text:
ДЫБЫСТАРДЫҢ ҮНДЕСУІ
85
Ертеректе енген араб-парсы сөздерін айтпа-
ғанда, орыс тілінен енген сөздердің озі де аралас
буын қалпы нан аж ы рап, біры ңғай (жуан не
жіңіш ке) буынды болып қалыптасты:
бэтеңке
(ботинка),
бөрене
(бревно),
кэмпит
(конфет),
көшір
(кучер),
нөмір
(н о м е р ),
резеңке
(резинка),
сэтен
(сатин).
Бұлай болатыны аралас буынды сөздер тілдің
ілгерінді-кейінді қозғалуы н қажет етеді, ал тіл
үндестігі сол тілдің неғұрлым аз, үнемді және
бірқалы пты қ о зғал ы сы н а негізделген. Ж еке
создер тұрм ақ, қатар айты лы п қалы птасқан
(біріккен) әр түрлі буынды сөздер де тілдің қыз-
меті ж ағы нан үндесіп айтылуы қазақ тіліне тән
үндестік. М ұндайда көбіне кейінгі сөз алдыңғы-
ға ықпал етіп, өзіне бейімдейді:
бүгін (бүл күн),
ышкыр (іш күр), ыштан (іш тон), әкел (алып кел),
эпер (алып бер), экет (алып кет), түрегел (түра
кел), өйтіп (олай етіп), бүйтіп (бүлай етіп), сөйтіп
(солай етіп).
Бұл әсіресе ж алқы есімдердің айтылуында
жиі кездеседі.
Әйтбек (Айтбек), Әйімкүл (Ай-
ымкүл), Әйкүл, Әйгүл (Айгүл), Шіріңкүл(Шырынкүл),
Д э н е к ү л (Д а н а к ү л ), Тэш кен(т ) (Т а ш кент ),
Ш імгент ( Ш ы м кент ), М эңгент (М а нкент ),
Жэргент (Жаркент).
Сондай-ақ алдыңғы сөздің
өзінен соңғы сөзді игеруі де кездеседі. О ған
(ілгерінді ы қпалға) мысал:
белбеу (бел бау), сек-
сен (сегіз он), эрмен (эрі таман), бермен (бері та-
ман).
Қ азақ тілінде осы бір байы рғы заң ға илік-
пей жүрген (жазудың әсерінен) біраз соз бар.
Оның ішінде:
қүрмет, қүдірет, қошемет, мэсли-
хат, мейрам, рақмет
сияқтылар аралас буын қал-
пын сақтап айты лса,
қабілет, қасірет, қауесет,
қиамет, кажет, қалетт.б.
создерде а әрпі а және
әдыбыстарының аралығыңда дыбысталуға бейім.
Ж әне біраз создің екі-үш түрлі айты латынын
(тіпті ж азы латы ны н) байқау қиын емес. Олар
қадір - қадыр-кэдір; қазыр - кэзір - казір; кэмшат
- қамшат - кэмшэт; қаріп - қарып - кэріп; қабір-
кабыр; қауіп - қауып; қате - қата - кэте; қанден
- кэнден; іждағат - ыждағат; қадім - қадым
т.б. С ондай-ақ:
қасиет - кэсиет, қапер - кэпер,
катер - кэтер, корек -
/со/?е/стүрінде айту да ұшы-
расады.
С оны мен, тіліміздегі байырғы түбірлер тіл
үндестігіне толы қ бағы нады , яғни түбір ішінде
жуан дауыстылар біры ңғай, жіңішке дауысты-
лар оз алдына тіркес құрайды.
ч/Қосымшалардың ішінде түбірдің соңғы бу-
ынына тэуелді болмай, оз қалпын әрқаш ан сақ-
тап тұратын қосымшалар да кездеседі. Олар:
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
-бан: мейір-банш
,
-гер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
-бан: мейір-банш
,
-гер: қалам-гер, майдан-гер, сауда-гер\
-дар: есеп-дар, білім-дар, хабар-дар, қарыз-дар,
жара-дар, гүл-дар;
-еке: ағ(а)-еке, ат(а)-еке, шеш(е)-еке, бас-еке,
Қас-еке, Ас-еке, Қүн-еке;
-жан: аға-жан, көке-жан, бала-жан, Сэуле-
жан;
-кент: Қүм-кент, Сүт-кент;
-кар: күнэ-кар, кінэ-кар;
-кер, -гер: айла-кер, дау-гер, қалам-гер, сэу-
лет-кер, сауда-гер, майдан-гер, іс-кер, қызмет-кер;
-кеш: арба-кеш, түйе-кеіи, қара-кеш, кіре-кеш;
-кой, -гой: ақыл-гөй, қас-көй, бата-гөй, дүға-
гөй, дэме-гөй, жэді-гөй;
-күнем: мас-күнем, пайда-күнем, қас-күнем;
-қой: сэн-қой, кэсіп-қой, эзіл-қой, жанжал-қой,
даңқ-қөй;
-қор: жем-қөр, бэле-қөр, бейнет-қөр, еңбек-
қор, дүние-қор, есеп-қор, мансап-қор, қам-қор;
-мар: тіл-мар, діл-мар;
-маш: тіл-маш;
-нікі, -дікі, -тікі: бала-нікі, м ен-ікі, со-нікі,
колхоз-дікі, студент-тікі, кала-нікі, дала-нікі;
-паз: онер-паз, эсем-паз, білім-паз, келісім-паз,
ас-паз;
-пен, -бен, -мен (комектес септіктің жал-
ғауы): ат-пен, -қағаз-бен, қалам-мен, дэптер-мен,
эн-мен, жыр-мен;
-стан: гүл-стан, Өзбек-стан, Тэжік-стан,
Түркмен-стан;
-тал: сезім-тал, тозім-тал, өсім-тал;
-уар: сөз-уар, тіл-уар, қонақ-уар, қазақ-уар;
-хана: кітап-хана, дэм-хана, ем-хана, сүт-
хана.
Создің соңғы буынына бағы нбайты н бұл
қосымш алардың көбі басқа тілдерден енген не-
месе әлі қосымш аға айналып болмаған (сөз бен
қосымш аның аралығындағы)тілдік элементтерУ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ 13
анықтайтын фонетика саласы:
-әуез жүйесі: езу әуез (палатальный тембр),
ерін әуез (лабиальный тембр);
-жасалым белгісі: езулік (неогубленный),
еріндік (огубленный), ілгерінді (продвинутый),
кейінді (отодвинутый);
-айтылым белгісі: ауыз қуысты (ртовы й),
көмей қуысты (глоточный), тұтас қуысты (рто-
во-глоточный);
-естілім белгісі: жуан (твердый), жіңіш ке
(мягкий), езулік (негубной), еріндік (губной).
Ф онетикалы қ атаулардың толық түсіндірме
сөздігі өз алдына шығады.
1 .2 . Қ А З А Қ Т І Л І Н І Ң Ж А С А Л Ы М Қ О Р Ы 1.2.1.
Сөйлеу мүшелері барлық ұлттарға ор-
тақ болғаны м ен (биологиялық тұрғы дан), әр
тілдің өзіне ғ а н а т ә н жасалым қоры (артикуля-
ционная база) болады. Жасалым қоры дегеніміз
дыбыстарды ж асауға қатысатын сөйлеу мүш е-
лерінің белгілі бір ұлт тіліне ғана тән қозғалы -
сының жиынтығы. Кез келген сөйлеу мүшесінің,
мысалы, тілдің қозғалы сы барлы қ тілде бірдей
болмайды. Сол сияқты сөйлеу мүшелерінің ды-
быс жасауға топтана қатысы да біркелкі болмай-
ды. Сөйлеу мүшелерінің жеке-жеке қозғалы сы ,
сондай-ақ олардың топтана қатысы бір тілде бір
түрлі, екінш і тілде екінші түрлі болады.
С онды қтан да алдымен әр тілдің өзіне тән
жасалым қорының басын ашып алу керек. Қазақ
тілінің жасалым қорының өзіндік ерекшелігі бар.
2-суретге қазақтілінің жасалым қорының қыры-
нан қарағандағы моделі (үлгісі; пішіні) беріл-
ген. Қ азақ тілінің жасалым қорында 9 жасалым
нүкте бар. Сөйлеу мүшелерінің мүмкін болған
қозғалысыны ң көрінісі бейнеленген.
О ны ң бірінш ісі - ерін (1-нүкте). Қ азақ
тіліндегі дыбыстардың жасалуына еріннің төрт
түрлі қатысымы бар: сүйір жасалым (1-1 ж ағ-
дай), доғал жасалым (1 -2 жағдай), езу жасалым
(1-3 жағдай), емеурін жасалым (1-4 жағдай).
Тіл ұшының қатысы (2-нүкте). Қазақ тіліндегі
дыбыстардың жасалуына тіл ұшының үш түрлі
қатысымы бар: тіл ұшы тоғысымы (2-1 жағдай),
тіл ұшы жинақы жуысымы (2-2 жағдай), тіл ұшы
жайылыңқы жуысымы (2-3 жағдай).
Тіл ортасы ны ң қаты сы (3-нүкте). Қ азақ
тіліндегі дыбыстардың жасалуына тіл ортасы-
ның екі түрлі қатысымы бар: тіл ортасының таң-
даймен тоғы сымы (3-1 жағдай), тіл ортасының
таңдаймен жуысымы (3-2 жағдай).
Тілшіктің (кіш кене тіл) қатысы (4-нүкте).
Қ а за қ т іл ін д е г і д ы б ы с т а р д ы ң ж а с ал у ы н а
тілшіктің екі түрлі қаты сы мы бар: тілшіктің тіл
түбімен жуысымы (4-1 ж ағдай), тілшіктің тіл
түбімен тоғысымы (4-2 жағдай).
Тілдің көлденең қалпы ны ң қатысы (6, 8 -
нүктелер). Қазақ тіліндегі дыбыстардың жаса-
луына тілдің көлденең қалпының екі түрлі қаты-
сымы бар: тілдің ілгері қалпы (6-нүкте), тілдің
кейін қалпы (8-нүкте).
Тілдің тік қалпы ны ң қатысы (7, 9-нүкте-
лер). Қазақ тіліндегі дыбыстардың жасалуына
тілдің тік қалпының екі түрлі қатысы бар: тілдің
жоғары қалпы (7-нүкте), тілдің төмен қалпы (9-
нүкте).
Дауыс желбезегінің қатысы (5-нүкте). Қазақ
тіліндегі дыбыстардың жасалуына дауыс желбе-
зегінің төрт түрлі қаты сы мы бар: дауыс желбе-
зегі толық тербеледі (5-1 жағдай), мол тербеледі
(5-2 жағдай), жартылай тербеледі (5-3 жағдай),
тербелмейді (5-4 жағдай) (әрі қарай “ нүкте, жағ-
дай ” деген сөздер қайталанбай, жасалым нүкте-
лердің сілтеме сандары ғана қалдырылды).
Әрине, бір ғана жасалым нүктесі арқылы
жасалатын дыбыс болмайды. Қазақ тілінің ды-
быс жүйесінде әрбір дыбысты ң жасалуына кем
дегенде үш жасалым нүктесі қатысады. Ж аса-
лым нүктелерінің әр түрлі араласымынан (ком-
бинациясы нан) қазақ тілінің дыбыстары түгел
түзіліп шығады.
1.2.2.
Қазақ тіліндегі дыбыстардың саны
шектеулі болғаны мен олардың жасалым вари-
анттарының саны баршылық. Ақиқат (тірек) ды-
быстар мен олардың варианттарының жасалым
үлгісі осы модельден түгел табылады. Сөйтіп
дыбыстардың фонетикалық және фонологиялық


title: 4 Е Р ІН Ү Н Д Е С Т ІГ І - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
86
ФОНЕТИКА
Қазіргі қазақ тілінде бірінші буында еріндік
дауыстылар
(о, о,
ұ, ү) келіп (оларды ж азбасқа
мүмкіндік ж оқ),
екінш і буында езулік
е, ы, і
әріптері жазылса, онда олар еріндік
(о,
ұ, ү) бо-
лып айтылады.
Ф онетика үшін сөздің жазылуы емес,
айты-
луы, естілуі маңызды екені даусыз. Еріндіктердің
орнына езуліктерді жазу - орф ограф иялы қ нор-
ма, бірізді жазу үшін қажет.
Ерін үндестігін дүрыс түсіну үшін еріндік
дауыстылар мен
езулік дауыстылардың көрш і
буындарда қатар тұру мүмкіндіктерін ескеру ке-
рек. Сонда екі буынды сөздерде тек аш ы қ
а
езулігінің ғ а н а о , ұ еріндіктерінен
кейін кезде-
седі;
ора, орақ, отан, қола, қора, ұра, ұран, ұзақ, құрақ,
құлақ, бұтат.б.
Қалған жағдайда еріндіктер мен
езуліктер бір сөз ішінде қатар айтылмайды. Әсіре-
се еріндіктерден кейін езуліктер кездеспейді. Тек
мазмұн, мақұл, макұлық, марқұм, мәжнұн, куэ, күю,
мэжбүр, дэстүрцеген
сияқты санаулы ғана кірме
сөздерде бұл заңдылық сақталмауы мүмкін.
С ингарм онизм нің мәнін құрауға тіл және
ерін үндестігі тең қатысады. Ерін үндестігінің
күші екі буынмен шектелмейді. Бірінші буында
дөңгеленіп, сүйірленіп алған ерін
екінші буын-
да (аш ы қ
а
ды бы сы болмаса) тез жайы лы п өз
қалпы на келмейді және ол үшінші буында да
аяқтала қоймайды.
Бұл айтылғандардан ш ығатын қорытынды:
қазақ тілінде ерін үндестігі
болған және оны ң
күші санаулы буынмен шектелмейді: алды ңғы
буында дауысты
Достарыңызбен бөлісу:


