title: Публицистика (латынша: publicus көпшілік, әлеумет) қоғам өмірі үшін маңызды мәселелерді талқылау деген ұғымда жұмсалады. Публицистикалық стильге бақ-тың тілі жатады

text:
Публицистика (латынша: publicus – көпшілік, әлеумет) – қоғам өмірі үшін маңызды мәселелерді талқылау деген ұғымда жұмсалады. Публицистикалық стильге БАҚ-тың тілі жатады. Публицистикалық стиль – қоғамдық-саяси, үгіт-насихаттық әдебиетте, бұқаралық ақпарат құралдарында қолданылатын функциональдық стильдердің бірі. Публицистикалық стилі тыңдармандар мен оқырмандардың арасына кең таралымымен, бейнелеуімен, баяндаудың шешендігімен, жағымды және жағымсыз мағынадағы мәнерлігімен сипатталады. Публицистикалық мәтіндердегі ақпарат дәлелдерді ғана сипаттамайды, сонымен қатар автордың бағасын, пікірін, көңіл күйін көрсетеді, оның түсініктерін және пікірін білдіреді.
Сұхбат – ақпараттанған тұлғамен өткізілетін диалог мәселесін ұйымдастыру. Қысқа және кеңейтілген белгіні құрап, яғни оқиғаларды белгілеп, нақтылығы жөнінде ақпаратты айтып отырады. Сауалнама тек қана оқиға туралы ақпарат алу ғана емес, болжамдарды, бағаларды шығару, қандай да бір оқиғаның себепті-тергеу байланыстарын шығару. Журналисттің рөлі - саралау бағытында өзіңнің сұрақтарың қойып, әңгімелесушіден жауаптарды алу (мән, себеп, нәтиже, шешімнің әдісі).
Мақала –жанр, пікір түріндегі мәселелер немесе көрсетілген зерттеу оқиғаларының нәтижесі, олардың дәйектерімен аралық тезистерінің тізбегі арқылы басты тезистен оның негізін ашу. Мақала нақты шолу мен маңызды оқиғалар мен жағдайларды талдап, журналисттің әртүрлі жұмысының әдісіне сүйенеді, болған істерді түсіндіреді және оқырмандардың болашақтағы өзіндік ойларына бағыттайды. Мұндай басылымдарға жоғарғы әлемдік пікірлер қажет. Мақаланың авторына теоретикалық білім мәселелері мен өмірлік тәжірибе қажет, басылымдағы тезистерді қисынға келтіре білу және тізбектелген тұжырымдама таңдауларын бақылаудағы дәйектермен оларды байланыстыру.
Репортаж – бұл журналисттердің жаңалық жанры, яғни оқиғаны баяндау. Бұндай шығарма мамандармен сұхбаттасуды, құжаттарды талдау мен баяндауды, автор оны қалай алғаны жөнінде көзімен көрген адамдармен кездесу, болған оқиғаларға бару туралы баяндау. Репортер үшін тек қана қандайда бір оқиғаны көркемдеп айту ғана емес, сонымен қатар оқырмандардың уайымын туғызатындай етіп жеткізу. Қазіргі журналистикадағы репортаж – қолданыстағы сұрақтарды анықтаудағы, журналисттің белсенді әрекеттері мәтін ретінде көрсетілген.
Жұмыс орындау кезінде осы мәселе бойынша шығармашылық, білім көрсету қажет, жұмыстар оңтайлы әсер беру, халықтың назарын тарту керек.
Барлық жұмыстар міндетті түрде авторлықты сақтаумен, оларды одан әрі үгіт және білім мақсаттарында пайдалануға байқау ұйымдастырушыларында қалады.
СТИЛИСТИКА ЖӘНЕ ОНЫҢ ПРОБЛЕМАСЫ
Қазақ тілінің функционалды стильдерінің бір-бірінен өзгешелік белгілері осы уақытқа дейін айтылып келеді. Осы басты белгілер отандық тіл ғылымы мен орыс тіл ғылымының ортақ танымдық деңгейінің көрінісінің нәтижесінде қаралып келеді. Ол тек стилистика ғылымына ғана қатысты емес, тіл ғылымының басқа салаларына да қатысты деп айтуға болады. Бұның басты себептері - тіл-тілдегі функционалды стильдердің анықтамасы, зерттеу бағыттары, түрлері, стильдердіңтабиғаты, лингвистикалық тілдік кұрылымның болмысы, ортақ, бірдей немесе ұқсас қызметінің әмбебаптық сипаты,т.б.
Адамзат болмысының қоғамдық өмірде санасы, қабілеті,талғам-өрісі кеңейген кезде, ғылымның ғажайыптары игеріліп, жаңа техника мен компьютерлік жүйенің дұрыс немесе кері ықпалы жетілген тұсында стильдердің әр саласының атқаратын қызметі күннен күнге күрделеніп отыр.
Қазақ тіл ғылымында функционалды стильдерді былайша топтастырып жүр: 1) ауыз -екі сөйлеу стилі; 2) ғылыми стиль; 3) ресми стиль; 4) публицистикалық стиль; 5) көркем әдебиет стилі.
Бүгінгі таңда стилистика ғылымының негізгі теориялық әрі практикалық мәні артып, функционалды стильдерінің қоғамдық қызметі артқаны белгілі, сондықтан тілдің стильдік табиғатты жан-жақты тану, тереңнен зерттеу талабын міндетке алып отыр. Стиль туралы М.Серғалиев 4түрлі қасиетін былай түйіндейді:
1) Әдеби тілдің бір түрі; демек сол тілде сөйлейтін баршаға түсінікті сөздер мен конструкциялар;
2) Стиль - тарихи категория;
3) Стиль- қоғамдық қызметтің бір саласында жұмсалады;
4) Тілдік кұралдардың қалай болса тіркескен тобы емес, шартты тұйықталған тобы.
Бұл тұжырым стиль жөнінде айтылған "белгілі бір тілдегі лексикалық, грамматикалық және фонетикалық тәсілдердің қолдану принциптері" деген анықтамалардың кеңейген, қазіргі стиль мәселесіне терең үңіліп, әртүрлі қасиетін танудан туған деп айтуға болады.
Стилистиканың зерттейтін саласы — стиль. Біріншіден,стиль -тарихи категория. Тарихы көне дәуірден бастау алған, өз коғамына қызмет етіп отырған мемлекеттік мәртебесін алған тілдің тарихын тану, функционалды стильдердің әр дәуірде біреуінің ерте, біреуінің кеш даму сатысын бастан кешіргенін жүйелеу стильдің тарихи категория екенін толық дәлелдейді. Екіншіден, стиль әдеби тілдің бір түрі болғандықтан, қазақ әдеби тілінің даму сатысымен қатарласа сөз болып жүр. Әдеби тілдің басты белгісі нормаланған, сұрыпталған тіл болу шартын көрсетсе ол стильдің негізгі ұстанымы болып табылады. Ауызша және жазбаша әдеби тілдің ортақ тілдік белгілерінің нәтижесінен де стильдің салалары бөлініп шықты. Үшіншіден, стиль қоғамдық кызметтің бір саласында жұмсалады, стильдерді жіктегенде осы қызметі толық анықталуы қажет. Мысалы: публицистикалық стильдің, ғылыми стильдің де, көркем әдебиет стилінің де қоғамдық қызметі белгілі ортада өз мақсатына жетті. Бұл функционалды стильдің экстралингвистикалық факторларға да байланыстылығына әкеледі. Лингвистикалық стилистика негізінен таза стилистиканың ерекшеліктерді сөз етумен қатар, басқа факторлар да қажетті екендігіне әлеумет назарына ілікті. Ол кез келген стильдің қоғамдық қызметі, қолдану аясы, қоғамға кызмет ету құзіреті, т.б. Мысалы: тоқырау жылдарында қазақ әдеби тілінің өркендеуіне (ол XX ғасырдың басында толық орнықты десек те) біріншіден, публицистикалық стильдің қызметі зор ықлал етті. Екіншіден, ол қолдану ортаға қоғамдық сапасының толық орнығуына әсер етті, адам санасының түрлі информациялық хабарға қанығуына жол ашты, үшіншіден, тілімізге енген көптеген сөздердің пайда болуы, іске асуы әдеби тілдің қатарынан орын алып халыктық қолданысқа жарауға болатын сөздер бұкаралық ақпарат кұралдары арқылы тарайды. Төртіншіден, стиль тілдік кұралдардың калай болса, солай тіркескен тобы емес, шартты түрде тұйықталған тобы деген анықтамасының бір тармағына басқаша қарауға тура келеді. Белгілі ғалым Р.Сыздықова "Тілдік нормадағы функционалды стильдерге қарай ажыратып тануда олардың бір стиль шеңберінде тұйықталатын сипаты жоғын білу керек. Нормалардың бір функционалды стильдің ішінде ғана емес, азды-көпті стиль аралық "ауыспалы-тіркестер" жүріп жатады" дейді. Мысалы публицистикалық стильде ғылыми стильдің ерекшеліктері, көркем әдебиеттің элементтері кездесіп отыратыны белгілі стильдердің басты қағидаларының бірі екені оның сол стильге тән лингвистикалық белгілерінің толық қамтитын бөлігіне байланысты да тану мүмкіндігін көрсетеді. Мысалы: көркем әдебиет стильдерінде (бұл стиль түрінің де сан алуан іштей жанрларға бөлінуіне байланысты ерекшеліктері мен өзгешеліктері шығып жатыр) ғылыми стильдің де, ресми кұжат тілінің ауызша түрі немесе сот залынан көрініс суреттесе, заң тілінің де элементтері кездеседі. Ресми құжат тілі мен іс кағаздар тілінде де ғылыми стильге тән дәлдік, нақтылык, бола отырып, реттілік көрсеткіштері, сөйлемдерінің тілдік кұрылымдық ерекшеліктерінің ұксас комплектерге жіктелген түрлерін кездестіруге болады.
Публицистикалық стильге БАҚ-тың тілі жатады. Ол қай кезеңде де қазақ әдеби тілінің толық орнығуына тікелей ықпал етуде. Егемендік кезеңде публицистикалық стильдің қызметі жаңаша қырынан көрінді. Қазақ тіл ғылымының барлық салаларына қатысты оның көкейкесті мәселелерінің негізгі түйін қорытындыларын осы публицистикалық стильде жазылған шығармалар беріп отырады.
Жаңа сөздердің енуі, сөз мағынасының кеңеюі, кейбір сөздердің мағынасы тарылуы, тіпті қолданыстан шығып қалуы, терминдердің енуі, жаңаша, мәндес тіркестердің пайда болуы - бәрі осы публицистикалық стиль арқылы танылды.
Публицистикалық стильдің орасан зор ақпарат таратушы қызметінен, оның жеке өз алдына зерттеу бағыттар-нысандары, қазақ әдеби тілін дамытудағы рөлі, жазылу мақсаты мен міндеттерін жете саралап қарайтын уақыт жетті.
Публицистикалық стильде сауатты, мәдениетті сөйлей алмаудың өзіндік себептері жоқ емес: біріншіден, қазақ тілінде көпшілік ортасында және ресми ортада сөйлеудің қажетті болмауынан (тоқырау кезінде казақ тілінде сөйлемеудің салдарынан), екіншіден, әрине бізге айтуға ауыз болсада айтпауға тиісті тілімізді қадірлемеуден, қадір-қасиетін бағаламаудан, үшіншіден, орфоэпиялық нормаларды сақтамаудан, ойдың логикалық желісін сақтамаудан, төртіншіден, ұлттың ойлау желісін жоғалту үстінде екенінде жасыруға болмайды, бесіншіден, сөздерді бір-бірімен үндестіріп айтысу, сөйлемдерді дұрыс құрамау сияқты толып жатқан кемшіліктердің ашып айту қажетгілігі туындап отыр. Публицистикалық стильде адамның жете танымдық қабілетіне де байланысты, әрі сөйлеу үстінде тілдік-құрылымдық қазақ тілінің заңдылықтары дұрыс игермеуге байланыстылығын баса айтуға тура келеді. Бұл тек қана публицистикалық стильдің өзіне де тікелей қатысты салаға тән кемшілік екені белгілі.
Публицистика (латынша: publicus – көпшілік, әлеумет) – қоғам өмірі үшін маңызды мәселелерді талқылау деген ұғымда жұмсалады. Публицистикалық стиль қоғамдық талапқа сай жазылған шығармалардың негізінде қалыптасады. Белгілі бір тілде публицистиканың өз алдына бөлек стиль болып қалыптасуы қоғамдық сананың өскенін, артқанын көрсетеді. Тілдің басқа стильдері сияқты публицистикалық стиль де бірыңғай болып келмейді. Бірқатар лингвистер публицистикалық стильдің жазбаша түріне саяси тақырыпқа жазылған газет, журанлдардағы мақалалар, памфлет, очерк т.б. шығармаларды, шешендік сөздерді публицистикалық стильдің ауызша түріне жатқызып жүр.
Публицистикалық стиль – қоғамдық-саяси, үгіт-насихаттық әдебиетте, бұқаралық ақпарат құралдарында қолданылатын функциональдық стильдердің бірі. Публицистикалық стиль тыңдармандар мен оқырмандардың арасына кең таралымымен, бейнелілігімен, баяндаудың шешендігімен, жағымды және жағымсыз мағынадағы мәнерлілігімен сипатталады. Тіл деңгейлеріне байланысты публицистикалық стильдің ерекшеліктері болады. Лексикада – қоғамдық-саяси терминдер мен сөздердің (митинг, ереуіл, демократия, парламент), эмоциялық баға беруші сөздердің (еңбек озаты, көшбасшы, еңбеккер, дем беруші), экспрессивтік бояуы бар сөздердің (қоян-қолтық, нық қадаммен), фразеологияда – перифразалардың (ақалтын – мақта, күріш; қара алтын – көмір, мұнай; екінші тың – қой шаруашылығы, көгілдір тың – құс шаруашылығы); морфологияда қос сөздердің (қоғамдық-әлеуметтік, бұқаралық-саяси, үгіт-насихаттық); бұйрық рай тұлғасының (орындайық, табысқа жетеміз), синтаксисите – сөйлемдегі сөздердің инверсиялық орын тәртібінің, қаратпа сөздердің, риторикалық сұрақтардың, жай сөйлем бөліктерінің, сан алуан қайталамаларының т.б. жиі қолданысқа түсуі публицистикалық стильдің басқа стильдерден өзгешеліктерін көрсетеді.
Публицистикалық стильді шағын стильдерге (подстиль) бөлу жөнінде бірізділік байқалмайды. Дегенмен кейбір зерттеушілердің , Мысалы А. Н. Васильеваның дәлелдеуінше, мынандай шағы стильдерге жіктеледі: 1) ресми-ақпараттық публицистикалық стиль; 2) ақпараттық-іс публицистикалық стилі; 3) ақпараттық-аналитикалық публицистикалық стиль; 4) ақпараттық-экспрессивтік публицистикалық стиль; 5) бейресми-ақпараттық публицистикалық стиль; 6) жалпы публицистикалық стиль директивалық публицистикалық стиль; 7) салтанатты-декларативтік публицистикалық стиль; 8) таза публицистикалық стиль; 9) экспрессивтік публицистикалық стиль; 10) репортаж публицистикалық стилі; 11) фельетон публицистикалық стилі.
1. Әлкебаева Д. Стилистика және оның проблемасы/Д. Әлкебаева//Қазақ тілі мен әдебиеті.-2004.-?-№4.-Б.41-43.
2. Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М., Манасбаев Б. Қазақ тілінің стилистикасы.- Алматы: Мектеп,1974.
3. Васильева А. Н. Практическая стилистика русского языка.-М.,1989.
4. Кейбір стилистикалық ұғымдар мен категориялар туралы// ҚазМҰУ "Хабаршысы".-1997.- №8.
5. Мұсабекова Ф. Қазақ тілінің практикалық стилистикасы.-Алматы,1982.
епортаж. Бұл жанр төңірегінде зерттеушілер арасында түрлі көзқарастар бар. Ал, осы пікірлерден шығатын қорытынды, біріншіден, репортаж - негізгі фактіге құрылатын, оқиғаны шындықпен суреттейтін әрі белгілі бір объектіге арналатын жанр. Бұл қасиеттердің барлығы оның хабарлама жанрына жататынын дәлелдейді.
Екіншіден, репортаж - эмоциямен жазылады. Оқиғаны әсерлі етіп, әдемі сөздермен өрнектейді.
Үшіншіден, репортаж - халықтың көзі мен құлағы тәрізді. Оны жазу кез келгеннің қолынан келе бермейді. Репортажды жазу үшін оның жанрлық ерекшелігін жете меңгерген жөн. Оны жазған журналист өзі қатысқан немесе өзі бақылап тұрған оқиғаны әлі жеткенше көркем тілмен жазуы керек.
Төртіншіден, репортаж - нақты бір уақыт аралығындағы болып өткен жаңалықты, оқиғаны қамтиды. Репортаж басқа хабар жанрлары сияқты жаңалықты, оқиға, құбылысты жай хабарлай салмайды, көз алдымызға елестетеді, суреттеп көрсетеді. Оқиғаның болған жері, ондағы кейіпкердің көңіл-күйі репортаж арқылы көрсетілуге тиіс.
Бесіншіден, репортажда автор көрген-білгенін тізе беру емес, оқиғаның ең маңызды, керек тұстарын ғана баяндайды. Репортажда проблема көтеріліп, ұсы-ныс-пікір айтылуы тиіс. Репортажда ойдан қосуға болмайды, ол оқиға сәттерін дәл беруге, ондағы әрбір сәтті шын, болған қалпында суреттеп, иә болмаса хабарлауы керек. Ең негізгісі - факті дәл әрі нақты берілуі тиіс.
Репортаждағы басты мақсат — оқиғаны елестету, көрсету, суреттеу болып табылады. Мысалы, газет репортажы ең қиыны. Себебі, оқырман оны оқып отырып, оқиғаны көз алдынан еткізуі шарт. Бұндағы оқырманның оны көз алдынан өткізіп, сезінуі, бір сөзбен айтқанда, барлығы да автордың жазу шеберлігіне байланысты. Ал, керісінше, радио мен теледидарда салыстырмалы түрде жеңілірек. Өйткені, эфирден дауыс, көңіл-күй естіледі, теледидардан әрі көріп, әрі естиді.
Репортаж негізінен 3-ші жақта баяндалады. Әйтсе де, онда автордың «мені» айрықша білініп тұрғаны шарт. Өйткені, оның осы «мені» репортажда оны және бір қырынан көрсетуге көмектеседі. Автор мұнда мәселенің тек сыртына ғана үңіліп қоймай, «өзінің» «мені» арқылы оқиғаның ішкі тылсымын да түсіндіруге тырысады. Яғни, бұл жерде репортаждың басты кейіпкері-автордың өзі. Басқа хабарлама жанр-лар негізінен болған оқиғаны хабарлаумен шектелсе, ал репортаж болса қысқа жазылатынына қарамастан, құбылысты жан-жақты, барлық көрінісімен суреттеуге тырысып, әрекет жасайды.
Енді репортаждың тілдік қүрылымына келетін болсақ, онда репортаж жазу барысында көптеген нәрселер қамтылады. Мысалы, хабарлау, суреттеу, көрсету, бағалау т.б. Бұл қасиеттерді қамту автор тілінің тартымдылығын талап етеді. Сондықтан да біз репортаждан басқа да газет жанрларына тән элементтерді кездестіріп отырамыз. Бұл жөнінде орыс зерттеушісі Е.Рябчиков: «Репортаж басқа жанрлардың арасында көрнекті орын алады. Ол бойына очерк, интервью, есеп, корреспонденция сияқты түрлі жанрлардың ең жақсы белгілерін жинай білген. Оның басқалардан айырмашылығы - белсенділігі мен күрескерлігінде, өмірдің алуан түрлі тақырыптарын қозғай білуінде. Кез келген оқиғаны жаза отырып, репортер оқиға көріністерін әдемі суреттейді, қатысушы адамдарға мінездеме беріп, олардың бет-бейнесін шебер жасайды. Сондай-ақ, оқырманға олардың тілдік белгілерін көрсетуге, езі жазып отырған (завод, цех, т.б.) органдарының ауасымен тыныстатуға тырысады», - деп жазған.
Репортаж, әдетте, бір оқиға төңірегінде жазылған-дықтан нақты фактіге құрылуы керек. Басты міндет - шындықты көрсету. Жалпы алғанда, репортаж ауызекі сөйлеу және кітаби стилмен жазылады. Ал, ауызекі сөйлеу стилі болса, автордың «менімен» тығыз байланысты. Бәрімізге белгілі бұл екі стилдің жазылуы өте жеңіл әрі баршаға түсінікті болып келеді. Бұған себеп, репортаж қысқа болған соң, оған түсінікті, қарапайым тілмен жазылу тән. Тегі, репортажды жақсы жазамын деп әрсіз метафора, эпитет, қиын да күрделі метонимия, әлсіз әсерлі ету құралдарын қолдану дұрыс емес. Себебі, дұрыс қолданыс таппаған тіркестер, материалдың шынайы реңін, әрін жояды. Бұл жерде тағы бір ескеретін жай репортажды әсерлі етіп жазудың екінші бір жолы - диалогты қолдану. Егер автор өзінің айтар ойын оқырманға диалог арқылы ұқтыра алса, репортаж көркемдігі одан әрі арта түсері сөзсіз.
Көркем әдебиет стилі - проза, поэзия, драматургия салаларында жазылған көркем шығармалардың стилі (тілі). Көркем әдебиет стиліне тән бірнеше ерекшеліктер бар. Солардың бірі - тіл байлығы. Көркем шығармапарда қолданылмайтын сөздер мен сөз тіркестері, фразеологизмдер аз. Кез келген шығарма тек қана авторлық баяндаудан ғана емес, кейіпкер тілінен де турады. Ал кейіпкерлер әр жастағы, әр мамандықтағы, әр дәрежедегі білімді адамдар болып келетіндігі белгілі. Сондықтан да көркем шығармада кәсіби сөздер де, жергілікті тіл ерекшеліктері де, жаргондық сөздер де ұшырасып отырады. Көркем әдебиет стилінің екінші ерекшілігі - оның көп стильді болып келетіндігі. Мұның мәнісі қай жанрда жазылған шығарма болса да, онда тіл арқылы қарым-қатынас құралдарының барлық түрінің қолданылуында, яғни ауызекі сөйлеу тіліне қоса, публицистикалық, ғылым, ресми стильдердің элементтері осы стильде әр түрлі ыңғайда ұшырасып отырады. Көркем әдебиет стилінің тағы бір ерекшілігі бұл стильде орындалатын еңбектердің басты міндеті эстетикалық тәрбие беретіндігімен тығыз байланысты болып келеді. Екінші сөзбен айтқанда, көркем шығармада сөздің эстетикалық қуаты, сөздің бейнелілігі алғашқы орынды алады. Сондықтан да троптардың және фигуралардың барлық түрлері басқа стильдерге қарағанда Көркем әдебиет стилінде барынша мол жұмсалады. Көркем әдебиет стилінің функциональдық стильдер жүйесінде апатын орнына қатысты әр қилы пікірлер айтылып жүр. Стилистердің бір тобы (Л. Н. Максимов, Н. М. Шанский, Н. А. Мещерский, К. А. Панфилов т. б.) көркем әдебиет тілін функциональдық стильдерден тыс, мүлдем бөлек тілдік құралдар жүйесі деп қараса, P. А. Будагов, А. И. Ефимов, И. Р. Гальперин, Э. Г. Ризель, М. Н. Кожина, Б. Н. Головин, A. Н. Васильева, Д. Э. Розенталь, A. Н. Гвоздев сияқты ғалымдар Көркем әдебиет стилін басқа стильдермен "терезесі тең", себебі көркем әдебиет те тіл қолданудың аясы болып табылады әрі әлеуметтік қызмет атқаруға қатынасады, ал эстетикалық қызметі сол әлеуметтік қызметтің бірі деп санайды.[1]
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Публицистика (лат publіcus – «көпшілік», «әлеумет») термині «қоғам өмірі үшін маңызды мәселелерді талқылау» деген ұғымда жұмсалады

