title: Қосымша морфемалар оз алдына жеке түрып

text:
Қосымша морфемалар оз алдына жеке түрып
ешбір мағына бере алмайтын, тек түбір морфе-
маларға косылып, оған әр түрлі косымша ма-
ғыналар үстейтін морфемалар.
Демек, қөсымша
мөрфемадарда не м ағы налы қ, не тұлғалы қ, не
қөлдануда дербестік бөлмайды, өның м ән-м ағы -
насы, қызметі түбір мөрфеманың ыңғайында ғана
СӨЗ ҚҮРАМЫ ЖӘНЕ МОРФЕМАЛАР
179
аш ылып, анықталады. Ол тек түбірге жалғаны п
қолданылатындықтан, түбір морфеманың дыбы-
сты қ ерекш елігіне лайы қ әуеніне еріп, өзгеріп,
вариантталып, түрленіп отырады. Сондықтан да
қосымша морфеманың бірнеше дыбыстық вариан-
ты болады . М ы салы , кө п тік ж ал ғау д ы ң
-лар,
-лер, -дар, -дер, -тар, -тер
(6 варианты), ал сөйлеу
тілде одан да көп
-ерін
үндестігіне байланы сты
варианттары, І-ж ақ тәуелдік жалғаудың
-ым, -ім,
-м
(3 варианты), сын есім тудыратын деп таны -
лып жүрген қосымш аның
-лы, -лі, -ды, -ді, -ты,
-ті
(6 варианты) варианттары араларында не ма-
ғыналық, не қызметтік, не стильдік айырма жоқ.
Сондай-ақ түбір морфемадербестігімен, атап
айтқанда, қосымша морфемаға қарағанда, мағы-
налы қ, қолданы сты қ, түлғалы қ дербестігі болу
арқылы ерекшеленеді. Ол жоғарыда көрсетілген-
дей, жеке тұрғанны ң өзінде белгілі бір м ағы на
білдіре алса, қосы м ш а морфема жеке тұрғанда
ешбір м ағы на білдірмейді, тек түбір морф емаға
ж ал ған ған д а ғана оған қосы м ш а мән үстейді.
Бұл - түбірдің м ағы налы қ дербестігі. Т ұлғалы қ
дербестігі де оны ң дыбысты қ өзгеріске түспей,
керісінш е, оны ң ды бы сты қ си п аты н а қарай
қосы м ш а морф еманы ң құбылып, әр вариантта
жалғануы болып табылады. Сондай-ақ түбір мор-
ф ема осындай дербестігімен бірге ж алқы лы ғы -
мен де ерекш еленеді. Ал қосы м ш а морфемада
ж алқы лы қ болмайды, белгілі бір грамматикалық
топқа тәндік байқалып отырады. Мысалы:
Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін
Жок-барды, ертегіні термек үшін(
Абай).
Осындағы
жаз-ба-й-мын, өлең-ді, бар-ды, ер-
тегі-ні, т ер-мек
сөздері осындай бірнеш е мор-
фемадан тұрады. М ұндағы қосы м ш а морфема-
лар тек осы сөздерге ғана емес, сол тектес басқа
да коптеген сөздерге ж алғана алады:
ж аз-ба-й-
мын, каз-ба-й-мын, бар-май-мын, айт-пай-мын
т.б.
Өлең-ді, соз-ді, үй-ді
т.б.,
тер-мек, бер-мек, сой-
ле -м е к
т.б. Ж әне солардың бәрінде де үстейтін
грамматикалық мағыналары сәйкес.
М орфемалардың түр-түрлеріне тән өзіндік
ерекшеліктері болады. Ең алдымен түбір морфе-
малар мен қосымша морфемалардың қосылуын-
аа кездейсоқты қ болмайды, ол белгілі заңды-
лыққа сүйенеді де, жүйе құрайды. Бір тектес
қосымша морфемалар грамматикалық қасиеттері
^ірыңғай, біркелкі түбір морфемаларға жалғана
ліады. Мысалы, болымсыздықты білдіретін
-ма,
-не, -ба, -бе, -па, -пе,
ш арттылықты білдіретін
-й, -
се
, ш ақтық мағынаны білдіретін
-ған, -ғен,
-)ан, -кен, -ды, -ді, -ты, -т і
т.б. қосымша морфе-
малар тек қимылды білдіретін создерге ж әне
қимылды білдіретін создердің баршасына (етісті-
ктерге), ал менш іктік - тәуелдікті білдіретін
-ым,
-ім, -м, -ың, -ы, -і, -сы, -сі,
тура объектіні білдіретін
-ды, -ді, -ты, -ті, -н
т.б. зат атауын білдіретін
заттық ұғымдағы создерге және барлық зат есім-
дерге, тағы сондай заттанған сөздерге ғана жал-
ғана алады. Керісінш е жалғанбайды. Ойткені
тілдің талай ғасыр даму барысында негізгі создің
мағыналық топталу ерекшеліктеріне байланысты,
олардың озгеруі, түрлену жүйесі қалыптасып,
тұрақталуы, сол жүйелердің корсеткіштері болып
саналатын, грамматикалық м ағы наны білдіретін
тұлғалар мағыналық жағынан сұрыпталып, белгілі
топтағы, грамматикалық қасиеті жағынан бірың-
ғай, бір тектес создерге ж алғануға икемделіп
қалыптасады.
Негізінен алғанда, түбір морфема жалқы бо-
лып келетіндіктен, қанш а қосымша морфема оған
қосылса да, сыртқы тұлғасы н озгертпейді, ал ке-
рісінше қосымша морфема түбірдің тұлғалық ерек-
шелігіне сай сы ртқы ды бы сты қ түрін өзгертіп
отырады:
бар-ған, айт-кан, көр-ген, бала-ның, хат-
тың, іні-нің
т.б. Кейінгі ықпал заңы бойынша/с,
к,
п
дыбыстары на біткен сөздерге дауысты дыбыс-
тан басталатын қосы м ш а ж алған ған д акд ы б ы сы
ғ-ға ,
к
дыбысы г-ге,
п
я #-ға,
-я
у -ға айналып
кетуі түбірдің т ұ л ға л ы қ дербестік си п аты н а,
қосы м ш а м орф ем ан ы ң дербестігі ж оқты ғы н а
нұқсан келтірмейді. Тек кейде тілдің даму бары-
сында негізгі түбірдің олі түбірге айналуына бай-
ланысты кейбір ды бы сты қ өзгерістер, деф орм а-
циялар болуы мүмкін, бірақ олардың озгерісінде
қосымша морфемалар тікелей роль атқармайды.
Қосы мш а м орф ема қай түбірге және қанш а
түбірге жалғанса да, олардың әрқайсысына жаңа-
жаңа әр түрлі м ағы на үстемейді, жалпы бір түрлі
грамматикалық м ағы н а үстейді:
кел-ді, кор-ді,
сойле-ді, окы-ды
ж әне
м ал-дар, үй-лер, ауыл-дар.
Бұлардың әрқайсысы әр мағынадағы соз болған-
мен және оларға үстелген қосымш алардың ды -
быстық ерекшеліктері кейде әр түрлі болғанмен,
оларға қосымш а бір түрлі грамматикалық м ағы -
на үстеген, ол - қимылдың жаңа ғана болуы (шақ-
ты қ м ағы на) және заттың коптігі.
Бір түбір м орф ем аға кейде бір ғана емес
бірнеше қосы м ш а морфема қосыла алады. Он-
дайда сөзге (түбірге) қосы м ш а морфемалардың
жалғану тәртібі белгілі қалыптасқан дәстүр бой-
ынша және тілдің тұрақталған белгілі заңдылы-
ғы негізінде болады.
Окы-т-у-іиы-лар-ымыз-да-ғы,
айт -ыл-ған-ды к-т ан
т.б.
І8У
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ІҮШГЧ^ЫҮІАЛЫІУ, ҚХГАІУІЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
ІҮШГЧ^ЫҮІАЛЫІУ, ҚХГАІУІЫ
Бұндағы қосымш а морфемаларды керісінше
етіп тізбектеуге бола бермейді, ойткені бұл ма-
ғы н ан ы б ілдіретін осы сөзді құрауда әрбір
косымш а морфемалардың озіне тиісті мән - ма-
ғынасы, алатын орны, кейде атқаратын қызметі
бар. Қосы мш аларды ң тұл ғал ы қ сипаты келесі
тақырыпта арнайы сөз етіледі.
Тұбір м орф ем аны ң м ағы насы нақты лы, ол
м ағы на түбірдің тікелей өз бойында және өзі
дербес болса, қосы м ш а м орфеманы ң мағынасы
тым жалпы, тек сөздің құрамында ғана анықта-
лады, түбір білдіретін м ағы наға ғана негізделеді,
олар дербес қолданылмайды. Осымен байланыс-
ты тілімізде түбір м орф ем алар сан ж ағы н ан
қосы м ш а м орфемадан әлдеқайда көп. Тарихи
ж ағы нан бұл екеуі де жетіліп отырады, олар
көбейіп, өзгеріп те отырады. Кейбір морфемалар
тілімізден ш ы ғы п қалса, кейбір морфемалар
екінш і бір м о р ф ем ам ен қосы лы п кетіп, өлі
м орф ем аға ай н а л а д ы :
-уан, -уат , -оят, -оян,
-үзын, -үзак, -кызыл,
-
кыздыр, барғаннан соң, -бар-
ғансоң, -барғасың, шейін, -ш а/-ш е
т.б.
Қ осы мш алар белгілі топтағы сөздерге жал-
ғанады , оларды ң өз ішінде де м ағы налары мен
қызметтері бірдей емес. Біразы өздері ж алған-
ған создерге жаңа лексикалы қ немесе сөзжасам-
д ы қ я д е р и в а ц и я л ы қ м ағы н а үстесе (
ж ы лкы -
шы, апта-лык, шеге-ле, біл-ім),
сөйтіп, сөзжасам
тәсілінің бір түрі болып таны лса, енді біразы
сөздің м ағы насы на еш бір озгеріс енгізбей, таза
грамматикалық м ағы на үстеп, кейде ол сөзді ба-
сқа сөзбен байланы стырып та тұрады. Осындай
мағыналары мен қызметтеріне қарай қосымша-
лар копш ілік грамм атикаларда
ж үрнак-ж алғау
болып бөлініп жүр. Демек, морфемалық құрамы
ж ағы нан
түбір, косымша,
(жалғау, жұрнақ),
соз
деген бәліктер мен ұғы м дар болады. Бұлардан
басқа кейбір еңбектерде соз, туынды түбір деген
ұғы м дарм ен сәйкес келетін
негіз
(создің негізі)
деген термин де ара-кідік қолданылып жүр. Сон-
дай-ақ мағыналық ж ағынан қосымша морфема-
ларды ң, я ғ н и , қосы м ш аларды ң өз ішінде омо-
нимдік, синонимдік, антонимдік, моносемиялық
- полисем иялы қ сипаттары , құрамы ж ағы нан
жалаң және күрделі, құрам а, шығуы ж ағы нан
төл және кірме қосымш алар бар екенін ескерген
жөн.
1.2. Қ О С Ы М Ш А Л А Р. Қ О С Ы М Ш А Л А РД ЬІ Ж ІК ТЕУ
Қ азақ тілінде қосы м ш а немесе қосымш а
морфема ұғы м ы ны ң мәні неде, сипаты қандай?
Қ азақтіл білімінде қосымшалар морфеманың
бір түрі ретінде м ағы налы қ ерекш еліктері мен
қызметі ж ағы нан жалғау мен ж ұрнақ болып екі-
ге бөлініп жүргені белгілі. Сөздің м орф ология-
л ы қ құрамды бір бөлігі ретінде ж әне сөздің ма-
ғыналы дербес бөлшегі болып табылатын түбірден,
бір ж ағы н ан , бөлек морфема, екінш і ж ағы нан,
түбірмен бірлесіп барып сөз құрап, қосымш а мән
үстеп, бірлікте тұру арқылы және кейде ол сөзді
сөйлеу процесінде басқа сөздермен қары м -қаты -
насқа түсіріп тұратын морфема ретінде, танылып
ж үр. О с ы н ы ң н е гізін д е , үш ін ш і ж а ғ ы н а н ,
с ө зд ер д ің с и н т е т и к а л ы қ ж о л м ен ж а с а л ғ а н ,
біріншіден, жаңа сөз жасайтын немесе сөзжасам
тұлғалары , екінш іден, сөз түрлендіретін немесе
ф орм а тудыратын және, үшіншіден, соз ж алғас-
тыратын немесе сөз байланыстыратын тұлғалары
деп бөлу дәстүрі бар.
Ал түркологияда қосымш а деген ұғым “аф-
ф и к с ” терм инім ен белгіленеді де, ол көбіне өз
ішінде әрі қарай жіктелмей, өте кең мағы нада
қолданылады, сөйтіп, “афф икс” деген термин, бір
ж ағы н ан қазақ тілінің грамматикаларында қол-
даны лы п жүрген қосы м ш а мәнінде, екінш і жа-
ғы н ан , әрі жалғау, әрі ж ұрнақ мәнінде бірдей
жұмсалады. Сондықтан да түркологиялық әдеби-
еттерде бір ж ағы н ан , “аф ф икс м нож ественного
числа” (көптік жалғау), “аффикс падежа” (септік
ж алғау), “аф ф икс принадлеж ности” (тәуелдік
жалғау), “аффикс сказуемости” немесе “ предика-
тивности” (жіктікжалғау), екінші ж ағы нан, “аф-
фиксы залога” (етіс жұрнақтары), “аффиксы сте-
пени ср авн ен и я” (шырай ж ұрнақтары ), үшінші
жағынан, “аффиксы именного словообразования”
(есім тудыратын ж ұрнақтар) деген күрделі тер-
миндер немесе жеке жалғаулар мен бірге сәз
түрлендіретін қосымшалардың да, сөзтудыратын
қосы м ш аларды ң да әрбір түрін “а ф ф и к с ” деп
көрсету жиі кездеседі. Бұнымен бірге “аф ф и кс”
термині м ағы насы мен қызметтік ерекшеліктері
ж ағы нан кейде соз түрлендіруші (словоизмени-
тельны й), соз тудырушы (словообразую щ ий),
форма тудырушы (формообразующ ий) болып та
болініп отырады.
Қайткен күнде де қазақ тіл білімінде қосым-
шаларды белгілі түрлерге жіктеуге негіз болатын
қасиеттері қосымшалардың мәні, мағыналықсыр
сипаты, қолданыстық қызметі, жіктеу жүйесі то
лы қ айқындалды деуге болмайды. Қосымшалар-
ды ң қазақ тілі грамматикаларында көрсетілп
жүрген айырым белгілері, мағыналық, қызметт^
түрлері оны сөз құрамының бір морфемалы|
жоқ болуы, я ғн и қосы м ш а атаулының түбірге
ж алғанбай еш бір м ән -м ағы н а білдіре адмауы,
демек, өз бетімен жеке дара қолданылмауы және
түбірдің ды бы сты қ ы ңғайы на, әуеніне лайы қ
үндестік заңы негізінде құбылып, вариантталып
барып түбірге ж алғануы. Ж әне осымен қатар
қ о с ы м ш а л а р т ү б ір г е ж а л ғ а н у ы а р қ ы л ы ,
біріншіден, ж аңа м ағы на білдіріп, ж аңа сөз ту-
дыру немесе, екінш іден, түбір білдіретін негізгі
мағы наны өзгертпей, оған әр түрлі қосымш а
мағына үстеуі болып табылады. Соны ң нәтиже-
сінде барып қосы м ш алар белгілі қы змет атқара
алады немесе қызметі семантикалық сипатының
шеңберінде қалып қояды. Сөйтіп, қосымшалар-
ды ң
Достарыңызбен бөлісу: |


