url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=88#2_7_-_с_у_р_е_т_._Қ_дауы_ссы_зы_ны_ң_езу-ер_ін_1_үн_десім_варианттарының_беттеск_ен_м_оделі__*_(ү_л_г_іс_і)__*

title:
ФОНЕТИКА
2 3 - с у р е т . Т -С дауы ссы здары ны ң ж уан

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ
61
3.
Екі айырым белгісі бар үндесім дыбыстар.
Е кі ү н д е с ім д ы б ы с ж а с а л ы м ү л г іл е р ін
беттестіргенде екі белгісі де үйлеспей жатса, онда
олар бір сөздін қүрамында кездеспейді.
С Ы З ж әне СҮ З
сөздеріндегі 3 мен З 10
дауы ссы здары ны ң ортақ беттес нүктелері жоқ.
3 дыбысыны ң ерін қалпы езулік (1-3), тіл қалпы
кейінді (8), ал 3 10дыбысының ерін қалпы еріндік
(1-2), тіл қалпы ілгерінді (6)
(29-сурет).
Дауыссыз дыбыстардың бір-бірімен үндесім
сиымды лығыны ң реті осындай.
Ү ндесім дыбыстардың жасалым және естілім
белгілері бір-бірімен тығыз байланысты. Үндесім
дыбыс кейінді жасалса, жуан
естіледі,
керісінше,
жуан естілсе, кейінді жасалады. Үндесім дыбыс
ілгерінді жасалса, жіңішке естіледі, керісінше
жіңішке айтылса, онда ілгерінді жасалады. Ерін
қатысы да осы жүйемен жүреді. Үндесім дыбыс
езулік болып жасалса, аш ы қ (таза) естіледі,
керісінше, ашық естілсе, езулік болып жасалады.
Ү ндесім д ы бы с ерін д ік боп ж асалса, қою
естіледі, керісінше, қою естілсе, еріндікболы п
жасалады.
4.4.4.
Бір дауы ссы з ды бы сты ң үндесім
в а р и а н т т а р ы н ы ң а й қ ы н к о р ін е р ж е р і -
тоғы сы ңқы Қ -К 1 (қыр - кір), Ң -Ң 1 (мың - мең)
дауыссы здары ның
(30-сурет)
және жуысыңқы
Й - Й ' (А Й - Ә Й ), Ғ - Г 1 ( а ғ а - еге)
дауыссыздарының жасалу орындары.
Олардың
жуан ү н д есім ва р и а н тт а р ы тіл ш ік а р қ ы л ы
(4-нүкте), ал жіңіш ке үндесім варианттары тіл
ортасы (3-нүкте) арқылы жасалып тұр. Жасалым
о р ы н д а р ы н ы ң а л ш а қ т ы ғ ы н а қ а р а м а й бір
дауыссыздың жуан-жіңішке үндесім вариантгары
болып табылады.
Бір дауыссыз дыбыстың барлық үндесім
варианттарының жасалым айырмашылығын өзара
б е т т е с т ір іп , с а л ы с т ы р ы п ш ы ғ у ғ а б о л ад ы
(31-сурет).
Т -Т 1 (тыл - тіл, тұр - түр), Д -
Д 1
(дық - дік, дұрыс - дүре),
Н - Н 1
(ны қ - ніл, ұн -
үн) дауы ссы здары ны ң жуан (8-нүкте) және
ж іңіш ке (6-нүкте) үндесім
варианттары ны ң
жасалу орны әр жерде орн аласқан. Ал енді
олардың ерін қаты сы на қарай айырмаш ылығы
да аны қ байқалады. Т - Т° (тын - тұн, тін -
түн), Д -Д° (дыбыс - дұрыс, діріл - дүріл),
Н -
Н°
(ным - нұр, ін - үн)
дауыссыздарының езу
(1-3 нүкте) ж әне ерін (1-2 нүкте) үндесім
варианттарының ерін қалпы әр түрлі орналасқан.
Осы ретпен барлы қ дауыссыз дыбыстардың
үндесім түрлерінің жасалымы табылады.


title: ФОНЕТИКА - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
ФОНЕТИКА Мұның өзі дауыссыз дыбыстар құрамындағы
ұндесім құбылысының орнықты екенін көрсетеді.
1 .5 . Қ А ЗА Қ Т ІЛ І Д Ы Б Ы С Т А Р Ы Н Ы Ң Қ Ұ Р А М Ы М Е Н Ж Ү Й Е С І (қорытынды орнына)
Әліпби-дыбыстар Қазақ тілі дыбыстарының құрамы осы күнге
дейін екі түрлі тұрғы дан қарасты ры лы п келді.
Д а у ы с т ы д ы б ы с т а р ү н д е с ім т ұ р ғ ы с ы н а н
талданы п, оларды ң әрбір үндесім варианты
(аллоф оны ) бір дыбыс ретінде тіркеледі. Ал
дауыссыз дыбыстар болса, керісінше, бейүндесім
тұрғы сы нан талданып, бір дауыссыз бір дыбыс
ретінде тіркеледі. С оны м ен, қазақ тілінде 9
д а у ы с ты , 17 д а у ы ссы з (К , Г д ы б ы с та р ы н
қосқанда - 19) бар, барлы ғы - 26 (немесе 28)
дыбыс деген пікір қалыптасты. Қазіргі қазақ
әліпбиі осы негізде түзілген (20-кесте).
Жуан езулік дыбыстар Ж у а н е з у л ік д ы б ы с т а р қ а з а қ т іл і
д ы б ы с т а р ы н ы ң н егізгі ү н д есім в а р и а н т ы
(аллофоны) ретінде кездеседі. Құрамы - 2 жуан
езулік дауысты мен 16 жуан езулік дауыссыз.
Барлығы - 18 жуан езулік үндесім дыбыс(21 - кесте)
бар.
Жіңішке езулік дыбыстар Ж ің іш к е е з у л ік д ы б ы с т а р қ а з а қ тілі
дыбыстары ның үндесім варианты (аллофоны)
ретінде кездеседі. Құрамы - 3 ж іңіш ке езулік
дауы сты мен 16 ж ің іш ке езулік дауы ссы з.
Барлығы - 19 жіңішке езулік үндесім дыбыс (22-
кесте).
Жуан еріндік дыбыстар Ж у а н е р ін д ік д ы б ы с т а р қ а з а қ т іл і
ды бы стары ны ң үндесім варианты (аллофоны)
ретінде кездеседі. Құрамы - 2 жуан еріндік
дауысты мен 17 жуан еріндік дауыссыз. Барлығы
- 19 жуан еріндік үндесім дыбыс (23- кесте).
Жіңішке еріндік дыбыстар Ж ің іш к е е р ін д ік д ы б ы с та р қ а з а қ тілі
дыбыстарының жіңішке еріндік үндесім варианты
(аллофоны) ретінде кездеседі. Құрамы - 2 жіңішке
еріндік дауысты мен 17 жіңішке еріндікдауыссыз.
Барлы ғы - 19 ж іңіш ке еріндік үндесім дыбыс
(24 кесте).
Қ азақ тілінің дыбыс құрамы мен жүйесі
күрделі. Олар төрт үндесім топқа жіктеледі. Әр
топтың құрам ы ндағы дыбыстардың жасалым,
айтылым және естілім сапасы әр түрлі.


title: АЛҒЫ СӨЗ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
АЛҒЫ СӨЗ 9
д а қ болы п келген Ш окәрім , Ә .Б өкей хан ов,
А.Байт\фсынов, Ә.Ермеков, М.Дулатов, Мағжан,
Х.Досмүхамедов, С .С ейф уллин, І.Ж ансүгіров,
Б .М а й л и н с и я қ т ы үлт зи я л ы л а р ы н ы ң тіл
тожірибесінен қыруар дерек материал жинақтал-
ды. С ө й тіп “Қ а зақ гр ам м ати к асы н ы ң ’ авторла-
ры қ а за қ тілінің ф онетикасы н, ф он ологи ялы қ
жүйесін, грамматикалық қүры лы сы н зерттеуде
әртарап бай дерек коздерін пайдаланды. Атап
айтқанда: халқымыздың кол-косір қазіргі және
классикалы қ коркем туындыларын, қогам ды қ-
саяси ж әне публицистикалы қ, со н д ай -ақ түрлі
ғьыыми әдебиет үлгілерін, газет-журналдар мен
күнделікті сөйлеу тіл нүсқаларын, Институттағы
қазіргі қа за қ әдеби тілі создіктерінің, терм ино-
логиялық орталықтың ж ән е“Ж аңа создер серия-
сы ны ң” бай картотека қоры н. Авторлар сондай-
а қ қ азақ тілінің грамматикалық қүры лы сы мен
дыбыс жүйесін ор қы ры н ан алып қарастырган
грамматикалар мен монографиялық зерттеулерді
де кеңінен пайдаланды.
Алайда “Қ азақ грамматикасы” сипаттамалы
нормативті (академиялық) бағытта жазылғандық-
тан, онда жолма-жол библиографияға бару (яғни
цитаталар келтіру), талдау барысында басқа тіл
мамандарының жүмыстарына сілтеме жасап оты-
ру м үмкін болмады. О ны ң есесіне кітаптың со-
ңында әр бөлік (раздел) бойы нш а пайдаланыл-
ған арнайы әдебиет тізімі берілді. Бүл жерде және
бір ескертетін нәрсе: “Орыс грамматикасындағы”
си яқты , “Қ азақ грамм атикасы нда” да пайдала-
нылған әдебиеттер тізіміне негізінен м оногра-
ф иялар жоне солар түрпатты әрі қарайғы зерт-
теулерге бағыт-бағдар боларлықтай (монография-
л ы қ сипаттағы емес) басылымдар ендірілді. Ал
бүларға мақалалар мен диссертацияларды қосу
мүмкін болмады (бірақ оларда қол жеткізілген
нотижелер мүмкіндігінше ескеріліп отырды).
“Қ азақ грамматикасы” негізінен А .Байтүр-
сы нүлы атындағы Тіл білімі институты ны ң оз
күш імен жазылды. Олай дейтініміз: авторлар
үжымына сырттан қосылғандар, атап айтқанда,
Р.Әміров, С.Исаев, М .Серғалиев, Н.Оралбаева,
Ә.Ибатов, С.М ырзабеков, Б.Қасымова - кезінде
алды отыз жылдан аса, арты бес-он жылдан осы
Институтта жүргізілген жоспарлы ғылыми-зерт-
теу жүмыстарының негізгі орындаушылары қата-
ры нда тү р ақты қы зм ет істеген адамдар. Ал
Т.Сайрамбаев осында аспирантурада оқы п, дис-
сертация жазған. Олардың осы ғылыми мекеме-
де жүргізген зерттеулерінің біразы Институттың
баспа ж оспары бойы нш а жеке кітап болып та,
ж арияланы п отырды. Ж оғарыда аталған автор-
л а р д ы ң “Қ а за қ грамматикасына” жазғандары -
сол Институт қабырғасында орындалған жоспар-
лы ж ү м ы с та р ы н ы ң гр ам м ати к ал ы қ іл ім н ің
қазіргі даму деңгейі түрғы сынан онделген, то-
лықтырылған нүсқалары.
Ж оғары да айтқаны мы здай “Қ азақ грамма-
тикасы н” жазуға түтас бір ғылыми үжым қаты -
сты. Авторлар сан ы н ы ң бүл коптігі, оларды ң
к ә с іб и д е ң г е й і, к в а л и ф и к а ц и я с ы ж а ғ ы н а н
әркелкілігі он ы ң қүры лы м ды қ ж ағына, м азмү-
нына, ара-түра болса да, әсер етпей, әрине, қой -
ған жоқ. Кей болімдерде кездесетін қайталаулар
мен арты қ тәптештеулер, мысалы сондайдан ту-
ған. Қ азақ тілінің қазіргі грамматикалық қүры -
лы сы н тек бір адам ны ң лингвистика ғы лы мы -
ның, осіресе соңғы жетістіктері түрғы сынан бар
ж а ғы н а н қ а м т и ж азы п ш ы ғу ы н ы ң м ү м к ін
еместігін ескерсек, академиялық грамматика си-
патындағы м үндай көлемді, үж ы мды қ үлкен
ж үм ы ста кейбір селкеу, к ем -кетіктің болуы
кешірімді де сияқты . Авторлар бүл қа за қ акаде-
м иялы қ грамматикасының мазмүн, сапасын ал-
дағы уақытта орі қарай ж ақсарта түсуге бағыт-
талған сы н ескертпелерді алғыспен қабы л ала-
ды.
“Қ а за қ грамм атикасы ” тек тіл тануш ы ма-
мандарға ғана емес, сонымен қоса жалпы қазақ
тіліне ы қы ласты немесе озінің ол ж оніндегі
білімін орі қарай терендеткісі келетін көпш ілік
қауымға да арналған. Мүнда осындай екі мақсат
көзделгенмен, ол осы күнгі арнайы терминоло-
гия негізінде, ғылыми тілде жазылды. Алайда
грамматика авторлары оздерінің талдауларьіның,
б аян даулары н ы ң м ам ан емес оқуш ы лард ы ң
түсінігіне неғүрлым жеңіл болуын ескерді жоне
тар мам анды ққа байланысты терминді барынша
аз қолдануға тырысты. Ал бірінші рет қолданы -
лып отырған арнайы грамматикалық терминдер
мүмкіндігінше түсіндіріліп отырды.
АВТОРЛАР:
{Ә.Аб.іақо^- Етістікті соз
тіукестеуііА.Айгабьиов - М орфонология. Есімше. Қ им ы л есімі. Амал-
ды ң оту сипаты;
Р.Әмір - Синтаксис жоне оның
объектісі. Бастауыш пен баяндауыштың қиысуы.
Н ом инативті жоне етістікті сойлемдер. Ж ай
сойлемнің типтері. Екі негізді жай сойлемдер.
Іргелес салалас қүрмалас сойлемдер;
З.Базарбаева


title: ӘЛІПБИ-ДЫ БЫСТАР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛШІҢ ДЫБЫСТАРЫ
63
Қ азақ тіл ін ің ды бы с құрам ы - үндесім
дыбыстар құрамы. Қазақ тілінің дауыссыз дыбыс
құрамы тек жуан-жіңішке үндесім әуез
негізінде
анықталатын болса, онда 9 дауысты, 34 дауыссыз,
б а р л ы ғы 43 д ы б ы с болады (А .Б а й т ұ р с ы н
қисыны). Егер жуан-жіңішке және еріндік-
езулік
үндесім әуез негізінде анықталатын болса, онда
9 дауысты + 66 дауыссыз, барлы ғы 75 дыбыс
болады. Қ азақ тілінде У(\Ү) ды бы сы ны ң езулік
варианты жоқ.
ЖУАН ЕЗУЛІК ДЫБЫСТАР
Ж ІҢІШ КЕ ЕЗУЛІК ДЫБЫСТАР
№
дауы с-
аты
катаң-
аты
ұя ң - аты
үнді- аты
тылар
дар
дар
лер
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
А а
Ы ы
П п
Т т
К к
С с
сы
111 ш шы
пы
ты
кы
Б б
Д д
Ғ ғ
3 з
Ж ж
бы
ды
ғы
зы
жы
М м
Н н
Н н
Р р
Л л
Й й
мы
ны
ы ң
ыр
ыл
ый
2 1 - к е с т е . Ж уан езулік ды бы сгар ды ң
қ ү р а м ы
Қазақ тілі дыбыс құрамының үндесім моделі
(25-кесте) оның құрамды боліктерін көрсетіп тұр.
Жуан ш арш ыны ң ішінде жуан езулік, жіңіш ке
ш а р ш ы н ы ң іш ін д е ж ің іш к е е з у л ік ,
ж уан
ш е ң б е р д ің іш ін д е ж уан е р ін д ік , ж ің іш к е
ш еңбердің ішінде
жіңіш ке еріндік дыбыстар
орналасқан.
Соны мен, қазақ тілініңды бы с құрамы мен
оны ң жүйесі екі жолмен талданып, екі түрлі
нэтиже алынды.
№
дауыс-
тылар
аты
катаң-
дар
аты
ұяң-
дар
аты
үнді-
лер
аты
1
Ә ә
ә
2
1 і
1
3
Е е
е
4
П п
пі
5
Т т
ті
6
К к
кі
7
С с
сі
8
Ш ш
ші
9
Б б
бі
10
1 1
Д д
Г г
ді
гі
12
3 з
зі
13
Ж ж
жі
14
М м
мі
15
Н н
ні
16
Ң н
ін
17
Р р
ІР
18
Л л
іл
19
Й й
ій
2 2 - к е с т е .
Ж ің іш к е е з у л і к д ы б ы с т а р д ы ң к ұ р а м ы
Б ір ін ш і, “ ф о н е т и к а л ы қ ” т а л д а у д ы ң
ар қ а сы н д а қ а з а қ тілі
д ы б ы стары ж асалы м
б елгілерін е қ ар ай ж іктеледі. С ө й тіп , тір ек
дыбыстардың (әліпби-дыбыстар)
басы ашылды
(26- кесте). Екінші, “ф онологиялы қ” талдаудың
а р қ а с ы н д а қ а з а қ тілі д ы б ы стар ы үн д есім
беліілеріне қарай жіктеледі. Сөйтіп, үндесім
дыбысіардың (үндесім аллофондар) басы ашылды
(27- кесте). Үндесім дыбыстардың “фонетикалық”
сипаттамасы өз алдына жүргізілді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: ЖУАН ЕРІНДІК ДЫБЫСТАР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
65
(
п б м т д н
к г ң с з р ш
ж
а
й у
)
2 7 - к е с т е . Ү ндесім ды бы старды ң ж иы нты қ ж іктелім і
2. ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
Д ыбыстар созді, сөздер сөз тіркесін, соз
тіркестері сөйлемдерді құрайды. Осылар арқы -
лы ойды білдіретін болсақ, ондасойлеудегеніміз
дыбыстардың ұзы ннан-ұзақ тіркесі болып шы-
ғады. Бірақ олар тұтас тіркес емес, түйдек-түйдек
тіркес. Жазуда сол түйдектер создің ы ңғайы на
қарай іштей болшектеніп кетеді. Әр түйдектегі
көрші дыбыстар өзара үндесіп, үйлесіп, кірігіп,
тұтасып тұрады. Яғни дыбыстардың қатар тұру-
ында тарихи қалыптасқан тәртіп, жүйе, заңды-
л ы қ бар деген сез. Бұдан
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=91#2_5_-_с_у_р_е_т_._Қ_азақ_тілі_ды_бы_стары_ны_ң_ү_н_д_е_с_ім_м_о_д_е_л_і_(ү_л_г_іс_і)_ӘЛШБИ-ДЫБЫСТАР_2_6_-_к_е_с_т_е_._Ә_л_іп_би-ды_бы_старды_ң