text:
Публицистика (лат. publіcus – «көпшілік», «әлеумет») термині «қоғам өмірі үшін маңызды мәселелерді талқылау» деген ұғымда жұмсалады. Публицистикалық стиль қоғамдық талапқа сай жазылған шығармалардың негізінде қалыптасады. Жазбаша түріне газет, журналдардағы мақала, очерк т.б.; ауызша түріне шешендік сөздер жатады.
Публицистикалық стиль жұртқа үндеу, үгіт айтуда пайдаланылады. Мұндай үндеуге, үгітке қоғам үшін маңызды, дәл сол кезеңде мәні зор мәселелер тақырып болады.
Мысалы: саяси, экономикалық, экологиялық, мәдени, моральдық мәселелер.
Үндеудің мақсаты – жұртшылықты қоғамдық мәні бар іске қатыстыру, олардың санасына ықпал ету. Ол көбіне газет, журнал, радио, теледидар арқылы беріледі.
Публицистикалық стильдің тілдік ерекшеліктері: -Қоғамдық-саяси терминдер мен сөздер: Демократия, өркениет, тәуелсіздік туы, саяси партия, қаржы дағдарысы т.б.
-Баға беруші сөздер: Еңбек озаты, көшбасшы, ұлтжандылық, бәсекеге қабілетті, ұрпақ сабақтастығы т.б.
-Стандарт тілдік бірліктер: Арнайы тілші репортажы, жаһан жаңалықтары, тілшіміз әңгімелейді, хабардар етеміз т.б.
-Перифразалар: Ақ алтын – мақта, күріш. Қара алтын – көмір,
мұнай. Көгілдір отын – газ т.б.
-Қос сөздер: Қоғамдық-әлеуметтік, бұқаралық-саяси, үгітнасихаттық т.б.
-Бұйрық рай тұлғасы: Ана қадірін білейік, жұмыла жасайық, табысқа
жетіңдер т.б.
-Қаратпа сөздер: Жарқырай бер, Димаш! Арғы беттегі ағайын,
халің қалай? т.б.
Ауызекі сөйлеу стилі — тілдің негізгі қызметі қарым-қатынас жасау қызметінің жүзеге асуына байланысты.
Бұл өте кең таралған функционалды стиль. Тұрмыста, отбасыда, өндірістегі бейресми қатынастарда адамдардың еркін қарым-қатынас жасау саласын қамтамасыз етеді. Ауызекі сөйлеу стилі өте функционалды стильдерге, әсіресе олардың ауызекі түрлеріне ықпал жасайды: баяндама, дәріс, пікірталас т.б.
1. Ауызекі сөйлеу стилі өзіндік ерекшеліктерін жасайтын айрықша белгісі жағдайға байланысты сөйлеу мәнері, эмоцияға қарай тілдік бірліктерін қолдану өзгешелігі болады. Бұл ерекшелігі ең алдымен, ондағы лексика-фразеология байқалады;
а) ауызекі сөйлеу стилі диалогқа құрылады. Қатысушы екі адам. Интонация ерекше қызмет атқарады. Сөйлеу тілінің тағы бір ерекшеліті монолог (бір кісінің сөзі көпшілік алдында сөйлеу, баяндама, дәріс, консультация);
ә) Ауызекі сөйлеу стилі ерекшеліктерінің екінші түрі онын эмоциялылығы, өйткені айтушы өз эмоциясын сол сөздің аясына сыйғызуға тырысады. Мыс., "Көбірек сөйлеп кетті" (бәсендеу түрі, бірақ эмоция сезіледі), "Мылжыңдап кеттің ғой!" (эмоцияның қатаң түрі);
б) Ауызекі сөйлеу стилі әдеби кейіпкердің сөйлеу ерекшелігі мен мінезін таныту үшін ол өмір сүрген ортадағы жергілікті диалект сөздерді стильдік мақсатта әдеби қолданады;
в) Ауызекі сөйлеу стилінде қыстырма, қаратпа, одағай сөздер жиі қолданылады. Мыс., "Айналайын-ау, сені түсінеді деп айтып отырмын". Сондай-ақ, сыйлау, құрметтеу, кішірейту, еркелету амал-тәсілдері көбірек пайдаланылады;
г) Ауызекі сөйлеу стилі тілдің көркемдегіш бейнелеуші тәсілдері де қолданылады (теңеу, эпитет, гипербола). Мыс., "Өгіздей біреу алдымнан шыға келді";
т) Ауызекі сөйлеу стилі басқа стильдерден өзгешелігі мен ерекшелігі, ең алдымен синтаксистен сөйлем құрылысынан байқалады. Стильдің бұл түрінде сұраулы, лепті сөйлемдер катысады. Диалогке құрылады. Ауызекі сөйлеу тілінің стилі ой көбіне автоматты түрде (аяқастынан) дайындықсыз айтылады.
Көркем әдебиет стилі немесе көркем сөз — ойды және сезімді образ арқылы бейнелейтін айрықша өнер. Тіл көркем шығармада ерекше эстетикалық қызмет атқарады.
Тіл адам баласының іс-әрекеттерінің барлық жақтарын тегіс қамтиды. “Тілдің қимыл өрісі шексіз”. Адам өз ойын жеткізу үшін ғана сөйлесіп қоймайды, көңіл күйін, эмоциясын білдіру арқылы басқа адамдардың да сана-сезіміне әсерін тигізеді. Ол әсер сөйлеу тілімізде айтушының өз түсінігі бойындіа, өз ойын тіл құралы ар-қылы жеткізе білуінен болса, көркем шығармалар— жазушының өмір тануына, дүние сезінуіне, көзқарасына сол өмір фактісін жинақтап, қорытып бейнелі тілмен жазу мәнерінен болады.
Сөйлеу тілімізде сөздер бұрыннан машықталған үйреншікті қалыпта жұмсалады, ал көркем шығармада сөздер сараланып, белгілі стильдік мақсатта қолданылады. Көркем сөзбен жазылған әдеби шығарма — өмір фактілерін жан-жақты терең қамтитын жанды организм.
Онда адам да, аң да, құс та, табиғат та — бәрі де қатысады. Тұрмыс-салт, шаруашылық, экономика салаларынық калпы, даму жолдары көрсетіледі. Қөркем шығармада көптеген кейіпкерлер болады. Олар жағымды, жағымсыз образдарға бөлініп, топталады. Олардың әрқайсысының өз алдына жеке-дара сырт пішіні — портреті — жасалып, іс-әрекеттері, ой-өрісі, өмір тануы суреттеледі.
Ол кейіпкерлердің тіл ерекшеліктері болады. Сөйтіп типтік образдар жасалады. Шығармалардағы адамдар табиғат қоршауында әрекет жасайды.
Мұның бәрі шығарманын идеялық мазмұнын, көркемдік ерекшелігін айқындауда маңызды роль атқарады. Шы-ғарманың көркемдік қасиеті ондағы қайталаусыз жасалған әр алуан образдар мен өмір құбылыстарыньщ картиналары бейнелеулер арқылы көрінеді. Мысалы:
Азуы — алмас, тілі — у,
Арам көңіл, ала ту,
Кең жемсаулы, кең қарын,
Найзадай түйреп қолдарын
Қорқау қасқыр — “жан” жүрді1.
С. Мұқанов осы бір шумақта бұқара халықты рақымсыз езіп, жаншып, өктемдігін жүргізген қиянатшыл заманның мейірімсіз өкілдерінің жиренішті кескін-кейпін ұтымды теңеу, эпитеттер ар-қылы оқушынын, көз алдына елестетеді.


title: «Публицистикалық мәтіндегі дәстүрлі және қазіргі фразеологизмдер»

text:
Лингвистикалық зерттеулерге ортақ төрт түрлі ұстанымды атап өтуге болады: 1.Экспансионизм ұстанымы (шекараның жойылуы,шектеудің болмауы, пәнаралық байланыстың кеңеюі); 2.Антропоөзектілік ұстанымы (тілдегі адам мәселесі); 3.Жаңафункционалдық (неофункционалдық) ұстаным (тілді әрекет деп қарастыру оның қолданыс аясын зерттеу); 4.Экспланаторлық ұстаным (түсіндірмелік) [Кубрякова 1995,207б.].
Гендерлік лингвистика - (ағылш.gender-грамм,тек (род) және франц. linguistiques лат. lingua-тіл)гендер мен тілдің өзара байланысын зерттейтін гендер мен лингвистика аралығындағы ғылым саласы.
Гендерлік лингвистика – біз үшін жаңа ғылым,ал жаңа саланың өзіне тән мәселелері болады. Олар: 1.Адам жынысы гендердің тілімен анықталатындығы. 2.Тіл мен жыныстың айырмашылығы,өзара байланыстылығы. 3.Әйел мен ер адам сөзінің жалпы адамдық айырмасы; 4.Әйел мен ер адамның ұлттық-этникалық деңгейдегі айырмасы; 5.Тілдің әлеуметтік жіктелуі мен қоғамның жыныстық жіктелуінің өзара байланысы. 6.Әйел мен ер адамның тілдік бірлікті қолдану айырмасы. 7.Әйел мен ер адам сөйлер сөзінде қолданылатын тілдік және бейтілдік бірліктер. 8.Әйел мен ер адам беретін мәлімет құрамындағы тілдік және бейтілдік бірліктер,т.б. [Хасанұлы 2002].
Гендер мен тілдің өзара байланысын зерттеу бірнеше бағытта жүргізіледі. Атап айтқанда:
1.Әлеуметтік-лингвистикалық бағыт.Мұнда тілдің әлеуметтік жіктелуі мен қоғамның жыныстық жіктелуінің өзара байланысын,әйел мен ер адамның тілдік қарым-қатынасы үдерісіндегі тілдік және бейтілдік бірліктерді қолдану айырмасы,т.б зерттеледі.
2.психологиялық бағыт.Мұнда жыныс психикасына сәйкес әйел мен ер адамның тілдік қарым-қатынасы үдерісіндегі тілдік және бейтілдік ерекшеліктерді ажырату,бала тілінің гендерлік дамуын зерттеу, психолингвистика мен нейтролингвистиканың байланысы анықталады.
3.Идентификациялық бағыт.Мұнда авторы жасырын (аноним) мәтіндерді тексеру арқылы автордың тілдік тұлғасы,жынысы анықталады.
4.Лингвомәдениеттанымдық және мәдениетаралық зерттеулер.Бұл бағытта белгілі бір кезеңде түрлі тілдер мен мәдениеттердегі андроөзектілік деңгейі белгіленіп,гендердің алатын орны,тіл мен мәдениеттің қоғамдағы орнына сәйкес,гендердің жалпы және айырықша белгілері анықталады.
5.Тілдегі феминистік сын:
6.Маскулиндік зерттеулер, т.б. [Словарь гендерных терминов,2002,138-139 б.б.].
Орыс тіл білімінде гендерлік лингвистиканың негізін қалаған ғалымдардың ішінде А.В.Кирилина, Е.В.Митрохина, А.В. Бесарабенко, Е.И.Трофимова сынды ғалымдарды атауға болады. Олардың ғылыми зерттеулерінен Ресей тіл біліміндегі гендерлік лингвистика саласы бастау алады. Негізінен «гендер» ұғымын тілдік жағынан сипаттап, оның орыс тіліндегі ерекшеліктерін анықтауға зор үлес қосқан ғалым – А.В.Кирилина. Ал ғалым К.Пузыренко өз зерттеуінде тіл білімінде бұл бағыттың «феминистік немесе жыныстық лингвистика» деп аталғанын көрсетеді. Сонымен қатар ғылыми жұмыстарында психология мен әлеуметтану саласындағы гендер мәселесін қарастырған Ю.Ф.Чуфаровский, Е.П Ильин, И.С.Кон сияқты ғалымдардың еңбектерінде психологиялық және этнолингвистикалық талдау жасау үрдіс алған.
Осыған орай біз жалпы «гендер» сөзінің «биологиялық жыныс» сөзіне қарағанда, мағынасының кеңірек екенін толық сеніммен айта аламыз. Бұл сөз «әлеуметтік жыныс» деген ұғыммен шектесіп жатыр, яғни тіл білімінде әйел мен ердің қоғам қалыптастырған үлгісі ретінде қолданыс тапқан.
Гендерлік зерттеулер – қазақ ғылымы үшін соны құбылыс. Кезінде гендерлік зерттеулер туралы қазақ тіл білімінде нақты сөз қозғалып, ғылыми зерттеулер жазылмаса да, оның ұшқынын қазақ халқының таным-түсінігінде әйелге қатысты қалыптасқан тілдік ерекшеліктерді сөз еткен Ә.Ахметовтің «Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер», М.Бимағамбетованың «Қазақ сөз этикеті» еңбектерінен табуға болады. Бұдан біз қазақ тіл білімінде гендерлік мәселелер бұрын да ғалымдардың назарына іліккендігін байқаймыз, дей тұрса да бұл факторлар қазіргі кезде Отандық тіл білімінде жан-жақты арнайы қарастыруды талап етеді. Осыған орай қазіргі кезде бұл бағытта қазақ тіл білімінде тіл мәселелерін гендерлік лингвистика аясында қарастыратын зерттеулер көбеюде. Олардың қатарына Б.Хасанұлы, Г.Мамаева, Қ.Жанатаев, Г.Шоқым, М.Ешимовтің, А.Байғұтованың ғылыми зерттеулерін жатқызуға болады.