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 259

text:
білдіретін
ж әне
беретін мағынасы
оны ң ең
бірінші басты қасиеті де,
атқаратын қызметі
сол мән-мағынасы арқылы жүзеге асатын екінші
қасиеті болып саналады. Сонды қтан қосымш а-
ларды жіктегенде, олар езі ж алғанған сөздің лек-
сикалық мағынасын, сонымен бірге ж алпы ф ам -
матикалық м ағы насы н өзгертіп, жаңа лексика-
лық немесе сезжасамдық (деривациялық) мағы-
на тудыра ма, сол арқылы тілдің сөздік құрамын
байыта ма, ж оқ түбір создің лексикалы қ және
жалпыграмматикалық мағынасына ешбір өзгеріс
енгізбей, тек қосы м ш а грамм атикалы қ м ағы на
үстей ме - осы ған қарап қосымшаларды
сөз ту-
дырушы
және
форма тудырушы
немесе
сөз түрлен-
дірушідеп
екі топқа бөліп қараған жөн.
Ал қосымш аларды жіктегенде, ең алдымен,
жаңа (лексикалық немесе жалпы грамматикалық)
мағы налы сөз тудыра ма, ж оқ па, я ғн и сөздің
лексикалы қ немесе ж алпы грам матикалы қ ма-
ғынасын өзгерте ала ма, ж оқ па деген қасиетін
басты критерий етудің қандай мәні бар?
Сөз тудыратын (сөзжасам) қосымшалар фор-
ма тудыратын (сез түрлендіретін) қосымш алар-
мен сөздің белгілі бір м орф ем алы қ құрамды
бөлшегі болып, морфема ретінде бір топ құра-
ғанмен, олардан м ағы налы қ, қызметтік ж ағы -
нан мүлде өзгеше екенін баса айту керек. С ез
тудыратын қосы м ш алар 1) өзі ж ағы нан түбір
зөздің лексикалы қ мағы насы н өзгертіп жіберіп,
жаңа мағы налы сөз тудырады, 2) сөйтіп барып,
сөз тудыру процесінің бір тәсілі ретінде грамма-
тикалық мәннен гөрі лексика-семантикалық қаси-
ітке ие болып, 3) сөз тудыру қатарындағы белгілі
5ір үлгі ретінде өнім ді-өнім сіздік, құнарлы -
■чарсыздық сипатта көрініп отырады. Сол ар-
* олар 4) туынды түбірлердің, жаңа сөздердің
н көбейтіп, 5) бұл туындылар жаңа лек-
V* единица болып создік құрам ға енеді,
оны (создік құрамды) байытып отырады. Бұндай
м ағы н алы қ қасиет форма тудырушы қосы м ш а-
ларда атымен жоқ. Осындай қасиет пен сипат-
тардың нәтижесінде форма тудырушы қосымш а-
лармен салыстырғанда сөз тудырушы қосымш а-
лардың түбірге (сөзге) жалғану аясы тар. Ал фор-
ма тудырушы қосымш алар (қазіргі грамматика-
ларда сөз түрлендіретін немесе форма тудыратын
жұрнақтар және жалғаулар деп аталатын қосым-
ша түрлері), бірінш іден, белгілі бір сөз табына
немесе оны ң белгілі бір семантикалық я грамма-
тикалы қ тобы на түгел ж алғаны п (ондай қасиет,
категориялы қ сипат созжасам қосы м ш алары на
мүлдем тән емес), екінш іден, не жаңа мағыналы
соз тудырмайды, не түбір білдіретін лексикалы қ
м ағы насы н өзгертіп жібермейді, тек сол бір соз
табы шеңберінде ©зі ж алғанған түбірге қосымш а
грамм атикалы қ қана м ағы на үстейді де, белгілі
с ө з т а б ы н ы ң п а р а д и г м а л ы қ ж ү й е с ін ің бір
көрсеткіші болады. Сондықтан да осындай типті
қосымшалардың тұлғалықтүрленуі мен м ағы на-
лы қ жиы нтығы белгілі грамматикалық категория
құрайды. Демек, форма тудырушы қосымш алар
категориялық форма тудырады да, бұнда өнімді-
өнімсіздік, құнарлы-құнарсыздық сипатгың қажеті
болмайды. Ең онімді әрі құнарлы деген соз ту-
дыруш ы қосы м ш а, мысалы, м ам анды қ, бір іске
бейім ділік, икем ділік м әнін білдіретін
-іиы, -ші
(қосы мш асы ) барлы қ зат есімге бірдей ж алғана
бермейді
\балықшы, қойіиы, жылқышы, сиыршы
т.б.
туынды создер болғанм ен
,шортан-шы, сазан-шы,
ешкі-ші, лақ-шы, қүлын-шы, тауық-шы
т.б. сияқты
создер жоқ, демек, бұл жұрнақ зат есімнің бәріне
бірдей, мысалы,
шортан, сазан, лақ, құлын, тауық,
аспан, достық, білім, аялдама, мінбе, кеспе
тәрізді
толып жатқан негізгі, туынды түбір зат есімдерге
жалғанбайды. Сойтіп, форма тудырушы қосым-
шалар, бір жағынан, белгілі бір соз табының пара-
дигмалық түрлену жүйесінің тұлғалық корсеткіші
болып саналса, екінші ж ағы нан, сол соз табын,
оны жеке сәз табы ретінде тануға негіз болатын
осындай морфологиялық белгілері арқылы басқа
созтаптарынан ерекшелендіретін грамматикалық
тұлғалар жүйесі, яғни морфологиялық критерий-
ге негіз болатынын, соз табының грамматикалық
сипатының басты корінісі екенін ескеру қажет. Осы
қасиеттің негізінде, соз ж оқ, форма тудырушы
қосымш алардың, біріншіден, создің лексикалы к
мағынасын озгертпей, оған белгілі категориялық
шеңберде грамматикалық м ағы на үстеуі, сойтіп,
белгілі бір соз табының грамматикалық формасын
|


title: . 2 . 1 . Қатаң дауыссыз дыбыстар

text:
2 2
ФОНЕТИКА
тарды ң ж асалуы на дауыс ж елбезегі қаты сп ай,
бейтарап қалады. Қатаң дауыссы здарды ұйыс-
ты ры п оты раты н бірегей белгі осы болып та-
былады.
П дауыссыз дыбысы
Жасалымы:
1. П дауыссыз дыбысы қос ерін арқылы
жасалады. Ж асалу орны на қарай ерін-ерінді да-
уыссыз болып табылады.
2. П дауыссыз дыбысы қос (асты ңғы және
үстіңгі) еріннің тоғысуы арқылы жасалады. Ж а-
салу тәсіліне қарай тоғы сы ңқы дауыссыз дыбыс
болып табылады.
3. П дауыссыз ды бы сы н айтқанда дауыс
желбезегі тербелмейді, яғн и қатыспайды. Дауыс
қаты сы на қарай қатаң (тербеліссіз) дауыссыз
дыбыс болып табылады.
Жасалым белгілері:
ерін-ерінді, тоғы сыңқы ,
қатаң дауыссыз дыбыс.
Т дауыссыз дыбысы
Жасалымы:
1. Т дауыссыз дыбысы тіл ұшы мен күрек
тіс-қы зы л иектің шегарасы арқы лы жасалады.
Ж асалу орны на қарай тіл ұшы дауыссыз болып
табылады.
2. Т дауыссыз дыбысы тіл ұш ы ны ң күрек
тіс-қы зы л иек ш егарасымен тоғы суы арқылы
жасалады. Жасалу тәсіліне қарай тоғы сы ңқы да-
уыссыз дыбыс болып табылады.
3. Т дауыссыз дыбысын айтқанда дауыс жел-
безегі тербелмейді, яғн и қаты спайды. Дауыс
қаты сы на қарай қатаң (тербеліссіз) дауыссыз
дыбыс болып табылады.
Жасалым белгілері:
тіл ұш ы, тоғы сы ң қы ,
қатаң дауыссыз дыбыс.
Қ (-К ) дауыссыз дыбысы
Жасалымы:
1. Қ дауыссыз дыбысы тіл түбі мен тілшік
арқылы жасалады. Жасалу орнына қарай тілшік
дауыссыз болып табылады.
2. Қ дауыссыз дыбысы тіл түбі мен тілшіктің
тоғысуы арқылы жасалады. Жасалу тәсіліне қарай
тоғы сы ңқы дауыссыз дыбыс болып табылады.
3. Қ дауыссыз ды бы сы н айтқанда дауыс
желбезегі тербелмейді, яғн и қатыспайды. Дау-
ыс қатысына қарай қатаң (тербеліссіз) дауыссыз
дыбыс болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=25#Жасалым_белгілері:_ерін-ерінді,_тоғы_сыңқы_,_қатаң_дауыссыз_дыбыс._Т_дауыссыз_дыбысы_Жасалымы

title: . 2 . 1 . Қатаң дауыссыз дыбыстар


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=25#Жасалым_белгілері:_тіл_ұш_ы,_тоғы_сы_ң_қы_,_қатаң_дауыссыз_дыбыс._Қ_(-К_)_дауыссыз_дыбысы_Жасалымы

title: . 2 . 1 . Қатаң дауыссыз дыбыстар


title: СӨЗ ҚҮРАМЫ ЖӘНЕ МОРФЕМАЛАР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
СӨЗ ҚҮРАМЫ ЖӘНЕ МОРФЕМАЛАР 181
бөлігі ретінде, әсіресе сем антикалы қ мәні мен
грамматикалық - тұлғалық, қызметтік дербестігі
жоқ, түбірден озгеше морфема ретіндегі ерекше-
ліктері қажетті сипаты болып саналғаны м ен, ол
қосымшалардың өз ішіндегі құрылымдық-мағы-
налы қ қасиетін, қы зм еттік-м әндік ерекш елік-
терін, соларға байланысты тілдің грамматикалық
құры лы сы н, оның сырын айқындап, соған бай-
ланысты жіктелу түрлерін толы қ таныта алмай-
ды. Өйткені “ аф ф и кс” деген термин де, қосы м -
ша да м ағы налы қ-құры лы м ды қ ж ағы н ан да,
қызметтік-қатыстық жағынан да бұл тілдік құбы-
лыстың әр түрлі грамматикалық сипатын, әсіре-
се оны ң жіктелуге негіз болатын сипаты н сара-
лай алмайды.
' “А ф ф икс” терминін қосымш а деп қазақш а-
л ап , оны тү р к о ло ги яд ағы үлгідей қосы м ш а
түрлерінің нақтылы атауларымен қосақтап “жіктік
қосы м ш а” , “септік қосы м ш а” , “ көптік қосы м -
ш а” , “ гәуелдік қосы м ш а” , “ шырай қ о сы м ш а” ,
“ш ақ қосы м ш асы ” , “етіс қосымш асы” , “зат есім
тудыратын қ о сы м ш а” , “сын есім тудыратын
қосымш а” , “етістіктудыратын қосымш а” т.б. деп
қолдану мүмкін болғанымен, қазақ тілінің грам-
матикаларында алынып жүргеніндей қосы м ш а-
ның озін м ағы налы қ, қызметтік ерекш еліктері-
не қарай түрлерге бөліп, сол бөлінген түрлерінің
атауын ғана нақтылы анықтауыштармен қосақ-
тап “септікж алғау” , “ шырай ж ұрнақтары” , “сөз
тудырушы ж ұрнақтар” т.б. сияқты қолданудың
ғылы ми негізі бар екенін байқайм ы з. Бұдан
қосымш а морфе\Ліның жалпы ерекшеліктерімен
бірге оның түрлерінің өзара айырмашылықтарын,
әр түрінің м ағы налы қ, қы зметтік қасиеттерін,
түрленуінің принциптері мен критерийлерін және
оны ң грамм атикалы қ құрылыс жүйесінен ала-
ты н орньін айқы ндай алм айм ы з. Әңгіме ол
түрлерінің аталуында, терминдерінде емес, негізгі
мәнінде, солай боліп жіктеудің ғылыми негізінде
және оның тілдің грамматикалық құрылыс жүйе-
сіндегі сырларын аша алуында.
Қ азақ тілі грамматикаларында өздеріне тән
“ мағыналары мен қызметтеріне қарай сөзден сөз
тудыратын қосымш алар (морфемалар) ж ұрнақ-
тар деп, сөз бен сөзді байланыстыратын қосым-
шалар (морфемалар) жалғаулар д е п ” аталады.
Сонымен бірге қосымшалар бір ы ңғайдаж ұрнақ
пен жалғау болып жіктеліп, соны ң ішінде “ ма-
ғынасы мен қызметіне қарай ж ұрнақтарды сөз
тудыратын және форма тудыратын жұрнақтар деп
екі салаға” бөлу дәстүрі де бар. Тіпті кейде
“кейбір жұрнақтар әрі соз тудыратын, әрі форма
тудыратын синтетикалы қ морфема есебінде де
қызмет ете береді” . Ал мағы налары мен қызмет-
тері, сөздер арасы ндағы әр түрлі қатынастарды
білдіруі ж ағы нан “ж алғаулар сөйлем ішіндегі
сөздердің араларындағы әр қилы аса жалпы қаты-
настарды білдіріп, олардың түр-түрлерінің көрсет-
кіштері есебінде қызмет етсе, жұрнақтар ол қаты-
настарды білдірмейді, тек өздері жалғанған сөздер-
ге жаңа лексикалы қ м ағы налар үстеумен шекте-
летіндігі” де корсетілген./Сонымен бірге қосым-
шалар кейде “сөз тудыратын морфемалар (қосым-
шалар), сөз түрлендіретін морфемалар (қосымша-
лар) және сөз жалғастыратын морфемалар (қосым-
шалар) болып бөлініп” , соған лайы қ әрқайсысы
“сөз тудырушылар, сөз түрлендірушілер, сөз жал-
ғастыруш ы лар” делініп, осындай жеке термин-
дерге ие болып жіктелу үлгісі де бар. Қосымша-
ларды жіктеуде, ең алдымен, қосымшалардың қан-
дай басты белгілерін негізге алуға тиістіміз де-
геннің басы н аш ы п алуымыз керек, өйткені
қосымшаларды бірде бір түрлі принциппен, екін-
шіде екінші түрлі принциппен топтасақ, қосым-
шалар ғылыми негізде жіктелмейді, олардың се-
мантикалық-грамматикалық сипаты ашылмайды.
Бұл бір. Екінш іден, қосымш алардың білдіретін
м ағы налы қ сипаты, қызметі, олардың өзіндік
қасиеті деген ұғымдар бір-бірінен ажыратылмай,
сапырылысып кетеді де, олар туралы жаңсақ пікір
қалыптасады. Айталы қ, қосымш алардың жаңа
мағы налы сөз тудыруы немесе форма тудыруы
олардың қызметі емес, м ағы налы қ мәні болып
табылады. Немесе “грамматикалық категориялар-
ға тән тиісті ереже береліктей жүйелі заңдар
жұрнақтарда да, әсіресе, сөз тудырушы жұрнақ-
тарда да бар” деу де ғылыми жағынан дәлелсіз,
негізсіз. Үшіншіден, қосымшаларды жіктеуде ең
алдымен неге сүйену керек, олардың мағыналық
ерекшеліктері негізге алынуы керек пе, әлде қыз-
меті негізге алынуы керек пе және осының қай-
сысы болса да, оның ғылыми негізі недедегеннің
басы ашылмай қалады. Қосымшаларды ешбір да-
усыз жіктеуге негіз болатын, ғылыми мәнін ай-
қындап ашатын жүйелі белгілері, негізгі ерекше-
ліктері бар ма?
Қосымш алар м орфеманы ң бір түрі ретінде
қандай сипаттары арқылы ерекшеленеді және түбір
морфемадан қандай қасиеттері мен белгілері не-
гізінде ажыратылады? Міне осыдан барып қосым-
шаларды жіктеуге нақты критерий туынд
Осы ж ағы нан келсек, қосымш а морфема'
бірінші және басты семантикалық-грамма^
белгісі - м ағы н алы қ және түлғалы к д


