title: Жалпылауыш сөздердің тыныс белгілері

text:
Жалпылауыш сөздердің тыныс белгілері
Жалпылауыш сөздер – сөйлемнің бірыңғай мүшелерін жинақтау,
оның мәнін ашып, тұжырымдау мақсатында қолданылатын, олар
сияқты бір ғана сұраққа жауап беріп, бір сөйлем мүшесі болатын
сөздер. Оған, негізінен, жалпылау есімдіктері, сан және сын есімдер
т.б. жатады.
239-жаттығу. Жалпылауыш сөздердің тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Бірыңғай мүше мен жалпылауыш сөздердің қандай сөйлем мүшесі
қызметін атқарып тұрғанын белгілеңіздер.
Маңыраған қозы-лақ, шулаған бала-шаға, саңлаудан қораға кіріп
жатқан қар бәрі де оның қаперіне кіріп-шықпайтын тәрізді. (Т.К.) Бұл
ауылдың өз адамы боп кеткен дағдылы қонақтары Ербол, Көкбай,
скрипкашы-әнші Мұқа, Баймағанбеттер бөлек бір топ боп кірді.
(М.Ә.) Асылып жатқан ет, маздап жанған от, қою қымыз бәрі де
қонақтар көңілін көтере түскендей. (М.Ә.) Қазір бұл ауылдағы
күзетші, сауыншы, түйеші, қауғашы, отыншы, асшы атаулы бәрі де
жаман жыртық киімдерінен жел азынап, бүрсең қағып бай малының
қамында жүр. (М.Ә.) Үш есіктің тұсында қазірде Жақып, Майбасар,
Ызғұтты үшеуі тұрып ап, табақ жақындай бергенде, қонақүйдің
есігіне қарайды да, табақшыларды үндемей нұсқап, рет-ретімен
кіргізіп жібереді. (М.Ә.) Осы жетінші күні Құнанбайлар Төлепберді
мен Қамысбай, Бурахан үшеуін қуып жетті. (М.Ә.) Бұл күнде қаланы
көп жағалайтын, өздері саудагер жас болыстар Темірғали, Айтқазы,
Әлі, Рақыш, Оспан бәрі де мәжілісті қызу, көңілді ету үшін кіршіме
ішеді. (М.Ә.) Дәрмен енді жаңағы Ділдә айтқан сөз, барлық үлкен аға,
кіші іні бәрінің де көкейінде жүрген іс екенін білдірді. (М.Ә.)
164
240-жаттығу. Мәтіннің қажетті тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Қойылу себебін ережемен дәлелдеңіздер. Жалпылауыш сөздерді
тауып, астын сызыңыздар.
Ауыз әдебиетінің қысқа түрлері бесік жыры ана сөзі ертегі
жаңылтпаш жұмбақ тақпақ ел арасына көп жайылған ойындар асық
ойынының неше түрі отырып ойнайтын тұрып атып ойнайтын лекек
доп ақсүйек қарабие тоқтышақ қарақұлақ айгөлек ойындары дене
шынықтыруға
жүйріктікке
шыдамдылыққа
тапқырлыққа
жаттықтырмай ма есепке үйрететін ойындар мыналар тоғыз құмалақ
дойбы ойындары стадиондар доп каток мұз сырғанағы бәрі тәртіпті
қалыптасқан бейнеде ұйымдастырылады қазақ халқының ертеден
әдетіне сіңген ұлттық қалпына жарасымды кейбір спорттық мәні бар
ойындары алтыбақан әйгөлек ағаш аяқ құр-құр серке тарту салма алу
теңге алу сайыс тағы басқа әлденеше ойындарды жастар ойнайды.
241-жаттығу.
Мәтіннің тыныс белгілерін қойып, көшіріңіздер.
Жалпылауыш сөздерге байланысты тыныс белгілерінің бірде қойылып, бірде
қойылмау себебін түсіндіріңіздер.
Сондықтан олардың шыңына жетіп аса батырып айтуды Абай
Мағаш Кәкітай үшеуі де көп машық етпейтін. (М.Ә.) Құйрығы
желбезегі қабыршағы қанаты барлығы балықтан айнымай тек қана
қылқан мойны қалқан құлағы осы бір қауақ басы сол қалпында қалса
екен дейді. (Ш.А.) Ғажап жұмбақ тағы бір хал бір Тобықтының
ішіндегі Құнанбай жағына жаһаттас бай-жуандар ғана емес көрші Уақ
Бура Сыбан Найман Керей Қаракесектегі жуан ауылдардың бәрі де
бірауыздан Құнанбай жағына шықты. (М.Ә.) Ас пісіргіш еркектер
мен қатын да отыншы сушы қызметшілер баршасы да осы көшпен
жөнелді. (М.Ә.) Оспан Ысқақ Майбасар сияқты туыстарының
барлығын ол өз қасына қоршау етіп соларға ертелі-кеш кінәшіл зілін
тастап жүр. (М.Ә.) Тайдай арлан бөрімен шаппа-шап ұстасып өлердей
жағаласқаны тапжылтпай ұстап өлтірткені бәрі де бұл өңірде бұл
заманда болмаған балғын азамат қасиеті боп тарады. (М.Ә.)
242-жаттығу. Мәтіннің қажетті тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Қойылу себебін ережемен дәлелдеңіздер.
Ат пен адам екеуі екі бөлек келе жатқандай. (Ш.А.) Оның осылай
кетіп бара жатқаны да қоңырқай орамалдан ағараңдап көрінген бет-
жүзі де қолынан жетектеген қызы да қасында қатарласа жүгірген
күшігі де бәрі-бәрі Танабайға шексіз ыстық көрінер. (Ш.А.)
Шаруаның жаңа өмірі үшін жер мал еңбек арман бәрі де ортақ болу
165
үшін Танабай күреспей кім күреседі. (Ш.А.) Қолдан сырланған
тумбочкалар есік-терезелердің полотно-кенеп мұхарамалары бәрі де
тым жинақы сыпайы. (С.Ш.) Анау көрініп тұрған төскейдің сай-
саласы бие бауы ауыл қонысы қой өрісі барлығы да соншалық таныс
жақын. (М.Ә.) Кешкі суға келе жатқан қалың жылқының кісіней
шапқан дүбірі шаң-тозаңы болсын немесе оқта-текте азынай кісінеп
үйірін іздеп шапқан мінуден босаған жас айғырлар дауыстары болсын
барлығы да осы отырған ауылдардың осы кештегі тіршілік тынысын
білдірген сияқты. (М.Ә.) Жігітек Көтібақ Бөкенші Торғай бәрі де
әлденеше қоныс қыстаулардан алыс-ты. (М.Ә.) Бойдақ жылқыны
ауыл қасына ерте айдатып келіп Құдайберді Ызғұтты Абай үшеуі ат
үстінен түспей жүріп түндегі аталған он байталды іріктеп таңдады.
(М.Ә.) Босқа кеткен күшті көп төкті Біржанға жел су толқын сең бәрі
жабылды. (Ғ.Мүс.)
243-жаттығу. Жалпылауыш сөздері бар сөйлемдерді қатыстыра отырып
мамандық жайында әңгімелесіңіздер, тыныс белгілерінің қойылу себебіне
түсініктеме беріңіздер.
Құрмалас сөйлемдерге байланысты қойылатын сызықша
Құрмалас сөйлемдерге байланысты қойылатын сызықша
Жалғаулықсыз
қарсылықты,
түсіндірмелі
салалас
құрамындағы жай
сөйлемдер
арасына үтір мен
сызықшаның
қойылады
Салаласқа енген жай
сөйлемдегі іс шұғыл
түрде өткен болса, не
біріндегі
іске
екіншісіндегі қарама-
қарсы
қойылып
айтылса,
арасына
сызықша қойылады
Түсіндірмелі салалас
құрмалас
сөйлемдердің
баяндауышы сонша,
сондай, сол, мынау,
себебі
сөздерімен
аяқталса, олардан соң
сызықша қойылады
Шартты
бағыныңқылы
сабақтастың
баяндауышы шартты
райдан
жасалып,
бағыныңқы сөйлемге
мән бере айтылса,
одан кейін сызықшы
қойылады
Оларда пасықтық
бар, – адамдық
жоқ;
қараңғы
жауыздық бар, –
жарқын жүз жоқ.
Ти десем – тимейді,
тиме десем – тиеді.
Оның қорыққандығы
сондай – не айтып, не
қойғанын білген жоқ.
Қой өлсе – қозы
қалады, келер жылы
өзі болады.
244-жаттығу. Құрмалас сөйлемнің тиісті тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Қойылу себебін ережемен дәлелдеңіздер.
1) Күн ашыла беріп еді тағы бір кесапат кез келе кетті мұздақ
қата бастады. 2) Кеш батса қойға соқпақ табылады. 3) Ит үреді керуен
көшеді. 4) Кім еңбек етсе сол тоқ. 5) Адал еңбек аздырмас арамдық
бойды жаздырмас. 6) Тату болсаң балдай бол ащы болсаң тұздай бол.
166
7) Айырылсаң азарсың қосылсаң озарсың. 8) Гүл өссе жердің көркі
қыз өссе елдің көркі. 9) Үйде шешен дауда жоқ үйде батыр жауда
жоқ. 10) Келіннің үш күйеуі болады алғашқы күйеуі алтын елі екінші
күйеуі ар-намысы соңғы күйеуі алған жары. 11) Жүзінде қайғы да
жоқ қасірет те жоқ қорқыныш қана бар. 12) Қараңғы түнде елден
адасқан адам алыстан жылт еткен от ұшқынын көзі шалғанда қандай
қуанады Қартқожаға да бүгін қараңғы елдің ішінде «оқу» деген
нәрсенің жарық сәулесі жылт еткендей болды. 13) Кейін ол әртүрлі
әуенді көп естіді көңілдісін де мұңлысын да ұзағын да келтесін де
сөзі барын да сөзі жоғын да талай-талай естіді. 14) Жүріс-тұрысына
бет құбылысына қол сермесіне көз ілеспейді бір минутте жүз
құбылады.
245-жаттығу. Көркем шығармалардан құрмалас сөйлемдердің ішінде
қойылатын тыныс белгілерінің әр түріне үш мысалдан тауып, кестені
толтырыңыздар.
Құрмалас сөйлемнің ішінде қойылатын тыныс белгілер
үтір
қос нүкте
нүктелі үтір
сызықша
үтір мен сызықша
246-жаттығу. Құрмалас сөйлемнің тиісті тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Қойылу себебін ережемен дәлелдеңіздер.
1) Ағайынды бұл үшеуінің жас мөлшерлері бір-біріне жақын
Балтабек жиырма алтыда Темірбек жиырма төртте Кенжетай жиырма
екіде. 2) Оның мінезі де ақжарқын еді өтірікті көлгірлікті екі
жүзділікті білмейтін ойына келген сөздерін айтып салатын іске шебер
сөзге алғыр уәдеге берік досқа мейірімді әр уақыт шындықты ғана
сүйетін ар-ұяты таза намысқой адам еді. 3) Шөкенді мен құшақтап
сүйіп жатырмын өйткені ол менен жеті жас кіші және жақсы көретін
інім. 4) Суық киіз үйде не таза жуынуға болмайды не таза тамақ
жеуге болмайды. 5) Не сөйлеуге тілің жоқ не сөз ұғар білім жоқ. 6)
Кезек-кезек шелекті не машинамен айналдырып шығарады да не
атпен тартып шығарады. 7) Шолпы тағы бір сылдыр еткенде жер
бауырлай ілгерілей түсіп еді жаппадан біреу тұрып жатқан
сияқтанды. 8) Ыбыраш ауыл кедейлерінің басын қосып артель болу
туралы сөз қозғап еді жиналған жұрт мұның сөзіне құлақ қоюдың
орнына өзін тәлкек қылды. 9) Менің түк ұқпай тұрғаным саған бала
керек болса Жұмекенге керек емес пе? 10) Сонша жылдан бері тұс-
тұстан науалап құйылған ен байлықты аясын ба осында әнеу күннен
167
бері әлденеше ту бие ту сиыр көп-көп қойлар сойылып соны пісіруге
қала мен қырдың бармағынан бал тамған небір шебер аспаздары
келіп орнағанына да едәуір уақыт болған.
247-жаттығу. Көркем әдебиеттен кестеге қажетті мысалдарды тауып
жазыңыздар.
Түсіндірмелі
салалас
құрамындағы жай
сөйлемдер
арасына қойылған
үтір мен сызықша
Жалғаулықсыз
ыңғайлас салалас
құрмалас
сөйлемдердегі
сызықша
Түсіндірмелі салалас
құрмалас сөйлемдердің
баяндауышы
сонша,
сондай, сол, мынау
сөздерімен аяқталғанда
қойылған сызықша
Шартты бағыныңқылы
сабақтастың
баяндауышы
шартты
райдан
жасалғанда
қойылатын сызықша
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Сызықшамен келетін оңашаланған айқындауыштарды
белгілеңіздер
A) Өзі сері әнші сұлу Байтасқа екеуі де бірі кәрі бірі жас бала
қызғана да тамашалай да қараған еді.
B) Жаңа кешке жақын бұлақ басындағы бір тақырға жиналған өз
құрбы балаларды бастап осындай ат қоюды көп ойын қылған.
C) Сүйіндік бәйбішесімен және екі баласы Әділбек Асылбекпен
бәрі де қонақтармен бірге болды.
D) Бұл ауыл Оспанның әйелі Еркежанның төркіні Байтас ауылы.
E) Жаңа жерге қонғанда жас төл қозы лақ қандай рахаттанады.
F) Бұл жөнінде ертең сағат тоғызда тресте отырып кең
сөйлесейік.
ІІ. Сызықшаның қойылатын орындарын көрсетіңіздер
A) кекету, ажуалау және кері мағынада қолдану үшін айтылған
сөздерден кейін
B) кейбір ойын, әдет-салт аттарының алдынан
C) төл сөз бен автор сөзінің арасында
D) диалогте
E) жалпылауыш сөздің алдынан
F) оңашаланған айқындауыштың екі жағынан
ІІІ. Сызықша қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Осы кезде күздің баяу күні көтеріле түсіп қызғылт сәуле берді
168
B) Әкесінің баласы адамның дұшпаны адамның баласы бауырың
C) Адамды бақытты ететін тек қана азат еңбек
D) Абай ақсия сүйсіне күліп тымағын қолына алып Дәрменге
қарай қисая құлап тыңдап қапты
E) Қаланың қасында көз толатын табиғат шалқар көл ғана
F) Саналы көңілімен Абай көксейтін дос кеңесі алғашқы
кездесуде осылай аяқтады.
ІҮ. Сызықшамен келетін құрмалас сөйлемдерді табыңыздар
A) Дос санын соқты желөкпе жігіттер тәуір аттарды таңдап
әкеткен.
B) Уақыт тізгінді қолға берер емес сағымдай бұлдырап ынтық
қып шаршатып бір жеткізбей-ақ қойды.
C) Біресе аузы қимылдайды біресе қолы қимылдайды.
D) Тұманның қалыңдығы сонша түк те көрінбейді.
E) Арман сүйемелдей берді апасы бойын тіктеді.
F) Кісіге біліміне қарай болыстық қылады татымсызға қылған
болыстық өзі адамды бұзады.
Ү. Сызықша қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Ералының кең жазығына жаңа келіп ілінген жүргіншілер ерте
көшкен ауылдың ер-азаматтары.
B) Ербол төреші болғандықтан енді жұрттың бәрі жаттап алған
төрелікті өзі тағы бір айтып аз ойланып бас шайқады.
C) Ал жібердік десіп топтап алға таман жырыла бере құстарын
серпіп-серпіп жіберісіп қалды.
D) Жұрт Кәкітайдың күйгелек мінезінен тағы бір оқыс нәрсе
күтіп даурыға түсті.