url: http://emirsaba.org/publicistikali-metindegi-destrli-jene-azirgi-frazeologizmder.html#Гендер_мен_тілдің_өзара_байланысын_зерттеу_бірнеше_бағытта_жүргізіледі._Атап_айтқанда


title: Публицистикалық стиль

text:
Публицистика (латынша: publicus — көпшілік, әлеумет) — қоғам өмірі үшін маңызды мәселелерді талқылау деген ұғымда жұмсалады.
Публицистика (латынша: publicus — көпшілік, әлеумет) — қоғам өмірі үшін маңызды мәселелерді талқылау деген ұғымда жұмсалады.
Публицистикалық стильге БАҚ-тың тілі жатады. Публицистикалық стиль – қоғамдық-саяси, үгіт-насихаттық әдебиетте, бұқаралық ақпарат құралдарында қолданылатын функциональдық стильдердің бірі. Публицистикалық стилі тыңдармандар мен оқырмандардың арасына кең таралымымен, бейнелеуімен, баяндаудың шешендігімен, жағымды және жағымсыз мағынадағы мәнерлігімен сипатталады. Публицистикалық мәтіндердегі ақпарат дәлелдерді ғана сипаттамайды, сонымен қатар автордың бағасын, пікірін, көңіл күйін көрсетеді, оның түсініктерін және пікірін білдіреді.
Қысқа және кеңейтілген белгіні құрап, яғни оқиғаларды белгілеп,
нақтылығы жөнінде ақпаратты айтып отырады. Сауалнама тек
қана оқиға туралы ақпарат алу ғана емес, болжамдарды,
бағаларды шығару, қандай да бір оқиғаның себепті-тергеу
байланыстарын шығару. Журналисттің рөлі - саралау бағытында өзіңнің сұрақтарың қойып, әңгімелесушіден жауаптарды алу
(мән, себеп, нәтиже, шешімнің әдісі.
Жанр, пікір түріндегі мәселелер немесе көрсетілген зерттеу оқиғаларының нәтижесі, олардың дәйектерімен аралық тезистерінің тізбегі арқылы басты тезистен оның негізін ашу. Мақала нақты шолу мен маңызды оқиғалар мен жағдайларды талдап, журналисттің әртүрлі жұмысының әдісіне сүйенеді, болған істерді түсіндіреді және оқырмандардың болашақтағы өзіндік ойларына бағыттайды. Мұндай басылымдарға жоғарғы әлемдік пікірлер қажет. Мақаланың авторына теоретикалық білім мәселелері мен өмірлік тәжірибе қажет, басылымдағы тезистерді қисынға келтіре білу және тізбектелген тұжырымдама таңдауларын бақылаудағы дәйектермен оларды байланыстыру.
Бұл журналисттердің жаңалық жанры, яғни оқиғаны баяндау. Бұндай шығарма мамандармен сұхбаттасуды, құжаттарды талдау мен баяндауды, автор оны қалай алғаны жөнінде көзімен көрген адамдармен кездесу, болған оқиғаларға бару туралы баяндау. Репортер үшін тек қана қандайда бір оқиғаны көркемдеп айту ғана емес, сонымен қатар оқырмандардың уайымын туғызатындай етіп жеткізу. Қазіргі журналистикадағы репортаж – қолданыстағы сұрақтарды анықтаудағы, журналисттің белсенді әрекеттері мәтін ретінде көрсетілген.


title: Т + қатаңдар - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
Т + қатаңдар:
тт: 1
.
қатты, мүттайым, тәтті, әттең, этте-
ген-ай;
2. атты, кетті, атта, аттан, аттың, иттің,
итті, иттен;
3.
тәрттал, торттүлік, тәрттаған, аттаң-
дар, иттіс, иттүйнек, иттартыс, төрттэптер
(торт дэптер), төрттөңгелек (торт доңгелек).
тқ: 1
.
ботқа, датқа, бытқыл-бытқыл;
2.
атқа, жатқа, артқы, тасқын, босқын, айт-
қысы, айтқан, айтқалы;
3.
тортқап, атқойды, атқора, атқосты, ат-
қүлақ, итқосты, тортқалым (төрт ғалым).
тк: 1
.
жүйткі, жоткір, эткеншек;
2. жеткіз, жеткен, жеткелі, жеткісі, өткел,
шеткі, шеткері, шеткей;
3.
төрткітап, торткоз, шыткойлек, аткелді,
беткелбеті, иткәйлек, торткүл (торт гүл).
тп: 1
.
бетпақ, жетпіс, кетпен, батпан, сат-
пақ-сатпақ, батпақ;
2. атпен, отпен, әтпе, отпелі, тартпалы, тарт-
па;
3.
тортпүрыш (төрт бүрыш), тортпышақ, бет-
пүрыс (бет бүрыс), атпэйге (ат бәйге) итпалық
(ит балық), жатпауыр (жат бауыр).
Ш + қатаңдар:
шш: 1
.
ашшы, түшшы, кешше;
2.
ашша (ашса), шешше (шешсе), ашшын (аш-
сын), шешшін (шешсін);
3.
үшшақырым, үшшелек, бешжүлдыз (бес
жүлдыз), үшшол (үш жол), үшшарым (үш жарым).
шқ: 1
.
қышқыр, жоңышқа, шоиіқа, қоиіқар, тыш-
қан;
2. шашқа, шашқыз, шаіиқан, шашқалы, иіанышқы,
үшқыш;
3.
үшқабат, үшқатар, үшқоян, ешқайда, ешқа-
шан, кешқалды.
шк: 1
.
бөшке, мешкей, әиімүшке, эшкере, ешкі,
Тэшкент, мәшке, мүшкіл;
2. кешкі, кешке, кешкір, кешкілік, үшкіл, үшке,
үшкір, шешкіз, шешкен;
3.
үшкітап, үшкелі, кеіикелді, үшкүн, ешкім,
үшкемпір.
шп: 1
.
бешпет, баитай, дүитан, түшпара, іитек,
пүшпақ;
2. кешпе, пешпен, шашпа, шашпен, күшпен;
3.
кәшпасы (көш басы), үшпүрыш (үш бүрыш),
қошпол (қош бол), кешполды (кеш болды), үшпөлек
(үш бөлек).
шт: 1. қышта, үштап, ьіштан, түштаң-
түштаң, түштақтау, түштию;
2. шешті, көшті, коштің, коштен, кошпен,
күште, қошта;
3.
үштеңге, үштиын, коштүзелді, ештеме,
күштүсті, кәштеді, (кәш деді), қаштеді (қаш деді).
тц: 1. патцайы (патсайы);
2. атца (атса), кетңе (кетсе), батца (батса),
өтце (отсе), тартца (тартса), сойлетце (сөйлет-
се), етце (етсе), етціз (етсіз), кетцін (кетсін), айт-
ца, айтцын (айтса, айтсын);
3.
атцейіс (атсейіс), атцайыс (ат сайыс),
атцоқты (ат соқты), атцалды (ат салды), ет-
цалды (ет салды), төртцом (төрт сом), тортцау-
ыт (тәрт сауыт және төрт зауыт).
тч: 1
.
патча (патша), пэтчағар (пәтшағар);
2. атчы (атшы), кетчі (кетші), атчылық (ат-
шылық), хатчы (хатшы), итчілік (итшілік);
3.
атчабыс (ат шабыс), атчалдыр (ат шал-
дыр), атчана (ат шана), етчеді (ет жеді), Айтчан
(Айтжан), шетчер (шет жер), итчеккен (ит жек-
кен), итчығыс (ит жығыс), отчақ (от жақ).
|


title: ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
71
2.2.2. Қатаң-ұяң дауыссыздар тіркесі
сөз бен сөздің жапсарында қатар келгенде:
қб=қп:
ақпата (ақ бата), ақпота (ақ бота),
ақпала (ақ бала), ақпопе (ақ бопе);
қг= қ к :
ақкүл (ақ гүл), ж оқкүл (жоқ гүл),
қырықкүл (қырықгүл), шоқкүл (ш оқгүл);
қ ғ = қ қ :
аққалы м (ак ғалы м ), қырыққалым
(қырык ғалы м), тоққалым (тоқ ғалы м), жоққы-
лы м (жок ғылым);
қд = ғд :
ағдала (ак дала), ағдамбал (ақ дам-
бал), ағдариға (ак дариға), ағдэптер (ақ дэптер),
ағдэрі (ак дэрі);
қ ж = ғж :
ағжылан (ак жылан), ағж ол (ақ
жол) ағж ауын (ақ жауын), ағж аулық (ақ жау-
лық), ағжирен (ақ жирен), Ағж айық (Ақжайык),
Ағж ан (Ақжан);
қ з= ғз:
ағзон (ақзон), бағзаман (бақ заман),
ағзал (ақ зал), жоғзат (жоқ зат), қырығзембіл
(кырық зембіл), ағзауыт (ақ зауыт), ағзең (ак зең);
кб=кп:
кокпөрі(кок борі), кокпайтал (көк бай-
т ал), когпауыр (көк бауыр) кокпет (кок бет),
Кокпай (Кокбай);
кг= кк:
коккүл (көкгүл) көккэукэр (көккэукэр
(кок гауһар), коккүрілдеді (кок гүрілдеді);
к ғ= қ қ :
беккажап (бек ғаж ап), көққимарат
(көк ғимарат), ойлағаны теққылым (тек ғылым),
қарапайым айтуда: еққасыр (екі ғасыр);
кд=гд:
көгдала (кок дала), когдолы (кок долы),
когдэрі (көк дэрі) когдэптер, когдүлей (көк дүлей);
Бегділдэ (Бекділда);
к ж ^ ^ к
когжылан (көкжылан), көгжарық (кок
жарық), когжал (көк жал), көгжиек (көкжиек),
когж елек (кок желек), көгжотел (кок жотел),
көгжаулық (кок жаулык);
кз=гз:
эгзауыт (эк зауыт), көгзеңгір (көк зеңгір),
көгзал (көк зал), Бегзада (Бек зада), Бегзат (Бекзат);
пб=пп:
коппала (коп бала), коппұрыш (коп
бұрыш), тапперді (тап берді), Көпполсын (Көпбол-
сын), Коппай (Көпбай), Копперген (Көпберген);
пг=пк:
копкүл (коп гү л), топкүл (топ гүл),
бір ғап күл (бір ғап гүл), еңліккүл (еңлік гүл), тіке-
неккүл (тікенек гүл);
пғ=пқ:
көпқалым (коп ғалым), алыпқимарат
(алып ғимарат), көпқылым (коп ғылым);
пд=бд:
кобдэптер (коп дэптер), көбдабырай-
тпай (коп дабырайтпай), кобдэрі (коп дэрі), ке-
небдорба (кенеп-дорба), дұб-дұрыс (дұп-дұрыс), даб-
дайын;
нж=бж:
кобжол (коп жол), кобжылқы (коп
жылқы), жебжатыр (жеп жатыр), жаб-жақсы
(ж ап-ж ақсы), Кәбжан (Копж ан), Кобжасар
( Копжасар);
пз=бз:
көбзауыт (коп зауыт), кобзалым (копза-
лым), кобзаман (коп заман), кобзиян (коп зиян);
сб=сп:
беспала (бес бала), беспармак (бес бар-
мақ), деспермеді (дес бермеді), жаспала (жас бала),
Еспол (Есбол), Тасполат (Тасболат);
сг= ск:
бескүл (бесгүл), Жеңіскүл (Жеңісгүл);
сғ=сқ:
жасқалым (жас ғалым), басқалым (бас
ғалы м ), бесқалым (бес ғалы м ), жасқұмыр (жас
ғұмыр);
сд-ст:
бестэптер (бес дэптер), жастэурен (жас
дэурен), бастэрігер (бас дэрігер), тастэуір (тас дэуір),
Естэулет (Есдэулет);
сж=шш:
бешшол (бес жол), бешшыл (бес жыл),
ташшол (тас жол), таиииүрек (тас жүрек), таш-
шарған (тас ж арған), қашшақсы (қас жақсы),
Ешшан (Есжан), Д оиш ан (Досжан);
сз=сс:
бессал (бес зал), бессауыт (бес зауыт),
бессембіл (бес зембіл), бессеңбірек (бес зеңбірек);
тб=тб:
тортпала (торт бала), тортпұрыш
(торт бұрыіи), тортполік (торт болік), жатпол-
ды (жат болды), бетперді (бет берді), Итпай (Ит-
бай), Сэтпай (Сэтбай);
тг= гк :
торткүл (т орт гүл);
тғ= тқ:
тортқалым (торт ғсиіым), итқұмыр
(ит ғұмыр), тортқимарат (торт ғимарат);
тд=тт:
тәрттэптер (торт дэптер), құтта-
рыды (кұт дарыды), торттоп (торт доп), итто-
ңыз (ит —доңыз), кеттеді (кет деді), аттеді (ат
деді);
тж = т ч :
т ортчыл (торт жыл), тортчол
(торт жол), итчанды (ит жанды), итчеккен (ит
жеккен), Айтчан (Айтжан), Сэтчан ( Сэтжан);
тз-тц :
тортцауыт (торт зауыт) тортциян
(торт зиян), қантцауыт (қант зауыт);
шб-шп:
үш пала (үш бала), үшпет (үш бет),
үшпұрыш (үш бұрыш), қошпол (қош бол), кешпол-
ды (кеш болды);
ш г-ш к:
үшкүл (үш гүл);
ш ғ-ш қ:
үшқалым (үш ғалым);
шд-шт:
үштэптер (үш дэптер), үштоп (үш
доп);
шж-шш:
үшшол (үш жол), үшшыл (үш жыл),
күшшоқ (күш жоқ), ешшоқ (ес жоқ);
ш з=сс:
үссауыт (үш зауыт), үссембіл (үш
зембіл), үссиян (үш зиян).
2.2.3. Қатаң-үндідауыссыздардыңтіркесі сөз
бен сөздің жапсарында қатар келгенде:
қй = 0, қу= 0, қл= 0; қр= 0, қң=0;
қ м -ғ м :
ағмаңдай (ақ маңдай), ағм ақт а (ақ
мақта), ағмоншақ (ақмоншақ), Ағмарал (Ақма-
рал), Ағмола (Акмола), Ағмарқа (Ақмарка);
|


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=102#2.2.4._Үяң-үяң_(б,_г,_ғ,_д,_ж,_з)_дауыссыз_дыбыстар_тіркесі_бб:_1._жаббар,_махаббат,_ләббай_2_._0_3._0_бг=0;_бғ=0;

title:
ФОНЕТИКА
қн-ғн - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
ФОНЕТИКА
қн-ғн: ағнан (ақ нан), ағнар (ақ нар), ағнау-
ат (ақ науат), ағниет (ақ ниет);
кй=0; ку=0, к.і=0; кр=0; кң=0;
км-гм: көгмайса (көкмайса), көгми (көкми),
көгмылжың (көк мылжың), көгмүз (көк мүз), Бег-
мырза (Бекмырза), Бегмағамбет (Бекмағамбет);
кн-гн: көгнайза (көк найза), көгнәр (көкнэр),
көгнан, (көк нан), Бегназар (Бекназар), Бегнияз (Бек-
нияз);
пй=0; пу=0, пл=0, пр=0, пң=0;
пм-бм: көбмал (көпмсиі), мәб-мөлдір, көбмаса;
пн-бн: көбнан, көбнесе (көбінесе), түбнегізі (түп
негізі), түбнағаиіы (түп нағашы);
сй= о, су=о; сл=о, ср=о, сң=о;
см-см : бесмың, жасмал, қосмекенді, тасмейір,
тасмаңдай, қосмола, түсмезгілі, Тасмағамбет,
Досмағамбет, Ысмайыл;
сн-сн: беснан, қоснүкте, беснамаз, беснэрсеге,
баснокер, жаснар;
тм-тм: төртмың, тортмиллион, итмия, ит-
мүрын, іиетмемлекет, Айтмағамбет, Сәтмағам-
бет;
тн-тн: төртнан, тортнәрсе, тортнар;
шм-шм: үшмың, үшмиллион, ішмай, ішмерез,
шашмай, кешмезгілі, Еіимағамбет, Қошмағамбет;
шн-шн: үитан, үшнэрсе, үшнар, үшнағашы, кеш-
намазы.
2.2.4. Үяң-үяң (б, г, ғ, д, ж, з) дауыссыз
дыбыстар тіркесі
бб: 1. жаббар, махаббат, ләббай
2
.
0
3. 0
бг=0; бғ=0;
бд: 1.
абдыра, эбден, әбдесте, әбдіре, дабды-
ра, ж абды қ, көбдік, тәбділ, Әбділдә, Әбдәлі,
Ә бдірақы м ан, Әбдіжәміл, Әбдез, Ә бдісалам,
Әбдікәрім, Әбдіразақ, Әбдіманап
2
.
0
3.
қ.
пд:
көбдәптер, көбдәурен, көбдәрі, даб-
дайын, дұбдұрыс
бж: 1.
абжат (әбжәт), абжауқын, әбжіл, аб-
жылан (әбжылан), Әбжан
2
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
3.
қ.
пж - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
.
0
3.
қ.
пж:
көбжол, кобжылқы, кобжыл, жаб-
жақсы, Кобжан, Кобжасар
бз: 1.
абзал, әбзел
2
.
0
3. қ.
пз:
кобзауыт, кобзал, көбзаман, кобза-
лым
гб:
1. дегбір
2
.
0
3. 0
г г = 0 ; гғ= 0 ;
гд: 1. богде, дегді, дегдар, егде
2
.
0
3.
қ. кд. когдала, когдәрі, когдәптер, Бегділдә
гж: 1. жегжат, кегжеңде, кегжи, бүгжең-
бүгжең, бүгжи (қ. бүкшең, бүкши)
2
.
0
3.
қ. кж. когжылан, когжотел, когжелек,
когжиек, Бегжан
гз: 1. мегзе
2 . 0
3. қ. кз. әгзауыт, когзал, Бегзада, Бегзат
ғб: 1. бағбан, қағба
2 . 0
3. 0
ғ г = 0 , ғ ғ = 0 ;
ғд: 1. бағдар, дағдар, дағды , жағдай, тағ-
дыр, уағда, Бағдан, Бағдат
2
.
0
3.
қ. қд. ағдала, ағдәрі, ағдәптер, Бағдәулет
ғж: 1. бағж и, бағж аң, тұғж и, тұғж ы ңда
(бұлар создікте бақши, бақшаң, тұқши, тұқшыңда
түрде жарысып жүр. Дұрысы, осы қатаң дыбыс-
тартіркесі), М ағжан
2. 0
3.
қ. қж. ағжол, ағж ылан, ағжауын, ағж ар-
қын, Ағжан, Ағжар, Ағжол
ғз: 1. ағза, ағзам, бағзы, мағзұм, тағзым
2. 0
3. қ. қз. ағзал, ағзауыт, ағзон,қы ры ғзал
дд: 1. әдді, жедді, құдды, мүдде, бэддұға
2. 0
3. 0
дб= 0, д г = 0 , д ғ = 0 , д ж = 0, дз=0;
жб: 1. бажби, божбан, бүжби, жызбайла,
қожбан, құжбан, шыжбай, шыжбаңда, шыжбыңда
2. мұқтажбын, уәжбен, лажбен
3. лажболса, баж-баж, бұж-бұж, шыж-быж,
мыж-тыжболды
ж г: 1. 0
2. уэжге, тәжге
3. тәжгетті, тәжгәні, уэжгорді, тэжгорді
ж ғ: ]. 0
2. лажға, мұқтажға, талан-таражға
3. лаж ғайда, уәжғайда, мұқтажғылды, та-
лан-таражғылды •
жд: 1. аждаһа, ұждан, сәжде, іждағат
2. лажда, уәжден, уәжде, мұқтажды, мұқтаж-
дан
3. уәждайын, мұқтаждеді
жж: 1. 0
|


