жасап, сөздік құрамын толықтырады. Со-
нымен бірге ж ұрнақтарды ң бірнеш е сөз табына
ортақ болып келуі де кездеседі. Бұл көбінде
жұрнақтарды ң м ағы налы қ ж ағы н ан дамуымен
байланысты болады. Ж ұрнақтарды ң м ағы насы
кеңіп, бір м ағы н ан ы ң үстіне екінш і м ағы наны
қосып алуы тілде өте жиі кездеседі. Осы жұрнақ
м ағы насы ны ң дамуы, кеңуі нәтижесінде бір сөз
табыны ң ж ұрнағы екінші сөз табыны ң м ағы на-
сын қосып алады да, бұры нғы м ағы насы н сақ-
тай оты рып, екі сөз табында да қы зм ет атқара-
ды. Сөйтіп, бұл ж ұрнақтарды ң бірнеш е сөз та-
бына ортақтық қасиетін қалыптастыратын жол-
ды ң бірі болып саналады.
Ж ұрнақтарды ң м ағы н асы н ы ң кеңуі тілде
омоним жұрнақтардың көбеюіне әсер етеді:
буын,
түйін, келін, қорған
деген туынды түбірлердегі
зат есім жасайтын
-ын, -ін,
-яж ұрн ағы м ен
жуын,
киін,
деген өздік етістің
-ын, -ін,
-яж ұрна-
ғы тұлғасы жағынан бірдей. Бұлардың сөзге қоса-
тын мағынасы да түрлі, сондықтан олар омоним
ж ұрнақтарға жатады. О м оним ж ұрнақтар тілде
аз емес.
С оны мен бірге сөзж асам ды қ ж ұрнақтарда
синоним дік қасиет те бар:
жүмысшы - ж үмыс-
кер, қьізметкер - қызметші, ақта - ағарт, дәнде -
дәнік, сазар - саздан, қарайт - қарала, өнерпаз -
өнершіл, білімпаз
-
білімді, білгір - білгіш
т.б.
Кейде тілдегі синоним ж ұрнақтарды ң ма-
ғына жақындығына қарамастан, олардың бірінің
орны на екінш ісі қолданы ла бермейтіні белгілі:
орақ, елек, қайрақ, күрек сөзцері - ақ, -қ, -к
жұрнақ-
тары арқылы ж асалған құрал атаулары. Ал дәл
осындай мына құралдардың атаулары
өшіргіш,
сүзгіш, қырғыш -ғыш, -гіш
ж ұрнақтары арқылы
жасалған. Туынды түбірдің қай үлгі арқылы жа-
салуы тілдің ішкі заңдылығы арқылы шешілгені
байқалады. Ж ұрнақтардың тілде атқаратын қы з-
меті бірдей емес. Олар өте өнімді болып, сөз тал-
ғамай белгілі топтағы сөздерге ж алғана береді.
Мысалы:
малшы, егінші, жазушы, колхозшы, үгітші,
энші, етікші, суретші, қасапшы, биші
т.б. Ал бірсы-
пыра жұрнақтар сөз талғап, белгілі сөздердің құра-
мында ғана кездеседі, сөз жасау ж ағы нан өнімсіз
болып келеді. М ы салғатілд
е көйлекшең, байпақ-
шаң, бешпентшең, мәсішең
сияқты сөздердегі
-шаң,
-шең
ж ұрнағы көйлек, байпақ, бешпент, мәсі ки-
ген адам деген ұғымды білдіреді. Осы ж ұрнақ
басқа киім аттарына жалғанбайды,
көйлекшең, беш-
пентшеңдеуге
болғаны мен, сол сияқты киім аты
шапан, тон
сөздерінен
іиапаншаң, тоншаң
сияқты
туынды түбір жасалмаған.
Бұдан ш ығатын қорытынды - жұрнақтардың
сөзжасамдық қабілеті бірдей емес. М ысалы,
-шаң,
-шең
ж ұрн ағы киім атауларына ж алған ы п , зат-
тың белгісін білдіру қызметін ерте тоқтатқан. Сон-
дықтаң киімнің кейінгі пайда болған түрлерінен
бұл ж ұрн ақ арқы лы сөз ж асалм аған. М ұндай
сөзжасамдық жұрнақтар тілде біраз. М ысалы,
бе-
лес, дөңес, оңғақ, тоңғақ, жент, киіт, бүкір
сияқты
туынды түбірлер құрамындағы жұрнақ қазіргі тілде
сөзжасамдық қызмет атқарып жүрген жұрнақтар
қатарына жатпайды.
Бұл ай ты лған д ар қа за қ тілін ің сөзж асам
жүйесі көне замандардан бастап, күні бүгінге дейін
дамып, күрделеніп, екшеліп, толығып қазіргі дәре-
жеге ж еткенін көрсетеді. Осы ұзақ уақыттың
ішінде сөзж асам ны ң ішкі заңды лы қтары , құра-
мы, сөзж асам ды қ нұсқалары , олардың қызметі,
м ағы насы нақты ланы п, тұтас бір күрделі жүйе
ретінде қалыптасқан.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: .3 . С Ө З Ж А С А М Т Ә С ІЛ Д Е Р І

text:
СУЛЖАСАМ 11Л ЫЛ1ІУ1Ш1Ц ЖЬАІІ ^АЛА^Ы
203
Т ілдің сөзд ік қ о р ы н ы ң өсуі тілдің ішкі
мүмкіндігіне, туынды сөздің тілдің ішкі заңды-
лы қтары на байланысты жасалуына негізделеді.
Туынды сөз еш қаш ан тілдің ішкі мүмкіндігіне
сүйенбей жасала алмайды.
Тілдің ішкі мүмкіндігіне тілде бар сөздер мен
сөзжасамдық жұрнақтар, олар арқылы сөз жаса-
удың тілде қалы птасқан жолдары, заңдылықта-
ры я ғн и тәсілдері жатады.
Тілде бар сөздер мен сөзжасамдық ж ұрнақ-
тарды туынды сөз жасау үшін қалай, қандай
тәртіпте қолданудың жолдары тілде талай заман-
нан бері өңделіп, бекіп, түрлі заңдылық ретінде
қалы птасқан. Туынды сөздің жасалу жолдары
ғы лы мда сөзж асам ды қ тәсілдер деп аталады.
Окырман, көрермен, тәлімгер, жүлдегер, қаламгер,
қатпаршақ, ақта, сынық
сияқты туынды сөздер
л е к с и к а л ы қ м ағы н ал ы сөзге
-м ан, -м ен, -гер,
-шақ, -та, -ық
жұрнақтары жалғану арқылы жа-
салған.
А л қызыл ала, қиян-кескі, отыз екі, алып
кел, асықты жілік
сияқты күрделі туынды сөздер
ж оғары да келтірілген, туынды сөздерден басқа
жолмен жасалғаны көрініп тұр. Бұларда екі сөздің
тіркесуінен жаңа м ағы на жасалған. Сол сияқты
буын, екпін, туысқан, кіріспе, талдау
сияқты тер-
мин сөздердің мағынасы олардың тілдегі байыр-
ғы м ағы н асы нан мүлдем басқа. Осы сөздердің
терм индік м ағы насы туынды сөздің м ағы насы
болып саналады. Бұл туынды сөздер ж оғары да
келтірілген туынды сөздерден басқа жолмен жа-
салған, бұл сөздердің құрамында сөзж асам ды қ
ж ұрнақ та жоқ, не оларға басқа сөздер де қосыл-
маған, бірақ олардың мағынасы өзгерген.
Келтірілген мысалдар тілде туынды сөздің
жасалу жолдары түрлі екенін білдіреді. Олар тілдің
сөзжасам жүйесінен белгілі орын алады. Сөйтіп
туынды сөздер тілдің сөзжасам жүйесінің заңды
құбылыстары ретіндегі тәсілдер арқылы жасала-
ды. С оны мен туынды создердің жасалуы тілдің
сөзжасам жүйесінде қалыптасқан сөзжасамдық
тәсілдер арқылы іске асады. Бұл тілдегі туынды
сөздер кездейсоқ, әркім өзінш е жасай беретін,
бейберекет құбылысқа жатпайтынын білдіреді.
Қ азақ тілінің сөзжасам жүйесінде көн е'за-
мандардан бері қарай қолданылып әбден орнық-
қан, қалыптасқан сөзжасамның негізгі үш тәсілі
бар:
1) синтетикалық тәсіл,
2) аналитикалық тәсіл,
3) лексика-семантикалық тәсіл.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Синтетикалық тәсілі - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
2.3.1. Синтетикалық тәсілі
Қосымшалы тілдерде синтетикалық тәсіл ту-
ынды сөз жасауда негізгі тәсілдер тобы на кіреді.
Түркі тілдері, оның ішінде қазақ тілі қосымшалы
тілдер болғанды қтан, синтетикалы қ тәсіл біздің
тілімізде туынды сөз жасауда үлкен қызмет атқа-
рады.
С интетикалық тәсіл арқылы туынды сөз жа-
саудың тілде қалыптасқан өзіндік жолы бар. Бұл
тәсіл арқылы туынды сөз жасау үш ін, оған екі
тілдік бірліктің қатысуы керек:
1) лексикалы қ мағыналы сөз,
2) сөзжасамдық жұрнақ.
Синтетикалық тәсіл арқылы туынды сөз жа-
сауға қатысатын бұл тілдік бірліктердің әрқайсы-
сыны ң өзінің атқаратын қызметі бар.
Лексикалық бірлік туынды сөздің мағынасы-
на арқау болады, сондықтан да туынды сөз жасау-
ға лексикалық мағыналы сөздер ғана қатысады.
М ысалы,
жүлдегер, ақта, ақылды, болеқор
си-
яқты туынды создердің жаңа мағынасы
жүлде, ақ,
ақыл,
бэлесөздерінің негізінде жасалған, сондық-
тан олар негіз сөздер деп аталады. Осы негіз
сөздердің мағынасы мен туынды
жүлдегер, ақта,
ақылды,
6элеко/?сөздерінің м ағы насы байланыс-
ты. Ол м ағы на байланы сты лы қ негіз сөздің ма-
ғы насы ны ң туынды м ағы н аға арқау болғанды -
ғы нан туып тұр. С оны мен туынды сөздің негіз
сөзі болатын лекси калы қ бірліктер туынды ма-
ғына жасау үшін қажет.
Туынды сөз ж асауға қаты саты н лексикалы қ
бірліктерге қойылатын негізгі талап оның лекси-
калы қ м ағы насы болуы екен. Ал оны ң тұлғасы
мен құрамына ешбір ш ек қойы лмайды, сондық-
тан туынды сөздің негіз сөзінің қызметін негізгі
түбір сөз де, біріккен сөз де, қы сқар ған сөз де
атқара береді.
Мысалы,л:өге/7,
түндік, айлық, өртен
деген ту-
ынды сөздерге негізгі түбір сөз негіз болған. Ал
егінші, өнімсіз, білімпаз, сәнқойлық
дегендерге
егін,
өнім, білім, сәнқой
деген туынды түбірлер негіз
болған. С ондай-ақ
белбеусіз, колхоздас
деген ту-
ынды ларға біріккен сөз бен қы сқарған сөз негіз
болған. Осы туынды сөздердің бәрінде негіз сөз
қызметін түрлі құрамды, түрлі тұлғалы сөздер
атқарған. Бірақ олардың бәрі де - лексикалы қ
мағыналы сөздер яғни туынды сөздерге лексика-
лы қ мағыналы сөздер негіз болады, онсыз синте-
тикалы қ тәсіл арқылы туынды сөз жасалмайды.
Синтетикалық тәсіл арқылы жасалған туын-
ды түбірлердің м ағы насы оны ң құрамындағы
негіз сөзге байланысты. Негіз сөз я ғн и негізгі
морфеманы ң м ағы насы туынды түбірдің м ағы -
насына арқау болады. Сондықтан оның мағына-
сы мен туынды лексикалы қ м ағы на байланысты
болады. Бұл тек туынды түбірлерге, синтетика-
л ы қ тәсілге ғана қатысты мәселе емес, ол - жал-
пы сөзж асам ға қатысты қалы п тасқан , толы қ,
қатал сақталатын заңдылық.
Туынды сөздің ж асалуына негіз болған сөз
бен одан жасалған туынды сөздің м ағы на байла-
ныстылығы арқылы туынды түбірдің қай сөзден
не арқылы жасалғанын түсіндіруге болады. Мы-
салы ,
өнім
деген туынды түбірдің лекси калы қ
м ағы насы өну арқылы ш ы ққан заттың аты.
Ал негізгі түбір сөздердің мағынасының неге
олай екенін түсіндіру мүмкін емес:
күн, ай, көк,
жел
т.б.
Сонымен сөзжасамдық м ағы наны негіз сөз
бен туынды түбірдің м ағы на байланы сты лы ғы
арқылы ажыратуға болады.
Негіз сәз дегеніміз - туынды созді ж асауға
негіз болатын лексикалы қ мағыналы соз. Мыса-
лы ,
дэрігер, аңшы, өнерпаз
деген туынды түбірлер-
дегі негіз создер:
дэрі, аң, өнер.
М іне, сонда дәрі
мен дәрігер, аң мен аңш ы , өнер мен онерпаз
деген создердің мағынасы байланысты. Өйткені
дэрігер
деген создің ж асалуына
дэрі
деген соз
негіз болған, сондықтан ол
дэрігеряеген
туынды
сөздің м ағы насы на кірген, сол арқы лы
дэрі
мен
дэрігер
деген создің м ағы налы қ байланы сы ту-
ған. Сол сияқты
аң
мен
аңшы
сөзінің м ағы на-
л ы қ байланы сы
аң
сөзі арқы лы туған.
Өнер
мен
өңерпаз
да сол сияқты. Ж алпы туынды түбір ата-
улының бәрінде осы заңдылық сақталады. Орыс
тіл білімінде оны “мотивированность значения”
деп атайды. Бұл ғылымда әдетте туынды түбірмен
байланысты айтылады.
Туынды түбір соз бен негіз сөздің м ағы на
байланы сты лы ғы , әсіресе, созж асам ды қ ұяда
ан ы қ корінеді. С озж асамды қ ұяға бір негізгі
түбірден орбіген толып жатқан туынды түбірлер
жатады. М ысалы, “ Қазіргі қ а за қ тіл ін ің созжа-
сам жүйесі” атты 1989 жылғы монографиядаоас
сөзінен (есім, етістік мағынасындағы) 137 туын-
ды түбір жасалғаны келтірілген.
Осы туынды түбірлердің бәрінің м ағы насы
бас
созімен байланысты. Ол ж алғы з осы созжа-
самдық ұяның ерекшелігі емес, жалпы әр созжа-
самдық ұяда қанша туынды түбір болса да, олар
бір-бірімен м ағы на ж ағы нан байланысты бола-
ды. Өйткені бір ұядағы туынды түбірлердің
бәрінің құрамынан ұяның негіз созі орын алады
да, ұядағы туынды түбірлердің м ағы на байланы-
сты лы ғын туғызады.
Туынды түбірдің құрам ы ндағы негіз создің
лексикалы қ мағыналы созден болуы міндетті са-
налуы оны ң туынды түбірдің лексикалы қ м ағы -
насына арқау болуымен байланысты. Туынды
түбірлердің құрамында негіз создің өзіндік атқа-
ратын қызметі - жаңа лексикалық мағынаға арқау,
өзек болу.
С интетикалы қ тәсіддегі екінші тұлға, екінші
тілдік бірлік созжасамдық жұдррқ. Синтетикалық
созжасамда ж ұрн ақ негізгі мүше болып санала-
ды, оның қатысынсыз синтетикалық тәсіл арқы-
лы ешбір туынды түбір жасалмайды.
С интетикалық тәсіл арқылы жасалған туын-
ды создер туынды түбір деп аталады. Туынды
түбір негіз сезден сөзжасамдық ж ұрнақ арқылы
жасалады.
М ы салы ,
байпак+шаң>байпакшаң, сыр+лы>
сырлы, түн+ек>түнек, іиүкір+лік>шүкірлік, эсем-
+паз >эсемпаз, күлын +да >күлында
т.б.
С оны мен туынды түбірлер бір негізгі мор-
фема мен бір көмекші морфемадан тұрады. Мы-
салы,
әнерпаз < өнер
(негізгі морфема) +
паз
(комекші морфема). Осы сияқты барлық туынды
түбірлер негізгі морфема мен комекш і морфема-
дан я ғн и ж ұрнақтан тұрады:
төстік< төс+тік,
аспаз <ас + паз, жерлес< жер + лес, куэгер< куэ +
гер, сынык< сын + ык, сына < сын
+
а, кемі< кем
+ /
т.б.
С интетикалық тәсіл арқылы жасалған туын-
ды түбірлердің құрам ы ндағы морфемалардың
әрқайсысының орны бар, негізгі морфема бірінші
орында тұрады, көмекш і морфема я ғн и ж ұрнақ
екінші орында, негізгі морфема яғн и лексикалық
бірліктің соңында тұрады. Туынды түбірдің құра-
мындағы морфемалардың орны тұрақты.
Бұл заңды лы қтан ауытқу тек басқа тілден
кірген кейбір морфемаларда кездеседі. Мысалы,
бисаясат, бейкүнэ
т.б. М ұндай ж ағдай біздің
тіліміздің заңдылығы на жатпайды.
Туынды түбір жасаушы ж ұрнақты ң да атқа-
ратын өзіндік қызметі бар. Оның негізгі қызметі
- туынды лексикалы қ м ағы на жасау. Сондықтан
копш ілік созжасамдық жұрнақтар лексикалы қ
жаңа м ағы на жасайды. Мысалы,
ойыншыктуын-
ды түбірін ж асаған
-шык
жұрнағы
ойын
негіз
созінен басқа лексикалы қ м ағы на я ғн и ойы нға
керек, ойнайты н заттың атын ж асаған. Сонда
мұндағы ойьшсозінің лексикалық мағынасы мен
ойыніиык
туынды түбірінің лексикалы қ мағы на-
сы екі басқа.
|