E) Шұбар мен Дәрменнің қолындағы екі көк қаршыға да молаға
таман бас изей түсіп оқыс бір аңды күткендей қадалып қапты.
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Төл сөздің тыныс белгілері
Төл сөз – сөйлеушінің я жазушының өз сөзі ішінде өзгеріссіз,
бұлжытпай қолданылған біреудің сөзі. Автор сөзі – төл сөзді
жеткізіп, оған түсінік беретін сөйлеушінің я жазушының сөзі. Төл сөз
бен автор сөзі өзара тығыз байланыста қаралады. Төл сөз бен автор
169
сөзінің тыныс белгілері олардың орналасу тәртібіне, синтаксистік
ерекшеліктеріне,
интонациялық
және
мағыналық
айырмашылықтарына байланысты қойылады.
Төл сөз бен автор сөзіне байланысты қойылатын тыныс белгілер
Автор сөзі төл сөзден кейін келгенде, төл сөз
тырнақшаға алынады да (немесе алдына сызықша
қойылады), төл сөзден соң үтір (леп не сұрау
белгісі, көп нүкте) және сызықша қойылады.
– Қарным ашқан жоқ, мұғалима
апай нан әкеп берді, – деді немересі.
(Ш.А.)
Автор сөзі төл сөзден бұрын келсе, одан кейін қос
нүкте қойылады да, төл сөз тырнақшаға (немесе
алдына сызықша қойылады) алынады.
Көбен заң жолымен сұрауға кірісті:
– Бөреш баласы Мұрат сені қалай
әкетті? (Қ.К.)
Автор сөзі төл сөздің ортасында тұрса, екі жағынан
үтір мен сызықша (кейде біріншісінен кейін үтір
(леп не сұрау белгісі) мен сызықша, екіншісінен
кейін нүкте мен сызықша) қойылады да, төл сөз
тырнақшаға алынады не алдынан сызықша келеді.
– Тарт әрмен, – деді Оразқұл қолын
бір сілтеп, – онан да ішетін бірдеңе
бар ма, соны әкел! (Ш.А.)
Төл сөз автор сөзінің ішінде келсе, бірінші автор
сөзінен кейін қос нүкте, төл сөз тырнақшаға алынып
(не алдына сызықша қойылады), одан соң үтір (леп
не сұрау белгісі, көп нүкте) және сызықша
қойылады.
Ес:
– Мен ертең ерте жүремін, ішінде
болсам жақсы болар еді, – деп
Көбенге қарады. (Қ.К.)
Төл сөз ортасындағы автор сөзі тиянақсыз болып,
одан кейін төл сөз дербес айтылатын сөйлем
болғанда, автор сөзінен соң қос нүкте қойылады.
– Сүйінші, қайным, көрімдік,
көрімдік! – деп күлімкөз жеңгесі
алдынан шыққан соң: – Алыңыз,
алыңыз, көрейік әуелі, бір көйлек
мойнымда, – деп төргі бөлмеге өтіп
кетті. (Т.К.)
Төл сөздің ішінде төл сөз келсе, алғашқысының
алдынан
сызықша
қойылады
да,
соңғысы
тырнақшаға алынады.
– Әкем «Біреудің ала жібін аттама»
деп отырушы еді, – деді ол
күмілжіп.
Төл сөзден кейін келген де көмекші етістігінен соң
толық бір сөйлем келсе, одан кейін үтір қойылады.
– Айт сөзің болса! – деді де, осы
үйдегі жұрт естісін, куә болсын
дегенді ойлады. (М.Ә.)
Төл сөз бен автор сөзінің орын тәртібін сызбамен былай
көрсетуге болады.
р/с
Төл сөздің сызықшамен келуі
Төл сөздің тырнақшамен келуі
1
— ————, — ======.
“————”, — ======.
— ————? — ======.
“————?” — ======.
2
======:
— ————.
======: “————”.
3
— ————, — ======, — ————.
“————, — ======, — ————”.
— ————, — ======. — ————.
“————, — ======. — ————”.
— ————? — ======. — ————.
“————? — ======. — ————”.
— ————... — ======, — ————.
“————... — ======, — ————”.
— ————... — ======. — ————.
“————... — ======. — ————”.
4
======:
— ————, — ======.
======: “————”, — ======.
170
======:
— ————? — ======.
======: “————?” — ======.
5
— ———. — =====: — ———.
“———. — =====: — ———”.
6
— ———“————”———, — =====. “———“————”———”, — =====.
— ———“————”———? — =====. “———“————”———?”— =====.
7
— ————, — деп, ======.
“————”, — деп, ======.
— ————? — деп, ======.
“————?” — деп, ======.
248-жаттығу. Төл сөздің тиісті тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар.
1) Өзің-ақ ойлашы несі өмір Қуаныш қайғысы болмаса дейді
ақыл. 2) Ол тағы да былай дейді Дін ғылымның атасы. 3) Ақын бірде
Өзгереді дүние өзгереді деп баяндайды. 4) Ақымаққа дейді ақын
болмайды ақыл айтып. 5) Өсіңіз жетіліңіз тасқындаңыз дей келе Бірақ
та биікпін деп асқынбаңыз деп жалғайды да Сен мықты анау осал мен
орташа Бәріміз бір аспанның астындамыз деп аяқтайды. 6) Біздің
халықта Қарға қарғаның көзін шұқымайды деуші еді деді. 7) Талапты
ерге нұр жауар деген рас қой Сапарың қайырлы болды Енді міне бір
жылдық азығыңды әкелдің деді Дос. 8) Ассалаумағалайкүм байекесі
деді ол әзіл араластыра Қалай керуеніңіз аман-есен жетті ме саудаңыз
сәтті жүріп жатыр ма деп өзі мәз-мейрам болып дүкеншінің қолын
қайта-қайта сілкіп көрмегенімізге қаншама заман болды қош келіпсіз!
9) Ой арам қатқыр ақымақ бала дүрбісін көзінен алмастан орнынан
тұрып бұзауды айдағандай қолын ербеңдетеді Естіп тұрмысың әрі әрі
кет деймін Бәлтек Бәлтек қайдасың Дүрбіге көрінген үйдің
көлеңкесінде маңқиып жатқан Бәлтектің онымен ісі болған жоқ
Айтақ айтақ деді бала жан ұшырып итке. 10) Тыңдағанда бойың
шымырлап қоя береді дейді сыбырлап атам Ой алла-ай неткен
ғажайып ән еді 11) Өлердің алдында соның әнін бір естіп кеткім
келеді депті Атамның айтуына қарағанда өз халқыңның әні үшін адам
өмірін қияды дейді Сондай адамдардың түрі қандай болады екен
көрер ме еді өздерін Мүмкін ән үшін басын беретін адамдар үлкен
қалаларда тұратын шығар 12) Ерінің жаңағы сөзін осы әрекет үстінде
ести сала Ол сөзді сізден бұрын Рахым айтқан Қой сауып отырған
маған жүгіріп келіп Апа бол қой сауғаныңды қой Кіші ағам қонақ
ертіп келді Бол тез деп мені қолды-аяққа тұрғызбай сол әкелген жоқ
па деді
249-жаттығу. Мысалдардағы төл сөз бен автор сөздеріне байланысты
қойылған тыныс белгілерінің ережелерін анықтап, оларды есте сақтаңыздар.
171
– Тыңдасайшы әуелі. Аңнан басқа алаңдатар ештеме жоқ
деймісің мені, – деп саптама етігін шеше бастады. – Мына
жолаушыларға Садуақасты ертіп жіберсек деп ем. (Т.К.) – Әкілдек
талай жерді, талай елді аралады. Кімнің кім екенін де білесің. Мына
жаманды, – деп Сәкенді иегімен нұсқап, – оқытсам ба деп ем. Ой бар,
бірақ орындар шама жоқ. Орысша оқығанын жақсы көреміз, – деп
Жамалға көз қиығын тастады, – бірақ соның жолын білмейміз ғой біз.
(Т.К.) Қабағын қарыс жауып алған әлгі шой қара: – Е, тәйірі сонша
салмақтағаныңа қарағанда күшке түсер ауыр бірдеңе екен ғой десем,
– деп ыржая күліп, иығынан салмақ түскендей қозғалып қойды. (Т.К.)
– Денім сау, Кәкітай! – деп, ауыл-аймақтың, әкесінің амандығын
сұрап кетті. (М.Ә.) – Бұл вальс қой өзі, – деп тағы біраз ойланды да: –
атына қарағанда, бір сезікті орыннан естілген күй сияқты ғой! – деп,
Мұқаның жүзіне күле қарады. – Қайдан үйренгенсің?! (М.Ә.) «Иә, –
деймін ішімнен тағы қайталап, – мен мұндайды әсте күткен жоқ едім
ғой, Зағида. Мұнан әрі өмір не болмақшы!?» Бір кезде «дырр-ррт»
деген дауыстан басымды көтеріп алсам, ат жаңа салынған қақпаға
тұмсық тіреп тұр екен. (Д.И.)
250-жаттығу. Көркем шығармалардан жоғарыдағы төл сөз бен автор
сөздеріне байланысты қойылатын тыныс белгілерінің әр түріне үш мысалдан
тауып жазыңыздар.
251-жаттығу. Төменде берілген мәтіннің тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Қойылу себебін анықтап, ережемен дәлелдеңіздер.
І. Кешігіп қалдыңдар деп Шәймерден шай үстінде сөз бастады
Жыл мезгілін күннің көзіне даланың шөбіне қарап ажыратуды қазақ
қашан қояр екен Табаны күректей он бес күнге кешіктіңдер (Т.К.)
Болды болды жетеді деді Сафура күйеуін өзінен сәл ғана итеріп
Смағұл сен неге селтиіп қалдың үйге жүр (Д.И.) Шіркін-ай сөзді
сатып алған ба көбірек жазса қайтер еді деді ол тамсанып Тегі ол бар
ғой әуелден осылай тоқ етерін айтады да қош болмен аяқтай салады
(Д.И.) Жолдастар біздің қас жауымыз капиталистер ал мына
кеңседегілер олардың шабалатып қойған иттері Бірлесіп күрессек
қана біз өзіміздің талаптарымызды орындата аламыз деді (Т.К.)
Қандай аяулы жан дедім Мәрия туралы Жас болса да нағыз ана ғой
мейірімді ана ғой ол (Д.И.) Қайыр түндегі кереметтердің қайдан
шығатындығын айта келіп сөзінің аяғында Түндегі көрініп жүрген ақ
боз ат та сиырдың өкіруі де бәрі де адам істеген іс Мұнда құдайдың
172
құдіреті де кереметі де дәнеме де жоқ Бұл біздің жауымыз байлардың
ісі солардың қолы Мұны біз сендерге кешке дейін-ақ ашып берейік
деген еді (Ғ.Мүс.) Бірақ деп жыламсыраған үні қатқылдай түсті менің
де сенен тілер бір тілегім болса сенің бермесіңе бола ма Мен сенен
аналық өтініш етем Сол қолқамды бересің бе деп баласын иығынан
құшақтай түсіп жауап күтті (М.Ә.) Қандай сүйкімді әйел дедім мен
оны көз алдыма тағы елестетіп Ал бірақ ол соншалықты неге мұңлы
Оның күйеуі қайда неге осы кезге шейін көзіме бір түскен емес (Д.И.)
ІІ. Е-е Адамның басы Алланың добы деген ғой не боларына
кімнің көзі жеткен деді кемпір күрсініп Аздан кейін ол Еламанға
қайта қарап жүзін тіктеп отырып Жөніңді білмесек те жүзіңді көріп
отырмын Мыналар сені кісі өлтірді деп отыр Қайдан білейін адам
аласы ішінде ғой түріңе қарасам иманмен қаптап қойғандай деді
(Ә.Н.) Ақкемпір келініне көз қиығын тастап Ә құдайым-ау деді
ішінен қайтейін Бұ да өзгеге күледі өзіне күлетін кісі жоқ па екен
сонда (Ә.Н.) Дуана еке мен мен Мамырбай ақсақалдың дей берді
Орыстар алып кеткенін айтуды ұят көрді Үндемеудің тағы да жөні
жоқ қалайда бірдеңе айту керек болды Маңдайын сипап көзін
жыпылықтатып төмен қарап Мен Мамырбай ақсақалдың баласы едім
ауылымнан адасып ауылымды таба алмай жүрмін деді (Ж.А.)
Бұлардың тынышын кім алыпты деді жалт қарап Оразқұл Біреу
буындырғандай өзінен өзі қызарып кетті Алжи бастағансың-ау сен
шал деді Үні баяу шыққанмен шалға деген зіл бар (Ш.А.) Ойбай-ау өз
көзіммен көрдім ғой Былай қарай үрке қашқан маралдар деді Момын
шал бой бермей Балам-ау өзің де көрген жоқ па едің Жоқ көрдің
көрдің (Ш.А.) Ол оңай ма шырағым-ау Үстіндегі жүгін былай
қойғанда мына боранды көрмеймісің. Оқасы жоқ құдай қаласа ертең
бәрі орнына келер Тек әйтеуір мына боран басылса екен деді Момын
оларды өзінше ақтаған болып (Ш.А.) Анадай жерде бағанадан үн-
түнсіз тұрған Момын шал шыдамай Не айтып тұрсың Сейдахмет
бұларды атуға тыйым салынған деді міңгірлеп (Ш.А.) Ере келген өзге
еркек-әйелдің бәріне Мәніке өзінің әмірлі қатаң үнімен бұйрық етіп
Жә біздің ауылдың кісілері Ахкем үйінде қонақ болдың ішер асыңды
іштің Ахкем деп ол қайнағасы Тәкежанды айтатын Енді қайтыңдар
Малдарыңа шаруаңа жөнел түге деді (М.Ә.) Сен немене еш нәрсені
сезбейсің бе деп Света қабағын көтеріп таңырқай қарады Шекарада
тұрмыз (Т.А.) Әй жарқыным деп қасына келді тұрмайық біз де талап
173
қылайық (Ә.Н.) Дуана Ақбілекке жетіп келіп А балақайым алақайым
шырақайым Қайдан келесің деп басын сипады (Ж.А.)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
252-жаттығу. Мәтіннің бұрыс қойылған және түсіп қалған тыныс
белгілерін тауып, ережеге сәйкестендіріп, жаттығуды орындаңыздар.
Қазақтың қонағы неше түрлі болады?
Сырым батыр, үйіне қонып отырған қадірменді қонағы: «Төленді
биден:
Биеке қазақтың қонағы неше түрлі болады!» деп, сұрапты.
«Қазақтың қонағы төрт түрлі болады. бірінші арнайы қонақ;
екіншісі құдайы қонақ; үшіншісі қыдырма қонақ; төртіншісі қылқыма
қонақ».
«Ал оны қалай айырамыз»? – дегенде
«Арнайы қонағымыз, алыстан арнайы келген жақын, туыс,
нағашы, жиен, құда, күйеу, қайын, сияқты жекжаттың немесе сүйікті
достарың, жақсы жолдас-жораң.»
Міне – бұл нағыз сыйлы қонағың.
Құдайы қонағымыз: өзің танымайтын, білмейтін, шалғай елден,
алыс жерден, жолаушылап жүріп, ат басын тірей қалған, тосын да
бөгде қонақ.
Міне: бұл нағыз сауап қонағың.
Қыдырма қонағымыз: ерігіп те, желігіп, үйден-үйді, ауылдан-
ауылды кезіп, сөз аңдып, өсек теріп, қымыз ішіп, ет жеп, жүрген
сандалма қонақ.
Міне, бұл нағыз далбаса қонағың.
Қылқыма қонағыңыз: үй арасындағы, ауыл ішіндегі, түтіні түзу
шыққан, үйді торып, өзінің құлқыны үшін, аузына тигенін қылқытып,
жіберіп басы, ауған жаққа, тарта беретін көлденең қонақ.