title: о, ө, ұ, ү - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
о, ө, ұ, ү, сон дай -ақ дауыссыз
у дыбыстары болса, келесі буындарда жазылған
е, ы, і әріптері айтуда
о, ұ, ү еріндіктеріне ай-
налады.
Мысалы:
қорұтұндұсұ (қорытындысы) құлұнүмдұ (құлынымды) өздорүнүзго (өздерінізге) күлкүлорүнүздү (күлкілерінізді) ауұлұмұздұң (ауылымыздың) эуөстөндүрүп (эуестендіріп). Сонымен, ерін үндестігі де қазақ тілінің біре-
гей белгісі болып табылады.
4 5 . Б Е Й ІМ Д Е С Т ІК Аккомодация (лат.
ассотосіаііо - бейімделу)
- морфемалар жігінде қатар келген дауысты және
дауыссыз дыбыстардың бір-біріне ықпал етіп,
бейімделіп айтылуы. М ысалы:
ат, ет, от, от де-
ген сөздердё бір ғана
т фонемасы дауыстылар-
дың әсерінен төрт түрлі реңге ие болатынын
білеміз. Бұл - буын ішіндегі ықпал.
А ккомодация құбылысында қазақ тілінде
негізінен дауыстылар дауыссыздарды дауыстың
қатысы және айтылуы ж ағы нан өзіне бейімдеп
тұрады. М ысалы:
тарағы (тарақ-ы ),
ағеш кі (ақ
ешкі),
қарағой (қара қой) дегендерде дауыстылар
дауы сты ң қаты сы ж ағы н ан дауы ссы здарды
игеріп тұр.
Ал дауыстылардың артикуляциялық (айты-
луы) жақтан әсері дегенде, әсіресе тілдің қалпы
ж ағы нан дауыссыздарға етер ықпалын айту ке-
рек. Я ғн и қазақ тілінде дауыссыздардың жуан
және ж іңіш ке болып айтылуы көбіне дауысты-
мен байланысты.
Керісінше, дауыссыздар да дауыстыларға әсер
етіп тұрады. Тек
қ, ғ дыбыстары үнемі жуан
дауыстылармен,
к, г жіңіш ке дауыстылармен
тіркеседі.
М орфемалар жігінде дауыстылар мен дау-
ыссыздар және керісінше, дауыссыздар мен дау-
ыстылар қатар келген кезде әрқаш ан дауысты-
лар игеріп тұрады да, аккомодациядағы ықпал-
дың түрі (прогрессивті, регрессивті) дауыстының
орын тәртібімен байланысты болады. Сонды қ-
тан аккомодацияны екіге бөліп қарауға болады:
1. Дауыстылар мен дауыссыздардың үндесуі
(прогрессивті аккомодация).
2. Дауыссыздар мен дауыстылардың үндесуі
(регрессивті аккомодация).


title: Дауыстылар мен дауыссыздардың үндесуі

text:
4.5.1. Дауыстылар мен дауыссыздардың үндесуі
Сөздің соңғы дыбысы дауысты болса, онда
оған жалғанатын қосымш а тек дауыссыздардан
басталады.
Алайда кейбір оқулықтар мен ереже, зерттеу-
лерде осы аксиомаға қайш ы, жаңсақ пікірлер де
кездеседі.
Олар:
а)
бу, су, ту, ми, ки, ине, биле, у, жуан, уық
сөздерін ің у,
и
әріптерін дауысты дыбыстар деп
қарау. Бұлай болғанда бу-ы, бу-ын, бу-ады, бу-
ар болып дауыстылар
уы, уа
түрінде қатар тұрар
еді. Тағы қайталап айту керек болады, жеке сөа
тұрмақ, сөз бен сөздің аралығында да қатар кел-
ген дауыстылардың бірі айтылмайды. Ал біріккен
сөздерді
Молдаахмет, Қандыағаш, Сарыағаш, Са-
рыөзек, қалааралық, өліара
түрінде жазу - орфог-
рафиялы қ норманың ісі.
ә)
“ы, і
дыбыстарына бітетін етістіктерге
тұйы қ рай д ы ң у ж ұрнағы ^ а л ғ а н ғ а н д а ы ,
і
ды-
ДЫБЫСТАРДЫҢ ҮНДЕСУІ
87
быстары түсіріліп ж азы лады ” . (“ Қ азақ тілі ор-
ф о ф аф и ясы н ы ң негізгі ережелері” ).
Әрине, әңгіме әріптер туралы болса, бұл
қағи даға келісуге де болар еді. Тұйы қ етістіктің
-у
ж ұрнағы дыбыс емес, әріп. О ны ң дыбысты қ
бейнесі
-ұу, -үу, -у
(тау дегенде). Мысалы:
барүу,
келүу, ойла-у.
Ал соңы ндағы
ы, і
әріптері бар сөздерді де
екіге бөліп қарау керек.
Бірінші:
аңқы, апшы, ары, байы, балкы, бекі, ары,
ері, есті, жары, жасы, зекі, кеңі, қасы, қышы, мыжы,
саңғы, сарсы, сасы, серпі, сырғы, тайқы, таны, тасы,
телі, шарпыт.Ь.
Екінші:
божы, босы, жоры, жосы, жүнжі, қоры,
қүры, мүжі, мүлгі, нүқы, оқы, оксі, сусы, суы, тоқы,
торы, ұлы, үсі, шоқы, шұқы, иіошы, іиокі
т.б. Сонда
бұлардың бірінш ілерінің соңы нда тұрған
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=132#“ы,_і_дыбыстарына_бітетін_етістіктерге_тұйы_қ_рай_д_ы_ң_у_ж_ұрнағы_^_а_л_ғ_а_н_ғ_а_н_д_а_ы_,_і

title: Дауыстылар мен дауыссыздардың үндесуі


ы, і
дауысты дыбыстар да, екінш ілерінің соңында
тұ рған
ы, і
әріптері - ұ,
ү
ды бы стары ны ң жазу-
дағы таңбасы. Бұл екі топқа да тұйы қ етістіктің
ж ұрнағы жалаң үндіу дыбысы түрінде ж алғана-
ды. Сонда, дұрысы, бұлардың біріншілерінің со-
ң ы н д ағы
ы, і
қысаңдары қос ерін
у
дауыссызы-
ның алдындаұ, ү еріндіктеріне айналады:
аңқы-у
- аңқұу (жазылуы - аңқу), апшы-у - апшұу (апшу),
бекүу (беку), т елүу (телу).
Ал екінш і топтағы
етістіктерде, ды бы с тұ р ғы сы н ан қ а р а ға н д а ,
еш қандай да түсу, алмасу болмайды:
оқұ-у (оқу),
жорұ-у (жору), мүж ү-у (мүжу), үсү-у (үсу).
Алдыңғы морфеманың (создің) соңындағы
дауыстылармен көрші тұрып айтыла алатын да-
уыссыздар мыналар:
а)
Үнді дауыссыздар. Әсіресе л, м ,
н, ң
үнділерден жалғаулар да, жұрнақтар да бастала-
ды және олар дауыстылардан кейін еркін тұра
береді:
қала-лар, қала-мыз, қала-ңыз, қала-ны, те-
резе-лер, терезе-міз, терезе-ңіз, терезе-ні, ойла-н,
ал-ма.
Ал
р, й, у
үнділерінён тек ж ұрнақтар ғана
басталады:
ала-й, ала-р, қара-у, қара-й, жақсы-рақ,
эдемі-рек.
Үнді дауыссыздар дауы сты ларм ен
еркін қатар тұрып, айтыла береді ж әне еш қан -
дай алмасуға ұшырамайды. Бұл қасиет олардың
құрамында салдырдан гөрі дауыстың (тонның)
басым болуымен байланысты.
ә) Ұяңдардан т е к ғ ,
г,
дды бы стары нан бас-
талатын қосымшалар ғана дауыстылардан кейін
тұра алады:
терезе-ге, терезе-де, жылқы-ға, жылқы-
да, жара-дар, қара-ған, де-ген, қала-ды, деді.
Ал
сөз басында ұяңдар дауыстылардан кейін айтыла
береді:
қара белбеу, қара бала, сары гүл, қара дау-
ыл, сары жылан, жаңа заң.
б)
Әдетте дауы сты ға біткен сөздерге қатаң
дауыссыздан басталатын қосымшалар жалғанбай-
ды делінеді. А лай дасж ән е ш қатаңдарынан бас-
талатын қосымш алар бұл заңға көнбейді, ретіне
қарай дауыстымен көрші тұра береді. Олар:
Достарыңызбен бөлісу: |


-сы, -сі (бала-сы , әж е-сі),
-сың, -сің (бала-
сың, әже-сің);
-сыз, -сіз (бала-сыз, әже-сіз),
-с (қара-с, істе-с),
-са, -се (қара-са, де-се),
-сын, -сін (дана-сы н,
кісі-сін),
-шы, -ші (ж ылқы -ш ы, түйе-ш і),
-шы, -ші (қара-ш ы , де-ш і),
-ша, -ше (бала-ш а, кісі-
ше),
-ш (сәуле-ш , А йна-ш ),
-шық, -шік (қала-
шық, төбе-шік).
С он дай -ақ
т қатаңы нан басталатын бірер
қосымша кездеседі:
-т (ойна-т, тіле-т),
-тай (әже-
тай, әке-тай).
Қ атаң
с ж әне
ш дауыссыздарынан бастала-
тын қосымш аларды
ерме қосымш алар дейміз.
Өйткені бұлар алдыңғы морфеманың соңғы ды-
бысын талғамай ере береді.
Соңы дауыстыға біткен сөздерге басқы ды-
бысы қатаңдардан басталатын қосымшалар жал-
ғанбайды дейтін қағида ең алдымен қ а та ң қ ,
к, п д ы б ы стары н а негізделеді. Ш ынында да мор-
ф емалар жігінде
қ, к фонемалары дауыстылар-
мен қатар тұра алмайды, тұра қалғанны ң озінде
(сөз бен сөздің аралығында) айтуда міндетті түрде
ұяңдайды:
қарағой (қара қой), алағарға (ала қар- ға), балагезде (бала кезде), жаңагелді (жаңа келді), сон д ай -ақ
ағеш кі (ақ ешкі), тарағы (тарақ-ы), шелегі (ш елек-і). Ал
п қатаңы ны ң бұлардан бір
ерекшелігі кейінгі создің басында ұяңданбай ай-
тыла береді; “бір пайда - пайда, екі пайда қай-
д а ” (мақал);
қара пыіиақ, оте пысық, қара піл. Дегенмен:
к, қ қатаңдарының да бірер кірме
морфеманың басында дауыстылардың ықпалы-
на илікпейтін кездері бар:
күнэ-кар, айла-кер, арба- кеш, түйе-кеш, кіре-кеш, пайда-күнем, бэле-қор, дүние-қор, жала-қор. Сондай-а
қАлмакүл, Айнакүл, Балакүл, Зәйкүл, Ж ұмакүл, Қынакүл, Тәттікүл сияқты біріккен түбір есімдердің екінш і сы ңа-
ры ндағы
күл (гүл) сөзі де ұяңданбай айтылады.


title:
-сы, -сі
(бала-сы , әж е-сі),
-сың, -сің


4,5.2. Дауыссыздар мен дауыстылардың үндесуі
Қазіргі қазақ тілінде б,
в, г, ғ,
д ұяңдары-
нан басқа дауыссыздардың бәрі де сөзді аяқтап
тұра алады және бұларға дауыстылардан баста-
латын қөсымшалар ретіне қарай жалғана береді.
Бұған көз жеткізу үшін зат есімдерді тәуелдеп,
етістіктерді есімше, әсіресе көсемше фөрмаларын-
да айтып көру жеткілікті:
ас
(зат есім),
ас-ым,
88
ФОНЕТИКА
ас-ыц, ас-ы; ас
(етістік),
ас-ар, ас-ып, ас-а.
Түбір
соңындағы дауыссыздардың ішінде келесі мор-
феманың басында кездесетін дыбыстың сапасын
таңдайтын үш дыбыс бар. Олар
қ, к, п.
Түбір
соңындағы қатаң қ,
к, п
дауыстыдан басталатын
қосымш а ж алғанғанда ұяңданып
ғ, г,
б дауыс-
сыздарымен алмасады. Олар түбір мен қосымша
аралығында:
тарағы (тарак-ы), кесегі (кесек-і),
кабым (қап-ым), ағып (ақ-ып), ағар (ақ-ар), көгер
(көк-ер), төгүп (төк-іп), көгүрек (көк-ірек), ағы-
рақ (ақырақ)
ж әне сөз бен сөздің аралығында:
ағеш кі (ақ ешкі), көгала (көк ала), көбадам (көп
адам), қабалдым (қап алдым), көбеді (көп еді),
ағала (ақ ала), ж оғекен (жоқ екен).
Осы заңнан ауытқу да ұшырайды. Атап айт-
қанда:
а) еліктеуіштер бұл заң ға илікпейді:
жарқ
етті, жарқыл (лсарқ-ыл), күңк етті, күңкіл, лап етті,
лапыл, қътпыл, бүлкіл, дүңкт, зіркіл, лыпьтт.б
.;
ә) екінш і буы ны ндағы қы саң дауыстылар
гүсіп қалған жағдайда:
үрік, үрк-ер, үрк-е, үрк-іп,
үрк-у; бөркі (бөрік), қырқы, еркі, нарқы, халқы
т.б.;
б) сын есім тудыратын
-ы
ж ұрнағы жал-
ғанғанда
'.қазақы, қалмақы, тозақы;
в) ф ам илияға
-ов, -ев
қосылғанда:
Беков,
Себепов, Қазақов
т.б.;
г) тәуелдік жалғауы ж алғанғанда екі сөздің
соңындағы
Достарыңызбен бөлісу: |