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ
23
Қазақ тілінің жасалым қорында барлық жа-
салы м нүктелер қатаң дауыссыз ды бы старға
қаты сты . Ерін арқы лы П, тіл ұшы арқы лы Т,
С, Ш , тілш ік арқы лы Қ (тіл ортасы арқы лы К)
дыбысы жасалады.
Қ азақ тілінде тіл арты арқылы ж асалаты н
қатаң дауыссы з дыбыс жоқ.
Қазақ тілінің жасалым қорындағы жасалым
тәсілдерінің қатаң дауыссыз дыбыстарға қаты с-
тысы то ғы сы ң қы
мен ж уысыңқы болып ш ы қ-
ты. Ерін тоғы сымы арқылы П дыбысы, тіл ұшы
то ғы сы м ы арқы лы Т ды бы сы , тілш ік то ғы сы -
мы арқы лы Қ (тіл
ортасы тоғы сы м ы арқы лы
К), тіл ұшы ж инақы жуысымы арқылы С, ж ай-
ы лы ңқы жуы сы мы
арқы лы Ш дыбысы ж аса-
лады.
Қатаң дауы ссы з дыбыстар бес ды бы стан
құралады.
Сонымен қатаң дауыссыз дыбыстар тобына
бір ортақ белгі (дауыс қатысы), екі айырым белгі
(жасалу орны мен жасалу тәсілі) тән.
1.3.2.2. ¥яң дауыссыз дыбыстар
Қ азақ тіліндегі
ұяң дауыссыз дыбыстардың
құрамы төмендегідей: Б, Д, Ғ-Г, 3, Ж. Бұлар
қазақ тіліне тән төл дауыссыз дыбыстардың қата-
рына жатады. Ұяң дауыссыз дыбыстардың бәріне
ортақ белгі - дауыстың жартылай қатысуы. Бас-
қаш а айтқанда, ұяң дауыссыз дыбыстардың жа-
салымына дауыс желбезегі жартылай (тербеліңкі)
қаты сады, жартылай тербеледі. Ұяң дауыссы з-
дарды ұйыстырып
отыратын бірегей белгі осы
болып табылады.
Б дауыссыз дыбысы
Жасалымы:
1. Б дауыссыз дыбысы қос ерін арқылы жаса-
лады. Ж асалу орны на қарай ерін-ерінді дауыс-
сыз болып табылады.
2.
Б дауыссыз дыбысы қос (астыңғы және
үстіңгі) еріннің тоғысуы арқылы жасалады. Ж а-
салу тәсіліне қарай тоғы сыңқы дауыссыз дыбыс
болып табылады.
3. Б дауыссыз дыбысын айтқанда дауыс жел-
безегі жартылай тербеледі, яғни жартылай
қаты-
сады. Дауыс қаты сы на қарай ұяң (тербеліңкі)
дауыссыз дыбыс болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=27#Б_дауыссыз_дыбысы_Жасалымы:_1._Б_дауыссыз_дыбысы_қос_ерін_арқылы_жаса-_лады._Ж_асалу_орны_на_қарай_ерін-ерінді_дауыс-_сыз_болып_табылады._2.


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ
207
тектес емес, қызылмен басқа түс араласқан түс,
сонды қтан ол қы зыл ала аталған.
Тоқпақ жілік
-
жіліктің бір түрінің аты,
суық торғай
- торғай-
дың бір түрінің аты,
су жылан
- ж ы ланны ң суда
жүретін түрінің аты,
елу бес, алты мың отыз бес,
қырық алты
деген күрделі сөздер 3 түрлі санның
аттары.
Тіркестіру арқылы жасалған күрделі сандар-
дың ж оғары дағы мысалдарда құрамдары түрлі
болғаны на қарамастан, олардың әрқайсы сы бір
ғана лексикалы қ м ағы на беріп, бір сөз болып
саналады, бір сөздің қызметін атқарады. Басқа
тілдерде мұндай біртұтас м ағы налы аталымдар
бірге жазылады.
Қысқарту тәсілі бұрын қазақ тілінде кісі ат-
тарымен байланысты ғана қолданылған. Кісі ат-
тарын қы сқарту дүние жүзі тілдерінде бар әдіс.
Бұл әдіс тілімізде қазір де өнімді. М ысалы, Ах-
мет Байтұрсынұлы өз кезінде Ақаң аталған, оны
бүкіл қазақ халқы ны ң бәрі Байтұрсы нов деп
түсінген. Қазір
Ж ұмеке, Асеке, Қанеке
сияқты
қы сқартуларм ен қатар
Нұраға, Сераға
сияқты
қысқарту қолданысы жиі кездеседі/Бір кездерде
Серке Қожамқұловты Сераға атағаны сол заман-
дағы адам арға мәлім. Қазір осы үлгі тарай бас-
тады.
Ал күрделі атауларды қысқартып қолдануда
совет дәуірі кезінде тілімізде орыс тілінің үлгісі
қабылданылды. Бұл да қазір қолданыста. Мыса-
л ы ,
теледидар, Қ а зҮ У
(Қ азақ ұлттық универси-
теті), АяЛ/У(Алматы мемлекеттік университеті),
АҚШ
(Америка Құрама Ш таттары),
ЕҚ Ы Ұ
(Ев-
роп ад ағы Қ ауіпсіздік ж әне Ы н ты м ақтасты қ
Ұйымы) т.б.
2.3.3. Лексика-семантикалық тәсіл
Л ексика-семантикалық тәсілде сөздің құра-
мы, тұлғасы ешбір өзгеріске түспейді, өзгеріс тек
сөздің м ағы насы нда ғана болады. Сөз дыбыс-
тық, морфемдік құрамын сақтай отырып, тілдегі
бұры нғы қолданы лы п жүрген м ағы н асы н ы ң
үстіне ж аңа м ағы на қосып алады, тілде жаңа
мағынасында да қолданыла бастайды. Сөздің тек
м ағы насы нда өзгеріс болатындықтан, бұл тәсіл
лексика-семантикалы қтәсіл аталған. Бұл сөзжа-
самдық тәсіл көне заманнан бері қарай қы змет
атқарып келеді.
Тіліміздегі
ақ
деген сөз түсті білдіретін сын
есім екені белгілі:
ақ орамал, ақ жаулық, ақ көйлек
сияқты қолданыстар әбден таныс. Осы
ақ
сөзінің
тілде басқа да толып жатқан мағынасы бар:
1
)А қ
- адал м ағы насы н береді. Мысалы: Ақ
жүрген адам азбас (мақал). Барымтамен алдыр-
ған әлекімдердің ақ адал малдары болатын (Әуе-
зов).
2
)А қ
- сүт, айран, қаты қ, қы мыз, шұбат си-
яқты тағамдар. Мысалы: Ұлжанның күз уақытын-
да Зере мен балаларға әзірлеп отыратын ағы осы
болатын (Әуезов).
3)
Ақ
- а қи қат ш ындық. Мысалы: Ж ұмыр
басты пендеге - өлім ақ (Мәтел).
Осы мысалдардағы түс мағынасындағы
ақ
бұл
сөздің негізгі мағы насы , яктілде негізгі мағы на-
сында да қазір қолданыста. Ал осы сөз тілде кейін
басқа мағы наларды қосып алғаны мысалардан
көрінеді. Олар: “адал,” “тағам аты ” , “ақиқат,
ш ы нды қ” деген мағыналар.
Міне, бұл мағыналар тілдегі түрлі қолданыс-
та қалыптасқан. Әр мағынасында олар бір-бірімен
омоним жасаған.
Осы сияқты тілдегі қолданыста басқа м ағы -
наларды қосып алып, тағы бір создің қызметін
атқарып жүрген сөздер өте көп.
Өзібір безер адам
дегендегі
безерсы н
есім. Тілдегі негізгі м ағы на-
сында ол -
сен онан безер едің
түрінде қолданыла-
ды. Осы екі м ағы нада ол - екі сөз.
Қаныпезер адам, қимас дос, қиыспас дос
деген
мысалдардағы
қаныпезер'қймас, қиыспас
сын есім-
ге көш кен сөздер. Түсіндірмелі сөздікте оларды
сын есім деп берген.
Л ексика-семантикалық тәсіл арқылы зат есі-
мге заттану арқы лы көш кен сөздер өте көп:
бүлдірген, ағарған, қорған, қамал, айтыс, қоршау, ақ,
асыр, жетісі, қырқы, жүзі
т.б.
Зат есім сөздердің ішінде өзіне басқа м ағы -
наны қосып алып, екінші сөздің қызметін атқа-
рып жүрген создер де аз емес. М ысалы,
құн -
эконом икалы қ термин,
екпін
- тіл біліміндегі тер-
мин,
буын, соз, мағына, есім, шылау, одағай, үстеу
дегендер де сол сияқты . Мұндай термин мәнін
алған созддер әр ғылымда да барш ы лы қ.
Теңеу,
суреттеу, олең, әңгіме
- әдебиет саласындағы тер-
миндер. Ал,
қимы л, қозғалыс
сияқты терминдер
физикада,
үіи бүрыш, тәрт бұрыш, кобейту, қосу,
алу
сияқты терминдер математикада коптен қол-
данылып келеді.
Адам мүшесіне байланысты терминдер меди-
цинада өте кәп. Олар - осы сөздердің жаңа мағы-
насы.
Л ексика-сем антикалы қ тәсіл арқылы создің
жаңа м ағы н аға кошуіне байланысты сөз бір сөз
табынан екінші сөзтабына ауысады, өны ғылымда
көнверсия деп атайды. Көнверсия жөлымен жаңа
|


title: СӨЗЖАСАМ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
208
СӨЗЖАСАМ
жасалуы - оте коп тараған тәсіл, оның ішкі ерек-
шеліктері де бар.
Л ексика-сем антикалы қ тәсілде соз м ағы на-
сы ны н озгеруіне байланы сты ол үнемі бір соз
табынан екінші соз табына ауыса бермейді. Сон-
ды қтан л ексика-сем ан тикалы қ тәсілдің іштей
айырмасы бар:
1) создің ж аңа м ағы на алуына байланысты
басқа сөз табына көшуі;
2) соз жаңа мағына алса да, сөз табын өзгерт-
пей өз сөз табыны ң құрамында қалуы.
Создің жаңа мағына алуына байланысты бас-
қа сөз табы на көшуі. Ешбір тілдік бірліктің
көмегінсіз, сөзд ы б ы сты қ құрамын сақтай оты-
ры п, сөз м ағы насы өзгеріп, басқа сөз табына
көшеді. Мысалы,
қорған, айтыс, жарыс, бірге, біреу,
баска, өзге
т.б. Бұл сөздердің дәл осы тұлғада,
осы құрамда тілде басқа м ағы налары бар және
ол мағыналары алғаш қы негізгі м ағы наға жата-
ды. Олар:
1)
корған, айтыс, жарыс -
етістік, қимыл,
бірге, біреу -
сан есім, санды қ ұғы м ,
баска
- сын
есім ,
өзге -
есімдік.
Ж оғары да осы сөздердің: 1)
қорған, айтыс,
жарыс
зат есімге көш кен м ағы насы , 2)
біреу -
есімдікке көшкен мағынасы, 3)
бірге, басқа, өзге -
сын есімге көш кен мағы насы келтірілді.
Сөздің жаңа м ағы наға ие болуы, сол арқы -
лы басқа сөз табы на көшуі түрлі жолмен іске
асады. Оның ішінде ғылымда заттану (субстан-
тивация) тілдерге кең тараған түрі. Ал заттану -
көбіне ықшамдау заңдылығы на байланысты бо-
латын құбылыс. Мысалы, қазіргі
ітд&бір жүма,
бір жеті
деген тіркестер бір-бірімен мағыналас.
О сы ндағы жеті (апта) сөзінің заттық мағынасы
алғаш “жеті күн” мағынасында қолданылып,
күн
сөзінің қолданыста түсіп қалы п, ықш амдалуы-
нан оның заттық мағынасы
жеті
сөзіне кошкен,
сонда
жеті
сөзінің заттануына күн созінің қол-
даныстан шығуы себеп болған.
Үіиі, жетісі, қырқы, жүзі, тоқсан
(оқу мезгілі)
сөздері де осы ретте заттанған.
Соққан, туысқан,
суыртпақ, қашаған, т уған
сияқты зат атаулары
да жоғарыдағы сияқты создермен бір жол, тәсіл
арқылы заттанған.
Бір, біреу
сөздерінің есімдікке көшуі,
бірге, ба-
сқа, өзге, кетеген, қашаған
сөздерінің сын есімге
шшу\,бірден, етпетінен, басқа, текке, зорға, бекер-
ге, эреңге, алға, артқа, әзірге, қазірге, күніге, кейде,
артта, алда, баяғыда, қапыда, қапелімде, эуелден,
ежелден, шетінен, лажсыздан, төтеден, шынымен,
жайымен, түйдегімен
т.б. осы сияқты сөздер үстеу-
ге көшуі көнеру арқылы жүзеге асқан. Бұл сөздер
тілде осы тұлғада, осы қосымшалармен қолданы-
лып жүріп, бірте-бірте басқа м ағы наға ие болып,
жаңа мағынасына қарай сөз табын өзгерткен, бұл
үрдісте сөйлем (контекст) үлкен қызмет атқар-
ған.
Келтірілген мысалдар тілдің сөздік құрамын
байытуда лексика-семантикалы қ тәсілдің өзіндік
орны барын білдіреді.
Сөзжасамдық тәсілдер арқылы ж асалған ту-
ынды сөздердің бәрі сөзжасам процесінің нәти-
жесіне жатады. Сондықтан туынды сөздер сөзжа-
сам ілімінің зерттеу нысаны болып табылады да,
сөзжасам жүйесінде негізгі орын алады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: .4 . С Ө З Ж А С А М Д Ы Қ М А Ғ Ы Н А

text:
2 .4 . С Ө З Ж А С А М Д Ы Қ М А Ғ Ы Н А Созжасам омірде пайда болған ж аңа ұғы м -
дарды атау қажеттігін отеу үшін қы змет етеді.
Жаңа аталымар (номинациялар) сөзжасамдық түрлі
тәсілдер арқы лы ж асалаты ны белгілі болды.
Тәсілдердің түрлілігіне байланы сты созжасам
үрдісіне түрлі созжасамдық бірліктер жаңа мағы-
на, жаңа аталы м ны ң жасалуына түрлі дәрежеде
қатысады. М ысалы,ә«ш /,
жүмысшы, маліиы, су- ретші, жыршы, бииіі, орманшы, балықшы, саяхатшы, сыбызғышы, қобызшы т.б. осы типтегі туынды
создерді алсақ, олардың құрамындағы негізгі мор-
ф ема да, көм екш і морфема да олардың мағы на-
сы ны ң жасалуына қатысып тұр. Осы туынды-
лардағы негіз соз жаңа м ағы наны ң жасалуына
арқау болған . Ал осы туынды түбірлердегі
-шы, -ші жұрнағы оларға мамандық мәнін қосқан. Осы-
ның нәтижесіндеәяш/ - ән айтатын адам,
жүмыс- іиы - жұмыс істейтін адам,
малшы - мал бағатын
адам,
суретші - сурет салатын адам,
жыршы - жыр айтаты н адам,
биіиі - би билейтін адам,
ор- маніиы - орманды бақы лайты н адам,
балықшы - балы қ аулайтын адам,
саяхатшы- саяхатж асай-
тын адам,
сыбызғышы - сыбызғы тартатын адам,
қобызіиы - қобыз тартатын адам дегенді білдірген.
А лғаш осы ұғымды білдіруден туған бұл создер
кейін мамандық мәніне ие болған.
Бұл туынды түбірлердегі
-ш ы/-ш і ж ұрнағы
м амандық мэнін беріп тұр, ал негіз создер ненің
маманы екенін білдірген. Келтірілген туынды
түбірлердің құрамындағы созжасамдық бірліктер
(негіз соз бен жұрнақ) туынды мағынаны жасау-
ға қы змет еткен. Сондықтан да олар созжасам-
ды қ бірліктерге жатады.
Мұндай туынды создердің қандай негіз созден
жасалғанын ажырату қиын емес, ойткені туынды