Міне, бұл – нағыз сұғанақ қонағың? – депті көпті көрген көне би,
Төленді қарт...
(«Шешендік шиырларынан»)
253-жаттығу. Мәтіннің тиісті тыныс белгілерін қойып, көшіріңіздер.
Қойылу себебін ережемен дәлелдеңіздер.
Немене шпион іздеп жүрсіңдер ме деген бала солдаттан
Солдат мырс етіп
Әрине шпион іздеп жүрміз
Бізге әлі бірде-бір шпион келіп көрген жоқ деді бала өкінішпенен
174
Солдат күліп жіберді
Саған шпионның керегі не
Мен оны ізіне түсіп жүріп ұстап алатын едім ғой
Мынаның мықтысын қарай гөр ондайға әлі жассың ең алдымен
жігіт болу керек
Осылайша алтын погоны бар әскери адам Оразқұлмен орман
аралап кеткенде бала шофермен біраз әңгімелескен
Мен барлық машинаны барлық шоферлерді жақсы көремін деді
бала
Оның себебі не деді шофер қызығып
Машина деген жақсы ғой әрі тез жүреді әрі күшті сосын
бензиннің де исі тамаша Шоферлердің барлығы да жас жігіттер бәрі
де Мүйізді Бұғы ананың балалары ғой
Не дейді не дейді мынау Мүйізді Бұғы ана дегенің немене деді
түкке түсінбей солдат
Ау сен білмеуші ме едің
Жоқ шырағым мұндай ғажайыпнаманы өмірімде естіген жоқпын
Сен өзің кімсің сонда
Мен қазақпын Қарағандыда туғанмын шахтерлер мектебінде
оқығанмын
Жоқ сен кімнің баласысың соны айтшы
Әке-шешемнің баласымын
Олар кімнің баласы
Олар да өз әке-шешесінің баласы
Ал олардың әке-шешесі кімнің баласы
Шырағым-ау сен бұлай сұрай берсең дүниенің түбіне жете
алмассың
Ал мен болсам Мүйізді Бұғы ананың балаларының баласымын
Оны саған кім айтты
Атам айтқан
Шырағым мынауың бір шамаға соқпайтын дүние екен деді
солдат балаға басын шайқап
(Ш.Айтматов «Ақ кеме»)
254-жаттығу. Мәтіннің тыныс белгілеріне назар аударып, қойылу себебін
түсіндіріңіздер. Ертегілердің тағы басқа қандай жолдармен басталатынын еске
түсіріп, мысал келтіріңіздер.
175
Әже ертегілері
Абай биыл ғана анық бағалады. Бұның әжесі бір түрлі шебер
әңгімеші екен. Қызық сөйлейді. Әңгімесінің барлық жерін дәмді ғып,
қызықтырып айтады. Әуелі Абай ауыра бастағанда бір күні кешке
ұйықтай алмай жатып, әжесінен әңгіме айтуды сұрады. Сонда ол
ойланып тұрып:
– Е, е... Бұлдыр-бұлдыр күн өткен. Бұрынғыда кім өткен? – деп,
кішкене тақпақтап бастап еді. Абай соны ұғып қапты. Келесі жолы
әңгіме сұрағанда әжесін тізесінен қағып:
– Е, е... Бұлдыр-бұлдыр күн өткен. Бұрынғыда кім өткен? – деп,
тағы да әңгіме тілегенін білдіруші еді.
Әжесі әуелде көп-көп ертектер айтқан. «Еділ – Жайық», «Жұпар
қорығы», «Құла мерген» – бәрі де айтылды. Оның әңгімелерін түсте
де, кеште де, тіпті кеш бойы да Абай айтқыза беретін болды.
(М.Әуезов «Абай жолы»)
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Тыныс белгілері дұрыс қойылған төл сөздерді белгілеңіздер
A) – Анау күні қозыға мінген Жұмаштарды бай атам неге
ұрмады? – деп таңырқап, бұйығы дауыспен Момынтай сұрады.
B) Дүрия болар-болмас езу тартып:
– Мұрат мені әкеткен жоқ, мен Мұратты әкеттім,– деді.
C) Көбен: «Билігін Еске бердім», – дегенде: «Бұл мырза да у-
шусыз ойнап күлгенді жек көрмес. Бір қара қазақ қарға сияқты
мазаларыңызды ала беретін шығар», – деп жылпың тілге салды
Дауылбай.
D) Нұрым: – Әлгінде бәріміз жабылып ұрайық дегендердің
қайда? (Нөкеш күліп кірді.) Мені ұрғанға қуанып жүрмісің?
E) Бекен. Тіліңді шығар (қалтасынан орамалын алады, Бекен
жылай бастайды.)
ІІ. Тыныс белгілері дұрыс қойылған төл сөздерді белгілеңіздер
A) Атына жаңа мінген Дәрмен асу жаққа көз салып:
– Жаным-ау, мына Мұқаның ақмартуы бар ғой, жарандар-ау! Әне
келіп қалды Әбіштер! – деді де, тебініп ілгері баса берді.
B) Неге, оны қалай айтасың? – деп Жәбікенге үлкен жаудыр
көздерін жалт еткізе, ойлана бір қарады. – Сен Бұқпаны, Сапарды,
176
Қайырды, Исабекті қайтесің? Сондайлар тепсе, темір үзеді дейтін
атпал азаматтар емес пе еді?
C) Мағаш Кәкітайға әзілдеп: – Қуанғанда сенің мұрның, тіпті,
мүлде пұштай болып кетеді-ау! Түрің қалай жаман еді. Салиқа да
жоқты менсіне береді екен-ау! – деп, сылқылдап күліп қояды.
D) – Ұзақ жолдан шаршап талмадың ба, Мағышым! – дегенде,
Мағыш әсем дауыспен ақырын ғана: – Жоқ, аға, оншалық шаршағам
жоқ, – деді.
E) – Бұл вальс қой өзі, – деп тағы біраз ойланды да, – атына
қарағанда, бір сезікті орыннан естілген күй сияқты ғой! – деп,
Мұқанның жүзіне күле қарады. – Қайдан үйренгенсің?!
ІІІ. Тыныс белгілері дұрыс қойылған төл сөздерді белгілеңіздер
A) Әбіш өз ойының бұл жөнде ұшқары екенін енді аңғарып: Мен
жұмға намазы сияқты, бөгде халық көп жиналатын күні хұтпаның
артынан Сармоллаша шығарсыз ба деп едім. Ол қалай? – деді.
B) Кетуге ыңғайлана отырып, Абай Өткелдіні әзіл етті:
– Міне, бұған қала, көше, номер, адрестің не керегі бар? Сары иті
бар, не мұңы бар? – деді.
C) – Жұмылған көзін ақырын ғана аша түсіп, Абайға әлі де
қырындай қарап отырып, Есентайдың бар айтқаны: – Ең әуелі мақсұт
еткенім, сенің не дейтініңді білу! Айт, не айтасың мынауыңа! – деп
тағы да салмақ тастап, тоқтап қалды.
D) Отырған орнында қыбжыңдап, қозғалақтады да, иба қылған
боп Абайдың үлкендігін сыйлаған боп: – Әй, Абай мырза, мені
ғайыптадыңыз ғой! Абай мырза әй-әй! – деген болды да үндей алмай
қалды.
E) – О, қандай тамаша! Қандай жақсы сюрприз! Келіңіз, мұнда
келіңіз! – деп Әбен мен өзінің екі арасындағы орынды жылжи түсіп,
босата берді.
ІҮ. Тыныс белгілері дұрыс қойылған төл сөздерді белгілеңіздер
A) Сөйтті де қатты дыбыстап: – Келген Абай, Абай, Дәрмен –
деп, екі-үш қайырды.
B) Мәкен момын ғана үнмен қостай отырып: – Ең соңғы жолдары
Кіші апа, сіздің маған ұстаздық етіп, мынау кесте тіккізіп, баулып
жүргеніңізді де айтқандай көрдім, – деді.
C) Сөйте отырып: – Жазға мүмкін, бәлки Ғабдрахим, жетерсіз,
барарсыз! – деп біраз бөгеле сөйледі. – Күн жылынғанда, шаң
177
көтерілмей тұрған шақта, жайлы күтіммен асықпай барарсыз.
Ақырын жүріп, өз туған жеріңізге жетерсіз деп үміт етем – деді.
D) Абай әлгі сөзді тыңдап бола бере, әуелі бір қысқа ғана мысқыл
айтты:
– Ауыз дарбаза, сөз самал! – деп қойды да, – есесін де бөсесін
ғой, Тобықтының сотқары! – деді.
E) Бостан мақұлдай қостап:
– Үндеме, не қыласың, біз ғана емес, өлкенің елі болып, «әй
бәлем-ай» деп мығым отыр. Тынып отыр. Ендеше, келіңдер,
жаңағыны бастайық! – деді.
Ү. Төл сөздің ішінде төл сөз бар сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Қайта-қайта сұрап келе ме келді ме деп Абай мен Дәрменді
тосып еді Бұларды көріп арманын айтқан соң енді тыныштық алды
білем деп Ербол топшылады.
B) Жиренше күбірлеп Бәрекелді арғы атасы ақ патшамен келіскен
өзі мынау Шынжыр қатар осы-дағы Қайт дейсің ерім-ақ-ау деп төреге
соңғы сөздерін естірте тамсанады.
C) Көптен о яқ бұ яққа жүрісім боп үстіне кіре алмап ем Мана
Бақияға кездесіп сенің бауырың менің тілеулес дос-жарым емес пе
деп кеп қалған жайымыз со Мағаш шырақ деді.
D) Тәкежан менің де қабырыма топырақ тастаймын деп келіп
тікен тастап кетер-ау деп қоя салды.
E) Олар орыстың мен сияқты Пушкин деген ақыны жазған қыз
бен жігіт Солардың жөнін қазақша өлең қылған біздің досымыз үлкен
ақынымыз Абай деді.
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Өздік жұмыс тапсырмалары
255-жаттығу.
Ж.Баласағұнның
даналық
сөзіндерін
оқып,
есте
сақтаңыздар. Тиісті тыныс белгілерін қойып, жаттығуды көшіріңіздер.
1) Тіл арыстан есік баққан ашулы Сақ болмасаң жұтар ерім
басыңды 2) Қалар мұра сөз кісіден кісіге Сөзді мұра тұтсаң пайда
ісіңе 3) Кісі көңілі түпсіз теңіз ойласаң Білім інжу түбінде анық қойма
сан 4) Кісі мәңгі болмас мәңгі ат ары Мәңгі қалар оның жақсы атағы
5) Тірі өледі жер төсеніш жастығың Аты өлмейді өлсе де өзі
жақсының 6) Жамандық от от күйдіріп өтеді Жолын бөгер күш жоқ
178
күл қып кетеді 7) Ақыл көркі тіл тілдің көркі сөз Кісі көркі жүз
жүздің көркі көз 8) Ақыл шырақ қара түнді ашатын Білім жарық
нұрын саған шашатын 9) Білім байлық азаймас һәм жоғалмас Еш
қарақшы ұрыға да тоналмас 10) Біліктіге білім күллі тон асы
Білімсіздің қылығы сұм жолдасы 11) Құттың құты ердің ізгі есімі Ізгі
аты мәңгілік құт есігі 12) Ұстамды боп һәм көзіңе қарағын Ұстамды
әзіз алар күллі аларын Үш нәрседен жүр алыс сақ байқағын Бірі
қыңыр қисық болма айтарым Бірі жалған сұғанақтық үшінші
Үшеуінің түбі қорлық түсінші Кісі сөгіп ұсақ сөзге берілме Дұрыс
сөйле теріс-қағыс керілме Өзіңді адал ұста адалдық киелі Бектер адал
адалдықты сүйеді 13) Жаһан заңы құрмет тұту үлкенге Үлкен келсе
тік тұрып күт іркілме Ұлыға кішік құрметі бек жарасар Кішіге ұлық
құрметтесіп санасар 14) Жібек мінез қыз-келіншек шырыны Біле
білсең әйел көркі қылығы
256-жаттығу.
Өлеңді мәнерлеп оқып, тыныс белгілерін тауып
қойыңыздар.
Өлсе өлер табиғат адам өлмес
Ол бірақ қайтып келіп ойнап-күлмес
Мені мен менікінің айрылғанын
Өлді деп ат қойыпты өңкей білмес
Көп адам дүниеге бой алдырған
Бой алдырып аяғын көп шалдырған
Өлді деуге сия ма ойлаңдаршы
Өлмейтұғын артына сөз қалдырған
Кім жүрер тіршілікте көңіл бермей
Бақи қоймас фәнидің мінін көрмей
Міні қайда екенін біле алмассың
Терең ойдың телміріп соңына ермей
Дүниеге дос ақиретке бірдей болмас
Екеуі тап бірдей орныға алмас
Дүниеге ынтық, махшарға амалсыздың
Иманын түгел деуге аузым бармас
(Абай)
179
257-жаттығу. Мәтінді оқып, сөздердің білдіретін мағынасын есте
сақтаңыздар. Тиісті тыныс белгілерін қойып, жаттығуды көшіріп жазыңыздар.
Мәулен – ұрғашы мысық
Күнделікті өзіміз пайдаланып жүрген кейде әредік қана естілетін
сөздердің де түптегін яғни мән-мазмұнын біле бермейміз Айталық
мәулен алан абдан мәлике әңгі әздек жусақ марғау шағал мамыр
ызақор сынды сөздердің мәнін біреу білсе біреу білмейді
Осындағы мәулен мәлике абдал дегендер адамдардың есімі
ретінде кездеседі Ызақор мамыр марғау сөздерін жиі қолданамыз
Алан әңгі әздек жусақ сөздерінің көне екені көрініп тұрғандай
Дегенмен тегіне үңілсек мұның бәрі біз бен сіз жақсы білетін жан-
жануарлардың есімі
Сөзімізді анықтай түссек мәулен ұрғашы мысық алан барыстың
күшігі абдан арыстанның баласы мәлике ұрғашы жылан әңгі есектің
еркегі әздек жас еркек есек жусақ 1 жасар тау ешкісі яғни туша
марғау мысықтың есейген баласы шағал қорқау қасқыр мамыр әлі
ұшпаған отқа семірген балапан қаз ызақор арыстанның еркегі
(Д.Қожаберген)
258-жаттығу. Төмендегі салалас құрмалас сөйлемдердің тыныс белгілерін
қойып, көшіріп жазыңыздар. Салаластың қай түріне жататынын анықтаңыздар.
Оңтүстіктен ыстық жақтан келгені бірден байқалады жүзін күн
қақтап тотығып кеткен. Сүйрік саусағымен іліп тастағысы келіп еді
күннің ерке нұры кеткісі келмеді оның томпиған бетіне шығып алды.
Бірде сөнеді бірде жануға бет алып шоқтанған темекінің ақшуланған
түтіні үзіле дөңгеленеді бірде ол қоюлана бұрқырайды. Бұл ой Абайға
ең алғаш келген ой еді және өз ойы сияқты көрінді. Әзіл де жарасты
мінез де үйлескендей болды. Бұл Абайдың да ойы еді бірақ ол іштегі
рахат күйін бұл арада сөзбен айтып жеткізе алар емес. Сапардың
сүйетін екі нәрсесі бар-ды біріншісі көгершін ұшыру да екіншісі көл
бетінде қайықпен жүзу болатын. Әлдекім хабарлап қойған болуы
керек қыз-бозбала дүркірей қашып шықты. Перизат сұрап үлгере
алмады өйткені машина гүр етті де сырғи жөнелді. Тұңғиық қара
теңізге қара дауыл соқты сондықтан теңіз шайқалып күңіренді. Маған
жолға жеткендей қаржы жіберсін болмаса мен бара алмаймын. Әлде
шайға құмартқан ба әлде Мария апайдың сөзі жылы тиді ме ана
стаканды қолына алды. Біресе терезеден қараңғы түнге қадала
қарайды біресе стол үстіндегі жаюлы жатқан картаға үңіледі.