text:
ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
73
2.
қ.
зж.
қыжжанды, жүжжыл
3. лаж ж оқ, уәжжоқ, мүқтажжоқ және (қ.
зж.)
қы ж ж оқ, күжжылы, жұлдыжжоқ, сіж ж оқ-
сыз
жз=0;
зб: 1.
азбан, азбар, безбен, ы збақай, ызба,
ызбайлан, ызбар
2. жазба, жазбен, мәзбін, сүзбе, қазба
3. жүзбет, жазболды, мәзболды, базбаяғы ,
бозбала, жүзбасы, Жүзбай
зг: 1.
жүзген, мезгіл, безгелдек, ізгі
2. безгек, өзге, күзге, бізге, күзгі, сезген,
сезгелі, сезгісі
3. қ .з к . жүзгүн, күзгелді, көзгөрді, тезгелді,
кезгелді
зғ: 1.
құзғы н, мызғы, ызғар, ызғы
2. ж азға, ж азған, ж азғы , ж азғы р, ж азғала,
жазғысы, азғана
3. қ.
зқ.
сегізғы рлы , ж үзғой, қазғайтты ,
мәзғылды, бозғұнан
зд: 1.
баздан, жаздады, жезде, мазда, тізде,
ызди
2. жазда, жазды, жаздың, жаздан
3. жүздәптер, қаздауысты, боздала, аздана,
біздайын
зж: 1.
2
.
0
3.
қ.
жж.
божжорға, жүжж ылқы, қы ж ж оқ,
ажжыл, мұжжарғыш, Қыжжібек, Божжан
зз: 1.
ғиззат (кіт.), кәззап, ләззат
2
.
0
3. жүззауыт, өззаңы, өззаманы , өззаты.
2.2.5. Үяң-қатаң дауыссыздар тіркесі
бқ=0, бк=0, бп=0, бс=0, бт=0, бш=0;
гқ=0, гк=0, гп=0, гс= 0, гт=0, гш=0;
ғқ = 0, ғк=0, ғп=0, ғс= 0, ғт= 0, ғш=0;
дқ= 0, дк=0, дп=0, дс= 0, дт= 0, дш=0;
жқ: 1. 0
2
.
0
3.
қ .ж ғ: тәжғайда (тәж қайда), лажғалмады
(лаж қалмады), талантаражғылды
жк: 1 .0
2
.
0
3. қ.
жг.
уәжгерек, тәжгерек
жп: 1. 0
2
.
0
3. қ.
шп.
тәш пайда
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
жс: 1. 0
2 - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
жс: 1. 0
2.
қ.
шш.
лаш ш ыз, мұқташ ш ыз, тәш ш із,
уэшшіз
жт:
1 .0
2
.
0
3. қ. шт. уәштап, тәш тап
жш:
1
.
0
2. қ. шш. уәшшіл
зқ:
1.0
2. қ. сқ. қы м ы сқор, қымысқана
3. қ. зғ. қы зғұм ар, азғана, қазғайтты, тез-
ғайтты
зк:
1 .0
2.0
3. қ. зг. жазгелді, қазгелді, тезгелді, көзгөрді
зп:
1 .0
2.0
3.
қ. сп. ж үспы ш ақ, сегісперде, сөспісті,
теспісті
және жүзбыш ақ, сөзбісті, тезбісті
зс:
1.0
2. қ. сс. коссіз, сөссіз, біссіз, сіссіз
3. қ. сс. тессөйледі, жүссом, жүссұрақ, сегіс-
сері, күссуық, қы ссияқты (қыз сияқты)
зт:
1 . 0
2.0
3.
қ. ст. жүстеңге, жестаңдай, тестындырды,
босторғай, көстастады, сөстыңдады, Жұстайлақ,
Қастай
зш:
1
.
2. қ. шш. таш ш а, қаш ш а, жаш ш а, бөш ш а,
бішше
3. ж ү ш ш ел ек , ж а ш ш ы қ ты , теш ш ы қ ты ,
сөшшықты, өш шамасына қарады.
2
.
2
.
6
.
Ұяң-үнді тіркесі:
бй= 0, бу=0, б л = 0 , бң = 0, бр=0;
бм:
1
.
0
2
.
0
3.
қ. п м . көп м ал, м әп м әл дір, көпм өла,
көпмақтады
бн:
1.0
2
.
0
3.
қ. пн. к ө п н а н , к ө п н е с е (к ө б ін е с е ),
түпнегізі, түпнағаш ы
гй = 0 , гу = 0 , гл = 0 , гң = 0 , гр=0;
гм :
1.0
2
.
0
.
3.
қ. км . көкм и, көкмайса, көкмылжы ң,
көкмұз, Бекмырза, Бекмағамбет
гн:
1
.
0
2
.
0
3. қ. кн. көкнайза, көкнәр, Бекназар, Бекни-
яз
|


ФОНЕТИКА
ғй = 0, ғу= 0, ғл= 0, ғң=0, ғр=0;
ғм: 1. 0
2
.
0
3.
қ .қ м . ағм аңдай, қы ры ғм ы ң, ағм о н ш ақ,
ағмақта, Ағмола, Ағмарал
ғн: 1 .0
2
.
0
3. қ.
қн.
ағн ан , ағнар, ағниет
дй=0, ду=0, дл=0, дң=0, др=0, д м = 0 , дн=0;
ж й=0, ж у=0, ж л=0, жр=0;
жм: 1. 0
2
.
0
3. тәжменде
жн: 1. 0
2
.
0
3. лажне? тәжнешеу?
зй = 0, зу = 0 , з.і= 0, зц=0, зр=0;
зм: 1. 0
2. ж азмыш , озмыш
3. жүзмың, өзмалым
зн: 1 .0
2
.
0
3. ж үзнан, жүзнар, сегізнан, өзнарым.
2.2.7. Үнді-үнді дауыссыздар тіркесі
йй=0;
йл: 1. айла, айлақ, байла, қайла, ила, илан,
шилан
2. майла, иле, илік, майлық, майлы, сыйлы,
сыйлық, шилеуіт
3. 0
йм: 1.
аймақ, маймақ, маймыл, мейман, сай-
ман, иман, қаймана
2. қойм а, қойм ақ, қоймас, қим а, қим ас,
қим ен,ай м ен
3. аймаңдай, байманап, аймүйізді, қойм ой-
ын, Баймырза, Баймолда
йн: 1.
айна, бейнет, жайнамаз, зинақор, ина-
бат, ине, минарат
2. ж ина, қина, жайна, қойна
3. айнұры, майнан, жайнан, байнағашы, кей-
неме, Айнұр, Байназар
йң=0;
йр:
1. айран, байрақ, бұйра, бүйрек, дайра,
зират, мейрам, майрыл, сирек, сайра, қайра, үйрек
2. масайра, жайра
3. 0
йу=0;
лй=0;
лл: 1. алла, бісмілла, иншалла, күллі, дамол-
ла, иллаһи, піллә
2
.
0
3. 0
лм: 1. алма, қалм ақ, қы лм аң-қы лмаң, жал-
маң-жалмаң, жылмаң-жылмаң, шөлмек, үйелмен,
үйелмелі-сүйелмелі
2. алма, бөлме, малмен, балмен
3. малменікі, гүлмекен, балмекен?, бұлмал,
тұлмал, Балмағанбет
лн: 1. ауылнай
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
ФОНЕТИКА
ғй = 0, ғу= 0, ғл= 0, ғң=0, ғр=0


title:
.
0 - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
2
.
0
3.
бұлнан, балнан, бұлне?, Гүлнәр, Гүлназ,
Елнар, Құлнияз
л ң = 0, лр= 0, лу=0;
мй=0, мл=0;
м м : 1. еммат, мүкәммал
2. адаммен, қаламмен, қадаммен
3. адаммінді, қ .н м . оммал, оммың
мн: 1. 0
2. адамның, адамнан
3. адамнанды, кімнадан? кімнас?
м ң=0, м р=0, му=0;
нй= 0, нл=0;
нм: 1. 0
2. қ. нм. наммен, жаммен, жаммын
3. қ .н м . оммы ң, оммал, оммиллион
нн: 1. жаннат, сүннет, суннит, жаһаннам
2. наннан, жаннан, Отаннан, ойыннан
3. оннан, оннар, тоқсаннар
н ң= 0, нр= 0, ну=0;
ңй=0;
ңл: 1. еңлікгүл, саңлақ, сіңлі, қаңлы
2 . 0
3. 0
ңм: 1. өңм ен
2. аңмен, таңмын, таңмен, теңмін
3. еңмықты, тоңмойын, тоңмай
ңн: 1. 0
2. таңнан, аңнан, көңнен, теңнен
3. мыңнан, еңнаш ар, мыңнар
ң ң = 0, ңр= 0, ңу=0;
рй=0;
рл: 1. арлан, тарлан
2. қарлы, қырлы, қырлар, зорла, зырла
3. 0
рм: 1. арман, орман, қырман, зорман, тұрман, -
бармақ, шырма
2. қармақ, тырмала, бармақ, арма
3. бірмың, бірмал, төртмың
рн: 1. арна, жарна, өрнек, ернек
2. қырна, тырна, керне, жарнама
3. бірнеше, бірнан, әрне, бірнар, Ернар
рң=0, рр=0, ру=0;
ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
75
уй=0;
ул: 1. аула, әулет, дәулет, дулат, сәуле, сау-
лы қ, жаулық, қаулы, тәулік
2. тула, зула, саула, жаула, сулық, қулық,
сула
3. 0
ум: 1.
думан, нәумез
2. жаума, жаумен, жаумын, жаумысың
3. таумалы, сумай, сумақта
ун: 1. 0
2. ауна, қуна, буна
3. сунан, сунауа, қунәпсі
уң=0;
ур:
1. әуре, дәурен, жаура, сәурік, тәурат
2. тұмаурат, сылтаурат, даурық, қура
3.
УУ=0.
2.2.8. Үнді-ұяң дауыссыздар тіркесі
Достарыңызбен бөлісу: |


йб:
1. айбат, айбар, айбын, бейбіт, айбақ-
сайбақ, әйбат, дойбы, зиба, иба, байғазы, байла,
байтал
2
.
0
3.
айбатты, бай-бағылан, бай-бай, байбайла,
бай-м ы рза, тайберді, айбалды рған, жайбасар,
Айберген
йг: 1. бәйге, әйгілі, игі, сәйгүлік, шүйгін
2. сүйген, сүйгелі, сүйгісі, биге, үйге
3. қ.
йк.
айгөрді, байгелді, жайгелді, сай-
гелді, Тайгелтір, Әйгерім
йғ:
1. байғазы , байғұс, айғы р, ай ғы з, қай-
ғы, пайғамбар, пиғыл, сайғақ, ұйғыр, тұйғын
2. айға, байға, қойған, қойғалы , қойғы з,
қойғыла, қойғысы
3. қ.йқ. айғарады, айғабақ, майғарағай, қой-
ғарады, қайғайдағы , Байғара, Тайғара, Қ ойғо-
зы
йд: 1. айда, айдын, айдақ-сацдақ, майда-
шүйде, айдала, пайда, шидем
2. айда, айдай, үйде, үйдей, тайда, тайды,
тайдан, тайдыр, тайдын
3. айдағы , қайдәрі, ж айдақпырт, сайдала,
дайдай, Байдәулет
йж: 1. 0
2
.
0
3.
айжарық, айжақсы, байжақсы, жай-жап-
сар, қайжыл, қайжақ, сайжақ, Байжарқын, Бай-
жол, Айжарық
йз: 1. найза, изе, изен, күйзел, қайзала, қай-
за, қайзаң-қайзай
2
.
0
3. қайзауыт, байзауыт, жайзат, Байзақ, Ай-
зада
лб: 1. албар, албыр, албасты, бұлбұл, далба-
са, далба-дұлба, елбекте, шалбар
2. 0
3.
молбайлық, төлбасы, елбасы, жылбасы
лг: 1. белгі, ілкі, ілгері, сүлгі, ділгер, жүлге,
мүлгі, үлгі
2. әлгі, білгір, білгіш, білген, білгісі, білгелі
3. бұлгүл, қызылгүл, жасылгүл, қ. лк. бұлгүн,
жылгелді, елгөшті
лғ: 1. алғы с, алғай -ш алғай , балдақ, балға,
бұлғын, бұлға, былғары, шұлғау
2. талға, ш алғы, ш алған, ш алғалы, ш алғы -
сы, алғы
3. бұлғалы м, бұлғылым, бұлғұмы р, қ. лқ.
м алғора, малғайтты, талғармады, ж олғарады ,
молғамтыды, желғойды
лд: 1. алда, алда-жалда, балдақ, балдыр,
бұлдыр, бүлдірге, бүлдіршін, дүлдүл
2. алда, алдың, малда, малдың, малды, мал-
дан
3. малдайын, желдамылдады, малдалада, жел-
диірмен
лж: 1. алжы, болжа, бұлжы, былжыр, елжі-
ре, қалжыра, олжа, мылжа
Достарыңызбен бөлісу: |


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 109

text:
76
ФОНЕТИКА
2
.
0
3.
емж оқ, жымжылас, жы мжы р, ш амж ақ-
ты, шамжарығы, тымжас, тымжуас
мз: 1.
қам зол, зәмзэм , арамза
2. 0
3. тымзәулім, тымзілдей, зымзия
нб-мб: 1. 0
2. жамба, қомба, көмбе, сембе
3. жамбақгы, жамберді, жөмбілмейді, көмбет,
күмбойы, Жамбай, Жамбота, Жамболат
нг-ңг: 1. 0
2. түңгі, түңге, күңге, күңгей, жөңге, жүңге,
кеңге
3. оңгүн, меңгелдім, әңгүй, оңгөйлек, кең-
гөрпе, сеңгерексің, жаңгерек, наңгерек
нғ-ңғ: 1. 0
2.
зам аңға, ж аңға, кеңге, көңге, құлаңға,
жы лаңға, сұраңған, қаңған, ж аңған, жаңғалы
3. оңғалы м , ж аңғұм ар,
оң ғасы р , оң ғой ,
қаңғызы л, жаңғысылды
нд: 1.
андыз, әпенді, дандайсы, құндыз, пен-
де, сандал, шандыр, ындын
2. жанда, жандан, жанды, жандар
3. жандауыс, жандалбаса, жандәрмен, жан-
дүниесі
нж:
1. жанжал, кенже, қанж ар, қанж ы ға,
болжа, қы нжыл, тұнжыр, ш онжар, шынжыр,
ы нж ы қ, інжіл, інжу
2. жүнжі
3. онжыл, жанжолдасы, жанжары, әнж ақ-
сы, санжыл, қанжылым
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=109#ФОНЕТИКА_2_._0_3._емж_оқ,_жымжылас,_жы_мжы_р,_ш_амж_ақ-_ты,_шамжарығы,_тымжас,_тымжуас_мз:_1.