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ 209 сөздің лексикалы қ м ағы насы мен негіз сөздің
м ағы насы байланысты болады. Бұл м ағы налы қ
байланы с арқылы туынды сөздің қандай негіз
сезден жасалғанын табуға болады. Бұл ерекшелік
сөзжасамдық типтерге қатысты.
Алайда сөзжасамдық тәсілдердің түрлілігіне
байланы сты туынды сөз бен негіз сөздің ара-
сындағы мағы налы қ байланыс үнемі жоғарыда-
ғыдай бола бермейді.
С ө з ж а с а м н ы ң л е к с и к а - с е м а н т и к а л ы қ
тәсілінде сәз бір сөз табынан екінші сөз табына
өтеді. М ысалы,
айтыс - етістік,
айт ы с- зат есім.
М ұнда етістік мәнді сөз заттық ұғымды білдіріп,
зат есім нің грамматикалық көрсеткіш ітерімен
түрленетін болды. М ысалы,
айтысты ж алғас- тыр, айтысқа түс. Бірақ осы сөздің екеуінің де
негізгі лексикалы қ мәнінде айырма ж оқ деуге
болады. Келесі бір туынды сөздерде негіз сөздің
мағы насы толық сақталып, оған үстеме мағы на
ғана қосылады. Мысалы,
экетай, балапан, дөңес, адыршык т.б.
Ал
он сегіз, белбеу, экел, білезік, бозторғай, келіп кет сияқты создердің мағыналары олардың құра-
мындағы созжасамдық бірліктердің мағыналары-
ның қосындысы нан ж асалғаны ан ы қ байқалы п
тұр.
Бұл келтірілген мысалдар туынды создердің
жасалу жолы және созжасамдық бірліктері қан-
дай түрлі болса, сөзж асамдық м ағы н а да түрлі
екенін көрсетті.
Ғ ы лы м да с ө зж а са м д ы қ м а ғ ы н а туралы
ғалымдар пікірі де түрліше. Оларды ғалымдар
екіге топтастырып қарап жүр. Олар: ж иы нты қ
м ағы на (суммарное значение), айырма м ағы на
(разностное значение).
Сөзж асамдық айырма м ағы на деп негіз сөз
.бен одан ж асалған туынды сөздің арасы ндағы
м ағы налы қ айырмаш ылық аталады.
Ж иы нты қ м ағы на деген бағы ттағы ғалым-
дар сөзж асам ды қ м ағы н а деп негіз сөз бен
жұрнақтың мағынасының қосындысынан ш ық-
қан мағы наны атайды.
Созжасамдық мағынаны оны жасауға қатыс-
қан сөзжасамдық бірліктерсіз қарау мүмкін емес.
Негіз сөз бен оған қосылған сөзжасамдық жұрнақ
не лексикалы қ екінші сөзден (күрделі сәздерде)
туынды сәз жасалатын болса, олар туынды ма-
ғы наны жасаушылар, өйткені оларсыз туынды
сөз жасалмайды. Сөндықтан да олар сөзжасам-
ды қ бірліктер бөлып саналады. Олай болса, ту-
ынды мағына да оларсыз жасалмайды. Сондық-
тан туынды мағынаны созжасамдық бірліктердің
мағыналарының жиынтығы деп қараудың ғылыми
негізі бар. Туынды сөздің құрамындағы тұлғалар
оны ң м ағы насы н жасаушылар болғанды қтан,
оларсыз туынды мағынаны анықтау мүмкін емес.
Бірақ туынды сөздің мағы насы н негіз сөзбен са-
лыстыру арқылы да дәлелдеуге бөлады, өйткені
салыстыру туынды сөздің мағынасы негіз сөзден
басқа екенін көрсетеді, немесе негіз сөзден туын-
ды сөздің мағынасында қандай болса да, бір өзге-
шелік барын көрсетеді. Сөл мағыналық ерекшелік
туынды сөздің м ағы насы бөлып табылады. Сөн-
ды қтан ғалымдар туынды сөздің м ағы насы н екі
түрлі бағы тта зерттегенімен, өл екеуі де туынды
сөздің м ағы насы н анықтау үшін қы змет етеді.
Сөндықтан туынды сөздің мағынасын анықтауға
бұл екі бағы ттағы зерттеудің екеуін де қолдану
қажет. Алдымен негіз сөз бен туынды сөзді са-
лыстырып, ол екеуінің арасындағы айырманы табу
қажет. Бұл салыстыруда негіз сөз бен туынды
сөздің арасы ндағы айы рм аш ы лы ққа қарап, өл
екеуінің екі сөз екенін анықтау қажет. Мұнда негіз
сөзден екінші сөз жасалғаны белгілі бөлады.
Сөдан келіп туынды сөздің құрам ы ндағы
негіз сөз бен ж ұрнақты ң сөзжасамдық м ағы на
ж асауға қаты сы анықталады. Сөзж асамды қ ма-
ғы на туынды сөздің құрам ы ндағы тұлғаларды ң
м ағы насы ны ң қөсындысы деген ұғым бөйынш а
олардың әрқайсы сы ны ң мағына жасауға қатысы
анықталады.
Ал тіддегі сөзжасамдық бірліктер түрлі-түрлі,
әсіресе, олардың бір-бірімен қатысы алуан түрлі.
Ол ж ағдай сөзж асам ды қ м ағы н аға әсер ететіні
сөзсіз. Сөндықтан сөзжасамдық бірліктердің қай
түрлері қандай жағдайда бір-бірімен қандай қарым
қатыста бөлуын аны қтау қажет, ол туынды ма-
ғынаны айқындауға көмектеседі.


title: Мағынаның негізділігі - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
2.4.1. Мағынаның негізділігі
Ж алғам алы , қөсымш алы тілдерде синтети-
калы қ сөзж асам ды қ тәсіл үлкен орын алатыны
белгілі. Қ азақ тілі әрі қосымш алы , әрі ж алғам а-
лы тіл болғанды қтан, біздің тілімізде ж ұрнақ ар-
қылы сөз жасау ең өнімді тәсілердің бірі екені
айтылды. Олай бөлса, бұл тәсілде негіз сез бен
жұрнақ арасында сөзжасамдық қатыс бөлады. Осы
екі бірліктің сөзж асамдық қатысында екі бірлік
екі түрлі қы змет атқарады. Негіз сөз жасалатын
туынды сөздің лексикалы қ мағынасына әзек бө-
лады. Осымен байланысты туынды мағы на негіз
создің мағы насы мен байланысты болып ш ы ға-
ды. М ысалы,
балтала, карала, жаксыла, тазала
2 1 0
СӨЗЖАСАМ
деген туынды етістіктер
балта, қара, жақсы, таза
деген есім сөздердің туынды сөзге негіз болуы
арқылы жасалған. Осы туынды сөздердің бәрінің
м ағы насы негіз сөздердің м ағы насы м ен байла-
нысты:
балтала
- балта арқылы жасалатын қимы-
лы ң аты,
қарала -
қар аға айналдыру қим ы лы -
ның аты,
ж ақсы ла-
ж ақсы ға айналдыру қиылы-
ның аты,
т азала -
тазаға айналдыру қим ы лы -
ның аты. Бұлар - бір сөзж асам ды қ тип арқы лы
ж асалған туынды сөздер. С онды қтан м ұндағы
жұрнақ
-ла
есім сөздерге қимыл м ағы насы н
қосы п, есім создерден етістік ж асаған я ғн и ту-
ынды сөздер негіз сөздерден басқа сөз табыны ң
сөзіне айналған, олардың сөз табы категориясы
өзгерген.
Негіз сөздің лексикалы қ м ағы насы ны ң ту-
ынды сөздің лексикалық мағынасына арқау, өзек
болуы негіз сөз бен туынды сөздің м ағы н ады қ
б ай лан ы сы н ту ғы заты н ы түбірлес сөздерде,
сөзж асам дық ұяда, сөзж асам дық жұпта, сәзж а-
самдық тізбекте ан ы қ көрінеді.
Бір негізгі түбірден түрлі мағыналы жұрнақ-
тар арқы лы ж асалған туынды түбірлер түбірлес
сөздер аталады. М ысалы,
сан-сана-санаулы, жи-
жиын-жина-жиналыс, ек-егін-егіниіі-егіншілік
де-
ген сөздерде 3 түрлі түбірлес сөздер бар, олар
сан, жи, ек
негізгі түбірлерден ж асалған 3 түрлі
түбірлес сөздер. Б ұларды ң әрқай сы сы н да да
түбірлес сөздер толық қамтылмаған. Өйткені олар
сөзжасамдық ұяның бір тізбектері ғана. Түбірлес
сөздерді сөзжасамық ұя ғана толық қамтиды. Бір
сөзжасамдық ұяда қанш а туынды соз болса, оның
бэрі түбірлес созге жатады да, ондағы туынды
сәздердің бәрінің м ағы налары байланысты бо-
лады, ойткені олар - бір негізгі түбірден өрбіген,
ж асалған туынды түбірлер. Түп негіз сәз олар-
дың м ағы на байланы сты лы ғы н туғызады. Ол
сөзж асам ды қ ж ұптан (
өн-өнім
т.б.) басталып,
сөзжасамдық ұяның бірінен-бірі тікелей өрбитін
сө зж асам д ы қ тізб ек тер ін ің бәріне қаты сты ,
сөзжасамдық ұяны ң әр сатысында қанш а туын-
ды сөз жасалса да, олар да бір-бірімен м ағы н а-
лы қ байланыста болады. Созжасамдық ұяда ма-
ғыналық байланы ссыз соз болмайды. Ол м ағы -
налық байланыс созжасамдық ұядағы негіз созге,
әр ж ұптағы негіз созге созж асамдық тізбектегі
туынды сөздердің біріне-бірі негіз болып, негіз
соз бен негізді сөзден құралуына байланысты.
Бұл м ағы на негізділігінің м ағы на байланысты-
лы ғы н туғызуына тікелей қатысты.
Туынды сөздердің негіз сөздері лексикапы қ
мағынаның жасалуына қызмет етіп, оның негізін
қаласа, жұрнақ ол лексикалық мағынаның соз та-
б ы лы қ категориясы н өзгерткен. Чех ғалымы
М.Докули созжасамдық мағы на ономасиология-
л ы қ категория деп санап, оны созж асам ды қ
көрсеткішпен байланыстырған. Туынды сөздердің
мағыналары негіз сөздің м ағы насы ның негізінде
туады. Мысалы,
жасар, көгер, бөлме,
әсе/ш сияқты
туынды түбірлердің мағынасы
жас, көк, бол, әсер
деген негіз сөздердің м ағы насы ны ң негізінде ту-
ған. Сондықтан негіз сөздер мен олардан жасал-
ған туынды түбірлердің м ағы насы байланысты
болады. Туынды создердің мағынасы негіз создің
мағынасына негізделе жасалатындықтан, туынды
сөздер негізді сөздер деп аталады делінген.
Д емек, мұнда туынды сөз м ағы н асы н жасау
тек ж ұрнақты ң мағы насы мен ш ектелмей, негіз
сөздің туынды сөздің м ағы насы н жасауда үлкен
қы зм ет атқараты ны байқалды. Ал негіз сөздің
мағы насы н қалай өзгерту жұрнаққа байланысты.
Сонды қтан синтетикалы қ сәзжасамда негіз ғана
туынды соз жасаушы бірден-бір тұлға емес, онда
ж ұрнақты ң м ағы н а ж асауға қаты саты ны сөзсіз.
С онды қтан туынды мағына жасауда негіз сөзбен
бірге ж ұрнақ та қы змет атқарады. О сымен бай-
ланысты ғалымдардың бір тобы сөзжасамдық ма-
ғы на туынды сөздің құрам ы ндағы негіз сөз бен
қосы м ш аны ң мағы насы арқылы жасалатын жи-
ы нты қ м ағы на деп санайды. Бұл пікірмен келісу
орынды, ойткені жұрнақ негіз сөздің мағынасын
өзгертеді, оған үстеме мағына қосады. Я ғни негіз
сөзге жұрнақ қосылғанда, негіз сөздің мағынасы
озгеріссіз қала алмайды.
Ж ұрнақты ң осы қасиеті ерекш е көзге түсіп,
ғалымдар көп уақытқа дейін, сөзжасамда негіз
сөзді ескермей, тек ж ұрнаққа ғана м ән беруіне
бұл себеп болды. Бұл ж ағдай - синтетикалы қ
сәзжасамда жұрнақтың да қызметі күшті екеніне
дәлел, ол созжасамда ж ұрнақ мәселесінің елеусіз
қалмауына негіз болды.
Сөзжасамдық жұрнақ туынды мағына жасау-
да негіз сөзбен қатар, негіз сөзбен бірге қызмет
етеді. Н егіз сөз бен ж ұрн ақты ң қы зметтерін
бірінен-бірін бөлуге болмайды, олардың екеуінің
де туынды м ағы наға қосатын үлестері бар. Сон-
ды қтан да ғылымда туынды м ағы на негіз сөздің
мағынасы мен жұрнақтың мағынасының қосын-
дысы деген ұғым кең тараған. Алайда, жұрнақ
негіз сөзсіз өз қызметін атқара алмайтынын ұмыт-
пау керек.
Сөзжасамдық жұрнақ атаулы сөз таптарымен
байланысты, яғн и оның мағы насы да белгілі сөз
табына қатысты. Бүкіл сөз табына ортақ жұрнақ
|


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ 2 1 1 ж оқ, ж ұрнақтар сөз табына байлаулы деуге бо-
лады. Бұл жұрнақтың жалпы ерекшелігі.
Ж ұрнақтардың әрқайсысының әр сөз табы-
на телулі болуы олардың м ағы насы м ен байла-
нысты. Әр сөз табы ны ң ж ұрнағы сол сөз табы-
ның мағынасын білдіреді, сондықтан да жұрнақ-
тар соз табына телулі.
О сы мен байланы сты негіз сөзге ж ұ р н ақ
қосылғанда, оған жұрнақ өз мағынасын үстейді
де, оны өз сөз табыны ң категориясына не оны ң
ішкі ерекшелігіне кошіреді. Сондықтан да ғалым-
дар сөзж асам ды қ м ағы наны сөз табы лы қ кате-
гория мағынасы тұрғысынан қарастырады. Аны-
ғы рақ айтқанда, жұрнақ негіздің мағынасына өз
мағы насы н қосып, басқа сөз табылық категори-
я ға көшіреді. Бір сөз табы болғанда, он ы ң ішкі
ерекшелігіне ауыстырады.
Сонымен жұрнақ оз мағынасын негіз сөзбен
қосылып, іске асырады. Ж ұрнақ беретін мағына
негіз сөздің туынды м ағы наға қатысы арқы лы
жүзеге асады, негіз сөздің м ағы насы на сүйен-
бей, туынды м ағы на жасалмайды. Бұл туынды
сөздің м ағы насы ны ң негіз сөздің м ағы насы не-
гізінде жасалатынын дәлелдейді.
Туынды сөз мағынасы қай тәсілмен жасалса
да, онда мағына негізділігі, заңдылығы сакталады.
Туынды создің м ағы на негізділігі аналити-
калы қ тәсіл арқылы ж асалған күрделі сөздерге
де қатысты. Күрделі сөздердің туынды м ағы на-
сы оның құрамындағы лексикалық мағыналы сы-
ңарлардың м ағы насы ны ң негізінде жасалады.
Мысалы,
онкүндік, шекара, орынбасар сияқты
күрделі сөздердің қазіргі мағынасы олар жасал-
ған
он+күндік, іиек+ара, орын+басар деген сы-
ңарлардың мағынасына негізделіп жасалған.
Сол сияқты
токсан (оқу мерзімі),
қырқы, туыскан, екпін (термин) т.б. осы сияқты лекси-
к а - с е м а н т и к а л ы қ тә с іл а р қ ы л ы ж а с а л ғ а н
сөздердің жаңа м ағы насы осы сөздердің тілдегі
негізгі мағынасы негізінде жасалған. Мұнда ту-
ынды сөздің м ағы насы негіз сөздің м ағы насы
арқылы түсіндіріледі.
Демек, туынды сөздің жасалуында туынды
м ағы наны ң негізділігі өзекті мәселеге жатады.


title: Мағынанын түрлендірілуі - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
2.4.2. Мағынанын түрлендірілуі Н егіз соз бен туы нды сөз а р а сы н д а ғы
қары м -қаты насты салы стырғанда, сөзжасамда
туынды сөздің лексикалы қ м ағы насы нда негіз
создің лексикалы қ м ағы насы толы қ сақталып,
оған тек үстеме м ағы на қосылады да, туынды
сөз негізгі мағынаның түрленуінен жасалады. Мы-
салы,
бел-белес, кала-калаш ы к, бала-балакан, түмсык-түмсыкша, жеңешетай т.б. Бұларда негіз
сөздің лексикалы қ м ағы насы туынды сөзге то-
лы қ сақталған , бірақ оны ң үстіне туынды сөзде
түрлі м ағы на қосы лған . Бұл орыс тіл білімінде
“модификационное значение” деп аталады. Қазақ
тілінің сөзжасамында ол зат есім, сан есім созжа-
самдарында орын алады.
2.4.3. Магынанын көшірілуі Негіз сөз бен туынды сөздің арасы ндағы
қатыстың үшінші түрінде туынды сөздің м ағы -
насы негіз сөздің м ағы насы н басқа сөз табына
кошіру арқылы жасалады. М ұнда негіз сөздің де
туынды сөздің де беретін лексикалы қ мағы насы
бір ұғымды білдіреді. М ысалы,
гүрс-гүрсіл, тарс- тарсыл, қаңғырма (етістік) -
каңғырма (сын есім),
канык (етістік) -
каны қ (сын есім),
қатар (зат
есім) -
қатар (үстеу).
Осы келтірілген м ысалдардың біріншілері -
негіз сөздер, екінш ілері - туынды сөздер. Олар-
д ы ң л е к с и к а л ы қ м а ғ ы н а л а р ы бір ұ ғы м д ы
білдіреді, бірақ сөз таптары басқа-басқа. Негіз
создің лекси калы қ м ағы насы сақтала отырып,
туынды сөздің соз табы озгерген. Бір сөз табы-
нан олар басқа сөз табы на кош кен, сондықтан
бұлар м ағы наны ң басқа сөз табына көшірілуі ар-
қылы ж асалған сөздерге жатады. Негіз сөздің
м ағы насы ны ң басқа соз табына көшірілуі арқы -
лы жасалған сөздер тілде бірсыпыра. Ол зат есім,
есімдік, сын есім, үстеу сөз таптарының созжаса-
мынан орын алады.