180
259-жаттығу.
Төмендегі сабақтас құрмалас сөйлемдердің тыныс
белгілерін қойып, көшіріп жазыңыздар. Сабақтастың қай түріне жататынын
анықтаңыздар.
1) Дәл сол кезде есік сарт етіп ашылып Наргүл кіріп келді. 2)
Көңілденіп істесе жұмыс өнімді болмақ. 3) Күн ашық болғанмен
шытқыл аяз екен. 4) Дос қолындағы етікті қайта сілтей бергенде
Ақкемпір ақырып тыйып тастады. 5) Оған көңіліңді аудара бергенше
көзің қыдырып жүріп тағы бірдемені тауып алады. 6) Мұғалім
келісімен Қарашолақ азаматтары жиналып кеңес құрды. 7) Әттең бір
атым насыбай деп отырғанда бір шақша алдына келіп топ етті. 8)
Мағаштар жауыз зорлықтың бар көлемін ашқалы Абай қатты
қиналып тыныштық ала алмады. 9) Аңшы осы жерге жақындай
бергенде бұғы үш аяқтап өрге қарай ата жөнелді. 10) Халық өз
бақыты үшін күресетінін өзі білсе оған ешбір жау төтеп бере
алмайды. 11) Күздің санаулы күндерінің бірі бола тұра ауа райы
жақсы еді. 12) Балалық мінезі әлі қалмағанмен өзін үлкен адамдарша
ұстағысы келеді. 13) Залда жүрген адамдардың бәрі қолтықтасып
жүрген соң сұр жігіттің бұл қолтықтасуы Раушанға манағыдай ерсі
көрсетеді. 14) Аспан ақтарылып жерге түскендей бес минуттың
ішінде жер беті көл болып кетті. 15) Ұзын кірпіктері қыбыр-қыбыр
етіп Манар әлдене бір шуылдаған дыбыстарды естіп жатты. 16) Бүгін
бірер керек кітабын алып шықпақ болып өзі жалғыз кіріп еді.
260-жаттығу. Құрмалас сөйлемнің тиісті тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Қойылу себебін ережемен дәлелдеңіздер.
Есенейге екі нәрсе өтпейді оқ өтпейді сөз өтпейді. (Ғ.Мүс.) Той
жабдығына арналған бүкіл салтанатты мәзір осында әйдік тай
қазандарда палау басылып бірнеше жерден қазылған жерошақтарда
терісін тұтас сыпырған қой-ешкі қара малдардың еттері қақталып
жатыр. (Р.Тоқт.) Қазірде де ала көлеңкеде кәрі әжесі байқап отыр ән
тоқтай қалса кішкентай қыз қарақаттай қап-қара көздерін ашып
алады. (М.Ә.) Цин сарайы тағы да екіге жарылды Маншың
әкімдерінің бір бөлігі көтерілісшілерді жақтаса екінші бір тобы
шетелдіктермен қатынасын үзгісі келмеді. (Қ.Жұм.) Оның тез үйреніп
кеткені сондай үйге кірсем бірге кіреді далаға шықсам ол да шығады
бір жаққа барам десем бірге барам дейді тегі екі елі ажырамайтын
емес. (Б.Н.) Азғантай оқымыстылар ала бірі Советті қолдаса бірі
байды қолдайды. (Ғ.М.) Қосар түрде сөйлегенде жай етістіктер
181
мағына беруші болып алда жүреді көмекші етістіктер өзгеруші болып
сонда жүреді. (А.Б.)
261-жаттығу. Өлеңді мәнерлеп оқып, тыныс белгілерінің қойылу себебін
анықтаңыздар.
Ей, балалар, балалар!
Бірің – шекер, бірің – бал
Бірің – қайың, бірің – тал.
Жас кезіңде ойнап қал,
Ойнап жүріп, ойлап та ал,
Ой түбінде жатар бал!
Илеуінде қайнаған,
Жазды еңбекпен жайлаған.
Ұзақтан дән тасыған,
Досына жаны ашыған,
Құмырсқаға көзің сал!
Жұмысын көр! Тәлім ал!
Гүл-гүлден шымшып бал жиған,
Жесін деп сендер ол жиған.
Қанатын желге сындырған...
Сонда да жұмыс тындырған
Бал араға көзің сал!
Жұмысын көр! Тәлім ал!
Кітаптың беті гүл-лала.
Оқыған бала – бал!
(Ө.Тұрманжанов)
262-жаттығу. Үзіндіні оқып, тиісті тыныс белгілерін қойып шығыңыздар.
Үй іші
(Үзінді)
Жұман аз нашар атаның тұқымы Жұман дегенім әлгі
Қартқожаның әкесі Жұман момын адам кісіден тіленбейді кісіге
жағынбайды бес уақыт намазын оқып А құдай бергеніңе шүкір деп
барға қанағат жоққа сабыр ететін бір бейуаз Жазы-қысы төртті-бесті
қарасын өзі айналдырып қаласына да өзі шығады қорасының
жыртық-тесігін өзі бүтіндейді Ол сұғанақтық етіп біреудің дүниесін
пайда қылған жан емес ел екі ұдай партия болғанда да байлардан ат
мініп ақша алған жан емес Ауыл-аймағы қай жаққа кетсе Жұман да
182
солармен бірге Үзіп-жұлып шығатын артық білімі де жоқ әйткенмен
бір қазақтан ақылсыз да емес желікпен бұзықтықпен ісі жоқ Ол
бұзылған адамдарға сенеді жабықса тарықса құдай жеткізер деп
жұбаныш қылады Қысқасы ол тірі пендеге зәбірі жоқ құдай деген
қоңыр адам Оның алданышы азбыншы ораза ашары оның қуаты
қуанышы үш-төрт қарғасы үшеуі еркек бірі әйел бала Жасынан қалың
беріп жыл сайын аз-аздан малынан құтылып тұңғышының аяғын
шырмады Қызын аман-есенінде құтты жеріне қондырды Қартқожа
болса сабақ оқып жүр Кенжеқара әлі бесікте
Қартқожаның шешесі де бір түрлі момын біртоға жан Күйбеңдеп
шаруасын істеп балаларының үсті-басын бүтіндеп анаған да мынаған
да Қарағым шырағым дегеннен басқа бар дәмін кісіге бергеннен
басқа бөтен мінезі жоқ Кей қатын аузы сүйреңдеп өсек айтады енді
біреулер ауылды басына көтеріп шаңқылдап баласын байын қарғап
жатады Ондайдың бірімен ісі бола ма екен Жо-жо-жоқ Қайта
ондайды естігенде Беу осы байғұстың тілінің жаманы-ай деп
тыжырынып жаратпайтын еді
(Ж.Аймауытов «Қартқожа»)
263-жаттығу. Өлеңді дауыс ырғағын құбылта, мәнерлеп оқып, тыныс
белгілерінің ролін түсіндіріңіздер. Тазалық жөнінде өз ойларыңызды ары қарай
өрбітіңіздер.
Міне, сонда тазалық!
Қандай болар тазалық,
Енді соны жазалық.
Киім таза болғанмен,
Жүректе болмай арамдық,
Қоғамға қол сұқпаса –
Міне, сонда тазалық!
Шын тазалық – жүректе,
Шын сұлулық – еңбекте.
Көптің малын ұрлама.
Ынтымақты болсаңдар,
Сырттан жау кеп алар ма!
Досыңа да адал бол,
Сезімін сатып пұлдама –
Міне, сонда тазалық!
Ескі әдетті тастаңдар,
Жаңа жолға бастаңдар –
Міне, сонда тазалық!
Қоғам мүлкін қорғаңдар,
Сенімді бол бар жанға.
Адал болса жүрегің –
Жұрт ілеспей қалар ма!
Жауыңа да әділ бол –
Міне, сонда тазалық.
(К.Әзірбаев)
264-жаттығу. Тыныс белгілерінің қойылуы мен қандай қызмет атқарып
тұрғанын талдап айтып беріңіздер.
183
Қазақ тілі бай, таза, іргелі жұрт тілі деп бәріміз де айтамыз. Бірақ
құр бай, таза деумен ғана тіліміз өздігінен сақталып, әдебиетіміз
өрбіп кете ала ма? Қай жұрттың тілі болса да түу басында біздікі
секілді таза да, бай болған. Бірақ олар көрші жұрттардың сөздері
қосыла-қосыла, жүре бұзылған. Біздің қазақ тілі бұрын ылғалсыз таза
болса да бұл кезде басқа жұрттармен араласа бастадық, басқа
жұрттардың оқуын оқыдық.
Бір жағы Бұхар, бір жағы Мекке, Медине, Стамбұлдарда оқып
қайтқандарымыз да бар. Бұлардың сөйлеген сөзінде, жазған хатында
шет жұрттардың тілі аңқып тұр. Бұлар елге келіп жас балаларды
оқытады. Сөйтіп, шет тілдер елдегі жас балаларға жұғады. Жас
балалар – келешектегі бір буын халық. Бұрынғы қазақ арасына тарап
жүрген қисса-хикаялардың бәрі ноғайша, арабша аралас тілмен
жазылған. Орысша оқығандарымыздың көбі екі сөздің біріне орысша
қатынастыруды үйреніс қылып алған. Осыдан топшылауға болады,
таза деген қазақ тілі де күн бұрын сақталуына қас қылмасақ – бірте-
бірте бұзылып кететіні. Қазақ тілінің мұндай жолмен бұзылып кетуін
көбіміз сезбей де қаламыз.
(М.Дулатұлы)
265-жаттығу. Мәтінді оқып, тыныс белгілерін қойыңыздар.
Үш арсыз, үш ғайып, үш жетім
Ноғайлының ханы Әз Жәнібек халықты жиып
Үш арсыз үш ғайып үш жетім болады соны кім табады депті
Жиылған халық көп дағдарып
Үш арсыз ұйқы арсыз күлкі арсыз тамақ арсыз Үш ғайып қонақ
ғайып несібе ғайып ажал ғайып деп шешіпті Бірақ үш жетімді ешкім
таба алмапты Сонда Әз Жәнібек хан
Елде келмеген кім қалды деп сұрапты
Келмеген Қарабас шешен қалды депті халық Әз Жәнібек
Қарабасты шақыртып алып әлгі сөздің шешуін сұрапты Сонда
Қарабас
Жетім үшеу емес бесеу еді ғой
Оты жоқ жер жетім
Басшысы жоқ ел жетім
Елінен ауған ер жетім
Тыңдаушысыз сөз жетім
Жоқтаушысыз қыз жетім дейді Сонда Әз Жәнібек
184
Сенің атыңды қоюшы адам ақылсыз екен Қарабас дегенше
Алтынбас десе болмай ма деген екен
(Шешендік сөздер)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
266-жаттығу. «Тыныс белгілері – шығарма ажары» тақырыбына ойтолғау
жазыңыздар.
267-жаттығу. Өлеңдегі тыныс белгілерінің қойылу мәнін түсіндіріңіздер.
Бір адамға
Бір үйде жиюлы екен қазына мал,
Көрсетті бәрін бізге ақсақал шал:
«Бұрынғы атамызға сыйға берген,
Біздерде мынадай бар, мынадай бар?..»
Ол рас, аталарың шенге алыпты,
Арзан қып, қымбат емес, кемге алыпты.
Апыр-ай, қалай бұлдаған сатқандарын,
Оқа, түйме, сылдырлақ теңге алыпты!
Суреттер және көрдім жүзі жарқын,
Ойладым: «Оңдырған-ау, баққан халқын»,
Соншама құны толық бұлды түйме,
Артында қалдырмас па жақсы даңқын?
Дедім мен: «Құтты болсын шекпеніңіз,
Артқыға қандай егін еккеніңіз?
Жусақ та денемізден кетер емес,
Сондағы тұқым шашып сепкеніңіз».
Көргенде күміс кесе, алтын аяқ,
Бір сөзді тамағыма қойдым таяп:
«Қай момынның малы бар бұл аяқта?»
Демейінше болмады, қарап жай-ақ!
Отырдым, көрсем жекіп тастар ма деп,
Шал айтты: «Көріңіздер, жасқанба», – деп,
Кесені қолыма алып қарай бердім:
Ішінде нақақ көзден жас бар ма деп.
(С.Торайғыров)
185
268-жаттығу. Қате қойылған тыныс белгілерін тауып, тиісті орнына
қойыңыздар.
Сараңдық пен жинақтылық
Бірнеше тәуір кісілер, бір жетім-жесір қалған үй үшін жылу
жиямыз деп әр үйге қыдырып барып жүріп бір байдың үйіне келсе
бай жұмыскеріне: «бір кішкентай жіпті жаңбырда, ұмытып далада
қалдырыпсың», – деп қатты ұрысып тұр екен. Ұрысып тұрып айтады
«Сен білмейсің ол кішкентай ғана жіп те болса, малға сатып
алынған нәрсе: малдың табылуы оңай емес» – деп.
Мұны естіп; көріп; әлгі жолаушылар өзді-өзі сөйлесті – Бір
жаман жіпті далада ұмытып қалдырдың, – деп сонша кейіп тұрған
адам бізге еш нәрсе бере қоймас, аузымызды ауыртпай, келген
ізімізбен қайталық. Ішінде біреуі айтты:
«Неміз кетіп барады, келген соң бұған да айтып кетелік».
Бұл сөзбен байға келіп, сәлем берді. Бай бұларды әдеппен үйіне
кіргізді. Сонан соң, келгендердің жұмысын естіп, сол жердің өзінде
бөтендерге қарағанда екі есе ақша шығарып берді және мұнан басқа
төрт-бес қап астық беремін деп уәде етті. Мұнысын көріп
жолаушылар таңданып отырды да, өздерінің далада байды сараңға
қойғандарын айтысты. Сонда бай айтты:
«Аз нәрсені азсынбай, қадірін біліп жинағаннан осындай кем-
кетікке жәрдем беруге қолым жетісті; жинақтылық: сараңдыққа
қосылмайды?» – деді.
(Ы.Алтынсарин)
269-жаттығу. Тыныс белгілерінің қойылу себебін түсіндіріңіздер.
Жастарымыз отаншыл болсын. Отаншылдық – әр адамға керекті
ең ұлы қасиет. Ал отаншылдық өз үйіңнен басталады. Кімде-кім ата-
анасын ардақтаса, сол ата-анадан бірге туған бауырларымен тату
болса, өзінің өскен ауыл, қаласын, туған ұлтын сыйлап, қадірлесе, сол
адам отаншыл болады. Өйткені өз әке-шешесін ардақтамаған, өзгенің
ата-анасын құрметтемейді. Үйде бауырмал болмаған, түзде
интернационалист болмайды. Өз ауылының тасын сыйламаған, өзге
ауылдың тауын қадірлемейді. Өз ұлтын жақсы көрмеген, өзге
ұлттарды ұнатпайды. Мұны ұлтшылдықпен шатастырмау керек.
Екеуі аспан мен жердей екенін жастар ажырата білуі шарт.
Намыс – азаматтың алтын туы. Әке-шешесін сыйлаған балада
ғана намыс болады. Оларды ұялтпайын, сүйегіне таңба түсірмейін,
186
өлсем өлейін, бірақ ата-анамды, ағайын-жұртымды жерге қаратпайын
дейді. Ер жігіттің елі – ата-анасы, Отаны – өз үйі.
Патриотизм – «Отаным сені сүйемін. Сен үшін құрбан болуға
әзірмін» деп құрғақ сөзді гүмпілдете беру емес. Ол – формализм.