title: ФОНЕТИКА. ЕКПІН. ИНТОНАЦИЯ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
ФОНЕТИКА. ЕКПІН. ИНТОНАЦИЯ. МОРФОНОЛОГИЯ ФОНЕТИКА 1. ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ 1.1. К ІР ІС П Е Қазақ тілінің фонетикасына арналған зерттеу
жұмыстарының басы баршылық. Олар мақала,
монография және мектеп пен жоғары оқу орнына
арналған оқулықтар түрінде көпке таныс. Олардың
бірі фонетиканың жеке бір мәселелеріне арналған
болса, енді бірі қазақ тілінің дыбыс жүйесін түгел
қамтыған бас-аяғы бұгін еңбектер. Әрине, үлкенді-
кішілі осы еңбектердің әрқайсысының өз алдына
қ о й ғ а н м ін д ет-м ақсаттар ы болды . Ғ ы лы м и
б ағы ттағы еңбектер теор и ял ы қ м әселелерді
ш еш уге арналса, оқу-әдістем е саласы н д ағы
еңбектер сауат аш уға міндеттенді. Қол жеткен
нәтиж елер өз дәуірінің тео р и я -п р ак ти к ал ы қ
деңгейіне лайы қ болып ш ығып жатты.
Енді кү р д ел і ғы л ы м и талдау м ен таза
әдістемелік мүддеден аулақ қазақ тілінің құрылым
ф онетикасы дайындалып отыр. Ол үшін қолда
б а р
ф о н е т и к а л ы қ
м ә л ім е т т е р
к е ң ін е н
пайдаланылды..
і Бұл еңбек осыған дейінгі фонетика саласында
қол ж еткен нәтиж е-табы сты ң қоры ты нды сы
іспеттес болғанды қтан, бар жетістіктің қалып
қоймауын, сондай-ақәр түрлі себептермен (теория
деңгейі, зерттеу әдістерінің жұтаңдығы, қоғам и-
ә л е у м е т т ік т .б .) к е т к е н к е м ш іл ік т е р д ің
қайталанбауын қадағалап отыруға тура келді.*
Басты мақсат қазақ тілінің төл дыбыс құрамын
анықтап, оның ішкі құрылыс жүйесін сипаттап
шығу, дыбыс өзгерістерін талдап, әуен түрлерін
түгендеу болды. -Сонымен қатар ф онетикалы қ
ж ә н е ф о н о л о г и я л ы қ т а л д а у -с и п а т т а м а л а р
жіктеліп, әрқайсысы өз алдына дербес сала ретінде
берілді ((ж асы раты ны ж о қ, д әстү р л і ф о н е -
тикамызда оның бэрі араласып кеткен еді).
Сойтіп, қазақ тілінің дыбыс құрамы мен
жүйесі әр тұрғы дан талданы п ш ықты. Атап
айтқанда:
- дыбыстың жасалымы (артикуляциясы), яғни
дыбыс жасалу тұрғысынан талданып-сипатгалды;
- дыбыстың айтылымы (акустикасы), я ғн и
дыбыс айтылу тұрғысынан талданып-сипатталды;
- дыбысты ң естілімі (перцепциясы ), яғн и
дыбыс есгілу тұрғысынан талданып-сипатталды.
Сонда, әрбір ды бы с төмендегідей тізбек
б о й ы н ш а т а л д а н ы п ш ы қ т ы : д ы б ы с ау ы з
қуысында жасалады, сонан соң ауа кеңістігіне
шығады, сөйтіп құлаққа келіп жетеді. Оның ретін
төмендегідей жолмен корсетуге болады.
Д ы б ы сты ң ж асал ы м , ай ты лы м , естілім
сәттерінің әрқай сы сы н ы ң озіне тән ұғымдары
мен атаулары бар. Оларды бір-бірімен аралас-
тырмай, ж еке-ж еке талдап ш ығу қазақ фонети-
касында алғаш рет ұсынылып отыр.
Бұл - ф онетикалы қ талдаудың жолы.
Ф онологиялы қ талдау үндесім (сингармо-
низм) заңы на лай ы қ жүргізілді. Себебі қазақ
фонологиясы дегеніміз үндесім ф онологиясы
болып табылады. Қазақ фонологиясының ақиқат
табиғаты н тек үндесім фонологиясы тұрғы сы -
нан талдағанда ғана дұрыс танимыз. Сондықтан
да қазақ тілі дыбыстары үндесім заңы тұрғысы
нан өз алдына дербес талданды.


нз: 1 .0
2
.
0
3.
онзауыт, онзембіл, ханзада
ңб:
1. еңбек, қаңбақ, жаңбыр, таңба, теңбіл,
шеңбер
2. тоңба, қыңба, тыңбысың?
3. еңбірінші, мыңбір, еңбастысы, еңболма-
са, кеңбол
ңг: 1
. әңгелек, діңгек, деңгене, мәңгі, дүңгір,
ләңгі, сүңгі, теңге, шеңгел
2.
жеңген, жеңгелі, жеңгісі, жеңге,
нг.
күңге,
күңгей, түңге, түңгі, сеңген, сеңгісіз, сеңгелі
3. мыңгүл, еңгүлді, кеңгойлек,
нг.
оңгүл,
сеңгүлсің,
нк.
жаңгешті, еңгөрікті, жаңгірді,
таңгөрінді
ңғ:
1. аңғал-саңғал, даңғы л, ж аң ғақ, жаң-
ғыр, қаңғыр, ш аңғы, сұңғыла
2. аңға, таңға, тыңға, тоңған, тоңғалы, тоң-
ғысы, тоңғақ,
нғ.
ж оңған, ж оңғы , ж оңғы сы ,
жоңғал, жаңған, жаңғалы
3.
ңқ.
таңғадды, таңғылды, таңғараңғы, соңғай-
тты,
нқ.
қаңғарайды, қаңқызыл, ж аңғайғы, жаң-
ғиды, саңғайты
ңд:
1. маңдай, маңды, меңде, саңдақ, аңда,
аңды
2. таңда, аңда, аңды, аңдар, оңда, оңдыр,
қоңды
3. кеңдала, кеңдүние, еңдұрысы
ңж:
1.
0
2
.
0
3.
мыңжыл, мыңжол, мыңжылқы, тыңжол,
таңжарық, кеңжол
ңз:
1. меңзе
.2 .
0
3.
м ең-зең, мыңзауыт, мыңзембіл, еңзыми-
ян, еңзаңды, кеңзал
рб:
1. арба, дарбаза, дорба, дүрбі, барби, бор-
бай, ерби, жырби, қорби, кірби, қарбыз, тырби,
шарбы, шарбақ, ырби, сарбаз
2. мейірбан
3. бірбала, бірбет, әрбір, әрбала, зарболды,
тарболды, шарболат
рг:
1. бүрге, кергі, жөргек, жөргем, ірге
2. жерге, ерге, терге, көрге, бейнеткерге
3.
рк.
біргүні, біргезде, бірғонақ, әркүні,
әркезде, зоркелді
Достарыңызбен бөлісу: |


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 111

text:
рғ:
1. арғы м ақ, арғын, қарға, қарғы, жорға,
қы рғи, қырғауыл, тарғақ, торғай, ш ырға
2. жарға, арға, қарға, торға, зорға
3.
рқ.
бірғазан, бірғатар, әрғайда, әрғаш ан,
зарғылды, зорғылды
рд:
1. арда, орда, бырдай, дардай, жұрдай,
кердең, кердері, керді, мүрде, сардар
2. жарда, жардай, жардан, жардың, жерде,
жердей, жерден, жердегі
3. бірдәптер, бірдоп, әрдайым, әрдәуір
рж:
1. боржи, быржи, бүржи, кіржи, қаржы,
қаржас, мыржи, мұржа, саржа, ыржи
2
.
0
3.
біржыл, біржола, біржан, әржерде, әржы-
лы, әржақты, таржол
рз:
1. арзан, арзы, гүрзі, мырза, перзент, керзі
2
.
0
3. бірзауыт, бірза, әрзауыт, барзауыт
уб:
1. наубай, тәуба
2
.
0
3.
таубасында, таубаласы, дауболды, даубіггі,
тубайлады, суболды, Таубай
уғ:
1. ауған, қауға, сауғы
2. ауға, бауға, дауға, суға, буға
3.
уқ.
суғараңғы , суғұйды, тауғалқып, тау-
ғалқы, жауғайда, сауғайтты
уг:
1. шәугім
ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
77
2. гуге, деуге, келуге, жүруге, беруге
3.
ук:
сугерек, сугелді, сугешті, жаугетті, дау-
гетті, қугетті
уд: 1.
аудан, дудар, жаудыра, қауда, қаудыр,
зәуде, кеуде, кеудірле, сауда, шуда
2. тауда, жауда, бауда, суда, буда, қудала
3. судайын, судәптер, дау-дамай, ду-ду
уж:
1. аужал, қауж аң-қауж аң, қужыңдау,
шаужаң, шаужай
2
.
0
3.
даужанжал, сужылан, жаужапақ, сужүрек,
жаужүрек, таужақта
уз:
1. зауза, қауза, қуза, зәузат, кеуде
2
Достарыңызбен бөлісу: |


.
3.
зау-зау, зу-зу, қузалым, узаһар, дәузат,
дәузал.
2.2.9. Үнді-қатаң дауыссыздар тіркесі
йқ:
1. айқы н, байқа, қайқы , найқал, құйқа,
сойқы, сайқымазақ, тайқар, қиқар, ұйқы-тұйқы,
қиқы -ж иқы
2. ш айқа, тайқы , ж айқа, жойқы н
3.
йқ-йғ:
айғарады, қойғарады
йк:
1. әйкел, күйкентай, жүйке, сүйке, би-
кеш, шүйке, шикі
2. күйкі
3.
йк-йг:
айгөрді, күйгешті
йп:
1. айпап-ж айпады , байпақ, сипат, сый-
пақ, ж айпақ, тайпақ, сыйпа, шипа
2. ойпаң, ойпат
3. майпалау, майпышақ, қайпышақ, ойпырай
йс: 1.
майса, қисап, найсап, сиса, Ойсылқа-
ра, Иса
2. айсыз, байсы, байсыз, жайсыз, жайса, қой-
са, тайса, тайсақ, тайсал, мисыз
3. тайсойды, майсөк, майсасыр, майсүзгі,
ойсана, қойсанады
йт:
1. айт, қайт, бүйт, ойт, сөйт, ит, бит,
күйт, жайт, тәйт, шәйт, байтаба, шайтан, байтал,
байтақ
2. қарайт, сарғайт, ұлғайт, кішірейт, үлкейт,
зорайт, алайт
3. айтолды, күйтартты, ойтолғады, тойтар-
қады
йш:
1. қайшы, ишан, шиша, ишара, ишарат,
ищай
2. айш ы қ, маңдайш а, жайш а, байш ікеш ,
үйшік, жайш ылық
3. айшықты, ойшамасы, қайшақта, кейшақ-
та, тайшапты, шайшықты
лқ: 1. алқа, алқым, алқоры, бұлқын, былқ-
былқ, жалқы, жылқы, қалқа, қалқан, олқы, сал-
қам, шалқан
2. жұлқы , талқы, толқы, балқы, қы лқан
3. лғ: алғаракөк, алғоңыр, алғызыл
лк: 1. бөлке, өлке, үлкен, кілкі, ілкі, сөлке-
бай, селк, түлкі, сілкі, бүлк
2. күлкі
3. лг: малгелді, елгетті, желгелді, елгөрінді
лп: 1. алпыс, алпамыс, алпауыт, әлпеш те,
балп, ж алпақ, жалп, жалпын, ж ы лпос, елпілде,
қы лп, қолп, салп, шалп, шылп
2. шолпы, Зұлпықар
3. бұлпышақ, молпайда, жолпұлы
лт: 1. алтын, алты, балта, балтыр, бөлтірік,
қалта, келте, салтақ, күлтелену, салт, бұлт, шалт
2. толтыр, келтір, өлтір, жонелт
3. балтатиды, желтұрды, желтынды, солтүн-
де, толтуды, тілтапты
лш: 1. алшы, алш аң, алша, бұлш ық, был-
ш ық, күлше, қалшадай, қалши, қалш, малшын,
мөлшер, өлше, шалшық
2. алшы, келші, болшы, білші, бөлшек
3. желшықты, жолшықты, күлшашты
мқ: 1. ж ымқыр, қам қа, қы м қы р, ш ымқай,
қамқап, сұмқай
2. жемқор, қамқор, мөлқор, дымқыл
3. м ғ: тымғызыл, жемғайда, кімғарады, қам-
ғылды
мк: 1. дімкәс, мүмкін, сөмке
2. көмкер
3. м г: кемгетік, кімгелді, тымгөп, емгерек,
немгетті
мп: 1. жемпір, кемпір, зімпара, күмп, сым-
пылда, сымпыс, жампоз, омпа
2. сұмпайы, көмпіс
3. кімпішті, кемпішті,
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=112#_йқ-йғ:_айғарады,_қойғарады_йк:_1._әйкел,_күйкентай,_жүйке,_сүйке,_би-_кеш,_шүйке,_шикі_2._күйкі_3.__йк-йг

title:
зау-зау, зу-зу, қузалым, узаһар, дәузат,
дәузал.
2.2.9. Үнді-қатаң дауыссыздар тіркесі


title: н і і - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л...

text:
78
ФОНЕТИКА
нқ=ңғ, нк=ңг, нп=мп;
нс:
1. мансап, сансыра, мансұқ
2. жанса, сенсе, сенсіз, қансыра
3. онсағат, онсаулық, онсойлем
нт: 1. антала, ентеле, ентік, жұнттай, құнти,
ынта, ынтымақ, монтаны, монти, ант, кент, қант,
тінт
2. бусант, ойлант
3. онтеңге, жанталас, онтай
нш:
1. әнш ейін, иншалла, монш ақ, монш а,
қанш а, қанш ық, қаншырдай
2. менш е, жынш а, сыншы, мінші
3. онш ақты, оншелек, жаншақырды, онш а-
қырым, қанш ықты
ңқ:
1. аңқай, аңқи, м аңқа, қаң қа, қо ң қи ,
саңқ-сұңқ, маңқ, тоңқай
2. сәңқой
3. қ.
ңғ.
аңғұмар, еңғызы л, көңғұм ар
ңк:
1. ең к-ең к, еңкей, дөңки, өңкей, өңки,
кеңки, мүңк, сәңки, теңки, міңк, шіңк
2. теңки, дөңки
3. қ.
ңг.
еңгүшті, еңгеремет
ңп: 1.
2
.
3.
кеңпейіл, еңпысық, мыңпарақ
ңс:
1. еңсе, жеңсік, кеңсе, кеңсірік, сеңсең,
жаңсақ, қаңсы, қоңсы, қыңсыла
2. теңсел, жеңсе, жеңсіз, жеңсін, сіңсе, сіңсін,
аңсыз
3. мыңсоз, кеңсай, таңсамалы
ңт:
1. қаңтар, аңтарыл
2
.
3. еңтаңдаулы, аңтаң, оңтүстік
ңш:
1. өңш ең, жеңше, жөңш ең
2. кеңшілік, аңша, сеңше, таңшы, аңшы
3. мыңшелек, еңшырайлы, таңш апағы
Достарыңызбен бөлісу:


рқ:
1. арқа, арқар, арқан, барқы н, барқыт,
ж арқ-жұрқ, сарқ-сұрқ
2. торқа, қы рқа, сұрқай
3. қ.
рғ.
ерғаш ты, әрғаш ан, бірғанш а
рк: 1.
беркі, бүрке, бүркіт, еркін, ерке, сірке,
күрке, жеркен, серке, күрк-күрк
2. өркеш, өркен
3. қ.рг.
біргүні, әргім, біргелінш ек, біргелі
рп:
1. арпа, көрпе, кірпіш, арпалыс, ұрпақ,
көрпеш, серпі, шарпы, борп-борп, арп
2. өнерпаз, тұрпат (түр)
3. бірпышақ, әрпенде, бірпенде,әрпысық
рс: 1.
арсаңда, борсы, бүрсігүні, борсық, қар-
сақ, қарсы, сарсаң, ерсі, торсық
2. барса,#көрсе, көрсет, арсыз, қарсыз
3. бірсағат, бірсөйлем, әрсөйлемде
рт:
1. арт, ерт, ерте, дерт, терте, ертек, қарт,
сарт, серт, жорт, тарт
2. бірте-бірте, мұнарт, құмарт, шұбарт
3. біртеңге, бірталай, әртүрлі, біртуар
рш:
1. аршы, арш ын, арша, борша, бұршақ,
шырша, мұрша, қарш -қарш , кірш-кірш, ыршы
2. баршы, берші, барша, қатпаршақ, жұмыр-
шақ, желбіршек, жершіл
3. біршелек, біршокім, зоршатыр, әршешім-
де, әршанада, таршайла
уқ:
1. ауқат, науқан, науқас, қауқар, қауқи,
қау-қау, қауқылда, сауқат, тауқымет, уқала, жау-
қазын
2. қуқыл
3. қ.
уғ.
суғыл, туғы л, ауғұрды, жауғаш ты,
тауғыраны
ук:
1. әуке, жәукем, жәукемде, кеукерін, кәу-
келе, шәукілде, Бәуке, Дәукен, Кәукен, Тәуке
2. даукес
3. қ.
уг.
баугеспе, жаугетті, сугелді, қугетті,
кеукеуле
уп:
1. жаупазақ, қаупи, таупық, әуп, әупіл-
деу
2
.
0
3.
дәупыш ақ, қупұш ық, супішен, қаупелек,
таупана, әупірім, дәупері
ус:
1. аусыл, әуселе, жаусат, жуса, кәусар,
кеусен, қауса, қаусыр, маусым, саусақ, сусары
2. суса, сусақ, сусыл, сусы, сусыз, жуса, сау-
са
3. таусағы, аусалды, таусамалы, сусамыр,
қусайтан
Достарыңызбен бөлісу: |


ут:
1. жаутаңда, қутың-қуты ң, таутан, тау-
таңда, тәути
2. 0
3. суторғай, баутақты, сау-сәлемет
уш:
1. қуши, қушыкеш , қушық, тәуше, рау-
шан
2. суша, туша, сушы, жаушы
3. баушарбақ, даушар, сушаруашылығы, жау-
шықты, қушеке.
2 2.10.
Соз (буын) соңындағы қос дауыссыз
Бұл негізінен еліктеу, одағай сөздерге тән'.
Ара-тұра ©зге сөз таптарына тән сөздер де кезде-
седі. Соз (буын) қос дауыссызға аяқталғанда
оның алды ңғысы үнді, соңғы сы қатаң болуға
тиіс. Бір ескеретін жай, еліктеу сөздер жеке де,
қайталанып та, кобіне
ет
көмекші етістігімен
тіркесіп айтылады, оларға жалғанатын қосымша
үнемі дауыстыдан басталады, сөйте тұра сөз
ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
79
(буын) соңы ндағы қатаң қ,
к, п
ұяңданбай, қал-
пын сақтап тұрады:
жарқыл, зіркіл, бүлкіл, қыл-
пыл, жарқылда, қылпылда, жалпылда
т.б.
Сөз соңындағы үнді-қатаң тіркесі мынадай
болып келеді:
рк: барқ, бырқ, жарқ-жұрқ, зырқ, қарқ, қырқ, сарқ-
сұрқ, бұрқ, құрк, жырқ, тарқ, шарқ, шұрқ, ырқ;
рк: дүрк, зірк, күрк, ірк;
рн: барп, борп, арп, күрп, қорп, тарп, тырп, жырп;
рс: арс, гүрс, бырс, қорс, д}'рс, мырс, тырс, ырс;
рт: борт, бырт, күрт, кірт, қырт, морт, сарт-
сұрт, сырт, шарт-шұрт, шорт, шырт;
есім-етістік создер: арт, ерт, жорт, жұрт,
жырт, мерт, орһі, ұрт, сарт, серт, сүрт, тарт, түрт,
шарт, сырт, шерт;
рш: бырш, кірш, қарш, қыріи;
лк: былқ, қылқ, қолқ, солқ, шылқ, сылқ;
лк: бүлк, желк, күлк, кілк, селк;
лп: балп, болп, былп, елп, жалп, желп, жылп,
қолп, қылп, салп, сылп;
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
ут:
1. жаутаңда, қутың-қуты ң, таутан, тау-
таңда, тәути
2. 0
3. суторғай, баутақты, сау-сәлемет
уш