title: СӨЗ ҚҮРАМЫ ЖӘНЕ МОРФЕМАЛАР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
СӨЗ ҚҮРАМЫ ЖӘНЕ МОРФЕМАЛАР 183
тудыруы, екінш іден, сод сөз табына енетін не-
месе оның бедгілі бір тобына тән сөздердің бәріне
ж адғана адуы, сөйтіп, белгілі бір сөз табы ны ң
г р а м м а т и к а л ы қ к а т е г о р и я с ы н ы ң т ү р л е н у
жүйесінің тұлғалы қ көрсеткіші болуы, грамма-
тикалық абстракция жасауы олардың бір-бірімен
байланысты, бірінен екіншісі туындайтын мәндік,
грам м атикалы қ сипаты болып табы лады да,
бұндай сипат сөз тудыратын немесе сөзжасам
қосымшаларында болмайды.
Ал шынында да, сөзжасам қосымшалары созге
жалғанғанда фамматикалық мағына үстемей ме?
С озтудыруш ы (сөзжасам) қосымш алардың бас-
ты қасиеті - өзі ж алғанған сөздің лекси калы қ
м ағы насы н өзгерту, жаңа мағыналы сөз тудыру
болып табылады. Сөз тудырушы қосымшалар бір
сөз табы ны ң шеңберінде парадигмалық жүйе
жасай алмайды, бір ж ағы нан, жалпы категория-
лы қ мәнге сәйкес ортақ ф ам матикалы қ мағына,
екінші жағынан, екінші бір фамматикалық форма
білдіретін грамм атикалы қ м ағы н аға белгілі бір
грамматикалық қатегорияны ң аясында қарама-
қайш ы келетін (оппозициялық) ф ам м ати калы қ
мағына тудырмайды. Сөзжасам қосымшасы жал-
ғанғаннан кейінгі үстелетін ф ам м ати калы қ ма-
ғы на сол қосымша жалғау арқылы пайда болған
лексикалық (деривациялық) мағынаның негізінде
ғана содан туындайды да, морфема ретіндегі
түбірдің ф амматикалы қ мағынасы сияқты мәнде
соз табы на тек осы ж ағы нан қатысты болады.
Сөзжасам қосымшалары бұл ж ағы нан да сөз ту-
дырудың басқа жолдары (мысалы, лекси ка-се-
м антикалы қ, аналитикалы қ) сияқты қасиетте
болып, ф ам м атика тұрғысынан морфологияның
шеңберінде қаралуы оның ф ам м ати калы қ мәні
мен сипаты нан тумай, тек белгілі сөз табынан
болуына ғана байланысты.
М ы салы
,м ал-ш ы , біл-ім деген создерді тал-
дап көрейік. Әдетте, бұлардағы
-шы ж әне
-ім қосы м ш алары н зат есімнен зат есім (мал - зат
есім, мал-ш ы - зат есім) және етістіктен зат есім
(біл - етістік, білім - зат есім) тудыратын ж ұрнақ
деп анықтап жүрміз. Дұрысында бұл жерде
-шы қосымш асы м ам анды ққа, кәсіпке (яғн и малды
бағуға) байланысты,
-ім қосымшасыб/лу қимы-
лы ны ң нәтижесін білдіретін жаңа сөздер жаса-
ған. Міне, осы мағыналары жаңа сөзж асам ды қ
мағына болып табылады да, сөзжасам қосымша-
сының мәні осымен шектеледі. Енді
малшы, білім деген создер (мамандықтың, кәсіптің иесі, я атауы
және білудің нәтижесі, атауы) осындай лексика-
лы қ м ағы насы ны ң жалпылануы, я ғн и , жалпы
зат атауын білдіру сипаты на көшуі нэтижесінде
зат есім болып тұр. Бұл сөздердің зат есім болуы-
на бұл қосымшалардың тікелей қатысы жоқ, бұл
жерде сем антикалы қ процесті - нақты заттың
жалпылануын, сөйтіп, жалпы ф ам м ати каіы қ ма-
ғы наны ң пайда болып, ол зат атауы болғанды қ-
тан зат есім деп танылыгі отыр. Я ғни сөз тудыра-
тын қосы м ш аны ң белгілі бір сөз табыны ң ш ең-
берінде қаралуы ол қосы м ш аны ң ең негізгі қаси-
еті, басты мәні емес, бұдан ол категориялық си-
патқа ие бола алмайды. Ө йткені соз тудырушы
қосымшалардың шеңбері сөз таптарыньпі түрле-
ну жүйесімен, ф ам м ати каіы қ категорияның болу-
болмауымен айқындалмай, кобіне таза сөз туды-
ру, лексикалы қ м ағы на жасау мәселесіне байла-
нысты болады да, сол шеңберде айқындалады.
Сондықтан да қазақ тілінде сан есімнің мағына-
лы қ түрлерін жасайтын форма тудыратын қосым-
шалары болса да, сөз тудыратын қосымш алары
ж оқ және керісінш е, түрленбейтін сөз табы деп
танылатын үстеудің ф ам м атикалы қ форма туды-
ратын қосымш алар жүйесі болмаса да, кейбір
сөзжасам қосымшалары арқылы жасалған сөздер
үстеу деп танылады.
Сөйтіп, қосымш аларды сөзжасам қосымш а-
лары және форма тудырушы қосымш алар деп
екі үлкен топқа бөлудің ғылыми да, практикалық
та мәні бар, өйткені одан, бір ж ағы нан, қосым-
шалардың басты ф ам м атикалы қ қасиеттерін, ма-
ғы налы қ ерекш еліктерін айқындау арқылы бұл
морфемалардың мәні мен қызметін, тілдік қабат-
тардан алатын орны н аны қтайм ы з, екінш іден,
соның негізінде сөз тудыру қатарының үлгісі ре-
тінде лексикалы қ құбы лы сты ң грамматикалық
мәнін, олардың ара қаты насы н аш ып, сөз туды-
рушы қосы м ш аларды ң грамматикалық мәндегі
категориялық сипаты ж оқ, парадигмалық түрле-
нудің көрінісі емес ж эне сөз формасы бола ал-
майтынын, ал форма тудырушы қосымшалар, ке-
рісінше, сөздің лексикалық мағынасын өзгертпей,
оған грамматикалық м ағы н а үстеумен бірге сөз
тудырудың тәсілі емес, белгілі бір сөз табына қаты-
сты болып, соның бір ф ам м атикалы қ категория-
сы ны ң немесе сем антикалы қ түрінің тұлғалы қ
көрсеткіш і, дем ек, соз ф орм асы н тудырудың
көрінісі болатынын айқындаймыз. Сондықтан соз
тудыруға байланысты қазақ тілі грамматикала-
рында беріліп жүргендей
жұрнақ терминін ал-
май, оны ң орны на сөзжасам қосымш алары деп
берілген жөн болар еді. Бірақ сөзжасам қосы м -
шаларының ерекшеліктері бұнымен ғана шектел-
мейді. Ол қосы м ш аларды ң құрамды қ (жалаң,
құранды), мағыналық (моносемиялық, полисеми-


title: СӨЗДІҢ МОРФЕМАЛЫҚ ҚҮРАМЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
184
СӨЗДІҢ МОРФЕМАЛЫҚ ҚҮРАМЫ
ялық, мағыналас, омоним т.б.) ерекшеліктері мен
қолданыстық, тілде өмір сүру (өнім ді-өнім сіз,
құнарлы -құнарсы з, сондай-ақ төл-кірме, коне-
жаңа, тірі-өлі т.б.) сипаттарына байланысты ерек-
шеліктерімен бірге, бір сөз табының аясында ғана
және бір сөз табы ны ң ш еңберінен ш ы ғы п ке-
тетін грамматикалық қасиетгері мен кейбір функ-
ц и я л ы қ с и п а ты н ай та к етк ен ж ө н . М ы салы :
-Шіркін, айтушы м ен болғанда, үнемі үқтырушы
сен болсашиы, Абай
(Әуезов).
Ержан қазір сон-
шылап түр
(М ұстафин).
Баласы аталап соңынан
қалмады. Жарыста алматылықтар басым түсті
тәрізді сөйлемдердегі
айтушы, үқтырушы, бол-
сайшы, соншылап, аталап, алматылықтар
деген-
дерді сырт тұлғасы на қарап қосы м ш а арқы лы
жасалған жаңа сөздер деуге болмайды:
айту-іиы,
үқтыру-шы (жазушы
сияқты^,
сон/л/-ш ы ла-п,
ат а-ла-п, алмат ы -лық.
Өйткені дәстүрлі грам-
матика тұрғысынан қарағанда, бұл сөздердің со-
ңғы м орф емалары
-шы -
зат есім туды раты н, -
ла
- есім сөзден етістік тудыратын қосымшалар.
Бірақ бұл қосымш алы сөздер сырт тұрғы сы жа-
ғы н ан болм аса сөзж асам тұ р ғы с ы н а н ш ы н
мәнінде жаңа сөздер, туынды сөздер (жаңа лек-
семалар) емес. Өйткені бұлар сөздік құрамға ен-
ген лексикалы қ бүтін, демек, создіктерде жеке
берілетін реестрлік сөз емес, белгілі контексте
ған а қолданылатын және сол контексте ғана
түсінілетін тұлғалар: оларды ң жасалу шегін,
жұмсалу шеңберін туынды соз ретінде айқындау-
ға болмайды. С о н д ай -ақ
итті қонақ жараспас,
сүт пісірім уақыт, бір қайнатым іиай, таяқ тас-
там жер, бір көйлектік м ат ане костюмдік мата
т.б. тіркестердегі
итті, пісірім, қайнатым, тас-
там, көйлектік, костюмдік
сияқты сөздер қосым-
ша арқы лы ж асал ған туы нды сөздер болып
қабылданбайды, тілде олар жеке лексикалық бүтін
ретінде қалыптаспаған, тек осы және осыған ұқсас
шектеулі контексте, белгілі бір сөздің тіркесінде
ғана қолданылып, сол аяда ғана өмір сүреді.
Бұндай қосымшалардың қатары
-дай, -дей, -тай,
-тей, -ша, -ше, -сыз, -сіз,
есімшетұлғасынан кейін
жалғанатын
-ғы,
-г/сияқты қосымшалармен то-
лы ға түседі.
Д е м е к , б ұ н д ай қ о с ы м ш а л а р ж а л ға н ы п
жұмсалған сөздер, бір жағынан, санамызда жеке
тұрып қалыптаспаған, сөздіктердің реестрлік сөзі
болып табылатын лексикалы қ бүтін, туынды сөз
емес, екінші ж ағы нан, сөйлеу процесінде туа-
тын, грамматикалық мағына білдіретін сөз фор-
масы да емес. Сөз тудырушы қосымш алардың
бұндай ерекше қолданысы, яғн и ф ункциялы қ
(терм ин Ы .М ам ан овтікі) м әнде қолданы луы
біркелкі емес. Кейбірі сойлем құры лы сы на, ой
білдіруге қатысты болып келсе, кейбірі белгілі бір
конструктивті тіркес шеңберінде ғана қолданы-
лады. С ондай-ақ кейбірінің, жоғарыда корсетіл-
гендей, сөздерге ж алғану мүмкіндігі кең болып,
жасалу шегін, жұмсалу шеңберін айқындау қиын
болса, кейбірі - бірлі-жарым сезге ға н а ж а л ға н а
алады. М ысалы,
итті қонақ, таяқ тастам, сүт
пісірім, бір қайнатым
тәрізді туындылардың аясы
тар да, олар тұрақты тіркестердің құрамында ғана
жұмсалады; ал басқа корсетілген қосымшалардың
ауқымы кең:
-шы, -ші
қосымш асына байланысты
тек
айтушы
және
үқтырушы
ғана емес,
сөйлеуші,
орнынан түрушы, жинаушы, айғайлаушы, сыбырлау-
шы
т.б.
-лық, -лік, -дық, -дік, -тық, -тік
қосымша-
сы на қатысты тек
алмат ы лық емес,
кез келген
жер, мекен атына байланысты
қаскелеңдік, ақсай-
лы қ, орбиталық
т.б.
-лап,
-
леп , -дап, -деп, -тап,
-теп
қосы м ш асы на байланысты туыс атаулары-
на, кісі атгарына қатысты
апалап, аталап, ағалап,
інілеп, Абайлап, Әсеттеп
т.б., жатыс септік тұлға-
сыны ң үстіне қосылатын
-ғы,
-г/тұлғасы на бай-
ланысты ү
йдегі, таудағы, даладағы, ағаш басында-
ғы, үй ішіндегі
т.б. толып жатқан қолданыстар бола
беруі мүмкін. Абайдың қара создерінің өзінде
ептілік, қырмызылық, сыпайылық, шықпағандық,
түзерлік, сақтарлық, сөзді үғарлық, жақсы көрерлік,
тиянақ қыларлық, үйір боларлық, қүтқарарлық, м ал
шашарлық, кәсіп қыларлық, жау ж аулағандық,
тіленшілік, рақымдылық, мейірбандылық, байлаулық,
қайратсыздық, үятқа терістік, күнэкерлік, масқа-
ралық, естілік, қайғысыздық, мақтаншақтық, на-
дан атанбастық, қорғауыіитық, бэйітшілік, су-
ретшілік, туралық, дүниелік, сертке түрғыштық,
білмектік, үйден шықпағандық, мүндайлық, қуан-
бақтық, арлылық, намыстылық
т.б. толып жатқан
создер қолданылған.
Сәзжасам қосымшаларының бұндай функци-
я лы қ қасиеті, олардың қолданылу аясы мен ма-
ғыналық шеңбері, жанрлық, стильдік бояуы жеке
зерттеуді қажет етеді.
Ал форма тудыратын қосымшалардың басты
белгісі, негізгі ерекшелігі озі ж алған ған создің
лекси калы қ м ағы насы н озгертпей, туынды соз
жасамай, озі ж алғанған созге тек қосымша грам-
матикалық мағына үстеп, жаңа соз емес, сол создің
басқа бір грамматикалық формасын жасау арқы-
лы белгілі бір сөз табының грамматикалық кате-
гориясының тұлғалық көрсеткіші, парадигмалық
түрлену жүйесі немесе сем антикалы қ түрінің
көрінісі бөлып табылуында. Сөндықтан да бұл
|


text:
СӨЗ ҚҮРАМЫ ЖӘНЕ МОРФЕМАЛАР 185
қосымш аларда лексикалық сипат болмай, олар-
ды ң ерекш еліктері таза грамматикалық, немесе
лексика-грамм атикалы қ қасиеттері арқылы ай-
қындалады. Сөйтіп, форма тудыратын қосы м -
шалардың белгілі бірж иы нты ғы парадигмалық
түрлену жүйесінің сыртқы корінісі мен соған
сәйкес ішкі мазмұн жағынан грамматикалық ма-
ғына білдіруі арқылы грамматикалық категория
құрайды, енді бір тобы белгілі бір соз табы ны ң
өз ішінде семантикалық топтарын (түрлерін) жа-
сайды. Қосы мш аларды ң бұл негізгі мәні мен
грамматикалық сипаты грамматикаларда форма
тудырушы (немесе сөз түрлендіруші) жұрнақтар
ж әне ж алғаулар деп аталып жүрген қосымш а
түрлеріне түгел тән болып келеді. С оны ң арқа-
сында олар қосы м ш аны ң бір тобы на енеді. Ра-
сында да жалғаулар деп аталып жүрген қосым-
шалар мен есімше, косемше, шақ, рай т.б. грам-
матикалық категориялар жасайтын қосымшалар-
ды ң арасы нда м ағы на білдіруі, соз түрлендіру
қасиеті жағынан айырмашылық жоқ, тек жалғау-
^лардың сөзге жалғану өрісі кеңірек, мүмкіндіктері
молырақ; ездері белгілі бір сөз табының грамма-
тикалы қ категөриясының көрсеткіші бөла тұрса
да, басқа сөз төбындағы сөздерге де жалғана бе-
реді. С өны мен бірге жалғаулардың басқа фөрма
тудыратын қөсымш алардан синтаксистік қы з-
м етгікж ағы нан үлкен айырмашылығы бар, яғни
ж алғаулар өзі ж алғанған сөзге белгілі бір грам-
матикалық мағына үстей отырып, сөйлем ішінде
сөз бен сөзді байланы сты ры п, олардың созге
үстейтін ф ам м атикалы қ мағыналары сол байла-
нысқан сөздер арасындағы қатынастар негізінде
айқындалып өтырады. Мұндай қызметтік қаси-
еттер ж алғаулардан басқа ф өрм а тудыратын
қөсы м щ аларға тән емес. С онды қтан ф орма ту-
дырушы қосымшалардың барлығына “сөздің әр
түрлі грамматикалықфөрмаларынтудыру” қасиеті
тән екен деп қана септік, тәуелдік, көптік, жіктік
фөрмаларын етістіктің есімше, көсемше, рай, сын
есімнің ш ырай фөрмалары мен бір деп қарауға
бөлмайды. Мысалы:
Мен көрдім ұзын кайыц кұла- ғанын (Абай) деген сөйлемдегі сөздердің мына-
дай өзара байланы сы бар:
мен көрдім: мен сөзі
өзінің семантикасы негізінде 2-сөздегі жіктік жал-
ғаудың І-жақ көрсеткіші
-м арқылы байланысқа
түскен, сөнды қтан
м ен көрдіц, я
мен көрдік бөл-
майды, ал
-ді деген жедел өткен ш ақ ж ұрнағы
/сб>/?уетістігі білдіретін қимылдың болып кеткенін
корсетіп тұр да, оның басқа сөздермен байланы-
сына қатысы жоқ;
кұлағаны н көрдім, -н табыс
септік тұлғасы арқылы байланы сқа түскен, ал -
ғяяесім ш е тұлғасы ны ң осы сөйлемдегі сәз бай-
ланы сы на қатысы ж оқ,
кайыц /н ы н / кұлағанын тіркесі - бірінші создегі ілік септіктің тұлғасы
(жасырын тұрса да)
мен екінші сөздегі
-ы тэу-
елдік жалғауы арқылы байланысқан;
ұзын кайыц - өрын тэртібі арқылы байланысқан. Сөйтіп, бұл
сойлемдегі создердің құрам ы ндағы жедел откен
ш ақ
/ - д і / пен есімш е
/ - ғ а н / тұ л ға л а р ы н ы ң
создерді байланыстыру қызметін атқара алмай-
ты нын, создерді қосымш алар ішінен септік, тэу-
елдік, жіктік жалғау тұлғалары ғана байланысты-
ра алатынын байқаймы з. Сонды қтан форма ту-
дырушы қосымшалардың соз байланыстыру қыз-
метін атқаратын түрін
ж алғау деп, соз байланыс-
тыру қызметін атқара алмайтынын, категориялық
грамм атикалы қ м ағы на ғана тудыратын түрін
жұрнак деп беруге болады. Тілдің грамматика-
лы қ құрылысында жұрнақтар өзі жалғанған сөзге
грамматкалық м ағы на ғана үстеп, белгілі бір сөз
табының грамматикалық категөриясының немесе
семантикалық төбының тұлғалық корсеткіші бөл-
ғанм ен, өлардың грамматикалық сипаты, пара-
дигмалық түрлену жүйесі, түбірге жалғану аясы,
сөйлеу бүтіндері ретінде сөйлемде қолданылу та-
биғаты бірдей, біркелкі емес. Олардың бір тобы
озі жалғанған создердің мағынасын озгерту қабы-
леті ж ағы н ан , түбірдің грамматикалық сипатын
озгерту-сақтауы ж ағы нан сәзжасам қөсымш ала-
рына ж ақы н да, бір тобы ж алғауларға жақын.
Сондықтан олардың бір түрін модификациялық*
немесе лексика-фамматикалық жұрнақтар, екінші
түрін таза грамм атикалы қ немесе категориялық
жұрнақтар деп бөліп қараған жөн.
М өдификациялы қ жұрнақтар жаңа м ағы на-
лы сөз туды рмағанмен, түбірдің лексикалы қ ма-
ғынасын бүтіндей өзгертіп жібермегенмен, түбірге
эрі қөсымш а грамматикалық мағы на үстеумен
бірге түбір сөздің лексикалық немесе ж алпы ф ам-
матикалық мағынасына семантикалық реңк қөса-
ды да, сөйлеу процесінде қолданылуы ж ағы нан
түбірдің ф ам м атикалы қ сипатын сақтап қалады,
*