п сақталады: тарапы, сапында.
Бұдан
қ, к, п қатаңдары ны ң морфемалар
жігінде де дауыстылармен ымыраға келіп қатар
тұра алатынын байқаймыз. Алайда мұны сөздің
мэн-мағынасы, дыбыстың ортасымен байланыс-
ты деп қарау керек. Сөздің семантикасы, грам-
м атикалы қ ф ормасы , дыбыстардың белгілі бір
тіркесімі ф онетикалы қ заңдылықтардан ауыт-
қуға итермелейді. М ұның өзі артикуляциямыз-
дың да икемділігін аңғартады.
Мэселен:
бөрік, ерік, нарық, халық, ғүрып, қалып сөздеріне тәуелдік жалғауы ж алғанғанда екінші
буындағы қы саң дауысты түсіп те (әдеби нор-
ма), түспей де қолданылуы мүмкін. Бірінші жағ-
дайда сөз соңы ндағы қатаңдар ұяңданбайды,
екінш і жағдайда ұяңданады. М ұның бір себебі
рк (бөркі),
рқ (нарқы ),
лқ (халқы),
рп (ғұрпы ),
лп (қалпы) дыбыс тіркесімдерінде жатыр.
Еліктеу сөздердің бар болмысы, ерекшелігі
дыбысты қ құры лы мы на тікелей байланысты.
Олардың соңы ндағы қатаң
қ, к, п дыбыстары
өзгерген жағайда мәнінен айрылып қалады.
Дауыстылардың регрессивті ықпалынан ұяң-
дайтын және бір қатаң дауыссыз
(ш) бар, оның
өзінде бір-ақ сөзде
кездесещ:реніш-ренжі. Негізгі түбір етістіктердің соңы қатаң п ды-
бысына бітсе, оған көсем ш ен ің
-ып, -іп жұрна-
ғы ж алғанған кезде ол үндіу дыбысына айнала-
ды:
“жауүп (жапы-ып), тауүп (тап-ып), шауүп (шап-ып), қауүп (қап-ып), теуүп (теп-іп), кеуүп (кеп-іп), сеуүп (сеп-іп). Қатаң п-ны ң өзінің ұяң
сыңары б-мен алмаспай, үнді у-мен алмасуы-
ның себебін былай түсіну керек. Бұл үшеуі
(п, б, у) де қос ерін дауыссыздар, ал:
-ып, -іп жұрна-
ғы ндағы дауыстылар


(ы, і) - езулік. Сонда әлгі
созформалардың екінші буындары
-бып, -біп болмай,
-уып, -уіп (айтылуы
-уұп, -уүп) болаты-
ны қос еріндіктің
(б және
п) арасында езулік
дауыстыны айту қиындыққа түседі де, ал
у езулік
қы саң дауыстыларды
(ы, і) еріндікке айналды-
рады (жоғарыда айтылды), сөйтіп айтуды жеңіл-
детеді. Бұған мынадан да коз жеткізуге болады,
етістік
оп, оп көсемше формада
об-үп (оп-ып), өб-үп (оп-іп) болады да,
п ұяң б-мен алмасады.
Өйткені мұнда түбірдегі еріндіктер қосымш ада-
ғы қысаңдарды еріндік етеді, сон ды қтан у-ды ң
қажеті жоқ.
Ж алпы қазақ тілінде қос еріндіктердің ара-
сында қысаң езулік дауыстылар айтылмайды екен
деген ұғым тумауға тиіс. Дұрысы, тілімізде:
бып, біп, пып, піп тіркесімдері морфемалар жігінде де
ұшырайды:
қабы-п, қарбы-п, тбі-п, жібі-п, шарпы- п, тарпы-п, желпі-п, серпі-п. Мәселе соз соңында-
ғы
п ж әне оған
-ып, -іп ж ұрнағы ны ң жалғануы
ж айы нда болып отыр. Егер осы
жап, тап, теп, сеп етістіктеріне
-ыс, -іс, -ыл, -іл сияқты соңы
п-ға аяқталмайтын қосымша қосылса, қалыпты
алмасуды көрер едік:
жап - жаб-ыл, жаб-ыс, жаб- ық, жаб-арт.б. Сонымен
бып, біп тіркесіндегі езулік
ы, і дыбыстары түбірге қатысты болса бір басқа, ал
қөсымшада болса, екінші бір жағдайды көреміз.
Көсемше
(-ып, -іп, -п) фөрмалы негізгі етіс-
тікке
жібер көмекші етістігі тіркескенде қатаңп-
ның ұяндануы заңды:
жазыбжібер (жазып жібер), ашпыбжібер (айтып жібер), санабжібер (санап жібер), оқүбжібер (оқып жібер), көрубжібер (көріп жібер), үрүбжібер (үрып жібер). Қарапайым сөйлеу тілінде бұдан басқа айту
да кездеседі:
а)
әлгіндей бунақта қатаң
п және көмекші
етістіктің құрамындағы қы саң і дыбысы мүлдем
түсіп қалады:
айтыжбер (айтып жібер), оқүжбер (оқып жібер), қаражбер (қарап жібер), санажбер (санап жібер), сауүжбер (сауып жібер), теуүжбер (теуіп жібер);


title:
(ы, і)
- езулік. Сонда әлгі
созформалардың екінші буындары
-бып, -біп


title: ДЫБЫСТАРДЫҢ ҮНДЕСУІ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ДЫБЫСТАРДЫҢ ҮНДЕСУІ
89
ә) негізгі етістік ұяң з-ға аяқталса, косем-
ш енің ж ұрнағы мүлдем түсіп қалады да, з рег-
рессивті ы қпалға ұш ы рапж -ға айналады:
жаж-
жбер (жазып жібер), сыжжбер (сызып жібер), еж-
жбер (ез-іп жібер), бүжжбер (бүзып жібер), сож-
жберді (созып жіберді);
б)
етістік с, сы -ға аяқ тал са,с ш ы -ға ж уы қ-
тайды:
кешіжберші (кес-іп жіберші), теіиіжбер
(тесіп жібер), тошүжберші (тос-ып жіберіиі), қош-
үжберші (кос-ып жіберші), каіиыжберші (қасы-п
жіберші), ташыжберші (тасы-п жіберші).
С ондай-ақ сойлеу тілінде кейбір бунақты ң
алды ңғы сөзі қы саң дауыстыларға аяқталы п,
келесі сөз әр түрлі дауыссыздардан басталса, әлгі
қы саң дауыстының айтуда түсетін де кезі бар.
Қажғали (Қ аж ы ғали), Қажмұқан (Қ аж ы -
мұқан), Бөрбасар (Борібасар), Боржар (бөрі жар),
Саржайлау (сары жайлау), сарж олақ (сары жо-
лақ), С арғож а (сары қожа), саржылан (сары
жылан), кертолғау (кері толғау), кертаргпа (кері
тартпа), кергеткен (кері кеткен), кержақ (кері
жақ), қозғұйры қ (қозы құйрық), қозғарын (қозы
қарын).
Ал
екі
сөзінің қатаң
к,
қ-дан басталатын
сөздермен үндесуі өз алдына:
еккүн
(екі күн),
еккелді
(екі келді),
еққабат
(екі қабат),
еққыз
(екі қы з),
еққатар
(екі қатар),
еққол
(екі қол).
4 6 ҰҚСАСТЫ Қ
Ассимиляция (лат. а ^ іт ііаііу - ұқсау) - мор-
фемалардың жігінде корші келген дауыссыз-
дардың акустика-артикуляциялық жақтан біріне-
бірінің ұқсауы, бейімделуі. Бұлар да бірін-бірі да-
уыстың қатысы (
ат-ты, ат-қа, қа-ғаз-ға, қар-ға,
қан-ды)
жэне артикуляциясы жағынан игеріп тұра-
ды. С оңғы ға мысал:
қаңға (қан-ға), баіишы (бас-
шы), ліЫі.мй&ды (жан-бады), қаммен (қан-мен)
т.б.
Дауыссыз дыбыстардың бір-біріне ықпалын
үшке бөліп қараған жөн.
1. Прогрессивті ассимиляция.
2. Регрессивті ассимиляция.
3. Тоғыспалы ассимиляция.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Прогрессивті ассимиляция - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
4.6.1. Прогрессивті ассимиляция
Қазақ тілінде прогрессивті ассимиляция өте
күшті. Бұл заң бойынш а алдыңғы морфеманың
соңғы дауыссыз дыбысы кейінгі м орфеманы ң
басқы дауыссыз дыбысына акустикалық (дауыс
қатысы) жақтан ықпал етіп, игеріп тұрады. Бұл,
эсіресе соз (түбір) бен қосымшаның аралығында
жақсы сақталады, яғни қосымшаның басқы ды-
бысы түбірдің соңғы дыбысына толы қ тәуелді
болып тұрады.
М ұның өзі соз бен сөздің аралы ғы ндағы
дауыссыздарға да тікелей қатысты. Дауыссыз-
дардың әр түріне байланысты прогрессивті ас-
симиляция мынадай болады:
1. Үнді дауыссыздар
сөзді аяқтап тұра ала-
ды жэне бұлар дауыстылар сияқты өзінен кейінгі
морфеманы ң (қосы м ш а, сөз) тек ұяң, үндіден
басталуын талап етеді:л*ал-дб///,
м ал-ға, мал-мен,
ем-ді, ем-нен, аң-мен, ар-лы, ар-мен, ай-дың, ай-лы,
ай-ға, тау-лар, тау-ға т.б.
Қатаң дауыссыздардан ерме с жэне ш-дан
басталатын қосымшалар:лш./г-шь/,
мал-сыз, м ал-
сак, ал-са, ал-сын, ал-шы, ем-ші, ем-сіз, ай-сыз, ар-
сызаң-ша, жау-са, жау-сын, жап-са, жан-сын т.б.
Өзгелік етістің қ а та ң т ж ұ р н а ғы да соңы л,
н, р,
й
үнділеріне аяқталған туынды етістіктерге жал-
ғана
аладъг.жонел-т, айнал-т, қинал-т, ойлан-т,
түрлен-т, ағар-т, қызар-т, сарғай-т, қарай-тт.б.
Ат бунақтағы кейінгі сөздің басқы дыбысы
қ, к
қатаңдарынан басталатын болса, өзінен
бұрынғы создің соңындағы үнділердің прогрес-
сивті ықпалына ұшырап, ұяңданып кетеді:л*#.л-
ғора (мал кора), кітабымғайда (кітабым қайда),
таңғалды (таң қалды), біргүлді (бір күлді), айға-
рады (ай қарады), тауғайда (тау қайда).
Бұл заңға бірер кірме қосымшаның басында
кездесетінқ,
к
қ а т а ң д а р ы б а ғ ы н б а й д ы . Олар:
-қор (жем-қор, қам-қор), -қой (сән-қой, әзіл-қой,
жанжал-қой), -кент (Шым-кент, Қүм-кент,Жар-
кент).
С ондай-ақ әйелдердің есімдерінің құра-
мында кездесетін күл (гүл) сөзінің басқы дыбы-
сы да ұяңдамайды:
Әйкүл, Базаркүл, Тойкүл,
Шірінкүл, Шырынкүл.
2. Қ азақ тілінде
Достарыңызбен бөлісу: |


ФОНЕТИКА қүрамы түгенделеді, дыбыс пен дыбыс арасын-
дағы ортақ және айырым белгілердің басы ашы-
лады. Д ы бы старды ң
ақиқат белгілерімен қатар
көмескі белгілерінің түрлері анықталады. Осы-
дан барып дыбыстардың ортақ, айыры м және
комескі белгілерінің жүйесі ш ы ғады , ол кесте
арқылы корсетіледі.
Қ азақ тіліндегі дыбыстардың жасалу жол-
дары күрделі. Дыбыс сөйлеу мүшелерінің белгілі
бір араласымы (комбинациясы) арқылы жасала-
ды. Дыбыстардың нақты санын аны қтау үшін
сөйлеу мүшелерінің қозғалысының әр түрлі ара-
ласы мы н есептеп ш ы ғуға тура келеді. Ды быс-
тың үйлесім (ассимилятив) және үндесім (син-
гармонизм) варианттарын тауып, оларды сипат-
тап ш ығу үшін одан да күрделі талдау жүргізу
қажет. Ж әне де ф онетикалы қ талдау мен фоно-
логиялы қ талдауды өзара араластырмау, яғн и
шатастырмау керек. Олардың әрқайсы сы ны ң
үғымдар мен атаулар жүйесі әр түрлі болады.
. Ф онетикалық талдаудың н әти ж есін д е ды -
быстың жасалым, айтылым және естілім сипаты
анықталады. Ал фонологиялық талдаудың нэти-
жесінде дыбыстардың үндесім (сингармонизм)
сипаты анықталады.
1.2.3.
Сөйлеу үстінде қүлаққа ш алына бер-
мейтін дыбыс белгілері “шексіз” бола береді. Сол
тілде сойлеп тұ р ға н адам д ы б ы сты ң бүкіл
түрленімін аңғара бермеуі мүмкін. Алайда сөз
табиғи естілу үшін дыбыс түрленімінің барлы-
ғын сақтап сөйлеу керек. Дыбыс түрленімін ту-
дыратын себептердің қатарына дыбыстың сөз бен
соз тіркесіндегі орны, көрші ды бы сты ң әсері,
логика-экспрессив үстемелер жэне әуен жатады.
Құлаққа шалына бермейтін көмескі вариант-
тардың негізгі қызметі - сөздің табиғи үлгісін,
яғн и айтылымын сақтау. Дыбыстардың көмескі
белгілері дыбыс пен дыбыс, буын мен буын, сөз
бен сөз, сөйлем мен сойлем арасындағы дәнекер
байланыс үшін керек.
Қазақ тілді сөйлерменге (носителю казах-
ского языка) үндесім құбылысының орны ерек-
ше. Санасында үндесім моделі тілі ш ы ға бірге
қалы птасаты нды қтан, ол жеке дыбыстардың
үндесім белгілерін аңғара бермейді. Себебі, ол
үшін буын мен сөздің үндесім моделі маңызды,
яғни үндесім варианттарын буын не сөз деңгей-
інде ғана аңғарады . Ендеш е, ды бы старды ң
үндесім варианттарын да комескі белгілер қата-
рында қарастыруға болады.
С оны мен, дыбыстардың негізгі (ақиқат)
жасалымын да, үстеме (көмескі) жасалымын да
қазақ тілінің жасалым қоры ны ң моделінен тап
басып көрсетіп беруге болады.