лт: бұлт, жалт-жұлт, жылт, кічт, қалт-құлт, қылт, мөлт, мүлт, селт, шалт, шолт; зат есім: бұлт, кілт, салт, ұлт; етістік: жонелт, кенелт, ойлант; лш: балш, былш, қалш; ңқ: аңқ, қаңқ, маңқ, таңқ, тыңқ, саңқ, сұңқ, тоңқ, шаңқ, ыңқ; зат есім: даңқ; ңк: еңк, дүңк, кеңк, күңк, мүңк, шіңк; зат есім: реңк; пт: зат есім: ант, жент, кент, қант, құнт; мп: күмп, қомп, томп; йт: есш -ет іст ік создер: адырайт, бадырайт, бақырайт, айт, бүйт, бит, жайт, ит, күйт, қайт, өйт, тэйт, едірейт, күдірейт, сүмірейт; йк: қиқ, шиқ; уп: әуп; уһ: уһ (үуһ). Сөйтіп, қос дауыссызға аяқталатын сөздер
алдымен еліктеуіштер. Етістік сөздердің біразы
туынды болып келеді (
ж өнел-т, кенел-т , ай-т, сой-т, бүй-т, едірей-т, сүмірей-т). Қос дауыс-
сызға аяқталатын зат есімдердің дені кірме сөздер.
Олардың қайсыбірі жазу арқылы қалы птасқан.
Мәселен:
даңқ, реңк. Тілде
рең түрінде қалыптас-
қан сөз қайтадан араб: парсылық дыбысталу (ранг)
үлгісіне коше бастады. М ұның озі тілім іздеңқ,
нк қос дауы ссы зы на аяқталған есім, етістік
создердің жоқ екенін елемеуден туған.
С оңғы жылдары баспасөзде
түрік сөзі
түрк түрінде жазыла бастады. Бұндай
(рк) тіркес тек
еліктеу сөздерге ған атэн .
Ал зат есім
бұлт түркі тілдерінің бәрінде де
екі буынды. Қ азақ тілінде.де оның
бұлыт (ай-
тылуы
бұлұт) екені дау тудырмаса керек. Осы-
лай еліктеуішке омоним болып жүрген сөздің
бірі - зат есім
кілт. Парсы тіліндегі айтылуын
(калит) ескерм егеннің өзінде, ол
кіліт (
кіл-т і, кіл-т ім) екені анық.
Қ азақ тілінде
и, у дейтін дауыстылар ж оқ,
әріп бар. С оң ғы буында дауыссыздың алдында
жазылатын осы әріптердің дыбыс құрамы мы-
надай (емле сөздігі бойынша):


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=117#2.2.11._Шәлкес_тіркестер_Байырғы_сөздерде_кездеспейтін,_қолдан_жа-_салған_жасанды_тіркестер_сөз_ішінде,_буындар_жігінде_ж_етерлік._Оларды_шәлкес_тіркестер

title:
йп: зағыйп (зағип), тэлійп (тэлип),
йх

text:
йп: зағыйп (зағип), тэлійп (тэлип),
йх: тарыйх (тарих), Шафыйқ (Шафих),
йқ: таспыйқ (таспиқ),
йн: аумійн (аумин), Ғайнеддійн (Ғайнеддин),
ійншалла (иншалла),
уз: махфұуз (махфуз),
ул: Расұул (Расул),
ух: рұух (рух),
йф: Хатійф (Хатиф),
йб: Хабійб (Хабиб),
йд: Халійд (Халид),
йл: Халійл (Халил).
Артикуляциясы орыс создерін айту арқылы
қалыгітасқан қазіргі оқыған қауым мұндай тіркес-
терді қиналмай айтады.
2.2.11. Шәлкес тіркестер
Байырғы сөздерде кездеспейтін, қолдан жа-
салған жасанды тіркестер сөз ішінде, буындар
жігінде ж етерлік. Оларды
шәлкес тіркестер
дейміз.
Енді емле сәздігіндегі кейбір түбір ішіндегі
тіркестерді көрейік:
1.
қ а т а ң -ү я ң
тіркестер:
3.
ү я ң -к атаң :
кб:
аллауакбар
зһ:
м азһ аб
тб:
м а т б уға т
4. үя ң -үн ді:
хб:
сүхбат, шахбибі
ғл:
бағлан, м а ғл ү м , үғл ан
х з:
ш ахзада
ғ м :
л а ғм а н
һб:
шаһбаз
ғн:
яғни
2.
қ а т а ң -ү н д і
тіркестер:
др:
медресе
к м :
хикмет
ж н:
мэж нүн, күмэж нік
қл:
ғақлия, м ақлүқат
жр:
хиж ра
қ м :
рақм ет , зақмет
зл:
м а зл ү м
қр:
м а қ р ү м
зм :
мазмүн, қызмет, жазмыш
х м :
рахман, Ахмет, Махмүт
зн:
кезнесу
хн:
мехнат, сахна
бл:
аблы ғу, лоблу, облыс
хр:
махраб, м ихраб
бр:
ғибрат
һр:
баһра
5.
ү н д і-ү н д і
тіркестер:
сл:
ислам, м эслихат
мл:
емле, м ем лекет , жгүмле
см :
басмашы, ресм и
шл:
шашлық
и ім :
баш мақ, әш мүш ке
шн:
қүшнаіи
тр:
кәстрөл
80
ФОНЕТИКА
Дыбыстық тіркестерді зерттеушілердің бәрі
де бұларды заңды тіркес түрінде танитыны жо-
ғарыда көрсетілді. О лардың ш элкес тіркестер
екенін, бірінш іден, ф онетикалы қ заң ға бағы н-
байтынынан көрсек, екіншіден, аздаған мысал-
дардың өзі-ақ айтып тұр. Бұлар - түп ш ыққан
тілге еліктеп қолдан ж асалған тіркестер. Мәсе-
лен,
басмашы, баишақ, кэстрөл, іиашлық.
2.2.12. Қайталама дыбыстар
Бір создің екі рет қайталануы арқылы қай-
талама қос создер жасалады. Осы үлгімен бір
дыбыстың екі рет қайталанып қоданылуын
қай-
талама дыбыстар
дейміз (гемината). Мысалы,
қатты, тэтті, атты, атта, ашшы (ащы, ашша,
асшы), түшшы (түщы, түзшы), текке, баққа, аққар,
таппады.
Қайталама дыбыстарды да үш түрлі
позицияда қараған жөн: 1) түбір ішінде, 2) түбір
мен қосымшаның, 3) сөз бен сөздің аралығында.
2.2.12.1. Соз бен создің аралығында
ққ: аққала, аққүс, бсіққарады, баққайтты,
оққағар, саққүлақ, аққалпақ,
осында:
көкқарға,
көкқасқа, көкқүтан, текқана, бекқатты, Бекқали,
Бекқара
(к
айтуда
қ
болады).
кк: көккөйлек, көккептер, көккүл, көккітэп.
пп: көппала, көпполды, көпперді, алыпперді,
экепперді, көппай, көпполсын, шөпперді.
сс: бассалды, бессөйлем, бессом, кәссалды,
сөссарасы, көссүзді, бассағалады, тассалды.
тт: төрттеңге, т өрт т үлік, терт тэсіл,
иттірлік, иттерісі, аттарақ, шеттілі.
і і и і і
:
үіишелек, үшшал, бешшелек, бешшал, беш-
шүлдыз, үшшүз, беиішүз, жашшықты.
жж: жүжжыл, тоғыэісжыл, қылсжанды, қыж-
жібек, божжорға, лажжоқ.
зз: жүззауыт, сөззергері, тоғүззаң, өззаңы, тез-
зыт, күззэрлі.
,
мм: оммың, оммал, оммэрте, жамменікі, қам-
майдан.
нн: оннар, оннан, оннэрсе, сеннеге.
Сөз бен сөздің арасында негізінен қатаң да-
уыссыздар ғана қайталанып айтылады. Ал ұяң-
дардан т е к ж ж ә н е з , үнділерден те к м ,
н
дыбыс-
тары ғана қайталанады , қалған дауыссыздар
қайталанбайды.
2,2.12.2. Соз бен қосымша аралығында
ққ: санаққа, баққа, таққа, баккан, таққан,
какқан, соққы, соққыла, жоққа.
кк: көкке, кекке, текке, бүккен, бөккен, экке,
жікке, сөкке, сөккен, төккен, шеккен.
пп: қаппен, баппен, жаппады, кеппеді, теппеді,
теппе, шаппа.
сс: бассыз, ессіз, түссіз, іссіз, асса, басса, кессе,
өссе, тессе, сәссүз (сөзсіз), сессе (сезсе).
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
йп: зағыйп (зағип), тэлійп (тэлип),
йх


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=117#2.2.12._Қайталама_дыбыстар_Бір_создің_екі_рет_қайталануы_арқылы_қай-_талама_қос_создер_жасалады._Осы_үлгімен_бір_дыбыстың_екі_рет_қайталанып_қоданылуын_қай

title:
йп: зағыйп (зағип), тэлійп (тэлип),
йх


тт: батты, бетті, бітті, кетті, жатты, қайт- ты, айтты, сатты. шш: шешіиі, кешші (кесші), аіишы (асшы), таш- ша (тазша), лашшыз (лажсыз). мм: жаммен (жанмен), мамам м ен (маман- мен), қаммен, шаммен, сиіғаммын (алғанмын), кел- геммін (келгенмін), мамаммын (маманмын), адам- мын. нн: нанның, наннан, алғаннан, кеннен, келген- нен, санның, саннан, оннан. Бұл позицияда да қатаңдар мен үнді
м , н дыбыстары еркін қайталанатын болса, ұяңдар
мүлде кездеспейді.
2,2.12.3. Түбір ішінде Түбірдегі қайталама дыбыстар бөгде тілге
еліктеуден туған. Сөйлеу тілінде бұлардың біреуі
түсіріліп (
махабат, қүды, мүде, эді, кезеп, Ғизат, мүкэмал, экіс, жанат, тэкапар, Жапар), немесе өзге
бір дыбыспен алмастырылып айтылады:
күлді (күллі), келде (кэлла), эмбе (эмма), сэлде, сүндет ,
кейде екеуі де өзгереді (
Жаппар, лэппай, Ғайнет- тин). Қисса түрде жазып, айтып жүрген сөзіміз
қарапайы м айтуда
қыса болып кетеді. Олай бо-
латы ны
қыйс-са сбзінде қайталама
(сс) дыбыс-
тан озге, байырғы буында кездеспейтінйстіркесі
және бар.
Сондықтан да Алла, Мухаммад қазақ айту-
ында
алда (
Алдаберген, Алдажар, алда ғана күдай- ай), Мақанбет (Мүқамет, Мэмбет, Мэмет) бо-
лып кетеді.
Осындай қайталама дыбыстар кездесетін
араб-парсы сөздері қазақ тілінде біршама, олар-
дың бэрі де озгеріске ұшыраған. Олар:
олда-білдә (аллаһ-беллаһ) әуелі (аввали) тасаттық (тасаддақ) жалдап (жаллап) жендет (жаллад) тажал (дажжал) сағыз (сақкез) мадақ (маддақ) мекер (мэккер) машақат (маіиаққат)


title:
тт: батты, бетті, бітті, кетті, жатты, қайт-
ты, айтты, сатты.
шш


title: ДЫБЫСТЫҚ ҚҰБЫЛЫСТАР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ДЫБЫСТЫҚ ҚҰБЫЛЫСТАР
81
әзіл (һәззал)
ниет (ниййат)
кезеп (кәззап): Тезек төре, кезеп төре
делдал (даллал)
ділда (т илла)
ізет (ғиззат)
күжат (хужжат)
сарап (саррап)
үде (удда)
есе (хисса)
міндет (миннат)
қисап (қассаб)
молда (м олла)
ниет (ниййат)
келде (каллә)
Қысқасы, түбір ішінде бір дыбыстың қайта-
ланып қолданылуы қазақтілінде болмаған.
Орыс тілінен енген сөздерде қайталама ды-
быстар мол-ақ. Бір ғаналл тіркесін еске түсірейік:
алло, аллея, аллергия, аллегория, баллада, баллон,
доллар, каллиграфия, коллектив, коллекция, кол-
ледж, роллерт.б.
2.2.13. Үш дыбыстық тіркестер
Дауыссыз үш дыбысты ң қатар келіп тіркес
құрауы үш позицияда да кездесуі мүмкін, алай-
да бір буын ішінде ұшырамайды, тек буындар
жігінде ғана түйіседі. Мұндай тіркес көбінесе қос
дауыссы здарға аяқталған есім, етістік сөздерге
қатаңнан басталатын қосымша жалғану арқылы
және сол қатаңдардан (ара-тұра м ,
н,
ұяңдар-
дан) басталатын сөздер тіркесу арқылы жасала-
ды (екінш і, үшінші позицияда мол кездеседі).
Яғни қос дауыссызға аяқталған сөздерге дауыс-
сыздан басталатын қосымш а, сөз қосақталу ар-
қылы пайда болады. Ал бірінші позицияда си-
рек кездеседі. М эселен,рсқ (құмырсқа),
ртқ
(то-
мыртқы, құртқа),
ртк
(күбіртке),
йтк
(жүйткі)
сияқты тіркестер.
Үш дыбысты тіркестің бірінші дыбысы үнді
р,
л,
ң, н, й
екінш і, үшінші дыбыстары қатаң
болып келеді. Қатаңдардың тіркесі айқындалған-
дықтан, үлгі үшін бірер мысал келтірейік.
ртқ:
1. томыртқы, іиыбыртқы;
2. шартқа, тартқан, тартқыла;
3. мұртқойды, төртқойды, шартқойды.
ртк:
1. күбіртке, іиегіртке;
2. сетке, түрткі, түрткіле, күкіртке;
3. торткісі, қарткісі, өрткетті, жүрткөрді.
Енді бір ғана
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
2
ФОНЕТИКА - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
1 2 ФОНЕТИКА С оны м ен, кез келген дыбыс үш тұрғы дан
қаралады. Әрқайсы сы ның өзіне ғана тән ұғым-
дары мен атаулары бар.
Дыбыстың жасалымы (артикуляциясы): ды-
бысты ж асауға қатысатын сөйлеу мүш елерінің
аты аталып (ерін, тіл ұшъі, тіл ортасы, тіл арты,
тілшік), орны корсетіліп, сол сөйлеу мүшелерінің
өзара қиы су жолдары (тоғы сы ңқы , ж уы сы ңқы,
діріл, жанама) сипатталады.
Д ы бы сты ң айтылымы (акустикасы): ауыз
қуысындағы резонаторлар жүйесінің қалпы ата-
лып (ауыз қуысты, көмей қуысты, жанама қуыс-
ты), сойлеу мүшелерінің өзара қиысу күші (лепті
тоғы сы ңқы , босаң тоғы сыңқы , бос тоғы сыңқы )
сипатталады.
Д ы бы сты ң естілімі (перц еп ц и ясы ): ауыз
қуы сы нан сы ртқа ш ы ққан ды бы сты ң құлаққа
жеткен нәтижесі (жуан дыбыс, ж іңіш ке дыбыс,
аш ы қ (таза) дыбыс, қою дыбыс) сипатталады.
Осылай кеш енді талдаудың нәтижесі қазақ
тілінің дыбыс құрамы мен жүйесі жайлы ж ан-
жақты және толық мәлімет береді. О ны ң үстіне,
теориялық және қолданба (қолғанат) тілтаным-
ның (лингвистиканы ң) сұраныстарын қанағат-
тандырып, дамуына септігін т и г із е д і\|
Еңбек көпш ілік оқы рм анға арналып отыр-
ғандықтан қазіргі фонетикадағы күрделі техни-
калы қ талдау мен ұғы м -атауларға соқпау ж ағы
қарастырылды.
1.1.1. Қ азақ ф онетикасы нда қалы птасқан
ұғымдар мен атаулар жүйесіне көптеген озгеріс-
тер мен толықтырулар енгізілдцСебебі, осы күнгі
ұғым-атуалар “дәстүрлі” үнді-еуропа тілтанымы-
на байланып қалған да, кобінесе қазақ тілі таби-
ғатын не жаңсақ, неж арты кеш түсіндіріп жата-
ды. Оның үстіне озге тілдердежоқ қазақ тіліндегі
өзіндік құбылыстар ұғым-атау тапш ы лы ғы нан
көзге ілінбей келді. Сонды қтан да қазақ ф оне-
тикасы на тән ұғым-атаулардың жаңа жүйесін
құрастырып, оларды түсіндіруге тура келді.
1.1.2. Соны мен “Ф онетика” бөлімі бұрын-
ғы коз үйренген үлгісінен көп өзгеше болып
шықты. Әсіресе, көптеген дыбыстардың сипат-
тамасы тиянақталы п, қайта жазылды. О ны ң
үстіне дыбыстардың үндесім (сингармонизм) және
интонация жүйесі бұрын-соңды болмаған жаңа
тарау ретінде қосылып отыр. Тағы бір айта ке-
тетін жай - қазақ тілінің төл дыбыстары.^ешбір
қоспасыз өз алдына талданды. Соның нәтижесін-
де тілімізге жасанды еніп кеткен х;
һ “әріп-ды -
б ы с т а р ” ш ы ға р ы л ы п т а с та л д ы . А л, о ры с
тілінен енген дыбыстарды қазақ дыбыстары құра-
мында қарастырудың өзін жөнсіз деп таптық
(керек болып жатса, олар жайлы мәлімет орыс
тілтанымында жеткілікті). Озімізді де, өзгені де
шатастырып келген
и, у, я, ю әріптері жайлы
қосымш а мәлімет бергенді жөн көрдік.
Алдымен қазақ тілінің төл дыбыстары ның
құрамын аны қтап, жүйесін сипаттап алған соң
барып, кірме дыбыстар жайлы сөз еткен дұрыс
болар. Олар қазақ дыбыстары ның құрамы мен
жүйесінен үндесім орнын тауып сіңді ме, ж оқ,
әлде жапсырма-жамау күйінде қалды ма?
Егер кез келген кірме дыбыс үндесім заңы-
на бағынбаса, онда ол қазақ дыбыстарының құра-
мына енген ж оқ деген сөз.
Қазақ тілінің дыбыс құрамын өз фонология-
сы тұрғы сы нан талдағанда ғана қазіргі кездегі
“ қазақ тілінде қанш а дауысты бар, қанш а дау-
ыссыз бар?” деген әрі тарт, бері тарт сұрақтар-
дан арылатын боламыз.
1.1.3. Ф онетикалы қ ұғымдар мен атаулар.
1.1.3.1. .Жасалым фонетика (артикуляцион-
ная ф онетика) - дыбыстың жасалу жолдарын
анықтайтын фонетика саласы:
-жасалу орны: ерін (губной), ерін-ерінді (губ-
но-губной), тіл ұшы (альвеолярный), тіл алды
(переднеязычный), тіл ортасы (среднеязычный),
тіл арты (заднеязычный), тілшік (увулярный);
-жасалу тәсілі: тоғы сым (смычка), тоғы -
сыңқы (смычный), жуысым (щелинность), жуы-
сыңқы (щелевой), ж инақы жуысыңқы (кругло-
щелевой), ж айы лы ңқы жуысыңқы (плоскощ е-
левой), діріл (дрожащий), жанама (боковой);
-дауыс қатысы: тербеліссіз (дауыс желбезегі
қатыспайды, яғни қатаң), тербеліңкі (дауыс жел-
безегі жартылай қатысады, яғни ұяң), тербелімді
(дауыс желбезегі мол қатысады, яғн и үнді), тер-
белмелі (дауыс желбезегі толық қатысады, яғни
дауысты).
1.1.3.2. Айтылым ф онетика (акустическая
фонетика) - дыбыстың нақты болмысын анық-
тайтын фонетика саласы:
-қуыс жүйесі: ауыз қуысы (ртовый резона-
тор), көмей қуысы (глоточный резонатор);
-айтылым күші: нық (напряженный), босаң
(полунапряженный), бос (ненапряженный).
1.1.3.3. Естілім ф онетика (перцептивная фо-
нетика) - дыбыстың естілу сипатын анықтайтын
фонетика саласы:
-түйсінім түрі: қатаң (глухой), ұяң (звон-
кий), үнді (сонорный);
-естілім қарқыны: күшті лепті, босаң лепті,
бос лепті.
1.1.3.4. Үндесім фонетика (сингармоничес-
кая ф онетикаГ^Ж ы бы сты ң үндестік сипатын