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=91#Ж_ІҢІШ_КЕ_ЕРІНДІК_ДЫБЫСТАР_№_дауы_с-_аты_қатаң-_аты_ұяң-_аты_үнді-_аты_тылар_дар_дар_лер_2_3_4


title: дыбыстар тіркесі - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
дыбыстар тіркесі
ф о-
нетиканы ң озекті мәселесі деген қорытынды
шығады.
Дыбыстар тіркесі
- тілдегі ды бы старды ң
бірімен-бірінің қатар тұру мүмкіндігі, тарихи
қалыптасқан орны.
Қ азақ тіліндегі негізгі үндестік заңдар ды-
быстар тіркесінің нэтижесі болып шығады. Бұл
заң бойынша:
1. Бір сөздің құрамында тек жуан дауыстылар
немесе жіңішке дауыстылар ғана кездесе алады.
2. Соз (түбір) ішінде, сөз бен қосымша, сон-
дай-ақ сөз бен создің аралығында қатаң дауыс-
сыздардан соң тек қатаңдар ғана тұра алады.
3. Әлгіндей жағдайда ұяңдардан соң тек ұяң
дауыссыздар тұрады.
4. Үнділерден соң ұяңдар, қала берді үнділер
келеді. Міне, бұлар - тілдің болмыс, бітімін ай-
қындайтын, өзге тілдерден ерекшелеңдіріп тұра-
ты н, ұзақ дамудың нәтижесінде қалыптасқан,
бұлжымас заңдылықтар.
2 .1 . Д А У Ы С Т Ы Л А Р Д Ы Ң Т ІР К Е С І
Қазақ тілінде дауыстылар сөз ішінде, сөздер
аралығында қатар тұра алмайды, қатар келе қал-
ған жағдайда алдыңғысы түсіп қалады.
Қазіргі қазақ тілінде жалаң (бір ғана) дау-
ыссыздан тұратын бірсыпыра қосымш а бар:
-й
(ойла-й, сөйле-й, апа-й, жеңге-й, касқа-й, қара-й);
-қ, -к (қайра-қ, күре-к, барды-қ, келді-к);
-м
(ана-м,
шеше-м, барды-м, келді-м, болжа-м, сөйле-м);
-н
(бора-н, ойла-н, анасы-н, шешесі-н);
-р (ойаа-р, биле-р,
қайғы-р, ескі-р);-п (ойла-п, быле-п);
-с (барма-с,
келме-с, ойла-с, сөйле-с, тала-с, тірке-с);
-т (ойна-т,
биле-т, бөге-т, мүнар-т);
-у (ойла-у).
Дауыссыздарды дауысты тіркемей, жеке өзін
айту мүмкін емес. Сөйлеу кезінде буыннан кіші
бөлшек болмайды.
Қазақтілінде морфемалар (түбір, қосымша)
буыннан кем болмайды. Я ғни дауыстылар жеке
тұрып (буын құрай алады) соз, қосымша болуы
мүмкін, ал дауыссыздарда ондай қасиетжоқ. Олай
болса, сөзге жалғанатын жоғарыдағы қосымша-
лардың әрқайсысы дауыстымен тіркесіп айтыл-
ған. Дәлірек айтқанда, көсемш енің
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
-й
жұрнағы
мына түрде келген:
-ай

text:
-й
жұрнағы
мына түрде келген:
-ай (ойла-ай),
-ей (биле-ей),
-ой (сойло-ой),
-ұй (оқұ-ұй),
-үй (үсү-үй),
-ый
(тасы-ый),
-ій (бекі-ій),
енді
-у
ж ұрнағы н зер-
делеп көрейік:
-ау
(
ойла-ау
),
-еу
(
биле-еу
),
-оу
(сөйло-оу),
-ұу (оқұ-ұу, тасы-ұу),
-үу (үсү-үу, бекі-
ҮУ)-
Сонда-й жеті
(-ай, ей, ой, ұй, үй, ый, ій),
-у бес
(-ау, еу, оу, ұу,
у>’) дауыстымен тіркесіп, үндесе
айтылады және мұның өзі өзге жалаң дауыссыз
қосымшаларға да тән.
Қ азақ тілі ә,
о
дауыстыларын тек сөздің бас
буынында ғана айтып, қалыптастырған. Қазіргі
қазақ тілінде олар екінш і, үшінші буындарда
(тіпті қосымшаларда да) жүрсе, ол кірме сәздерді
үндестікке кіріктіру үшін алынған. Ал
ыу, іу
тіркесі қазақ тілінде жоқ.
Дауы ссыздарға аяқталған сөзге қосымш а
дауыстыдан басталып ж алғанатыны - табиғи
құбы лы с. Ал дауы сты ға аяқтал ған созге де
қосымш а дауыстыдан басталып жалғанатыны -
тарихи құбылыс. Бұлай қатар келген дауысты-
лардың бірі түсіп қалады, ал түсіп қалатыны (ай-
тылмайтыны) алды ңғысы: екеу (екі+еу), алтау
(алты+ау), жетеу (жеті+еу).
66
ФОНЕТИКА
Сөз іш інде дауыстылардың тіркесе алмауы
түркі тілдеріне, әсіресе, қазақ тіліне тән ерек-
шелік. Сөйлеу мүш елерінің үнемді қы зметіне,
үндестікке негізделген қазақ тілінде артық буын
мен дыбыстар болмайды. Бір бунаққа еніп, бір
ы рғақ, екпінм ен айтылатын сөз бен сөздің ара-
сында да осындай заңдылық кездеседі. Бунақта-
ғы (тіркескен) сөздердің алдыңғысы дауыстыға
аяқталып, кейінгісі дауыстыдан басталып жазы-
лады:
ала ат, қара ала, қолға алды, қолы үзын,
басы айналды, аяғы ауырды, игі іс, тірі өлік, алты
ай, алты үй, екі ешкі, екі үйрек.
Бұлар:
алат, қара-
ла, қолғалды, қолүзын, басайналды, аяғауырды, игіс,
тірөлік, алтай, алтүй, екешкі
түрінде айтылады
да, алды ңғы создің соңы ндағы дауысты түсіп
қалады. М ұндай ж ағдайда алды ңғы сөздің со-
ңындағы
Достарыңызбен бөлісу: |


title: дауыссыз дыбыс жылысып - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
дауыссыз дыбыс жылысып,
келесі сөздің
құрам ы на енеді. Олай болатын себебі, бір бу-
наққа енген сөздер тұтасып, бір сөз сияқты бу-
ындалады, ал буын - сөз басында болмаса, дау-
ыстыдан басталмайды.
Ж ы лы сқан дауыссыз жаңадан көрші болып
жатқан дауыстылардың ыңғайына қарай әр түрлі
реңге (аллоф он) ауысады. Мысалы:
а л-т а л-м а
(алты алм а), ал-т ә-йел (алт ы эйел), ал-т еш -кі
(алты ешкі), ал-т о-рақ (алты орақ), ал-т ө-рүк
(алты орік), ал-тү-рү (алтыүры), ал-тү-кү (алты
үкі), ал-ты-лақ (алты лақ), ал-ті-шік (алты ішік).
Енді осы сөздерді жеті сөзімен тіркестіріп айтып
көрейік
\ Ж е-тал-ма, же-тә-йел, же-теш-кі, же-
Сонда дауысты-дауыссыз тіркесінен пайда
болған барлы ғы 83 сөз бұл күнде)тілімізде қол-
даныста бар^Олар (алфавит бойынша):аз,
ай, ақ,
ал, аң, ап, ар, ас, ат, ау, аш;әз, эй, эк, эл, эм, эн, эр, эу;
ез, ей, ек, ел, ем, ен, ец, еп, ер, ес, ет, еш;оз, ой, оқ, ол, он,
оң, оп, ор, ос, от; оз, өй, ок, өл, өн, өп, өр, ос, өт, өш; үқ,
үл, үн, үр, үт, үу; үз, үй, үк, үн, үп, үр, үт, үу, үш; ыз, ық,
ым, ың, ыс, ыт; із, ій, іл, ім, ін, іс, іш.
Кесте дауысты-дауыссыз тіркесін нақты та-
нуға мүмкіндік береді. Әр дауысты-дауыссыз
тіркесінен 19 соз жасалмайтыны аны қ болды.
то-рақ, же-то-рүк, же-тү-рү, же-тү-кү, же-ты-
лақ, же-ті-шік.
Бұл жерде
алты,
ж е т/с ө зд е р ін ің құрамын-
дағы
т
ф он ем асы н ы ң д ы бы сты қ болмы сы н
кейінгі сөздің бас дауыстысы айқындайды.
Айту (орфоэпия) бұзыла бастаған қазіргі
тұста бунақтағы мұндай сөздердің кірікпей, бас-
басына айтылуын норма деп қарауға болмайды.
Қазақ тілінде дауыстылар араға дауыссыз
дыбыстар салмай, өзара тікелей тіркесе алмайды.
Кейде өлеңнің буын саны үшін сөз бен сөздің
арасында қатар келген дауыстыларды түсірмей
сақтап айту керек болады. Алайда бұл тіркес бола
алмайды.
Олай болса, дауыстылардың тіркесі көрші
буындардың тіркесі болып шығады да, буын-
дардың өзара үндесуі
Достарыңызбен бөлісу: |


title: (тіл үндестігі, ерін үндестігі) - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
67
Сонымен дауысты, дауысты-дауыссыз және
дауысты-дауыссыз-дауыссыз дыбыстары түрінде
бір буынды сөздерді буынның түріне қарай өрнек-
тесек, мынадай болып шығады:
А (дауысты) буыны - 4 сөз.
А Қ (дауыссыз) буыны - 83 сөз.
А Қ Қ буыны - 15 сөз.
Бұдан қазақ тілінде дауыстыдан басталатын
бір буынды 100 сөз бар, бұлар көп буынды
сөздердің бас буынында ғана кездеседі деген
ұғым туады.
2.1.3. Дауыссыз-дауысты тіркесі
Дауыссыз-дауысты тіркесінен ж асалған бір бу-
ынды сөздер қазақ тілінде көп емес. Олар:
ба, бе,
да, де, жэ, же, ма, мэ, ме, не, па, пе, та, те, ша.
Де, же
- етістік, қалғандары шылау, одағай
сөздер.
Ма, ме, ба, бе, па,
лежиналып бір сөздің,
да, де, та, те
жиналып бір сөздің түрлі вариант-
тарын құрайтынын ескерсек, ҚА (дауыссыз-да-
уысты) буынды түбірлердің өте аз екенін көреміз.
ҚА буынды түбірлер тьідің даму барысында бе-
ріде пайда болған көмекші немесе кірме (жә, ше)
сөздер.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Дауыссыз-дауысты-дауыссыз тіркесінен

text:
2.1.4. Дауыссыз-дауысты-дауыссыз тіркесінен
ж асалған бір буынды сөздер барш ылық. Олар:
Б:
баж, баз, бай, бақ, бал, бап, бар, бас, бат, бау;
бэз, бэс; без, бек, бел, бең, бер, бес, бет, беу; боз, бой, бок,
бол, бор, бос; боз, бөк, бол, бөс; бұж, бұз, бұк, бұл, бұр,
бұт, бұу; бүк, бүл, бүр; быж, бык; біз, бій, біл, бір, біт;
Г:
гэп, гүж, гүл, гүр, гүу;
Ғ:
ғой, ғұн;
Д:
дак, дал, даң, дар, дат, дау; дэл, дэм, дэн, дэт,
дэу; дем, дер, дес; док, дом, доп, дос; дөй, доң, доп;
дұу; дүк, дүм, дүр; дық, дым, дың, дыр; дік, діл, дін,
дің, дір, діт;
Ж:
жаз, жай, жақ, жал, жам, жан, жап, жар,
жас, эісат, жау;жез, жек, жел, жем, мсең, жер, жет;
жой, жоқ, жол, жом, жон; жон; жұк, жұл, жұм,
жұп, жұт, лсұу; жүз, жүк, жүн, жүр; жый, жык,
жыл, жым, жын, жып, жыр, жыт; жік, жіп, жіт;
3:
зал, заң, зар, зат, зау; зэр; зең, зер; зор; зұу;
зың, зып, зыр, зыт; зіл;
К:
кән, кэр; кез, кей, кек, кел, кем, кең, кер, кес,
кет; коз, кок, кол, ком, кон, коң, кор, кос, кот; күж,
күз, күй, күл, күн, күң, күп, күр, күс, күт, күш; кій, кіл,
кім, кір, кіс;
Қ:
қаз, қай, қақ, кдл, қам, қан, қап, қар, қас, қат,
кау, қаш; қож, қоз, қой, қол, қоң, қоп, қор, қос, қош;
кұж, кұз, құй, құк, кұл, кұн, кұп, құр, құс, кұт, кұу,
құш; қыж, қыз, қый, қыл, қын, қың, қып, қыр, қыс,
қыш;
М:
май, м ал, маң, мас, мат, мау, маш; мәз,
мэн; мен, мең, мес; мол; мор; мұз, мұң; мүк; мый,
мық, мың, мыс, мыт; міз, мін, мір;
Н:
наз, най, нақ, нан, нар, нас, нау; нэк, нэл, нэн,
нэр, нэт; нұр, нұу; нық; ніл;
П:
пай, паң, пар, паш; пэк, пэс; пен, пеш; пыр,
пыс, пыіи; піл, пір, піс, пііи;
С:
саз, сай, сақ, сал, сам, сан, саң, сап, сар, сас,
сат, сау; сэл, сэн, сэт; сез, сел, сем, сен, сең, сеп, сес;
соз, сой, соқ, сол, сом, соң, соп, сор, сот; сәз, сок, сол,
соң; сұқ, сұм, сұр, сұс, сұу; сүз, сүй, сүр, сүт; сыз, сый,
сық, сыл, сым, сын, сып, сыр; сіз, сій, сік, сің;
Т:
таз, тай, так, тал, там, тан, таң, тап, тар,
тас, тат, тау; тэж, тэй, тэн, тэу; тез, тек, тел,
тең, теп, тер, тес; тоз, той, тоқ, тол, том, тон,
тоң, топ, тор, тос, тот; тоз, ток, тол, тон, топ,
тор, тос; тұз, тұл, тұн, тұр, тұс, тұт, тұу; түз,
түй, түк, түн, түп, түр, түс, түт, түу; тыз, тый,
тык, тылі, тын, тың, тыр, тыс, тыиі; тіз, тік, тіл,
тін, тіс;
Ш :
іиаж, шай, шақ, шал, шам, іиан, шаң, шап,
шар, іиат, іиау, іиаш; шэк, шэу; шек, іиел, шен, шеп,
шер, іиет, шеш; шой, шоқ, шом, іиоп, шор, шот; шок,
іиол, шоп; шұу; шүй, шүу; шыж, шық, шым, шын,
шың, шып, іиыр, шыт; шіп, шік, шіл.
Қ азақ тілінде бір буынды сөздердің негізін
осы ҚАҚ (дауыссыз-дауысты-дауыссыз) тіркесі
құрайды. Мұндай сөздер - 450.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Д ауыссыз-дауысты-дауыссыз-дауыссыз

text:
68
ФОНЕТИКА
С: салп, салт, саңқ, сарт; серт, селк; солқ;
сүңқ; сүрт; сылқ, сылп, сымп, сыңқ, сырт;
Т: таңқ, тарқ, тарп, тарт, тарс; тәйт; тоңқ,
томп; төрт; түрт; тырқ, тыңқ, тырп, тырс;
Ш: шалт, іиаңқ, шарқ, шарт; шерт; шолп, шорт,
шолт; іиүрқ; шыйқ, шылқ, шылп, шырт; шіңк.
С оны м ен, қазақ
тіліндегі бір буынды бай-
ырғы сөздердің құрамындағы дыбыстардың тірке-
су тәртібі, сапалы қ және санды қ ж ағы н ан мы-
надай болып келеді:
1. А -
4
2. А Қ -
83
3. А Қ Қ -
15
4. ҚА -
15
5. ҚА Қ -
450
6. Қ А Қ Қ -
120
Барлығы -
687
Негізі
көне дәуірлерден кележатқан, дыбыс-
тардың түріне, тіркесу тәртібіне негізделген бу-
ы нны ң осы алты түрі дауысты және дауыссыз
дыбыстардың өзара берік қию ласып тіркесуінің
нәтижесі, тілдегі барша сөздің негізін құрайды.
2.2. Дауыссыздардың тіркесі
Дыбыстар үндестігі
бойынш а қатаң дауыс-
сыздардан соң тек қатаңдар, ұяңдардан соң тек
ұяңдар, үндіден
соң негізінен ұяңдар, үнділер ғана
тұра алады. Сөздің құрамындағы дауыссыздар да-
уыстылардың ыңғайына қарай бірыңғай не жуан,
не жіңішке болып үндесіп айтылады.
Қазіргі тілімізде табиғи дыбыс тіркестері-
мен қатар, кірме сөздерде ғана кездесетін, жал-
пы заңдылыққа қайшы келмейтін тіркестер бар.
Мәселен,
ғд
(
бағдар, бағдат, дағды, жағдай, тағ-
дыр)
тіркесі байырғы сөздердің түбірінде де, түбір
мен қосымш а аралығында да ұшырамайды. Тек
сөздердің аралығында ғана айтылады:
ағдала (ақ
дала), бағдэулет (бақ-дэулет), бағдэреже (бақ-дэре-
же), т ам ағдэм і (тамақ дэмі), ағдэрі (ақ дэрі),
ағдауыл (ақ дауыл), оғдэрі (оқ-дэрі).
Сөйте тұра,
кірме сөздердің түбірінде
қолданылуы, ұяңнан
соң ұяң дауыссыз келеді дейтін заң ға сиып тұр.
Дәл осындай ұяңдар тіркесі
ғб
екі-ақ сөзде ұшы-
райды:
бағбан (бақ-бан), қағба.
Байырғы сөздер-
де мұндай тіркес жоқ.
Бұл да ды бы сты қ заңға
қайш ы келмейді. Ал
бағлан
сөзіндегі
ғл
олай
емес.
Қазақ тіліндегі дауыссыз дыбыстар тіркесін
үш тұрғыда (позицияда) қарастыру керек болады:
1) түбір (морфема) деңгейінде,
2) түбір мен қосымша жігінде (жапсарында),
3) сөз бен сөздің аралығында (бунақ ішінде).
Бұлардың бэріне ортақ жалпы заңдылықтар
бар да, әр тұрғы н ы ң (позицияны ң) өзіне тән
тіркесу ерекшеліктері және бар. Мәселен, қатаң-
нан
соң қатаң, ұяңнан соң ұяң дауыссыз келеді
дейтін заң сөз бен сөздің арасында сақтала бер-
мейді. Мысалы: үш м ы ң, төртмы ң, бесм ы ң, се-
гізмы ң, ж үзм ы ң.
Үш түрғы ға (позицияға) да
тән айнымас
заң қатаңдардың ұяңдармен және керісінше, ұяң-
дардың қатаңдармен қатар тұрып (тіркесіп) ай-
тылуы мүлде ж оқ. Ал жазуда бұлар қабаттаса
береді (әсіресе сөз бен сөздің арасында).
Кез келген дыбысты ң тіркесу мүмкіндігін
әлгі айтқан үш позицияда мынадай үлгіде қара-
стыру керек болады:
Достарыңызбен бөлісу:


title: ққ: 1. 0 - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
ққ: 1. 0
(кездеспейді, жоқ);
2.
тараққа, таққа, таққан, соққы, соққыла;
3.аққар, аққайың, аққүс, баққонды,
атаққүмар;
қк: 1. 0
2
.
0
3.
ақкоңіл, ақкөйлек, ақкелін, бақкетті.
қс:
1
.
жақсы, бақсы, тақсыр, ақсақ-тоқсақ;
2.
бақса, бақсын, бақсыз, жақса, жақсыз.
3.
ақсандық, ақсауыт, ақсаусақ, ақсойле.
Б айы рғы қазақ тіліне тән
19
дауыссыз ф о-
неманың өзара тіркесу мүмкіндігі анықталды.
Іштей жіктеуге келмейтін түбірлерді ан ы қ-
таудың өз қ и ы н д ы ғы бар. Бұлар қазіргі тіл
тұрғы сы н ан ж еке қолданы латы н м ағы налы
сөздер түрінде танылады. Соның өзінде байыр-
ғы түбірлер бір буынды болады, көп буынды
сөздер түбір мен қосымшаға айрылуға бейім тұра-
ды. Көп буынды бір бүтін түбірлер - негізінен
кірме сөздер.
19 дауыссыздың үш түрлі позицияда өзара
тіркесу жүйесі бар.
2.2.1. Қатаң-қатаң дауыссыздар тіркесі
Қ+ қатаңдар:
ққ: 1.
(кездеспейді, жоқ);
2.
таққа, таққан, таққалы, таққыш, таққы-
сы; еңбекқор (еңбекқор);
3.
аққайың, аққар, аққала, аққүс, аққайнар,
аққалпақ, аққүм ан және осында
кқ тіркесі=цц:
көкқарға, кокқүтан, көкқүнан, текқана, бекқайрат-
ты, Бекқали.
ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
69
қк: 1 .0
2
.
0
3.
ақкөйлек, ақкөңіл, ақкелін, бақкелін, сақ-
келін, ақкүл (ақ гүл).
қп: 1.
ақпан, ақпар, сақпан, дақпырт, ықпал,
сықпыт, мақпал;
2.
атақпен, бақпен, бақпа, акпа, тықпала, шақ-
пак;
3.
ақпышақ, ақпала (ақ-бала), ақпалт а (ақ
балта), акпақай (ақ бақай), бақберген (бақ берген),
қакпас (қакбас).
қс: 1.
бақсы, жақсы, тақсыр, ақса, үксау, м ақ-
сат, нүқсан, токсан, рүқсат;
2.
ақса, ақсын, ақсыз, жақса, жаксыз;
3.
ақсандык, ақсауыт, ақсаусак, ақсары, ақсүр,
ақсүт.
қт: 1.
мақта, мақтан, ноқта, ықтияр, тақта,
тақтай, ықтимал;
2.
оқты, оқтың, оқтан, оқта, оқтык;
3.
ақтайлак, ақтауык, ақтамак, ақтүйғын,
ақтүлкі, актілек.
қш: 1.
ақша, боқша, шақша, жақша, ықшам,
бақша, мақшар, оқшыраю;
2. оқша, шақша, жақша, ықшам, бақша, м ақ-
шар, оқшыраю, сақшы, жақшы, лақша, лақсыз;
3.
ақшабақ, ақшағала, ақшаш, ақши, ақшулан.
1. О рф ограф иялы қ сөздік соңы ак, әк, ок
тіркестеріне біткен сөздерге барыс жалғауы жуан
(-қа түрде) ж алғанаты ны н көрсетеді. Мысалы:
бракқа, бурлакқа, гудокқа, казакқа, катокқа, кәниз-
әкқа, токқат.б.
Бұларда да кқ айтудакқ болады.
Бірақ бұлар ойлануды қажет етеді.
2. Сөйлеу тілінде
екі
сөзінің соңы ндағы
і
түсіп қалып,
екқатар, еққабат, еққыз
түрде айту
да ұшырайды.
К + қатаңдар:
кк: 1.
әккі, әккіс (диал.);
2. көкке, текке, түкке, жүккен, үккіз, үккіш,
жекпі;
3.
көккөйлек, көккептер, жеккөрді; шеккелтірді,
түккөрмеді, көккүл (көк гүл).
кқ=ққ;
кп: 1.
өкпе, шекпен, көкпар, кэкпір, секпіл, екпін,
жекпе-жек;
2.
екпе, шелекпен, серікпін, көйлекпен, күрек-
пен;
3.
көкпөрі (кок бөрі), көкпақа (көк бақа),
көкпет (көк беті), кәкпурыл (кок бурыл), түкпол-
мады (түк болмады), түкпілмеді (түк білмеді),
Бекполат (Бек болат);
кс: 1.
бөксе, ексім, жексенбі, жексүрын, кексе,
көксе, өксі, көксау, сексен, сексеуіл;
2.
бүксе, төксе, түксіз, тексіз, күрексіз, керексіз,
бексіз, ексін;
3.
көксағыз, көксары, көксерек, көксандық,
көксүңгі, кексүр.
кт: 1
.
мектеп, бөктер;
2. білектен, білекті, білекте, білектей, кектен,
текті, түкті;
3.
көкт ас, көкт ікен, кокт ал, көкт ерек,
коктөбет, көктүман.
кш: 1
.
екше, өкше, кекшеңдеу, кекши, текше,
шекшек, шекши;
2. көкше, бүкшең-бүкшең, ішекте, төкші, сөкші,
жікшіл, кекшіл;
3.
көкшей, көкіиандыр, кәкш олақ, көкшулан,
көкшыбық, көкшыбын.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: П + қатаңдар - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
П + қатаңдар:
пп: 1
.
тәкаппар;
2. қаппен, жаппа, көппен, көпте, алыппын,
келіппін;
3.
көппүрыіи (көп бүрыш), көппала (көп бала),
көпполды (көп болды), тапполды (тап болды),
шапперді (шап берді), коппайда.
пқ: 1. 0
2.
қапқа, допқа, шапкы, шапқыла, шапқыз, тап-
қыз, тапқыш, тапқыр, жазыпқой, жепқой, алыпқой,
қарапқой, айтыпқал, алыпқашты, көпқарады, қап-
қара; көпқалым (көп ғалы м).
пк: 1. 0
2.
епке, мектепке, тепкі, тепкіз, тепкіле, теп-
кііиек, кәсіпкер;
3.
көпкврді, алыпкел, көріпкел, жепкөр, көріпкет,
көпкүл (көп гүл), тапкелді.
пс: 1
.
бопса, топса, жіпсі, кепсер, жапсар, кап-
сағай, тәпсір, апси, нәпсі;
2. қапсыз, қапса, капсын, ысырапсыз, көпсі, көпсін,
көпсе;
3.
копсөз, копсайыс, дөпсалды, допсоқты, ай-
тыпсалды, алыпсоқ, кәпсалды.
пт: 1
.
апта, аптық, әптер-тәптер, дэптер, қап-
тал, іиыпта;
2. қапты, қаптың, қапта, қаптан, қаптай, қап-
таған;
3.
көптілді, кәптерек, тэп-тэуір, қараптүрды,
санаптүрды, біліп түрды, көптеді (көп деді), жап-
теді (жап деді).
пш: 1
.
апшы, тапшы, арапшы, көпшік, қыпша,
қыпшак, жөпшеңді, Қапшағай, тапшан, шапшаң;
2. қапшық, қарашы, допша, жапшы, шөпшек;
3.
шап-шағын, көтиықты, алыпшықты, қарап-
шықты.
С + қатаңдар:
сс: 1
.
қисса, ассаламағалейкум, ыссы;
70
ФОНЕГИКА
2. ассыз, бассыз, жассын (жассын, жазсын),
көссіз (көзсіз), түссыз (түзсыз), ессіз;
3.
бессағат, бессөйлем, ассалды, бассалды,
көссалды (көз сал), сөссалды (сөз салды) коссай-
ыс.
сқ: 1
.
асқар, масқара, мосқал, мысқал, Ысқақ,
осқыр, қасқа, қысқа, қүмырсқа;
2.
асқа, басқан, басқыш, басқа, басқар;
3.
басқала, басқару, тасқала, босқалды, жас-
қалы м (жас ғалы м).
ск: 1
.
Әскер, пәуеске, болыскей, сэске, мүскін,
ескін, ескі, кескін, учаске, Мәскеу;
2.
түске, мүскі, төскей, түскен, түскелі, түскісі,
қаскөй, қаскүнем;
3.
бескемпір, бескелі, бескүндік, бескүл (бесгүл),
бескелді.
сп: 1
.
аспан, Оспан, Ыспан, қаспақ, баспақ, ос-
пақ, қоспақ, ныспы, таспа;
2. қыспа, қыспақ, бөспе, бөспек, түспек, түспе,
түспегелі;
3.
баспайда, беспышақ, баспэйге, (бас бәйге),
Тасполатпай (Тас болатбай), жаспала (жас бала),
допперді (доп берді).
ст: 1. дастан, мыстан, астана, зымыстан,
гүлстан, бостандық, бостек, бестекі;
2. бастың, басты, бастан, асты, астың, аста,
астан;
3.
бастартты, бестеңге, бестиын, жастүлек,
жүстеңге (жүз теңге), жүстайлақ (Жүзтайлақ),
жестаңдай (жезтаңдай), босторғай (бозторғай).
Достарыңызбен бөлісу: |


title: АЛҒЫ СӨЗ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
10 АЛҒЫ СӨЗ - И нтонация;
О.Бекжан - Ж ай сөйлем туралы
түсінік. Ж ай сөйлемнің қүралымды қ үйысымы.
Ж ай сөйлемнің түрлаулы мүшелері. Сөйлемнің
үйірлі мүшелері. Сойлемнің бірыңғай мүшелері;
Қ.Есенов - Үстеулер созжасамы;
Е.Жанпейісов - Алғы соз. Зат есімдер созжасамы. Субстантив
зат есімдер. С ы н есімдер созжасамы. М одаль
создер;
Ә.Жүнісбек - Қ азақ тілінің д ы бы стары ;
Ә.Ибатов, А.Бексейітова - Есімдік;
С.Исаев Создің м орф ем алы қ қүрам ы . Создің морфоло-
гиялы қ қүры лы м ы . Соз таптары ж әне олардың
қүры лы мы . Етістік. С апалы қ сын есім нің ш ы-
рай
кжегоруіясы^А.Қалыбаева - Етістікгер сөзжа-
самы. Туынды түбір етістіктер;
Б.Қапалбеков - Көсемш е. С абақтас қүрм алас сөйлемдер. Коп
компонентті қүрм алас сойлемдер;
Б.Қасым - Күрделі зат есімдер. Күрделі етістіктер. Қ үран-
ды етістіктер;
Ж .М анкеева - Тарихи туынды
түбірлер;
С.Мырзабеков - Д ыбыс тіркесі. Буын.
Д ы б ы сты қ өзгерістер;
С.Омарбекүлы - Екпін.
Зат есім;
Н.Оралбаева - Созж асам тіл білімінің
жеке саласы (Созжасамның тілдің басқа салала-
рымен байланысы. Созжасам жүйесі. Созжасам
тәсілдері. Созжасамдық мағына). Туынды создер
және оларды ң түрлері. Күрделі сөздер. Созж а-
самдық единицалар (созжасамдық үя, созжасам-
д ы қ жүп, созжасамдық тізбек, созжасамдық та-
рам, созжасамдық саты). Түрлі реңкті зат есімдер.
Күрделі сын есімдер. Сан есімдер созжасамы.
Ж етекш і етістік пен көмекш і етістік, олардың
ара қатынасы. Комекші етістік және аналитика-
л ы қ ф орма;
Б.Сагындықүлы - Көп компонентті
аралас қүрмалас сойлемдер. Коп бағы ны ңқы лы
с а б а қ т а с қ ү р м а л а с с ө й л е м д е р . К оп с ы ң а р -
лы с а л а л а с қ ү р м а л а с с о й л е м д е р ;
Қ. Есенов Г.Садырова - К ү р д е л е н г е н ж а й с о й л е м д е р ;
Т. Қордабаев\, Г. Садырова - Бөгде соз және оны ң
түрлері;
Т.Сайрамбаев - Есімді соз тіркестері;
Ш .Сарыбаев - Одағайлар;
Ж .Сәдуақас - Ж ай
сойлем нің түрлаусыз мүш елері. Бір негізді жай
сөйлемдер. Ж ақты сөйлемдер;
М.Сергалиев - Соз
ж о н е со з тү л ға л а р ы - с и н т а к с и с н ы сан ы .
Синтаксистік байланыс және соз тіркесі. Күрделі
синтаксистік түтастық. Синтаксистік конструк-
цияларды ң синонимдігі;
Ж. Сүлейменова - Сын
есім (шырай категориясынан басқасы). Сан есім.
Ш ақ категориясы. Үстеу. Ш ылау;
Б.Ш алабай -
Қүрмалас сойлемнің грамм атикалы қ табиғаты.
Қүрмалас сойлемнің түрлері. Салалас қүрмалас
сойлемдер;
А.Ы сқақов - Еліктеуіш создер.


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы

text:
113886
ҚАЗАҚСТАН РЕС П У БЛИ КА СЫ М ӘДЕНИЕТ, А Қ П А РА Т Ж Ә Н Е
Қ О ҒА М Д Ы Қ К Е Л ІС ІМ М И Н И С Т Р Л ІГ ІН Щ М ЕМ Л Е К ЕТТ ІК ТІЛДІ
ДАМ Ы ТУ БАҒДАРЛАМАСЫ БО Й Ы Н Ш А Ш Ы ҒА РЫ Л Д Ы
^
лп
Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис.
- Астана, 2002. - 784 бет.
І5ВЫ 9965-571-09-0
“ Қ азақ грамматикасында” казіргі қ а за қ одеби тілінің
грам м атикалы қ ж оне ды бы сты қ қүры лы сы сипатгалады.
Кітап ор түрлі жанрдағы жазба одебиет үлгілерінен, сондай-
а қ одеби сөйлеу тілінен алынган бай материалдар негізінде
ж а зы л д ы . Т іл д ік қ ү б ы л ы с т а р д ы ң ғ ы л ы м и т а л д а м ы
норм алы қ ж оне стильдік сипаттамаларм ен қатар жүріп
отырады.
“ Қ азақ грамматикасы” алғысөзден жоне Ф онетика,
Ф о ф л о г и я , И нтонология, Сөздін, м орф ем алы қ қүрамы ,
С өзж асам , М орф ологи я ж оне С ин таксис бөлім дерінен
түрады . Әр бөлім б о й ы н ш а ар н ай ы одебиеттер тізім і
берілді.
Р Е Д А К Ц И Я А Л Қ А С Ы :
ф илология ғы лымдарының докторы Ербол Ж А Н П ЕИ ІС О В
(жауапты редактор),
ф илология ғылымдарының докторы Көбей Х Ү СА ЙЫ Н
ф илология ғылымдарының докторы Әлімхаи Ж Ү Н ІС Б Е К
филология ғылымдарының докторы Нүржамал ОРАЛБАЕВА
ф илолоғия ғы лымдарының докторы[ Сейілбек ИСАЕВ
|
филология ғылымдарының докторы ІАйтбай АЙ ҒА БЫ ЛҮ Л Ы 1
ф илология ғылымдарының докторы М ырзатай СЕРҒАЛИЕВ
филолоғия ғылымдарының докторы Рақы ш ӘМ ІР
филология ғылымдарының кандидаты Нүрғелді УӘЛИЕВ
П І К І Р Ж А З Ғ А Н Д А Р :
*
әл-Ф араби атындағы Қ азақ М емлекеттік
Ү лтты қ университетінің қ азақ филологиясы
кафедрасы. Кафедра меңгерушісі: ф.ғ.д.,
проф ессор Т. САЙРАМ БАЕВ
Абай атындағы Алматы мемлекеттік
университстінің қ азақ тілі теориясы мен әдістемесі
кафедрасы. Кафедра меңгерушісі: п.ғ.д.,
проф ессор Ф .Ш . ОРАЗБАЕВА
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Т + қатаңдар - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
Т + қатаңдар:
тт: 1
.
қатты, мүттайым, тәтті, әттең, этте-
ген-ай;
2. атты, кетті, атта, аттан, аттың, иттің,
итті, иттен;
3.
тәрттал, торттүлік, тәрттаған, аттаң-
дар, иттіс, иттүйнек, иттартыс, төрттэптер
(торт дэптер), төрттөңгелек (торт доңгелек).
тқ: 1
.
ботқа, датқа, бытқыл-бытқыл;
2.
атқа, жатқа, артқы, тасқын, босқын, айт-
қысы, айтқан, айтқалы;
3.
тортқап, атқойды, атқора, атқосты, ат-
қүлақ, итқосты, тортқалым (төрт ғалым).
тк: 1
.
жүйткі, жоткір, эткеншек;
2. жеткіз, жеткен, жеткелі, жеткісі, өткел,
шеткі, шеткері, шеткей;
3.
төрткітап, торткоз, шыткойлек, аткелді,
беткелбеті, иткәйлек, торткүл (торт гүл).
тп: 1
.
бетпақ, жетпіс, кетпен, батпан, сат-
пақ-сатпақ, батпақ;
2. атпен, отпен, әтпе, отпелі, тартпалы, тарт-
па;
3.
тортпүрыш (төрт бүрыш), тортпышақ, бет-
пүрыс (бет бүрыс), атпэйге (ат бәйге) итпалық
(ит балық), жатпауыр (жат бауыр).
Ш + қатаңдар:
шш: 1
.
ашшы, түшшы, кешше;
2.
ашша (ашса), шешше (шешсе), ашшын (аш-
сын), шешшін (шешсін);
3.
үшшақырым, үшшелек, бешжүлдыз (бес
жүлдыз), үшшол (үш жол), үшшарым (үш жарым).
шқ: 1
.
қышқыр, жоңышқа, шоиіқа, қоиіқар, тыш-
қан;
2. шашқа, шашқыз, шаіиқан, шашқалы, иіанышқы,
үшқыш;
3.
үшқабат, үшқатар, үшқоян, ешқайда, ешқа-
шан, кешқалды.
шк: 1
.
бөшке, мешкей, әиімүшке, эшкере, ешкі,
Тэшкент, мәшке, мүшкіл;
2. кешкі, кешке, кешкір, кешкілік, үшкіл, үшке,
үшкір, шешкіз, шешкен;
3.
үшкітап, үшкелі, кеіикелді, үшкүн, ешкім,
үшкемпір.
шп: 1
.
бешпет, баитай, дүитан, түшпара, іитек,
пүшпақ;
2. кешпе, пешпен, шашпа, шашпен, күшпен;
3.
кәшпасы (көш басы), үшпүрыш (үш бүрыш),
қошпол (қош бол), кешполды (кеш болды), үшпөлек
(үш бөлек).
шт: 1. қышта, үштап, ьіштан, түштаң-
түштаң, түштақтау, түштию;
2. шешті, көшті, коштің, коштен, кошпен,
күште, қошта;
3.
үштеңге, үштиын, коштүзелді, ештеме,
күштүсті, кәштеді, (кәш деді), қаштеді (қаш деді).
тц: 1. патцайы (патсайы);
2. атца (атса), кетңе (кетсе), батца (батса),
өтце (отсе), тартца (тартса), сойлетце (сөйлет-
се), етце (етсе), етціз (етсіз), кетцін (кетсін), айт-
ца, айтцын (айтса, айтсын);
3.
атцейіс (атсейіс), атцайыс (ат сайыс),
атцоқты (ат соқты), атцалды (ат салды), ет-
цалды (ет салды), төртцом (төрт сом), тортцау-
ыт (тәрт сауыт және төрт зауыт).
тч: 1
.
патча (патша), пэтчағар (пәтшағар);
2. атчы (атшы), кетчі (кетші), атчылық (ат-
шылық), хатчы (хатшы), итчілік (итшілік);
3.
атчабыс (ат шабыс), атчалдыр (ат шал-
дыр), атчана (ат шана), етчеді (ет жеді), Айтчан
(Айтжан), шетчер (шет жер), итчеккен (ит жек-
кен), итчығыс (ит жығыс), отчақ (от жақ).
|