title: ұяң дауыссызардан - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ұяң дауыссызардан
тек ж,
з
дыбыстары ғана сөз соңында келеді. Оның өзінде
ж ды бы сы на аяқталған сөздер санаулы-ақ
(лаж,
мүқтаж, уәж).
Әдетте орыс тілінде сөз соңында
ұяң дауыссыздар айтылмайды.
Бұл ұяңдарға (ж,
з)
біткен сөздерге дауыс-
сыздан басталатын қосымшалар тек ұяң дыбыс-
тардан басталады:
жаз (зат.), жаз-дың, ж аз-ға,
жазбен; жаз (ет.), жаз-ған, жаз-ды, жаз-ба; қыз
(зат.), қыз-бын, қыз-дың, қыз-ға, қыз-бен, қыз-дар;
қыз (ет.), қыз-ып, қыз-ған, қыз-ды, газ-ды, газ-ға,
газ-бен
т.б.
Бунақта соз соңындағы ұяңдардың прогрес-
сивті ы қпалы нан кейінгі сөздің басқы
қ
жэне
к
қатаңдары ғана
үяцданадъ\:жазгелді (жаз келді),
жазгөрдім (жаз көрдім), қағазғалам
( к а ғ а з
калам),
90
ФОНЕТИКА
бізгелдік (біз келдік), стажгерек (стаж керек),
блиндажғайда (блиндаж кайда).
Қатаңдардан тек с, ш дыбыстарынан баста-
латын ерме қосы м ш алар ғана қосыла алады.
О ны ң өзінде сөз соңы ндағы ұяңдар (ж, з) рег-
рессивті ассим иляцияға ұшырап, басқа дыбыс-
тармен (с, ш) алмасады:
жасса (жаз-са), жашшы
(жазіиы), жассын (ж аз-сын), жажжақсы (жаз
жақсы), бішше (бізиіе), біссіз (бізсіз), көссүз (көз-
сіз).
3.
Қатаң дауыссыздардың бәрі де сезді аяқтап
тұра алады. Сөз соңы ндағы қатаңдар өзінен
кейінгі морфемалардың тек қатаң дауыссыздар-
дан басталуын талап етеді:
тас-қа, тас-ты, тас-
пен, тас-тай, кес-се, кес-кен, кес-пе, кес-ті.
Түбір мен қосымша арасында қатаңның про-
грессивті ы қпалы нан пайда болатын бір-ақ ал-
масу кездеседі. Соңы қатаң ш -ға аяқтал ған
сөздерге с дыбысынан басталатын қосымш ажал-
ған са, с дыбысы ш -ға адмасады:
ашша (аш-са),
шешіие (іиеш-се), қашша (қаіи-са), кешше (кеш-се),
үшша (үш-са), ашшын (аш-сын), шешшін (шеш-
сін), кешшін (кеіи-сін), қашшын (қаш-сын).
Бұл екі дыбыс (ш , с) дауыстың қатысы жа-
ғынан бірдей. Артикуляциясы жағынан да жуық.
Ерекшелігіш қос фокусты. Олай болса, бұл жер-
дегі толы қ игеру (шш) артикуляциясы м ен бай-
ланысты.
Бунақта қатар келген ш, с дыбыстары алма-
суға ұшырамайды:
күшсалды, көшсоңында ішсезді.
Я ғни бұлар:
күшшалды, кеіишоңында, көшіиоңын-
да, ішшезді
түрде айтылмайды.
Сөз жоқ, шс тіркесі заң ға (қатаңнан соң
қатаң) қайш ы болмағанмен, айтуға ауыр. Алай-
да сөз м ағы насы соны қалайды. Олай болса,шс
таза дыбыс тіркесі бола алмайды, өйткені тұтас-
ты қ жоқ.
Әр түрлі позицияда қатар келген тш тіркесі
айтуда т ч -ға жуықтайды:
1)
патча (патіиа).
2)
қатчы (қатчы, хатшы), айтчы (айтшы),
атча (атша), кетчі (кетші), өтчү (өтші), итче
(итше), зытчы (зытшы).
3)
тортчелек (торт шелек), төртчалбар
(төрт шалбар), әйтчүу (әйт, шүу), атчана (атша-
на), атчабар (ат шабар).
Бунақ арасында ұш ырайтын тж тіркестері
де айтудатч болады. Оны былай түсіну керек:т
қатаңы ұ я ң ж -ға ықпал етіп, алдымен ш -ға ай-
налдырады, ал тш -тч
итчылы (ит жылы), ит-
чанды (ит жанды), итчеккен (ит жеккен), шет
-
чер (іиет жер), атчарыс (ат жарыс), атчалман
(ат жалман), шетчақта (іиет жақта), отчақ (от
жақ), атчабу (ат жабу), атчақты (ат жақты),
етче (ет же), қатчазды (хат жазды).
О сы ған ұқсас алмасу тс, тз тіркестерінің
арасында болады да, тс, тз т ц -ғ а бейім айтыла-
ды.
Атңа (атса), кетце (кетсе), атцыз (атсыз),
отцыз (отсыз), атцын (атсын), кетцін (кетсін),
өтцін (өтсін), итціз (итсіз), төртцом (торт сом),
атцайыс (ат сайыс), төртцаулық (торт саулық),
т о р т ц а ға т (т орт с а ға т ), о т ц у (о т -с у ),
әртцонддүргүш (орт сөндіргіш), сартцарт (сарт-
сарт), сартцүрт (сарт-сүрт), торпщауүт (торт
зауүт), тортцалым (торт залым), кантцауүт
(қант зауыт), тортцыйан (торт зиян).
А ф ф рикатц, ч бөліп-жаруға келмейтін, тұтас
бір артикуляциям ен айтылатын ш ұғыл - ызың
күрделі дыбыс (ц-тс, ч-тш). Бұлардың құрамын-
д ағы ә н т е к т ш ұғы л т мен ызы ң с, ш дыбыста-
рының арасын жымдастырып, дәнекер қызметін
атқарады. Я ғни олардың бір тұтас артикуляция-
мен айтылуын қамтамасыз етеді. Соны мен, тш,
тж - тч немесе ттш, тс-тц немесе ттс.
Бұдан қазақ тілінде де ц, ч дыбыстары бар
екені кәрінеді. Алайда олар морфема (түбір,
қосымша) ішінде кездеспейді (содан дажергілікті
ерекшелік болып табылады), тек морфема жігінде
ғана ұшырайды.
Ал бунақтарда қатаңдардың кейбір ұяңдарға
азды -копті прогрессивті ықпалы болады. Атап
айтқанда:
а) бунақтағы сөздердің алды ңғысы қатаң-
д арға аяқталы п келесі сөз ұяң б, ғ , г дыбыста-
рынан басталса, онда олар қатаңданып айтыла-
ды:
кеитолды (кеш болды), ешқалым (еш ғалым),
ашпала (аш бала), ақпота (ақ бота), кокпет (кок
бет), кәппала (кәп бала), беспет ф с ^ е т ) ,
таспөгот (тас бөгет), Ақпай, Көкпай, Көппай, Бес-
пай, Тасполат, жасқалым (жас ғалым), бесқасыр
(бес ғасыр), ақкүл (ақгүл), көккүл (кок гүл), копкүл
(көп гүл), жас кү л (жас гүл), үзаққүмыр (үзақ
ғүмыр);
б) сондай-ақ сд, тд, шд қатар келгенде д
қатаңданып, т -ғ а жуықтайды:
тастәуүр (тас
дэуір), жаттауүс(жат дауыс), бестыбыс (бес ды-
.
быс), торттоңгелек (торт дөңгелек), атторба (ат
дорба), үштөңгөлек (үш дөңгелек), төрттоп (төрт
доп), үштос (үш дос), тастүуал (тас дуал), бес-
тэптер (бес дэптер), торттэптер (торт дэптер),
үштэптер (үш дэптер), жастэурон (жас дэурен);
в) қатаң дауыссыздарға аяқталған сөздерден
соң 'д е көмекш і етістігі келгенде д қатаңданып
|


title: Д Ы Ь Ы С І А Г Д Ы Ц - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
Д Ы Ь Ы С І А Г Д Ы Ц КПДЬЬУІ 91
айтылады:
ақте (ақ де), көкте (көк де), тарақте (тарақ де), кітэпте (кітап де). Тұр алдымнан кет деді, Кет деген сөзі кект і еді. ( “Алпамыс ”) М ұнда
кет деді айтуда
кеттеді болады.
4.6.2. Регрессивті ассимиляция Прогрессивті ассим иляция кезінде акусти-
ка-артикуляциялы қ жақтан игерілмей қалған
дыбыстардың арасындағы сәйкессіздіктердірег-
рессивті ассимиляция кейінгі дыбыстың алдың-
ғы дыбысқа әсері арқылы реттейді. Өйткені рег-
рессивті ассимиляция сөз соңындағы дауыссыз-
дарға кейінгі м орфеманы ң (қосы м ш а не сөз)
басқы дауыссыздарының ықпалы түрінде болады.
1.
Үнді дауыссыздар да дауыстылар сияқты
басқа дауыссыздарға ықпал етіп тұрады. Регрес-
сивті ассим иляцияға ұшырап алмасатын бір-ақ
дыбыс бар. Ол - тіл алды
н. Бұл дыбыстың тіл арты
г, ғ үнсіздерінің
(қ, к қатаңдары морфема жігінде үнділерден кейін
ұяңдайтыны белгілі) алдында тұрмайды. С он-
дықтан да тілімізде ертеректе енген кейбір орыс
сөздерінің құрамында кездесетін
нк, нг тіркесін-
дегі
н дыбысы біржола
ң дыбысына айналып кет-
кен:
бэтеңке (ботинка), кәрзеңке (корзинка), ре- зеңке (резинка), сіріңке (серянка), теңге (деньги). Сондай-ақ қос ерін б,
м , п дыбыстарының ал-
дында да
н айтылмайды. Орыс сөзі
кәмпіске (көркем шығармада, ауызша айтуда) болып,
н ды-
бысы қос ерін
м дыбысына алмасады. Қазақ тілінің
байырғы сөздерінің құрамынданг,
нғ, нб, нм, нп дыбыстары тіркесі айтуда ұшырамайды.
С оны мен


н
мынадай ж ағдайда регрессивті
ассимиляцияға ұшырап, алмасады:
а)
соңы
н
дыбысына біткен сөздерге тіл арты
г
және ғ дыбыстары нан басталатын қосы м ш а-
лар ж алғанған кезде тіл алды
н
тіл арты
ң
дыбы-
сына алмасады:
күңгө (күн-ге), қаңға (қан-ға),
жаңға (жан-ға), үлкоңге (үлкен-ге), жөңгө (жөн-
ге), оңға (он-ға), бүгүңгі (бүгін-гі), кейіңгі (кейін-
гі), түңгү (түн-гі), келгеңге (келген-ге), ж алғаң-
ған (ж алған-ған), сеңген (сен-ген), сеңгеңге (сен-
ген-ге), сеңгісі (сен-гісі).
М ұ н д а ғ ,
г
дыбыстары
өзінен бұрынғы
н
дыбысын артикуляциялы қ
жақтан игеріп тұр. О рф ографиялы қ норм абой-
ыішіа жоңқа (жон-қа), жоңқала (жонқа-ла), жоң-
ғы (жон-ғы), жоңғыш (жон-ғыш), алдыңғы (ал-
дын-ғы)
түрде жазылаты н создеріндегі
ң
дыбы-
сы да осы заңның корінісі;
ә) соңы нды бы сы на біткен сөздерге ж алға-
натын қосы м ш а
б, м
дыбыстарынан басталса,
онда тіл алды
н
қос ерін
м
дыбысына айналады:
қаммен (қан-мен), жаммен (жан-мен), эммен (эн-
мен), жамбайды (жан-байды), қамбады (қан-бады),
сембеді (сен-беді), келгеммен (келген-мен), айт-
қаммен (айтқан-мен).
Мұндай құбылыс сөз бен
сездің аралы ғында да байқалады:
омбір (он бір),
омбес (он бес), омбет (он бет), жамберді (жан
берді), қаммен тер (қан мен тер), эммен жыр (эн
мен жыр), Жамбота (жан бота), Жамболат (жан
болат).
А лдыңғы соз н дыбысына аяқталып, кейінгі
сөз
п
ды бы сы нан басталса, тіл алды
н
дыбысы
қос ерін
м
ды бы сы на алмасады:
омпарақ (он
парақ), жампайда (жан пайда), жампыйда (жан
пида), ж амампыйғыл (жаман пиғыл), Жампейіс
(Жанпейіс), Күмпейіс (Күнпейіс).
2.
Ұ яңдардан қазақ тілінде з ж ә н е ж ды бы -
стары ғана сөзді аяқтай алады. Оның озінде
ж
санаулы ғанатүбір морфеманың құрамында ұшы-
райды, ал з дыбысы одан әлдеқайда актив. Бұл
жіктік (
-сыз, -сіз, -мыз, -міз, -быз, -біз, -пыз, -піз),
тәуелдік
(-ңыз, -ңіз, -ыңыз, -іңіз, -мыз, -ымыз, -іміз)
жалғауларында да кездеседі.
Орыс тілінде
араб, клуб, архив, актив, завод,
катод, газ, шлюз, гараж, тираж
түрінде жазыл-
ғанмен, сөз соңында ұяңдар айтылмайды. Алай-
да қазақ тіліндегдз,
шлюз, гараж, тираж
сияқты
сөздердің соңы ндағы з,
Достарыңызбен бөлісу: |