и
әрпінің салдарынан пайда
болған кейбір үш дыбысты
шэлкес тіркестерге
назар аударайық:
йбр: ғыйбрат (ғибрат),
йжр: хыйжра (хижра),
йзз: ғыйззат (ғиззат),
йкм: хійкмет (хикмет),
йлл: ійллаһи (иллаһи),
йнш: ійншалла (иншалла),
йсл: ійслам (ислам),
йсс: қыйсса (қисса),
йхр: мійхраб (михраб),
йшш: ійшшай (ищай).
Бұлар жазудың нэтижесінде пайда болған
шәлкес дыбыстық тіркестер.
3. ДЫБЫ СТЫ Қ ҚҮБЫЛЫСТАР
Тілден тілге сөз ауысу - заңды құбылыс.
М ұның өзі сөз байлы ғын (лексиканы) еселеп
байытудың онімді жолдарының біріне жатады.
Кірме сөздің әр түрлі позицияларында тілдің
қалы птасқан дыбысты қ жүйесіне сәйкес кел-
мейтін кейбір жеке дыбыстар мен дыбыс тіркес-
терінің болуы заңды. Ондай сәйкессіздіктерді
реттеу үшін кейде сөздің құрам ы ндағы жеке
дыбыстарды түсіруге немесе жаңадан дыбыс
қосып айтуға, төл дыбыстармен алмастыруға
тура келеді. Тілімізге араб, парсы тілдерінен ен-
ген сөздер бұған дәлел. Олардың ф онетикалы қ
жақтан игерілгені сонша, көпшілігінің кірмелігі
аңғарылмайды.
Мэселен,
бокебай, бөрене, бөтелке, доға, кэмпит,
көіиір, қамыт, қарындаіи, пүт, пүліш, пеіи, сәтен,
сиса, сот, самауыр, сотке, үстел, орыс
т.б.
Кірме создерді игеру үстінде бұрын бар дауыс-
тыны түсіру, жаңадан қосып айту буын құра-
мын кемітуге немесе арттыруға мүмкіндіктуды-
рады. М әселен, қазір күнделікті тілімізде жиі
қолданылып жүрген
анкет, газет, контор, минут,
пар, секунд, фанер, цифр, шахмат, координат, шпал
т.б. сөздер орыс тілінде
анкета, газета, контора,
минута, пара, секунда, фанера, цифра, координата,
іипалы
түрінде айты лы п, ж азы лғаны белгілі.
С о ң ғы екп ін тү сп ей тін дауы сты н ы ң біздің
тілімізде айтылмауы бір буынның кемуіне әкелігі
соқты.
Керісінше, кірме создердің буын санының
артып кетуі де тілімізде кездесетін құбылыс.
|


title:
и
әрпінің салдарынан пайда
болған кейбір үш дыбысты
шэлкес тіркестерге
назар аударайық:
йбр


title: ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ 13
анықтайтын фонетика саласы:
-әуез жүйесі: езу әуез (палатальный тембр),
ерін әуез (лабиальный тембр);
-жасалым белгісі: езулік (неогубленный),
еріндік (огубленный), ілгерінді (продвинутый),
кейінді (отодвинутый);
-айтылым белгісі: ауыз қуысты (ртовы й),
көмей қуысты (глоточный), тұтас қуысты (рто-
во-глоточный);
-естілім белгісі: жуан (твердый), жіңіш ке
(мягкий), езулік (негубной), еріндік (губной).
Ф онетикалы қ атаулардың толық түсіндірме
сөздігі өз алдына шығады.
1 .2 . Қ А З А Қ Т І Л І Н І Ң Ж А С А Л Ы М Қ О Р Ы 1.2.1.
Сөйлеу мүшелері барлық ұлттарға ор-
тақ болғаны м ен (биологиялық тұрғы дан), әр
тілдің өзіне ғ а н а т ә н жасалым қоры (артикуля-
ционная база) болады. Жасалым қоры дегеніміз
дыбыстарды ж асауға қатысатын сөйлеу мүш е-
лерінің белгілі бір ұлт тіліне ғана тән қозғалы -
сының жиынтығы. Кез келген сөйлеу мүшесінің,
мысалы, тілдің қозғалы сы барлы қ тілде бірдей
болмайды. Сол сияқты сөйлеу мүшелерінің ды-
быс жасауға топтана қатысы да біркелкі болмай-
ды. Сөйлеу мүшелерінің жеке-жеке қозғалы сы ,
сондай-ақ олардың топтана қатысы бір тілде бір
түрлі, екінш і тілде екінші түрлі болады.
С онды қтан да алдымен әр тілдің өзіне тән
жасалым қорының басын ашып алу керек. Қазақ
тілінің жасалым қорының өзіндік ерекшелігі бар.
2-суретге қазақтілінің жасалым қорының қыры-
нан қарағандағы моделі (үлгісі; пішіні) беріл-
ген. Қ азақ тілінің жасалым қорында 9 жасалым
нүкте бар. Сөйлеу мүшелерінің мүмкін болған
қозғалысыны ң көрінісі бейнеленген.
О ны ң бірінш ісі - ерін (1-нүкте). Қ азақ
тіліндегі дыбыстардың жасалуына еріннің төрт
түрлі қатысымы бар: сүйір жасалым (1-1 ж ағ-
дай), доғал жасалым (1 -2 жағдай), езу жасалым
(1-3 жағдай), емеурін жасалым (1-4 жағдай).
Тіл ұшының қатысы (2-нүкте). Қазақ тіліндегі
дыбыстардың жасалуына тіл ұшының үш түрлі
қатысымы бар: тіл ұшы тоғысымы (2-1 жағдай),
тіл ұшы жинақы жуысымы (2-2 жағдай), тіл ұшы
жайылыңқы жуысымы (2-3 жағдай).
Тіл ортасы ны ң қаты сы (3-нүкте). Қ азақ
тіліндегі дыбыстардың жасалуына тіл ортасы-
ның екі түрлі қатысымы бар: тіл ортасының таң-
даймен тоғы сымы (3-1 жағдай), тіл ортасының
таңдаймен жуысымы (3-2 жағдай).
Тілшіктің (кіш кене тіл) қатысы (4-нүкте).
Қ а за қ т іл ін д е г і д ы б ы с т а р д ы ң ж а с ал у ы н а
тілшіктің екі түрлі қаты сы мы бар: тілшіктің тіл
түбімен жуысымы (4-1 ж ағдай), тілшіктің тіл
түбімен тоғысымы (4-2 жағдай).
Тілдің көлденең қалпы ны ң қатысы (6, 8 -
нүктелер). Қазақ тіліндегі дыбыстардың жаса-
луына тілдің көлденең қалпының екі түрлі қаты-
сымы бар: тілдің ілгері қалпы (6-нүкте), тілдің
кейін қалпы (8-нүкте).
Тілдің тік қалпы ны ң қатысы (7, 9-нүкте-
лер). Қазақ тіліндегі дыбыстардың жасалуына
тілдің тік қалпының екі түрлі қатысы бар: тілдің
жоғары қалпы (7-нүкте), тілдің төмен қалпы (9-
нүкте).
Дауыс желбезегінің қатысы (5-нүкте). Қазақ
тіліндегі дыбыстардың жасалуына дауыс желбе-
зегінің төрт түрлі қаты сы мы бар: дауыс желбе-
зегі толық тербеледі (5-1 жағдай), мол тербеледі
(5-2 жағдай), жартылай тербеледі (5-3 жағдай),
тербелмейді (5-4 жағдай) (әрі қарай “ нүкте, жағ-
дай ” деген сөздер қайталанбай, жасалым нүкте-
лердің сілтеме сандары ғана қалдырылды).
Әрине, бір ғана жасалым нүктесі арқылы
жасалатын дыбыс болмайды. Қазақ тілінің ды-
быс жүйесінде әрбір дыбысты ң жасалуына кем
дегенде үш жасалым нүктесі қатысады. Ж аса-
лым нүктелерінің әр түрлі араласымынан (ком-
бинациясы нан) қазақ тілінің дыбыстары түгел
түзіліп шығады.
1.2.2.
Қазақ тіліндегі дыбыстардың саны
шектеулі болғаны мен олардың жасалым вари-
анттарының саны баршылық. Ақиқат (тірек) ды-
быстар мен олардың варианттарының жасалым
үлгісі осы модельден түгел табылады. Сөйтіп
дыбыстардың фонетикалық және фонологиялық


title: ФОНЕТИКА - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
82
ФОНЕТИКА
Дыбыстық құбылыстар
- сөздің құрамында
болатын әр алуан дыбысты қ өзгерістер. М ұның
бәрі де айтуды жеңіддетуден туады.
/
-Протеза
(грек, ргоіһезіз -
алдында тұру
) -
сөздің алдынан басы артық дыбыстың қосылуы.
Бұл кірме сөздің айты луы н ж еңілдету үшін
қажет. М ұндай дыбыс дауысты да, дауыссыз да
болуы мүмкін. Қ азақ тілінде протеза болатын
негізінен қы саң дауысгылар. О л ар л , рд ы б ы с-
тарынан басталатын кірме сөздердің алдынан
жамалады. Олай болатыны қазақ тілінделйтс,
лап,
лау, лып, лоқ-лоқ, лүп-лүп
сияқты он шақты елік-
теуіш болмаса, байы рғы атауыш сөздер бұл
дыбыстардан басталмайды.
ы: лаж, лай, лас, лаіиын, лау, рас, рақат, разы,
рай, рақмет, рақым, радио, разъезд, ранг, рапсодия,
рация.
і: леген, лекер, леп, рэсуа, рэсім, рэуіш, рет, реніш,
ребус, рево.тоция, регресс, редукция, релвс, республи-
ка, Ресей.
ұ: рұқсат, рух, ру, Лұқпан, Роза.
ү: Рүстем, рөл (роль).
Қазақ тілінде протезаны ң күші елеулі, өз
алдына буын болып тұрады. Мысалы:
Ы лайла, ылай оймен тұнығыңды (Абай).
Ы рас десең, ырас сөз м ен айтайын ( “Бекбо-
л а т ” дастаны).
О,
е
бірер сөзде протеза болады: ораза (руза),
орамал (румал), ережеп (раждап), орыс (русский).
Екі-үш дауыссыздан басталатын орыс сөздері
протезамен айтылады:
(ы)станция, (ы)стакан,
(ы)станок, (ы)стаж, (ы)статус, (і)спектр, (і)спирт,
(і)штепселб, (і)штрек, (і)шкив, (і)шпиль, (і)шприц.
Айтуда да, жазуда да бірден-бір протеза сақ-
талған
орыс, үстол
сөздері.
Араб-парсы тілдерінде де қос дауыссыздан
соз басталмайды. Парсы сөзі, бізде қөсы м ш а -
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
стан
жазылу үлгісі. Дыбысталуы:
-ыстан

text:
стан
жазылу үлгісі. Дыбысталуы:
-ыстан
(
Қазағ-
ыстан, бағ-ыстан
),
-істан
(
Тэжіг-істан),
-үстан
(
Түрк-үстан, гүл-үстан),
-ұстан
(
Баіиқұрт-ұстан
).
Д ұ р ы с ы ,//
-ыстан//-істен, -ұстан//-үстон
түрде
айтылатын қөсымша.
Энентеза
(гр. ерепіһезіз -
қыстырылу)
- сөз
ішінде дауыссыздардың арасы на дауыстының
қыстырылуы. Бұл да сөздің айтылуын жеңілде-
туге негізделген. Ертеректе тілімізге еніп, айты-
луына орай жазылатын
борене (бревно), жеребе
(жребий), кереует (кровать), кіноз (князь), пүліш
(плюш)
сияқты орыс сөздерінің бас буынында-
ғы дауыстылар соның нэтижесі.
Мысалы:
қаса батыр
(қас батыр),
тапа тал
түсте{
тап тал түсте),
тұпа-тура
(тұп-тура) не-
месе
сазай
(саза),
тақтай
(тақта),
м үлдем
(мүлде).
_ Элизия
(лат. еіізіо -
ығыстыру) -
бунақта-
ғы сөздердің арасында қатар келген екі дауыс-
ты ны ң алды ңғы сы ны ң түсіп қалуы. Мысалы:
қарала (қара ала), алалмады (ала алмады), ай-
талмады (айта алмады), жоғаріл (жоғары іл),
жақсөнер (жақсы онер), жақсөлең (жақсы өлең),
жыйырмалты (жиырма алты), екайғыр (екі ай-
ғыр), мынадам (мына адам), алешкі (ала ешкі).
Аферезис
- элизияға қарам а-қарсы құбы-
лыс, я ғ н и бунақта қатар келген екі дауысты-
ның кейінгісінің түсуі. Бұл қазақ тілінде сирек
кездеседі, оның озінде алдыңғы соз бір буынды
әрі аш ы қ буынды болу керек. М ұндай сөздер
санаулы-ақ:
де, же, бұ(л), о(л), не, шылау -
Достарыңызбен бөлісу: |


title: да, де, та, те - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
да, де, та, те...
Не істейін? Не
/шес/7/?дегенді тез айтқан-
да,
нестейін? неш есіңі-
ге жуықтайды. Элизия
бөйы нш а,
ністейсің, нііиесің
бөлу керек еді. Бұл
не
сөзінің жөйылуына алып барады. Ал
не ал-
дыңі -
деген
нелдің, налдың
емес, тек
неалдың
бөлады. Я ғн и бір буынды атауыш сөз (не) өз
айтылымын сақтайды. Ал шылаудың жөні бөлек.
М әсел ен ,
ж азы пт алды
(ж азы п та ал д ы ),
тұрыптішті
(тұрып та ішті),
жатыптішті
(жа-
тып та іш ті),
мыспекен
(мыс па екен).
Қ азақ тілі тұрғы сынан редукцияны қысаң
дауыстылардың әлсіреп, көмескі айтылуы деп
түсіну керек. О рф өэпиялы қ сөздіктерде өндай
дауыстылар түсіріліп (шартты белгімен) жазы-
лады:
дэр ‘гер, қат ‘нас, тэж‘рибе, аң ‘зақ, ад ‘раңдау,
бад‘рақ, ед ‘реңдсу, и ‘рім, қас ‘рет, эісұд‘рық, коб‘рек,
жұм ‘лу, кок ‘рек, түк ‘рік, мэк ‘рүк, құд ‘рет
т.б.
Метатеза
(гр.
орын ауыстыру) -
сөз ішіндегі
ды & ы старды ң не буы н дарды ң өзара өры н
ауысуы. Бұл - айтуды жеңілдетуден туатын
құбылыс.
Қазақ тілінде қатар келген
пк, пқ
дыбыста-
ры
кп, қп
түрде өрындарын ауыстырып айты-
лады. Мәселен,£ж/о?,
тепкі, тепкішек, шапқыла,
түпкір, эпкел
түрде жазылатын сөздер айтуда
экпе,
текпі, текпііиек, іиақпыла, түкпір
түрде де кезде-
седі. Бұлай айту ауа жолына орналасқан сойлеу
мүш елерінің жұмысын жеңілдетеді. Сөдан да
өкпе (опке), орекпі (орепкі), секпіл (сепкіл), қақпа
(қапқа), қакпан (қапқан), қақпақ (қапқақ), кэкпір
(кэпкір)
сөздері айтылуына орай жазылады.
С ондай-ақ,
мегде, м ең зе
болып жазылатын
сөздерл^езгетүрінде де кездеседі.Лг/шлусөзінің
айлану
бөлып айтылуы да метатеза құбылысы-
на жатады.
|