title: Мағынаның теңбе-теңдік қатысы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
2.4.4. Мағынаның теңбе-теңдік қатысы
Туынды сөздің лекси калы қ м ағы насы негіз
сөздің, не соз тіркесінің мағынасымен тең түсетін
де кездері бар. Бұл сөзжасамның қысқарту арқы-
лы жасалған түрлеріне қатысты. М ысалы, Б Ұ ¥ -
Біріккен Ұлттар Ұйымы, АлМУ - Алматы мемле-
кеттік университеті, ҚазМ ХТУ - Қазақтың мем-
лекеттік халықаралық тілдер университеті, ҚазҰУ
- Қазақ ұлттық университеті т.б.
Созж асамды қ м ағы н а туынды сөздің құра-
мындағы созж асам ды қ бірліктердің түрлі түрлі
қарым-қатысқа түсуімен, солардың негізінде жа-
салатыны анықталды.
Ал сөзжасамдық м ағы на тек туынды сөздер-
де ғана болады. Я ғн и сөзжасамдық мағына - ту-
2 1 2
СӨЗЖАСАМ
ынды сөздердің м ағы насы . С онды қтан сөзжа-
самдық м ағы наны ң негізгі түбір сөздерге қаты-
сы жоқ. М ысалы,
ал, бер, көк, он, күн, ай
сияқты
негізгі түбір сөздердің м ағы насы сөзж асамдық
м ағы наға ж атпайды , сонды қтан осы сөздердің
н е г із г і м а ғ ы н а с ы н ы ң қ а л а й ж а с а л ғ а н ы н
түсіндіру, дәлелдеу мүмкін емес.
Сөзжасамдық мағынаның қалай жасалғанын
түсіндіруге болады, ол туынды сөздердің құра-
мына кірген сөзж асам ды қ бірліктер арқы лы
дәлелденеді. С онды қтан да туынды сөздердің
құрам ы ндағы сөзж асам ды қ бірліктердің бір-
бірімен қандай қары м -қаты сқа түскенін білу ар-
қылы сөзж асам дағы туынды м ағы н ан ы ң қалай
ж асалғаны н көруге болады. А ны ғы рақ айтқан-
да, сөзжасамдық мағына - дәлелді мағына, негізгі
түбірдің м ағы насы - дәлелсіз мағы на.
С оны м ен сөзж асам ды қ бірліктердің бір-
бірімен ты ғы з сөзжасамдық байланысқа түсуінің
нәтижесінде солардың м ағы насы н ы ң негізінде
жасалған біртұтас лексикалық мағына сөзжасам-
ды қ м ағы на деп аталады.
С өзж асам д ы қ м ағы н ал ы туы нды сөздер
тілдің сөздік құрамын байытып, лексикалы қ ма-
ғыналы сөздер қатары на қосылады. Сондықтан
да бірсыпыра ғалымдар сөзжасамдық мағынаны
аталым (номинация) теориясының шығуына бай-
ланысты ономасиологиялық тұрғьща қарастырып
жүр. Әр сөз белгілі бір ұғы м ны ң аталымы, де-
мек туынды сөз де ұғы м ны ң аты. Осы ретте ту-
ынды сөздің м ағы н асы н оном аси о л о ги ял ы қ
тұрғы да қарап, туынды сөзді аталым деп қарау
орынды.
Туынды сөз түрлі тәсілмен жасалып, түрлі
құрамда болып, олардың бір-бірімен түрлі мағы-
налық қатысқа түсуі туынды сөз мағынасына әсер
етеді. Ол сөзжасамдық м ағы на ерекшелігін туғы-
зады. Олар, әрине, түрліше, дегенмен оларды
жинақтап, ірі ерекшеліктерін корсетуге болады:
1) сөзж асам ды қ м ағы наны ң дара ұғы м ға
байланысты және
2) күрделі ұғы м ға байланысты түрлері бар.
К ө п ш іл ік туы нды сөзд ер дар а ұғы м ды
білдіреді. М ысалы,
дэрігер, егін, сөйле
деген ту-
ынды түбірлерді алсақ, олардың әрқайсысы белгілі
дара ұғы м ны ң аты:
дәрігер
- адамдарды емдейтін
мамандықтың аты,
егін -
егілетін зат,
сөйле -
адамдардың сөз арқылы ойын білдіру қимылы.
Ал туынды сөздің бәрі осындай мағынада
бола бермейді. Мысалы,
алып кет, кіріп іиык, жүз
алпыс, отыз бес, елбасы, кызыл ала, кара торы
си-
яқты ан али ти кал ы қ тәсіл арқы лы ж асалған
күрделі сөздердің мағынасы біртұтас лексикалы қ
мағына болғанымен, олар білдіретін ұғым күрделі.
О сы ндағы
алып кет, кіріп шык
күрделі етістік-
терінің мағынасын дара етістіктермен салыстыру
оны анық көрсетеді. Мысалы,
кел, кет, көр, ал, шык
т.б. осы сияқты дара етістіктердің әрқайсы сы
қим ы лды ң бір ғана түрін білдіреді я ғ н и дара
қимылды білдіреді.
Ал талданып оты рған
алып кет, кіріп іиык
деген күрделі етістіктер де біртұтас лекси калы қ
м ағы наны білдіреді, бірақ олардың білдіретін
қимылы жоғарыдағыдай дара қимыл емес, күрделі
қимыл: алып кет қимылы екі қим ы лды ң (алу,
кету) ж ы мдасуы нан, кірігуінен туған. С онды қ-
тан ол - дара қим ы л емес, күрделі қимыл.
Кіріп
шык
күрделі етістігі де сондай:
үйге кіріп шыксай-
шы
дегенде, әрине, кір де ш ы қ деген дара ұғы м -
дар ж оқ, кіріп ш ы қ шақыруды білдіреді. Бірақ
күрделі қим ы лда я ғн и ол екі түрлі қимылдың
кірігіп, тұтасуы арқылы біртұтас күрделі қимыл-
дың атын жасаған.
Сол сияқты
жүз алпыс, отыз бес
деген сан
атаулары - біртұтас мағы налы сөздер,
жүз алпыс
-
бір санны ң аты,
отыз бес -
бір сан н ы ң аты.
Олар екі түрлі сөздер. Бірақ осы екі түрлі сан
атаулары күрделі санды қ ұғымды білдіреді.
Жүз
алпыс
жеке алғандағы жүз де емес, алпыс та емес,
ол үшінші санны ң аты,
отыз бес
те сондай. Бірақ
олар білдіретін сандық ұғым күрделі. Сондықтан
бұл сан атаулары күрделі ұғы м ды білдіреді.
Тілімізде не бәрі ж иы рма ш ақты сан атаулары
ғана дара ұғымды білдіреді. Қалған сан атаулары
(миллион, миллиардтарға дейінгі) түгел күрделі
ұғымдарды білдіреді.
Елбасы -
елді басқаратын адам ұғымын қам-
ты п, күрделі ұғымды білдірсе,
кызыл ала, кара
длддегендер бірнеше түстен тұратын түсті білдіріп,
түстің күрделі ұғы м ы н білдіріп тұр.
Күрделі ұғым күрделі сөздермен байланысты
екені келтірілген мысалдардан көрінеді. Күрделі
ұғым күрделі сөздердің сыңарларының м ағы на-
сынан туады. Күрделі сөздің м ағы насы оның
қ ұ рам ы н д ағы сы ңарларды ң м ағы н алары н ы ң
қосы нды сы нан жасалады. Ал күрделі сөздің жа-
салуы өмірде күрделі ұғымдардың, күрделі құбы-
лыстардың болуымен байланысты.
К ел тір іл ген м ы салд ар тілдегі сөзд ерд ің
білдіретін ұғымы дара, күрделі болуына байла-
нысты сөзжасамдық м ағы наны ң да дара мәнді,
күрделі мәнді түрлері барын дәлелдейді.
Ғылымда сөзжасамдық м ағы наны өзгертіл-
ген мағына, түрлендірілген мағына деп екі топқа
|


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ 213
бөліп қ ар асты р у қ а л ы п т ас қ а н . Ол - қ а з а қ
тіліндегі туынды сөздердің м ағы насы нда да бар
құбылыс. С оны мен байланысты сөзж асам ды қ
м ағы наны өзгертілген (деривациялы қ) м ағы н а
және түрлендірілген (м одиф икацияланған) ма-
ғы на деп топтастыруға болады.
Өзгертілген сөзжасамдық м ағы наны сөзжа-
самда негізгі м ағы налы қ топ деп санауға бола-
ды. Тілдегі туынды сөздердің басым көпшілігінің
м ағы насы өзгертілген сөзжасамдық м ағы н аға
жатады. Өзгертілген созжасамдық мағыналы ту-
ынды сөздердің бәрінде негіз создің м ағы насы
өзгеріп, негіз соз бен одан ж асалған негізді сөз
я ғ н и туынды сөздің мағы налары басқа-басқа
болады. М ысалы,
ек етістігінен ж асалған
егін сөзінің м ағы насы мен
ек етістігінің м ағы насы
басқа-басқа.
Өзгертілген сөзжасамдық м ағы налы туын-
ды сөздің мағынасын оның негіз сөзімен салыс-
тыру арқылы дәлелдеу керек. М ысалы,
тэлім -
тэлімгер, окыр - окырман, сана - саналы, суыр - суырмалы, тың - тыңда, хабар - хабарла, тап - тапқыш, қазақ - қазақша, оз - озық т.б. осы сияқ-
ты туынды сөздердің мағы насы негіз сөздің ма-
ғы насы нан өзгеше. Бұл жағдай күрделі сөздерге
де қатысты. М ысалы,
коркемөнер дегеннің мағы-
насы жеке тұрғандағы
көркем сөзінің де,
өнер сөзінің де мағыналарынан басқа. Сол сияқгы
қырық бес деген санның мағы насы
қьірық санымен де,
бес санымен де бір емес. Бұл жағдай барлық
күрделі туынды сөздің мағынасына қатысты.
Туынды сөздердің м ағы насы негіз сөздің
м ағы насы нан басқа, ол м ағы на өзгертілген ма-
ғы наға жатады.
Өзгертілген мағынаға лексика-семантикалық
тәсіл арқылы ж асалған туынды сөздердің мағы -
насы да жатады. Мысалы,
безер, ағарған, қимас, қиыспас, бүлдірген, қорған, қамал, қоршау, айтыс сияқты сөздердің тілдегі етістік, қимыл мағы на-
сынан жасалған сындық мағынадағы
безер адам, қимас дос, қиыспас туыс дегендердің м ағы насы
мүлдем басқа. Сол сияқты
ағарған, бүлдірген, қор- ған, қамал, қоршау, айтыс етістіктері мен олардан
ж асалған ағарған (сүт тектес зат атаулары),
бүлдірген- жеміс аты,
қорған, қамал, қоршау, ай- тыс деген зат атаулары б асқа-басқа мағы налы
сөздер. Негіз сөзден бұлардың мағыналары бас-
қа болғандықтан, олар өзгертілген сөзжасамдық
мағына саналады.
Созжасамдық мағына тек өзгертілген мағы-
надан ғана құралмайды. Сөзжасамдық мағы на-
ның екінші түрі түрлендірілген (м одиф икация-
лан ған ) мағы на. Сөзж асамдағы м ағы наны ң бұл
түрінің көлемі озгертілген мағынадан әлдеқайда
аз. Алайда ол сөзжасамда бар құбылыс.
Түрлендірілген созжасамддық мағынада негіз
сөздің лексикалық мағынасы озгермей сақталып,
оның мағынасының үстіне түрлі мағына қосыла-
ды. Мысалы,
кітап - кітапша (кішірейту мәні
қосылған),
аға - ағатай (жақсы көру мәні қосыл-
ған),
бел - белес (кішірейту мәні қосылған),
жеңе- ше - жеңешетай (жақсы көру мәні қосылған),
өзен - өзенсымақ (қомсыну мәні),
Абай - Абайжан (жақ-
сы көру, еркелету мәні),
он - ондаған (болжал мәні),
жеті - жетеу (жинақтау мәні қосы лған),
сегіз - сегізінші (реттік мән қосылған).
Түрлендірілген сөзжасамдық мағына зат есім,
сан есім, сын есім сөзжасамында біраз орын ала-
ды. Зат есімде бұлар реңк мәнді туындылар ата-
лады. Зат есімде түрлендірілген мағыналы туын-
ды зат есім жасайтын жиырма шақты жұрнақ бар.
Басқа сөз таптарында ол көлемді орын алмайды.
Сөзжасамдық м ағы на мен жеке сөздің мағы -
насы - екі түрлі тілдік құбылыс. Сөзж асамдық
м ағы на туынды сөздерге қатысты, ең аз дегенде,
бір сөзж асам ды қ типке қатысты. М ы салға
-гер / -кер ж ұрнағы есім сөздерге ж алғаны п, олардан
м ам анды қ атын жасайды . М ысалы,
тэлімгер, жұмыскер, дэрігер, айыпкер, саудагер, күрескер, қай- раткер сияқты туынды сөздер бір сөзжасамдық
типке жатады. Бір сөз табы на жататын сөздерге
ж ал ған ған бір түрлі ж ұрнақ арқы лы олардың
бәрінде ортақ бір м ағы на жасалса, ол сөзжасам-
ды қ тип деп аталады. Ж оғары да келтірілген мы-
салдардың негіз сөзі - зат есім, жұрнақтары
-к е р / -гер, осы туы ндыларың бәрі м ам анды қ м ағы на-
сын білдіреді. Бұл туындылардың бір сөзжасам-
д ы қ типке жататын себебі олар бір сөз табына
жататын сөзге ж ал ған ған бір ж ұрнақ бір түрлі
мағына беріп, сөзжасамдық типтің 3 шартына сай
келеді. Ал сөзжасамдықтиптің мағынасы - сөзжа-
самдық мағына. Сөзжасамдық мағы наның жаса-
латы н орны созж асам ды қ тип. С өзж асам ды қ
типтің нәтижесі, туындысы созж асамдық м ағы -
на, әр сөзж асам дық тип әр түрлі сөзжасамдық
мағына береді.
Тілде сөзж асам ды қ типтер көп, оларды ң
әрқайсысы әр түрлі м ағы на береді. Сөзжасамдық
тигітің көп болатын себебі тіліміз сөзжасамдық
ж ұрнаққа оте бай. Бір ж ұрнақты ң өзі түрлі ма-
ғына беріп, түрлі тип жасайтын типтің түрін одан
да өсіре түседі. М ұның бәрі созжасамдық мағына
жасайтын құбылыстар болғандықтан, сөзжасам-
ды қ м ағы наны ң тілде алуан түрлі екені анықта-