title: Модификация'іық - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
186
СӨЗДІҢ МОРФЕМАЛЫҚ ҚҮРАМЫ
сөйтіп, бір сөз табы ны ң шеңберінде жасалатын
туынды түбірге ұқсап кетеді. Қ азақ тілінде мо-
дификациялық қосымшаларға зат есімнің реңдік
мәнді жұрнақтары, сын есімнің шырай жұрнақ-
тары, реттік сан есімнің жұрнақтары (бұлардың
қай-қайсы сы да өзі ж алғанған түбір сөздің лек-
сикалық мағынасына қосымша рең үстейді: лек-
сикалы қ м ағы насы ж ағы нан
үлкен
мен
үлкені-
рек
я
үлкендеу, бес
пен
бесінші
толық бірдей емес),
етістіктің етіс, күш ейтпелі етістік, болымсыз
етістік ж ұр н ақтар ы ж атады . Бұл ж ұр н ақтар
етістіктің белгілі категориялары ны ң кәрсеткіш і
болғанм ен, етістік түбірдің грамм атикалы қ си-
патын сақтап тұрады. 1) етістік түбірлерше тіке-
лей жіктелмейді; 2) етістік түбірлерше сол күйінде
қолданылмайды, басқа сөздермен тіркесе де ал-
майды; байланы сқа да түсе алмайды; 3) сыртқы
тұлғасы жағынан етістік түбірлерше бұйрық рай-
дың 2-жақ формасына сәйкес келеді:
сен кел, сен
келтірме
т.б. Бұлардың түбірге жалғану тәртібінде
де әр қай сы сы н ы ң озіндік ерекш еліктері бар
екенін көрсетеді. Етіс, күшейтпелі етістік, болым-
сыз етістік жұрнақтары түбір етістікке созжасам
қосымш алары арқылы ж асалған туынды түбірге
грамматикалық жұрнақтардан (есімше, көсемше,
ш ақ, рай) әрдайым бұрын жалғанады да, етістік
одан кейін грамматикалық жұрнақтар үстелу ар-
қылы ғанаж іктеле алады;
айт-қыз-дыр-ма-й-ды,
ж үр-іңкіре-ме-ген-сін. Отыр, түр, жүр, жатыр
қалып етістіктерінің тікелей жіктелуі бұлардың
етістік түбірі емес екенін корсетеді,
жатырдың
түбірі -
жат,
ол тікелей жіктелмейді. Бұл етіс-
тіктердің со ң ғы
ү р /р /
тұлғалары тарихи ж ағы -
нан етістіктің грамм атикалы қ бір категориясы-
ның тұлғасы болған болу керек те, ол тілден
ш ы ғы п қалғанм ен, оны ң грамматикалық сипа-
ты сақталып қалған тәрізді. Сол себепті де бұл
торт етістік тікелей жіктеледі, әрі 2-ж ақ бұйрық
рай тұлғасымен сай келеді, 3-жақта да осы қал-
пында қолданылады:
ол отыр, тұр, жүр, жатыр
сен отыр, тұр, жүр, жат
мен оты р-м ы н, біз оты р-мыз
сен отыр-сың, сендер отыр-сыңдар
сіз отыр-сыз, сіздер отыр-сыздар
ол отыр, олар отыр т.б.
М одификациялық жұрнақтардың кейбірінің
түбірге жалғану шеңбері шектеліп те қалған. Олар
грамматикалық сипаты ж ағы нан категориялық
түрлену жүйесінің корсеткіші болу қасиетінен ай-
рылып, созжасам қосымш алары на ауыса баста-
ғанмен, создің лексикалы қ мағынасын бүтіндей
озгертіп жібермейді. Сонды қтан ондай ж ұрнақ-
тарды соз тудырушы қосымшалар қатарында қара-
май, тілдің даму бары сы ндағы жұрнақтар мен
созжасам қосымшалары арасындағы тұлғалар деп
қараған жон. О ларға қазіргі қазақ тіліндегі зат
есім нің реңдік мәнді ж ұрнақтары н, сын есімнің
шырай категориясына ендіріп жүрген
-ғылт, -ғыл-
тым, -іиыл, -иіылтым, -ша, -ше
жұрнақтарын жат-
қы зуға болады. 1) Сондықтан да болу керек, мо-
дификациялы қ жұрнақтар арқылы жасалатын ка-
тегория
Достарыңызбен бөлісу:


title: лексика-грамматикалық категория - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
лексика-грамматикалық категория деп
аталады.
Ал грам м ати калы қ немесе категори ялы қ
ж ұрнақтар озі ж алған ған түбірге таза граммати-
калы қ м ағы на үстеп, грамматикалық категория
жасайды ж әне ол категорияны ң грамматикалық
сипаты создің түбір тұлғасы нан озгеше болады.
М ысалы, есімш е, косемш е, рай, ш ақ тұлғалары
етістіктің таза ф ам матикалы қ категорияларының
парадигмалық ж ұрнақтары болып саналады да,
түбір тұлғаларды жіктеуге және етістіктің негізгі
қызметі - предикат қызметін атқаруға дәнекер
ж әне негіз болып тұрады.
Осы тұрғы дан келгенде зат есімнің коптік
категориясыны ң негізгі корсеткіші деп танылып
жүрген коптік жалғауды да жал ғау деп тану қиын-
ақ. Ойткені коптік тұлға сойлемде соз бен созді
байланыстыру қызметін атқармайды, озі жалған-
ған созге коптік ұғым ғана үстейді. Мысалы,
бала отыр, балалар отыр, жақсы бала, жақсы балалар тәрізді соз байланыстарынайа./гд созіндегі коптік
-лдртұлғасы ны ң ешбір қатысы жоқ. Коптік фор-
ма тек 2-жақта жіктік жалғаумен қабаттасып кел-
генде, соз бен созді байланы стыруға қатысады:
сендер келсең-дер (сендер келсең не
сен келсеңдер емес), сіз-дер оқыңыздар (сіздер окыңыз не
сіз оқыңыздаре мес) т.б.
Ф орма тудырушы қосы м ш аларды ң жалғау-
лар тобы н а тәуелдік, грам м ати калы қ септік,
колемдік септік, жіктік жалғаулар жатады.
Ж алғауларды ң соз бен созді байланыстыру
қызметінде басқа да ерекшеліктері, атап айтқан-
да, сойлемде түсіп қалып, ж асырын қолданылу,
нольдік форма қасиеті бар. Мысалы, атау септіктің
3-ж ақ ж іктік жалғаудың (косемш е ф ормалары -
нан кейін ж алғанғанда және бұйры қ райдан ба-
сқа) арнайы жалғау тұлғасы ж оқ, нольдік форма
болып саналады. Ілік, табыс септік жалғаулары-
ның түсіп қалып жұмсалуы тілімізде жиі кезде-
сетіні белгілі. Сонымен бірге басқа септік тұлға-
лары да, жіктік, тәуелдік жалғаулардың да түсіп
қолданылуы кездесіп отырады.
Біздің, сіздің,


СӨЗЖАСАМ СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ 2. СӨЗЖАСАМ - ТІЛ БІЛІМ ІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ Сөзжасам тілдің атау (номинация) жасау қыз-
метін жүзеге асырады. Атаулардың бәрі сөзжа-
сам арқы лы жасалды деген пікірден аулақ бола
тұра, копшілік атаулардың созжасам арқылы жа-
сад аты н ы н м ой ы н д ау керек. С о зж асам тіл
білімінің басқа салаларының ешқайсысы атқара
алмайтын қызметті жүзеге асырады.ібл - созжа-
сам ны ң туынды соз, ж аңа соз жасау қызметі.
Сондықтан созжасам жаңа соз жасаудың барлық
мэселелерін түгел қамтиды. О ған созжасамдық
бірліктерден бастап, созжасамдық ұя сияқты ірі,
күрделі созж асамдық бірліктерге дейін к ір е д і^
Созж асамдық нұсқалардың созжасамда атқара-
тын қызметі, жаңа создердің жасалу үлгілері мен
тәсілдері,^созж асамдық нұсқалардың түрлері,
қ ол д ан ы л у ер екш ел іктер і, со зж асам д ы қ ірі
бірліктер болып саналатын созжасамдық ұялар,
олардың құрылысы, оның мүшелері, созжасам-
ды қ ұяны ң құрам ы ндағы мүшелердің қызметі,
ерекш елігі сияқты т.б. тек созж асам ға қатысты
заңдылықтар созжасамды тілдің басқа салалары-
нан ерекшелендіреді_.}Бұл мэселелер тек созжа-
самға ғана қатысты. Олар тілдің басқа ешбір са-
ласында шешілмейді, ойткені ол мәселелер тілдің
басқа салаларында қойылмайды да. Ойткені олар
тек созжасам саласцның зертгеу нысанасына жа-
тады.
2.1. С Ө ЗЖ А С А М Н Ы Ң Т ІЛ Д ІҢ БАСҚА
СА Л А Л АРЫ М ЕН БА Й Л А Н Ы С Ы
Созж асамның тіл білімінің жеке саласы бо-
лып танылуы оның тіл білімінің басқа салала-
рымен байланысын жэне олардан ерекшелігін
анықтауды қажет етеді.
Созжасамның тіл білімінің жеке саласы бо-
лып танылуы ерекше тіддік құрылымның болуы,
тілдің басқа салаларынан ерекшеленетін созжа-
самдық деңгейі, оның озіндік нұсқалары барына
байланысты. Созж асамны ң озіндік нұсқаларына
созжасамдық түр (тип) мен созжасамдық үлгілер
жатады.
Солай бола тұрса да, созжасамның тіл білімінің
басқа салаларымен байланысын ж оққа шығаруға
болмайды. Тіл білімі салаларының қайсысы бол-
сын бір-бірімен ты ғы з байланысты. Өйткені тіл
білімінің барлық саласы созді зерттейді, бірақ соз
тіл білімінің әр саласында әр қы рынан зертте-
леді, бірақ бәрінің де зерттеу нысанасы соз бол-
ғандықтан, оларда байланыс болуы заңды.
Тіл білімінің салаларының ішінен созжасам-
ның морфологиямен байланысы ертеден-ақ на-
зарға іліккен. Сондықтан да созжасам соңғы кез-
ге дейін коп тілдерде морфологияның құрамында
қаралып келді. Бұл екі саланың байланысы бола-
тын себебі екеуі де создің ең кіш кене болшегі
морфемамен байланысты. Тіл білімінің созжасам
саласы да, морфология саласы да морфеманы зерт-
тейді. Бірақ созжасам жаңа соз жасаушы морфе-
маларды зерттейді де, м орфология грамматика-
лы қ тұлғаларды (формаларды) яғн и соз түрлен-
діруші тұлғаларды зерттейді. Ал созжасамдық
корсеткіш тер мен соз тұлғасы н жасайтын соз
түрлендіруші корсеткіштердің ұқсастығы мол.
Қазақ тіл білімінде еркелету, кішірейту, сый-
лау мэнін беретін ж ұрнақтар элі күнге дейін дау
туғы зып жүр. Ғалымдардың бір тобы оларды
созж асам ға ж атқы зса, бір топ ғалымдар оларды
соз түрлендіруші деп дэлелдейді.
Бірсыпыра жұрнақтардың дерексіз (абстрак-
ты) мағынасы оларды созтүрлендіруші, созтұлға-
сын жасаушы ж ұрнақ деп қарауға себеп болып
жүр. М әселен, сын есімнің
қызғылт, сарғыіи, кокиіілт, кокшілтім, бозаң, сарғылтым сияқты ту-
ындылардың құрам ы ндағы жұрнақтарды біраз
ғалымдар шырай ж ұрнағы деп қараған. Сол си-
яқты коптік жалғауын ж ұрнақ деп санау керек
деген де ұсыныстар болған.
Етіс жұрнақтары да бірде соз тудырушы деп,
кейде категорияның тұлғасын жасаушы соз түрлен-
діруші деп сипатталып келгені белгілі. Сонымен


title: СӨЗЖАСАМ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
СӨЗЖАСАМ
бірге кейбір жалғаулар сөз кұрам ы нда көнеріп,
түбірмен кірігіп, тұтас алғанда, ж аңа м ағы наға
ие болған. М ысалы,
озге, басқа, іиалқасынан, ет-
петінен, бірге
сияқты қазір үстеуге кеш кен сөздер
бар, олардың құрамындағы жалғаулар оздерінің
сөйлемде сез бен сөзді байланы стыру қы зметі-
нен ай р ы л ған , бұлар қазір сөзж асам ды қ қы з-
метте.
Бұл келтірілген дәлелдердің бәрі сөзжасам
мен мөрфөлөгия саласының байланысына төлық
дәлел бөла алады. Сөзжасам да, м орфология да
соз құрамын зерттейді. Екеуінде де сөздің құра-
мы негізгі м өрфема мен көмекш і мөрфемадан
тұрады. А йы рмаш ы лы қ көмекш і м орфеманы ң
м ағы насы мен қы зметіне қатысты. Созж асам-
д ы қ ж ұрнақ сөз м ағы насы н өзгертіп, жаңа ма-
ғы на береді, не сөз м ағы насы на ©згеріс қөсады.
М ы салы ,
етік
+
іиі
>
етікіиі
(м ам анды қ),
тау
+
лы
>
таулы
(белгі) т.б. М ұнда
етік, етікші, тау,
таулы
дегендердің әрқайсысы жеке лексемалар,
сөздер. Ал
кітап+ка, кітап+ты, кітап+та, кітап
+тар
дегендердің бәрі
кітап
деген бір сөздің
сөйлемде қөлданылатын түрлі тұлғалары.
А лғаш қы мысалдарда түрлі сөздер жасалып,
соңғы мысалдарда көмекші морфема, жұрнақ сөз
жасау қы зметін атқарған. С өңғы мысалдарда
қосымш а сөздің түрлі тұлғасын жасап, өлардың
сөй л ем д егі б а сқ а сөздерм ен б ай л ан ы су ы н а
мүмкіндік жасап тұр. М ысалы,
кітапка кара,
кітапты окы, кітапта білім бар, кітаптар әкелді.
Сөзжасамның да, морфологияның да зерттеу ны-
санасы көмекші мөрфема, бұл жағынан ұқсастық
бар. Бірақ сәзжасамның нысанасына көмекші мөр-
феманың яғни қосымшаның созжасамдық жұрнақ
түрі жатады да, морфологияның зерттеу нысана-
сына қосы м ш аны ң жалғаулар түрі мен ж ұрнақ-
тың грамматикалық категориялардың көрсеткіш-
іне жатагын сөз түрлендіретін түрлері жатады.
Сөзж асам тілдегі сөзж асам дық ж ұрнақтар-
ды толы қ қамтиды, олардың сөзге тіркесу қабі-
леті, туынды сөздегі м ағы насы , сөзжасамдық
қызметі, қай сөз табына қатысты сөзді жасайты-
ны сияқты тек сөзжасамға қатысты мәселелерді
зерттейді.
Мөрфөлогия сәйлемдегі сөздерді бір-бірімен
баііланыстыру қызметінде қөлданылатын жалғау-
лардың сөз таптарына қатысын, сөз таптарының
категорияларыны ң көрсеткіші екенін, өлардың
сөзге қосатын грамматикалық мағыналарын зерт-
тейді.
Созжасамда да, морфологияда да создердің
түрлену тарамы (парадигмасы) бар. Сөзжасам-
ның тарамы бір сөзден жасалған бірнеше сөздің
бір-бірімен қаты сы н білдірсе, мөрфөлөгия бір
создің түрлі тұлғасы ны ң арақатысын білдіреді.
Солай бола тұрса да, сөзжасам мен мөрфөлө-
гияда көмекші мөрфеманың сөзге жалғану, қөсылу
заңдылығы бірдей. Көмекші морфема созге фоне-
тика, морфонология заңдылығы бойынша қосыла-
ды. Бұл осы екі саланың байланысын байқатады.
Сөзжасамның синтаксиспен байланысы да
т іл д е б е л г іл і о р ы н а л а д ы . С о з ж а с а м н ы ң
синтаксистіктэсілі арқылы жасалған күрделі сөздер
өзінің шығу тегі ж ағы нан сөз тіркестеріне барып
тірелетіні жалпы тіл бьтімінде әбден таны лған,
даусыз мэселе деп саналады.
Сөз тіркесі мен сөзж асамның арасы ндағы
қ аты с өз ізін қ а л д ы р ы п о т ы р ғ а н . К үрделі
сөздердің құры лы сы н да, сы ң арлары н ы ң бір-
бірімен байланысу жолында, сыңарлардың орна-
ласуында оз ізін қалдырмауы мүмкін емес. Сон-
ды қтан қа за қ тілін ің күрделі сөздерінен сөз
тіркесінің көп белгілерін көруге бөлады. М ыса-
лъ\,кара торғай, аксакал, аккала, кәріжілік, кокөніс,
Қызылорда, кәрікыз
сияқты күрделі сөздерді сы-
ңарларының қарым-қатысы жағынан анықтауыш-
ты қ сөз тіркестерінен ажырату кейде қи ы н ға
түседі.
Бұл кезд ей со қ м әселе емес. Бұл си яқты
күрделі сөздер алғаш осы тіркес түрінен күрделі
созге ауысып, кейін ол күрделі создің жасалуы-
ның бір үлгісіне айналған. Сондықтан қазір бұл
үлгі бойы нш а күрделі сөздер жасала береді:
коп
таңбалы, күздік бидай, күкіртті газ, күкіртті су-
тегі, кітап элемі, оку кітабы, оку күралы, кабырға
газет, м ал шаруаіиылығы, нерв жүйесі, орта білім,
омірбаян, конак үй, үш бүрыш, үндеухат
сияқты
күрделі сөздер аны қтауы ш ты қ сөз тіркесі үлгісі
бөйынша кейіннен қалыптасқан күрделі сөздерге
жатады.
Күрделі сөздердің қазіргі жасалу үлгыерінен
сөз тіркестерінің бэріне қатысты үлгілерді көруге
бөлады:
аткамінер, колкесті, колүздік, бата оку,
бэйге тігу, бедел арту, бел буу, бет жырту, бос жүру,
торға түсу, есінен тану, жаны шығу, жер сілкіну,
жерге түкіру
т.б.
О сымен байланы сты күрделі сөз бен ,сөз
тіркесінің арасында өте үлкен ұқсастық бар. Бұл
ұқсастық бірсыпыра күрделі создердің танылуы-
на кедергі де келтіреді:
м ал кора, кой кора, кара
торғай, боз торғай, той бастар, той асы, ток ішек,
тоң май, сары май, тор үй
сияқты төлып жатқан
сөздерді бір ғалымдар күрделі сөз де, енді бір
ғалымдар сөз тіркесі деп тану да жиі кездеседі.
|