Елді, жерді, Отанды сүйетіндігіңді сөзбен емес, іспен дәлелде. Ата-
анасын сыйлаған шәкірт, студент сабағын да жақсы оқиды, тәртібін
де дұрыс ұстайды, шаруакер, адал, әділ болып өседі.
(Ә.Нұршайықов)
270-жаттығу. М.Мақатаев өлеңін мәнерлеп оқып, тыныс белгілерінің
қойылу мәнін түсіндіріңіздер. Егер сіздер осы өлеңді қабылдаудағы өз
тебіреністеріңізді жеткізгілеріңіз келсе, онда қандай тыныс белгілерін қосқан
болар едіңіздер? Ойларыңызды дәлелдеңіздер.
Музаға
Отырғанын қарашы күйім келмей,
Қайда кеттің?
О, Муза! Құйын желдей.
Аузымды ашсам, өкпемнен жел үреді,
Қаңыраған иесіз диірмендей.
Мұздатады жанымды бұйым көрмей.
Жел үреді желпініп, көрік-кеудем,
Күйім келмей отырмын неліктен мен?!
О, Муза!
Қайдасың сен желік берген?
Жалын мен отқа ғана ерік берген
Серігім, қайдасың сен сеніп келген?
Дәптер жатыр парағы аударылмай,
Аударылмай шынымен қалғаны ма-ай!
Ойлар жатыр еңсемді бір көтертпей,
Тонна-тонна қорғасын салмағындай.
О, Муза!
Әуреге салғаның-ай!
Күтемін сенен үміт, сенен жігер,
Қисаң маған, биік пен тереңді бер!
О, Муза!
187
Маған алыс сөреңді бер!
Ғайыптан кел де, мені демеп жібер.
(М.Мақатаев)
271-жаттығу. Мәтінді көшіріп жазып, сөйлем ішіндегі тыныс белгілерінің
қойылу мәнін түсіндіріңіздер.
Байұлы
Байұлы жеті жасар күнінде ел көшіп, көп балалар: біреу тайына,
біреу атына мінгенде, бір бала жыламсырап қарап тұрып қалады.
Мұны көріп, Байұлы қасына барып:
– Сен неге атыңа мінбейсің? – деді.
Бала қамығып:
– Атым жоқ, көшкенде әжеммен түйеге мінуші едім, – деді.
Сонда Байұлы аттан түсіп, жаяу әкесіне барып:
– Мен атқа мінгенде, ер-тоқымымен маған бір жорға тай атап
едіңіз, сол тайымды біреуге берсем, сіз ұрыспайсыз ба? – деді.
Әкесі:
– Кімге бересің? – деді.
Бала қысылыңқырап тұрып, жаяу жылап тұрған жарлының
баласын көрсетті.
Бұған әкесі де түсініп, бетінен сүйіп:
– Тайыңды кімге берсең де ерік өзіңде, – деді.
Сонан соң Байұлы қуанып, тайды ерттетіп, манағы балаға әкеп
беріп, қасына ертіп алды да, шауып кеп, көп балаға қосылды.
Сол уақытта бір ақсақал жақсы кісі қонақ болып жатыр екен;
Байұлының әлгі мырзалығын көріп, разы болып, сыртынан бата
берді:
– Ей, құдайым, бұл балаға ұзақ жас бер, мал мен бас бер, – деп.
Сол кісінің батасы қабыл болып, ақырында Байұлынан он екі ұл
туып, бәрі де асқан бай, руға бас болды. Он екі ата Байұлы деген ру
сонан болды деседі.
(Ы.Алтынсарин)
272-жаттығу. Мәтіндердің қате қойылған тыныс белгілерін тауып, тиісті
орнына қойыңыздар.
І. Адамгершілік дегеніміз: дүниедегі ең асыл қасиет. Адам
жанының рухани тазалығы, оның қоғамдағы, жеке адамдар
арасындағы игі істер, бауырмалдық, туысқандық, жанашырлық,
188
сыпайылық, әдептілік, сый-құрметтіліктің – бәрі де – адамгершіліктің
ұшқыны. Адамдарды қызметіне, жағдайына, киіміне, сырт көрінісіне
қарап бағалау дұрыс емес. Қызмет те, орта да, киім де уақытқа
байланысты өзгеретін нәрсе, өзгермейтін тек жан сұлулығы да;
сонымен бірге, жүрек жылуы болуға тиіс. Адамның адамгершілік
қасиеті әрқашан биіктен ізеттілікпен көрінуі парыз. Ел басына күн
туған қатерлі жылдары – жанын шүберекке түйіп; Отанын, туған
жерін, болашағын қорғаған абзал әке-аталарды, еңбек ардагерлерін,
үлкендерді сыйлау, құрметтеу, кішіге қамқоршы болу (жастардың
абыройлы борышы). Адамгершілік қасиетімізге кір келтірмейік.
ІІ. Тымақ: ерлердің қысқы бас киімі. Оны – аңның, малдың
терісінен тігеді. Осыған орай ол: түлкі тымақ, елтірі тымақ, сеңсең
тымақ, пұшақ тымақ, – деп атала береді. Бұрын қазақ елі қай жүздің,
қай рудың адамы екенін осы тымағына қарап та тани берген. Яғни,
«Арғын тымағы», «Жалайыр» мен «Найман тымағы» немесе «Торғай
тымағы», «Семей тымағы» деген үлгілері болған.
Тымақ: биік төбелі, маңдайы, екі құлағы бар, желке, жотаны
жауып артқы етектен тұратын жылы бас киім. Сыртын берік және
жақсы, қымбат маталармен тыстайды. Екі құлағына ызбалы бау
тағады. Етегін төбеге қайырып қою үшін тымақтың артқы жағына
тобылғыдан немесе арша сияқты берік ағаштан тиек жасап қадайды.
Оны «құрысқақ» дейді. Ескілік киімі деген өлеңінде данышпан Абай
былай деп жазған:
– Күләпара бастырған, пұшпақ тымақ,
Ішкі бауын өткізген тесік құлақ.
Тобылғыдан кесіп ап, жіппен қадап,
Артын белге қыстырған бар құрысқақ.
Тымақ: қасиетті бас киім. Оны айырбастауға болмайды: аяқ
тигізбейді. Жақсы кісілердің тымағы атадан балаға мұра есебінде
қалып отырған. Бұрынғы қазақтар шала туған баланы неше күні кем
болса; сонша күн тымаққа салып; кереге басына іліп қоятын болған.
Бұл да – тымақтың қадірі мен қасиетін бейнелейтін көріністердің бірі
деп түсіну керек.
(С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына»)
273-жаттығу. Мәтіннің тиісті тыныс белгілерін қойып, ережесін
түсіндіріңіздер.
189
Сөздің атасы мен анасы
Қаздауысты Қазыбектің атағы шығып тұрған кезде аулына бір
саудагер келіпті Түстеніп болған соң Қазыбекке
Сізден бір сөз сұрайын деп едім депті Бір керуен едік өзара
дауластық та ойластық та бірақ шешуін таба алмай қойдық Сөздің
атасы кім анасы кім
Қазыбек ойланып қалады
Япырай өзбектің саудагері ғана білмейді екен десек қазақтың
Қазыбегі де білмейді екен ғой биыл таппасаңыз ендігі жылы табарсыз
деп саудагер үйден шығып кетеді
Қазыбек орнынан ұшып тұрып іле-шала тысқа шықса саудагер
асығыс атқа мініп қалған екен
Япырай саудагердің ісі сарт-сұрт деген рас екен ғой Артыңа
қарамай аттанғаның не Әлгі сөздің шешуін іздеп ендігі жылы тағы
келіп саудаңнан қаларсың артыңа қарамайтын болып кет Сөздің
атасы бірлік анасы шындық Жолың болсын жүрген жеріңе айта жүр
депті Қазыбек
(Шешендік сөздер)
274-жаттығу. Сөйлемнің тыныс белгілеріне назар аударып, неліктен
қойылып тұрғанын түсіндіріңіздер. Сөздің құдіреті жайында өз ойларыңызды
білдіріңіздер.
Сөз құдіреті
Баршамызды да ана тіліміздің көсегесін көгертіп, қолдану аясын
кеңейту, мемлекеттік тілдің қамы, туған тіліміздің тылсым
иірімдеріне деген құмарлық толғандырары аян. Мен тіл маманы не
әдебиет маманы емеспін. Тек ана тілін құлай сүйетін жандардың
бірімін.
Сөз құдіреті!
Оның бітпесті бітірген, жетпесті жеткізген, үзілгенді жалғаған
мүмкіндігі. Бір ауыз сөз опық жегізіп, өмір бойы өзегіңді өкінішке
толтырса, бір ауыз орынды айтылған пікір жадыңда жатталып,
қуанышқа, бақытқа жеткізері ақиқат.
Ұлы ғұламалар сөз құдіреті туралы талай ұлағатты ойлар айтқан.
Артына 90 томдық туынды қалдырған орыстың ұлы жазушысы
Л.Н.Толстой: «Сөз – ұлы нәрсе. Оның ұлылығы мынада: сөзбен
адамдарды біріктіруге болады; сөзбен оларды алшақтатуға да болады;
сөзбен махаббат отын тұтата аласың; сөзбен жауласуға да, арбасуға
190
да барасың. Адамдарды бір-бірінен алшақтататын сөзден сақтан. Тіл
– ұлттың жан дүниесі», – деген.
Иә, тіл – ұлттың жан дүниесі! Расында да, қазақ халқының
басында талай қиын нәубеттің, зұлматтың, қайғылы күндердің
болғаны тарихтан белгілі. Қоралап айдаған малдың қиқулап қуса,
жаудікі екендігін, борандадып соқса, жұттікі екендігін, үйге жиған
жиһаз-мүлкін, бағалы тастарын, халық айтқандай, «Арпа-бидай ас
екен, алтын-күміс тас екендігін» өмір талай дәлелдеді. Осындай ауыр
сәттерде, сын сағаттарда атамекен қонысын тастап босқан халықтың
өзімен бірге алып кетер бар байлығы – ана сүтімен санасына дарыған
ана тілі ғана.
(Ө.Озғанбаев)
191
Пунктуация бөлімі бойынша тест тапсырмалары
1. «Пунктуация» деген сөздің латын тілінде білдіретін ұғымы
А) үтір
В) жақша
С) нүкте
Д) кідіріс
Е) интонация
2. Үтірді алғаш рет кітапқа енгізген адам
А) Н.Н.Пантусов
В) С.Е.Малов
С) Альд Мануций
Д) Марк Теренций Варрон
Е) Вараручи Катьяна
3. Мазмұны әуендес болып келетін бірыңғай сөйлемдердің
әрқайсысынан кейін қойылатын тыныс белгісі
А) көп нүкте
В) қос нүкте
С) нүктелі үтір
Д) леп белгісі
Е) сұрау белгісі
4. Ма, ме, па, пе, ба, бе шылауларынан кейін қойылатын тыныс
белгісі
А) леп белгісі
В) сұрау белгісі
С) нүкте
Д) көп нүкте
Е) қос нүкте
5. Сөйлем ішіне оның бір мүшесі ретінде кіргізілген дәйексөзге
қойылатын тыныс белгісі
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) нүкте
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
6. «Бұлар өндіріс озаттары» деген сөйлем ішінде қойылатын тыныс
белгісі
А) сұрау белгісі
192
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
7. Ол, бұл деген есімдіктерден болған бастауыштар көпше тұлғада
тұрса, олардан кейін қандай тыныс белгісі қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
8. Бастауыш –ған/-ген, -қан/-кен жұрнағымен жасалған есімшеден
болса, баяндауыш зат есім, есімше, есімдіктен жасалғанда,
бастауыштан кейін қандай тыныс белгісі қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
9. Бастауыш зат есімнен не сілтеу есімдігінен, баяндауыш есімшеден
болғанда, екеуінің арасына қандай тыныс белгісі қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
10. «Жаяу Мұса Біржан бастаған Арқадағы әншілер тобының
көрнектілерінің бірі» деген сөйлем ішінде қойылатын тыныс белгісі
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
11. Бастауыш бірі, біреуі, екіншісі, біріншісі, көбі деген сөздерден,
баяндауыш атау тұлғадағы зат есім мен –у жұрнақты етістіктен басқа
сөз таптарының бірінен болса, бастауыштан кейін қандай тыныс
белгісі қойылады?
А) сұрау белгісі
193
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
12. Бастауыш бірі, біреуі, екіншісі, біріншісі, соңғысы деген заттанған
сан есім, сын есімдерден және көбі деген сөзден, баяндауыш атау
тұлғадағы зат есімнен не тұйық етістіктен болғанда, бастауыштан
кейін қандай тыныс белгісі қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
13. Бастауыш өзінен кейінгі сөзбен тіркесіп, сөйлемнің басқа бір
мүшесімен шатасып кететін болса, одан кейін қандай тыныс белгісі
қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
14. Сөйлемнің бір бөлігі мұның себебі, оған себеп деген сияқты
сөздерден жасалып, екінші бөлігі тұтас сөйлем болып келсе қандай
тыныс белгісі қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) қос нүкте
Е) тыныс белгісі қойылмайды
15. «Бар болғыр, жай болушы ма еді?» деген сөйлемдегі үтірдің
қойылу себебі
А) қыстырма сөз
В) қаратпа сөз
С) оңашаланған айқындауыш
Д) құрмалас сөйлем
Е) одағай
194
16. Бастауыш зат есім не заттанған басқа сөз таптарынан болып,
баяндауыш болымсыздықды білдіретін емес сөзі тіркескен есімдердің
бірінен болса, бастауыштан кейін қандай тыныс белгісі қойылады?
А) сұрау белгісі
В) үтір
С) сызықша
Д) қос нүкте
Е) тыныс белгісі қойылмайды
17.
Мақал-мәтелдерде,
афоризмдерде,
өлеңдерде
сөйлемнің
баяндауышы түсіріліп, ықшамдалып айтылғанда, бастауыштан кейін
қандай тыныс белгісі қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) қос нүкте
Е) тыныс белгісі қойылмайды
18. Сөйлем мүшелерінің әдеттегі орны ауысып келгенде қойылатын
тыныс белгісі
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) қос нүкте
Е) тыныс белгісі қойылмайды
19. «Байқаймын, ол мені танитын адамға ұқсайды» деген сөйлемдегі
үтірдің қойылу себебі
А) қаратпа сөз
В) қыстырма сөз
С) одағай
Д) оңашаланған айқындауыш
Е) бірыңғай мүше
20. «Пәләй Мақұл-ақ Ал ендеше мен нені айттым!?» деген сөйлемде
қойылатын тыныс белгісі
А) леп белгісі
В) сұрау белгісі
С) сызықша
Д) қос нүкте
Е) тыныс белгісі қойылмайды
195
21. «Ә дегенше жетіп келді» деген сөйлем ішінде қойылатын тыныс
белгісі
А) нүктелі үтір
В) үтір
С) сызықша
Д) қос нүкте
Е) тыныс белгісі қойылмайды
22. «Тобықты ішіне ең алғаш келген арба осы Зеренің, Құнанбайдың
кәрі шешесінің, көк арбасы десе де болады» деген сөйлемдегі үтірдің
қойылу себебі
А) қаратпа сөз
В) қыстырма сөз
С) одағай
Д) оңашаланған айқындауыш
Е) бірыңғай мүше
23. «Ұлы орыс халқының бай мәдени мұрасының бір саласы – оның
тамаша мақалдары, мәтелдері – қазақ халқына аудармалар арқылы
таныс болып, халық игілігіне айналып келеді» деген сөйлемдегі
сызықшаның қойылу себебі
А) қаратпа сөз
В) қыстырма сөз
С) жалпылауыш сөз
Д) оңашаланған айқындауыш
Е) бірыңғай мүше
24. Белгілі бір себептермен ойдың аяқталмай қалғандығын немесе сол
ойдың ар жағында айтылмай қалған тағы бір ойдың бар екендігін не
болмаса, асығып-аптығып сөйлеуге байланысты айтылмақшы
пікірдің толық айтылмағандығын білдіру үшін қойылатын тыныс
белгісі
А) үтір
В) нүкте
С) көп нүкте
Д) қос нүкте
Е) сұрау белгісі
25. Бірыңғай мүшелердің алдынан жалпылауыш немесе жалпылауыш
мәнді сөздер келсе, жалпылауыш сөздерден кейін қандай тыныс
белгісі қойылады?