title: СӨЗЖАСАМ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
СӨЗЖАСАМ лады. Әр сөз табы ндағы саналуан сөзжасамдық
типтерге қарап, сөзж асам ды қ м ағы н ан ы ң мол-
ды ғы н, түрлілігін аңғаруға болады.
О ған сөзж асам ды қ басқа тәсілдер арқылы
жасалған туынды сөздердің сөзжасамдық м ағы -
налары қосы лғанда, сөзж асам ды қ м ағы н ан ы ң
аумағы өте кең екені аңғарылады . Бірақ анали-
тикалық, лексика-сем антикалы қ тәсілдер арқы -
лы жасалған туындылардың сөзжасамдық типке
қатысы мүлдем зерттелген ж оқ. Тек осы тәсілер
тұрғы сы нан емес, жалпы тілдегі созж асамдық
типтердің м ағы насы аны қ деуге әлі ерте.
М ұндай тұрғы да зерттеу ж асалм ай, тілдегі
сөзжасамдық әр мағы на туралы пікір айту мүмкін
емес. Бұл тілдегі сөзж асам ды қ м ағы наны ң ішкі
құры лы мы әзір а н ы қ емес дегенді білдіреді.
Өйткені тілде қанш а сөзжасамық тип бары аны қ
болм ағанды қтан, қанш а сөзж асам ды қ м ағы на
бары белгісіз болады. Сондықтан да тілдің сөзжа-
самды қ м ағы насы ны ң ішкі құры лы м ы н ан ы қ-
тау зерттелуін күтіп тұрған мәселеге жатады.
2 .5 . Т У Ы Н Д Ы С Ө З Д Е Р , О Л А Р Д Ы Ң Т Ү Р Л Е Р І Туынды сөздер деген терм иннің қолданым-
ға түскеніне көп уақыт болған ж оқ. Ол осы
еңбекте қолданылатын мағы нада “ Қазіргі қазақ
тілінің сөзжасам ж үйесі” деген м онограф иялы қ
еңбекте алғаш рет қолданы лған болатын. Бұл
м он ограф и яға дей ін туынды түбір, қос сөз,
күрделі сөз, біріккен сөз, қы сқар ған сөз деген
сияқты терм индер қолданы лы п келді. Ал олар-
’дың бәрі - сөзжасам нәтижесінде тілге қосылған
сөздердің түрлері. Олар тілдегі алғаш қы негізгі
түбірлерге қарағанда, кейінгі құбылыстарға жа-
тады. Осы сөзж асам әрекетінің нәтижесінде әр
кезеңде тілге қосы лы п оты рған, сөзж асамдық
түрлі тәсілдер арқы лы түрлі тұ л ғаға ие болған
сөзж асамдық л екси кал ы қ нұсқаларды ң жалпы
ортақ термині болған ж оқ еді. Сондықтан сөзжа-
самдық әрекеттің нәтижесінде тілге қосы лған
лексикалы қ нұсқалардың бәрін қамтитын туын-
ды сөз деген термин қолданы лған болатын.
Осымен байланысты
туынды сөздер деген
термин созжасам арқылы жасалған туылымдар-
дың ортақ атауы ретінде қолданылып отыр.
Тілдің сөзжасам саласының зерттейтін негізгі
нысанасы - туынды сөздер. Туынды создер -
тілдің сөзж асамдық тәсілдері арқы лы ж асалған
лексикалық нұсқалар (единицалар). Мысалы,
ағар, бітім, келісім, белдік, кэсіптік, қаламгер, озат, сөзшен сияқты туынды түбірлер сөзжасамның
м орфологиялық тәсілі арқылы ж асалған туынды
сөздер. Ал
баданакөз (өсімдік),
бірталай, жел қақты, жолсерік, көксоккан, карашайыр (өсімдік),
отка- салар, торкөз, ұзын сонар т.б. осы сияқты күрделі
сөздер созжасамның синтаксистік тәсілі бойынша
ж асалған туынды сөздер. Ал 1)
а б за л -щ рал.
Ат кораға барып ат абзалдарының кемшілігін түзей бастады; 2) абзал - қадірлі, құрметті -
Көріскен- ше кош, сау бол, абзал анам (О маров); 3)
абзал - жөн, дұрыс.
Онда колхозға түгел көшкендерің аб- зал болар (Нұртазин) дегендегі
абзал сөзінің бірне-
ше м ағы н а беріп, бірнеше сөз қызметін атқаруы
сөзжасамның семантикалық тәсілі арқылы жасал-
ған туынды сөз болуына жатады. С оны м ен ту-
ынды сөздерге қосымш а арқылы жасалған туын-
ды түбірлер мен синтаксистік тәсіл арқы лы жа-
салған күрделі сөздер, сөзжасам тәсілінің барлық
түрі арқы лы ж асалған туындылардың бәрі жата-
ды, туынды сөздер - тілдің сөзжасамдық әрекетінің
нәтижесі.
Қ азақ тілінің сөздік қоры туынды сөздерге
өте бай. Егер тілдегі түбір сөз бен туынды сөзді
салыстырса, ол екеуінің арасындағы айырмаш ы-
л ы қ өте зор. Ө йткені тіліміздің сөзжасам жүйесі
- тым көне замандардан келе ж атқан құбылыс,
оның барлық кезеңінде тілге туынды сөздер үнемі
қосылып отырған. Сондықтан ең көне жазба ес-
керткіш саналаты н орхон ж азбалары ны ң өзінде
туынды сөздер көптеп кездеседі. Содан бері ту-
ынды сөздер тілге үздіксіз қосы лы п оты рған.
Туынды сөздердің қазақ тілінің тарихында сөздікке
ең мол қосы лған кезі - соңғы 70-80 жыл, яғн и
соң ғы кезең. Еліміз егемендік алған ы н ан бергі
кезеңде қоғам дағы жаңалықтармен байланысты
ж аңа сөздер тілге оте көп қосы лы п жатыр. Бұл
кезеңдерде тілімізге туынды сөздердің қосылу
қарқы н ы өте күшті. Осының нәтижесінде тіліміз
ту ы н д ы с ө з д е р м е н о р а с а н б а й ы д ы . Қ а зір
тіліміздегі негізгі түбір сөздермен салы сты рған-
да, туынды сөздер олардан әлдеқайда көп.
Сөз байлы ғы м ы зды ң осы ең мол тобы бо-
лып табылатын туынды сөздер іштей алуан түрлі,
оның себебі - туынды сөздер түрлі-түрлі тәсілдер-
мен жасалған. Тілдің сөзжасам жүйесі өте күрделі,
ол түрлі-түрлі тәсілдерді қамтиды. С оған орай
туынды сөздердің құрамы, құрылысы саналуан.
Олардың ортақ белгілері де жеткілікті. Сонымен
бірге туынды создердің тілдің басқа құбылыста-
рына ұқсастығы да бар. Мысалға туынды создердің
созформаларға да, сөз тіркестеріне де ұқсастығы
бары аны қ, сондықтан оларды дұрыс ажырату
керек. Осы жағдайлардың бәрі туынды сөздердің
өзіндік белгілерін көрсетудің қажеттігін туғыза-
ды.
Алдымен


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Жасалым белгілері: ерін-ерінді, тоғысыңқы,
ұяң дауыссыз дыбыс.
Д дауыссыз дыбысы Жасалымы: 1. Д дауыссыз дыбысы тіл ұшы мен күрек
тіс-қы зы л иектің ш егарасы арқылы жасалады.
Ж асалу орнына қарай тіл ұшы дауыссыз болып
табылады.
2. Д дауыссыз дыбысы тіл ұш ының күрек
тіс-қы зы л иек ш егарасымен тоғысуы арқылы
жасалады. Жасалу тәсіліне қарай тоғысыңқы да-
уыссыз дыбыс болып табылады.
3. Д дауыссыз дыбысын айтқанда дауыс жел-
безегі жартылай тербеледі, яғн и жартылай қаты-
сады. Дауыс қаты сы на қарай ұяң (тербеліңкі)
дауыссыз дыбыс болып табылады.
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
ұяң дауыссыз дыбыс.
Ғ (-Г) дауыссыз дыбысы Жасалымы: 1. Ғ дауыссыз дыбысы тіл түбі мен тілшік
арқылы жасалады. Ж асалу орнына қарай тілшік
дауыссыз болып табылады.
2. Ғ дауыссыз дыбысы тіл түбі мен тілшіктің
тоғысуы арқылы жасалады. Жасалу тәсіліне қарай
тоғысыңқы дауыссыз дыбыс болып табылады (сөз
ортасында жуысыңқы болып жасалады).
3. Ғ дауыссыз дыбысын айтқанда дауыс жел-
безегі жартылай тербеледі, яғн и жартылай қаты-
сады. Дауыс қаты сы на қарай ұяң (тербеліңкі)
дауыссыз дыбыс болып табылады.
Жасалым белгілері: тілшік, тоғысыңқы (жу-
ысыңқы), ұяң дауыссыз дыбыс.
Г дауыссыз дыбысы Жасалымы: 1. Г дауыссыз дыбысы тіл ортасы мен таң-
дай арқылы жасалады. Жасалу орнына қарай тіл
ортасы дауыссыз болып табылады.
2. Г дауыссыз дыбысы тіл ортасы мен таң-
дайды ң тоғы суы арқы лы жасалады. Ж асалу
тәсіліне қарай тоғы сы ң қы дауыссыз дыбыс бо-
лып табылады (сөз ортасында жуысыңқы болып
жасалады).
3. Г дауыссыз дыбысын айтқанда дауыс жел-
безегі жартылай тербеледі, яғн и жартылай қаты-
сады. Дауыс қаты сы на қарай ұяң (тербеліңкі)
дауыссыз дыбыс болып табылады.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=28#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_тоғы_сы_ңқы_,_ұяң_дауыссыз_дыбыс._Ғ_(-Г)_дауыссыз_дыбысы_Жасалымы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=28#Жасалым_белгілері:_тілшік,_тоғысыңқы_(жу-_ысыңқы),_ұяң_дауыссыз_дыбыс._Г_дауыссыз_дыбысы_Жасалымы


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 290

text:
туынды сөз
деген терминнің мәнін
аш ы п алайы қ. Қ азақ тіл білімінде бұл термин
кездесіп жүргенімен, ол тұрақты бір м ағы нада
қалыптасты деуге келмейді. Оны кейде туынды
түбір деген м ағы нада да қолдануы кездеседі.
Ш ы нды ғы нда ол екі терм иннің м ағы насы нда
үлкен айырма бар. Ал
туынды сөз
деген терминнің
м ағы насы
туынды түбір
деген терм иннен әлде-
қайда кең.
Туынды түбір
деген термин - туынды
с ө зд ер д ің бір т о б ы н ы ң ғ а н а аты . Туы нды
түбірлерге тек сөзжасамдық жұрнақ арқылы, син-
тетикалы қ тәсіл арқы лы ж асалған сөздер ғана
жатады. Мысалы,
аталас, аштық, бастық, бейім-
де, даярла, дүңкіл, жиреніш, жүзгіш, зиянды, зиянкес,
келісім, көнбіс, куэгер, қазақуар, қоспа, найзагер, ойлы,
сәлемдеме, тэрбиеіиі, ұғымпазт.б.
Туынды сөз деген терм иннің көлеміне ту-
ынды түбірлер оның бір тобы ретінде кіреді, бірақ
туынды сөздерге олардан да басқа тәсілдер ар-
қылы жасалған түрлі-түрлі туынды сөздер жата-
ды. М ысалға туынды сөздерге туынды түбірлер-
ден басқа тағы да сөзқосы м тәсілі арқылы жа-
салған біріккен, кіріккен, қы сқарған сөздер де
жатады.
М ысалы,
адамата, алжапқыш, ауызашар,
ауызбірлік, бақажапырақ, белағаіи, беташар, бозтор-
ғай, біртума, жайнамаз, жорғатаяқ, кэсіпорын, кем-
пірауыз, тісағаш (құрал), үшаяқ, ойтолғақ.
Қосарлау тәсілі арқылы ж асалған сөздер де
туынды сөзге жатады. Мысалы,
азык-түлік, асып-
сасу, бау-бақша, есік-терезе, жаға-жең, жэбір-жапа,
жиын-думан, күндіз-түні, ой-өріс, оңі-түсі, салт-
сана, сэлем-сауқат
т.б.
Тіркестіру тәсілі арқылы ж асалған күрделі
' сөздер де туынды сөздерге жатады. Мысалы,
жа-
ғасын ұстау, жаза тарту, жан ұшыру, жек көрінішті,
кең пейілді, кер бесті, кіндік іиеше, қара түнек, қолы
ашық, қос ауыз, қызыл іңір, отқасалар
т.б.
Осы келтірілген мысалдан тілдегі туынды
сәздердің түрлі екенін аңғару қиы н емес. Соны-
мен бірге осы мысалдардың бір түрі ғана туын-
ды түбір екені айтылды. Ал туынды түбірден ба-
сқа туынды сөздердің бәрі туынды сөзге жатқа-
н ы м ен , туы нды түбірге ж атп ай ты н ы аш ы қ
көрінеді.
Тілдегі түрлі сөзжасам тәсілдері арқылы жа-
салған сөздердің бәрі туынды сөздерге жатады,
бірақ олардың бәрінің туынды түбір болмайты-
нынан
туынды сөз
деген термин мен
туынды
түбір
деген терминнің басқа-басқа мағынада қол-
данылып, алды ңғысыны ң мазмұны соңғы сы нан
әлдеқайда кең саналатыны да жоғарыда келтіріл-
ген мысалдардан көрінді. Сейтіп, тіліміздегі сезжа-
сам тәсілдері арқылы белгілі сөзжасам үлгілерінің
бірі бойынш а жасалып, сөздік қоры мы зға кірген
сөздерді туынды сөздер дейміз. М ысалы:
бала +
лық, үй+лі, онер+паз, бала+пан, үй+шік, сары+ала>
сары ала, он+сегіз>он сегіз, бұл+күн>бүгін, от
+тегі> оттегі, көмір+қышқылы>көмір қышқылы,
шек +ара >шекара, коллективное +хозяйство >колхоз,
ине+жіп>ине-жіп, ыдыс+аяқ>ыдыс-аяк, кұн>құн
(термин) т.б.
Ономасиология жаңа пайда болған ұғымның
алғаш қы суреттемелі түрде аталуынан басталып,
атауға жеткенге дейінгі әрекетті зерттейді. М ы-
салға қазақ тіліндегі
Үлмекен
деген кісі атын
алайық. О ны ң осындай дыбыстық құрамындағы
атауға айналуы сол сөздің жасалуының сөңғы са-
тысы. О ны ң жасалуына
Үл м а екен?
деген сез
тіркесі негіз болған. Сөйтіп, мұнда алғаш сәз ма-
ғы насы туып, өны сөз тіркесі арқы лы білдірсе,
кейіннен өл м ағы на белгілі дыбысты қ құрам ар-
қылы беріліп, атау пайда бөлған.
Ономосиология тіл білімінде екі түрлі бағытта
қолданылады, оның бірі тар ұғымда, екіншісі кең
ұғымда қолданулы. Ономасиология тар ұғымда
қолданы лғанда, ол атаудың өмірдегі белгілі зат-
ты білдіруін қамтиды. Онөмасиөлөгия кең ұғым-
да қөлданы лғанда, өл тілдегі бүкіл атаулардың
зерттелуін қамтиды. Ол жалқы атауларды зерттеу-
ден жалпы атауларды зерттеуге, зат атауларын
зерттеуден төлы қ м ағы налы басқа сөз таптарьь-
ның атауларын зерттеуге, төлы қ м ағы налы бел-
гілерден түрлі құры лы мдағы туынды түбірлерді,
күрделі сөздерді, сөз тіркестерін, жаңа сөздің, ата-
удың жасалуын зерттеуден күрделі ж ағдайдағы
предикативтік құрылымды зерттеуге жетеді.
Осымен байланысты өномасиологияның зер-
ттеу нысанасы кеңіп, ол лексикология ғана емес,
синтаксисті де, сөйлемнің атауға қатысты аспектісін
де зерттейтін бөлды. Сөнымен өнөмасиологиялық
талдау мағы надан оны білдіретін амал-тәсілге,
тұлғаға қарай бағыттадды. Я ғни тілдік нұсқалар-
дың тілден тыс затқа қатысын зерттеуге бағыггал-
ды. Ал тілдегі қандай атау болмасын сөзжасам ар-
қылы жасалып, өл өмірде пайда бөлған түрлі ұғым-
ды белгілейді. Осыдан бұл екі саланың тығыз бай-
ланысы шығады. Онөмасиөлөгия да, сөзжасам да
өмірде пайда бөлған заттар мен жаңа ұғымдарға
атау беру қызметін атқарады.
Біздің халықтың өмірінде жаңа заттардың,
жаңа ұғымдардың пайда бөлуы
балмұздак, аялда-
|