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ 193
Бұл жағдай күрделі сөздердіғі жазылу ем-
лесін дұрыс белгілеуге, орнықтыруға да өз ықпа-
лын тигізіп жүргені белгілі. Сондықтан емледегі
екіүш тілік, бірде бірге жазу, бірде бөлек жазу
сияқты ала-құлалық та осы күрделі сөздерге бай-
ланысты кездесіп отырады. М ысалы,
темірж ол - теміржолиіы, онкүндік - он күндік, адамата -
адам ата. Ақсүйек - ақ сүйек, ақтиін - ақ тиін, дүние жүзі -
дүниеэісүзі, дүниеж үзілік -
дүние жүзілік т.б. Мұндай мысалдар баспа бетінде жиі
кездеседі*.
Бұл жағдайлардың бэрі - сөзжасам мен син-
таксистің байланысына қатысты мәселелер. Тілде
бір-бірімен байланыспайтын мэселелерді кездес-
тіру өте қиы н. Сөз дыбыстан тұрады, ал сөз бен
дыбыс тіл білімінің түрлі саласына жатады. Сөз
жасалады, соз түрленеді. Сөз жасалым сөзжасамға
жатса, сөз түрленім морфологияға жатады, бірақ
жасалған соз дайын күйінде сөйлемде қолданы-
лады, ал сөздің түрленуі оның сөйлемде, сойлем
ішінде қолданылуында іске асады. Бірақ жасал-
ған сөз де, түрленген сөз де сөйлем құрамында
қы змет етеді. Сонды қтан тілде бірімен-бірі ты-
ғыз байланыспайтын ешбір тілдік нұсқа жоқ. Бұл
тілдік нұсқалардың тіл білімінің қай саласында
зерттелуіне қарамастан, олардың бір-бірімен бай-
ланысын дәлелдейді. Сондықтан созжасамның тіл
білімінің түрлі саласымен байланыстылығы - заң-
ды құбылыс.
Сөзжасамның лексикологиям ен байланысы - тілші ғалымдар назарынан тыс қалған емес.
О ны ң негізі бар, негізсіз деуге келмейді.
Сөзжасам тілдің сөздік құрамының толығу-
ындағы жаңа сөздердің ж асалымын тексереді.
Л ексикология да жалпы алғанда, созді, тілдің
создік құрамын зерттейтіні белгілі. Бірақ созжа-
" сам тілдің создік құрамының туынды создер ар-
қылы толығуын зерттесе, лексикология жалғыз
туынды созбен емес, оның создің, түбірдің бар-
лы қ түрімен толығуын зерттейді, оған басқа
тілден қабылданған создер де кіреді.
Сезжасам лексикалық нұсқаларды жасаған-
да, тілдік қары м -қаты насқа қажетті атау жасай-
ды. Ол қажеттік қоғамда туады, атаудың лекси-
калы қ жүйеде ж оқ екенін лексика білдіреді. Ал
жаңа ұғымды қалай атаудың жолын іздеу, созжа-
самның жұмысы, сондықтан ол жоқ атауды тілдің
созжасамдық нұсқаларының қайсысымен жасау-
ды созжасам жүзеге асырады. С оны мен тілдің
лексикалы қ құрамында омірде пайда болған
ұғы м ны ң атауы ж оқ екенін тек лексика шешеді,
анықтайды екен.
Л екси кологи я создердің қолданылу ерек-
шелігін, м ағы н алы қ ерекш елігін, стильдік қы з-
метін, белсенді не бэсең қызметін тексереді. Бас-
қаш а айтқанда, лексикологияны ң зерттеу ныса-
налары оте кең.
Ана тілім іздің бай создік құрам ы бірден
қалыптаса қалған жоқ. Тілдің бай лексикасы үнемі
толы ғы п дамып отырды. Тілдің создік құрам ы -
ның толы ғы п отыруы - үнемі болып отыратын
құбылыс. Тілдің лексикасының үздіксіз дамуы тіл
білімінен тыс ж ағдайларға ты ғы з байланысты.
Қ оғам ны ң дамуы, адам санасының осуіне байла-
нысты омірде жаңа заттар мен ұғымдар пайда
болады да, оларды атау қажеттігі туады. Осы
қажеттікті отеу үшін жаңа создер жасалады, кей-
де жаңа создер басқа тілдерден де алынады. Бірақ
басқа тілден соз қабылдау тілдің дамуы мен баю-
ында белгілі орын алғаны м ен, тіліміздің сөздік
қ ұ р ам ы н ы ң баю ы нда негізгі қы зм етті қа за қ
тілінің созжасам жүйесі атқарады. Қ азақ тілінің
қалыптасқан созжасам жүйесі арқылы тілде жаңа
создер жасалады да, тіліміздің создік қорын үнемі
байытып отырады. Тілдің создік қорын байытып,
оны ң икемділігін арттыратын, қандай күрделі ой
болса да, оны нақтылы, дәл жеткізуге мүмкіншілігі
мол құдыретті тіл болып қалыптасудың бір тетігі
тілдің сөзжасам жүйесіне байланысты. Осы ның
озі созж асам ны ң тілде атқаратын қызметі мен
оның маңызын аны қ байқатады. Бірақ созжасам-
ның нәтижесінде ж асалған сөздер тілдің сөздік
құрамына барып қосылып жатады. Осыдан келіп
созжасам мен лексикология саласының байланы-
сы шығады.
Сөзжасам да, лексикология да создің м ағы -
насын зерттейді. Бірақ екеуі соз м ағы насы н эр
түрлі мақсатпен зерттейді, бұл арада екеуінің соз
мағынасын зерттеу мақсатының түрлілігіне қарай
олар бір-бірінен бөлінеді.
Сөзжасам сөз мағынасын жалпы лексикалық
мағына ретінде емес, сөзжасамдық мағына ретін-
де қарайды. А ны ғы рақ айтсақ, өл туынды сөздің
м ағы насы ны ң қалай ж асалғаны н зерттейді. Ту-
ынды лексикалық мағынаның қандай ңегіз сөздің
мағынасы арқылы жасалғанын анықтамайынш а,
сөзж асам ды қ м ағы наны белгілеу мүмкін емес.
М эселен,
ақта деген туынды сөздің м ағы насы
өған негіз бөлған
ақ деген сөздің м ағы насы ар-
қылы дәлелденеді. Сөл сияқты
койлекшең, таулы, ' Осы мысалдардың біразы 1963 ж оне 1798 жылғы орф ограф иялы қ создіктерден алынды.


text:
СӨЗЖАСАМ өнерпаз сияқты туынды сын есімдердің мағы на-
сы оларға негіз болған
көйлек, тау, өнер сөздері
арқылы анықталады. Өйткені осы негіз сөздердің
м ағы насы олардан ж асалған
көйлекшең, таулы, өнерпаз деген туынды сөздердің м ағы н асы н а
арқау, негіз болған. С онды қтан көй лек пен
койлекш ең, тау мен таулы, өнер мен өнерпаз де-
ген сөздердің мағынасы байланысты. Туынды сөз
бен негіз сөздің м ағы н алы қ байланы сы созжа-
самдық м ағы наны ң негізгі белгісіне жатады.
Туынды сөз жасалғаннан кейін, ол лексико-
логи ян ы ң ны санасы на айналады , өйткені ол
тілдегі басқа сөздер қандай қызмет атқарса, олар
да сондай қы змет атқарады. Бұл ретте сөзжасам
мен лексикологияны ң байланы сы ан ы қ байқа-
лады.
Сөзж асам негіз сөзден туынды сөздердің,
ан ы ғы р ақ айтсақ, туынды түбірлердің жасалу
ж үйесін зерттейді. Ал ол сөзж асам ды қ ұяда жа-
салған туынды сөздердің бәрі тілдің сөздік құра-
мына кірген лексемалар, сөздер. Әр туынды лек-
сема тілдің лексикалы қ жүйесінен орын алумен
бірге, ондағы сем антикалы қ топ тарға да қосы -
лы п, оларды ң құрам ы н кеңітіп отырады. Бірақ
лекси кан ы ң м ағы налы қ топтары ндағы сөздер
құрамы ж ағы н ан , ондағы сөздердің құры лы сы
ж ағы н ан түрлі-түрлі болады. Олар м ағы насы
ж ағы нан ұқсас болғаны мен, тұлғасы түрлі бола
береді.
Сөзж асамда да м ағы насы ж ақы н сөздердің
топтары бар. М ысалы,әш ш ,
суретші, оқытушы, жазушы, етікші сияқты сөздер м ам анды қты
білдіретін м ағы налы қтопқаж атады . Бірақ мұнда
сөздің м ағы н а ж ақы нды ғы м ен бірге, тұлға жа-
қындығы да бар. Ол лексикадағы тұлға түрлілігіне
сәйкеспейді.
Туынды сөздер өздерінің м ағы н а ортақты -
ғы на қарай бірлеседі, олар м ағы н алы қ аумақ-
ты ң (поле) бір бөлімі (элементі) болып табыла-
ды, өйткені мағы налы қ аумақтың көлемі лекси-
калы қ ұядан әлдеқайда кең.
Туынды сөздің сөзжасамдық м ағы насы мен
лексикалы қ мағынасы жалпы мен жеке мағына-
ның қарым-қатысы деп қаралу керек, өйткені әр
туынды сөздің, лексикалық мағынасы сөзжасам-
ды қ м ағы наға кіреді.
Түбірлес сөздердің м ағы налы қ байланысын
кей ғалымдар сәзж асам ды қ ұямен байланысты
зерттеген. Олар мағы на ортақтығына байланыс-
ты бірлесетін түбірлес сөздердің лексикология-
дағы мағы налы қ аумаққа (семантикалық поле-
ге) қатысы барын айта отырып, ол м ағы н алы қ
аумақтың бір тармағы (элементі) деп қарайды,
өйткені м ағы налы қ аумақ, ұғымы одан әлдеқай-
да кең деп санайды. Сонымен бірге олардың түрлі
м ағы налы қ аумаққа қатысы болуы да мүмкін.
Туынды создің жасалуына негіз болған сөз
де, негіз сөз арқылы жасалған туынды сөз де лек-
сикология үшін жалпы сез ретінде оны ң зерттеу
нысанасы болып саналады, олардың тұлғасында-
ғы айырмаш ылықтың лексикология үшін маңы-
зы жоқ.
Созжасам үшін негіз сөз бен туынды сөздің
арасында үлкен айырма бар. Негіз сөздің м ағы -
насы, оны ң туынды сөз ж асауға қатысы, оның
туынды сөздің құрамында алатын орны, туынды
сөздің құрамы, туынды сөз жасаушы жұрнақ оның
бәрі сөзжасам үшін маңызды болып саналады.
Сонымен байланысты негіз соз бен туынды сөздің
сөзжасамда айырмасы күшті.
Сөзжасамның морфонология саласымен бай- ланысы. Сөзжасамның ең кіші нұсқасы морфема,
аны ғы рақ айтсақ, ж ұрнақ дедік. Ал тіліміздегі
жұрнақ атаулының басым көпшілігінің дыбыстық
варианты бар. Тілде дыбыстық вариантсыз қолда-
нылатын үнемі бір дыбыстық құрамда қолданы-
латын ж ұрнақтар бірлі-жарым ғана. Олар
-хана, -қой, -паз сияқты жұрнақтар. Мысалы,
кітапхана, дэріхана, емхана, асқана, сэнқой, әуесқой, өнерпаз, әсем- паз т.б. Бұл жұрнақтардың ерекшелігіне жатады.
Ж ұрнақтарға тән негізгі заңдылық - жұрнақ-
тардың бірнеше ды бы сты қ варианттары болу.
Тілдегі ж ұрнақтарды ң ды бы сты қ варианттары
м орфонология саласы ны ң заңды лы ғы арқылы
қалыптасқан. Түркі тілдерінде морфонология заң-
ды лы ғы түрліше қалы птасқан. Кейбір тілдерде
қосымшалардың дыбыстық варианттары аз. Мы-
салы татар тілінде көптік жалғаудың
-лар, -лер түрі ғана болса, қазақ тілінде ол 6 дыбыстық ва-
риантта қолданылады, ал қы рғы з тілінде көптік
жалғауды ң 12 ды бы сты қ варианты бар. Якут
тілінде қосымш алардың дыбыстық варианты оте
коп, өйткені бұл тілде ерін үндесуі, сонар дыбыс-
тардың үндесуі де бар. Ол заңдылықтардың бәрі
қосымшаның дыбыстық вариантын көбейткен.
Қосымшалардың дыбыстық варианттары фо-
нетикалық заңдылық негізінде қалыптасқан. Оны
м орфонология саласы зерттейді. Сонымен бұл
арада сөзжасам өзінің жұрнақтарының дыбыстық
вариантта қолданылуы арқылы тілдің фонетика,
м о р ф о н о л о ги я
салаларымен байланысатыны анық-
талды.
Қорыта келгенде, сәзжасам тіл білімінің бар-
лы қ салаларымен байланысты. Бірақ оған қарап,


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Жасалым белгілері: тілш ік, то ғы сы ң қы ,
қатаң дауыссыз дыбыс.
К дауыссыз дыбысы Жасалымы: 1. К дауыссы з дыбысы тіл ортасы мен таң-
дай арқылы жасалады. Жасалу орнына қарай тіл
ортасы дауыссыз болып табылады.
2. К дауыссы з дыбысы тіл ортасы мен таң-
дайды ң тоғы суы арқы лы жасалады. Ж асалу
тәсіліне қарай тоғы сы ң қы дауыссыз дыбыс бо-
лып табылады.
3. К дауы ссы з дыбысын айтқанда дауыс
желбезегі тербелмейді, я ғн и қатыспайды. Дау-
ыс қатысына қарай қатаң (тербеліссіз) дауыссыз
дыбыс болып табылады.
Ж асалым белгілері: тілш ік, то ғы сы ң қы ,
қатаң дауыссыз дыбыс.
С дауыссыз дыбысы Жасалымы: 1. С дауы ссы з дыбысы тіл ұшы мен күрек
тіс-қы зы л иектің шегарасы арқылы жасалады.
Ж асалу орн ы на қарай тіл ұшы дауыссыз болып
табылады.
2. С дауы ссы з дыбысы тіл ұш ыны ң күрек
тіс-қы зы л и ек ш егарасымен ж инақы жуысуы
арқылы жасалады. Ж асалу тәсіліне қарай ж и-
нақы ж уы сы ңқы дауыссыз дыбыс болып табы-
лады.
3. С дауыссыз дыбысын айтқанда дауыс жел-
безегі тербелмейді, я ғн и қатыспайды. Дауыс
қаты сы на қарай қатаң (тербеліссіз) дауыссыз
дыбыс болып табылады.
Жасалым белгілері: тіл ұшы, ж инақы жуы-
сы ңқы , қатаң дауыссыз дыбыс.
Ш дауыссыз дыбысы Жасалымы: 1. Ш дауыссыз дыбысы тілдің ұшы мен күрек
тіс-қызыл иектің шегарасында жасалады. Ж аса-
лу орнына қарай тіл ұшы дауыссыз болып табы-
лады.
2. Ш дауыссыз дыбысы тіл ұш ының күрек
тіс-қы зы л иек шегарасымен жайылы ңқы жуы-
суы арқылы жасалады. Ж асалу тәсіліне қарай
жайылыңқы жуысыңқы дауыссыз дыбыс болып
табылады.
3. Ш дауыссыз дыбысын айтқанда дауыс.
желбезегі тербелмейді, яғни қатыспайды. Дау-
ыс қатысына қарай қатаң (тербеліссіз) дауыссыз
дыбыс болып табылады.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=26#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_ж_инақы_жуы-_сы_ңқы_,_қатаң_дауыссыз_дыбыс._Ш_дауыссыз_дыбысы_Жасалымы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=26#Ж_асалым_белгілері:_тілш_ік,_то_ғы_сы_ң_қы_,_қатаң_дауыссыз_дыбыс._С_дауыссыз_дыбысы_Жасалымы