ж айқы н айтылады да,
оларға қосымшалар ұяңнан жалғанады: газ-дың,
газ-ға, газ-бен.
А лдыңғы м орф ем аз,
ж дыбыстарына бітіп,
кейінгі м о р ф ем ас,
ш ж ә н е з ,
ж дыбыстарынан
басталса ілгерінді, кейінді ықпалдың нэтижесін-
де бірсыпыра дыбыс алмасулары болады. Оның
ішіндегі регрессивті ассимиляция мынадай бо-
лып келеді.
а)
алдыңғы м орф ем аз ұяңына бітіп, кейінгі
морфема қатаң
с дыбысынан басталса, онда з
қатаң
с дыбысына алмасады:
соссүз (соз-сіз), коссүз (көз-сіз), қасса (қаз-са), осса (оз-са), жүссом (жүз сом), біссіз (біз-сіз), сіссіз (сіз-сіз); ал қатаң
т-н ы ң алдынан кел ген дес-ға жуықтайды.
Қас- тай (Қазтай), Жүстайлақ (Жүзтайлақ), жүстауық (жүз тауық), істүссіз (із-түссіз); яғн и зс-н ы ң
орны на
сс (с:) тіркесі пайда болады;
ә) кейінгі м орф ем аж дыбысынан басталса,
алды ңғы м орф еманы ң соң ы н д ағы з д ы б ы сы ж
дыбысына айналады. Бұл сөз бен сөздің арасын-
да ұшырайды. Өйткені ж д ы б ы сы н ан бастала-
тын қосымша жоққа тән. Мысалы:
жүжжьт (лсүз
92
ФОНЕТИКА жыл), ажжылда (аз жылда), жгүжжаса (жүз жаса), божжорға (боз жорға), мүжжарғыш (мүз жарғыш), көжжүгүрттү (көз жүгіртті). Қара-
пайым сөйлеу тілінде қатар келген қос ж -н ы ң
бірі қы сқары п, айтылмай қалаты н ж ағдайы да
бар:
Қыжжібек (ҚызЖібек), Қыжжан (Қыз жан), я ғн и зж ай туд аж ж (ж :) болады;
б) кейінгі м орф еманы ң басы ндағы
ш ды-
бысы алды ңғы м орф еманы ң соңы ндағы
з ұя-
ңынш дыбысымен алмастырады:
сошшүл (сөзшіл), соіишең (сөзшең), ташша (тазша), жаіишы (жаз- шы), бішше (біз-ше), сішіие (сіз-ше), жашшықты (жаз шықты), жүшіиақты (жүз шақты), теш- шық (тез шық), көшшалды (көз іиалды). М ұнда-
ғы алмасудың сырын былай түсіну керек: қатаң


title:
ш
ды бы сы ұяң
з - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
ш
ды бы сы ұяң
з
дыбысын алдымен салдырдың
қатысы ж ағы нан қатаң с дыбысына айналдыра-
ды да, сонан соң артикуляциялы қ ж ақтан (қос
фокусты) дәл өзіндей етіп толы қ игереді; я ғн и
зш
айтуда
шш (ш:)
болады;
в) кейінгі морфеманың басы ндағы с қатаңы
алдыңғы морфеманың соңы ндағы ұ яң ж д ы б ы -
сы н қатаң д ан д ы р ад ы :
лаш иіы з (л а ж -с ы з),
мүқташшыз (мүқтаж-сыз),
яғн и сж айтудаш ш
(ш:) болады.
3.
Қатаң дауыссыздардың бәрі де сөзді аяқтап
тұра алады. Олардың ішінде регрессивті ассими-
ляция кезінде алмасуға икемділерік,
қ, п, с.
Сонда:
а)
алды ңғы морфема
қ, к, п
қатаңдарына
бітіп, кейінгі морфема үнді және ұяң д,
ж, з
дауыссыздардан басталса, онда сөз соңы ндағы
қ, к, п
ұяңданып
ғ, г,
б дыбыстарына алмасады:
ағж ауүн (ақ жауын), ағдала (ақ дала), көгзерен
(көк зерен), жоғзат (жоқ зат), көбзауыт (көп за-
уыт), бегзада (бек-зада), көбжер (көп жер).
ә) алдыңғы морфема
с
ды бы сы на бітіп,
кейінгі морфема
ш
ды бы сы нан басталса,
с
ды-
бысы
ш
ды б ы сы м ен алм асады :
ж үмүш іиү
(мсүмыс-шы), ашіиы (ас-шы), қошшү (қос-шы), баш-
іиы (бас-шы), ойлаиішы (ойлас-шы), сөйлошшү
(сөйлес-ші), башшүлғүдү (басиіүлғыды), жашшақ-
та (жас шақта), қошеке (қос шеке), бешшелек
(бес шелек), ташшөп (тас іиөп), башшайқады (бас
шайқады).
Тез айтқан кезде
осы жақ
және
осы шақ,
ошшақ
болып кетуі де мүмкін.
С ондай-ақ бунақ ішінде қатар келген
кқ
тіркесіққ-ға айналады:
көққарға, көққүнан, көққо-
ян, көққүтан, теққана, беққайратты, еңбеққыл
және еққабат (екіқабат), еққатар, еққой (екіқой).
Екі сөзінің соңы ндағы і дыбысын түсірмей айту
әдеби норма:
екіғатар, екіғой, екіғабат.
Тілде
Достарыңызбен бөлісу: |


пгг тіркесі айтылып, тш тіркесінің бол-
мағаны сияқты ,
қк тіркесі бар да,
кқ тіркесі жоқ.
4.6.3. Тоғыспалы ассимиляция М орфемалар аралығында қатар келген дау-
ыссыздардың алдыңғысының өзінен кейінгі ды-
бысқа акустикалы қ ж ақтан, ал кейінгі дыбыс-
тың алдыңғы дыбысқа артикуляциялық жақтан
ықпал етуінің нәтижесінде екеуінің де алмасуға
ұшырауын
тоғыспалы ассимиляция дейміз. Яғни
тоғы спалы ассим иляция кезінде көрші дауыс-
сыздар әрі прогрессивті, әрі регрессивті ассими-
л яц и яға бірдей ұшырайды. Бұл екі түрлі ж ағ-
дайда ғана, оны ң өзінде сөз бен сөздің аралы-
ғында кездеседі.
1. А лды ңғы сөз үнді
н ды бы сы на бітіп,
кейінгі сөз
қ немесе
к қатаңдарынан басталса,
онда
нқ ж әне
нк түріндегі дыбыс тіркесі
ңғ, ңг дыбыстары на алмасады. М ұның себебін былай
түсіну керек: алдымен прогрессивті ассим иля-
ция заңы бойы нш а ұяң
н дыбысы қатаң
қ, к дыбыстары н ұяң
ғ, г дыбыстарымен алмасуға
мәжбүр етеді де, тіл арты
ғ, г тіл алды
н дыбы-
сына артикуляциялық жақтан регрессивті ықпал
етіп, оны тіл арты
ң дыбысымен алмастырады:
амаңгелді (аман келді), қаңғызыл (қан қызыл), қаңғүрт (қан қүрт), қауүңғақ (қауын қақ), жаң- гешті (жан кешті), күңгөрді (күн көрді), ортаң- ғолдай (ортан қолдай), оңғап (он қап), алтыңгірпік (алтын кірпік), бүдаңгейін (бүдан кейін), сеңгелдің (сен келдің), қайраңғалды (қайран қалды), оңгүндік (он күндік), айдыңгол (айдын көл). 2. А лдыңғы сөз
с дыбысына бітіп, кейінгі
сө зж д ы б ы сы н ан басталса, онда бұлардың екеуі
де ш дыбысымен алмасады. Сонда алдымен


title:
с
қатаңы ұ я ң ж д ы б ы с ы н қатаң ш -ға айналдыра-
ды, керісінш е, қос фокусты ш,
с

text:
БУЫН
93
тұрады. Бұл заң бойынша қосымшалардың басқы
дыбысы игеріледі. Алайда артикуляциялық жақ-
тан кейбір сәйкессіздіктер қалады.
М ұны рег-
рессивті ассимиляция реттейді. Я ғни көрші ды-
быстар арасы нда үнемі ілгерінді-кейінді ықпал
бір мезгілде болады.
4 7 Б Е Й Ү Н Д Е С Т ІК
Диссимиляция
(лат.
йіттііаііо -
ұқсамау)
дыбыстардың комбинаторлық өзгерістерінің бір
түрі. Ассимиляцияда көрші дыбыстар бір-бірімен
үндесіп,
ұқсап тұратын болса, диссим иляцияда
керісінше, сөз ішінде бірдей немесе ұқсас дыбыс-
тардың біреуі ұқсастығы жоқ дыбыспен алмаса-
ды. Я ғн и
диссимиляция
-
бір сөз ішінде арти-
куляциялы қ ұқсасты ғы ж оқ екі немесе одан да
көп ды бы сты ң келуі. Олар бірімен-бірі қатар
(контактілі диссимиляция) және араға басқа ды-
быстар салып (контактісіз диссимиляция) тұруы
мүмкін.
Бұл
- әдеби тілде сирек құбылыс, көбіне
норм аланбаған тілде (диалект, қарапайым тілде
және балалар тіліғще) кездеседі.
А ссим иляция
сияқты бұл да прогрессивті және регрессивті
болады.
Коридорды колидор
түрінде айту бар. Бұл
регрессивті диссимиляция.
Ал
февральді феврарь
түрде айту - прогрес-
сивті диссимиляция.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
БУЫН
5 .1 . Б У Ы Н Н Ы Ң - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
5. БУЫН
5 .1 . Б У Ы Н Н Ы Ң
С И П А Т Ы
Буын - ауаның кілт үзілуінің не кедергіге
ұш ырауының нәтижесінде пайда болатын жеке
(дауысты) дыбыс, не дыбыстар (дауысты, дау-
ыссыз) тобы. Қ азақ тілінде буы нны ң маңызы
ерекше.
Буынға тән сипаттар:
1. Буын болу үшін оны ң құрамында дауыс-
ты дыбыс болуға тиіс және оны ң саны біреуден
арты қ болмауға тиіс. Сонда сөздің құрамында
қанш а дауысты ф онем а болса, сонш а буын бо-
лады деген сөз. Б алаларғадегенде, дұрысы, бір-
ақ дауысты фонема (а) бар. Бір фонема бірнеше
буынның құрамында қайталанып келе береді.
2.
Буында мағы на болм айды .
К ей б ір
сөздердің әрбір буыны лексикалық немесе ф ам -
матикалық мағынасы бар бөлшектерге (морфе-
маларға) тура келіп қалады. М әселен,
ат-ты-
л а р -ғ а д.етһі
төрт буынды сөздің 1-буыны (ат)
- түбір', 2-буыны (ты) - сын есім тудыратын
ж ұрнақ, 3-буыны (-лар) - көптік жалғау, ал 4-
буыны (-ға) - септік жалғау. Мұны кездейсоқ
сәйкестік деп түсіну керек. Буында м ағы на бо-
луы міндетті емес:
ба-ла-ла-ры-на, а-ты-ңа, ке-
лі-сі-м і-м із, жар-қы-рай-ды
т.б.
3. Тіліміздеғі байырғы создер бірыңғай не
жуан буынды
(м ә с е л е н ,
б а -ла-ла-ры -м ы з-ды ,
а-на-ла-ры-мыз-ға, қа-на-ғат-тан-дыр-май-ды),
не жіңішкебуынды
(
ж і-лін-шік-те-рі-не, бөл-ті-
рік-те-рін, кү-м і-сі-м із-ді, -сән-ден-ді-ріп, бе-ре-
ке-лі)§оі\ъ\п
келеді. Егер тілімізде аралас буын-
ды сөздер кездесетін болса, онда олар кірме сөз
болганы,
қабілет, қажет, педагог, мето-
д и к а , п а р а л л е л и п е д
т .б . Б у ы н н ы ң ж у а н ,
жіңішкелігі қазақ тілінде дауыстыларға байла-
нысты.
4. Тіліміздегі байырғы сөздер, сондай-ақбу-
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=148#1._Ашық_буын_-_жеке_дауыстыдан_тұратын_немесе_дауыссыздан_басталып_дауыстыға_бітетін_буын._М_ұның_дыбысты_қ_құрамы:_1)_А:_а