title: ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
71
2.2.2. Қатаң-ұяң дауыссыздар тіркесі
сөз бен сөздің жапсарында қатар келгенде:
қб=қп:
ақпата (ақ бата), ақпота (ақ бота),
ақпала (ақ бала), ақпопе (ақ бопе);
қг= қ к :
ақкүл (ақ гүл), ж оқкүл (жоқ гүл),
қырықкүл (қырықгүл), шоқкүл (ш оқгүл);
қ ғ = қ қ :
аққалы м (ак ғалы м ), қырыққалым
(қырык ғалы м), тоққалым (тоқ ғалы м), жоққы-
лы м (жок ғылым);
қд = ғд :
ағдала (ак дала), ағдамбал (ақ дам-
бал), ағдариға (ак дариға), ағдэптер (ақ дэптер),
ағдэрі (ак дэрі);
қ ж = ғж :
ағжылан (ак жылан), ағж ол (ақ
жол) ағж ауын (ақ жауын), ағж аулық (ақ жау-
лық), ағжирен (ақ жирен), Ағж айық (Ақжайык),
Ағж ан (Ақжан);
қ з= ғз:
ағзон (ақзон), бағзаман (бақ заман),
ағзал (ақ зал), жоғзат (жоқ зат), қырығзембіл
(кырық зембіл), ағзауыт (ақ зауыт), ағзең (ак зең);
кб=кп:
кокпөрі(кок борі), кокпайтал (көк бай-
т ал), когпауыр (көк бауыр) кокпет (кок бет),
Кокпай (Кокбай);
кг= кк:
коккүл (көкгүл) көккэукэр (көккэукэр
(кок гауһар), коккүрілдеді (кок гүрілдеді);
к ғ= қ қ :
беккажап (бек ғаж ап), көққимарат
(көк ғимарат), ойлағаны теққылым (тек ғылым),
қарапайым айтуда: еққасыр (екі ғасыр);
кд=гд:
көгдала (кок дала), когдолы (кок долы),
когдэрі (көк дэрі) когдэптер, когдүлей (көк дүлей);
Бегділдэ (Бекділда);
к ж ^ ^ к
когжылан (көкжылан), көгжарық (кок
жарық), когжал (көк жал), көгжиек (көкжиек),
когж елек (кок желек), көгжотел (кок жотел),
көгжаулық (кок жаулык);
кз=гз:
эгзауыт (эк зауыт), көгзеңгір (көк зеңгір),
көгзал (көк зал), Бегзада (Бек зада), Бегзат (Бекзат);
пб=пп:
коппала (коп бала), коппұрыш (коп
бұрыш), тапперді (тап берді), Көпполсын (Көпбол-
сын), Коппай (Көпбай), Копперген (Көпберген);
пг=пк:
копкүл (коп гү л), топкүл (топ гүл),
бір ғап күл (бір ғап гүл), еңліккүл (еңлік гүл), тіке-
неккүл (тікенек гүл);
пғ=пқ:
көпқалым (коп ғалым), алыпқимарат
(алып ғимарат), көпқылым (коп ғылым);
пд=бд:
кобдэптер (коп дэптер), көбдабырай-
тпай (коп дабырайтпай), кобдэрі (коп дэрі), ке-
небдорба (кенеп-дорба), дұб-дұрыс (дұп-дұрыс), даб-
дайын;
нж=бж:
кобжол (коп жол), кобжылқы (коп
жылқы), жебжатыр (жеп жатыр), жаб-жақсы
(ж ап-ж ақсы), Кәбжан (Копж ан), Кобжасар
( Копжасар);
пз=бз:
көбзауыт (коп зауыт), кобзалым (копза-
лым), кобзаман (коп заман), кобзиян (коп зиян);
сб=сп:
беспала (бес бала), беспармак (бес бар-
мақ), деспермеді (дес бермеді), жаспала (жас бала),
Еспол (Есбол), Тасполат (Тасболат);
сг= ск:
бескүл (бесгүл), Жеңіскүл (Жеңісгүл);
сғ=сқ:
жасқалым (жас ғалым), басқалым (бас
ғалы м ), бесқалым (бес ғалы м ), жасқұмыр (жас
ғұмыр);
сд-ст:
бестэптер (бес дэптер), жастэурен (жас
дэурен), бастэрігер (бас дэрігер), тастэуір (тас дэуір),
Естэулет (Есдэулет);
сж=шш:
бешшол (бес жол), бешшыл (бес жыл),
ташшол (тас жол), таиииүрек (тас жүрек), таш-
шарған (тас ж арған), қашшақсы (қас жақсы),
Ешшан (Есжан), Д оиш ан (Досжан);
сз=сс:
бессал (бес зал), бессауыт (бес зауыт),
бессембіл (бес зембіл), бессеңбірек (бес зеңбірек);
тб=тб:
тортпала (торт бала), тортпұрыш
(торт бұрыіи), тортполік (торт болік), жатпол-
ды (жат болды), бетперді (бет берді), Итпай (Ит-
бай), Сэтпай (Сэтбай);
тг= гк :
торткүл (т орт гүл);
тғ= тқ:
тортқалым (торт ғсиіым), итқұмыр
(ит ғұмыр), тортқимарат (торт ғимарат);
тд=тт:
тәрттэптер (торт дэптер), құтта-
рыды (кұт дарыды), торттоп (торт доп), итто-
ңыз (ит —доңыз), кеттеді (кет деді), аттеді (ат
деді);
тж = т ч :
т ортчыл (торт жыл), тортчол
(торт жол), итчанды (ит жанды), итчеккен (ит
жеккен), Айтчан (Айтжан), Сэтчан ( Сэтжан);
тз-тц :
тортцауыт (торт зауыт) тортциян
(торт зиян), қантцауыт (қант зауыт);
шб-шп:
үш пала (үш бала), үшпет (үш бет),
үшпұрыш (үш бұрыш), қошпол (қош бол), кешпол-
ды (кеш болды);
ш г-ш к:
үшкүл (үш гүл);
ш ғ-ш қ:
үшқалым (үш ғалым);
шд-шт:
үштэптер (үш дэптер), үштоп (үш
доп);
шж-шш:
үшшол (үш жол), үшшыл (үш жыл),
күшшоқ (күш жоқ), ешшоқ (ес жоқ);
ш з=сс:
үссауыт (үш зауыт), үссембіл (үш
зембіл), үссиян (үш зиян).
2.2.3. Қатаң-үндідауыссыздардыңтіркесі сөз
бен сөздің жапсарында қатар келгенде:
қй = 0, қу= 0, қл= 0; қр= 0, қң=0;
қ м -ғ м :
ағмаңдай (ақ маңдай), ағм ақт а (ақ
мақта), ағмоншақ (ақмоншақ), Ағмарал (Ақма-
рал), Ағмола (Акмола), Ағмарқа (Ақмарка);
|


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=102#2.2.4._Үяң-үяң_(б,_г,_ғ,_д,_ж,_з)_дауыссыз_дыбыстар_тіркесі_бб:_1._жаббар,_махаббат,_ләббай_2_._0_3._0_бг=0;_бғ=0;

title:
ФОНЕТИКА
қн-ғн - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
ФОНЕТИКА
қн-ғн: ағнан (ақ нан), ағнар (ақ нар), ағнау-
ат (ақ науат), ағниет (ақ ниет);
кй=0; ку=0, к.і=0; кр=0; кң=0;
км-гм: көгмайса (көкмайса), көгми (көкми),
көгмылжың (көк мылжың), көгмүз (көк мүз), Бег-
мырза (Бекмырза), Бегмағамбет (Бекмағамбет);
кн-гн: көгнайза (көк найза), көгнәр (көкнэр),
көгнан, (көк нан), Бегназар (Бекназар), Бегнияз (Бек-
нияз);
пй=0; пу=0, пл=0, пр=0, пң=0;
пм-бм: көбмал (көпмсиі), мәб-мөлдір, көбмаса;
пн-бн: көбнан, көбнесе (көбінесе), түбнегізі (түп
негізі), түбнағаиіы (түп нағашы);
сй= о, су=о; сл=о, ср=о, сң=о;
см-см : бесмың, жасмал, қосмекенді, тасмейір,
тасмаңдай, қосмола, түсмезгілі, Тасмағамбет,
Досмағамбет, Ысмайыл;
сн-сн: беснан, қоснүкте, беснамаз, беснэрсеге,
баснокер, жаснар;
тм-тм: төртмың, тортмиллион, итмия, ит-
мүрын, іиетмемлекет, Айтмағамбет, Сәтмағам-
бет;
тн-тн: төртнан, тортнәрсе, тортнар;
шм-шм: үшмың, үшмиллион, ішмай, ішмерез,
шашмай, кешмезгілі, Еіимағамбет, Қошмағамбет;
шн-шн: үитан, үшнэрсе, үшнар, үшнағашы, кеш-
намазы.
2.2.4. Үяң-үяң (б, г, ғ, д, ж, з) дауыссыз
дыбыстар тіркесі
бб: 1. жаббар, махаббат, ләббай
2
.
0
3. 0
бг=0; бғ=0;
бд: 1.
абдыра, эбден, әбдесте, әбдіре, дабды-
ра, ж абды қ, көбдік, тәбділ, Әбділдә, Әбдәлі,
Ә бдірақы м ан, Әбдіжәміл, Әбдез, Ә бдісалам,
Әбдікәрім, Әбдіразақ, Әбдіманап
2
.
0
3.
қ.
пд:
көбдәптер, көбдәурен, көбдәрі, даб-
дайын, дұбдұрыс
бж: 1.
абжат (әбжәт), абжауқын, әбжіл, аб-
жылан (әбжылан), Әбжан
2
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
3.
қ.
пж - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
.
0
3.
қ.
пж:
көбжол, кобжылқы, кобжыл, жаб-
жақсы, Кобжан, Кобжасар
бз: 1.
абзал, әбзел
2
.
0
3. қ.
пз:
кобзауыт, кобзал, көбзаман, кобза-
лым
гб:
1. дегбір
2
.
0
3. 0
г г = 0 ; гғ= 0 ;
гд: 1. богде, дегді, дегдар, егде
2
.
0
3.
қ. кд. когдала, когдәрі, когдәптер, Бегділдә
гж: 1. жегжат, кегжеңде, кегжи, бүгжең-
бүгжең, бүгжи (қ. бүкшең, бүкши)
2
.
0
3.
қ. кж. когжылан, когжотел, когжелек,
когжиек, Бегжан
гз: 1. мегзе
2 . 0
3. қ. кз. әгзауыт, когзал, Бегзада, Бегзат
ғб: 1. бағбан, қағба
2 . 0
3. 0
ғ г = 0 , ғ ғ = 0 ;
ғд: 1. бағдар, дағдар, дағды , жағдай, тағ-
дыр, уағда, Бағдан, Бағдат
2
.
0
3.
қ. қд. ағдала, ағдәрі, ағдәптер, Бағдәулет
ғж: 1. бағж и, бағж аң, тұғж и, тұғж ы ңда
(бұлар создікте бақши, бақшаң, тұқши, тұқшыңда
түрде жарысып жүр. Дұрысы, осы қатаң дыбыс-
тартіркесі), М ағжан
2. 0
3.
қ. қж. ағжол, ағж ылан, ағжауын, ағж ар-
қын, Ағжан, Ағжар, Ағжол
ғз: 1. ағза, ағзам, бағзы, мағзұм, тағзым
2. 0
3. қ. қз. ағзал, ағзауыт, ағзон,қы ры ғзал
дд: 1. әдді, жедді, құдды, мүдде, бэддұға
2. 0
3. 0
дб= 0, д г = 0 , д ғ = 0 , д ж = 0, дз=0;
жб: 1. бажби, божбан, бүжби, жызбайла,
қожбан, құжбан, шыжбай, шыжбаңда, шыжбыңда
2. мұқтажбын, уәжбен, лажбен
3. лажболса, баж-баж, бұж-бұж, шыж-быж,
мыж-тыжболды
ж г: 1. 0
2. уэжге, тәжге
3. тәжгетті, тәжгәні, уэжгорді, тэжгорді
ж ғ: ]. 0
2. лажға, мұқтажға, талан-таражға
3. лаж ғайда, уәжғайда, мұқтажғылды, та-
лан-таражғылды •
жд: 1. аждаһа, ұждан, сәжде, іждағат
2. лажда, уәжден, уәжде, мұқтажды, мұқтаж-
дан
3. уәждайын, мұқтаждеді
жж: 1. 0
|


text:
ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
73
2.
қ.
зж.
қыжжанды, жүжжыл
3. лаж ж оқ, уәжжоқ, мүқтажжоқ және (қ.
зж.)
қы ж ж оқ, күжжылы, жұлдыжжоқ, сіж ж оқ-
сыз
жз=0;
зб: 1.
азбан, азбар, безбен, ы збақай, ызба,
ызбайлан, ызбар
2. жазба, жазбен, мәзбін, сүзбе, қазба
3. жүзбет, жазболды, мәзболды, базбаяғы ,
бозбала, жүзбасы, Жүзбай
зг: 1.
жүзген, мезгіл, безгелдек, ізгі
2. безгек, өзге, күзге, бізге, күзгі, сезген,
сезгелі, сезгісі
3. қ .з к . жүзгүн, күзгелді, көзгөрді, тезгелді,
кезгелді
зғ: 1.
құзғы н, мызғы, ызғар, ызғы
2. ж азға, ж азған, ж азғы , ж азғы р, ж азғала,
жазғысы, азғана
3. қ.
зқ.
сегізғы рлы , ж үзғой, қазғайтты ,
мәзғылды, бозғұнан
зд: 1.
баздан, жаздады, жезде, мазда, тізде,
ызди
2. жазда, жазды, жаздың, жаздан
3. жүздәптер, қаздауысты, боздала, аздана,
біздайын
зж: 1.
2
.
0
3.
қ.
жж.
божжорға, жүжж ылқы, қы ж ж оқ,
ажжыл, мұжжарғыш, Қыжжібек, Божжан
зз: 1.
ғиззат (кіт.), кәззап, ләззат
2
.
0
3. жүззауыт, өззаңы, өззаманы , өззаты.
2.2.5. Үяң-қатаң дауыссыздар тіркесі
бқ=0, бк=0, бп=0, бс=0, бт=0, бш=0;
гқ=0, гк=0, гп=0, гс= 0, гт=0, гш=0;
ғқ = 0, ғк=0, ғп=0, ғс= 0, ғт= 0, ғш=0;
дқ= 0, дк=0, дп=0, дс= 0, дт= 0, дш=0;
жқ: 1. 0
2
.
0
3.
қ .ж ғ: тәжғайда (тәж қайда), лажғалмады
(лаж қалмады), талантаражғылды
жк: 1 .0
2
.
0
3. қ.
жг.
уәжгерек, тәжгерек
жп: 1. 0
2
.
0
3. қ.
шп.
тәш пайда
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
жс: 1. 0
2 - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
жс: 1. 0
2.
қ.
шш.
лаш ш ыз, мұқташ ш ыз, тәш ш із,
уэшшіз
жт:
1 .0
2
.
0
3. қ. шт. уәштап, тәш тап
жш:
1
.
0
2. қ. шш. уәшшіл
зқ:
1.0
2. қ. сқ. қы м ы сқор, қымысқана
3. қ. зғ. қы зғұм ар, азғана, қазғайтты, тез-
ғайтты
зк:
1 .0
2.0
3. қ. зг. жазгелді, қазгелді, тезгелді, көзгөрді
зп:
1 .0
2.0
3.
қ. сп. ж үспы ш ақ, сегісперде, сөспісті,
теспісті
және жүзбыш ақ, сөзбісті, тезбісті
зс:
1.0
2. қ. сс. коссіз, сөссіз, біссіз, сіссіз
3. қ. сс. тессөйледі, жүссом, жүссұрақ, сегіс-
сері, күссуық, қы ссияқты (қыз сияқты)
зт:
1 . 0
2.0
3.
қ. ст. жүстеңге, жестаңдай, тестындырды,
босторғай, көстастады, сөстыңдады, Жұстайлақ,
Қастай
зш:
1
.
2. қ. шш. таш ш а, қаш ш а, жаш ш а, бөш ш а,
бішше
3. ж ү ш ш ел ек , ж а ш ш ы қ ты , теш ш ы қ ты ,
сөшшықты, өш шамасына қарады.
2
.
2
.
6
.
Ұяң-үнді тіркесі:
бй= 0, бу=0, б л = 0 , бң = 0, бр=0;
бм:
1
.
0
2
.
0
3.
қ. п м . көп м ал, м әп м әл дір, көпм өла,
көпмақтады
бн:
1.0
2
.
0
3.
қ. пн. к ө п н а н , к ө п н е с е (к ө б ін е с е ),
түпнегізі, түпнағаш ы
гй = 0 , гу = 0 , гл = 0 , гң = 0 , гр=0;
гм :
1.0
2
.
0
.
3.
қ. км . көкм и, көкмайса, көкмылжы ң,
көкмұз, Бекмырза, Бекмағамбет
гн:
1
.
0
2
.
0
3. қ. кн. көкнайза, көкнәр, Бекназар, Бекни-
яз
|