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ 195 ол осы салалардың бәрінің құрамына кіру керек
деген қорытынды ш ығару мүмкін емес. Өйткені
тіл білімінің салалары бір-бірімен байланысты
бола тұра, өзінің зерттеу нысанасы арқылы бір-
бірінен бөлінеді, ерекшеленеді. Олардың әрқай-
сысы сөзді әр түрлі қы ры нан зерттейді, өз мақ-
сатына қарай зерттеу жұмысын жүргізеді. Сол
арқылы олар бір-бірінен ажыратылады.
2.2. С ӨЗЖ АСА М Ж Ү Й Е С І
Қ азақ тілінің қазіргі кезде әбден қалыптас-
қан сөзжасам жүйесі бар, ол-әрине, ұзақ уақыт-
тағы дамудың нәтиж есі. Тіліміздің сөзжасам
жүйесінің негізі көне түркі тілінен (ең көне жаз-
ба ескерткіш тер тілі) басталып, содан бері да-
мып, толығып, күрделеніп, сұрыпталып, екшеле
келіп, қазіргі жүйелі дәрежеге жеткен.
Қай тілдің болмасын сөзжасам жүйесі ұзақ
уақы тты ң іш інде қал ы п тасқан , ол қы сқа аз
уақытта тез қалы птаса қалатын құбылыс емес.
Сондықтан ол түркі тілдеріне, оның ішінде қазақ
тіліне де қатысты.
Түркі тілдерінің ең көне жазба ескерткіш -
терінің тілі бұл мэселеге толы қ куә бола алады.
Көне жазба ескерткіш тер тілінде негізгі түбір
сөздермен қатар туынды сөздер болғаны белгілі.
Олар: туынды түбір, күрделі сөз, бір сөздің бірне-
ше мағынада қолданылуы түрінде кездеседі. Бас-
қаша айтқанда, көне жазба ескерткіштер тілінде
жаңа сөз жұрнақтар арқылы
(тір-іг, біл-іг, ур-уш, иел-ме, өт-унч), сөздердің тіркесуі арқылы жа-
салды
(күнтүз, Темір-капығ, Қара-күм, Ілтеріс, аркыш-тіркес, секіз он, йеті йуз), сол сияқты бір
сөздің бірнеш е м ағы нада қолданылуы да сол
кездің сөзжасам жүйесіне жатады:
[кат\ 1) қабат,
қатар, 2) жеміс, 3) жануардың аты, 4) қату, 5)
араластыру. Келтірілген мысалдар көне түркі
тілінде сөзж асам ны ң м орфологиялы қ, синтак-
систік, сем антикалы қ тәсілдері болғаны н аны қ
көрсетіп тұр.
Бұл келтірілген мысалдар қазақ тілінің қазіргі
сөзжасамдық ж үйесінің түп негізі түркі халық-
тары ны ң ең көне заманы нан бастау алғаны н
көрсетті. Ал түркі тілдерінде қазір көне түркі жаз-
баларындағы сөзжасам жүйесі сөл қалпында қал-
мағаны түсінікті. Ойткені түркі тілдерінің, өның
ішінде қазақ тілінің қазіргі күрделі сөзжасам-
дық жүйесі көне түркі тілінен бастау алғанымен,
содан бері үнемі дамудың нэтижесінде қалыпта-
сқан. Сонды қтан қазіргі қазақ тілінің күрделі
сөзжасам жүйесі ұзақ уақытта қалы птасқан, өл
тіл дамуының нәтижесі.
Тілдің сөзжасам жүйесі көне құбы лы старға
жатады, өл күмән туғызбайды. Өйткені сөз жасау-
шы тұлғалар, сөз жасаудың тәсілдері, үлгілері
күнде құбылатын, күнде жаңаратын құбылыстар
емес. Тілдің сөзжасам жүйесі тілдің даму әрекет-
інен де тыс қала алмайды. С өнды қтан сөзжасам
жүйесінде де өзгеріс бөлып тұрады, бірақ өл өте
баяу бөлады және өл, кебіне тілде бар үлгілердің
белгілі бір кезеңде белсенді қы змет етуі арқылы,
өл қы зметтің бәсеңдеуі арқы лы , не сөз м ағы на-
сы ны ң кеңеюі, кейбір сөзж асам ды қ түрлердің
қөлданудан шығуы сияқты т.б. өзгерістер ретін-
де бөлады. М ысалға коне жазба ескерткіш тер
тіліндегі туынды сөздер саны мен қазіргі тілдегі
туынды сөздер саны бір емес, қазіргі тіл туынды
сөздерге өте бай. Тілдің туынды сөздермен төлы-
ғуыны ң тілден тыс ж ағдайларға қаты сы н былай
қөй ған да, өны ң сөзжасам жүйесіне де тікелей
қатысы бар.
Көне жазба ескерткіш тер тілінде сөзжасам-
ның м орф ологиялы қ тэсілі болды, бірақ әр сөз
табының сөз тудырушы жұрнақтары санаулы ғана
еді. Ал қазірде морфологиялық тәсіл сөзжасамда
үлкен қызмет атқарады, бірақ коне жазба ескерт-
кіш термен салы сты рғанда, қазіргі тіл сөз туды-
рушы ж ұрнаққа өте бай, сөзжасам құрамы түрлі
ж ұ р н ақ тар арқы лы то л ы қ қ а н . С өзж асам д ы қ
ж ұрнақтардың тілге қосы лғаны н өте көне жазба
ескерткіш тер тілі мен қазіргі тілді салыстыру ар-
қы лы көру жеңіл, осы екі арада талай ғасырлар
өткенін еске алсақ, олардың эр кезеңінің тілдің
сөзжасам жүйесінің қалыптасуына да, сөздік қор-
ды ң баюына да үлесі болғаны ан ы қ корінеді.
Сөйтіп, тілдің сөзжасам жүйесінің толы ғы п оты-
руы, сөзжасамдық заңдылықтарды ң тілде орны-
ғып қалыптасуы баяу болса да, тіл дамуында үнемі
болып отыратын құбылыс екені даусыз. Бірақ ол
ерекш е жылдамды қпен болатын құбы лы старға
жатпайды. С оңғы 40-50 жы лдың ішінде қазақ
тілінің созжасам жүйесіне қосы лған жұрнақтар
өте мардымсыз. Ж аңа жұрнақтар арқылы сөзжа-
сам жүйесінің баюы, толығуы тез болып тұратын
құбылыс емес. Тілімізде -
хана си яқты жаңа
ж ұрнақты ң қосылуы, пайда болуы - өте сирек
құбылыс. Алғаш біріккен сөздің бір сыңары рет-
ін де қ ы зм е т а т қ а р ғ а н бұл м о р ф е м а , кей ін
ж ұрнаққа айналғаны белгілі. Бұрын
шайхана, ас- хана, жатакхана, наубайхана, кітапхана, баспахана сияқты аздаған сөзде қолданылатын бұл морфе-
ма бірте-бірте қолданылу орісін кеңейтіп, қазір
онімді жұрнаққа айналды.
Мъ\сапы,емхана, дэріха-


text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ
23
Қазақ тілінің жасалым қорында барлық жа-
салы м нүктелер қатаң дауыссыз ды бы старға
қаты сты . Ерін арқы лы П, тіл ұшы арқы лы Т,
С, Ш , тілш ік арқы лы Қ (тіл ортасы арқы лы К)
дыбысы жасалады.
Қ азақ тілінде тіл арты арқылы ж асалаты н
қатаң дауыссы з дыбыс жоқ.
Қазақ тілінің жасалым қорындағы жасалым
тәсілдерінің қатаң дауыссыз дыбыстарға қаты с-
тысы то ғы сы ң қы
мен ж уысыңқы болып ш ы қ-
ты. Ерін тоғы сымы арқылы П дыбысы, тіл ұшы
то ғы сы м ы арқы лы Т ды бы сы , тілш ік то ғы сы -
мы арқы лы Қ (тіл
ортасы тоғы сы м ы арқы лы
К), тіл ұшы ж инақы жуысымы арқылы С, ж ай-
ы лы ңқы жуы сы мы
арқы лы Ш дыбысы ж аса-
лады.
Қатаң дауы ссы з дыбыстар бес ды бы стан
құралады.
Сонымен қатаң дауыссыз дыбыстар тобына
бір ортақ белгі (дауыс қатысы), екі айырым белгі
(жасалу орны мен жасалу тәсілі) тән.
1.3.2.2. ¥яң дауыссыз дыбыстар
Қ азақ тіліндегі
ұяң дауыссыз дыбыстардың
құрамы төмендегідей: Б, Д, Ғ-Г, 3, Ж. Бұлар
қазақ тіліне тән төл дауыссыз дыбыстардың қата-
рына жатады. Ұяң дауыссыз дыбыстардың бәріне
ортақ белгі - дауыстың жартылай қатысуы. Бас-
қаш а айтқанда, ұяң дауыссыз дыбыстардың жа-
салымына дауыс желбезегі жартылай (тербеліңкі)
қаты сады, жартылай тербеледі. Ұяң дауыссы з-
дарды ұйыстырып
отыратын бірегей белгі осы
болып табылады.
Б дауыссыз дыбысы
Жасалымы:
1. Б дауыссыз дыбысы қос ерін арқылы жаса-
лады. Ж асалу орны на қарай ерін-ерінді дауыс-
сыз болып табылады.
2.
Б дауыссыз дыбысы қос (астыңғы және
үстіңгі) еріннің тоғысуы арқылы жасалады. Ж а-
салу тәсіліне қарай тоғы сыңқы дауыссыз дыбыс
болып табылады.
3. Б дауыссыз дыбысын айтқанда дауыс жел-
безегі жартылай тербеледі, яғни жартылай
қаты-
сады. Дауыс қаты сы на қарай ұяң (тербеліңкі)
дауыссыз дыбыс болып табылады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: СӨЗЖАСАМ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
196 СӨЗЖАСАМ на, дәмхана (закусочная),
дэрісхана (аудитория),
перзентхана (роддом) т.б. талай сөздің жасадуы-
на қатысты, ол сөзжасамдық белсенді қызметке
көшті.
С ө зж а с а м д ы қ ж ұ р н а қ т а р д ы ң т о л ы ғ у ы
ж ұрнақтардың бір-бірімен тұлға, м ағы на ж ағы -
нан кірігуі арқы лы да болып оты рады , о ған
тілдегі күрделі ж ұрнақтарды келтіруге болады:
-дас < да + с, -лан < л а + н, -ғанш а < ған+ ш а, -малы <ма+лы, -ушы <у +
іиы, -дықтан < дық+тан т.б.
Тілдің сөзжасам жүйесінің күрделенуі, баюы,
толығуы көбіне сөзжасамдық жұрнақтардың ма-
ғы налы қ құрамының кеңеюі арқылы да болады,
сөзжасамдық жұрнақтардың ішінде әр түрлі ма-
ғы на беретін жұрнақтар жиі кездеседі. М әселен,
-ыс, -/сж ұрнағы зат есім жасайтын жұрнақ сана-
латы ны белгілі. Осы ж ұрнақ тілде түрлі м ағы -
налы атаулар жасайды. Мысалы
ағыс, тігіс, сөгіс сияқты туынды сөздер мен
жеңіс, тыныс, шабыс, өзгеріс деген туындылардың м ағы насы бір емес.
Бұлардың алғаш қылары нда нақты заттық ұғым
болса, соңғы лары нда дерексіз затты қ ұғы м ба-
сым. Сол сияқты
қатынас, байланыс, жиналыс туылымдарының м ағы насы олардың бәрінен де
бөлек. Ал олардың бәрінде де бір ған а ж ұрнақ
қолданылып тұрғаны анық. Бұл арада бір жұрнақ-
ты ң м ағы насы кеңейгенін көріп тұрмыз. Бұл
ж ағдай тілде қосы м ш аны ң қызметін арттырып,
оны ң қолданылу мүмкіндігін күш ейтіп тұр.
Қосымшалардың мағына жағынан дамуы өте
ерте басталған. Мысалы
-ғы, -қы қосымш асы ең
көне жазба ескерткіш-орхон жазбаларында да әрі
затты қ м ағы на, әрі сы нды қ м ағы н а берген. Ал
-ығ, -іг ж ұрнағы көне жазба ескерткіш тердің
өзінде көп мағыналы қосымш а болған: ол
біліг сөзінде дерексіз заттық ұғым жасаса, >чу/сдегенде
жанды заттың атын ж асаған, яғн и ол
құс деген
сөз. С ондай-ақ
бітіг дегенде жазу, жазба деген
ұғым беріп, жоғарыдағы келтірілген мағыналар-
дан да басқа ұғым туғызып тұрғаны көрініп тұр.
Бұдан ш ы ғаты н қорытынды Орхон жазба-
лары кезеңінде қосымш алардың сем антикалы қ
ж ағы нан дамуы басталған. Бұл құбы лы с тілдің
даму тарихында үздіксіз жүріп отырған, сондық-
тан оны тіл дамуына тән негізгі заңды лы қтар-
дың бірі ретінде қараған дұрыс. Осы заңдылық-
тың нәтижесінде тілде көп мағыналы қосымш а-
лардың саны көбейген. Қазіргі тіліміз көп ма-
ғыналы қосымшаларға өте бай:
-дық/-дік, -т ы қ/ -тік, -лы қ/-лік жұрнағы қазақ тілінде екі сөз та-
бына жатады. Олар - зат есім және сын есім.
Осы ж ұрнақты ң екі сөз табына бірдей қатысты
болуы оның сөзге заттық мағы на беріп, зат есім-
дер ж асауы на ж ән е затты ң сы н ды қ белгісін
білдіріп, сын есім сөздер жасауына тікелей бай-
ланысты. Одан осы қосы м ш аны ң мүлдем екі ба-
сқа мағына беретін омоним қосымш аға айналға-
нын көруге болады. Ол
-лы қ қосы м ш асы ны ң
мұндай дәрежеге жетуі көне дәуірде басталып,
үнемі даму үстінде болуымен байланысты. Ал олар
қазір екі сөз табы ны ң ж ұрнағы болғаны м ен,
төркіні бір екені - ғылы мда дәлелденген мәселе.
Б ірақ бұл қ о сы м ш ан ы ң м ағы насы м ұны м ен
бітпейді. Зат есім нің өзінде ғана ол - бірнеш е
түрлі м ағы на беретін көп мағы налы қосымш а:
ауыздық, мұрындық сияқты сөздерде
-дық үй малы
ж абды қтары ның, құралдары ның атын білдіреді.
Ал
орындық, қазандық дегенде үй бұйымдарының
аты ж асалған.