А) үтір
196
В) нүкте
С) көп нүкте
Д) қос нүкте
Е) сұрау белгісі
26. Жалғаулықсыз салаласқан жай сөйлемдердің алдыңғысының
мағынасы соңғы жай сөйлемдер арқылы айқындалып тұратын болса,
мұндай жай сөйлемдердің арасына қандай тыныс белгісі қойылады?
А) нүктелі үтір
В) нүкте
С) көп нүкте
Д) қос нүкте
Е) сұрау белгісі
27. Түйген ойды, қағидаларды, ережелерді дәлелдеу мақсатымен
алынған сөйлемдердің алдында мысалы деген сөз қолданылатын
болса, одан кейін қандай тыныс белгісі қойылады?
А) үтір
В) нүкте
С) көп нүкте
Д) қос нүкте
Е) нүктелі үтір
28. Баяндауыштары тұлғалас сөйлемдер бірін-бірі толықтырып
тұратын болса, ондай салалас құрмалас сөйлемдердің арасына қандай
тыныс белгісі қойылады?
А) үтір
В) нүкте
С) көп нүкте
Д) қос нүкте
Е) нүктелі үтір
29. Жалпылауыш мәнді сөйлемнің мәнін ашып тұратын шартты
бағыныңқылы сабақтас құрмаластар қандай тыныс белгісімен
ажыратылады?
А) үтір
В) нүкте
С) көп нүкте
Д) қос нүкте
Е) нүктелі үтір
30. Баяндап отырған мәселеге автордың көзқарасын, өзіндік пікірін
түрліше сезімін аңғарту үшін қолданылатын сөздер
197
А) қаратпа сөз
В) қыстырма сөз
С) одағай
Д) айқындауыш
Е) бірыңғай мүше
31. Сөйлем мағынасын айқындауға қатысы бар, бірақ сөйлемнің өзге
мүшелерімен грамматикалық байланысқа түспейтін сөз
А) қаратпа сөз
В) қыстырма сөз
С) одағай
Д) айқындауыш
Е) бірыңғай мүше
32. Жауап күту мақсатымен айтылған сөйлем
А) сұраулы
В) бұйрықты
С) лепті
Д) хабарлы
Е) дұрыс жауабы жоқ
33. Сөйлемнің бірыңғай мүшелерін жинақтау, оның мәнін ашып,
тұжырымдау мақсатында қолданылатын сөздер
А) бірыңғай мүшелер
В) жалпылауыш сөздер
С) оқшау сөздер
Д) айқындауыштар
Е) дұрыс жауабы жоқ
34. Біреудің ойлаған ойын, пікірін, топшылауын білдіретін сөздер мен
сөйлемдер
А) автор сөзі
В) төлеу сөз
С) төл сөз
Д) оқшау сөз
Е) диалог
35. «Сауатты жазудың негізгі шарты – тыныс белгілерін дұрыс
пайдалану» (1941) деген мақаланың авторы
А) Қ.Басымұлы
В) М.Балақаев
С) Ш.Сарыбаев
Д) Р.Сыздық
198
Е) Б.Әбілқасымов
36. «Сөйлемнің тыныс белгілерін дұрыс жаза білейік» (1939) атты
мақаланың авторы
А) Қ.Басымұлы
В) М.Балақаев
С) Ш.Сарыбаев
Д) Р.Сыздық
Е) Б.Әбілқасымов
37. «Қазақ сөйлемінде үтірдің жазылатын орындары» (1936) деген
мақаланың авторы
А) Қ.Басымұлы
В) М.Балақаев
С) Ш.Сарыбаев
Д) Р.Сыздық
Е) Б.Әбілқасымов
38. «Қазіргі қазақ тілінің пунктуациясы» атты еңбектің авторы
А) Н.Оралбай
В) Ф.Мұсабекова
С) Р.Сыздық
Д) К.Аханов
Е) Ә.Қайдар
39. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Ұлболсын жауап беруден, сөйлесуден тартынбайды – неге екені
белгісіз, қаймығады.
В) Ұлболсын жауап беруден, сөйлесуден тартынбайды, – неге екені
белгісіз, қаймығады.
С) Ұлболсын жауап беруден, сөйлесуден тартынбайды, неге екені
белгісіз, қаймығады.
Д) Ұлболсын, – жауап беруден, сөйлесуден тартынбайды, – неге
екені белгісіз, қаймығады.
Е) Ұлболсын – жауап беруден, сөйлесуден тартынбайды – неге екені
белгісіз, қаймығады.
40. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Жоғары шық, – деді үйге кірген Асқарға Балтабек. – Ағаңның
қолына су құй, Ботагөз.
В) «Жоғары шық», – деді үйге кірген Асқарға Балтабек. «Ағаңның
қолына су құй, Ботагөз».
199
С) – Жоғары шық, – деді үйге кірген Асқарға Балтабек. – Ағаңның
қолына су құй, Ботагөз.
Д) «Жоғары шық, – деді үйге кірген Асқарға Балтабек. – Ағаңның
қолына су құй Ботагөз».
Е) – Жоғары шық – деді үйге кірген Асқарға Балтабек, – Ағаңның
қолына су құй, Ботагөз.
41. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Ей жігітім, жылап отырсың ба?– деп, таңданып қалды менімен
бір купеде келе жатқан, қарсы полкада отырған қыз.
В) – Ей, жігітім, жылап отырсың ба?– деп, таңданып қалды
менімен бір купеде келе жатқан, қарсы полкада отырған қыз.
С) – Ей, жігітім, жылап отырсың ба?– деп таңданып қалды менімен
бір купеде келе жатқан, қарсы полкада отырған қыз!
Д) – Ей жігітім жылап отырсың ба?– деп таңданып қалды менімен
бір купеде келе жатқан, қарсы полкада отырған қыз.
Е) – Ей жігітім, жылап отырсың ба,– деп таңданып қалды менімен
бір купеде келе жатқан қарсы полкада отырған қыз.
42. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Жүзінде қайғы да жоқ, қасірет те жоқ, – қорқыныш қана бар.
В) Жүзінде қайғы да жоқ, қасірет те жоқ, – қорқыныш қана бар?
С) Жүзінде қайғы да жоқ, қасірет те жоқ, қорқыныш қана бар.
Д) Жүзінде қайғы да жоқ қасірет те жоқ, қорқыныш қана бар.
Е) Жүзінде: қайғы да жоқ, қасірет те жоқ, қорқыныш қана бар.
43. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Бұл не жұмбақ? десті екеуі қосынан. Көл ортасында бұл жалау
қайдан пайда болды?
В) – Бұл не жұмбақ?– десті екеуі қосынан. Көл ортасында бұл
жалау қайдан пайда болды?
С) «Бұл не жұмбақ?» – десті екеуі қосынан. Көл ортасында бұл
жалау қайдан пайда болды?
Д) – Бұл не жұмбақ – десті екеуі қосынан – көл ортасында бұл
жалау қайдан пайда болды?
Е) – Бұл не жұмбақ? – десті екеуі қосынан. – Көл ортасында бұл
жалау қайдан пайда болды?
44. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Сабақ деген сөздегі «са» буыны ашық буын.
В) Сабақ деген сөздегі -са буыны – ашық буын.
С) «Сабақ» деген сөздегі -са буыны – ашық буын.
200
Д) «Сабақ» деген сөздегі «са» буыны – ашық буын.
Е) «Сабақ» деген сөздегі -са буыны, ашық буын.
45. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Жолдастар, – деді Павел: – Өмір бойы алға ұмтылайық!
В) – Жолдастар! – деді Павел: – Өмір бойы алға ұмтылайық!
С) «Жолдастар», – деді Павел: – Өмір бойы алға ұмтылайық!
Д) – Жолдастар! – деді Павел. – Өмір бойы алға ұмтылайық!
Е) Жолдастар деді Павел: – Өмір бойы алға ұмтылайық.
46. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) –Менің есебімді бер! – деді ол, Кенжетай ұсталып кеткесін.
В) – Менің есебімді бер, – деді, ол Кенжетай ұсталып кеткесін.
С) – Менің есебімді бер – деді ол, Кенжетай ұсталып кеткесін.
Д) «Менің есебімді бер! – деді ол», Кенжетай ұсталып кеткесін.
Е) «Менің есебімді бер» – деді ол Кенжетай ұсталып кеткесін.
47. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Сазамбай. Құп тақсыр! Бәрі болады. Шайыңыз да, майыңыз да
табылады. (Дуана кетеді).
В) Сазамбай. Құп, тақсыр! Бәрі болады. Шайыңыз да, майыңыз да
табылады. (Дуана кетеді.)
С) Сазамбай. Құп, тақсыр! Бәрі болады. Шайыңыз да, майыңыз да
табылады. Дуана кетеді.
Д) Сазамбай: – Құп, тақсыр! Бәрі болады. Шайыңыз да, майыңыз да
табылады. Дуана кетеді.
Е) Сазамбай: – Құп, тақсыр! Бәрі болады. Шайыңыз да, майыңыз да
табылады. – Дуана кетеді.
48. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Исатай Ұмсынайға қарап: Азыққа не бересің? Жұрт құрт-май
беріп жатқан көрінеді.
В) Исатай: – Ұмсынайға қарап. Азыққа не бересің? Жұрт құрт-май
беріп жатқан көрінеді.
С) Исатай (Ұмсынайға қарап.) Азыққа не бересің? Жұрт құрт-май
беріп жатқан көрінеді.
Д) Исатай (Ұмсынайға қарап). Азыққа не бересің? Жұрт құрт-май
беріп жатқан көрінеді.
Е) Исатай Ұмсынайға қарап. Азыққа не бересің! Жұрт құрт-май
беріп жатқан көрінеді!
49. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
201
А) Темір: – Еһ тентек, қарындасым! (Қол алысып.) Ризамын,
жаным, бәрін де естідім.
В) Темір: – Еһ, тентек, қарындасым! (Қол алысып.) Ризамын,
жаным, бәрін де естідім.
С) Темір. Еһ, тентек қарындасым! (Қол алысып). Ризамын, жаным,
бәрін де естідім!
Д) Темір: «Еһ, тентек қарындасым! (Қол алысып.) Ризамын, жаным,
бәрін де естідім».
Е) Темір. Еһ, тентек қарындасым! (Қол алысып.) Ризамын, жаным,
бәрін де естідім.
50. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Біраз жүгірген соң Асан – күндіз көп жүріп, шаршаған бала –
ұйықтап қалды.
В) Біраз жүгірген соң, Асан: күндіз көп жүріп, шаршаған бала
ұйықтап қалды.
С) Біраз жүгірген соң: – Асан күндіз көп жүріп, шаршаған бала,
ұйықтап қалды.
Д) Біраз жүгірген соң, Асан (күндіз көп жүріп, шаршаған бала)
ұйықтап қалды.
Е) Біраз жүгірген соң, Асан – күндіз көп жүріп, шаршаған бала.
(ұйықтап қалды).
51. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Үш-ақ нәрсе – адамның қасиеті: ыстық қайрат, нұрлы ақыл,
жылы жүрек.
В) Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті: ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы
жүрек.
С) Үш-ақ нәрсе – адамның қасиеті. Ыстық қайрат, нұрлы ақыл,
жылы жүрек.
Д) – Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті: ыстық қайрат, нұрлы ақыл,
жылы жүрек.
Е) Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті: «Ыстық қайрат, нұрлы ақыл,
жылы жүрек».
52. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) О, шіркін, осы ән ғой, құлақтан кіріп, бойды алар!
В) О, шіркін, осы ән ғой «құлақтан кіріп, бойды алар»!
С) О, шіркін, осы ән ғой, «құлақтан кіріп, бойды алар»!
Д) О, шіркін, осы ән ғой: «құлақтан кіріп, бойды алар»!
Е) – О, шіркін! Осы ән ғой, «құлақтан кіріп, бойды алар»!
202
53. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Абай, – былай деді, – Баланың жақсысы – қызық, жаманы –
күйік.
В) Абай былай деді: – Баланың жақсысы, қызық, жаманы, күйік».
С) – Абай былай деді: «Баланың жақсысы – қызық, жаманы – күйік».
Д) Абай былай деді: «Баланың жақсысы – қызық, жаманы – күйік».
Е) «Абай, – былай деді: Баланың жақсысы – қызық, жаманы –
күйік».
54. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Айтты көндім, алды бердім, енді өкіндім, өзіме аз.
В) Айтты – көндім, алды – бердім, енді өкіндім, өзіме аз.
С) Айтты – көндім, алды – бердім, енді өкіндім – өзіме аз.
Д) Айтты – көндім, алды – бердім, енді – өкіндім, өзіме аз.
Е) – Айтты – көндім, алды – бердім, енді өкіндім – өзіме аз.
55. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Екі ақсақ, бір жел аяқ, үш боздақ енді базарға қарай бет алдық.
В) Екі ақсақ, бір жел аяқ, үш боздақ – енді базарға қарай бет алдық.
С) Екі ақсақ, бір жел аяқ: үш боздақ енді базарға қарай бет алдық.
Д) Екі ақсақ, бір жел аяқ, үш боздақ: енді базарға қарай бет алдық.
Е) Екі ақсақ, бір жел аяқ – үш боздақ енді базарға қарай бет алдық.
56. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Бұл үйдің жаны нешеу? – деді Итбай, сөз бастау үшін.
В) – Бұл үйдің жаны нешеу? – деді Итбай сөз бастау үшін.
С) – Бұл үйдің жаны нешеу? – деді, Итбай сөз бастау үшін.
Д) – Бұл үйдің жаны нешеу? – деді, Итбай, сөз бастау үшін.
Е) «Бұл үйдің жаны нешеу?» – деді, Итбай сөз бастау үшін.
57. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Бәле, бала, – деді Мұхаң жымиып күліп, – бұл қулығың өтпес
енді.
В) – Бәле бала, – деді Мұхаң жымиып күліп, – бұл қулығың өтпес
енді.
С) Бәле, бала, – деді Мұхаң жымиып күліп, – бұл қулығың өтпес енді.
Д) Бәле, бала – деді Мұхаң жымиып күліп, – бұл қулығың өтпес енді.
Е) «Бәле, бала», – деді Мұхаң жымиып күліп, «бұл қулығың өтпес
енді».
58. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Қалауын тапса, қар жанады деген мақал – үлкен философия.
В) Қалауын тапса, қар жанады деген мақал үлкен философия.
203
С) «Қалауын тапса, қар жанады» деген мақал – үлкен философия.
Д) – Қалауын тапса, қар жанады деген мақал – үлкен философия.
Е) «Қалауын тапса қар жанады» деген мақал, үлкен философия.
59. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Аяғы жоқ, жүреді, аузы жоқ, сөйлейді.
В) Аяғы жоқ – жүреді, аузы жоқ – сөйлейді.
С) Аяғы жоқ жүреді, аузы жоқ сөйлейді.
Д) Аяғы жоқ, – жүреді, аузы жоқ, – сөйлейді.
Е) – Аяғы жоқ, жүреді, аузы жоқ, сөйлейді.
60. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Біздің халықта «Қарға қарғаның көзін шұқымайды» деуші еді! –
деді.
В) Біздің халықта: «Қарға қарғаның көзін шұқымайды» деуші еді, –
деді.
С) «Біздің халықта «Қарға қарғаның көзін шұқымайды» деуші еді» –
деді.