ФОНЕТИКА
ғй = 0, ғу= 0, ғл= 0, ғң=0, ғр=0;
ғм: 1. 0
2
.
0
3.
қ .қ м . ағм аңдай, қы ры ғм ы ң, ағм о н ш ақ,
ағмақта, Ағмола, Ағмарал
ғн: 1 .0
2
.
0
3. қ.
қн.
ағн ан , ағнар, ағниет
дй=0, ду=0, дл=0, дң=0, др=0, д м = 0 , дн=0;
ж й=0, ж у=0, ж л=0, жр=0;
жм: 1. 0
2
.
0
3. тәжменде
жн: 1. 0
2
.
0
3. лажне? тәжнешеу?
зй = 0, зу = 0 , з.і= 0, зц=0, зр=0;
зм: 1. 0
2. ж азмыш , озмыш
3. жүзмың, өзмалым
зн: 1 .0
2
.
0
3. ж үзнан, жүзнар, сегізнан, өзнарым.
2.2.7. Үнді-үнді дауыссыздар тіркесі
йй=0;
йл: 1. айла, айлақ, байла, қайла, ила, илан,
шилан
2. майла, иле, илік, майлық, майлы, сыйлы,
сыйлық, шилеуіт
3. 0
йм: 1.
аймақ, маймақ, маймыл, мейман, сай-
ман, иман, қаймана
2. қойм а, қойм ақ, қоймас, қим а, қим ас,
қим ен,ай м ен
3. аймаңдай, байманап, аймүйізді, қойм ой-
ын, Баймырза, Баймолда
йн: 1.
айна, бейнет, жайнамаз, зинақор, ина-
бат, ине, минарат
2. ж ина, қина, жайна, қойна
3. айнұры, майнан, жайнан, байнағашы, кей-
неме, Айнұр, Байназар
йң=0;
йр:
1. айран, байрақ, бұйра, бүйрек, дайра,
зират, мейрам, майрыл, сирек, сайра, қайра, үйрек
2. масайра, жайра
3. 0
йу=0;
лй=0;
лл: 1. алла, бісмілла, иншалла, күллі, дамол-
ла, иллаһи, піллә
2
.
0
3. 0
лм: 1. алма, қалм ақ, қы лм аң-қы лмаң, жал-
маң-жалмаң, жылмаң-жылмаң, шөлмек, үйелмен,
үйелмелі-сүйелмелі
2. алма, бөлме, малмен, балмен
3. малменікі, гүлмекен, балмекен?, бұлмал,
тұлмал, Балмағанбет
лн: 1. ауылнай
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
ФОНЕТИКА
ғй = 0, ғу= 0, ғл= 0, ғң=0, ғр=0


title:
.
0 - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
2
.
0
3.
бұлнан, балнан, бұлне?, Гүлнәр, Гүлназ,
Елнар, Құлнияз
л ң = 0, лр= 0, лу=0;
мй=0, мл=0;
м м : 1. еммат, мүкәммал
2. адаммен, қаламмен, қадаммен
3. адаммінді, қ .н м . оммал, оммың
мн: 1. 0
2. адамның, адамнан
3. адамнанды, кімнадан? кімнас?
м ң=0, м р=0, му=0;
нй= 0, нл=0;
нм: 1. 0
2. қ. нм. наммен, жаммен, жаммын
3. қ .н м . оммы ң, оммал, оммиллион
нн: 1. жаннат, сүннет, суннит, жаһаннам
2. наннан, жаннан, Отаннан, ойыннан
3. оннан, оннар, тоқсаннар
н ң= 0, нр= 0, ну=0;
ңй=0;
ңл: 1. еңлікгүл, саңлақ, сіңлі, қаңлы
2 . 0
3. 0
ңм: 1. өңм ен
2. аңмен, таңмын, таңмен, теңмін
3. еңмықты, тоңмойын, тоңмай
ңн: 1. 0
2. таңнан, аңнан, көңнен, теңнен
3. мыңнан, еңнаш ар, мыңнар
ң ң = 0, ңр= 0, ңу=0;
рй=0;
рл: 1. арлан, тарлан
2. қарлы, қырлы, қырлар, зорла, зырла
3. 0
рм: 1. арман, орман, қырман, зорман, тұрман, -
бармақ, шырма
2. қармақ, тырмала, бармақ, арма
3. бірмың, бірмал, төртмың
рн: 1. арна, жарна, өрнек, ернек
2. қырна, тырна, керне, жарнама
3. бірнеше, бірнан, әрне, бірнар, Ернар
рң=0, рр=0, ру=0;
ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
75
уй=0;
ул: 1. аула, әулет, дәулет, дулат, сәуле, сау-
лы қ, жаулық, қаулы, тәулік
2. тула, зула, саула, жаула, сулық, қулық,
сула
3. 0
ум: 1.
думан, нәумез
2. жаума, жаумен, жаумын, жаумысың
3. таумалы, сумай, сумақта
ун: 1. 0
2. ауна, қуна, буна
3. сунан, сунауа, қунәпсі
уң=0;
ур:
1. әуре, дәурен, жаура, сәурік, тәурат
2. тұмаурат, сылтаурат, даурық, қура
3.
УУ=0.
2.2.8. Үнді-ұяң дауыссыздар тіркесі
Достарыңызбен бөлісу: |


йб:
1. айбат, айбар, айбын, бейбіт, айбақ-
сайбақ, әйбат, дойбы, зиба, иба, байғазы, байла,
байтал
2
.
0
3.
айбатты, бай-бағылан, бай-бай, байбайла,
бай-м ы рза, тайберді, айбалды рған, жайбасар,
Айберген
йг: 1. бәйге, әйгілі, игі, сәйгүлік, шүйгін
2. сүйген, сүйгелі, сүйгісі, биге, үйге
3. қ.
йк.
айгөрді, байгелді, жайгелді, сай-
гелді, Тайгелтір, Әйгерім
йғ:
1. байғазы , байғұс, айғы р, ай ғы з, қай-
ғы, пайғамбар, пиғыл, сайғақ, ұйғыр, тұйғын
2. айға, байға, қойған, қойғалы , қойғы з,
қойғыла, қойғысы
3. қ.йқ. айғарады, айғабақ, майғарағай, қой-
ғарады, қайғайдағы , Байғара, Тайғара, Қ ойғо-
зы
йд: 1. айда, айдын, айдақ-сацдақ, майда-
шүйде, айдала, пайда, шидем
2. айда, айдай, үйде, үйдей, тайда, тайды,
тайдан, тайдыр, тайдын
3. айдағы , қайдәрі, ж айдақпырт, сайдала,
дайдай, Байдәулет
йж: 1. 0
2
.
0
3.
айжарық, айжақсы, байжақсы, жай-жап-
сар, қайжыл, қайжақ, сайжақ, Байжарқын, Бай-
жол, Айжарық
йз: 1. найза, изе, изен, күйзел, қайзала, қай-
за, қайзаң-қайзай
2
.
0
3. қайзауыт, байзауыт, жайзат, Байзақ, Ай-
зада
лб: 1. албар, албыр, албасты, бұлбұл, далба-
са, далба-дұлба, елбекте, шалбар
2. 0
3.
молбайлық, төлбасы, елбасы, жылбасы
лг: 1. белгі, ілкі, ілгері, сүлгі, ділгер, жүлге,
мүлгі, үлгі
2. әлгі, білгір, білгіш, білген, білгісі, білгелі
3. бұлгүл, қызылгүл, жасылгүл, қ. лк. бұлгүн,
жылгелді, елгөшті
лғ: 1. алғы с, алғай -ш алғай , балдақ, балға,
бұлғын, бұлға, былғары, шұлғау
2. талға, ш алғы, ш алған, ш алғалы, ш алғы -
сы, алғы
3. бұлғалы м, бұлғылым, бұлғұмы р, қ. лқ.
м алғора, малғайтты, талғармады, ж олғарады ,
молғамтыды, желғойды
лд: 1. алда, алда-жалда, балдақ, балдыр,
бұлдыр, бүлдірге, бүлдіршін, дүлдүл
2. алда, алдың, малда, малдың, малды, мал-
дан
3. малдайын, желдамылдады, малдалада, жел-
диірмен
лж: 1. алжы, болжа, бұлжы, былжыр, елжі-
ре, қалжыра, олжа, мылжа
Достарыңызбен бөлісу: |


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 109

text:
76
ФОНЕТИКА
2
.
0
3.
емж оқ, жымжылас, жы мжы р, ш амж ақ-
ты, шамжарығы, тымжас, тымжуас
мз: 1.
қам зол, зәмзэм , арамза
2. 0
3. тымзәулім, тымзілдей, зымзия
нб-мб: 1. 0
2. жамба, қомба, көмбе, сембе
3. жамбақгы, жамберді, жөмбілмейді, көмбет,
күмбойы, Жамбай, Жамбота, Жамболат
нг-ңг: 1. 0
2. түңгі, түңге, күңге, күңгей, жөңге, жүңге,
кеңге
3. оңгүн, меңгелдім, әңгүй, оңгөйлек, кең-
гөрпе, сеңгерексің, жаңгерек, наңгерек
нғ-ңғ: 1. 0
2.
зам аңға, ж аңға, кеңге, көңге, құлаңға,
жы лаңға, сұраңған, қаңған, ж аңған, жаңғалы
3. оңғалы м , ж аңғұм ар,
оң ғасы р , оң ғой ,
қаңғызы л, жаңғысылды
нд: 1.
андыз, әпенді, дандайсы, құндыз, пен-
де, сандал, шандыр, ындын
2. жанда, жандан, жанды, жандар
3. жандауыс, жандалбаса, жандәрмен, жан-
дүниесі
нж:
1. жанжал, кенже, қанж ар, қанж ы ға,
болжа, қы нжыл, тұнжыр, ш онжар, шынжыр,
ы нж ы қ, інжіл, інжу
2. жүнжі
3. онжыл, жанжолдасы, жанжары, әнж ақ-
сы, санжыл, қанжылым
Достарыңызбен бөлісу:


title: ФОНЕТИКА. ЕКПІН. ИНТОНАЦИЯ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
ФОНЕТИКА. ЕКПІН. ИНТОНАЦИЯ. МОРФОНОЛОГИЯ ФОНЕТИКА 1. ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ 1.1. К ІР ІС П Е Қазақ тілінің фонетикасына арналған зерттеу
жұмыстарының басы баршылық. Олар мақала,
монография және мектеп пен жоғары оқу орнына
арналған оқулықтар түрінде көпке таныс. Олардың
бірі фонетиканың жеке бір мәселелеріне арналған
болса, енді бірі қазақ тілінің дыбыс жүйесін түгел
қамтыған бас-аяғы бұгін еңбектер. Әрине, үлкенді-
кішілі осы еңбектердің әрқайсысының өз алдына
қ о й ғ а н м ін д ет-м ақсаттар ы болды . Ғ ы лы м и
б ағы ттағы еңбектер теор и ял ы қ м әселелерді
ш еш уге арналса, оқу-әдістем е саласы н д ағы
еңбектер сауат аш уға міндеттенді. Қол жеткен
нәтиж елер өз дәуірінің тео р и я -п р ак ти к ал ы қ
деңгейіне лайы қ болып ш ығып жатты.
Енді кү р д ел і ғы л ы м и талдау м ен таза
әдістемелік мүддеден аулақ қазақ тілінің құрылым
ф онетикасы дайындалып отыр. Ол үшін қолда
б а р
ф о н е т и к а л ы қ
м ә л ім е т т е р
к е ң ін е н
пайдаланылды..
і Бұл еңбек осыған дейінгі фонетика саласында
қол ж еткен нәтиж е-табы сты ң қоры ты нды сы
іспеттес болғанды қтан, бар жетістіктің қалып
қоймауын, сондай-ақәр түрлі себептермен (теория
деңгейі, зерттеу әдістерінің жұтаңдығы, қоғам и-
ә л е у м е т т ік т .б .) к е т к е н к е м ш іл ік т е р д ің
қайталанбауын қадағалап отыруға тура келді.*
Басты мақсат қазақ тілінің төл дыбыс құрамын
анықтап, оның ішкі құрылыс жүйесін сипаттап
шығу, дыбыс өзгерістерін талдап, әуен түрлерін
түгендеу болды. -Сонымен қатар ф онетикалы қ
ж ә н е ф о н о л о г и я л ы қ т а л д а у -с и п а т т а м а л а р
жіктеліп, әрқайсысы өз алдына дербес сала ретінде
берілді ((ж асы раты ны ж о қ, д әстү р л і ф о н е -
тикамызда оның бэрі араласып кеткен еді).
Сойтіп, қазақ тілінің дыбыс құрамы мен
жүйесі әр тұрғы дан талданы п ш ықты. Атап
айтқанда:
- дыбыстың жасалымы (артикуляциясы), яғни
дыбыс жасалу тұрғысынан талданып-сипатгалды;
- дыбыстың айтылымы (акустикасы), я ғн и
дыбыс айтылу тұрғысынан талданып-сипатталды;
- дыбысты ң естілімі (перцепциясы ), яғн и
дыбыс есгілу тұрғысынан талданып-сипатталды.
Сонда, әрбір ды бы с төмендегідей тізбек
б о й ы н ш а т а л д а н ы п ш ы қ т ы : д ы б ы с ау ы з
қуысында жасалады, сонан соң ауа кеңістігіне
шығады, сөйтіп құлаққа келіп жетеді. Оның ретін
төмендегідей жолмен корсетуге болады.
Д ы б ы сты ң ж асал ы м , ай ты лы м , естілім
сәттерінің әрқай сы сы н ы ң озіне тән ұғымдары
мен атаулары бар. Оларды бір-бірімен аралас-
тырмай, ж еке-ж еке талдап ш ығу қазақ фонети-
касында алғаш рет ұсынылып отыр.
Бұл - ф онетикалы қ талдаудың жолы.
Ф онологиялы қ талдау үндесім (сингармо-
низм) заңы на лай ы қ жүргізілді. Себебі қазақ
фонологиясы дегеніміз үндесім ф онологиясы
болып табылады. Қазақ фонологиясының ақиқат
табиғаты н тек үндесім фонологиясы тұрғы сы -
нан талдағанда ғана дұрыс танимыз. Сондықтан
да қазақ тілі дыбыстары үндесім заңы тұрғысы
нан өз алдына дербес талданды.


нз: 1 .0
2
.
0
3.
онзауыт, онзембіл, ханзада
ңб:
1. еңбек, қаңбақ, жаңбыр, таңба, теңбіл,
шеңбер
2. тоңба, қыңба, тыңбысың?
3. еңбірінші, мыңбір, еңбастысы, еңболма-
са, кеңбол
ңг: 1
. әңгелек, діңгек, деңгене, мәңгі, дүңгір,
ләңгі, сүңгі, теңге, шеңгел
2.
жеңген, жеңгелі, жеңгісі, жеңге,
нг.
күңге,
күңгей, түңге, түңгі, сеңген, сеңгісіз, сеңгелі
3. мыңгүл, еңгүлді, кеңгойлек,
нг.
оңгүл,
сеңгүлсің,
нк.
жаңгешті, еңгөрікті, жаңгірді,
таңгөрінді
ңғ:
1. аңғал-саңғал, даңғы л, ж аң ғақ, жаң-
ғыр, қаңғыр, ш аңғы, сұңғыла
2. аңға, таңға, тыңға, тоңған, тоңғалы, тоң-
ғысы, тоңғақ,
нғ.
ж оңған, ж оңғы , ж оңғы сы ,
жоңғал, жаңған, жаңғалы
3.
ңқ.
таңғадды, таңғылды, таңғараңғы, соңғай-
тты,
нқ.
қаңғарайды, қаңқызыл, ж аңғайғы, жаң-
ғиды, саңғайты
ңд:
1. маңдай, маңды, меңде, саңдақ, аңда,
аңды
2. таңда, аңда, аңды, аңдар, оңда, оңдыр,
қоңды
3. кеңдала, кеңдүние, еңдұрысы
ңж:
1.
0
2
.
0
3.
мыңжыл, мыңжол, мыңжылқы, тыңжол,
таңжарық, кеңжол
ңз:
1. меңзе
.2 .
0
3.
м ең-зең, мыңзауыт, мыңзембіл, еңзыми-
ян, еңзаңды, кеңзал
рб:
1. арба, дарбаза, дорба, дүрбі, барби, бор-
бай, ерби, жырби, қорби, кірби, қарбыз, тырби,
шарбы, шарбақ, ырби, сарбаз
2. мейірбан
3. бірбала, бірбет, әрбір, әрбала, зарболды,
тарболды, шарболат
рг:
1. бүрге, кергі, жөргек, жөргем, ірге
2. жерге, ерге, терге, көрге, бейнеткерге
3.
рк.
біргүні, біргезде, бірғонақ, әркүні,
әркезде, зоркелді
Достарыңызбен бөлісу: |


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 111

text:
рғ:
1. арғы м ақ, арғын, қарға, қарғы, жорға,
қы рғи, қырғауыл, тарғақ, торғай, ш ырға
2. жарға, арға, қарға, торға, зорға
3.
рқ.
бірғазан, бірғатар, әрғайда, әрғаш ан,
зарғылды, зорғылды
рд:
1. арда, орда, бырдай, дардай, жұрдай,
кердең, кердері, керді, мүрде, сардар
2. жарда, жардай, жардан, жардың, жерде,
жердей, жерден, жердегі
3. бірдәптер, бірдоп, әрдайым, әрдәуір
рж:
1. боржи, быржи, бүржи, кіржи, қаржы,
қаржас, мыржи, мұржа, саржа, ыржи
2
.
0
3.
біржыл, біржола, біржан, әржерде, әржы-
лы, әржақты, таржол
рз:
1. арзан, арзы, гүрзі, мырза, перзент, керзі
2
.
0
3. бірзауыт, бірза, әрзауыт, барзауыт
уб:
1. наубай, тәуба
2
.
0
3.
таубасында, таубаласы, дауболды, даубіггі,
тубайлады, суболды, Таубай
уғ:
1. ауған, қауға, сауғы
2. ауға, бауға, дауға, суға, буға
3.
уқ.
суғараңғы , суғұйды, тауғалқып, тау-
ғалқы, жауғайда, сауғайтты
уг:
1. шәугім
ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
77
2. гуге, деуге, келуге, жүруге, беруге
3.
ук:
сугерек, сугелді, сугешті, жаугетті, дау-
гетті, қугетті
уд: 1.
аудан, дудар, жаудыра, қауда, қаудыр,
зәуде, кеуде, кеудірле, сауда, шуда
2. тауда, жауда, бауда, суда, буда, қудала
3. судайын, судәптер, дау-дамай, ду-ду
уж:
1. аужал, қауж аң-қауж аң, қужыңдау,
шаужаң, шаужай
2
.
0
3.
даужанжал, сужылан, жаужапақ, сужүрек,
жаужүрек, таужақта
уз:
1. зауза, қауза, қуза, зәузат, кеуде
2
Достарыңызбен бөлісу: |