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 272

text:
Қымыздық, өсімдік
дегендерде
өсімдіктерге қаты сты атаулар,
егіндік, шабындық
дегенде шаруашылыққа қатысты атаулар,
жазық-
тық, терістік, оңтүстік
дегендерде географиялық
атаулар,
белдік, желдік, түндік
дегендерде киіз үй
жабықтарының атаулары
,тұздық, төстік
дегенде
тағам аты,
жемтік, әлімт ік, сілімтік
дегендерде
тастанды затты ң аты,
көрімдік, қалыңдық
деген-
дерде салтпен байланысты атаулар,
шындық, жас-
тық, шаттық, достық, озбырлық д$генд&
дерексіз
заттық ұғым атаулары ж асалған. Келтірілген аз
мысалдардың өзінен бір зат есімнің өзінде бұл
жұрнақтың түрлі-түрлі атаулар жасап, талай ма-
ғына беретіні көрінді. М ұнда зат есімнің келтірі-
лген ж ұрнағыны ң мағыналары толық қамтылма-
ғанын да ескерте кету керек. Бұл осы жұрнақтың
м ағы на көлемінің м олды ғы н, көп м ағы на беру
қабілетін аны қ көрсетіп тұр.
Ж азба ескерткіштерде
-лық
жұрнағы затгық
және сындық м ағы на ғана берген. Оның қалған
мағыналарының бэрі - кейін қосылған мағыналар.
Тілдің сөзжасамдық жүйесінің дамуының бір
жолы болып саналып отырған осы жұрнақ мағы-
насының кеңуі, бір қосымшаның бірте-бірте түрлі
м ағы наға ие болуы, тілде бірнеше ж ұрнақты ң
қызметін атқаруы тіл дамуындағы жекелеген бірлі
жарым құбы лы сқа жатпайды. Бұл тұрғы дағы
тілдік материалдар жеткілікті. Мысалға
-ыс, -іс, -с
ж ұрнағы н алайы қ. Бұл ж ұрнақ та қазір екі сөз
табына етістік және зат есімге қатысты. Етістікте
бұл жұрнақ ортақ етіс жасап, қимылдың бірнеше
субьектіге қаты сты ғы н білдіреді. М ысалы,
сен
келіс, сөйлес, әңгімелес, түсініс
т.б. Затесімде етіс-
тіктен зат есім жасап, одан заттық мағы на туғы -
зады. М ысалы,
өріс, соғыс, күрес, жарыс, айтыс,
күрылыс, жиналыс, үзіліс
т.б. Сөйтіп, екі сөз та-
бында бұл жұрнақ басқа-басқа мағыналар береді,
ол қазір омоним қосымш а дәрежесінде. Тарихи
тұрғыдан алғанда, олардың алғаш бір қосымша
екені белгілі. Ортақ етістің ж ұрнағы өз мағы на-
сының үстіне заттық м ағы на білдіретін болып,
тағы бір м ағы на қосып алған. Сондықтан оның
мағынасы кеңіген, екі сөз табының көрсеткіші
дәрежесіне жеткен. Егерде оны ң мағынасында
өзгеріс болмаса, бұрынғы мағынаның үстіне тағы
бір м ағы на қосылып, оның семантикалық жүгі
артпаса, ол тілде екі қосымш а болып танылмас
еді. Сөйтіп, бұл арада
-ыс
морфемасының мағы-
насының кеңеюі арқылы зат есімнің -6/сжұрна-
ғы қалыптасып, тілге ол жаңа қосымш а ретінде
қосылған. Мұның барлығы синтетикалық тәсілдің
күрделеніп отырғанын көрсетеді.
Бұл арада бір сөз табы ны ң қосы м ш асы өз
мағынасын кеңітіп, басқа сөз табының көрсеткі-
шіне ауысып, онда сөз жасалым қызметін атқар-
ған. Бұны ң бәрі олардың тілдің сөзж асамдық
көрсеткіштерінің баюына, толығуына қызмет ат-
қарған тілдік құбылыс екенін көрсетеді. Бұл -
тілдің сөзжасамдық жүйесінің дамуы мен қалып-
тасуының көрсеткіштері.
Бірсыпыра ж ұрнақтарды ң қолданудан шы-
ғып қалғаны да белгілі. О ған орхон-енисей жаз-
балары ндағы
-м еч
ж ұрнағы н келтіруге болады.
М ысалға енисей жазба ескерткіштеріндегі
ег
түбірінен
-меч
ж ұрнағы арқылы жасалған
егмеч
(тәте) сөзін келтіруге болады.
Тілдің өзгерісі ұнемі жаңа тілдік нұсқалар-
дың қосылуы арқы лы бола бермейтіні белгілі.
Сондықтан кейбір сөзжасамдық көрсеткіштердің
оз қызметін жойып қолданыстан ш ығы п қалып
отыруы да заңды құбылыс.
Тар.ихи тұрғыдан алып қарағанда, сөзжасам-
ды қ жүйенің барлы қ тәсілдерінің қызметі үнемі
артып отырғаны байқалады.
Тілдегі сөз жасаудың коне тәсіліне жататын
аналитикалы қ тәсіл де совет дәуірінде ғы лы м-
ның, техниканы ң өсуіне байланысты талай тер-
миндердің жасалуына негіз болып, қызметі арт-
ты, белсенді тәсілге айналды. Мысалы:
сірке суы,
сірке қышқылы, радиохабар, радиоқабылдағыш, таң-
дайбезі, көркемонер, радиотехника, сутегі, тамыр
жүйесі, үш бүрыш, агрономия, азот қышқылы, ха-
лықаралық, социалистік жарыс, окшау сөздер, зат
есім, сын есім
т.б. осылар сияқты талай күрделі
сөздер жасалып, тілімізді байытты.
Екі сөздің бір-біріне қосылып, бір атау (но-
минация) жасауы тілде қай заманда да үлкен қыз-
мет атқарғаны белгілі, сол уақыттың ішінде оның
ішкі үлгілері орны ғы п, әбден қалыптасқан. Сон-
ды қтан ол үлгі бойынш а күрделі сөздің жасалуы
тілде әдеттегі заңды құбылыс болып таны лған.
Тек соңғы он шақты жылдың өзінде бұл тәсіл
арқы лы ж асалған күрделі сөздер ерекш е көзге
түседі:
саябақ
(парк),
пәтер акы
(квартплата),
мүраж ай
(музей),
эуежай
(аэропорт),
аш ы кхат
(открытка),
жағажай
(пляж),
саяжай
(дача),
жи-
нак коры
(сбережение),
м үш ел той
(юбилей),
ж олнүска
(путеводитель),
үрмелі аспаптар
(ду-
ховые инструменты),жб/т/бш:<7Й (парник),
жемдік
шоп
(кормовые травы),
жедел жөндеу
(срочная
работа),
акжелкен
(редиска),
аскөк
(укроп),
жол-
киыс
(перекресток),
жолбасшы
(гид) т.б.
Семантикалық тәсіл де тілдің сөзжасам жүйе-
сінде көне замандардан бар. Бірақ бұл тәсілдің де
қызметінің өте белсенділікке көшкен кезеңі бары
анық. Қазан төңкерісінен кейінгі алғаш қы 40-50
жылдарда тілде бұл тәсілдің атқарған қызметі ерек-
ше. Создің дыбыстық құрамын, тұлғасын өзгерт-
пей, оның бұрынғы мағынасының үстіне тағы да
жаңа м ағы на қосу, сол арқылы бір сөзге бірнеше
сөздің қызметін атқарту тілде кең өріс алды:
күн,
буын, одак, таңба, түлға, көрме, негіз, түбір, кіріс,
шығыс, дыбыс, тарау, үндеу, әңгіме
т.б. сөздердің де
ғы лы м ны ң түрлі саласында термин сөз қызметі-
ндегі мәні мен мазмұны олардың тілдегі жай сөз
ретіндегі м ағы насы нан өзгеше. М ұндай сөздер
тілімізде қазір мол.
Тілдің сөзжасам жүйесі біршама тұрақты бол-
ғаны м ен, ол қатып қалған құбылыс емес. Қазақ
тілінде синтаксистік (аналитикалық) тәсілдің көлемі
ұлғайды, оған сөздерді қысқарту тәсілі қосылды.
Қазан төңкерісінен кейін тілімізде күрделі атаулар
көбейді, байыды, оны айтуда, жазуда ықшамдап
қысқарту қажеттігі туды. Бұл үшін орыс тілінің
сөздерді қысқарту тәжірибесін пайдалануға тура
келді. Орыс тілінде кең қолданы лы п жүрген
сөздерді қысқарту тәсілі және оның жолдары қазақ
тіліне де кірді. Мысалға
ауылсовет, аупартком, об-
ком, колхоз, совхоз, КПСС, МТС, РТС, партком, мес-
тком, партбюро, сберкасса
т.б. осылар сияқты қыс-
қарған сөздер тілде молынан қолданылатын бол-
ды. Тілімізде жиі қолданылатын бұл тәсіл арқылы
алғаш қазақтың байырғы сөздері де қысқартылып
жүрді, бірақ көбіне орыс тілінен қы сқарған қал-
пында тілге ену күштірек болды.
Рас, қазір олардың бірсыпырасы қолданудан
ш ықты, бірақ кезінде олар - тілде белсенді қол-
данылған сөздер.
|


text:
198 СӨЗЖАСАМ Қ азақ тілінде сөз қы сқарту тәсілі қазан
төңкерісіне дейін мүддем болмаған деген пікірден
аулақпыз. Бұл тәсіл тілде бұрын да болған. Ол
адам аттарында қолданылып, оған сы й-құрм ет,
үлкейту, кішірейту, еркелету мәнін қосатын. Ол
қазіргі тілде де өте жиі кездеседі:
Жәке, Сэке, Сызаң, Сәбе, Лйнаш, Жаңаш, Қантай, Жантай т.б.
осы сияқты қолдануларды алайық.
Мұндағы қысқартудың бір ерекшелігі кісі аты
тек қана қысқартылып қоймайды, оған
-ке, -еке, -аң, -а, -е, -ш, -тай сияқты белгілі морфемалар
қосылады. Сөйтіп, мұңда да сөздердің белгілі тобы
қысқаратыны, қысқаратын сөздің алғаш қы буы-
ны сақталатыны ж әне оларға белгілі морфема-
лардың қосылатыны сияқты белгілі заңдылық бар.
К ісі а ттар ы н қ ы с қ а р т ы п ай ту - д ү н и е
жүзіндегі тілдердің көбіне тән құбылыс. Көпшілік
тілдерде кісі атын қы сқартып айту адамның бала
кезіне тән. Оры с тілінде де ол - бар құбы лы с,
бірақ тек бала ш аққа емес, ж асты қ кезең деу
орынды. Мысалы:
Екатерина -
Катя, Елизавета - Лиза, Мария - Маша, Евгения - Женя, Николай - Коля т.б.
Бұл - қазақ тіліне де тән құбылыс:
Садуа- кас - Сәкен, Қанапия - Канаш, Ж эмила - Жәміш, Қожахмет - Қожаш т.б. Осы тәсіл арқы лы кісі
аттары ның мүлдем өзгеріп, қы сқарған аты ха-
лы қ есінде қал ған ы да бірсыпыра. О ған мысал
барш ылық. М ысалы, атақты жазушы С ейф у-
ли н н ің халы ққа С әкен атымен белгілі екені -
тарихи ш ындық. Ал ақы нны ң нағы з аты Садуа-
қас екенін көпш ілік біле бермейді. А қы нны ң
қы сқа аты оны ң н ағы з атына айналған. Сол
сияқты қазақты ң атақты ғалымы Сәтбаев ха-
л ы ққ а Қаны ш атымен әйгілі. Ал оны ң толы қ
аты - Ғабдұл-Ғани көпшілікке таныс емес. Оны
қысқартып, туыстары Қаныш деп атаса, ол кейін
ғалымның негізгі атына айналған.
Х алы ққа белгілі қоғам қайраткері, ғалым
Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевты көпш ілік Д и -
маш Ахметұлы атайтынын да халық ұмыта қой-
ған жоқ.
Осы айты лғандар тілдердің көбінде кісі ат-
тарын қы сқарты п қолдану заңдылығы көне за-
мандардан бар құбылыс екенін дәлелдейді. Бірақ
кісі атын қысқарту түрлі тілде түрліше қалыптас-
қан. Қазақ тілінің өзіндік ерекшелігі бойы нш а
бала, жастар атын қы сқарты п еркелету мәнін
косумен бірге үлкен адамдар атын қы сқарты п,
оған сы й-құрм ет мәнін қосу қалыптасқан. О н-
дай қысқартуға белгілі қосымшалар қосылуы да
тіддерге жат құбылыс емес. Мысалы қытай тілінде
кісі атына
-сан морфемасы қосылып, сый-құрмет
мәні қосылатыны белгілі.
Олай болса, кісі атын қы сқартып атау - жал-
пы тіл атаулыда бар құбылыс. Ал оның түрлі тілде
өзіндік ерекшелігі бары да заңды. Сондықтан қазақ
тілінде кісі атын қы сқарты п қолдану - тілдегі
қалыптасқан заңдылықтардың бірі.
Тілдің сөзжасам жүйесі тілдің жалпы даму
заңдылығына бағынады. Тіл бірден өзгеріп, жаңа
сап аға көшетін құбылыс емес, ол үнемі даму
үстінде қы змет етеді. Тілдің заңдылықтары ек-
шеліп, н ы ғайы п, барған сайын орны ғы п, даму
үстінде қалыптасады. Бұл тілдің сөзжасам жүйес-
іне де тікелей қатысты. С онды қтан да сөзжасам
тәсілдері мен корсеткіш тері көне замандарда-ақ
белгілі бір жүйеге түсе бастағаны жазба ескерт-
кіштер тілі арқылы белгілі. Бірақ қазіргі тілдің
сөзжасам жүйесінің ете, әбден қалыптасқан жүйе
екені талассыз.
Тілдегі әр негізгі түбір талай туынды сәздің
жасалуына негіз болған. М ысалы,
жел деген
негізгі түбір сөзден 110 туынды түбір ж асалған.
Олардың бәрі бір түбірден тараған бір сөзжасам-
ды қ ұяға жатады. М ұндай сөзж асамдық ұялар
тілде жиі кездеседі ж әне олардың құрамы өте
күрделі.
Қазіргі тілде бір сөзж асам ды қ ұяның құра-
м ы ндағы туынды сөздердің саны жүзден артуы
жиі кездесетін құбылыс болса, кене жазба ескерт-
кіштер тілінде ондай жағдай мүлдем кездеспейді.
О с ы н ы ң о з і-а қ с о зж а са м к ө р с е тк іш те р ін ің
онімділігі күш ейгенін, қы зметі артқаны н аны қ
көрсете алады. Бұл сөзжасамдық жүйенің дамуы-
ны ң нәтижесі. Соны мен бірге қазіргі тілде қы з-
мет етіп жүрген сөзж асам ды қ корсеткіш тердің
негізі көне жазба ескерткіш тер тілінде болғаны -
мен, сөзжасамдық корсеткіш тердің ол кезде ат-
қарған қызметі мен қазіргі атқарып отырған қыз-
метінің арасында үлкен айырмаш ылық бар. Оны
сол кездегі туынды сөздер мен қазіргі туынды
создерді сан жағынан салыстыру арқылы кореміз.
Өйткені туынды создер - сөзжасамдық тәсілдердің
тілде атқарған қы зметінің нәтижесі. Бұл сөзжа-
самдық тәсілдердің тілде атқаратын қызметі бар-
ған сайы н дам ы п , о р н ы ғы п о ты р ған ы н , ол
тәсілдердің тілде қалыптасып заңдылыққа айна-
лып, үнемі сөзжасамдық қызметі күрделеніп отыр-
ғанын дәлелдейді.
Ж оғарыда айтылғандардан созжасам жүйесін
сипаттайтын ірі құбылыстарға сөзжасам тәсілдері
ж ататыны анықталды. Бірақ сөзжасамның әр


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНЩ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНЩ ЖЕКЕ САЛАСЫ 199
тәсілі белгілі тілдік нұсқаларға негізделетінін ес-
тен ш ы ғаруға болмайды. Олай болса, тілдің
сөзжасам жүйесіне сөзжасам нұсқалары да жата-
ды. Тілде сөз жасауға қатысатын нақтылы тілдік
нұсқалар бар. Сөз жасау әрекеті тілде бар нұсқа-
лардың негізінде ғана болады.
Сөзж асам единииалары деп сөзж асамды
жүзеге асыратын тілдік бірліктер аталады.
Тілдік нұсқаларға сүйенбей, ж оқтан ешбір
сөз жасалмайды. Ол жөніндегі ғалымдар пікірі
бойы нш а да ж әне түрлі тілдердің сөз жасау
тәжірибесінде де ж оқтан сөз жасау кездеспейді.
Сол сияқты түркі тілдерінің, қазақ тілінің сөз
жасау тарихы ж аңа сөз тілде бар тілдік нұсқа-
лардың негізінде ғана жасалатынын дәлелдейді.
Қ азақ тілінде сөз жасауға қаты сатын тілдік
нұсқаларға түбір және сөзжасамдық ж ұрнақ жа-
тады. Түбір сөз тілде түрлі ж ағы нан қаралып
жүргенімен, дәл сөз жасаушы негізгі нұсқалар-
дың бірі ретінде толы қ зерттелді деуге келмейді.
Ал түбірсіз ешбір сөз жасалмайды, сондықтан ол
- сөз ж асам дағы негізгі тұлға.
Түбір сөздің сөзжасам жүйесінде өзіндік
белгілі қы зметі бар. Алдымен түбірлердің сөз
жасаушы негізгі нұсқаны ң бірі ретінде танылуы
оның жаңа сөздің мағынасын белгілеуде атқара-
тын қы зметіне байланы сты. Сөзжасам ісіндегі
түбірдің негізгі нұсқа болып саналаты н себебі
түбір сөздің лексикалы қ мағы насы жаңа сөздің
лексикалы қ мағынасына арқау болады, негіз бо-
лады, өйткені тілде бір лексикалық мағына екінші
л екси кал ы қ м ағы н ан ы ң негізінде жасалады.
Сөздің лексикалы қ м ағы насы ны ң негізінде ту-
ынды сөздің жаңа мағынасы жасалады:
бала-лы, бала-лық, бала-ң, бала-жан, бала-пан т.б. Келтір-
ілген 5 туынды сөздің бәрінің мағынасында бай-
ланы сты лы қ бар, себебі олардың бәрінің м ағы -
насы ны ң ж асалуына
бала деген бір сөз негіз бо-
лып тұр. М іне, ол осы 5 туынды сөздің м ағы на-
сына арқау болғандықтан, оларда мағына ұқсас-
тығы, жақындығы бар, олардың мағыналық бай-
ланысы көрініп тұр. Сөйтіп, түбір сөздің м ағы -
насы мен ол арқы лы ж асалған туынды создің
м ағы насы өте ты ғы з байланысты және ол кез-
дейсоқ құбылыс емес, сөз жасауда үнемі сақта-
латын заңдылық. О ны ң сөзжасамда атқараты н
қызметі ете күшті. Сөзжасамға түбір сөз ретінде
қатысатын сөздердің бәрі лексикалық мағыналы
создер болғанды қтан, оларға тілде дербес сөз
түрінде қолданылып жүрген сөздер жатады. Бұл
созжасамдағы негізгі заңдылыққа жатады.
Оте сирек жағдайда қазіргі тілдің даму саты-
сының дәрежесінде кейбір туынды түбірлер тілде
толық мағынасы жоқ сөздерден жасалғандай бо-
лып көрінеді. Ойткені олардың құрам ы ндағы
негіз сөздер тілде қазір дербес қолданылмайды.
Мұндайда негіз создің лексикалық мағынасы бай-
қалмайды. Бірақ бұл тілдің қазіргі кезеңіне, дэуі-
ріне, сатысына байланысты:
үял, үят, оян, оят, жүбан, жүбат, шалқала, іиалқасынан, шалқалай, момын, момақан сияқты туынды түбірлерге негіз
болып тұрған
үя, оя, шалқ, жүба, мом түбірлерінің
қазір лексикалық мағынасы анық корінбейді. Олар
қазір тілде жеке лекси калы қ соз ретінде қолда-
нылмайды, сөздік қорда ол создер сақталмай, қол-
данудан шығып қалған. Сондықтан олардың лек-
сикалы қ м ағы насы ан ы қ көрінбейді, танылмай-
ды, бірақ осы туынды түбірлер жасалған кезде ол
негіз сөздердің лекси калы қ м ағы насы болған.
Лексикалық мағынасы болмаса, одан туынды түбір
жасалмас еді.
Ж аңа сөз жасауға тілдегі түбірлердің барлық
түрі қатыса алады. Оларды атағанда, мынадай:
негізгі түбір, туынды түбір, біріккен сөз, қос сөз,
қы сқарған соз. Сөзж асамға негіз сөз қызметіне
қатысатын бұл түбірлердің көбі (негізгі түбірден
басқасы) - сезжасам әрекетінің нәтижесінде ту-
ған туынды сөздер. Сондықтан туынды сөздер де
лексикалық мағыналы создер ретінде сөзжасамда
жаңа сөз ж асауға қатыса береді. Туынды сездер
арнайы тоқталуды қажет етеді. Бұл арада туынды
соз жасауға осы түбірлердің негіз соз қызметінде
қолданылуы соз болып отыр. Алайда аталған
түбірлердің сөз жасауға қатысы бірдей дәрежеде
емес. Сондықтан тілдің созжасам жүйесіндегі түбір
создердің атқаратын қызметінде де ерекшелік бар.
М әселен, негізгі түбірлер сөзжасам ісіне ең
белсенді қатысатын түбірлер:
бас-тық, кез-де, ақ- та, жи-ын, біл-ім, тау-лы, өнім т.б. Туынды түбірлер
де с ө зж асам ға қаты сад ы , б ір а қ олар негізгі
түбірлерден өнімсіз. Ал біріккен сөз, қос сөздер
мен қы сқарған сөздер ж аңа сөз ж асауға сирек
қатысады, олардың созжасамдық қабілеті нашар:
бүгін-гі, биыл-ғы, колхоз-шы, совхоз-шы, бес-алты- сыз, алпыс-жетпіссіз, Екібастүз-дық, белбеу-лі т.б.
Сөз жасау ісіне тілдің сөздік құрам ы ндағы
сөз атаулының қатысы да бірдей дәрежеде емес.
Тілімізде байы рғы сөздермен қатар басқа тілден
енген сөздер де өте көп. Осы екі топтағы сөздердің
сөзж асамға қатысын салы стырғанда, оларда ай-
ырма бар. Байырғы создердің созжасам әрекетіне
қатысы белсенді түрде болса, басқа тілден енген
создер сөзж асам ға одан әлдеқайда бәсең түрде
қатысады. М ысалға байы рғы сөздерге жататын