text:
216 СӨЗЖАСАМ ма, көрермен, теледидар, оқырман, жанкүйер, бара- баншы, жемшөп, жанармай, өнеркәсіп сияқты
сөздерді туғы зды. Қазір бұл сөздер тілде әбден
орнықты. Өмірдегі ең соңғы өзгерістер мен жа-
ң алы қтарға байланы сты тілге ж аңа сөздер топ-
тап кіріп жатыр. Олардың кейбіріне мысал кел-
тірейік:
егемендік, ұшақ, тік ұшақ (вертолет),
са- тылым, қойылым, нарықтық экономика, ақтаң- дақ, ұлтж андылық, жақын шетел, алыс шетел, мердігер, есептеме (счет),
ж олнұсқа (путеводи-
тель),
жолқиыс (перекресток),
ж екешелендіру (приватизация),
тұжырымдама (заклю чение),
жедел жөндеу (срочный ремонт),
өткін (пере-
ход) т.б. ж аңа атаулар жасалды. Бұл мысалдар
бір ж ағы нан сөзжасамға қатысты, екінш і ж ағы -
нан атау (ном инация) ретінде оном асиологияға
қатысты.
Осы келтірілген мысалдардың өзі жаңа сөзді
өмірдегі жаңалықтар қажет ететінін көрсетеді де,
сөзжасамның қызметінің өсуі, дамуы тілден тыс
құбы лы старға қатысты екенін білдіреді. Өмірде
жаңа заттар мен жаңа ұғымдардың пайда болып
отыруы - үздіксіз болып тұратын құбылыс. Олай
болса, сөзжасам арқылы жаңа атаулардың пайда
болуы да - үздіксіз жүріп отыратын құбылыс.
Бұл ж ағдай тілдегі туынды сөздердің мол-
ды ғы н а, б айлы ғы на себеп болып саналады. Ал
тілдегі бай туынды сөздер сөзж асам ды қ түрлі
тәсілдер арқылы жасалатын болғандықтан, олар-
дың құрамы түрлі болады да, ол туынды сөздердің
түрлілігін туғызады. Туынды сөздердің түрлілігі
оны ажырата білу - оңай мәселе емес екеніне
дәлел. Туынды сөздің жасалуына негіз болған ,
тупнды сөзді ж асаған негіз сөздің, яғн и туынды
сөздің құрамында лексикалы қ мағы налы сөздің
болуы туынды сөздің негізгі белгілерінің біріне
жатады. Ө йткені туынды сөздегі негіз создің
м ағы насы туынды сөздің м ағы насы на өзек бо-
лады. М ысалы,
дәрі - дэрігер, ем - емхана, дәріс - дэрісхана, зейнет - зейнеткер, әділ - эділет деген
екі - екіден қатар берілген сөздердің алғаш қыла-
ры - соңғы туынды түбірлердің жасалуына негіз
болған дербес мағыналы сөздер. Туынды сөздің
жасалуына негіз болған дербес м ағы налы сөз
туынды сөздің үнемі құрамында болады да, ол
туынды сөздің мағы насы на арқау болады.
О сымен байланы сты негіз сөз бен туынды
сөздің мағынасы үнемі байланысты болады. Ж о-
ғарыда келтірілген негіз сөз бен туынды сөзден
тұратын екі жұп сөздің мағыналары байланысты
екені аны қ корініп тұр. Бұл ж алғы з жоғарыдағы
мысалда ғана емес барлы қ негіз сөз бен туынды
сөзге қатысты. Оны түбірлес сөздерден де аны қ
коруге болады. М ысалы,
біл - білім - білімді -
білімділікт.б. Негіз сөз бен одан ж асалған туынды сөздің
м ағы н а байланы сты лы ғы сөзжасамдағы негізгі
заңдылықтардың бірі, сондықтан ол туынды сөздің
барлық түріне қатысты. Ол туынды сөздердің бір
түрі саналатын күрделі сөздерге де қатысты. Ту-
ынды сөз күрделі сөз болғанда да, оны ң құра-
м ы ндағы сөздер күрделі сөздің м ағы насы н жа-
сайды. М ысалы,
тік ұшақ (вертолет) деген атау-
дың мағынасында тік көтеріліп ұшатын ұшақ (са-
молет) деген мән бар.
Туынды сөздің құрам ы ндағы негіз сөздің
м ағы насы арқылы туынды создің м ағы насы жа-
салғандықтан, туынды сөз бен оның құрамында-
ғы негіз сөздің м ағы н а байланы стылығы туады.
Осымен байланысты туынды сөздің құрамында
негіз сөздің болуы туынды созді ажырататын бел-
гілерге жатады. Өйткені ол туынды сөздің мағы -
насы ны ң не арқы лы , неден ж асалғаны н корсе-
теді. Сонымен бірге туынды сөздің құрамындағы
оны ж асаған негіз сөз бен негіз сөзден жасалған
туынды создің мағынасының байланыстылығы да
туынды сөздерді ажырататын белгілерге жатады.
Ол м ағы н алы қ байланы с болмаған сөз туынды
соз бола алмайды.
Келтірілген мысалдар туынды сөздердің құра-
м ы ны ң түрлі екенін ан ы қ көрсетті. Ал олардың
бұл мысалға кірмеген қанш а түрлері барын қоса
айтсақ, туынды сөздердің түрлілігі одан да көп
екенін аңғартады. Олай болса, туынды сөздердің
тілдегі басқа құбы лы старға ұқсасты ғы одан да
арта түсетіні созсіз. Өйткені туынды сөздер тілге
ешбір қатысы ж оқ нұсқалардан жасалатын құбы-
лыс емес. Бұл ж ағдай - туынды сөздің өзіндік
белгілерін корсетуді керек етеді, сол арқылы олар-
ды тілдегі басқа құбылыстардан ажырату қажет.
Туынды сөздер қанш ам а түрлі болғаны мен,
олардың бәріне ортақ өзіндік белгілері бар. Не-
гізінен ол туынды сөздердің құрамы мен оның
мағынасына байланысты.
Т уы нды с ө зд ің қ ұ р ам ы бір н егізгі, бір
көмекші морфемадан құралады немесе екі негізгі
морфемадан тұрады. М ысалы,
өскін (всходы),
тәлімгер (наставник),
жылытқы (грелка),
басы- тқы (закуска),
базарлық (сувенир),
есептеме (счет),
өткін (переход),
шетелдік (иностранец),
сэулетші (архитектор) т.б. Бұл келтірілген мысалдардың


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ 217
құрамы негізгі және көмекші морфемадан құрал-
ған. Ал
жолнүска (путеводитель),
жылыжай (пар-
н и к
),медбибі (медсестра),
аскөк (укроп
),ж олки- ыс (перекресток),
жолбасшы (гид),
саябак(парк), саяжай (дача) сияқты туынды создерді алсақ,
олардың құрамы да екі негізгі морфемадан құрал-
ған. Бірақ мұнда екі морфеманың екеуі де негізгі
морфемалар, тек
медбибі дегенде бір негізгі мор-
фема қысқартылып алынған.
Туынды сөздің құрамы екі морфемалы бол-
ғаны м ен, оларда айырма бар екен. Туынды соз
құрамындағы морфемалар негізгі және көмекші
м орфема болады, не екеуі де негізгі морфема
болады. Осымен байланысты туынды сөздер ту-
ынды түбір және күрделі сөз деген екі үлкен
топқа бөлінеді.
Туынды түбір негізгі және комекш і морфе-
мадан құралғанда, олардың әрқай сы сы н ы ң ат-
қаратын қызметі бар және кез келген комекш і
морфема туынды түбір жасай алмайды. Комекші
морфемалардың сәзжасамдық жұрнақтары ғана
туынды түбір ж асайды. Сол си яқты туынды
сөздің құрамындағы негізгі морфемалар да сөзжа-
самны ң м ағы насы на өз үлесін қосу үшін қолда-
нылады.
Бұл айты лғандардан туынды соз құрам ы н-
дағы морфемалардың қайсысы болсын сөзжасам-
ды қ қызмет атқаратын морфемалар екені анық-
талады. Осы қызметті атқара алмайтын морфе-
малар туынды сөз құрам ы на кіре алмайды. Ту-
ынды түбір ж асауға қаты сқан негіз сөз туынды
түбірдің м ағы насы на өзек бөлады я ғн и туынды
м ағы наны ң жасалуына негіз бөлады. Осымен
байланы сты туынды түбір бір жерде міндетті
түрде негіз сәз бөлады да, туынды түбір мен негіз
сөз үнемі жұп бөлып келеді. Бұл арада біз туын-
ды түбір мен негіз сөзді жұп сөз деп атап өтыр-
мыз. Ойткені негіз сөзсіз туынды түбір жасал-
майды да, бірі бар жерде екіншісі міндетті түрде
бөлады.
Туы нды сөздің ж асалуы на негіз бөлған
сөзден туынды сөздің құрамы күрделі бөлады.
Мысалы,
экім -
әкімшілік, катыс - катысым, еге- мен - егемендік, жекеше - жекешелендіру, сұхбат -
сұхбаттас, шебер - шеберхана, мейрам - м ей- рамхана. Бұлардың біріншілерінен екіншілерінің
құрамы күрделі екені көрініп тұр, өйткені өлар-
ды ң алғаш қылары бір мөрфемадан, сөңғылары
екі мөрфемадан тұрады. Осы сияқты негіз сөз
бен одан жасалған туынды созді салыстыру ту-
ынды сөздің құрам ы ны ң негіз сөзден күрделі
екенін ан ы қ көрсетеді. Өйткені туынды сөздер
негіз сөзден сөзжасамдық жұрнақ арқылы не сөз
арқы лы ж асал а ты н д ы қ т ан , өл сө зж а са м д ы қ
көрсеткіш негіз сөзге қөсылып туынды сөздің
құрамын көбейтеді. Осыдан туынды сөздің құра-
мы негіз сөзден кеп бөлып ш ығады. Ж алпы ал-
ғанда мөрфөлөгиялық, синтаксистік тәсілдер ар-
қылы ж асалған туынды сөздердің құрамы өнда-
ғы мөрфемалардың саны ж ағы нан негізгі сөзден
күрделі бөлып келетіні - ақиқат құбылыс, өл қатаң
заңдылық, сондықтан оны туынды сездерді ажы-
рататын бір белгі ретінде алуға бөлады. Бұл заң-
дылыққа бағынбайтын туынды сөздердің бір ғана
түрі бар. Ол - семантикалық тәсіл арқылы жасал-
ған туынды сөздер. Олардың мөрфемдік құра-
мында әзгеріс болмай, жаңа м ағы на ған а қосы -
латын б олған ды қтан , морфемдік құрам бұларға
белгі бола алмайды да, семантикалық күрделілік
қана белгі болады. Мысалы:д,уя деген сөз экөнө-
мика ғы лы м ы нда термин ретінде туынды сез,
өйткені өл бұры нғы м ағы насы нан басқа ж аңа
м ағы н аға ие бөлады, өны ң м ағы насы күрделе-
неді, бұрынғы мағынасына қөса тағы бір мағына
беретін бөлады, бірақ тұлғасы нда езгеріс жөқ.
Мұндай ерекш елік туынды сөздерде көп емес.
Туынды сөздің екі мөрфемадан құралуы өлар-
дың тілдегі екі мөрфемалы құбылыстармен ұқса-
сты ғын туғызады. Туынды сездерден басқа тілде
екі м ө р ф ем ам ен қ ө л д ан ы л аты н сө зтұ л ғал ар
(сөзфөрмалар) және сөз тіркестері бар. Бұдан ту-
ы нды тү б ір л ер мен тілдегі с ө зтұ л ға л ар д ы ң ,
күрделі сөздер мен сөз тіркестерінің арасында ұқса-
сты қ туады. С өнды қтан қазақ тілінің сөзжаса-
м ы ны ң нэтиж есінде тілде пайда бөлған туынды
сөзді бір ж ағы н ан сөзтұлғасы нан, екінш і ж ағы -
нан сөз тіркесінен ажырату мәселесі ш ығады. Ол
үшін сөзж асам ды қ талдауда туынды сөздердің
өзіндік ерекшеліктеріне, белгілеріне сүйену керек.
Ондай белгілердің негізгілеріне ғана төқталсақ,
өлар төмендегідей.
Туынды сөзді сөзтұлғадан ажыратуда туын-
ды сөздің тілде лексикалық тілдік нұсқа қызметін
атқаруына сүйенген дұрыс. Тілде бір категөрия-
лы қ тарам ға (парадигмаға) жататын бір грамма-
тикалық категөрия көрсеткіштері арқылы түрлен-
ген бір сөздің түрлі сөз тұлғалары бар да, бір
түбірден тараған түбірлес сөздер бар. Бір түбірден
тараған, жасалған түбірлес сөздер түрлі лексика-
лы қ мағыналы түрлі сөздер бөлғанды қтан, өлар-
дың әрқайсы сы сөйлемде түрлі грамматикалық
тарамның мүшесі тұлғасында қөлданылады. Мы-
салы,
ақ деген түбірден жасалған
акта, актык сияқты сөзжасамдық тарамдағы түбірлес сөздерді


text:
|
Байланысты: kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis218
СӨЗЖАСАМ
алсақ, ал ғаш қ ы сы қим ы л м ағы н асы н беріп,
сөйлемде
ақтайды, ақтаған, ақтапты
сияқты шақ
категориясының тұлғаларында қолданылады. Ал
ақтық
сөзі
ақтығын дэлелде, ақтығына сен, ақты-
ғыңды білем
деген қолданыста септік категория-
сы ны ң турлі тұлғасы нда, септік тарам ы ндағы
(парадигм асы ндағы ) бір сөздің түрлі тұлғасы
қы зметінде тұр. Сөзж асамды қ бір тарам дағы
сөздердің әрқайсы сы тілде түрлі грамматикалық
категорияларды ң түрлі тарамында қолданылуы
оларды ң әрқай сы сы н ы ң жеке сөз қызметіндегі
сөз тұлғалары екенін дәлелдейді. Бұдан грамма-
тикалы қ категорияның бір тарамында түрленген
бір сөздің түрлі тұлғасы мен сөзж асам дық та-
рамдағы түрлі сөздер басқа-басқа тілдік құбы -
лыстар екені ан ы қ көрінеді.
Егер бір сөздің түрлі тұлғасы нда лексика-
л ы қ м ағы н а біреу ғана болса, сөзж асам дық та-
рамны ң мүшелері қанш а болса, лексикалы қ ма-
ғына да, лексема да сонша болады. Сонымен бірге
созжасамдық тарамдағы мүшелердің мағынасын-
дағы озгеріс сөзжасамдағы негізгі белгілерге са-
налады.
Туынды соз бен сөз тұлғасы ны ң арасы нда-
ғы айырмаға олардың сойлем құрамындағы қыз-
меті де жатады. Соз түрлендіруші тұлғадағы созді
сойлемде озгертуге болмайды, ойткені ол сойлем
құры лы сы ны ң қаж етіне сай қолданы лған. Ал
созжасам әрекетінің нәтижесінде ж асалған ту-
ынды сөздің орны на оның мағынасы ж ақы н си-
нонимімен ауыстыруға болады. Мазмұнда озгеріс
б олған ы м ен , ол сейлем құры лы сы на өзгеріс
кіргізуді талап етпейді. Ондай жағдайда сойлем
құры лы сы н озгеріссіз сақтауға болады. М ыса-
лы:
Білім ді адаммен сөйлестім
дегеннің орны -
на,
Білім паз адаммен сөйлестім
десек, м ағы на-
да да, сойлем құры лы сы нда да озгеріс жасал-
майды, озгеріс жасауды озгертілген соз талап ет-
пейді. Ал
үлкен адамды сыйла
деген сөйлемдегі
адамды
деген табыс септік тұлғасы ндағы сезді
септік тарамының басқа мүшелерімен ауыстыру-
ға болмайды. Мысалы:
Үлкен адамға сыйла, Үлкен
адаммен сыйла
сияқты қолдану мүмкін емес.
М ұндағы
адам ға, адаммен
деген соз ф ормалар
сойлемнің басқаш а құрылуын қажет етеді. М ы-
салы,
үлкен адам ға сый-қүрмет көрсет, үлкен
адаммен сыйластыкта бол
т.б. Басқаш а айтқан-
да, создің түрлі грамматикалық тұлғасы сойлемнің
құрылысымен байланысты. Ал түбірлес сөздерде
сөйлем құрылысымен тікелей байланыс жоқ. Сон-
ды қтан сойлемдегі түбірлес создерді озгерту
сөйлем құрылысына озгеріс жасауды талап етеді.
Ол тек м ағы н аға әсер етеді. Соны мен бірге бұл
мысалдардағы
білімді
дегеннің орнына қодданыл-
ған
білімпаз
деген сез мүлдем басқа-басқа создер.
Олар бір түбірден жасалған түбірлес сөздер, түрлі
л е к с и к ал ы қ м ағы н алы сөздер болады, бірақ
түбірлес создер бір-бірімен м ағы насы ж ағы нан
байланысты болады. М ы салы ,£/лш ,
білгіш, білгір
т.б. Ал
адамды, адамға, адамменлътентф
- түрлі
септік тұлғасындағы бір соз, бір лексикалық нұсқа.
А лғаш қы мысалдарда бір түбірден жасалған
2 түбірлес туынды түбір я ғн и 2 соз болса, соңғы
мысалда бір сөздің түрлі грамматикалық тұлғасы
мысалға келтірілген.
Ал туынды сөздегі өзгеріс, сөзж асам дағы
өзгеріс бұдан басқаша. Ол сөздің құрамы мен ма-
ғынасында болатын озгеріске байланысты. Сөздің
құрамы мен мағынасындағы өзгерісген сөзжасамда
ж аңа сөз жасалады. М ысалы,
оқу - оқулық, м а л -
малш ы, сауда - саудагер.
Н емесе, сөз басқа сөз
табына ауысады. М ысалы,
айтыс
- етістік,
айтыс
-
зат есім,
қам а л - етістік, қ ам а л -
зат есім,
қорған -
етістік,
корған -
зат есім. Сөзжасамда
сөздің м ағы насы ны ң өзгеруі он ы ң қолданылуы
мен түрленуіне де әсер етеді. Ж оғарыда келтіріл-
ген етістіктер
(айтыс, қам ал, қорған)
етістікше
түрленіп, баяндауыш қы зметінде қолданылып,
сөйлемнің соңында тұрып, бастауышпен жақ ар-
қы лы қиылысады.
Айтыс, қамал, қорған
деген зат есімдер есім-
дерше түрленіп, есімнің сәйлемде атқаратын қыз-
метін атқаратыны белгілі. Олар атау септікте бас-
тауыш қызметін атқарып, сөйлемнің басында қол-
даны лса, табыс септікте толы қтауыш қызметін
атқары п, етістік баяндауыш тың алдынан келіп,
онымен сөз тіркесін жасайды.
Бұл мысалдардан сөзжасам арқылы жасалған
туынды сөздердің м ағы насы ған а ©згеріп қой-
майтынын көреміз.
Олардың сәйлемдегі қызметі, орны, сөзтіркесін
жасауы, түрленуі де өзгеретінін байқаймыз.
Күрделі сөздер мен сөз тіркестерінде белгілі
дәрежеде ұқсастық бары ғалымдар назарынан тыс
қалды деуге болмайды. Ғалымдар ол ұқсастық
аналитикалы қ тілдерде оте күшті деп санайды.
Бұл ұқсастық түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ
тілінде де күшті.
С он д ы қтан с ө зж асам ға ж ататы н күрделі
сөздер мен синтаксиске жататын сөз тіркестерін
ажырату, - қиы н мәселелердің бірі. Бұл арада
күрделі сөз қанш а сыңардан құралса да, біртұтас
лексикалық мағына беретіні есте болу керек. Сон-
дықтан күрделі сөздің тұтас мағы насы ның оның
|
|
|