.
3.
зау-зау, зу-зу, қузалым, узаһар, дәузат,
дәузал.
2.2.9. Үнді-қатаң дауыссыздар тіркесі
йқ:
1. айқы н, байқа, қайқы , найқал, құйқа,
сойқы, сайқымазақ, тайқар, қиқар, ұйқы-тұйқы,
қиқы -ж иқы
2. ш айқа, тайқы , ж айқа, жойқы н
3.
йқ-йғ:
айғарады, қойғарады
йк:
1. әйкел, күйкентай, жүйке, сүйке, би-
кеш, шүйке, шикі
2. күйкі
3.
йк-йг:
айгөрді, күйгешті
йп:
1. айпап-ж айпады , байпақ, сипат, сый-
пақ, ж айпақ, тайпақ, сыйпа, шипа
2. ойпаң, ойпат
3. майпалау, майпышақ, қайпышақ, ойпырай
йс: 1.
майса, қисап, найсап, сиса, Ойсылқа-
ра, Иса
2. айсыз, байсы, байсыз, жайсыз, жайса, қой-
са, тайса, тайсақ, тайсал, мисыз
3. тайсойды, майсөк, майсасыр, майсүзгі,
ойсана, қойсанады
йт:
1. айт, қайт, бүйт, ойт, сөйт, ит, бит,
күйт, жайт, тәйт, шәйт, байтаба, шайтан, байтал,
байтақ
2. қарайт, сарғайт, ұлғайт, кішірейт, үлкейт,
зорайт, алайт
3. айтолды, күйтартты, ойтолғады, тойтар-
қады
йш:
1. қайшы, ишан, шиша, ишара, ишарат,
ищай
2. айш ы қ, маңдайш а, жайш а, байш ікеш ,
үйшік, жайш ылық
3. айшықты, ойшамасы, қайшақта, кейшақ-
та, тайшапты, шайшықты
лқ: 1. алқа, алқым, алқоры, бұлқын, былқ-
былқ, жалқы, жылқы, қалқа, қалқан, олқы, сал-
қам, шалқан
2. жұлқы , талқы, толқы, балқы, қы лқан
3. лғ: алғаракөк, алғоңыр, алғызыл
лк: 1. бөлке, өлке, үлкен, кілкі, ілкі, сөлке-
бай, селк, түлкі, сілкі, бүлк
2. күлкі
3. лг: малгелді, елгетті, желгелді, елгөрінді
лп: 1. алпыс, алпамыс, алпауыт, әлпеш те,
балп, ж алпақ, жалп, жалпын, ж ы лпос, елпілде,
қы лп, қолп, салп, шалп, шылп
2. шолпы, Зұлпықар
3. бұлпышақ, молпайда, жолпұлы
лт: 1. алтын, алты, балта, балтыр, бөлтірік,
қалта, келте, салтақ, күлтелену, салт, бұлт, шалт
2. толтыр, келтір, өлтір, жонелт
3. балтатиды, желтұрды, желтынды, солтүн-
де, толтуды, тілтапты
лш: 1. алшы, алш аң, алша, бұлш ық, был-
ш ық, күлше, қалшадай, қалши, қалш, малшын,
мөлшер, өлше, шалшық
2. алшы, келші, болшы, білші, бөлшек
3. желшықты, жолшықты, күлшашты
мқ: 1. ж ымқыр, қам қа, қы м қы р, ш ымқай,
қамқап, сұмқай
2. жемқор, қамқор, мөлқор, дымқыл
3. м ғ: тымғызыл, жемғайда, кімғарады, қам-
ғылды
мк: 1. дімкәс, мүмкін, сөмке
2. көмкер
3. м г: кемгетік, кімгелді, тымгөп, емгерек,
немгетті
мп: 1. жемпір, кемпір, зімпара, күмп, сым-
пылда, сымпыс, жампоз, омпа
2. сұмпайы, көмпіс
3. кімпішті, кемпішті,
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=112#_йқ-йғ:_айғарады,_қойғарады_йк:_1._әйкел,_күйкентай,_жүйке,_сүйке,_би-_кеш,_шүйке,_шикі_2._күйкі_3.__йк-йг

title:
зау-зау, зу-зу, қузалым, узаһар, дәузат,
дәузал.
2.2.9. Үнді-қатаң дауыссыздар тіркесі


title: н і і - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л...

text:
78
ФОНЕТИКА
нқ=ңғ, нк=ңг, нп=мп;
нс:
1. мансап, сансыра, мансұқ
2. жанса, сенсе, сенсіз, қансыра
3. онсағат, онсаулық, онсойлем
нт: 1. антала, ентеле, ентік, жұнттай, құнти,
ынта, ынтымақ, монтаны, монти, ант, кент, қант,
тінт
2. бусант, ойлант
3. онтеңге, жанталас, онтай
нш:
1.
әнш ейін, иншалла, монш ақ, монш а,
қанш а, қанш ық, қаншырдай
2. менш е, жынш а, сыншы, мінші
3. онш ақты, оншелек, жаншақырды, онш а-
қырым, қанш ықты
ңқ:
1. аңқай, аңқи, м аңқа, қаң қа, қо ң қи ,
саңқ-сұңқ, маңқ, тоңқай
2. сәңқой
3. қ.
ңғ.
аңғұмар, еңғызы л, көңғұм ар
ңк:
1. ең к-ең к, еңкей, дөңки, өңкей, өңки,
кеңки, мүңк, сәңки, теңки, міңк, шіңк
2. теңки, дөңки
3. қ.
ңг.
еңгүшті, еңгеремет
ңп: 1.
2
.
3.
кеңпейіл, еңпысық, мыңпарақ
ңс:
1. еңсе, жеңсік, кеңсе,
кеңсірік, сеңсең,
жаңсақ, қаңсы, қоңсы, қыңсыла
2. теңсел, жеңсе, жеңсіз, жеңсін, сіңсе, сіңсін,
аңсыз
3. мыңсоз, кеңсай, таңсамалы
ңт:
1. қаңтар, аңтарыл
2
.
3. еңтаңдаулы, аңтаң, оңтүстік
ңш:
1. өңш ең, жеңше, жөңш ең
2.
кеңшілік, аңша, сеңше, таңшы, аңшы
3. мыңшелек, еңшырайлы, таңш апағы
Достарыңызбен бөлісу:


рқ:
1. арқа, арқар, арқан, барқы н, барқыт,
ж арқ-жұрқ, сарқ-сұрқ
2. торқа, қы рқа, сұрқай
3. қ.
рғ.
ерғаш ты, әрғаш ан, бірғанш а
рк: 1.
беркі, бүрке, бүркіт, еркін, ерке, сірке,
күрке, жеркен, серке, күрк-күрк
2. өркеш, өркен
3. қ.рг.
біргүні, әргім, біргелінш ек, біргелі
рп:
1. арпа, көрпе, кірпіш, арпалыс, ұрпақ,
көрпеш, серпі, шарпы, борп-борп, арп
2. өнерпаз, тұрпат (түр)
3. бірпышақ, әрпенде, бірпенде,әрпысық
рс: 1.
арсаңда, борсы, бүрсігүні, борсық, қар-
сақ, қарсы, сарсаң, ерсі, торсық
2. барса,#көрсе, көрсет, арсыз, қарсыз
3. бірсағат, бірсөйлем, әрсөйлемде
рт:
1. арт, ерт, ерте, дерт, терте, ертек, қарт,
сарт, серт, жорт, тарт
2. бірте-бірте, мұнарт, құмарт, шұбарт
3. біртеңге, бірталай, әртүрлі, біртуар
рш:
1. аршы, арш ын, арша, борша, бұршақ,
шырша, мұрша, қарш -қарш , кірш-кірш, ыршы
2. баршы, берші, барша, қатпаршақ, жұмыр-
шақ, желбіршек, жершіл
3. біршелек, біршокім, зоршатыр, әршешім-
де, әршанада, таршайла
уқ:
1. ауқат, науқан, науқас, қауқар, қауқи,
қау-қау, қауқылда, сауқат, тауқымет, уқала, жау-
қазын
2. қуқыл
3. қ.
уғ.
суғыл, туғы л, ауғұрды, жауғаш ты,
тауғыраны
ук:
1. әуке, жәукем, жәукемде, кеукерін, кәу-
келе, шәукілде, Бәуке, Дәукен, Кәукен, Тәуке
2. даукес
3. қ.
уг.
баугеспе, жаугетті, сугелді, қугетті,
кеукеуле
уп:
1. жаупазақ, қаупи, таупық, әуп, әупіл-
деу
2
.
0
3.
дәупыш ақ, қупұш ық, супішен, қаупелек,
таупана, әупірім, дәупері
ус:
1. аусыл, әуселе, жаусат, жуса, кәусар,
кеусен, қауса, қаусыр, маусым, саусақ, сусары
2. суса, сусақ, сусыл, сусы, сусыз, жуса, сау-
са
3. таусағы, аусалды, таусамалы, сусамыр,
қусайтан
Достарыңызбен бөлісу: |


ут:
1. жаутаңда, қутың-қуты ң, таутан, тау-
таңда, тәути
2. 0
3. суторғай, баутақты, сау-сәлемет
уш:
1. қуши, қушыкеш , қушық, тәуше, рау-
шан
2. суша, туша, сушы, жаушы
3. баушарбақ, даушар, сушаруашылығы, жау-
шықты, қушеке.
2 2.10.
Соз (буын) соңындағы қос дауыссыз
Бұл негізінен еліктеу, одағай сөздерге тән'.
Ара-тұра ©зге сөз таптарына тән сөздер де кезде-
седі. Соз (буын) қос дауыссызға аяқталғанда
оның алды ңғысы үнді, соңғы сы қатаң болуға
тиіс. Бір ескеретін жай, еліктеу сөздер жеке де,
қайталанып та, кобіне
ет
көмекші етістігімен
тіркесіп айтылады, оларға жалғанатын қосымша
үнемі дауыстыдан басталады, сөйте тұра сөз
ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
79
(буын) соңы ндағы қатаң қ,
к, п
ұяңданбай, қал-
пын сақтап тұрады:
жарқыл, зіркіл, бүлкіл, қыл-
пыл, жарқылда, қылпылда, жалпылда
т.б.
Сөз соңындағы үнді-қатаң тіркесі мынадай
болып келеді:
рк: барқ, бырқ, жарқ-жұрқ, зырқ, қарқ, қырқ, сарқ-
сұрқ, бұрқ, құрк, жырқ, тарқ, шарқ, шұрқ, ырқ;
рк: дүрк, зірк, күрк, ірк;
рн: барп, борп, арп, күрп, қорп, тарп, тырп, жырп;
рс: арс, гүрс, бырс, қорс, д}'рс, мырс, тырс, ырс;
рт: борт, бырт, күрт, кірт, қырт, морт, сарт-
сұрт, сырт, шарт-шұрт, шорт, шырт;
есім-етістік создер: арт, ерт, жорт, жұрт,
жырт, мерт, орһі, ұрт, сарт, серт, сүрт, тарт, түрт,
шарт, сырт, шерт;
рш: бырш, кірш, қарш, қыріи;
лк: былқ, қылқ, қолқ, солқ, шылқ, сылқ;
лк: бүлк, желк, күлк, кілк, селк;
лп: балп, болп, былп, елп, жалп, желп, жылп,
қолп, қылп, салп, сылп;
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
ут:
1. жаутаңда, қутың-қуты ң, таутан, тау-
таңда, тәути
2. 0
3. суторғай, баутақты, сау-сәлемет
уш


лт: бұлт, жалт-жұлт, жылт, кічт, қалт-құлт, қылт, мөлт, мүлт, селт, шалт, шолт; зат есім: бұлт, кілт, салт, ұлт; етістік: жонелт, кенелт, ойлант; лш: балш, былш, қалш; ңқ: аңқ, қаңқ, маңқ, таңқ, тыңқ, саңқ, сұңқ, тоңқ, шаңқ, ыңқ; зат есім: даңқ; ңк: еңк, дүңк, кеңк, күңк, мүңк, шіңк; зат есім: реңк; пт: зат есім: ант, жент, кент, қант, құнт; мп: күмп, қомп, томп; йт: есш -ет іст ік создер: адырайт, бадырайт, бақырайт, айт, бүйт, бит, жайт, ит, күйт, қайт, өйт, тэйт, едірейт, күдірейт, сүмірейт; йк: қиқ, шиқ; уп: әуп; уһ: уһ (үуһ). Сөйтіп, қос дауыссызға аяқталатын сөздер
алдымен еліктеуіштер. Етістік сөздердің біразы
туынды болып келеді (
ж өнел-т, кенел-т , ай-т, сой-т, бүй-т, едірей-т, сүмірей-т). Қос дауыс-
сызға аяқталатын зат есімдердің дені кірме сөздер.
Олардың қайсыбірі жазу арқылы қалы птасқан.
Мәселен:
даңқ, реңк. Тілде
рең түрінде қалыптас-
қан сөз қайтадан араб: парсылық дыбысталу (ранг)
үлгісіне коше бастады. М ұның озі тілім іздеңқ,
нк қос дауы ссы зы на аяқталған есім, етістік
создердің жоқ екенін елемеуден туған.
С оңғы жылдары баспасөзде
түрік сөзі
түрк түрінде жазыла бастады. Бұндай
(рк) тіркес тек
еліктеу сөздерге ған атэн .
Ал зат есім
бұлт түркі тілдерінің бәрінде де
екі буынды. Қ азақ тілінде.де оның
бұлыт (ай-
тылуы
бұлұт) екені дау тудырмаса керек. Осы-
лай еліктеуішке омоним болып жүрген сөздің
бірі - зат есім
кілт. Парсы тіліндегі айтылуын
(калит) ескерм егеннің өзінде, ол
кіліт (
кіл-т і, кіл-т ім) екені анық.
Қ азақ тілінде
и, у дейтін дауыстылар ж оқ,
әріп бар. С оң ғы буында дауыссыздың алдында
жазылатын осы әріптердің дыбыс құрамы мы-
надай (емле сөздігі бойынша):


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=117#2.2.11._Шәлкес_тіркестер_Байырғы_сөздерде_кездеспейтін,_қолдан_жа-_салған_жасанды_тіркестер_сөз_ішінде,_буындар_жігінде_ж_етерлік._Оларды_шәлкес_тіркестер

title:
йп: зағыйп (зағип), тэлійп (тэлип),
йх

text:
йп: зағыйп (зағип), тэлійп (тэлип),
йх: тарыйх (тарих), Шафыйқ (Шафих),
йқ: таспыйқ (таспиқ),
йн: аумійн (аумин), Ғайнеддійн (Ғайнеддин),
ійншалла (иншалла),
уз: махфұуз (махфуз),
ул: Расұул (Расул),
ух: рұух (рух),
йф: Хатійф (Хатиф),
йб: Хабійб (Хабиб),
йд: Халійд (Халид),
йл: Халійл (Халил).
Артикуляциясы орыс создерін айту арқылы
қалыгітасқан қазіргі оқыған қауым мұндай тіркес-
терді қиналмай айтады.
2.2.11. Шәлкес тіркестер
Байырғы сөздерде кездеспейтін, қолдан жа-
салған жасанды тіркестер сөз ішінде, буындар
жігінде ж етерлік. Оларды
шәлкес тіркестер
дейміз.
Енді емле сәздігіндегі кейбір түбір ішіндегі
тіркестерді көрейік:
1.
қ а т а ң -ү я ң
тіркестер:
3.
ү я ң -к атаң :
кб:
аллауакбар
зһ:
м азһ аб
тб:
м а т б уға т
4. үя ң -үн ді:
хб:
сүхбат, шахбибі
ғл:
бағлан, м а ғл ү м , үғл ан
х з:
ш ахзада
ғ м :
л а ғм а н
һб:
шаһбаз
ғн:
яғни
2.
қ а т а ң -ү н д і
тіркестер:
др:
медресе
к м :
хикмет
ж н:
мэж нүн, күмэж нік
қл:
ғақлия, м ақлүқат
жр:
хиж ра
қ м :
рақм ет , зақмет
зл:
м а зл ү м
қр:
м а қ р ү м
зм :
мазмүн, қызмет, жазмыш
х м :
рахман, Ахмет, Махмүт
зн:
кезнесу
хн:
мехнат, сахна
бл:
аблы ғу, лоблу, облыс
хр:
махраб, м ихраб
бр:
ғибрат
һр:
баһра
5.
ү н д і-ү н д і
тіркестер:
сл:
ислам, м эслихат
мл:
емле, м ем лекет , жгүмле
см :
басмашы, ресм и
шл:
шашлық
и ім :
баш мақ, әш мүш ке
шн:
қүшнаіи
тр:
кәстрөл
80
ФОНЕТИКА
Дыбыстық тіркестерді зерттеушілердің бәрі
де бұларды заңды тіркес түрінде танитыны жо-
ғарыда көрсетілді. О лардың ш элкес тіркестер
екенін, бірінш іден, ф онетикалы қ заң ға бағы н-
байтынынан көрсек, екіншіден, аздаған мысал-
дардың өзі-ақ айтып тұр. Бұлар - түп ш ыққан
тілге еліктеп қолдан ж асалған тіркестер. Мәсе-
лен,
басмашы, баишақ, кэстрөл, іиашлық.
2.2.12. Қайталама дыбыстар
Бір создің екі рет қайталануы арқылы қай-
талама қос создер жасалады. Осы үлгімен бір
дыбыстың екі рет қайталанып қоданылуын
қай-
талама дыбыстар
дейміз (гемината). Мысалы,
қатты, тэтті, атты, атта, ашшы (ащы, ашша,
асшы), түшшы (түщы, түзшы), текке, баққа, аққар,
таппады.
Қайталама дыбыстарды да үш түрлі
позицияда қараған жөн: 1) түбір ішінде, 2) түбір
мен қосымшаның, 3) сөз бен сөздің аралығында.
2.2.12.1. Соз бен создің аралығында
ққ: аққала, аққүс, бсіққарады, баққайтты,
оққағар, саққүлақ, аққалпақ,
осында:
көкқарға,
көкқасқа, көкқүтан, текқана, бекқатты, Бекқали,
Бекқара
(к
айтуда
қ
болады).
кк: көккөйлек, көккептер, көккүл, көккітэп.
пп: көппала, көпполды, көпперді, алыпперді,
экепперді, көппай, көпполсын, шөпперді.
сс: бассалды, бессөйлем, бессом, кәссалды,
сөссарасы, көссүзді, бассағалады, тассалды.
тт: төрттеңге, т өрт т үлік, терт тэсіл,
иттірлік, иттерісі, аттарақ, шеттілі.
і і и і і
:
үіишелек, үшшал, бешшелек, бешшал, беш-
шүлдыз, үшшүз, беиішүз, жашшықты.
жж: жүжжыл, тоғыэісжыл, қылсжанды, қыж-
жібек, божжорға, лажжоқ.
зз: жүззауыт, сөззергері, тоғүззаң, өззаңы, тез-
зыт, күззэрлі.
,
мм: оммың, оммал, оммэрте, жамменікі, қам-
майдан.
нн: оннар, оннан, оннэрсе, сеннеге.
Сөз бен сөздің арасында негізінен қатаң да-
уыссыздар ғана қайталанып айтылады. Ал ұяң-
дардан т е к ж ж ә н е з , үнділерден те к м ,
н
дыбыс-
тары ғана қайталанады , қалған дауыссыздар
қайталанбайды.
2,2.12.2. Соз бен қосымша аралығында
ққ: санаққа, баққа, таққа, баккан, таққан,
какқан, соққы, соққыла, жоққа.
кк: көкке, кекке, текке, бүккен, бөккен, экке,
жікке, сөкке, сөккен, төккен, шеккен.
пп: қаппен, баппен, жаппады, кеппеді, теппеді,
теппе, шаппа.
сс: бассыз, ессіз, түссіз, іссіз, асса, басса, кессе,
өссе, тессе, сәссүз (сөзсіз), сессе (сезсе).
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
йп: зағыйп (зағип), тэлійп (тэлип),
йх