title: ындар да қос - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
ындар да қос
(екі)
дауыссыздан басталмайды.
Орыс тілінен енген біраз сөздің біздің тілімізде
жазылуы соны ң а й ғ а ғ ы
:борене (бревно), жеребе
(жребий), кереует (кровать), кінэз (князв), үстел
(стол).
Сондықтан да байырғы сөздерді Смаил,
С қақ, Рза, Рсалды түрінде жазу тіліміздің таби-
ғатына сай келмейді. Ертеректе енген
үстел
созі
(стол) осы ны ң ай ғағы . Ал бергі жерде орыс тілі
арқылы енген сөздер (буындар) екі, тіпті үш да-
уыссыздан да бастала береді:
стиль
,
спорт, стан-
ция, студент, процент, транспорт, спринт, стра-
тегия, структурализм
т.б. Бұларды осылай жазу
және айту - әдеби норма түрінде танылады.
5 .2 . Б У Ы Н Н Ы Ң Т Ү Р Л Е Р І
Құрамындағы дауысты және дауыссыз ды-
быстардың орын тәртібіне қарай қазіргі қазақ
тіліндегі буынны ң екі түрі бар:
ашық буынжәне
тұйық буын.
Бұлай бөлу буынның теориялы қ
та, практикалы қ та мәніне сай келеді.
Буын құрамында кездесетін дауыстыны шарт-
ты түрде А, дауыссыздарды В әрпімен таңбалап,
буынны ң түрлерін, оны ң дыбысты қ құрамын
былай өрнектеп көрсетуге болады.
1. Ашық буын
- жеке дауыстыдан тұратын
немесе дауыссыздан басталып дауыстыға бітетін
буын. М ұның дыбысты қ құрамы:
1)
А: а, э, а-на, э-же, е-не, о-қы, ө-ре, ү-зақ, ү-кі,
ы-ды-ра, ы-ды-сы;
2. ВА: ба-ла-сы, бі-лі-мі, де, не, же-лі, та, -те,
-да-ла;
3) ВВА: ста-нок, ста-кан, сти-мул, гра-нат,
гра-фа, пра-во, нла-кат;
4)
ВВВА стра-тег, стра-тегия, стра-тифи-
кация, стра-то-стат, стра-тосфера;
2.
Тұйық буын
- соңы дауыссы зға аяқтала-
тын буын.
|


title:
ФОІІЕТИКА
Ды быстық құрамы:
1) АВ

text:
ФОІІЕТИКА
Ды быстық құрамы:
1) АВ: ат, ай, ән-детті, ой-ланды, үй, ақ-тар,
эл-ден;
2) АВВ: ант, өрт, үлт, өрт-те, ыңқ-ыңқ, ырс-
ырс, акт;
3) ВАВ: бас-тар, бас-тық, тас-тай, бүл-бүл-
дар, тақ-тақ;
4) ВАВВ: қант, былқ-былқ, ж алт -ж үлт,
жарқ-жүрқ, қарт;
5) ВАВВВ: пункт, центр, Маркс, фильтр,
текст;
6) ВВАВ: шкаф, шлаг, іилем, шлюз, крем, иітаб,
шпал, стаж, граф, хлор, хорм, сталь;
7) ВВАВВ: спорт, старт, скетч, трест, стенд,
штамп, крест;
8)
ВВАВВВ: спектр;
9) ВВВАВ: іитрек, штраф, штирх, шприц,
стрелька, структура.
Б айы рғы қазақ сөздері, қала берді бүкіл
түркі сөздері негізінен бір буынды болып ке-
леді. Олар құры лы мы на қарай алты түрде ғана
ұшырайды:
А, ВА, АВ, АВВ, ВАВ, ВАВВ.
5 3 Б У Ы Н Ж ІГ І Ж Ә Н Е Т А С Ы М А Л
Буынны ң қалай пайда болаты ны н, жалпы
сипатын аңғарғаннан кейін, алдымен анықтап,
меңгеріп алуды қажет ететін қарапайы м да аса
маңызды ұғым - сөздің буын жігін табу, немесе
созді буынға болу.
Буын жігі дауыстылардың қабатында тұрған
дауыссыздардың қай ж ағы на қарап кететініне
байланысты.
•
Қазақ тілінде дауыстыдан басталатын буын-
дар үнемі сөзді бастап тұрады:
а, э, ас, ант, үлт,
ас-қа, ат-қа, ант-ты, үлт-тық.
Сонды қтан да
бірінші буыннан басқа буындар дауыстыдан бас-
талмайды. О ны ң үстіне қазақ тілінде байы рғы
буындар қос дауыссыздан басталмайды.
5 .4 . Б У Ы Н Н Ь І Ң Д Ы Б Ы С Т Ы Қ Қ Ұ Р А М Ы
Қазіргі қазақ тіліндегі буындар дыбысты қ
құрамы жағынан мынандай болып келеді:
1) бір дыбысты:
а-та, ә-же, і-ні, а-па, а-са, о-
кы, а, э, е, о, о-тыр.
Бір дыбысты буындар тек
дауысты болады да, жеке сөз түрінде, не сөз ба-
сында ғана кездеседі;
2)
екі дыбысты:&7-ла,
қа-ла-да, та-за-ла, жа-
ға, ой-на, та-ра, қа-ла-да-ғы-сы, ба-ла-сы, ал, ат,
ақ, же, де, не\
3) үш дыбысты:
бас, бет, сөз, көз, өрт, бөл-
шек-тер, тас-тақ, бал-іиық, бөл-шек-тер, үлт, үрт\
4)
төрт дыбысты:
қант, төрт, былқ, жалт,
жылт, салт, қарқ-қарқ, күрк-күрк.
Тіліміздегі б а й ы п ғ ы с өз л е п л ін л ы б ы с т ы к
тілі арқылы енген сөздерде буын бес, тіпті алты
дыбысты да бола алады:
5) бес дыбысты:
пункт, спөрт, текст, скетч,
старт, фланг, трест, спирт, стенді;
6) алты дыбысты:
спектр, спринт.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: .3 . Қ А ЗА Қ Т ІЛ І Д Ы Б Ы С Т А Р Ы

text:
1 .3 . Қ А ЗА Қ Т ІЛ І Д Ы Б Ы С Т А Р Ы Дауысты және дауыссыз дыбыстар Қ азақ тілінің дыбыстары дауысты және да-
уыссыз болып екіге болінеді. Олардың томенде-
гідей айырым белгілері бар.
Дауысты дыбыстар:
а) дауысты дыбыстарды айтқанда дауыс жел-
безегі толы қ тербеледі;
э) дауысты дыбыстар буын құрайды;
б) дауысты дыбыстар ж асалғанда окпеден
шыққан ауа ауыз қуысында кедергіге ұшырамай
шығады.
Дауыссыз дыбыстар:
а) дауыссыз дыбыстарды айтқанда дауыс
желбезегі кем тербеледі (қатысады) немесе мүлде
тербелмейді (қатыспайды);
ә) дауыссыз дыбыстар буын құрамайды;
б) дауыссыз дыбыстар жасалғанда окпеден
ш ыққан ауа ауыз қуысында сойлеу мүшелерінің
бірінің кедергісіне ұшырап шығады.
1.3.1. Дауысты дыбыстар Қ азақ тілінің тол дауысты дыбыстарының
жүйесі 9 дауысты дыбыстан құралады. Олар: А,
Ә, Ы, I, Е, Ұ, Ү, О, О.
Дәстүр бойынша дауысты дыбыстардың құра-
мына қазақ тіліндегі дауыстылардың үндесім
түрлерінің (вариант, аллофон) бэрін кіргізіп ке-
леді. С онды қтан да қазақ тілінде 9 дауысты бар
деген пікір қалыптасып қалған (бұл жерде қазақ
тілтанымындағы дауыстылардың санына байла-
нысты озге пікірлерді есепке алмаймыз).
Ж алпы, қазақ тілінің дыбыс құрамын анық-
тауда бір жүйелілік жоқ. М ысалы, дауысты ды-
быстардың құрамын анықтағанда, жоғарыда айт-
қандай, олардың үндесім түрлерінің бәрі жинақ-
талады. Ал, дауыссыз дыбыстардың құрамын
аны қтағанда, керісінш е, олардың тіректүрлері
ғана ж инақталады (бұл туралы кейін үндесім
құбылысына арналған болімде соз болады).
Қ азақ тіліндегі дауысты дыбыстар жалаң.
(жалқы, монофтонг) жэне құранды (егізек, диф-
тонг) болып екі топқа болінеді. Жалаң дауысты-
ларға А, Ә, Ы, I, Ұ, Ү дыбыстары, ал құранды
дауыстыларға О, О, Е дыбыстары жатады.
Дауысты дыбыстардың жасалым қоры нда-
ғы орындары алты нүктені қамтиды:
1.
Ж ақтың қатысына қарай - аш ық (9) және
қысаң (7) дауыстылар болып жіктеледі.


title: .5 . С Ө З Д І Ң Б У Ы Н Қ Ұ Р А М Ы

text:
БУЫН
95
үйлесіп, бунақ арасы н дәнекерлеп,
кіріктіріп,
біріктіріп тұрады.
Дауыссыздан басталатын аш ық (ВА), тұйық
(ВАВ ВАВВ) үш буын озінің алдындағы буынға
дыбыс та бермей, дыбыс та алмай, дыбыстық
құрамын әрқашан сақтап тұратын болса, тек сөздің
басында ғана келетін қалған үш буын (А, АВ,
АВВ) өзінің алдындағы сөздің (буынның) соңын-
дағы дауыссызды ылғи да өзіне қосып алады:
нәтижесінде көрші екі буын да сандық, сапалық
өзгеріске ұшырайды, буын құрамы өзгереді.
Түсінікті болуы үшін оларды шартты түрде
(А-дауысты, В-дауыссыз)
өрнектеп, мысалдар-
мен дәлелдеп көрелік.
1. ВА+А=АВ: сар-ры +а-ла=са-ра-ла, са-ры-
+ е=зу=са-ре-зу, ад-ты + е-лі= ал-те-лі, ад-ты +а-
сы қ= ад-та-сы қ.
2. ВА+АВ=ВАВ: е-к і+ еш -к і= е-к еш -к і, е-
кі+еу=е-кеу, ад-ты + ау= ал-тау, е-к і+ ад -м а= е-
кал-ма, е-кі+ үй= е-күй, е-кі+ай=е-кай.
3. ВА+АВВ=ВАВВ: е-кі+айт-ты =е-кайт-ты ,
қа-ра+ійт=қа-рійт.
4. ВАВ+А=ВА-ВА: б ес+ а-д ам = б е-са-дам ,
бар-м ақ+е-дім =бар-м а-ғе-дім .
5. ВАВ+АВ=ВА-ВАВ: бес+ад-ма=бе-сал-ма,
бес+ай=бе-сай.
6. ВАВВ+А=ВАВ-ВА: тарт+а=тар-та, ерт+е-
=ер-те, қант+ы =қан+ты , қант+а-ла-ды =қан-та-
ла-ды.
7. ВАВВ+АВ ВАВ-ВАВ: тарт+ы п=тар-ты п,
ерт+іп=ер-тіп, қант+ы м=қан-тым, төрт+ай=төр-
гай, төрт+еш -кі=тор-теш -кі.
8. В А ВВ +А ВВ = ВА В-ВА ВВ: т о р т + а й т -
ты =төр-тайт-ты .
9. АВ+А=А-ВА: ат+ ы = а-ты , ү ш + а-сы қ= ү-
ш а-сы қ, үш +е-лі-ү-ш е-лі.
10. АВ + А В = А -В А В : үш + ай = ү -ш а й ,
үш+үй=ү-ш үй.
11. АВ+АВВ=А-ВА: үш+айт-ты=ү-шайт-ты.
12. АВВ=А=АВ-ВА: а н т+ ы = а н -ты , ай т+
-а= ай -та, ант+ і-ш іп= ан-ті-ш іп.
13. АВВ=АВ=АВ-ВАВ: ан т+ ы м = ан -ты м ,
айт+ы п=ай-ты н, ант+іш -ті=ан-тіш -ті. _
14. АВВ+АВВ= АВ+ВАВВ: ант+айт-ты =ан-
тайт-ты.
БұдаһНйШқайтьінымыз, дауыстыдан баста-
латын буын (сш ) өзінен бұрын тұрған буынның
сөңындағы дауысеызды өзіне қосыгі алады. Олай
болатын себебі: бір бунаққа енген сөздер күрделі
бір сөзге айнадады, ал сөз ішінде буын дауыс-
тыдан басталмайтын болғанды қтан, аддыңғы
буынның соңғы
дауыссызын озіне селбестіріп,
қосып айтуға мэжбүр болады.
М ұның озі бір бунаққа енген сөздер кірігігі,
тұтасып, бір ырғақпен айтылады, сөз ішінде буын
дауыстыдан басталмайды деген тұж ырымның
ақиқатты ғы на аны қ коз жеткізеді.
Бұлардың ара'сында жылысатын тек дауыс-
сыздар болатындықтан, буын жылысуы дыбыс
жылысуы болып табылады.
Ж ы лы сатын дауыссыз - бунаққа енген әр
түрлі создердің (буындардың) арасын жымдас-
тыратын, кіріктіретін дәнекер.
Соны ң арқасы н-
да:
сарала
(сары ала) мен
сарала
(етістік),
алтай
(алты ай) мен
Алтай
(жалқы есім),
сатыбалды
(сатып алды) мен
Сатыбалды
(жалқы есім),
тіле-
балды
(тілеп алды) мен
Тілебалды
(жалқы есім)
айтылуы ж ағы нан аса ұқсап тұрады.
Келесі буынға жылжыған дэнекер дауыссыз
бастапқы үнін, реңін (жуан не жіңіш ке, қатаң-
ұяң, еріндік-езулік қалпын) кейде сақтап, кобінесе
өзгеріп тұрады. Буындар жігіндегі м ұндай ды-
быстар фонөлөгиялық қызмет атқарады.
Мәселен:
бі-ре-лі (бір елі), е-кі-іиек (екі ішек),
ү-іиү-кү (үш үкі), төр-пгүй (төрт үй), бе-се-се
(бес есе), ал-т ал-м а (алты алм а), жү-зүиі (жүз
үш), о-най (он ай), же-ті-іиік (жеті ішік), м ы -
ңал-ты (мың алты)
бунақтарда (соз тіркестерін-
де) келесі буы нға жылж ыған р, к, ш, т, с, л, а,
н, ң дауыссыздары бастапқы қалпы н сақтап,
реңін бермей, екі буынның (дыбыстың)
арасын
желімдеп, жымдастырып тұр. Соның арқасында
жылдам сөйлеуге жағдай жасап, дыбыстау мүше-
лерінің жұмысын жеңілдетіп, сөздер кідіріссіз бір
сөз сияқты айтылады. Тіл, ерін қатысы ж ағы -
нан бірдей буындар арасында келген бұл дыбыс-
тар ф өнөлөгиялы қ қызмет атқарып тұр. Бірақ
ылғи да бұлай бөла бермейді. Көрші буындар
тіл, ерін қатысы ж ағы нан түрліше бөлып келуі
эбден мүмкін. Мәселен: бі-рай (бір ай), бі-рэн
(бір эн ), бі-ре-лі (бір елі), бі-рө-рұн (бір өрын),
бір-рө-лөң (бір өлең), бі-рұ-рұ (бір ұры), бі-рү-
кү (бір үкі), бір-ры -лақ (бір ылақ), бі-ріс (бір
іс).
Дәл өсылай айтагын бөлсақ, бір ға н а р фө-
немасы 9 дауыстының ы нғайы на қарай 9 түрлі
реңге ие бөлады.
Бұдан жеке сөздің (сөзф өрм аны ң) аралас
буынды (жуан-жіңішке жэне керісінше) бөлуы-
на төзбейтін біздің тіліміз эр түрлі түбірлерді
(буындарды) қатар айта алаты ны н (бірай, бір-
өрын, бірұры, бірылақ), жеке сөз тіркестерінің
(бунақтың) арасында ұқсастық пен қатар өзіндік
ерекшеліктер де бөлатынын аңғарсақ керек-ті.
Жиі қөлданылатын бунақтар (сөз тіркестері)
тіл қатысы ж ағы нан үйлесіп кетуі де заңды
құбылыс. Мысалы:
Күлэш (гүл аш), Күлэйім (гүл
айым), Күлэй (гүл ай), Жүмэділ (ж үмаэділ), бы-
рак (бір-ак), бірэз/быраз (бір аз).
Енді
екі
сөзімен айтып көрейік:
е-кай (екі ай),
е-кэн (екі ән), е-ке-лі (екі елі), е-ко-рүн (екі орыи),
е-ко-лөң (екі олең), е-кү-рү (екі үры), е-кү-кү (екі
үкі), е-кы-лақ (екі ылақ), е-кійт (екі ит).
Бұл бунақтардың арасында жат буындар бар.
Олар:
кай, кэн, ко, кү, кы.
М ұндағы
кон
буыны