title:
0 0
СӨЗЖАСАМ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
2 0 0 СӨЗЖАСАМ негізгі түбірлердің бәрі де туынды сөздердің жа-
салуында ерекш е қы змет атқарған , туынды сөз
ж асауға қаты спайты н негізгі түбір сөзді тілде
кездестіру қиын. Рас, олардың өнімділігі бірдей
емес:
кісі, бдсдеген сөздерді алсақ, олардың ту-
ынды сөз жасаудағы нәтижесі әр түрлі,
кісі де-
ген сөз 16-17 туынды сөз ж асаған,
бас деген
сөзден 140-тан астам туынды сөз ж асалған. Ал
жел деген негізгі түбірден 110 туынды сөз,
күн деген негізгі түбірден 68 туынды сөз,
түп деген
негізгі түбірден 55 туынды сөз,
бел деген негізгі
түбірден 49 туынды сөз ж асалған.
М ұнда тек м орф ологиялы қ тәсіл арқылы
ж асалған туынды сөз ғана есепке алынды.
Сөз таптарының да сөзжасамға қатысу қабі-
леті әр түрлі. Зат есім, сын есім, етістіктер сөзжа-
сам ісіне басқа сөз таптары нан әлдеқайда бел-
сенді түрде қатысады. Зат есімнен етістіктің, сын
есімнің жасалуы, керісінше етістіктен зат есімнің
жасалуы, сын есімнен етістіктің, зат есімнің жа-
салуы ертеден ақ байқалы п, барлы қ оқулықтар-
да, сөзжасамдық зерттеулерде дәлелденіп жүрген
мәселе екені белгілі. Сол сияқты есімдіктен, сан
есім нен, үстеуден басқа сөз таптары ны ң жаса-
луы ғалымдар назары нан тыс қалған емес. Тек
үстеудің басқа сөз табы нан жасалуы сирек кез-
дескенімен, есімдіктің, сан есімнің басқа сөзтап -
тары нан жасалуы туралы ғылы ми дерек кездес-
пейді.
Бұл келтірілген деректер сөз таптары ны ң
сөзж асам ға қатысу белсенділігінің түрлі екенін
көрсетеді. Соз таптары ны ң созж асам ға қатысы
бір сөз табы ндағы сөздің екінш і сөз табына
ауысып, көш іп оты раты ны на дәлел. Бір сөз та-
бының сөзі өз ішінде ғана емес, басқа сөз тапта-
ры ны ң да жасалуына негіз болып, олар бірінен-
біріне ауысып жатады. Түбір сөздер сөзжасам-
ды қ тәсілдердің барлы қ түріне де қатысады.
Тілдің сөзжасам жүйесінде түбір сөздер бас-
қаш а тұрғы да да қы змет атқарады, оны жаңа
сөздің синтаксистік тәсіл арқы лы жасалуынан
көруге болады. Синтаксистіктәсіл бойынша жаңа
сөз ең кемі екі түбір сөзден жасалады, я ғн и бұл
тәсілдің сөзжасамдық нұсқалары - түбір создер.
Мысалы:
үш бүрыш, қызыл ала, он жеті, алып кел, келіп кет т.б. Мысалдардан көрінгендеи синтак-
систік тәсіл арқылы жаңа атаудың жасалуына
лексикалық мағыналы түбір сөздер ғана қатыса-
ды. Бұл тәсіл арқы лы жаңа сөздің жасалуына
түбір сөздерден басқа ешбір тілдік нұсқа қатыс-
пайды. Мұнд^ жаңа сөздің м ағы насы оны ң жа-
салымына қатысқан толық мағыналы сөздердің
мағынасы негізінде жасалады. Мысалы,
қара ала, торы ала, көк ала деген сындық атаулар түстің
түрлілігін білдіруде ол түрлі түсте бел алып тұрған
түсті де атап тұр, бірінде қара қатысса екіншісін-
де торы, үшіншісінде көк қосылған ала түс екенін
олар білдіріп тұр.
Сол сияқты төрт
бүрыш, үш бүрыш деген тер-
миндерден олардың бұрыш саны көрінгенімен, ол
сол белгідегі геометриялық ұғы м ны ң аты болып
тұр.
Ал осыларды ң бәрінде жаңа ұғы м ны ң атау-
ын жасауға толық мағыналы дербес сөздер қаты-
сқан. Толық мағыналы дербес сөздер тек қосым-
ша арқылы жасалған туынды сөзге ғана негіз бо-
лып қалмай, синтаксистік тәсіл арқылы жасалған
күрделі сөзде де сөз жасаушы нұсқа ретінде негізгі
орын алады.
Түбір сөздің сөзжасамдық қызметі мұнымен
аяқталмайды. Ол семантикалық тәсіл арқылы жаңа
сөздің жасалымына негізгі нұсқа ретінде қатыса-
ды. Мысалы қазақ т і л ін д е т у ^ деген сөз өсімдікке
байланысты қолданылады. Ал тіл білімінде/иуб//?
- мүлдем басқа м ағы надағы термин. Сол сияқты
ақ - түс,
ақ -сүттен жасалған тағам (айран, сүт
т.б.)
б ек- мықты,
бек-э кім,
бос - іші
бос, бос - ақысыз,
бос - әлсіз,
бір - сан,
бір - белгісіздік
есімдік,
біреу- сан есім,
біреу - белгісіздік есімдік,
жас - он жаста,
жас - жас бала түрінде бір сөздің
бірнеше м ағы наға ие болып, бірнеше сөздің қыз-
метін атқаруы арқы лы жаңа ұғы м ны ң аталуына
да түбір сөздер қатысқан.
Сөйтіп, сем антикалы қ тәсілде де сөзжасам-
ды қ нұсқа тек қана түбір сөз екенін
(түбір, буын, күн т.б.) қоссақ, тілдің сөзжасам жүйесінде түбір
сөздердің қандай орын алатыны аны қ көрінеді.
Тек созжасам ж үйесінің өзінде түбір сөздердің
атқаратын қызметі орасан зор. Бұл жалпы алған-
да, ал нақты лы әр негізгі түбір туралы сөз етсек,
олардың сөзжасамдық қабілеті түрлі екенін көру-
ге б о л а д ы . Н е гізгі тү б ір с ө зд е р д ің б асы м
көпшілігінің сөзжасамдық қабілеті күшті екені -
ешбір талассы з мәселе. бірақ олардың ішінде де
өнімсіз, сөзж асам ды қ қабілеті өте томен сөздер
кездеседі.
Әр соз табы ны ң сөзжасамдық қабілетінің
әртүрлі екенін былай қойғанда, бір сөз табының
ішіндегі негізгі түбірлердің қабілеті де -түрлі екені
сөзсіз. Тілде бірсыпыра негізгі түбірлер өте күрделі
сөзж асамдық ұялар жасаса, ал кейбіреулері екі
ғана туынды түбірден тұратын сөзжасамдық ұя
жасаған. Бұған мысалдар: бір буынды есім сөздер
негізіндегі сөзжасамдық ұялар бойынш а “ Қазақ
тіліндегі сөзж асамдық ұялар сөздігі” атты екі


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ Ж ЕКЕ САЛАСЫ 21Н кітапш анын біріншісінде бір ғана туынды түбірі
бар төрт сөзж асам ды қ ұя кездесті. Одар:
діт - дітте; мэрт - мэрттік; ла у - лауіиы; м ес - м ес- тей, құрам ы нда екі туынды түбірі бар 9 сөзжа-
самдық ұя бар. Олар:
ез - ездік, езсін; күн - күңдік, күңиіілік; кал - калды, калсыз; күр - күрдан, күрша; кыш - кышкер, кышша, мэз -
мэзден, мэзсін; нарт - нартай, нарттан; нас - настан, настык, ну - нулан, нулы. Ал үш туынды түбірден тұратын не
бәрі 5 сөзж асам ды қ ұя бар. Олар:
дак - дакты, даксыз, дакгнан; кэр - кэрлен, кэрлі, кэрсіз; нэн - нэндік, нэнсі, нэнсін; нэш - нэште, нэштен, нэіиті. Торт туынды түбірден тұратын не бәрі 3 қана
сөзжасамдық ұя бар. Олар
дық, жең, кен сөздерінің
негізінде ж асалған сөзжасамдық ұялар.
1-кітапш аға 298 бір буынды есім сөзден жа-
салған 298 сөзж асам ды қ ұя кірген. О сы нш ам а
сөзж асам ды қ ұяда бірден төртке дейін туынды
сөзі бар 21 ғана сөзжасамдық ұяның болуы ту-
ынды сөз жасауда өте құнарсыз бір буынды есім
сәздердің тілде аз екеніне толық дәлел.
Тіліміздің сәзжасам жүйесінің тағы бір негізгі
нұсқасына қосымш а, атап айтқанда, сөз тудыру-
шы ж ұрнақтар жатады. Сөзж асамдық ж ұрн ақ-
тардың тілді ж аңа сөзбен байытуда атқараты н
қызметі өте зор. Ол сөзжасам жүйесіндегі мор-
ф ологиялы қ тәсілдің шешуші элементіне жата-
ды. Тілімізде сөз тудырушы ж ұрнақтар өте көп.
Бірақ өлар сөзжасам тәсілдерінің бір түрінде ғана
қы змет етеді. Солай бола тұрса да, оны ң тілдегі
туынды сездердің басым көпшілігін тілге қөс-
қанын ескерсек, өның сөзжасамда атқаратын қыз-
меті аны қ байқалады.
Сөзжасам жүйесіндегі жұрнақтардың әрқай-
сысының өзіндік мағынасы бар. Ол мағына түбір
сөзге ж ал ған ған д а ғана көрінеді, ж ұрнақ жеке
тұрып м ағы на бермейді, сөндықтан жеке қөлда-
нылмайды, түбір сөздің құрамында ғана қызмет
атқарады. Мысалы:
маліиы, өлеңші, дэрігер, өнер- паз, м айла, қазақш а т.б. М өрфөлөгиялы қ тәсіл
жұрнақтың өсы ерекшелігіне негізделеді.
Сезжасам жүйесінің жұрнақтары өзі жалған-
ған түбір сөздің лексикалы қ м ағы насы ны ң не-
гізінде өдан басқа лексикалық мағына, басқа сөз
жасайды, не оны ң мағынасын түрлендіреді. Ж о-
ғарыда келтірілген м ы салдағы
м ал мен
малш ы, өлең мен
өлеңіиі, дэрі мен
дэрігер, өнер мен
өнер- паз, м ай мен
м айла, қазақ пен
қазақіиа деген
туындылар бір-бірінен лексикалы қ м ағы насы
арқылы ажыратылатыны белгілі, бірақ осында-
ғы әр жұп создердің м ағы на байланы стылығы
да аны қ корініп тұр. Сонда олардағы лексика-
лы қ мағына өзгешелігі жұрнақ арқылы туып, лек-
сикалы қ нұсқа жасалса, өлардың мағына байла-
ны сты лы ғы на түбір сөздің м ағы насы негіз бөл-
ған. Бұл - сөзжасам жүйесіндегі ж ұрнақтардың
негізгі ерекшелігі.
Ж ұрнақ арқылы сөз жасалу кезінде жаңа ту-
ынды сөз бен оған негіз болған сөз бөлады да,
бұл екеуінің қаты сы нсы з туынды түбір сөз жа-
салмайды. Сөндықтан мөрфөлөгиялық тәсілмен
сөз жасалғанда, негіз бен өдан жасалған туынды
түбір сөз үнемі жұп құрап тұрады. Басқаш а айт-
қанда, туынды түбір бар жерде негіз сөздің бө-
луы міндетті бөлып саналады:
өнер - өнерпаз, білім - білімді, ек- егін, сэн - сэнқой, бай-байлық, ем- емхана, тілек -
тілектес т.б. Бірақ өсы заңды-
лықты керісінше қөлдануға бөлмайды.
Ж алпы алғанда, тілдегі байы рғы создерге
жататын негізгі сөздердің басым көпшілігі туын-
ды түбір жасауға қатысатыны рас, бірақ олардың
әрқайсысынан негіз соз бен туындының жұп бо-
луы нақтылы ж ағдайға байланысты. Мәселен ту-
ынды түбір создегі негіз сөз деген ұғым нақты
бір туынды түбірмен байланы сты қөлданылады.
М ысалы, әңгіме
жүмысіиы деген туынды түбір
туралы бөлса, оны ң негізі ж улш сд еген сөз бола-
тыны сияқты нақты лы қ керек. Сонды қтан да
негізгі түбір атаулының бәрі туынды создің негізі
деп жалпылама атауға болмайды. Негізгі түбірдің
қай туынды түбірдің негізі екенін нақтылы атау
қажет.
Сөзжасам жүйесіндегі жұрнақтардың ішінде
сөзге үстеме м ағы н а беріп, сөзді м ағы на ж ағы -
нан түрлендіретін ж ұрнақтар да бар. М ысалы,
үйіиік, кітапша, сарғыш, т.б. Мұндай жұрнақтар
ғылымда талас та туғы зы п жүргені рас, өйткені
мұнда соз м ағы насы мүлдем өзгеріп кетпейді.
Бірақ осындағы^г/ мен
үйшік, кітап пен
кітапша, сары мен
сарғыш деген сөздердің әрқайсысы тілде
өзінше лексикалы қ нұсқа ретінде қөлданылады,
сондай қызмет атқарады, солай танылады да. Олар-
дың әрқайсы сы тілдегі дайы н тұрған қалпында
сөйлемге енеді. С өнды қтан өларды да сөзжасам
жүйесінің нұсқалары ретінде қараған дұрыс. Ба-
сқа тілдердің тәжірибесінде өл өсы тұрғыда қара-
лып жүргенін де ескеру қажет. Орыс тілінде өларды
сөзжасам жүйесіне жатқызған.
Тілдегі сөзж асам ды қ ж ұрнақтардың өзіндік
бір ерекшелігі - өлар әр сөз табына телулі бөла-
ды. Әр сөз табының сөзжасамдық өз жұрнақтары
бар. Зат есім жұрнақтары, сын есім жұрнақтары,
етістік жұрнақтары, үстеу жұрнақтары т.б. Әр сөз
табына қатысты ж ұрнақты ң сәзжасамды қ қыз-