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=117#2.2.12._Қайталама_дыбыстар_Бір_создің_екі_рет_қайталануы_арқылы_қай-_талама_қос_создер_жасалады._Осы_үлгімен_бір_дыбыстың_екі_рет_қайталанып_қоданылуын_қай

title:
йп: зағыйп (зағип), тэлійп (тэлип),
йх


тт: батты, бетті, бітті, кетті, жатты, қайт- ты, айтты, сатты. шш: шешіиі, кешші (кесші), аіишы (асшы), таш- ша (тазша), лашшыз (лажсыз). мм: жаммен (жанмен), мамам м ен (маман- мен), қаммен, шаммен, сиіғаммын (алғанмын), кел- геммін (келгенмін), мамаммын (маманмын), адам- мын. нн: нанның, наннан, алғаннан, кеннен, келген- нен, санның, саннан, оннан. Бұл позицияда да қатаңдар мен үнді
м , н дыбыстары еркін қайталанатын болса, ұяңдар
мүлде кездеспейді.
2,2.12.3. Түбір ішінде Түбірдегі қайталама дыбыстар бөгде тілге
еліктеуден туған. Сөйлеу тілінде бұлардың біреуі
түсіріліп (
махабат, қүды, мүде, эді, кезеп, Ғизат, мүкэмал, экіс, жанат, тэкапар, Жапар), немесе өзге
бір дыбыспен алмастырылып айтылады:
күлді (күллі), келде (кэлла), эмбе (эмма), сэлде, сүндет ,
кейде екеуі де өзгереді (
Жаппар, лэппай, Ғайнет- тин). Қисса түрде жазып, айтып жүрген сөзіміз
қарапайы м айтуда
қыса болып кетеді. Олай бо-
латы ны
қыйс-са сбзінде қайталама
(сс) дыбыс-
тан озге, байырғы буында кездеспейтінйстіркесі
және бар.
Сондықтан да Алла, Мухаммад қазақ айту-
ында
алда (
Алдаберген, Алдажар, алда ғана күдай- ай), Мақанбет (Мүқамет, Мэмбет, Мэмет) бо-
лып кетеді.
Осындай қайталама дыбыстар кездесетін
араб-парсы сөздері қазақ тілінде біршама, олар-
дың бэрі де озгеріске ұшыраған. Олар:
олда-білдә (аллаһ-беллаһ) әуелі (аввали) тасаттық (тасаддақ) жалдап (жаллап) жендет (жаллад) тажал (дажжал) сағыз (сақкез) мадақ (маддақ) мекер (мэккер) машақат (маіиаққат)


title:
тт: батты, бетті, бітті, кетті, жатты, қайт-
ты, айтты, сатты.
шш


title: ДЫБЫСТЫҚ ҚҰБЫЛЫСТАР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ДЫБЫСТЫҚ ҚҰБЫЛЫСТАР
81
әзіл (һәззал)
ниет (ниййат)
кезеп (кәззап): Тезек төре, кезеп төре
делдал (даллал)
ділда (т илла)
ізет (ғиззат)
күжат (хужжат)
сарап (саррап)
үде (удда)
есе (хисса)
міндет (миннат)
қисап (қассаб)
молда (м олла)
ниет (ниййат)
келде (каллә)
Қысқасы, түбір ішінде бір дыбыстың қайта-
ланып қолданылуы қазақтілінде болмаған.
Орыс тілінен енген сөздерде қайталама ды-
быстар мол-ақ. Бір ғаналл тіркесін еске түсірейік:
алло, аллея, аллергия, аллегория, баллада, баллон,
доллар, каллиграфия, коллектив, коллекция, кол-
ледж, роллерт.б.
2.2.13. Үш дыбыстық тіркестер
Дауыссыз үш дыбысты ң қатар келіп тіркес
құрауы үш позицияда да кездесуі мүмкін, алай-
да бір буын ішінде ұшырамайды, тек буындар
жігінде ғана түйіседі. Мұндай тіркес көбінесе қос
дауыссы здарға аяқталған есім, етістік сөздерге
қатаңнан басталатын қосымша жалғану арқылы
және сол қатаңдардан (ара-тұра м ,
н,
ұяңдар-
дан) басталатын сөздер тіркесу арқылы жасала-
ды (екінш і, үшінші позицияда мол кездеседі).
Яғни қос дауыссызға аяқталған сөздерге дауыс-
сыздан басталатын қосымш а, сөз қосақталу ар-
қылы пайда болады. Ал бірінші позицияда си-
рек кездеседі. М эселен,рсқ (құмырсқа),
ртқ
(то-
мыртқы, құртқа),
ртк
(күбіртке),
йтк
(жүйткі)
сияқты тіркестер.
Үш дыбысты тіркестің бірінші дыбысы үнді
р,
л,
ң, н, й
екінш і, үшінші дыбыстары қатаң
болып келеді. Қатаңдардың тіркесі айқындалған-
дықтан, үлгі үшін бірер мысал келтірейік.
ртқ:
1. томыртқы, іиыбыртқы;
2. шартқа, тартқан, тартқыла;
3. мұртқойды, төртқойды, шартқойды.
ртк:
1. күбіртке, іиегіртке;
2. сетке, түрткі, түрткіле, күкіртке;
3. торткісі, қарткісі, өрткетті, жүрткөрді.
Енді бір ғана
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
2
ФОНЕТИКА - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
1 2 ФОНЕТИКА С оны м ен, кез келген дыбыс үш тұрғы дан
қаралады. Әрқайсы сы ның өзіне ғана тән ұғым-
дары мен атаулары бар.
Дыбыстың жасалымы (артикуляциясы): ды-
бысты ж асауға қатысатын сөйлеу мүш елерінің
аты аталып (ерін, тіл ұшъі, тіл ортасы, тіл арты,
тілшік), орны корсетіліп, сол сөйлеу мүшелерінің
өзара қиы су жолдары (тоғы сы ңқы , ж уы сы ңқы,
діріл, жанама) сипатталады.
Д ы бы сты ң айтылымы (акустикасы): ауыз
қуысындағы резонаторлар жүйесінің қалпы ата-
лып (ауыз қуысты, көмей қуысты, жанама қуыс-
ты), сойлеу мүшелерінің өзара қиысу күші (лепті
тоғы сы ңқы , босаң тоғы сыңқы , бос тоғы сыңқы )
сипатталады.
Д ы бы сты ң естілімі (перц еп ц и ясы ): ауыз
қуы сы нан сы ртқа ш ы ққан ды бы сты ң құлаққа
жеткен нәтижесі (жуан дыбыс, ж іңіш ке дыбыс,
аш ы қ (таза) дыбыс, қою дыбыс) сипатталады.
Осылай кеш енді талдаудың нәтижесі қазақ
тілінің дыбыс құрамы мен жүйесі жайлы ж ан-
жақты және толық мәлімет береді. О ны ң үстіне,
теориялық және қолданба (қолғанат) тілтаным-
ның (лингвистиканы ң) сұраныстарын қанағат-
тандырып, дамуына септігін т и г із е д і\|
Еңбек көпш ілік оқы рм анға арналып отыр-
ғандықтан қазіргі фонетикадағы күрделі техни-
калы қ талдау мен ұғы м -атауларға соқпау ж ағы
қарастырылды.
1.1.1. Қ азақ ф онетикасы нда қалы птасқан
ұғымдар мен атаулар жүйесіне көптеген озгеріс-
тер мен толықтырулар енгізілдцСебебі, осы күнгі
ұғым-атуалар “дәстүрлі” үнді-еуропа тілтанымы-
на байланып қалған да, кобінесе қазақ тілі таби-
ғатын не жаңсақ, неж арты кеш түсіндіріп жата-
ды. Оның үстіне озге тілдердежоқ қазақ тіліндегі
өзіндік құбылыстар ұғым-атау тапш ы лы ғы нан
көзге ілінбей келді. Сонды қтан да қазақ ф оне-
тикасы на тән ұғым-атаулардың жаңа жүйесін
құрастырып, оларды түсіндіруге тура келді.
1.1.2. Соны мен “Ф онетика” бөлімі бұрын-
ғы коз үйренген үлгісінен көп өзгеше болып
шықты. Әсіресе, көптеген дыбыстардың сипат-
тамасы тиянақталы п, қайта жазылды. О ны ң
үстіне дыбыстардың үндесім (сингармонизм) және
интонация жүйесі бұрын-соңды болмаған жаңа
тарау ретінде қосылып отыр. Тағы бір айта ке-
тетін жай - қазақ тілінің төл дыбыстары.^ешбір
қоспасыз өз алдына талданды. Соның нәтижесін-
де тілімізге жасанды еніп кеткен х;
һ “әріп-ды -
б ы с т а р ” ш ы ға р ы л ы п т а с та л д ы . А л, о ры с
тілінен енген дыбыстарды қазақ дыбыстары құра-
мында қарастырудың өзін жөнсіз деп таптық
(керек болып жатса, олар жайлы мәлімет орыс
тілтанымында жеткілікті). Озімізді де, өзгені де
шатастырып келген
и, у, я, ю әріптері жайлы
қосымш а мәлімет бергенді жөн көрдік.
Алдымен қазақ тілінің төл дыбыстары ның
құрамын аны қтап, жүйесін сипаттап алған соң
барып, кірме дыбыстар жайлы сөз еткен дұрыс
болар. Олар қазақ дыбыстары ның құрамы мен
жүйесінен үндесім орнын тауып сіңді ме, ж оқ,
әлде жапсырма-жамау күйінде қалды ма?
Егер кез келген кірме дыбыс үндесім заңы-
на бағынбаса, онда ол қазақ дыбыстарының құра-
мына енген ж оқ деген сөз.
Қазақ тілінің дыбыс құрамын өз фонология-
сы тұрғы сы нан талдағанда ғана қазіргі кездегі
“ қазақ тілінде қанш а дауысты бар, қанш а дау-
ыссыз бар?” деген әрі тарт, бері тарт сұрақтар-
дан арылатын боламыз.
1.1.3. Ф онетикалы қ ұғымдар мен атаулар.
1.1.3.1. .Жасалым фонетика (артикуляцион-
ная ф онетика) - дыбыстың жасалу жолдарын
анықтайтын фонетика саласы:
-жасалу орны: ерін (губной), ерін-ерінді (губ-
но-губной), тіл ұшы (альвеолярный), тіл алды
(переднеязычный), тіл ортасы (среднеязычный),
тіл арты (заднеязычный), тілшік (увулярный);
-жасалу тәсілі: тоғы сым (смычка), тоғы -
сыңқы (смычный), жуысым (щелинность), жуы-
сыңқы (щелевой), ж инақы жуысыңқы (кругло-
щелевой), ж айы лы ңқы жуысыңқы (плоскощ е-
левой), діріл (дрожащий), жанама (боковой);
-дауыс қатысы: тербеліссіз (дауыс желбезегі
қатыспайды, яғни қатаң), тербеліңкі (дауыс жел-
безегі жартылай қатысады, яғни ұяң), тербелімді
(дауыс желбезегі мол қатысады, яғн и үнді), тер-
белмелі (дауыс желбезегі толық қатысады, яғни
дауысты).
1.1.3.2. Айтылым ф онетика (акустическая
фонетика) - дыбыстың нақты болмысын анық-
тайтын фонетика саласы:
-қуыс жүйесі: ауыз қуысы (ртовый резона-
тор), көмей қуысы (глоточный резонатор);
-айтылым күші: нық (напряженный), босаң
(полунапряженный), бос (ненапряженный).
1.1.3.3. Естілім ф онетика (перцептивная фо-
нетика) - дыбыстың естілу сипатын анықтайтын
фонетика саласы:
-түйсінім түрі: қатаң (глухой), ұяң (звон-
кий), үнді (сонорный);
-естілім қарқыны: күшті лепті, босаң лепті,
бос лепті.
1.1.3.4. Үндесім фонетика (сингармоничес-
кая ф онетикаГ^Ж ы бы сты ң үндестік сипатын


и
әрпінің салдарынан пайда
болған кейбір үш дыбысты
шэлкес тіркестерге
назар аударайық:
йбр: ғыйбрат (ғибрат),
йжр: хыйжра (хижра),
йзз: ғыйззат (ғиззат),
йкм: хійкмет (хикмет),
йлл: ійллаһи (иллаһи),
йнш: ійншалла (иншалла),
йсл: ійслам (ислам),
йсс: қыйсса (қисса),
йхр: мійхраб (михраб),
йшш: ійшшай (ищай).
Бұлар жазудың нэтижесінде пайда болған
шәлкес дыбыстық тіркестер.
3. ДЫБЫ СТЫ Қ ҚҮБЫЛЫСТАР
Тілден тілге сөз ауысу - заңды құбылыс.
М ұның өзі сөз байлы ғын (лексиканы) еселеп
байытудың онімді жолдарының біріне жатады.
Кірме сөздің әр түрлі позицияларында тілдің
қалы птасқан дыбысты қ жүйесіне сәйкес кел-
мейтін кейбір жеке дыбыстар мен дыбыс тіркес-
терінің болуы заңды. Ондай сәйкессіздіктерді
реттеу үшін кейде сөздің құрам ы ндағы жеке
дыбыстарды түсіруге немесе жаңадан дыбыс
қосып айтуға, төл дыбыстармен алмастыруға
тура келеді. Тілімізге араб, парсы тілдерінен ен-
ген сөздер бұған дәлел. Олардың ф онетикалы қ
жақтан игерілгені сонша, көпшілігінің кірмелігі
аңғарылмайды.
Мэселен,
бокебай, бөрене, бөтелке, доға, кэмпит,
көіиір, қамыт, қарындаіи, пүт, пүліш, пеіи, сәтен,
сиса, сот, самауыр, сотке, үстел, орыс
т.б.
Кірме создерді игеру үстінде бұрын бар дауыс-
тыны түсіру, жаңадан қосып айту буын құра-
мын кемітуге немесе арттыруға мүмкіндіктуды-
рады. М әселен, қазір күнделікті тілімізде жиі
қолданылып жүрген
анкет, газет, контор, минут,
пар, секунд, фанер, цифр, шахмат, координат, шпал
т.б. сөздер орыс тілінде
анкета, газета, контора,
минута, пара, секунда, фанера, цифра, координата,
іипалы
түрінде айты лы п, ж азы лғаны белгілі.
С о ң ғы екп ін тү сп ей тін дауы сты н ы ң біздің
тілімізде айтылмауы бір буынның кемуіне әкелігі
соқты.
Керісінше, кірме создердің буын санының
артып кетуі де тілімізде кездесетін құбылыс.
|


title:
и
әрпінің салдарынан пайда
болған кейбір үш дыбысты
шэлкес тіркестерге
назар аударайық:
йбр


title: ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ 13
анықтайтын фонетика саласы:
-әуез жүйесі: езу әуез (палатальный тембр),
ерін әуез (лабиальный тембр);
-жасалым белгісі: езулік (неогубленный),
еріндік (огубленный), ілгерінді (продвинутый),
кейінді (отодвинутый);
-айтылым белгісі: ауыз қуысты (ртовы й),
көмей қуысты (глоточный), тұтас қуысты (рто-
во-глоточный);
-естілім белгісі: жуан (твердый), жіңіш ке
(мягкий), езулік (негубной), еріндік (губной).
Ф онетикалы қ атаулардың толық түсіндірме
сөздігі өз алдына шығады.
1 .2 . Қ А З А Қ Т І Л І Н І Ң Ж А С А Л Ы М Қ О Р Ы 1.2.1.
Сөйлеу мүшелері барлық ұлттарға ор-
тақ болғаны м ен (биологиялық тұрғы дан), әр
тілдің өзіне ғ а н а т ә н жасалым қоры (артикуля-
ционная база) болады. Жасалым қоры дегеніміз
дыбыстарды ж асауға қатысатын сөйлеу мүш е-
лерінің белгілі бір ұлт тіліне ғана тән қозғалы -
сының жиынтығы. Кез келген сөйлеу мүшесінің,
мысалы, тілдің қозғалы сы барлы қ тілде бірдей
болмайды. Сол сияқты сөйлеу мүшелерінің ды-
быс жасауға топтана қатысы да біркелкі болмай-
ды. Сөйлеу мүшелерінің жеке-жеке қозғалы сы ,
сондай-ақ олардың топтана қатысы бір тілде бір
түрлі, екінш і тілде екінші түрлі болады.
С онды қтан да алдымен әр тілдің өзіне тән
жасалым қорының басын ашып алу керек. Қазақ
тілінің жасалым қорының өзіндік ерекшелігі бар.
2-суретге қазақтілінің жасалым қорының қыры-
нан қарағандағы моделі (үлгісі; пішіні) беріл-
ген. Қ азақ тілінің жасалым қорында 9 жасалым
нүкте бар. Сөйлеу мүшелерінің мүмкін болған
қозғалысыны ң көрінісі бейнеленген.
О ны ң бірінш ісі - ерін (1-нүкте). Қ азақ
тіліндегі дыбыстардың жасалуына еріннің төрт
түрлі қатысымы бар: сүйір жасалым (1-1 ж ағ-
дай), доғал жасалым (1 -2 жағдай), езу жасалым
(1-3 жағдай), емеурін жасалым (1-4 жағдай).
Тіл ұшының қатысы (2-нүкте). Қазақ тіліндегі
дыбыстардың жасалуына тіл ұшының үш түрлі
қатысымы бар: тіл ұшы тоғысымы (2-1 жағдай),
тіл ұшы жинақы жуысымы (2-2 жағдай), тіл ұшы
жайылыңқы жуысымы (2-3 жағдай).
Тіл ортасы ны ң қаты сы (3-нүкте). Қ азақ
тіліндегі дыбыстардың жасалуына тіл ортасы-
ның екі түрлі қатысымы бар: тіл ортасының таң-
даймен тоғы сымы (3-1 жағдай), тіл ортасының
таңдаймен жуысымы (3-2 жағдай).
Тілшіктің (кіш кене тіл) қатысы (4-нүкте).
Қ а за қ т іл ін д е г і д ы б ы с т а р д ы ң ж а с ал у ы н а
тілшіктің екі түрлі қаты сы мы бар: тілшіктің тіл
түбімен жуысымы (4-1 ж ағдай), тілшіктің тіл
түбімен тоғысымы (4-2 жағдай).
Тілдің көлденең қалпы ны ң қатысы (6, 8 -
нүктелер). Қазақ тіліндегі дыбыстардың жаса-
луына тілдің көлденең қалпының екі түрлі қаты-
сымы бар: тілдің ілгері қалпы (6-нүкте), тілдің
кейін қалпы (8-нүкте).
Тілдің тік қалпы ны ң қатысы (7, 9-нүкте-
лер). Қазақ тіліндегі дыбыстардың жасалуына
тілдің тік қалпының екі түрлі қатысы бар: тілдің
жоғары қалпы (7-нүкте), тілдің төмен қалпы (9-
нүкте).
Дауыс желбезегінің қатысы (5-нүкте). Қазақ
тіліндегі дыбыстардың жасалуына дауыс желбе-
зегінің төрт түрлі қаты сы мы бар: дауыс желбе-
зегі толық тербеледі (5-1 жағдай), мол тербеледі
(5-2 жағдай), жартылай тербеледі (5-3 жағдай),
тербелмейді (5-4 жағдай) (әрі қарай “ нүкте, жағ-
дай ” деген сөздер қайталанбай, жасалым нүкте-
лердің сілтеме сандары ғана қалдырылды).
Әрине, бір ғана жасалым нүктесі арқылы
жасалатын дыбыс болмайды. Қазақ тілінің ды-
быс жүйесінде әрбір дыбысты ң жасалуына кем
дегенде үш жасалым нүктесі қатысады. Ж аса-
лым нүктелерінің әр түрлі араласымынан (ком-
бинациясы нан) қазақ тілінің дыбыстары түгел
түзіліп шығады.
1.2.2.
Қазақ тіліндегі дыбыстардың саны
шектеулі болғаны мен олардың жасалым вари-
анттарының саны баршылық. Ақиқат (тірек) ды-
быстар мен олардың варианттарының жасалым
үлгісі осы модельден түгел табылады. Сөйтіп
дыбыстардың фонетикалық және фонологиялық