С Ш Ж А С А М П Л Ы Л ІМ ІШ Ң Ж ЬК Е САЛАСЫ 219
құрамындағы сыңарлардың мағынасымен қаты-
сы на сүйенген дұрыс көрінеді. Күрделі сөздің
құрамындағы бір сыңардың м ағы насы ескеріл-
месе, оның жалпы мағынасы ашылмайды. Кері-
сінш е келесі сыңардың м ағы насы ескерілмей,
күрделі сөздің тұтас м ағы насы түсіндірілмейді.
М ысалы,
он бір, отыз бес сияқты күрделі сөздің
мағынасы - осы күрделі сөздер құрамындағы жеке
сыңарлардың мағы насы нан құралған жеке сан-
ды қ ұғымның аты. Мысалы,
он, бфдеген сөздер,
екі санны ң атауы, ал
жүз он бір деген 3-санны ң
атауы, бұл атау ж оғары дағы 2 сан атауынсыз
берілмейді.
Отыз бесдеген дәл сол сияқты. Бұл
күрделі сөздердің сыңарларын өзгертсек, мағына
өзгереді. Осы ұғымдарды білдіру үшін, оның осы
сыңарлары қатысуы міндетті.
Ал сөз тіркесінің құрам ы ндағы сы ңарлар-
ды ң бәрі ж иналы п, күрделі сөздегідей біртұтас
лексикалы қ м ағы на бермейді, олар бір атау жа-
самайды, сөз тіркесінің құрам ы ндағы әр сөз
сөйлем құраушы жеке мүше, жеке дербес мағы-
налы сөздер. Күрделі сөздің құрам ы нда неше
сы ңар болса да, ол сөйлем нің бір мүшесі ғана
болады. Бұл - күрделі сөздер мен сөз тіркесінің
өзіндік айырмашылықтары.
Рас, тұрақты тіркес пен күрделі сөзге кел-
генде, бұл айырма әлсіз болып шығады. Өйткені
тұрақты сөз тіркесінің құрамындағы сөздер, сы-
ңарлар ерікті соз тіркесіндегідей оз дербестігін
сақтамаған. Тұрақты сөз тіркесінің м ағы насы н
о н ы ң с ы ң а р л а р ы н ы ң м а ғ ы н а с ы а р қ ы л ы
түсіндіруге болмайтын кездері көп, өйткені олар-
ды ң м ағы насы идиомалану арқы лы жасалады.
Мысалы,
ит өлген жер деген тұрақты тіркес
“алы с” деген м ағы наны білдіреді, ол м ағы на-
ның осы тіркестің құрам ы ндағы сыңарларды ң
мағынасына қазір қатысы жоқ. Ал күрделі сөздің
м ағы насы оны ң сы ңарлары ны ң м ағы насы на
қатысты болады.
Ж алпы алғанда, туынды сөздің құрамының
бөлуге келуінің белгілік мәні бар. Сөзжасамдық
талдауда сөздің құрамының, туынды сөздің жеке
бөлімдерден құралуы және туынды сөз бен оған
негіз болған сөзге бөлінуіне көңіл бөлу, назар
аудару қажет.
М ысалға,
әнші, биші, жұмысшы, жазушы де-
ген туынды сөздерді алайық. А лғаш осы сөздер
жасалғанда, олардың жасалуына әя,
би, жұмыс, жазу деген сөздер және мамандық мағынасын ту-
дыратын
-шы, -ші жұрнағы қатысқан.
Ән, би, жұмыс, жазу деген сөздер мен одан жасалған
әнші, биші, жұмысшы, жазушы деген сөздердің мағынасы ба-
сқа-басқа
ән, би, жұмыс, ж ш у дегендер жансыз зат-
ты қ ұғы м ды білдірсе, ол арға қ осы л ған -ш ы
жұрнағы сол заттармен байланысты мамандықты
игерген адам туралы ұғымды білдіреді. Туынды
сөз ж асауға негіз болып тұрған сөздердің м ағы -
насынан басқа м ағы на туып, басқа сөз жасалды.
Басқаша айтқанда, туынды сөз бар жерде оның
жасалуына негіз болған екінші сөз болады. С он-
ды қтан туынды сөз бен оған негіз болған сөз
екеуі жұп сөз құрайды. Әр туынды сөзге қаты с-
ты 2 сөздің болуы міндетті белгі саналады. Өйткені
туынды соз білдіретін ұғым туынды создің екінші
сы ңары ны ң мәніне бағы ны ш ты , себебі туынды
сөздегі мағына екінші сыңардың мағынасынан жа-
салады. М ысаты,
дэрігер - дэрі, емхана - ем, ауыр- лы қ -
ауыр, өнім - өн, сыншы - сын сияқты мысал-
дарда жұп сөздің екінш і сы ңарлары туынды
сөздің, туынды түбірдің қандай сөзден ж асалға-
нын көрсетіп тұр. Екінші ж ағы нан ол сәздер ту-
ынды түбірдің, туынды создің м ағы насы ны ң қай
сөздің м ағы насы ны ң негізінде ж асалғаны на ай-
ғақ.
Өнерпаз, білгіш сөздерін туынды сөздер деп
санауға тілдегі
өнер, біл сөздерінің бары дәлел бола
алады,
өнерпаз, білгіш деген сәздер тілде
онер, біл деген сөздердің барын көрсете алады және солар-
дың негізінде жасалған.
Туынды сөз негіз сөзден кейін ж асалғандық-
тан, өның құрамы екі мөрфемалы бөлуы міндетті.
Басқаш а айтқанда, өны ң құрамында алғаш қы
негізгі мөрфемалы бөлуы керек және өдан туын-
ды сөзді жасаушы тағы бір негізгі мөрфема не-
месе қөсы м ш а я ғн и сәзж асам ды қ ж ұрнақ бөла-
ды. Бұл туынды сөздің құрамы екі мөрфемалы
бөлады деген соз. Олар: негізгі мөрфема және
сәзж асам ды қ ж ұрн ақ немесе 2-негізгі морфема
(соңғы күрделі создерде). Бұл - туынды сөз бір
мөрфемалы бөла алмайды деген сөз. Бұл заңды-
л ы ққ а тек лекси ка-сем ан ти калы қ тәсіл арқылы
ж асалған туынды сөздер ғана қайш ы келеді.
О сымен байланы сты мына ж ағдай есте бө-
луы керек. Екі мөрфемалы сөз атаулының бәрі
туынды сөз бөла бермейді. Мысалы,
қалада, қалам- мен, кітаптан сияқты екі мөрфемалы сөздер
сөйлемде көп кездеседі, бірақ өлар туынды сезге
жатпайды. Бұл келтірілген мысалдар - мөрфөлө-
гиялық талдаудың мәселесі. М өрфөлөгиялық тал-
дау сөздің құрамындағы түбір мен жалғауды ажы-
ратып, өның екі мөрфемалы екенін я көп мөрфе-
малы екенін кәрсетеді, бірақ өлардағы жалғаулар
сөйлем ішінде қызмет атқарады. Сөйлемсіз жер-
де өлардың түбір мөрфемасы ғана қалады.


title:
2 0
СӨЗЖАСАМ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
2 2 0 СӨЗЖАСАМ Бұл сөзжасамдық талдаудың мақсатына сай
емес, өйткені сөзжасамдық талдауда туынды сөз
болып танылу үшін, оның құрамында сөзжасам-
ды қ тілдік нұсқалар болуы шарт. Сөзж асамды қ
талдау туынды сөздің жасалуына негіз болған
сөз бен одан туынды сөз жасаушы сөзжасамдық
ж ұрнақ немесе күрделі сөз болса, екінші негізгі
м орф ем аны ң, сөздің болуын талап етеді. С он -
ды қтан м орф ологиялы қ талдауда сөз құрам ы н-
дағы м орф ем а атаулыны ажырату керек болса,
сөзж асам д ы қ талдауда сөзді жасауш ы тілдік
көрсеткіш терді я ғн и сөзжасамдық нұсқаларды
ажырату міндеті қойы лады. Ол сөзж асам ды қ
қатыстағы морфемаларды ажыратуды керек етеді.
Бұл м орф ологиялы қ талдау мен сөзж асам ды қ
талдаудың бір емес екенін дәлелдейді.
Туынды сөзді ажырату үшін, туынды сөздің
құрамындағы морфемаларды салыстыру арқылы
ажырату дұрыс. Салыстыру туынды сөздегі негіз
сөздің де, сөзжасамдық жұрнақтың да басқа ж ағ-
дайда сол м ағы нада қолданылатыны н көрсету
керек. М ы салы ,лш лш ь/деген создегі м орфема-
лар:
м а л ж ән е
-шы. М ұндағы
м а л өсіру, малсы з күнкөріссиякты қолданы стармен салы стыры п,
оның жеке де, басқа туынды сөз құрамында қол-
данылатыны дәлелденеді. Бұл қолданыстардағы
м а л сөзінің м ағы насы
малш ы дегендегі негіз
сөздің мағы насы мен бірдей. Ол осы сөздің тілде
барын, туынды сөздің құрамында тілдегі бар ма-
ғынасында қызмет атқарып тұрғанын көрсетеді.
Енді
-шы ж ұрнағы н ы ң тілдегі қызметі
м а л - шы деген туынды сөздегі мағынамен басқа сөздер-
де қы змет атқараты ны н анықтау қажет. Оны
емші, етікші, оқытушы, суретші сияқты мысал-
дармен салы стыру арқы лы тілде оны ң м ам ан-
ды қ м ағы насы ндағы туынды түбірлерді ж асай-
ты нын,
малш ы деген де осы үлгіге жататыны
арқылы туынды сөз екенін айқындауға болады.
Ж асалған салыстырулар
м а л деген сөздің
малш ы деген туынды создің м ағы насы на, негіз
болып, малды бағуды кәсіп еткен адам м ағы на-
сын тудыруға негіз болғаны н көрсетті. Ал кәсіп
м ағы насы
-шы ж ұрнағы арқы лы ж асалған ы
ж ұрнақты ң тілде осы қызметті атқаратыны ол
арқылы ж асалған басқа туынды сөздер арқы лы
дәлелденді: М ысалы,ә«ш/,
оқытуіиы, сыншы т.б.
Туынды создің екі м орф емалы болуы на
күрделі сөздер де жатады. Күрделі сөздердің құра-
мы екі негізгі морфемадан тұрады. Сол арқылы
ол негізгі және көмекш і морфемадан ж асалған,
туынды түбірден ерекшеленеді. Күрделі сөздің
құрамындағы сөздер бірге жазылса да, бөлек жа-
зылса да, ол бір лекси калы қ нұсқаны ң, сөздің
қы зм етін атқараты ны даусы з. С онды қтан да
күрделі сөз сөйлемде бір сұраққа жауап береді,
сөйлемнің бір мүшесі ғана болады, өйткені оның
құрамында қанш а сөз болса да, бір ғана мағына
береді, өмірдегі бір заттың, бір белгінің, қимыл-
ды ң атын білдіреді. М ысалы,
Қызыл ала көйлегі өзіне жарасып түр дегендегі
қызыл ала деген
күрделі сөз қандай деген сұраққа жауап беріп,
сөйлемнің бір ғана анықтауыш мүшесі болып тұр.
О ны ң құрам ы н д ағы сөздер ж еке-ж еке басқа
сөзбен түрлі сөз тіркесін жасай алмайды. Өйткені
күрделі сөздің құрам ы ндағы жеке сыңарлардың
ешқайсысы тұтас күрделі сөздің мағынасын бере
алмайды.
Ал сөз тіркесінің құрам ы н дағы мүшелердің
әр қайсысы жеке сұраққа жауап беріп, жеке-жеке
сойлем мүшелері болады. М ысалы:
Ол бүгін өз ауылына кетті деген сойлемдегі
ауылына кетті деген соз тіркесінің мүшелері түрлі сұраққа жау-
ап беріп, түрлі сөйлем мүшесі қы зметін атқара-
ды.
Мүндағы ауылына - қайда? деген сұраққа
жауап беріп, сөйлемнің пысықтауыш мүшесі қыз-
метін атқары п тұр. Не істеді деген сұраққа сөз
тіркесін ің
кет т і деген сы ң ары жауап беріп,
сөйлемнің баяндауышы қызметін атқарып тұр. Бір
сөз тіркесін ің қ ұр ам ы н д ағы екі создің түрлі
сұраққа жауап беріп, түрлі сөйлем мүшесі қы з-
метін атқаруы олардың екі дербес сөз екенін,
әрқайсы сы ны ң өз м ағы насы барын я ғн и 2 лек-
сикалы қ нұсқа екенін көрсетеді. С оны мен бірге
олардың әрқайсы сы сөйлемде басқа-басқа сөз
тіркесінің құрамына кіріп, түрлі сөз тіркесін жа-
сай алады. М ысалы,
өз ауылына, ол кетті. Бұл
ж ағдай
ауылына кетті деген сөз тіркесінің құра-
мындағы создердің дербестігіне дәлел. Соз тіркесі
дербес мағы налы сөздерден ж асалатындықтан,
оның мүшелері сөйлемдегі басқа дербес мағына-
лы сөздермен тіркесе алады, оны ж оғары дағы
мысал дэлелдеді.
Күрделі соз бен тұрақты сөз тіркесінде ма-
ғына жағынан ұқсастық бар. Күрделі сөз біртұтас
мағына берсе, тұрақты сөз тіркесі де идиомалан-
ған біртұтас м ағы на береді. М ысалы,
тік үіиақ (вертолет),
саяжай (дача),
зейнетақы (пенсия),
жақын шетел (ближнее зарубежье),
алыс шетел (дальнее зарубежье),
зейнет ақы (пенсия),
жэрдем ақы (пособие) сияқты күрделі создердің әрқай-
сысы біртұтас м ағы н а береді.
Ит өлген жер, қас пен көздін арасында деген сияқты тұрақты сөз
тіркестердің әрқайсы сы да бір м ағы на береді,
мысалы бұлардың алғаш қысы - “алыс”, кейінгісі
- “ілезде” деген м ағы на береді.