text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ 15
2. Еріннің қаты сы на қарай - еріндік және
езулік (1) дауыстылар болып жіктеледі. Еріндік
дауыстылар доғал (1-2) және сүйір (1-1) жаса-
лы м ды , ал езулік дауыстылар езу (1-3) және
емеурін (1-4) жасалымды болып тағы екі-екіге
бөлінеді.
3. Жасалу орнына қарай - тіл ортасы (6), тіл
арты (8) дауыстылар болып жіктеледі.
4. Дауыс қатысы (5-1 нүкте) барлық дауыс-
тылар үшін ортақ болғанды қтан, дауыстылар-
дың жіктелімінде ескерілмейді.
Сонымен дауысты дыбыстардың жасалымы
- үш айыры м белгісі (жақ қаты сы , ерін қатысы
және жасалу орны), айтылымы - екі айырым
белгісі (ауыз бен көмей қуы стары ны ң өзара
қаты сы , ауыздың ш ы ғар қалпы ), естілімі - екі
айырым белпсі (үндесім жэне дауыс сапасы) ар-
қылы сипатталады.
1.3.1.1. Жалаң дауысты дыбыстар А дауысты дыбысы
(3-сурет) Жасалымы: 1. А дыбысы ж ақтың кең аш ылып, тілдің
төмен түсуі арқылы (9) жасалады. Ж ақтың қаты-
сына қарай аш ы қ дауысты дыбыс болып табы-
лады.
2. А дыбысын айтқанда ерін бейтарап (1 -3)
қалады. Еріннің қаты сы на қарай езу дауысты
дыбыс болып табылады.
3.
А дыбысын айтқанда тіл ауыз қуысының
арт жағына (8) орналасады. Тілдің қатысына қарай
тіл арты дауысты дыбыс болып табылады.
Дауысты жақ қатысына қарай - аш ық, ерін
қагысына қарай - езу, жасалу орны на қарай -
тіл арты дыбыс.
Жасалым белгілері: аш ық, езу,
тіл арты дау-
ысты дыбыс.
Айтылымы: 1. Тілдің артқы тұсы жұмсақ таңдайға қарай
сәл көтеріліп (дөңес тартып), ауыз қуысын екіге
бөледі. Ауыз қуысы көмей қуысынан үлкен бо-
лады. Тілдің жатысына қарай көмей қуысты да-
уысты дыбыс болып табылады.
2. Ерін кең ашылып, ауа еркін ш ығады.
Еріннің қалпы на қарай кең ш ығысты дауысты
дыбыс болып табылады.


title: ФОНЕТИКА - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
ФОНЕТИКА (екі ән) жазуда ұш ырамағанымен, айтуда кезде-
се береді. Ал қал ған
кай, ко, кұ, кы буындарын
ойлану керек болады.
Енді
кырык сөзімен тіркестіріп айтып көрейік.
Бұл соз дауыстыдан басталатын соз (қосымша)
тіркескенде
қырк болып та кететінін ескеру керек.
Бұған тек жіңішке дауыстыдан басталатын буын-
дарды (сөздерді) ғана
т\ркесүіртік:кыры-ғэн//қыр- қән (қырық ән),
қыры-ғе-кі//қыр-қе-кі (қырық екі),
қыры-ғо-түрүк//қыр-қө-түрүк (қы ры қ өтірік),
қыры-ғүш //қыр-күш (қырық үш),
қы ры -ғі-ш ік// қыры-қі-шік (қы ры қ ішік) және бірер тіркес:
кө- га-ла (көк ала),
кө-го-рай (көк орай),
кө-гұр-сын (көк ұрсын),
кө-гы-лақ (көк ылақ).
С оны мен мынадай ж ақы н да жат буындар
(дауыссыз - дауысты тіркестері) пайда болды: -
қә, -қе, -құ, -қі, -ғә, -ге, -гі, -ка, -ко, -кұ, -кы ,
-га, -го, -гұ, -гы.
М ұндай буындар орф ограф ия үшін тосын
емес: гау-һар, хи -к а я , қ а -ғ і-л е з , кү нэ-кар, а л- ла у -а к-б а р , м үба-рак, м үба-ра-гы , кэнизә-гы , тэ-кап-пар, бло-гы, бунддеста-гы, бурла-гы, гал- сту-гы, варя-гы, верста-гы, гудо-гы, значо-гы , к а у ч у -гы , к а -за -гы т.б.
К және қ қатаңдары
тіркескенде, тез айтудаққ болып айтылады:
теқ- қана (тек қана), пэққой (пэк қой), коққарға (көк карға), түққылмады (түк қылмады), тіққасык (тік қасық), еққабат (екіқабат), еққатар (екі қатар), еққыз (екі қыз). Күні кеше, орыс тілінің ықпалы жүрмей
тұрған кезде, құрам ы н д а
-га, -го, -гу, -ко, -ку, -ақ, -ок, -ук буындары бар орыс сөздері қазақ
тіліне қалай енгені белгілі: бәтеңке (ботинка),
бөтелке (бутылка), бөш/се (бочка),


title: А, АВ, ВА, АВВ, ВАВ, ВАВВ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
БУІІАҚ
97
Қазақтың қара өлеңінің әр тармағы (жолы)
үнемі үш бунақты болып, он бір буыннан құра-
лады жэне әр бунақтағы буындардың қайтала-
нуында да заңды лы қ бар. Олар көбіне 4-4-3, 3-
4-4 ж эне 4-3-4 буынды болып келеді де, өзара
ритм (ы рғақ), ағы м ы (әуені) ж ағы нан ерекш е-
ленеді. Мысалы:
/Л й қабақ/, алтын кірпік /қы зы л е р ін /
/К е л десең/, неге аяйын /ат т ы ң терін/,
/С ары а ға іи / сазға біткен /секілденіп/,
/Қ а й ж ерде/ отыр екен /бүраң б е л ім /
(Халық өлеңі)
Бұл шумақтың әр тармағында үш бунақ бар
(олар таяқшалармен ажыратылған). Бунақтарда-
ғы буындардың саны - 3-4-4.
Әр бунақ өзіндік,
екпін ырғағы мен ерекшеленеді. Я ғни әр бунақ-
та (ол бір сөз де, бірнеше сөз де болуы мүмкін)
бір-ақ екпін болады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Олбунақ екпінідеп - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Олбунақ екпінідеп
атала-
ды.
Бунақтар
- өзіндік екпін, ырғақпен айтыла-
тын сөздер тобы. Сонда тек бір бунаққа енген
сөздердің аралығында қатар келген дыбыстар ғана
біріне-бірі ықпал ете алады, олар көбіне үндесіп,
үйлесіп тұрады. Егер әзара акустика-артикуля-
циялы қ жақтан икемделе алмаса, онда біреуі
(элсізі), кейде екеуі де алм асуға ұшырайды.
Мэселен, жоғарыдағы шумақта мынадай ырғақ-
ты қ топтардың аралы ғы ндағы дыбыстар алма-
суға ұшырайды:
айғабақ (ай қабақ), алтыңгірпік
(алтын кірпік), ал негайайын (неге аяйын), сара-
ғаш (сары ағаш)
дегендерде алдыңғы сөздің (неге,
сары) соңғы дыбысы эл и зи яға ұш ырап (лы қ-
сып) айтылмайды. Қалған ы рғақты қтоптарды ң
аралығындағы дыбыстар алмасуға ұшырамайды.
Сонда әлгі ш умағы мы зды ң айтылуы мынандай
болып шығады:
Айғабақ /алт ы ңгірпік/ қызылерін,
Кел десең /негайайы н/ат т ы ңт ерін//
Сарағаш /сазғабіт кен/секілденіп/
Қайжерде /от үрекен/бүраңбелім//
Ақшоқыда туған олең, өлең мен ән /сан са-
лалы ж ы рлар/ көшіріліп ж аттал ы п , әуендеп
толқы п, тар ап ж атты . /А л у а н с ы р л ы ж а ң а
с о з / арқаның қоны р желіндей /ж ай жылжып,
бірақ/ кең жайылып тарады (Әуезов). М ұндағы
үтірлер дауыс ы рғағы на тура келіп тұр.
Оқул ы қ гарда
ал, алайда, бірақ, әсіресе, тіпті,
көбінесе, тек
сияқты сөздерден баспасөзде сөң
үтір қөю ға болмайды деген ереже сақтала бер-
мейді. Олай болатыны, бұл сөздер жеке ырғақ,
екпінмен ерекшеленеді.
6 1
Б У Н А Қ Т Ы Ң Қ Ұ Р А М Ы
Сөйлеу кезінде бір бунақ құрап айтылатын-
дар алдымен күрделі создер және әр түрлі жол-
дармен тіркескен создер. Агагі айтқанда:
1. Біріккен создер:ә/?гш
(жазылуы -
әркім),
әрғаишн (әрқаіиан), әлдегім (элдекім), әлдеғашан
(элдеқаш ан), бетпүрыс (бетбүрыс), эңгүм ар
(энқүмар), қанғүмар (канғүмар), жаңгеіиті (жан-
кеиіті), алт ы ңғабақ (алт ы нқабақ), үйгүиіүк
(үйкүшік), орүмбасар (орынбасар), жыламбас (жы-
ланбас), қозғүйрық (қозықүйрық), кокейгесті (кокей-
кесті), шегара (іиекара), Дошшан (Досжан), Дос-
пол (Досбол), Сэтпай ( Сэтбай), Талдығорған (Тал-
дықорған), С арағаіи ( С ары ағаш ), Тілебалды
(Тілепалды), Қыжжібек (ҚызЖібек).
Бірсы пыра біріккен сөздер аралы ғы ндағы
дауыссыздар айтылуына жуықтатылып жазылып
жүр:
қолғабыс, қолғанат, жарғанат, алағатиық,
қарағүс, қолғап, неғып, саргідір, таңғүт, жегжат,
энеугүні, алагеуім, алагөбе, алагүдік.
2. Қос создер: қорағора (қора-қора), корөгөро
(көре-коре), беспестен (бес-бестен), етегжең (етек-
жең), бірдембір (бірден-бір), қызғырқын (қыз-қыр-
қын), үлкөңгііиі (үлкен-кіші), қолмағол (қолма қол),
көзбегөз (көзбе-коз), караптаңғарап (қараптан-
қарап), көптөңгәп (көптен-көп).
Еліктеуіш қөс сәзердің құрамындағы қатаң
дыбыстар өзгеріске ұшырамайды:
жарк-жүрқ,
жалп-жалп, дүңк-дүңк, ыңқ-ыңқ, зып-зып.
Тез айт-
қанда қатаңдануы, ұяңдануы мүмкін.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Өзара тіркескен (күрделі) зат есімдер