title: ФОНЕТИКА - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
82
ФОНЕТИКА
Дыбыстық құбылыстар
- сөздің құрамында
болатын әр алуан дыбысты қ өзгерістер. М ұның
бәрі де айтуды жеңіддетуден туады.
/
-Протеза
(грек, ргоіһезіз -
алдында тұру
) -
сөздің алдынан басы артық дыбыстың қосылуы.
Бұл кірме сөздің айты луы н ж еңілдету үшін
қажет. М ұндай дыбыс дауысты да, дауыссыз да
болуы мүмкін. Қ азақ тілінде протеза болатын
негізінен қы саң дауысгылар. О л ар л , рд ы б ы с-
тарынан басталатын кірме сөздердің алдынан
жамалады. Олай болатыны қазақ тілінделйтс,
лап,
лау, лып, лоқ-лоқ, лүп-лүп
сияқты он шақты елік-
теуіш болмаса, байы рғы атауыш сөздер бұл
дыбыстардан басталмайды.
ы: лаж, лай, лас, лаіиын, лау, рас, рақат, разы,
рай, рақмет, рақым, радио, разъезд, ранг, рапсодия,
рация.
і: леген, лекер, леп, рэсуа, рэсім, рэуіш, рет, реніш,
ребус, рево.тоция, регресс, редукция, релвс, республи-
ка, Ресей.
ұ: рұқсат, рух, ру, Лұқпан, Роза.
ү: Рүстем, рөл (роль).
Қазақ тілінде протезаны ң күші елеулі, өз
алдына буын болып тұрады. Мысалы:
Ы лайла, ылай оймен тұнығыңды (Абай).
Ы рас десең, ырас сөз м ен айтайын ( “Бекбо-
л а т ” дастаны).
О,
е
бірер сөзде протеза болады: ораза (руза),
орамал (румал), ережеп (раждап), орыс (русский).
Екі-үш дауыссыздан басталатын орыс сөздері
протезамен айтылады:
(ы)станция, (ы)стакан,
(ы)станок, (ы)стаж, (ы)статус, (і)спектр, (і)спирт,
(і)штепселб, (і)штрек, (і)шкив, (і)шпиль, (і)шприц.
Айтуда да, жазуда да бірден-бір протеза сақ-
талған
орыс, үстол
сөздері.
Араб-парсы тілдерінде де қос дауыссыздан
соз басталмайды. Парсы сөзі, бізде қөсы м ш а -
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
стан
жазылу үлгісі. Дыбысталуы:
-ыстан

text:
стан
жазылу үлгісі. Дыбысталуы:
-ыстан
(
Қазағ-
ыстан, бағ-ыстан
),
-істан
(
Тэжіг-істан),
-үстан
(
Түрк-үстан, гүл-үстан),
-ұстан
(
Баіиқұрт-ұстан
).
Д ұ р ы с ы ,//
-ыстан//-істен, -ұстан//-үстон
түрде
айтылатын қөсымша.
Энентеза
(гр. ерепіһезіз -
қыстырылу)
- сөз
ішінде дауыссыздардың арасы на дауыстының
қыстырылуы. Бұл да сөздің айтылуын жеңілде-
туге негізделген. Ертеректе тілімізге еніп, айты-
луына орай жазылатын
борене (бревно), жеребе
(жребий), кереует (кровать), кіноз (князь), пүліш
(плюш)
сияқты орыс сөздерінің бас буынында-
ғы дауыстылар соның нэтижесі.
Мысалы:
қаса батыр
(қас батыр),
тапа тал
түсте{
тап тал түсте),
тұпа-тура
(тұп-тура) не-
месе
сазай
(саза),
тақтай
(тақта),
м үлдем
(мүлде).
_ Элизия
(лат. еіізіо -
ығыстыру) -
бунақта-
ғы сөздердің арасында қатар келген екі дауыс-
ты ны ң алды ңғы сы ны ң түсіп қалуы. Мысалы:
қарала (қара ала), алалмады (ала алмады), ай-
талмады (айта алмады), жоғаріл (жоғары іл),
жақсөнер (жақсы онер), жақсөлең (жақсы өлең),
жыйырмалты (жиырма алты), екайғыр (екі ай-
ғыр), мынадам (мына адам), алешкі (ала ешкі).
Аферезис
- элизияға қарам а-қарсы құбы-
лыс, я ғ н и бунақта қатар келген екі дауысты-
ның кейінгісінің түсуі. Бұл қазақ тілінде сирек
кездеседі, оның озінде алдыңғы соз бір буынды
әрі аш ы қ буынды болу керек. М ұндай сөздер
санаулы-ақ:
де, же, бұ(л), о(л), не, шылау -
Достарыңызбен бөлісу: |


title: да, де, та, те - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
да, де, та, те...
Не істейін? Не
/шес/7/?дегенді тез айтқан-
да,
нестейін? неш есіңі-
ге жуықтайды. Элизия
бөйы нш а,
ністейсің, нііиесің
бөлу керек еді. Бұл
не
сөзінің жөйылуына алып барады. Ал
не ал-
дыңі -
деген
нелдің, налдың
емес, тек
неалдың
бөлады. Я ғн и бір буынды атауыш сөз (не) өз
айтылымын сақтайды. Ал шылаудың жөні бөлек.
М әсел ен ,
ж азы пт алды
(ж азы п та ал д ы ),
тұрыптішті
(тұрып та ішті),
жатыптішті
(жа-
тып та іш ті),
мыспекен
(мыс па екен).
Қ азақ тілі тұрғы сынан редукцияны қысаң
дауыстылардың әлсіреп, көмескі айтылуы деп
түсіну керек. О рф өэпиялы қ сөздіктерде өндай
дауыстылар түсіріліп (шартты белгімен) жазы-
лады:
дэр ‘гер, қат ‘нас, тэж‘рибе, аң ‘зақ, ад ‘раңдау,
бад‘рақ, ед ‘реңдсу, и ‘рім, қас ‘рет, эісұд‘рық, коб‘рек,
жұм ‘лу, кок ‘рек, түк ‘рік, мэк ‘рүк, құд ‘рет
т.б.
Метатеза
(гр.
орын ауыстыру) -
сөз ішіндегі
ды & ы старды ң не буы н дарды ң өзара өры н
ауысуы. Бұл - айтуды жеңілдетуден туатын
құбылыс.
Қазақ тілінде қатар келген
пк, пқ
дыбыста-
ры
кп, қп
түрде өрындарын ауыстырып айты-
лады. Мәселен,£ж/о?,
тепкі, тепкішек, шапқыла,
түпкір, эпкел
түрде жазылатын сөздер айтуда
экпе,
текпі, текпііиек, іиақпыла, түкпір
түрде де кезде-
седі. Бұлай айту ауа жолына орналасқан сойлеу
мүш елерінің жұмысын жеңілдетеді. Сөдан да
өкпе (опке), орекпі (орепкі), секпіл (сепкіл), қақпа
(қапқа), қакпан (қапқан), қақпақ (қапқақ), кэкпір
(кэпкір)
сөздері айтылуына орай жазылады.
С ондай-ақ,
мегде, м ең зе
болып жазылатын
сөздерл^езгетүрінде де кездеседі.Лг/шлусөзінің
айлану
бөлып айтылуы да метатеза құбылысы-
на жатады.
|


title: ДЫБЫСТАРДЫҢ ҮНДЕСУІ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ДЫБЫСТАРДЫҢ ҮНДЕСУІ
83
^
Гаплология (гр. һаріооз
-ж еке, жай-
логия)
- сөз іш індегі біркелкі (ұқсас), буындарды ң
бірініңтүсіп қалуы. М ысалы
\ балдар (ба-ла-лар),
арластыр (а-ра-лас-т ыр).
Бұл ықш амдауды ң
нэтижесі.
3 .1 . Д Ы Б Ы С Т Ы Қ Ү Н Е М
Тіл-тілдің бэріне ортақ бір заң бар. Ол -
үнем, айту, жазуда неғұрлым аз күш ж ұмсауға
тырысу. Қ ы сқарған сөздер - соның нэтижесі.
Қ азақ тіліндегі дыбыстар үндестігінің бэрі
де осы үнемге негізделген.
М әселен, тіл үндестігі - тілдің, ерін үндестігі
- еріннің үнемді қызметінің нэтижесі. Бір созді
(мейлі көп буынды болсын) айтқанда, тіл не ерін
б ір-ақ қимыл ж асап, бір деңгейде тұрады. Д ы -
быстардың алмасуы да дыбыстау мүш елерінің
үнемді қим ы лы на негізделеді.
Д ы бы сты қ үнем сөздің құрам ы ндағы жеке
дыбысты , дыбыстар тіркесін айтпау, үнемдеу
болып табылады, басқаша айтқанда сөзді ықшам-
дау деген сөз.
Ды быс, буын саны ны ң кемуі - әсіресе бай-
ырғы сөздерге тән құбылыс.
Осы күнгі қосымшалардың көпшілігі - бір
кездегі толы қ мағыналы сөздердің дыбысты қ,
буын жақтан ықшамдалуынан (кемуінен) жасал-
ған. Бұған мысал ретінде -тын, -тін ж ұрнағы
мен көмектес септіктің жалғауын айтуға болады.
Кейбір кіріккен сөздердің буын ж ағы нан
ықшамдалып жасалғаны айқын:
әкел (алып кел),
апар (алып бар), экет (алып кет), сөйт (солай ет),
бүйтіп (бүлай етіп), қайтіп (қалай етіп), эрмен
(эрі таман), бермен (бері таман).
Буындардың кему құбылысы әсіресе соз бен
сөздің, буын мен буынның арасында көбірек
ұш ырайды. Осы күнгі
сосын
формасы
содан соң
ссздерінің ықшамдалуынан пайда болған.
Осы үлгімен
барғасын
(барғаннан соң),
кел-
гесін
(келгеннен соң) түрде айту жиі кездеседі.
Кітапкүмар
толық айтқанда,
кіт апқа қүмар.
Барғаніиа, келгенше: барғанға шейін, келгенге шей-
іннен
қы сқарған.
Жалғаулардың түсіп айтылуы жиі кездесетін
құбылыс. Яғни мұнда да сөздердің буыны кеміп,
ықшамдалады. Есімшенің өткен ш ақ(-ған , -ген)
жэне косемш енің келер шақ (-а, -е) формалары
жіктіктің жекеш е, бірінші жағында айтуда да,
жазуда да бір буыны кеміп қалады:
бар-ғам (бар-
ғанмын), барам (барамын), келгем (келгенмін), ке-
лем (келемін).
С ондай-ақ
ал, бол, кел, қал, қыл
етістіктері
көсемшенің өткен ш ақ (-ып, -іп) формасында
ап
(алып), боп (болып), кеп (келіп), қап (қалып), сап
(салып), қып (қылып)
түріндей бір буыны кеміп
айтылуы және жазылуы жиі ұшырайды.
Қазақ тілінде сөз ішінде екі дауысты қатар
келмейді. Бұл заңдылық бір тіркеске еніп айты-
латын күрделі сөздерге де қатысты. М ұндай
сөздердің аралы ғы нда қос дауысты қатар кел-
генде айтуда міндетті түрде біреуі түсіп қалады.
Мысалы:
қарағаиі (қара ағаш), сарағаш (сары
ағаіи), өлара (өлі ара), қарала (қара ала), сарала
(сары ала), жүралмады (жүре алмады), айталма-
ды (айтаалмады)
т.б.
С ондай-ақ дауыстыдан басталатын қосым-
ша қосы лғанда кейбір екі буынды сөздердің
екінші буы ны ндағы қы саң дауыстылар түсіп
қалады да, буын кемиді:о/?ь/«
-орна (орын-а), орны
(орын-ы), орным (орын-ым), орнық (орын-ық)
т.б.
Қысаң дауыстылардың көмескі айтылуы,
түсіп қалуы сөздерде жиі ұш ырайды, Мәселен:
кішкене (кіш(і) кене), сарғай (сар(ы)ғай), келсап
(келі сап), бөржар (бөрі жар), өіишер (осы жер),
оіишақ (осы ж ақ)
т.б.
Ал сөйлемді аяқтап тұратын үшінші жақ
көсемше формалы (-а, -е, -й) етістіктің соңы н-
дағы дауыстының түсіріліп айтылуы норма деп
танылады.
Мысалы.барат (бара-ды), келет (келе-
ді), түрат (түра-ды), жетет (жете-ді).
Өлең
жолдарында буынны ң қажеттілігіне қарай бұл
буын түсіріліп те, түсірілмей де айтылады.
Сөздің құрам ы ндағы буындар бір-бірімен
тығыз қарым-қатынаста болады да, бірде артып,
бірде кеміп отырады. М ұның өзі сөзді, қала берді,
тілді оралымды етеді.
4. Д Ы Б Ы С Т А Р Д Ы Ң ҮНДЕСУІ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: .1 . Ү Н Д Е С Т І К - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
84
ФОНЕТИКА
2. Түбірдің соңғы буыны жіңішке болса, оған
ж алғанаты н қосы м ш алар да жіңіш ке буынды
болып
къпецг.мек-теп-тер-ің-ді, кел-тір-ің-дер,
университет-ім-ді, пионер-лер-дің, кате-лік-тер-
ді, мұғалім-дер-ге.
3. Түбірдің со ң ғы дыбысы дауысты не үнді
болса, о ған ж алғанаты н қосы м ш алар ұяң не
үндіден басталады:
бала-лар, бала-ға, бала-да, бала-
мен, жел-дің, жел-ге, жел-мен.
4. Түбірдің соңғы дыбысы ұяң болса, қосым-
ша ұяңнан басталадь
ү.каз-дар, қаз-ға, жез-ге, жез-
ді, мұқтаж-дық, уәж-дер, уәж-ге, уәж-ді, уэж-ден.
5. Түбірдің
со ң ғы ды бы сы қатаң болса,
қосы м ш а тек қатаңнан басталады:
м ақсат -қа,
мақсат-тан, мақсат-пен, университет-те, универ-
ситет-пен.
М орфемалардың бірыңғай жуан не жіңішке
буынды болып және олардың аралығында қатар
келген дыбыстардың біріне-бірі акустика-арти-
куляциялық жақтан бейімделіп, үйлесіп тұруын
дыбыстардың үйлесуі
нем есе
үндестік заңы
дейміз.
Дыбыстардың үндесуі немесе үндестік заңы
қазақ тілі ф онологиясы ны ң
ең өзекті мәселе-
лерінің біріне жатады. Ды быстардың акустика-
артикуляциялық сипаттарын
нақты білгенде ғана
бұл заңдылықты ж ақсы аңғаруға және түсінуге
болады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: .2 . Д Ы Б Ы С Т А Р Д Ы Ң - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
4 .2 . Д Ы Б Ы С Т А Р Д Ы Ң А Л М А С У Ы Т іл д ің а у ы зш а ф о р м а с ы н д а д ы б ы с та р
үндестік заңы на сәйкес үнемі үйлесіп, жымда-
сып қолданылады. Егер айтуда осы үндестік сақ-
талмай, бұзылатын болса, м ұны ң өзі айтылуы
мен ж азы луы ны ң арасы н парықтай алмаудан
туады. Ө йткені жазу сөздің айтылуын дәл бере
алмайды. О ны ң үстіне м орф ологиялы қ прин-
цип басш ы лы ққа алы наты н қазақ жазуында
түбірдің соңғы дыбысы көбіне өзгеріссіз жазы-
лады. М ысалы: жан етістігінен өрбитін
жанды, жанбады, ж анған (жоқ) сияқты формаларда
түбірдің бастапқы қалпы сақталып жазылады.
Алайда осы ндағы
н әрпі үш сөз формада үш
түрлі дыбысталады.
Егер әлгі сөзформалардың құрамындағы нб,
нғ тіркестерін дәл осылай (жазылуындай) айта-
тын болсақ, үндестік заңына нұқсан келеді. Бұл
заң бойы нш анб,
нғ тіркесі дауыс қатысы ж ағы-
нан сәйкес келгенмен, жасалымы (артикуляция-
сы) жағынан оралымсыз; сонда қос ерін б өзінің
алдында тіл алды н-ны қос ерін м -ғ а , ал тіл
арты
ғ тіл арты ң -ға икемделеді. С оны ң нәти-
ж есінде
нб тіркесі
м б (жамбады), нғ тіркесі
ңғ (ж аңған) болып айтылады, яғни
н дыбысы бірде
м, енді бірде
ң дыбысымен алмасады. Ал оны
алмастырған
м , ң дыбыстарының да осы тұрғы-
сында (
жамбады, жаңған) ешқандай фонемалық
мәні жоқ.
С он дай -ақ:
қарағой (қара қой), ағеиікі (ақ ешкі), а ғ жүн (ақ жүн), қабы (қап-ы), жаспала (жас бала), тарағы (тарақы) дегендерді де ды-
быс алмасулары деп қарау керек.
М ұндағы алмасулар


title:
(қ - ғ , п
-
б, б - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
(қ - ғ , п -
б, б -
п) көрші дыбыстардың бірін-бірі дауыстың (салдыр-
дың) қатысы ж ағынан игерудің нәтижесінде бо-
лып тұр.
Алмасу - (лат. аііегпаііо, орысш а чередова-
ние) - әр түрлі сөзформалардың құрамында кез-
десетін бір морфеманы ң бір дыбысыны ң көрші
дыбыстың әсерінен басқа дыбысқа өзгеруі.
М ұны былай түсіну керек:
жан, жанбады, ж анған - үш түрлі сөзформа; олардың лексика-
лы қ м ағы налары бірдей, себебі түбірі (жан) ор-
тақ. Сонды қтан оның (түбірдің) дыбысталуы да
бірдей болса керек еді. Алайда, бірдей емес.
Бірінш ісінде
-н , екінш ісіне -
м , үшіншісінде -
ң ды бы сы на аяқталып тұр. Я ғн и үш сөзформа-
ны ң құрам ы нда кездесетін бір морфема (жан)
үш түрлі дыбысталады.
Соны мен дыбыстық алмасу - ф онетикалық
ж ағд ай ды ң (көрш і ды бы старды ң) нәтиж есі.
Мұны комбинаторлық (лат. -
сотһіһаге - біріктіру, тіркестіру) немесе позициялы қ (лат. -
розіііо - жағдай, іиеп) өзгеріс деп те атайды.
4 .3 . ТІЛ Ү Н Д Е С Т ІГ І Дауыстылардың тілдің қы зметіне орай бір
сөз (сөзформа) көлемінде не біры ңғай жуан, не
біры ңғай жіңіш ке болып ы ңғайласы п, үйлесіп
келуін тіл үндестігідейді. Түркі тілдерінде, әсіресе
қазақ тілінде сингармонизм заңы алдымен тіл
үндестігі түрінде танылып келді. Өйткені бұл заң
тіліміздегі байы рғы сөздерді түгел қамтиды, ал
ерін үндестігі жазудың негізінде елеусіз қалып
келді.
Қазіргі қазақ тіліндегі тіл үндестігін екіге
бөліп қарау керек болады: түбір тұрғысынан және
түбір мен қосымшалардың ара қатысы тұрғысы-
нан.
Тіліміздегі байырғы сөздер (түбірлер) бірың-
ғай жуан буынды немесе жіңіш ке буынды бо-
лып келеді.