Д) «Біздің халықта: «Қарға қарғаның көзін шұқымайды» деуші еді»,
– деді.
Е) – Біздің халықта: «Қарға қарғаның көзін шұқымайды» деуші еді, –
деді.
204
Орфография бөлімі бойынша тест тапсырмаларының жауаптары
1
C
13
C
25
B
37
B
49
E
2
A
14
C
26
B
38
D
50
A
3
B
15
C
27
E
39
B
51
A
4
D
16
B
28
A
40
A
52
B
5
A
17
D
29
C
41
C
53
A
6
C
18
B
30
A
42
A
54
A
7
B
19
D
31
A
43
C
55
C
8
A
20
C
32
D
44
C
56
E
9
D
21
B
33
A
45
C
57
A
10
A
22
E
34
A
46
A
58
B
11
B
23
A
35
C
47
C
59
D
12
C
24
E
36
A
48
B
60
D
Пунктуация бөлімі бойынша тест тапсырмаларының жауаптары
1
C
13
C
25
D
37
C
49
E
2
C
14
C
26
D
38
B
50
A
3
C
15
B
27
D
39
B
51
A
4
B
16
C
28
E
40
C
52
B
5
E
17
C
29
E
41
B
53
D
6
E
18
E
30
B
42
A
54
B
7
E
19
B
31
A
43
E
55
E
8
C
20
A
32
A
44
D
56
B
9
E
21
E
33
B
45
D
57
A
10
C
22
D
34
C
46
A
58
C
11
E
23
D
35
B
47
B
59
D
12
C
24
C
36
A
48
D
60
A
205
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР - Пунктуациясы

text:
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Негізгі әдебиет:
1. Қыдырниязова А.Б. Орфография және тыныс белгілері: Оқу-
әдістемелік құрал. –Астана: Фолиант, 2008. –184 б.
2. Мұсабекова Ф. Қазіргі қазақ тілі пунктуациясы. –Алматы: «Ана
тілі», 1991. –128 б.
3. Орфографиялық сөздік /Құраст.: Н.Уәлиұлы, А.Фазылжанова,
Қ.Күдеринова, Ғ.Әнес. –Алматы: Тіл білімі институты, 2007. –480 б.
4. Орфографиялық сөздік /Алтыншы басылым. Құраст.: Н.Уәли,
Қ.Күдеринова,
А.Фазылжанова,
Ж.Исаева,
Н.Әміржанова,
А.Әмірбекова. –Алматы: «Дәуір» баспасы, 2013. –720 б.
5. Сайрамбаев Т., Сағындықұлы Б. Құрмалас сөйлемдер жүйесі: Оқу
құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. –120 б.
6.
Сыздықова Р. Емле және тыныс белгілері. Өңделіп,
толықтырылған. 3-басылым. –Алматы: «Рауан», 1996. –288 б.
Қосымша әдебиет:
1. Әміров Р.С., Әмірова Ж.Р. Жай сөйлем синтаксисі. –Алматы, 1996
2. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі (Сөз тіркесі мен жай сөйлем
синтаксисі). –Алматы: «Ана тілі», 1992. –247 б.
3. Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі: Сөз тіркесі мен жай
сөйлем синтаксисі. Өңделіп және толықтырылып, 4-басылуы.
Оқулық. –Алматы: «Санат», 2003. –240 б.
4. Есенов Қ. Құрмалас сөйлем синтаксисі: Жоғары оқу орындары
студенттеріне арналған оқу құралы. –Алматы: «Білім», 1995. –136 б.
5. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі: 50000 сөз. Өңделіп,
толықтырылған. 4-басылым. –Алматы:
Дайк-Пресс, 2001. –464 б.
6. Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. –Алматы:
«Сөздік-Словарь», 2005. –440 б.
7. Қордабаев Т. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер синтаксисі (оқу
құралы). 2-басылуы. –Алматы: «Санат», 1995. –176 б.
8. Оралбаева Н., Абылақов Ә. Қазақ тілі. –Алматы, 1992. –141 б.
9. Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. –
Алматы: Сөздік-Словарь, 1998. –304 б.
10. Томанов М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі қыстырмалар. –
Алматы, 1983
11. Томанов М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі қаратпалар. –
Алматы, 1984
210
Ерғалиев Қуаныш
Советұлы
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ОРФОГРАФИЯСЫ МЕН ПУНКТУАЦИЯСЫ
Оқу құралы
Басуға 02.07.2016 ж. қол қойылды.
Форматы 70x100 1/16. Кітап-журнал қағазы.
Көлемі шартты 8,4 б.т. Таралымы 500 дана. Бағасы келісім бойынша.
Тапсырыс № 0788
Ғылыми-баспа орталығы
Павлодар мемлекеттік педагогикалық
институты
140002, Павлодар қаласы, Мир көшесі, 60
e-mail: rio@ppi.kz


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
15-жаттығу. Төмендегі сөздердің екінші буынында ұ, ү, ө дыбыстары
айтылғанымен, олардың жазылмау себебін түсіндіріңіздер.
Жұдырық, жауын, жұлын, құлын, құрық, бөрене, дөңгелек, түлкі,
бұғы, жауырын, қауын, ғұмыр, домбыра, дүкен, дүние, жұлдыз,
жұмыс, көбік, көгершін, көжек, көде, қоңырау, мүйіз, мойын, мұқият,
мұхит, өлең, өрік, өсек, самауыр, соғым, суыр, төсеніш.
13
16-жаттығу. Мәтіннен құрамында о, ө, ұ, ү, и, у әріптері бар сөздерді теріп
алып, орфоэпия нормасына сай жазыңыздар, өзгеру себебін түсіндіріңіздер.
Көркем әдебиетте әрбір сөздің өз тұрпаты сақталуға тиісті. Тілге
бай, тілі жақсы дегенде ешбір жазушы жаңадан сөз тауып,
сонысымен бай, сонысымен көркемдікке жетпейді. Халқының тіл
байлығында бар сөздерді дұрыс тұрпатымен пайдаланып, сол қордан
алынған сөздерден жаңа теңеулер, жаңа бейнелеулер арқылы тілге
бай, тілге шебер деп аталады. Әсіресе, дауысты дыбыстар мен
дауысты буындарды кескілеу сөздің тұрпатын бұзумен бірге
сөйлемнің ішкі ырғағын да бұзады. Ат жорғалап келе жатып шауып
кетсе, желіп келе жатып сүрініп кетсе, қалай көрер едік? Сөйлемнің
ырғағын бұзу да соған ұқсайды.
Тіліміздің қорында бар сөздерге жаңа мағына беру жолындағы
табыстарымызға мен Ісләм Жарылғаповтың көрермен, оқырман,
аялдама деп қосқандарын орынды да орнықты көремін. Мұхтар
Мағауиннің «ірінді суы» да сондай, белгілі түсініктің мағынасын дәл
береді.
Бізде қақ аталатын, шалшық су, жайдақ су деп аталатын
сулардың бәрін де ірінді су деген дұрыс көрінеді.
Біраздан бері жалпы мағынасындағы искусство дегенді өнер деп
атап келеміз. Ана тілімізде сақина-білезік соғуды да өнер дейміз.
Арба-шана істеуді де, үй жонуды, етік тігуді де өнер дейміз.
Туындысы – өнерші. Дұрысында искусствоны басқа өнерлерден
айырып, көркем өнер деуіміз керек. Оның ішіне сурет, музыка, сахна,
экран, би өнерлері ғана кіретін болсын. Көркем әдебиет деген сияқты
көркем өнердің де өзінің асыл тегін көрсетіп тұратын атауы болғаны
дұрыс. (Ғ.Мүсірепов)
17-жаттығу. Төмендегі тіркестердің бөлек жазылатынын есте сақтап,
олармен сөйлем құрастырыңыздар. Ұ, ү әріптерінің сөзде қандай орында
келгенін талдаңыздар.
Ұзын құлақ, ұзын тұра, ұзын сонар, ұзын сүре, ұлы түс, ұлы
сәске, Ұлы жүз, ұн көже, үй басы, үй жолдас, үй жұмысы, үй
шаруасы, үн қату, үн қосу.
18-жаттығу. Көп нүктенің орнына и, ый, ій әріптерінің тиістісін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер. И әрпінің қандай дыбыстардың орнына жұмсалып
тұрғанын айтыңыздар.
З...ялы, с...ақы, ақм...я, с...қыр, кей...ді, с...лау, т...діру, с...ысу, т...,
14
т...тық, т...ын, т...янақты, т...дыру, с...лы, т...ек, с...палау, с...лық,
с...рақ, с...ыну, с...я, бай...ды, оқ...ды, су...ды, мой...ды, құр...ды,
қағ...да, тақ...я, құнт..., қобд..., жам...ғы, жым...ысу.
19-жаттығу.
Төмендегі сөздермен түрлі сөз тіркестерін жасап
жазыңыздар, сый, тый сөзінен тараған сөздерді дұрыс жазуға жаттығыңыздар.
Сый, сыйақы, сый-қошемет, сый-құрмет, сыйлас, сыйлау, сыйлы,
сыйлық, сый-сияпат, сый-сыбаға, сыйымсыз, сыйысу, тыйғызу,
тыйдыру, тыйылу, тыйым.
20-жаттығу. Көп нүктенің орнына ю, йу, я, иа әріптерінің бірін қойып,
сөздердің жазылуына түсінік беріңіздер.
А...ан, а...т, гор...н, о..., а...анат, бата...қ, ке...ана, д...ана, а...бадам,
қ...аз, а...т, бо...у, ди..., жалпи..., бо...у, м...а, алди...р, ха...анат, а...,
жанқи...р, желқұ...ң, қ...а, қи...қ, қи...л, құрпи..., си...көк, тоти...йын,
уәла...т, ха...ан, аңыра...ды, әкіми...т, бади...н, жа..., қа...з, та...қ.
21-жаттығу. Төмендегі сөздерге тұйық етістік не көсемше жұрнақтарының
бірін жалғап, дұрыс жазылуын есте сақтаңыздар.
Үлгі: оқы + у – оқу, оқы + й – оқи(ды), ...
Ақси, аңқаусы, аңқи, арби, ая, бағжи, бақши, балши, байы, барти,
болпи, борби, борси, кейі, кейки.
22-жаттығу. Төмендегі сөздерге тұйық етістіктің жұрнағын жалғап,
емлесін түсіндіріңіздер.
Кемі, тоқы, қасы, шаншы, жібі; ойна, саба, бу, мін, сау, тазарт; ки,
и, қи, жи; сый, тый, той, күй; тік, тақ, жақ, кеп, ық.
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Буын талғайтын дауыстыларды белгілеңіздер.
A) ә
B) ы
C) ө
D) ұ
E) о
ІІ. Буын талғамайтын дауыстыларды белгілеңіздер.
A) ә
B) і
15
C) ү
D) е
E) а
ІІІ. Қосынды дауыстыларды көрсетіңіздер.
A) ё
B) ө
C) я
D) у
E) и
ІҮ. Екінші буында ұ дыбысы естілетін сөзді белгілеңіздер.
A) болыс
B) жанкүйер
C) ұран
D) туыс
E) құлын
Ү. Екінші буында ө дыбысы естілетін сөзді белгілеңіздер.
A) өнер
B) үдеріс
C) үгіт
D) ұрыс
E) орақ
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Дауыссыздардың жазылуы
Сөздің басында, ортасында және орыс тілінен енген сөздердің
соңында жазылатын әріптер: б, в, г, д.
Сөздің барлық шенінде (басы, ортасы, соңы) жазылатын әріптер:
ж, з, к, қ, л, м, н, п, р, с, т, ф, х, һ, ш.
Тек дауыстылардан кейін жазылатын әріп: й.
Ң әрпі сөздің ортасында және соңында, ал ғ әрпі сөздің басында
және ортасында ғана келеді.
Кірме сөздерде жазылатын әріптер: ф, ц, ч, щ.
Ескерту. Щ әрпі қазақтың байырғы сөздерінен ащы, тұщы, кеще деген
сөздерде ғана жазылады, ф әрпі араб, парсы тілдерінен енген кейбір жалқы
16
есімдер мен бірен-саран жалпы есімдер және одағайларда жазылады: Фазыл,
Фәрида, Фәтима, Марфуға, саф (алтын), фәни (дүние), тіфу.
Ь, ъ таңбалары орыс тілінен енген сөздерде айыру және жіңішкелік белгісі
ретінде ғана жазылады: съезд, объект, альбом, асфальт, вексель.
23-жаттығу. Төмендегі өлеңді мәнерлеп оқып, дауыссыз әріптердің сөздің
қай шенінде келгеніне назар аударыңыздар.
Жаңа қазақтар
(үзінді)
Жаңа қазақ, шала қазақ, жас інім,
Алшысынан тұрды бүгін асығың.
Саған қарап ойландым да жасыдым.
Айырмаған азғыны мен асылын
Мына ғасыр, бәлкім, сенің ғасырың.
Мына ғасыр безбүйректеу өр ғасыр,
Жүрегіңде сезім емес, қорғасын,
Шетке қақты тұлпары мен жорғасын.
Қақпай қайтсін, бәрін сатып алуға,
Һәм сатуға мүмкіндігі болғасын.
Сенде қазір думан дәурен, масат күн,
Өзіңді-өзің бар жауаптан босаттың.
Рухани байлыққа да тас аттың,
Аудандағы жалғыз кітап дүкенін
Сатып алып, сырахана жасаттың.
Тез ашылып саудагерлік дарының,
Таудан, тастан қайтпастай өр арының,
Саудаладың Алматының жарымын.
Ұлағатты ұлы қазақ елінде
Сатылмайтын нәрселер де бар, інім.
Жалғыз саған борыштыдай бар халық,
Топ ішінде ісіп-кеуіп, нарланып,
Кейкиесің қол беруге арланып.
Дегенмен біз сені туған ұлттың
Сатылмайтын қасиеттерін қорғадық.
Көз көп қазір сыртымыздан сын айтар,
Бәйтеректі мазақтаса құмай тал,
17
Ерден бұрын ел сенімін мұңайтар.
Бірақ бізге өз ұлтыңды өзгеден
Кем сүйесің деп, қанекей, кім айтар?
(М.Шаханов)
24-жаттығу. Қ, х әріптері бар сөздердің жазылуын есте сақтаңыздар.
Қош (болыңыз), хош (иіс), хал-ахуал, қал (дақ), бақыт, хабар,
рақмет, ханталапай, рақат, барқыт, дарқан (дала), ақырет, халық,
хазірет, қошемет, дастарқан, тақсыр, хат, уақыт.
25-жаттығу. Төмендегі өлеңді мәнерлеп оқып, ойларыңызды білдіріңіздер.
Өң, дөң, жең, мең, сең, тең, көң, кең деген сөздердің ортақ фонемаларын тауып,
олармен сөйлем құрастырыңыздар.
Ңөң
(үзінді)
Бір басымда санасаң,
Өнер,
Білім
Тегіс бар.
Болмайтұғын Бас әріп
Қай жерімде кеміс бар?!
– Бола алмайсың Бас әріп,
Түспе текке азапқа.
«Ң» әрпінен басталар
Бір сөз жоқ қой қазақта.
Деді осында біреулер,
Дәлел айтып бұлжытпас.
(Дәлелді сөз – әлді сөз,
Әлді сөзге кір жұқпас).
– Солай, – десті қалғаны,
Оңай көніп, ойланбай.
«Көне сал», – деп, біреулер
Тамақ беріп қойғандай.
– «Ң» әрпінен басталар,
Сөз бар, – деді «Ң».
Көнбеді.
– Білмесеңдер айтайын,
Оның аты – «Ңөң», – деді.
18
Айсберг дегенді,
Арғы қазақ «ңөң» деген.
Көктемде көшетін
Өзен мұзын «Сең» деген.