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ 2 2 1 Бұл жерде күрделі сөздердің м ағы налары
оның құрамындағы сөздердің мағынасына негізде-
летініне ерекше мән беру қажет. Ал тұрақты сөз
тіркестері бір мағына бергенімен, ол мағына құра-
мындағы сөздердің м ағы насы на қатыссыз бола
береді. Ж оғары дағы иалыс” , “ілезде” деген ма-
ғыналар, ол тұрақты тіркестердің құрамындағы
сөздердің м ағы насы на қазір қаты сы жоқ. Ал
күрделі сөздің мағынасының оның құрамындағы
создерге байланысты болуы - күрделі сөздің, жал-
пы сөзжасамның негізгі белгілерінің бірі.
Сөнымен бірге күрделі сөздер мен тұрақты
тіркестердің құрамында да үлкен айырмаш ылык
бар. Күрделі сөздер белгілі үлгі бөйы нш а жаса-
лады. Т ұрақты тіркестердің құрам ы күрделі
сездің құрам ы ны ң тұрақты үлгісіне сай емес.
Ж оғары да келтірілген
ит өлген жер де,
қас пен көздің арасында да құры лы сы , құрам ы ндағы
создердің байланысы ж ағы нан күрделі создерге
ұқсамайды. Өйткені тұрақты сөз тіркестерінің
құрамы түрліше бөлып келе береді. Оларды бір
үлгіге сыйдыруға келмейді. Мысалы,
түйеүстінен сыйрак үйіткен деген тұрақты тіркесті жөғарыда
келтірілген тіркестермен салыстырсақ, өлардың
құрамында ұқсастық жөғын көру қиын емес. Бұл
тұрақты сөз тіркестерінің бәріне қатысты. Тұрақ-
ты сөз тіркестерінің құрамы түрлі-түрлі бөлуы
оны ң күрделі сөзден басқа құбылыс екеніне куә
бөлады.
Туынды сөздердің тағы бір белгісіне өлар-
дың м ағы налы қ ерекшеліктері жатады. Туынды
сөздердің мағынасы өның құрамындағы мөрфе-
малардың бір-біріне қатысынан ш ығатыны жо-
ғарыдағы талдаулардан байқалды. Оны жалғыз
жоғарыда келтірілген мысалдарға ғана қатысты
деп түсінуге болмайды. Ол - туынды соз атаулы-
ның бэріне ортақ қасиет. Олай болса, оны туын-
ды сөздің белгілерінің бірі санауға болады. Сойтіп,
туынды создердің мағынасының оның құрамын-
дағы морфемалардың мағынасынан жасалуы оның
негізгі белгілерінің бірі деп танылды.
Осы белгіге сүйеніп, туынды сөздерді басқа
тілдік құбылыстардан ажыратуға бөлады. Мыса-
лы ,
тэлімгер, койылым (спектакль),
өткін (гіе-
реход) сияқты соңғы кезде қолданы сқа кірген
жаңа сөздерді алып қарайық. М ұндағы
тэлімгер деген туынды сөз,
тэлім деген негіз сөзден
-гер сөзжасамдық жұрнағы арқылы жасалған. Құры-
лысы жағынан екі мөрфемадан құрылған. Негізгі
мөрфема
тэлім (тәрбие) туынды сөздің жасалу-
ына негіз болып,
тэлімгер туынды созінің лек-
сикалы қ м ағы насы на арқау болған. Ал туынды
созді жасаушы екінш і морфема
-гер тэлім негіз
сөзіне м ам анды қ м ағы насы н қөсқан. Сөйтіп,
тәрбиеші м ағы насы ж асалған. Туынды сөздің
мағынасы оның құрамындағы морфемалардың ма-
ғы насы нан ж асал ған . С онды қтан да туынды
создің мағынасы оған негіз болған
тэлім сөзінің
мағы насы мен байланысты. Туынды сөз бөлған
жерде негіз сөздің болуы - бұл жұп создің м ағы -
налық байланысының куәсы. Сөндықтан
тэлімгер деген сөздің м ағы насы н білмесек те, өның құра-
мындағы морфемалардың м ағы насы на сүйеніп,
тәлім, тәрбие беруші адам екенін түсінеміз. Сол
сияқты
койылым, өткін деген жаңа сөздердің ма-
ғынасын “ қ ө ю ” , “өту” қим ы лы на байланысты
атаулар екенін жөрамалдауға бөлады.
Туынды соз бен негіз сөздің м ағы на байла-
ныстылығы туынды сөздің барлық түріне қатыс-
ты. М ысалға туынды сөздердің үлкен бір төбы
күрделі сөздерді талдап корейік. Қазіргі тілімізде
жылыжай (парник),
жолкиыс (перекресток),
жол- басшы (гид),
мүраж ай (музей) сияқты күрделі
создер қөлданылып жүр. Олардың әрқайсысы екі
сыңардан яғн и екі сөзден құралған. Осы күрделі
сөз құрам ы ндағы сөздер мен күрделі сөздің ма-
ғы н ал ар ы б ай л ан ы сты . М ы салы ,
ж ылыж ай күнделікті өмірдегі мекендік мәні бар заттың аты.
Осы атау заттың белгісі бөлып саналаты н
жылы деген сөздің және “м екен” , “өры н” деген мэндегі
жай сөзінің қаты сы арқы лы ж асал ған , я ғн и
өсімдік өсірілетін жылы өрын атын жасаған. Бұл
мысалдан күрделі сөздің құрамындағы сөздердің
мағы насы мен күрделі сөздің м ағы на байланыс-
ты лығы ан ы қ көрінді.
Жолкиыс (перекрестөк) деген күрделі сөздің
м ағы насы өны ң құрам ы ндағы
жол және
киыс деген сөздердің мәнімен байланысты. Ойткені
ж олкиы се кі ж олдың қиысатын жерін білдіретін
орынның атауы.
Жолбасшы деген күрделі соз қазір
орысшаг«Э созі мағынасында қолданылады яғн и
ол жолды бастап, жолда кездесетін гимараттарға,
ескерткіштерге т.б. түсінік беретін адамды білдіреді.
Ол м ағы н аға
жол деген создің де,
басшы деген
сөздің де қатысы бар яғн и күрделі сөз бен өны ң
құрамындағы сыңарлардың мағына байланысты-
лы ғы аны қ.
Мүражай күрделі (музей) сөзі баға-
лы мұралар жиналған, сақталған үй (өрын) атауы
болып саналады. О ны ң м ағы насы
м ү р а с е з т с п де,
жай сөзімен де байланысты. Күрделі сөздің
мағынасы мен өның құрамындағы сыңарлардын
арасы ндағы м ағы н алы қ байланыста түрлі ерек-
шеліктер бөлады, бірақ өлардың мағы налы к бай-
ланысы аңғарылады.


title:
2 2
СӨЗЖАСАМ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
2 2 2
СӨЗЖАСАМ
Туынды сөздерге жататын сем антикалы қ
тәсіл арқылы ж асалған сөздердің басқа туынды
сөздерден өзіндік ерекшелігі бар, ол оның құра-
мына қатысты. Ондай туындылардың құрамын-
да озгеріс болмайды, бірақ м ағы на өзгереді, бірақ
өзгерген м ағы на негіз сөздің мағы насы мен бай-
ланы сты болады. М ысалы,
баға
сөзі бұрын да,
қазір де заттың бағасы м ағы насы н береді. Ал
білім үшін қойы латы н
баға
- оны ң кейін туған
м ағы насы , ол м ағы наны ң алғаш қы мағы надан
басқа екені даусыз. Бірақ бір сөздің осы екі ма-
ғы насы бір-бірімен байланысты екені дәлелдеу-
ді қажет етпейді.
Туынды сөздердің түрлерін талдау туынды
сөздің м ағы насы ны ң оны ң құрам ы ндағы мор-
ф ем аларды ң м ағы насы м ен байланы сты лы ғы н
көрсетеді. С онды қтан ол туынды сөздің негізгі
белгілерінің бірі болып саналады. М ұндай ма-
ғы н ал ы қ байланы с ж оқ жерде туынды сөз ж оқ
деп есептеуге болады.
Тілде сөздің құрылысында кездейсоқ ұқсас-
тықгар кездесе береді. Мысалы,
шайкас, болат, арба,
каптат, санат, тайкал, шапан, кексе, какшаң, күлак
сияқты көптеген сөздер тілдік сезімі қачыптас-
қан оқуш ы ларға құрам ы н бөлуге келетін сияқ-
ты болып корінуі ғажап емес, тәжірибеде ол кез-
десіп те жүр. Бұларды
шай-кас, бол-ат, кап-тат,
сан-ат, тай-кдл, как-шаң, күл-ак, ар-ба, шап-ан, кек-
сесияқты бөлуі мүмкін. М ұндағы
іиайкас, болат,
каптат, санат, тайкал, какшаң, күлақ
сөздерінің
күрделі сөздің біріккен түріне жатпайтынын, олар-
дың құрамын бөлуге болмайты нын
шай
мен
кас
сөздерінің мағынасының бал мен
аттың, кап
пен
таттың, сан
мен
аттың, тай
мен
калдың, как
пен
шаңның, күл
мен
ақтың шайқас, болат, қап-
тат, санат, тайқал, қақшаң, қүлақ
сөздерінің ма-
ғы насы на ешбір байланысы ж оқ екені арқылы
дәлелденеді. Сол сияқты
арба, іиапан, кексе
сөздерінің - туынды түбір емес екені әрі негіз сөз
деп алы нған сөздің болімінің м ағы насы з екені
арқылы және олар кездейсоқ ұқсас болып тұрған
ар, іиап, кек
сөздерінің мағынасыныңдрбһ,
іиапан,
кексе
создеріне ешбір қатысы ж оғы арқылы
-ба,
-ан,-се
бөлімін жұрнаққа бөлудің қате екені тілде
мұндай мағыналы жұрнақтың жоқ екені арқылы
дәлелденеді. Сойтіп, туынды сөздің мағы насы -
ның оның құрамындағы морфемалар мағынасы-
мен байланысын білу тек туынды сөзді тану үшін
ғана емес, кездейсоқ ұқсастықтардан шығатын
қатеден сақтандыру үшін де қажет.
Туынды сөз өз мағынасының шындық өмірге
қатысы арқылы да ажыратылады. Сөздің жаса-
луына негіз болатын негізгі фактордың бірі сыр-
тқы дүниеге қатысы (экстралингвистикалық фак-
тор) болса, ол туынды создің танылуында да, ажы-
ратылунда да негізгі белгі бола алады. Туынды
соз ш ынды қ омірдегі белгілі бір құбылысты, зат-
ты, оны ң түрлі белгілерін, қим ы лы н, т.б. ерек-
шеліктерін білдіреді. Мысалы:
аялдама, балмүз-
дақ, көрермен, оқырман, талапкер, жанкүйер
т.б. Кел-
тірілген туынды создер кейінірек соңғы кезде жа-
салғандықтан, олардың неліктен, қалай жасалға-
ны копшіліктің есінде.
Алдымен бұлардың бәрінің ш ы нды қ омірде
белгілейтін заттары, ұғымдары бар. Оның бәрінің
қазақ халқы ны ң өмірінде кейінірек қана пайда
болғаны да талассыз. Бұрын болмаған осы заттар
мен құбылыстардың өмірде пайда болуы оларды
атауды талап етті. Сондықтан осы туынды сөздер
жасалды. О лардың еш қайсы сы ны ң тұтас м ағы -
насы құрам ы ндағы морфемалардың жеке мағы -
н асы н д а ж о қ. С ө й тіп , ж о ға р ы д а ғы туы нды
создердің ш ы нды қ өмірде белгілейтін заттары
олардың туынды соз ретінде танылуына дәлел бола
алады.
Ал
көрермен
деген создің түп негізін алып,
оны
корерсің, көрермін
сияқты түрде өзгертсек,
олардың бәрінің беретін м ағы насы - ш ынды қ
омірдегі бір ған а көру қим ы лы , м ұнда жаңа
қим ы лды ң аты ж асалған ж оқ. Ойткені олар ту-
ынды сөз емес, сездің түрлі тұлғалары ғана. Сөз
тұлғалары түбір сәздегі лекси калы қ м ағы наны
өзгертпейді, оның сөйлемдегі басқа сөздерге қаты-
сын кәрсетеді. С онды қтан сөз тұлғалары ны ң
әрқайсысының белгілейтін ш ындық омірде заты,
құбылысы, әрекеті, белгісі болмайды. Бұл айтыл-
ғандардың бәрі туынды создің ш ынды қ өмірдегі
түрлі құбылыстарды, заттарды, қим ыл-әрекетті
белгілеуге қатысын білдіреді.
Туынды сөз тілдегі басқа сөздер сияқты шын-
дық өмірдегі заттар, олардың сан алуан белгілерінің
аты болғанды қтан, лексикалы қ нұсқаға (едини-
цаға) жатады да, тілдің сөздік құрам ы на енеді,
оны байытады, туынды сөздер - әр кезеңде тілге
кірген дайы н сөздер. С онды қтан туынды сөз
сөйлемге сол дайын қалпында алынады. Басқаша
айтқанда, ол соз тұлға сияқты сөйлем құрылы- -
сының қажетіне қарай әр сөйлемде жасалып өтыр-
майды. Туынды сөз тілде бір кезде қалай жасал-
ған бөлса, қандай сөйлем бөлмасын, сол бір кезде
ж асалған дайын қатпында сөйлемге кіреді. М ы-
салға егін туралы белгілі бір өйды айту керек бөл-
ғанда, тілде тым ертеде ж асалған
егін
деген дай-
ын тұрған туынды сөз қөлданылады. Мысалы:
|


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ 223
егін салынды, егінді жина, егіннен көп өнім алдық т.б. Бұлардың бәрінде
егін деген тілге әлдеқа-
шан енген дайын туынды сөзді алдық та, сөйлемде
қолданды қ, ол әр сөйлемде жасалып оты рған
жоқ. Әңгіме етік тігетін адам туралы болса, онда
тілімізде бір кезде жасалып, сөздік қоры м ы зға
енген
етікші деген сөзді алып, сойлем арқы лы
ол туралы ой хабарланады. Мысалы:
Етікіиі етік тікті. Етікшінің тіккен етігі өте жақсы. Етік- шіде жақсы етік бар т.б.
Келтірілген мысалдарда
егін, етікші деген
туынды сөздер сөйлемге тілдегі дайын қалпында
алы ны п, сөйлем құрылысының қажетіне қарай
тұрлі тұлғаларда қолданылып тұр.
Егін деген сөзге
ж ал ған ған табыс, ш ы ғы с септік жалғаулары ,
ет ікш і деген сөзге ж алғанған ілік, жатыс септік
жалғаулары оларға сөйлемнің қажет етуіне қарай
қосылған.
Сөйтіп, туынды соз атаулы - әр кезеңде жа-
салып сөздік қо рға еніп оты рған дайы н лекси-
калы қ нұсқалар, сондықтан олар сол қалпында
сөйлемге алынады. Бұл ерекшелігі жөнінен олар-
ды негізгі түбір сөздермен бірдей деп қараған
жөн. Негізгі түбір сөздер қалай сөйлемге дайын
түрінде кірсе, туынды создер де сондай дайын
қалпы нда кіреді. Бұның себебі сойлемге дайын
тұрған қалпында кіру жалпы лексикалы қ нұсқа-
ларға тән ерекшелік, сондықтан туынды сөз бол-
сын, негізгі сөз болсын сөз атаулының бэрі тілдегі
дайын тілдік нұсқаларға жатады да, сөйлемде сол
дайын қалпы нда қолданылады. Ал қай туынды
сөздің сөйлемде қолданылуы сөйлемде айтылуға
тиісті ойға байланысты. Сөйтіп, туынды сөз -
сөйлем құры лы сы на тәуелсіз, қандай сөйлемге
де дайын қалпында алынатын лексикалық нұсқа.
Бұл белгі туынды сөз атаулының бэріне ортақ.
Бұл ереюпеліктер туынды соз атаулының бәріне
қатысты. С онды қтан туынды сөздердің тілдің
сөздік құрамында озіндік орны бар дайын тілдік
нұсқа (единица) болуы оны ң дайын қалпы нда
қолданысқа түсуіне мүмкіндік береді. Сол арқы-
лы ол сөзтұлғалардан ерекшеленеді.
Туынды сөз атаулы тілдің созжасам жүйесі
арқылы жасалады. Басқаша айтқанда, туынды соз
кездейсоқ, қалай болса, солай жасала бермейді.
Ол тілдің сөзжасам заңдылықтары бойынша, тілде
қалыптасқан сөзжасам тәсілдерінің бірі арқылы,
тілдегі дайын сөзжасам үлгілері бойынш а жаса-
лады. С онды қтан туынды созді оны ң қандай
тәсіл, қай үлгі арқылы жасалып тұрғанына қарап
та ажыратуға болады. Мысалы:
малш ы, аңшы, өлеңші, үгітиіі, суретіиі, бииіі т.б. Мұнда келтіріл-
ген туынды сөздер зат есім сөзжасамының бір
сөзжасамдық түріне жататын /з. е + ж / үлгісі бой-
ынша жасалған. Бұл үлгі тіліміздің морфология-
л ы қ сөзж асам ы н ы ң түбір - ж ұр н ақ /т + ж /
үлгісінің ішкі бір тарм ағы . Ол - өте кең тараған
үлгі. Сондықтан жоғарыда келтірілген мысалдар-
ды ң осы үлгі бойы нш а ж асалғаны на қарап-ақ,
олардың туынды сөз екенін ажыратуға болады.
Сол сияқты синтаксистік тәсіл арқылы жа-
салған туынды сөздердің де белгілі үлгілері бар.
Ол үлгілерінің синтаксистік тәсілдің түрлеріне
байланысты өзіндік ерекшеліктері бар. Бірақ мұнда
да олардың бэріне ортақ ірі модель бар, ол үлгі -
түбір-түбір
/т + т /. С өзж асам ны ң синтаксистік
тәсіліне тэн осы үлгіде бұл тәсілдің ішкі түрлері-
не байланысты аздаған өзгерістер қосылады. Олар
сөзқосым, қосарлау, тіркестіру тәсілдерінің ерек-
ш елігінен туады. С и н такси стік тэсілдің ішкі
түрлерінің үлгілеріндегі аздаған озгерістер болға-
нымен
т+т үлгісінің морфемдік құрамы олар-
дың бэрінде сақталады. Сондықтан синтаксистік
тәсіл арқылы ж асалған туынды сөздерді ажыра-
туда осы үлгіге сүйенуге болады.
Олай болса, туынды сөздерді ажырату белгі-
лерінің бірі оларды ң ж асалған тәсілдері мен
үлгілері деп тану керек. Туынды сөздердің бұл
белгісі де олардың барлы ғы на ортақ белгіге жа-
тады.
Туы нды сөз сөй лем де соз түрлендіруш і,
сөзтұлға жасаушы қосымшалармен түрлене береді.
Ол қай сөз табы на қаты сы на байланысты. Сөз
түрлендіруші корсеткіштері жоқ сөз табының ту-
ынды сөзі болса, ол түрленбей, түбір қалпында
да қолданыла береді, Мысалы:
ол қазақша жақсы сөйлейді. М ұндағы
қазақша деген үстеу сойлемде
соз түрлендіруші қосымш асыз тұр, ойткені үстеу-
де ондай қосы м ш алар жоқ. Сөз түрлендіруші
қосымш алары бар сөз таптары ны ң туынды созі
болса, соны ң ішінде қай сөз табына жатса, сол
соз табының сөз түрлендіруші қосымшаларымен
қолданы лады . М ысалы:
Әнші концерт берді. Әншілерге сыйлық берілді. Әншілерді халы қ өте сыйлады. О сы ндағы
әнші деген туынды түбір зат есім
болғанды қтан, сөйлемде зат есімнің көптік жал-
ғауымен, септік ж алғаулары мен түрленген. Ту-
ынды сөздің сойлемде түрлі тұлғада қолданылуы
оны ң түбір сөзге ж ататынын көрсетеді, өйткені
түбір соз ғана сойлемде түрлене алады. Осында-
ғы сөз түрлендіруші, тұлға көрсеткіштерін боліп
алсақ, туынды түбір ғана қалады. Ол туынды түбір
түрлі сөйлемде құрамын сақтап тұр, әр сөйлемде