title: ДЫБЫСТАРДЫҢ ҮНДЕСУІ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ДЫБЫСТАРДЫҢ ҮНДЕСУІ
83
^
Гаплология (гр. һаріооз
-ж еке, жай-
логия)
- сөз іш індегі біркелкі (ұқсас), буындарды ң
бірініңтүсіп қалуы. М ысалы
\ балдар (ба-ла-лар),
арластыр (а-ра-лас-т ыр).
Бұл ықш амдауды ң
нэтижесі.
3 .1 . Д Ы Б Ы С Т Ы Қ Ү Н Е М
Тіл-тілдің бэріне ортақ бір заң бар. Ол -
үнем, айту, жазуда неғұрлым аз күш ж ұмсауға
тырысу. Қ ы сқарған сөздер - соның нэтижесі.
Қ азақ тіліндегі дыбыстар үндестігінің бэрі
де осы үнемге негізделген.
М әселен, тіл үндестігі - тілдің, ерін үндестігі
- еріннің үнемді қызметінің нэтижесі. Бір созді
(мейлі көп буынды болсын) айтқанда, тіл не ерін
б ір-ақ қимыл ж асап, бір деңгейде тұрады. Д ы -
быстардың алмасуы да дыбыстау мүш елерінің
үнемді қим ы лы на негізделеді.
Д ы бы сты қ үнем сөздің құрам ы ндағы жеке
дыбысты , дыбыстар тіркесін айтпау, үнемдеу
болып табылады, басқаша айтқанда сөзді ықшам-
дау деген сөз.
Ды быс, буын саны ны ң кемуі - әсіресе бай-
ырғы сөздерге тән құбылыс.
Осы күнгі қосымшалардың көпшілігі - бір
кездегі толы қ мағыналы сөздердің дыбысты қ,
буын жақтан ықшамдалуынан (кемуінен) жасал-
ған. Бұған мысал ретінде -тын, -тін ж ұрнағы
мен көмектес септіктің жалғауын айтуға болады.
Кейбір кіріккен сөздердің буын ж ағы нан
ықшамдалып жасалғаны айқын:
әкел (алып кел),
апар (алып бар), экет (алып кет), сөйт (солай ет),
бүйтіп (бүлай етіп), қайтіп (қалай етіп), эрмен
(эрі таман), бермен (бері таман).
Буындардың кему құбылысы әсіресе соз бен
сөздің, буын мен буынның арасында көбірек
ұш ырайды. Осы күнгі
сосын
формасы
содан соң
ссздерінің ықшамдалуынан пайда болған.
Осы үлгімен
барғасын
(барғаннан соң),
кел-
гесін
(келгеннен соң) түрде айту жиі кездеседі.
Кітапкүмар
толық айтқанда,
кіт апқа қүмар.
Барғаніиа, келгенше: барғанға шейін, келгенге шей-
іннен
қы сқарған.
Жалғаулардың түсіп айтылуы жиі кездесетін
құбылыс. Яғни мұнда да сөздердің буыны кеміп,
ықшамдалады. Есімшенің өткен ш ақ(-ған , -ген)
жэне косемш енің келер шақ (-а, -е) формалары
жіктіктің жекеш е, бірінші жағында айтуда да,
жазуда да бір буыны кеміп қалады:
бар-ғам (бар-
ғанмын), барам (барамын), келгем (келгенмін), ке-
лем (келемін).
С ондай-ақ
ал, бол, кел, қал, қыл
етістіктері
көсемшенің өткен ш ақ (-ып, -іп) формасында
ап
(алып), боп (болып), кеп (келіп), қап (қалып), сап
(салып), қып (қылып)
түріндей бір буыны кеміп
айтылуы және жазылуы жиі ұшырайды.
Қазақ тілінде сөз ішінде екі дауысты қатар
келмейді. Бұл заңдылық бір тіркеске еніп айты-
латын күрделі сөздерге де қатысты. М ұндай
сөздердің аралы ғы нда қос дауысты қатар кел-
генде айтуда міндетті түрде біреуі түсіп қалады.
Мысалы:
қарағаиі (қара ағаш), сарағаш (сары
ағаіи), өлара (өлі ара), қарала (қара ала), сарала
(сары ала), жүралмады (жүре алмады), айталма-
ды (айтаалмады)
т.б.
С ондай-ақ дауыстыдан басталатын қосым-
ша қосы лғанда кейбір екі буынды сөздердің
екінші буы ны ндағы қы саң дауыстылар түсіп
қалады да, буын кемиді:о/?ь/«
-орна (орын-а), орны
(орын-ы), орным (орын-ым), орнық (орын-ық)
т.б.
Қысаң дауыстылардың көмескі айтылуы,
түсіп қалуы сөздерде жиі ұш ырайды, Мәселен:
кішкене (кіш(і) кене), сарғай (сар(ы)ғай), келсап
(келі сап), бөржар (бөрі жар), өіишер (осы жер),
оіишақ (осы ж ақ)
т.б.
Ал сөйлемді аяқтап тұратын үшінші жақ
көсемше формалы (-а, -е, -й) етістіктің соңы н-
дағы дауыстының түсіріліп айтылуы норма деп
танылады.
Мысалы.барат (бара-ды), келет (келе-
ді), түрат (түра-ды), жетет (жете-ді).
Өлең
жолдарында буынны ң қажеттілігіне қарай бұл
буын түсіріліп те, түсірілмей де айтылады.
Сөздің құрам ы ндағы буындар бір-бірімен
тығыз қарым-қатынаста болады да, бірде артып,
бірде кеміп отырады. М ұның өзі сөзді, қала берді,
тілді оралымды етеді.
4. Д Ы Б Ы С Т А Р Д Ы Ң ҮНДЕСУІ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: .1 . Ү Н Д Е С Т І К - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
84
ФОНЕТИКА
2. Түбірдің соңғы буыны жіңішке болса, оған
ж алғанаты н қосы м ш алар да жіңіш ке буынды
болып
къпецг.мек-теп-тер-ің-ді, кел-тір-ің-дер,
университет-ім-ді, пионер-лер-дің, кате-лік-тер-
ді, мұғалім-дер-ге.
3. Түбірдің со ң ғы дыбысы дауысты не үнді
болса, о ған ж алғанаты н қосы м ш алар ұяң не
үндіден басталады:
бала-лар, бала-ға, бала-да, бала-
мен, жел-дің, жел-ге, жел-мен.
4. Түбірдің соңғы дыбысы ұяң болса, қосым-
ша ұяңнан басталадь
ү.каз-дар, қаз-ға, жез-ге, жез-
ді, мұқтаж-дық, уәж-дер, уәж-ге, уәж-ді, уэж-ден.
5. Түбірдің
со ң ғы ды бы сы қатаң болса,
қосы м ш а тек қатаңнан басталады:
м ақсат -қа,
мақсат-тан, мақсат-пен, университет-те, универ-
ситет-пен.
М орфемалардың бірыңғай жуан не жіңішке
буынды болып және олардың аралығында қатар
келген дыбыстардың біріне-бірі акустика-арти-
куляциялық жақтан бейімделіп, үйлесіп тұруын
дыбыстардың үйлесуі
нем есе
үндестік заңы
дейміз.
Дыбыстардың үндесуі немесе үндестік заңы
қазақ тілі ф онологиясы ны ң
ең өзекті мәселе-
лерінің біріне жатады. Ды быстардың акустика-
артикуляциялық сипаттарын
нақты білгенде ғана
бұл заңдылықты ж ақсы аңғаруға және түсінуге
болады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: .2 . Д Ы Б Ы С Т А Р Д Ы Ң - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
4 .2 . Д Ы Б Ы С Т А Р Д Ы Ң А Л М А С У Ы Т іл д ің а у ы зш а ф о р м а с ы н д а д ы б ы с та р
үндестік заңы на сәйкес үнемі үйлесіп, жымда-
сып қолданылады. Егер айтуда осы үндестік сақ-
талмай, бұзылатын болса, м ұны ң өзі айтылуы
мен ж азы луы ны ң арасы н парықтай алмаудан
туады. Ө йткені жазу сөздің айтылуын дәл бере
алмайды. О ны ң үстіне м орф ологиялы қ прин-
цип басш ы лы ққа алы наты н қазақ жазуында
түбірдің соңғы дыбысы көбіне өзгеріссіз жазы-
лады. М ысалы: жан етістігінен өрбитін
жанды, жанбады, ж анған (жоқ) сияқты формаларда
түбірдің бастапқы қалпы сақталып жазылады.
Алайда осы ндағы
н әрпі үш сөз формада үш
түрлі дыбысталады.
Егер әлгі сөзформалардың құрамындағы нб,
нғ тіркестерін дәл осылай (жазылуындай) айта-
тын болсақ, үндестік заңына нұқсан келеді. Бұл
заң бойы нш анб,
нғ тіркесі дауыс қатысы ж ағы-
нан сәйкес келгенмен, жасалымы (артикуляция-
сы) жағынан оралымсыз; сонда қос ерін б өзінің
алдында тіл алды н-ны қос ерін м -ғ а , ал тіл
арты
ғ тіл арты ң -ға икемделеді. С оны ң нәти-
ж есінде
нб тіркесі
м б (жамбады), нғ тіркесі
ңғ (ж аңған) болып айтылады, яғни
н дыбысы бірде
м, енді бірде
ң дыбысымен алмасады. Ал оны
алмастырған
м , ң дыбыстарының да осы тұрғы-
сында (
жамбады, жаңған) ешқандай фонемалық
мәні жоқ.
С он дай -ақ:
қарағой (қара қой), ағеиікі (ақ ешкі), а ғ жүн (ақ жүн), қабы (қап-ы), жаспала (жас бала), тарағы (тарақы) дегендерді де ды-
быс алмасулары деп қарау керек.
М ұндағы алмасулар


title:
(қ - ғ , п
-
б, б - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
(қ - ғ , п -
б, б -
п) көрші дыбыстардың бірін-бірі дауыстың (салдыр-
дың) қатысы ж ағынан игерудің нәтижесінде бо-
лып тұр.
Алмасу - (лат. аііегпаііо, орысш а чередова-
ние) - әр түрлі сөзформалардың құрамында кез-
десетін бір морфеманы ң бір дыбысыны ң көрші
дыбыстың әсерінен басқа дыбысқа өзгеруі.
М ұны былай түсіну керек:
жан, жанбады, ж анған - үш түрлі сөзформа; олардың лексика-
лы қ м ағы налары бірдей, себебі түбірі (жан) ор-
тақ. Сонды қтан оның (түбірдің) дыбысталуы да
бірдей болса керек еді. Алайда, бірдей емес.
Бірінш ісінде
-н , екінш ісіне -
м , үшіншісінде -
ң ды бы сы на аяқталып тұр. Я ғн и үш сөзформа-
ны ң құрам ы нда кездесетін бір морфема (жан)
үш түрлі дыбысталады.
Соны мен дыбыстық алмасу - ф онетикалық
ж ағд ай ды ң (көрш і ды бы старды ң) нәтиж есі.
Мұны комбинаторлық (лат. -
сотһіһаге - біріктіру, тіркестіру) немесе позициялы қ (лат. -
розіііо - жағдай, іиеп) өзгеріс деп те атайды.
4 .3 . ТІЛ Ү Н Д Е С Т ІГ І Дауыстылардың тілдің қы зметіне орай бір
сөз (сөзформа) көлемінде не біры ңғай жуан, не
біры ңғай жіңіш ке болып ы ңғайласы п, үйлесіп
келуін тіл үндестігідейді. Түркі тілдерінде, әсіресе
қазақ тілінде сингармонизм заңы алдымен тіл
үндестігі түрінде танылып келді. Өйткені бұл заң
тіліміздегі байы рғы сөздерді түгел қамтиды, ал
ерін үндестігі жазудың негізінде елеусіз қалып
келді.
Қазіргі қазақ тіліндегі тіл үндестігін екіге
бөліп қарау керек болады: түбір тұрғысынан және
түбір мен қосымшалардың ара қатысы тұрғысы-
нан.
Тіліміздегі байырғы сөздер (түбірлер) бірың-
ғай жуан буынды немесе жіңіш ке буынды бо-
лып келеді.


text:
ДЫБЫСТАРДЫҢ ҮНДЕСУІ
85
Ертеректе енген араб-парсы сөздерін айтпа-
ғанда, орыс тілінен енген сөздердің озі де аралас
буын қалпы нан аж ы рап, біры ңғай (жуан не
жіңіш ке) буынды болып қалыптасты:
бэтеңке
(ботинка),
бөрене
(бревно),
кэмпит
(конфет),
көшір
(кучер),
нөмір
(н о м е р ),
резеңке
(резинка),
сэтен
(сатин).
Бұлай болатыны аралас буынды сөздер тілдің
ілгерінді-кейінді қозғалуы н қажет етеді, ал тіл
үндестігі сол тілдің неғұрлым аз, үнемді және
бірқалы пты қ о зғал ы сы н а негізделген. Ж еке
создер тұрм ақ, қатар айты лы п қалы птасқан
(біріккен) әр түрлі буынды сөздер де тілдің қыз-
меті ж ағы нан үндесіп айтылуы қазақ тіліне тән
үндестік. М ұндайда көбіне кейінгі сөз алдыңғы-
ға ықпал етіп, өзіне бейімдейді:
бүгін (бүл күн),
ышкыр (іш күр), ыштан (іш тон), әкел (алып кел),
эпер (алып бер), экет (алып кет), түрегел (түра
кел), өйтіп (олай етіп), бүйтіп (бүлай етіп), сөйтіп
(солай етіп).
Бұл әсіресе ж алқы есімдердің айтылуында
жиі кездеседі.
Әйтбек (Айтбек), Әйімкүл (Ай-
ымкүл), Әйкүл, Әйгүл (Айгүл), Шіріңкүл(Шырынкүл),
Д э н е к ү л (Д а н а к ү л ), Тэш кен(т ) (Т а ш кент ),
Ш імгент ( Ш ы м кент ), М эңгент (М а нкент ),
Жэргент (Жаркент).
Сондай-ақ алдыңғы сөздің
өзінен соңғы сөзді игеруі де кездеседі. О ған
(ілгерінді ы қпалға) мысал:
белбеу (бел бау), сек-
сен (сегіз он), эрмен (эрі таман), бермен (бері та-
ман).
Қ азақ тілінде осы бір байы рғы заң ға илік-
пей жүрген (жазудың әсерінен) біраз соз бар.
Оның ішінде:
қүрмет, қүдірет, қошемет, мэсли-
хат, мейрам, рақмет
сияқтылар аралас буын қал-
пын сақтап айты лса,
қабілет, қасірет, қауесет,
қиамет, кажет, қалетт.б.
создерде а әрпі а және
әдыбыстарының аралығыңда дыбысталуға бейім.
Ж әне біраз создің екі-үш түрлі айты латынын
(тіпті ж азы латы ны н) байқау қиын емес. Олар
қадір - қадыр-кэдір; қазыр - кэзір - казір; кэмшат
- қамшат - кэмшэт; қаріп - қарып - кэріп; қабір-
кабыр; қауіп - қауып; қате - қата - кэте; қанден
- кэнден; іждағат - ыждағат; қадім - қадым
т.б. С ондай-ақ:
қасиет - кэсиет, қапер - кэпер,
катер - кэтер, корек -
/со/?е/стүрінде айту да ұшы-
расады.
С оны мен, тіліміздегі байырғы түбірлер тіл
үндестігіне толы қ бағы нады , яғни түбір ішінде
жуан дауыстылар біры ңғай, жіңішке дауысты-
лар оз алдына тіркес құрайды.
ч/Қосымшалардың ішінде түбірдің соңғы бу-
ынына тэуелді болмай, оз қалпын әрқаш ан сақ-
тап тұратын қосымшалар да кездеседі. Олар:
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
-бан: мейір-банш
,
-гер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
-бан: мейір-банш
,
-гер: қалам-гер, майдан-гер, сауда-гер\
-дар: есеп-дар, білім-дар, хабар-дар, қарыз-дар,
жара-дар, гүл-дар;
-еке: ағ(а)-еке, ат(а)-еке, шеш(е)-еке, бас-еке,
Қас-еке, Ас-еке, Қүн-еке;
-жан: аға-жан, көке-жан, бала-жан, Сэуле-
жан;
-кент: Қүм-кент, Сүт-кент;
-кар: күнэ-кар, кінэ-кар;
-кер, -гер: айла-кер, дау-гер, қалам-гер, сэу-
лет-кер, сауда-гер, майдан-гер, іс-кер, қызмет-кер;
-кеш: арба-кеш, түйе-кеіи, қара-кеш, кіре-кеш;
-кой, -гой: ақыл-гөй, қас-көй, бата-гөй, дүға-
гөй, дэме-гөй, жэді-гөй;
-күнем: мас-күнем, пайда-күнем, қас-күнем;
-қой: сэн-қой, кэсіп-қой, эзіл-қой, жанжал-қой,
даңқ-қөй;
-қор: жем-қөр, бэле-қөр, бейнет-қөр, еңбек-
қор, дүние-қор, есеп-қор, мансап-қор, қам-қор;
-мар: тіл-мар, діл-мар;
-маш: тіл-маш;
-нікі, -дікі, -тікі: бала-нікі, м ен-ікі, со-нікі,
колхоз-дікі, студент-тікі, кала-нікі, дала-нікі;
-паз: онер-паз, эсем-паз, білім-паз, келісім-паз,
ас-паз;
-пен, -бен, -мен (комектес септіктің жал-
ғауы): ат-пен, -қағаз-бен, қалам-мен, дэптер-мен,
эн-мен, жыр-мен;
-стан: гүл-стан, Өзбек-стан, Тэжік-стан,
Түркмен-стан;
-тал: сезім-тал, тозім-тал, өсім-тал;
-уар: сөз-уар, тіл-уар, қонақ-уар, қазақ-уар;
-хана: кітап-хана, дэм-хана, ем-хана, сүт-
хана.
Создің соңғы буынына бағы нбайты н бұл
қосымш алардың көбі басқа тілдерден енген не-
месе әлі қосымш аға айналып болмаған (сөз бен
қосымш аның аралығындағы)тілдік элементтерУ
Достарыңызбен бөлісу: |