Айтқан сөзім айғақты,
Керегі не мазақтың?!
Өмір бойы зерттедім,
Ана тілін қазақтың.
Зілдей ауыр зілдерді,
«Ңөң» дейді екен бұрындар.
Ал «сең» деген сөзінде
«Жеңіл» деген ұғым бар.
Өң,
Дөң,
Жең,
Мең,
Сең дейді.
Тең,
Таң,
Тоң,
Көң,
Кең дейді.
Ал енді Айсбергті
Бас алсаң да, «нөң», – дейді!
Ойда жоқта осылай,
«Ң» ашты бір жаңалық.
41 әріп бас шайқап,
Тұрып қалды қамалып.
«Ңөң» деген сөз қазақта
Жоқ десең де еркіңде.
Қарыз сұрап тұрғам жоқ,
Бар десең де еркіңде.
«Ңөң» деген сөз қазақта
Жоқ десең де еркіңде.
Бар десең де дәл содан
Бұзылмайды көркің де!
(О.Әубәкіров)
19
26-жаттығу. Көп нүктенің орнына и, й әріптерінің тиістісін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер.
...іс, ма...лық, т...ін, жанкү...ер, ...мек, қа...ық, ...не, жа...лау, к...ін,
магни..., с...рек, ме...ірім, т...ім, сценари..., ж...налыс, тарих..., қағ...да,
ақ...қат, саяс..., кред...т, ...дея, тақ...я, кү..., санатори..., ...од, жа...,
жанқ...яр, ...емен, ж...ен, з...ян, зе...неткер, зе...ін, қас...ет, қа...наға,
ма...шабақ.
27-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен мамандығыңызға байланысты щ,
ф, в, х әріптері бар сөздерді теріп жазып, олардың емлесін есте сақтаңыздар.
28-жаттығу. Көп нүктенің орнына һ, х, ф, ц, ч, щ әріптерінің бірін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер.
Олла...и, ан...азірет, аста...ари, а...лақ, ба...адүр, ба...ар, бұр...ан,
гау...ар, дәрга..., де...ибел, жау...ар, жа...ан, жи...аз, жи...ангер,
илла...и, ил...ам, импи...мент, кан...лер, кон...ерт, кра...мал, а...ы,
қа...ар, қа...арман, қол...ат, маз...аб, мәз...абы, ма...аббат, ма...ал,
ма...шар, ма...та, мегагер..., ме...аник, ме...нат, ми...ман, мұ...ит,
па...ос, пери...раз, пла...карт, ке...е, про...ессор, про...есс, ре...ерат,
ру...аният, са...аба, тұ...ы, са...на, сая...ат, си...он, сұ...бат, тари...,
ша...ар, Ша...ризада.
29-жаттығу. Өлеңді мәнерлеп оқып, мазмұнын айтыңыздар. Һ, х
әріптерімен келген сөздердің астын сызып, қай тілден енгенін табыңыздар.
Адам екі түрлі
Бір адам бар: өрік, мейіз ағашы сықылды,
Жемісінен дүние жүзі баһра алады.
Бір адам бар терек ағашы сықылды,
Отқа отын болғаннан басқаға жарамайды.
Бісімілла – сөздің басы, хақтың аты,
Молланың ақ қағазда қалар хаты.
Нақылият, қара сөзден өлең қылып,
Шығарған ақын Мәшһүр хиқаяты.
Жақсылық, қайыр, ихсан қылған ісі,
Адамның қымбат баһа сол жұмысы.
Табылмас көзге тотия, ем дәрідей,
20
Қолынан әр жақсылық келген кісі.
Қайырсыз болсаң бәхил, болдың терек,
Басқаға бір отыннан қылмас керек.
Жақсыдан жақсының да парқы бөлек,
Даналар біледі ойлап, ақыл зерек.
Құдайым пендесіне берген малды,
Жаратқан әртүрлі қып жүрген жанды.
Ғибадат, қанша қылған құлшылықтан,
Қайыр ғып берген артық жалғыз нанды.
(М.Ж.Көпеев)
30-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен мамандығыңызға байланысты
жіңішкелік белгісіне аяқталған он сөз теріп, олармен сөйлем құрастырыңыздар.
31-жаттығу. Берілген сөздердің ортақ фонемаларын тауып, топтап
жазыңыздар. Үлгі: өрт, төрт, өр, көр, төр, өрік, мөр, сөре. Ортақ фонемалары
– өр.
Тегіс, қарғыбау, асық, сақ, тер, қар, берік, зақым, кереге, жар,
кереует, нар, ар, арқар, іскер, жарық, тас, ісек, сарын, мас, қасқыр,
жер, нарық, ер, қақ, қарқыл, тері, қарт, тарақан, астау, тарсыл, жақ,
барқыт, тасаттық, бақ, тақсыр, нас, тартыс, ақсүйек, тігіс, рас,
ақсұңқар, ақша, ақыл, тақ, арыз, бақша, сері, бақылау, масқара,
жақша, бер, жақсылық, терлік, жақын, қақпан, тістеуіш, ас, қақпақ,
бас, қас, аққу, бар, жас, арқырау, лас, егіс, қаспақ, кісі, қасық, кісен,
масақ, ақын, маса, тасбақа, сарқыт, қару, астық, істік, асаба, серік,
асқазан, қарғыс, ерік, бақыт, баспана, жақұт, керуен, тар, бастық.
32-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен бль, брь, ль, льт, льст, ркс
әріптеріне аяқталған сөздердің мамандыққа қатыстысын теріп, олармен сөйлем
құрастырыңыздар.
33-жаттығу. Мәтін ішінде бұрыс жазылған сөздерді тауып, емле ережесі
бойынша түзетіп, жаттығуды көшіріңіздер.
І. Бір гүні Қаражігіт би Қазыбектің үйіне геліп қонады.
Әңгімелесіб отырғанда Қазыбек:
– Уа, жігіт, атадан жақсы ұл туса, елдің туы болады деп еді,
атадан жаман ұл туса, көштің соңы болады деп еді. Соның ғайсысы
боласың? – дейді. Сонда Қаражігіт:
21
– Ораздының гәрісі қартайғанда қазына болады деп еді,
шиырлының нәрісі қартайғанда қазба болады деп еді. Сіз өзіңіз соның
ғайсысы боласыз? – депті.
– Иншалла, қазынамыз ғой, – дей беріпті сонда Ғазыбек.
– Иншалла, біз елдің туымыз, – депті Қаражігіт.
(Шешендік шиырлары)
ІІ. Атымды айта бастасам, тілім таңдайыма жабысып қалғандай
болады да тұрады. Адам атының сүйкүмдү болұуы да зор бақыт па
деймін. Мәселен, Мұрат, Болат, Ербол, Бақыт деген аттарды алып
қараңдаршы. Айтұуға да ықшам, естір ғұлаққа да жағымды. Әрі
мағына жағынан да, қазақ тілінен сабақ беретін Майқанова тәтейше
айтқандай, бұлар – жоғары идейалы есімдер. Мұндайлар өз атын
кәдімгідей мақтаныш көрүп, біреумен таныса ғалса, мәнерлеп,
көтөрүңкү дауұспен айтады. Ал енді айтұуға да, естүуге де қолайсыз
есімдер бар. Өзгө түгүл өзүңө де ұнамайды-ақ. Әттең қолдаң гелсе,
табанда өзгөртүп, әдемі аттардың бірін ійемденіб алар едің. Бірақ,
амалың нешік, сен қызылшақа болұп, жөргөктө жатқанда, сондағы
ақымақтығыңды пайдаланып, әке-шешең немесе шілдеқанаға геліп,
дұуұлдаб отұрған басқа біреу солай атаб жіберген...
Менің атым – Қожа. Көрүб отұрсұңдар, пәлендей әйдіг ат емес.
Шынын айтсам, бұл о баста Қожа емес, Қожаберген екен. Түуу
гүуәлігімнің өзүндө солай деб жазылған. Бірақ дүнүйөдө не ғыйлы
ғажайып
құбұлұстар
бола
беретін
тәрізді,
бертін
келе
«Қожабергеннің» құйрұғұ үзүлүп түсүп қалыпты. Бұл ғұбұлұстұң дәл
қай жылы, қай айда, қай гүнү болғанын таб басып ешкім де айтыб
бере алмайды.
Сонұмен, мен өзүм ес білгелі Қожамын. Аұуұл-аймақтың бәрі
солай деб атайды.
Біз бір гласта екі Ғожа бармыз. Сүттүбайдың үлкөн баласының
аты да – Қожа. Оқұушұлар екеумізді шатастырыб алмас үшүн
өңүмүзгө ғарап, мені Қара Ғожа, онұ Сары Ғожа деп атайды.
Әуел баста мен бұған да шамданып қалатын едім. Бірақ жүрө-
бара құлағым үйрөнүп, дағдыланып кеттім. «Қара қожа» дегендерге
«әу» деп, жалт қарайтын болдұм.
Жантас тәрізді ғылжақтар осұнұң өзүн де дұрұс айтпайды, әдейі
бұзұп, келемеждеп, «Қара Ғожа» деудің орнұна «Қара гөжө» дейді.
22
Мен байқамай ғалып «әу!» деймін. Бірақ бұл қылығы үшүн,
бійшараның обалы нешік, тійісті сыбағасын менен талай рет алды...
(Б.Соқпақбаев)
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Сөздің басында, ортасында және орыс тілінен енген сөздердің
соңында жазылатын әріптерді белгілеңіздер.
A) б
B) в
C) к
D) ф
E) д
F) ғ
ІІ. Кірме сөздерде жазылатын әріптерді белгілеңіздер.
A) ф
B) г
C) ц
D) ч
E) б
F) ғ
ІІІ. Тек жуан сөздерде келетін дауыссыздарды белгілеңіздер.
A) қ
B) ч
C) х
D) һ
E) ғ
F) ң
ІҮ. Сөздің барлық шенінде жазылатын дауыссыздарды
белгілеңіздер.
A) ж
B) б
C) х
D) ғ
E) ш
F) ң
23
Ү. Тек жіңішке сөздерде келетін дауыссыздарды белгілеңіздер.
A) ц
B) г
C) к
D) ч
E) х
F) б
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Бірге жазылатын сөздер
Бірге жазылатын сөздер
Тұлғасы
өзгертіліп
барып
біріккен
сөздер
Еш, әр,
кей, бір,
қай, әлде
сөздеріме
н біріккен
есімдік,
үстеу
сөздер
Терминдік
мәнге ие
болған
атаулар
Екі-үш
түбірден
құралған
аң-құс, жан-
жануар,
өсімдік т.б.
атаулар
Екінші
сыңары
аралық,
тану,
сымақ
деген
сөздер
Бірінші
сыңары фото,
электр, радио,
авто, авиа,
аэро, кино,
гидро, агро,
транс, инфра,
ультра, изо,
гипер, екінші
сыңары қазақ
сөздері
Екі-үш
сөзден
құралған
кісі
аттары
мен
география
лық
атаулар
Ұлы, қызы
сөздері
фамилияны
және әкесінің
атын
білдіретін
сөздермен
тіркескенде
биыл,
ашудас
ешкім,
біржолата
сөзжасам,
баспасөз,
алыпсатар
қараторғай,
сужапырақ
абайтану,
халықара
лық
аэрошана,
фотосурет
Досжан,
Екібастұз
Б.Момышұлы
Ескерту. Ақ, қара, қызыл, қоңыр, сұр, шұбар сияқты сын есімдер аң-құс,
өсімдіктердің түсін айыру үшін қолданылатын болса, бөлек жазылады: ақ аю,
сұр жылан, шұбар бақа.
Адам аттарының ішінде бек, хан, мырза, құл, әлі (әли, ғали) сияқты
сөздермен жасалған есімдердің сыңарлары да әрдайым бірігіп жазылады:
Мырзалы, Тұрсынзада, Әбдуәлі, Құлмұхамбет.
Бірінші сыңары зат есім, кейде етістік, екіншісі -ты (-ті, -ды, -ді)
қосымшалы өткен шақтағы етістік немесе -па (-пе, -ба, -бе) қосымшалы сөз
болса, мұндай бейнелі тіркестер қосылып жазылады: алыпқашпа (сөз),
жүрекжарды (қуанышты хабар), жолсоқты (болу), қағазбасты (болу),
пышақкесті (тыйылу), баукеспе (ұры).
34-жаттығу. Төмендегі сөздермен сөйлем құрастырып, ол сөздердің
емлесін есте сақтаңыздар.
Атсалысу, бойұру, тісқаққан, көкезу, ақниет, ақкөңіл, бас тарту,
қырғи қабақ болу, қол жалғап жіберу, алыпқашпа (сөз), жүрекжұтқан,
24
жүрекжарды, қағазбасты, кітапқұмар, қол ұшын беру.
35-жаттығу. Төмендегі сөйлемдерден бірге жазылған күрделі сөздерді
тауып, ережесін түсіндіріңіздер.
Күн батар алдында да балықшы жігіт сыртқа әлденеше рет
шығып, жар басынан теңіз жаққа көз салған-ды. (Ә.Н.) Балықтың
келуі мен кетуі жайында да ұзақ-ұзақ ойлап, әрқашанда уақыттың
қалай өткенін білмей қалатын. (Ә.Н.) Әлдеқандай алып күш шала
жанған қамысты сыртқа қарай суыра тартып, пеш көмейі желдеп
гүрілдей жөнелді. (Ә.Н.) Бірнеше түйір нанды аузына тықпалап еді, ат
ақырын шайнамалай бастады. (Ш.А.) Адамдар арқасына бірдеңені
лақтырып салып, кеудесін қыса әлдебір қайысты жұлқа тартқан кезде
жорға тіпті ары-бері теңселіп те кетті. (Ш.А.) Тырп ете алмай
құрсауда тұрған жорғаны әлдекім іздеп жүргендей көрінді. (Ш.А.)
Бірталай қалың көштерді арттарына салып ап, тура Қарашоқының
тоғайлы өзеніне кіріп, соны өрлеп келеді. (М.Ә.) Өйткені ұзамай
Сейдахмет қалаға барады, ақшаның көбі қалалы жерде жұмсалады
ғой. (Ш.А.) Былайғы күндері тап осы сәттері Ыстықкөлде ақ кеме
көрінетін. (Ш.А.) Абай Құлабестінің басын Көлқайнар жаққа бұра
бере қамшы басты. (М.Ә.) Шыңғыстың қара желі өзге уақыттың
бәрінде жақсы болғанмен дәл күздігүні жайсыз-ақ. (М.Ә.) Көпшілік
осы қарбаласта болса, Құнанбайдың Қарашоқыдағы ауылы, ас берген
ауылдай, өз әлегімен өзі ұйқы-тұйқы боп жатыр. (М.Ә.) Абай өз
әкесінің өзге атқамінер атаулыдан мықты, қайратты екенін сезеді.
(М.Ә.)
36-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен өздеріңізге емлесі таныс емес бірге
жазылатын он-он бес сөз теріп, олармен сөйлем құрастырыңыздар.
37-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен о баста идиомалық, фразалық
тіркестер болғанымен, терминдік, атауыштық мәнге ие болып бірігіп кеткен он-
он бес сөз теріп жазыңыздар, емлесін есте сақтаңыздар.
38-жаттығу. Көркем шығармалардан бірге жазылатын күрделі сөздердің әр
түріне мысал келтіріңіздер.
39-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен бірінші сыңары теле, радио, авто,
аэро, агро, авиа, фото, кино, ультра, инфра, электр сөздерінен жасалған
біріккен сөздерді теріп, олармен сөйлем құрастырыңыздар.
40-жаттығу. Екі-үш түбірден біріккен он-он бес географиялық атау жазып,
25
олармен сөйлем құрастырыңыздар.
Достарыңызбен бөлісу: |