text:
3. Өзара тіркескен (күрделі) зат есімдер: м ал-
ғора (м ал қора), қонағүй (қонақ үй), темірғасық
(темір қасық), ташшол (тас жол), қойғора (қой
қора), алтыңғасык (алтынқасық), жаңғалта (жан
калт а), балғайм ақ (бал қаймақ), балғасық (бал
касық), балғүрақ (бал қүрақ), кітаппазары (кітап
базары), кійізгітэп (киізкітап), қажжүуа (қазжуа),
м үрүңғүуүсү (мүрын қүысы), ауүзғүуүсы (ауыз
куысы), қолгүрок (қол күрек), қолғаміиы (қол қам-
шы), Алм ат ы ғаласы (Алматы қаласы), Ж ам -
былгөшөсү (Жамбыл көіиесі), Қүрмаңғазыгөіиөсү
(Қүрманғазы көшесі), Қазағуниверситеті (Қазақ
университеті), қазағэдебиеті (қазақ эдебиеті).
4. Күрделі сын есімдер: қарала (қара ала),
көгала (көк ала), алғы зил (ал қызыл), алағарагөк
(сиі қара көк), қарағасты (қара қасты), үзүмбөйлү
(үзын бойлы), сүуүғжүзді (суық жүзді), қарағош-
қыл (қара қоіиқыл), ақпоз (ақ боз), когжасыл (көк
жасыл).
5. Күрделі сан есімдер: омбір (он бір), омбес
(он бес), отүжжеті (отыз жеті), кырықпір (қырық
бір), қырығжеті (қырық жеті), үшіиүз (үіи жүз),
оммың (он мың), жүжжыйырма (жүз жиырма),
тоқсамбес (тоқсан бес).
Мұнда бунаққа енетін сөздердің саны үш-
төрттен аспауға тиіс. Одан асса, іштей ажырап
кетеді. Мәселен:
бірмың төғүжжүз қырықпес
(1945), мыңтөғыжжүз (1900), жүзғырықпес (145),
тоғүжжүзғырықпес (945).
98
ФОНЕШКА
6. Есімдік тіркестер: бүлгім (бұл кім ), ол-
ғайда (ол кайда), санғайдасың (сен қайдасың), сең-
ғандайсың (сен қайдайсың), сеңгімсің (сен кімсің),
әргезде (әр кезде), эргім (эркім).
7. Етістік тіркестер: жазыпполдү (жазып бол-
ды), жазыбжатыр (жазып жатыр), жазыбеді (жа-
зып еді), ойлаботүр (ойлап отыр), ойлабеді (ойлап
еді), сөйлөбжатыр (сөйлеп жатыр), сөйлөпполдү
(сөйлеп болды), сөйлөбеді (сөйлеп еді).
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Н егізгі сөздер мен комекші создердің

text:
8. Н егізгі сөздер мен комекші создердің
тіркесі: үйгөғарай (үйге қарай), үйдүңғасында
(үйдің қасында), сеңғана (сен ғана), эріғарай (эрі
қарай), мағаңғарай (маған қарай), сенембүрүн (се-
нен бүрын), бүдамбүрүн (бүдан бүрын), бүдаңгейін
(бүдан кейін), сенімембірге (сенімен бірге), сонү-
м еңғат ар (сонымен қатар), келгеннембері (кел-
геннен бері), бармастамбүрын (бармастан бүрын),
м еңғой (мен ғой), бүгүңғана (бүгін ғана), содаң-
гейін (содан кейін), содамбері (содан бері).
Оқшау
сөздер тобын құрайтын одағайлар да кейде (өлең-
де) өзінен кейінгі сөзбен ы рғақты қ топ құрап
айтыдады:
ейғалқам (ей, қалқам), эғүдай (э, қүдай),
ож алған (о, ж алған), оғүдай (о, қүдай), эйғара-
ғым (эй, қарағым).
Осы күнгі
апыр-ай (а, пір-ай), ойпыр-ай, япыр-
ай, эупірім-ай, эттеген-ай,
ш & ш сияқты туынды
одағайдар о баста бунақ құрап айты лған жеке
сөздер екені айқын.
9. Түрақты тіркестер: жүрөгжүтқан (жүрек
жүтқан), ташіиүрок (тас жүрек), таспауүр (тас-
бауыр), күңгөрдү (күн көрді), ботагөз (бота көз),
қүралайгөз (қүралай көз), қаңғүйлү (қан қүйлы),
қаңғызып (қан қызыл), қанығара (қаны қара), кога-
ламылж ың (көк ала мылжың), қаспеңгоздің ара-
сында (қас пен коздің арасында), айдыңгөл (ай-
дын көл).
Сөйлеу кезінде жоғарыда көрсетілген бунақ-
тар бір-бірімен өзара қатынасқа түсіп айтылады
да, синтаксистікталдау кезінде сөйлем мүшелері
түрінде көрінеді. Сонда бастауыш пен баяндау-
ыш , анықтауыш пен анықталатын сөз, толықтау-
ыш пен толы қталатын сөз, пысықтауыш пен
пысы қталатын сөз бір ы рғақпен айтылады да,
ы р ғақты қ топ құрайды. С оны ң өзінде олар
міндетті түрде іргелес, көрші тұруға тиіс, арала-
рына кобірек сөз енген сайын олар тұтасты ғы -
нан айрылып, ажырап кетеді. Мысалы
:Асанкелді.
Асан өткен жылы оқуын бітіріп келді.
Алдыңғы
сөйлемде бастауыш пен баяндауыш қатар тұрып
бір бунақ (
Асаңгелді)
құрайды да, екінші сөйлем-
де аралары алш ақтап, ырғағы ж ағы нан мүлде
қабыспайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: .2 . Ы Р Ғ А Қ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
6 .2 . Ы Р Ғ А Қ Қ азақ тілінде бунақтағы сөздердің жұбын
жазбай, араларында қатар келген дыбыстарды
үндестіріп, бір ырғақ, екпінмен айтудың маңы-
зы зор. Олай болмаған жағдайда сөздердің бай-
ланы с реті бұзылады да, тіл табиғи жарасымы-
нан айры лады , қ ұ л аққа ж ағы м сы з естіледі,
әрбірден соң, айты лған ой көмескіленіп, тіпті,
түсініксіз болып кетуі де қиы н емес.
Мәселен, бір бунаққа енетін мынадай тіркес-
тердің басқы сөзін бөліп айтып көрейік:
т ас бауыр болды тас ж үрек еді тас кенені көрді т ау ешкіге жолықты бас барм ақсы з қалды ж ан қ а л т а ға салды ат -т онсы з қалды үйкүш ікке жолықты а ғаш қасықты үстады қол орамалын үмытты жыланбасты жинады айы л-т үрманын арқалады жел сәзін аяды тас бауүрболдү тас ж үрөгеді тас кененігөрдү т ау еш кігеж олүқт ү бас барм ақсы зғалды жан қалт ағасалды ат т онсы зғалды үй күш іккеж олүқт ы а ғаш қасықтыүстады қол орам алы нүм ұт т ы жылан бастыжайнады айыл түрманынарқалады ж ел созүнайады Қалыпты ырғақ, екпіннен айрылған тіркес-
тер мағынасыздыққа ұшырайды.
Айтылар өйдың айқы н, түсінікті, көңілге
қөнымды, құлаққа жағымды бөлуы көбіне бунақ
екпінінің дұрыс қөйылуына тікелей байланысты
бөлса, екінші жағынан бұлардың (ырғақ, екпін)
өзі айтылар өйға, м ағы наға тәуелді бөлады.
М әселен, сөз құрамы бірдей мына тіркес-
терді екі түрлі ы рғақп ен (екпінмен) айтып, екі
түрлі түсінуге бөлады.


title: қазақт ілін сү йеді - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
7. Е К П І Н
Сөзді айтқан кезде сөз ішіндегі барлық буын
біркелкі айтылмайды. Екі буыннан не одан көп
буыннан тұратын сөздердің құрамына енетін бу-
ындардың біреулері солғы ны рақ, әлсіздеу, кел-
телеу, енді біреуі басқаларына қарағанда анағұр-
лым айқы ны рақ, созы лы ңқы айтылады[ Сөз
ішіндегі бір буы нны ң өзге буындардан дауыс-
тың созылыңқылығы, әуезділігі арқылы оқш ау-
ланып айтылуын екпін немесе буын екпіні, яки
сөз екпіні дейді. Екпін түскен буынды екпінді
буын дейді^ Қазақ тіліндегі алғаш қы буыны мен
соңғы буыны ды бы сты қ құрамы ж ағы нан ал-
ғанда бір-біріне айна қатесіз ұқсас болып ке-
летін
баба (ата-бабад£Т£нп£п), шеше (әке-шеше
дегендегі),
тете (өзіне тете інісі
дегендегі),
шаша
(су аттың шашасынан келеді
дегендегі),
бұлбүл,
дүлдүл
тәрізді бірлі-жарым екі буынды сөздер
бар. Осылардың әрбіреуінің құрам ы ндағы бу-
ындарды өзара салыстырып көретін болсақ, ды-
быстық тұрғыдан бір-біріне ұқсасты ғы на қара-
мастан, олардың алғаш қы сы мен кейінгісінің
айтылуында бір-бірінен елеулі айырма бар екенін
айқын аңғарамыз.
М эселен,
баба
деген созді айтқан кезде оның
соңғы буынындағы
-ба
бастапқы буындағы
ба-
мен салыстырғанда анағұрлым созылыңқы, ана-
ғұрлым нығарлы, котеріңкі дауыспен айтылады.
Оны есту арқылы ғана емес, алғаш қы буында-
ғы
а-
мен соңғы буындағы о-ны айтқан кездегі
адамның жағының ашылу ш ама-ш арқына қарап
та аң ғаруға болады. С оңғы а-ны айтқан кезде
жақ алғаш қыға қарағанда мейлінше кең ашыла-
ды. М ұны байқау үшін осы екі буынды айтуда-
ғы үстіңгі ерін мен астыңғы еріннің ара қаш ық-
тығын жай көзбен назарлаудың өзі-ақ жеткілікті.
Сөз ішіндегі бір буынның өзге буындардан
ерекш еленіп, басым үнмен айтылуы - қазақ
сөзінің бойына аса тән фонетикалық заңдылық-
ты ң бірі. Демек, бұдан екпін түсетін буын бар
жерде, сөз ішінде екпін түспейтін де буындар-
дың болу ш арттылығы келіп туындайды. Көп
буынды сөздермен қатар қазақ тілінде бір буын-
ды сөздер де барш ылық. Кейде біріне-бірі ілес
айтылған бір буынды сөздердің екеу ара бір ек-
пінге ие болатын кездері болады. М әселен,
ол
күн де келеді
дегендегі бір буынды сөздер
күн
есімі мен
де
шылауы екеу ара бір екпінге ие, бұл
жердегі екпін есім сөзге түсіп тұр. Ж алпы дер-
бес мағыналы сөз атаулы екпінсіз айтылмайды.
Дыбыс құрамы бірдей екі буынды бір-бірінен
ажыратудың бірден-бір олшемі - екпінділік пен
екпінсіздік. Д ы бы сты қ тұрғыдан бұларды бір-
бірінен ерекш елейтін бұл жерде озге белгі жоқ.
А йталы қ,
іиеше
созіндегі
ше-ше
деген ұқсас ке-
летін буындардың арасындағы айырма тек алғаш-
қы сы ны ң екпінсіз, соңғы сы ны ң екпінмен ай-
тылуында ғана.
Ал енді ды бы сты қ құрамы тепе-тең емес,
бірақ буындары бір оңкей дауыстылармен ке-
летін создердің айтылу ерекшелігіне назар ауда-
рар болсақ та, дәл жоғарыда әңгімелеп откен
жай байқалады.
М эселен, ша-ма-ла
деген етістік
создің үш буыны да
а
дауыстысының қаты сы -
мен жасалған, алайда екпін тұрғысынан бұл бу-
ындардың айтылуында біркелкілік ж оқ, екпін
соңғы
-ла
буынына түскен, сондықтан ол создің
біры ңғай
а
дауыстысымен келген озге буында-
рынан созылыңқы, әрі котеріңкідауыспен тегеурінді
айтылған.
Б у ы н д а р д ы ң іш ін д е гі д а у ы с т ы л а р д ы ң
түрліше болуы да, біроңкей болуы да әбден ықти-
мал, бірақ дербес мағы налы соз атаулы еш қа-
шан екпінсіз айтылмайды. Мысалы:
Қолынакам-
шысын үнсіз ғана алды да, касындағы карашала-
рына суык қабакпен “эзірлен ” деген емеурін
білдірді
(Әуезов).
'Ф онетикалы қ тұрғыда соз екпіні
Достарыңызбен бөлісу:


title:
тегеурінді
екпін, әуезді еклін, молшерлі екпін

text:
1 0 0
ФОНЕТИКА
дөп келеді. Осындағы аталып өткен екпіннің үш
түрінің үшеуінің де ж еке-ж еке
алғанда тілдерде
қы лты қсы з таза күйінде ұшырауы некен-саяқ.
Дәлірек айтқанда, екпіні бірыңғай тегеурінді, не
болмаса б іры ңғай әуезді, я біры ңғай мөлшерлі
боп келетін тілдер кемде-кем. Дұрысында, тілдер-
де екпіннің аталған түрлері бірімен-бірі астас,
сабақтас күйінде ұшырайды.
Дегенмен, таразының салмақты жағы қазақ
тіліне тегеурінді екпіннің (динамикалық, экспи-
ратор, интенсив) кобірек тән екендігін қолдау-
шылар ж ағында жатқандығын айтуымыз керек.
Қ азақ тіліндегі тегеурінді
екпінді тек ф она-
циялық ауаның қарқынымен сипаттап қана кою
жеткіліксіз, өйткені тіліміздегі екпін түскен дау-
ысты қарқы нды лы ғы ны ң үстіне созылыңқы ай-
ты лады /Т егеурінді екпін сөйлеу мүшелерінің
бұлш ы қ еттеріне ф изикалы қ күш тің молы рақ
түсуіне байланысты іштен сыртқа тепкен ф она-
циялы қ ауаны ң күш тірек, әлдірек ш ығуы нан
пайда болады. С онды қтан сөз құрам ы ндағы
екпін түскен дауысты дыбыс
сөздің өзге дауыс-
ты лары нан ланағұрлым қатты рақ дауыспен ай-
тылып, қ ұ л аққа анағұрлы м айқы н ы рақ ш алы-
нады. М әселен, буын саны бірдей
барады, кара-
ды
деген етістіктердің екінші буындары ұқса
с-ра,
-ра
дегендерді
бір қалыпты дауыспен ауызша
алма-кезек айтып коретін болсақ,
барады
деген-
дегі екпінді
ра
буынының
карады
дегендегі
екпінсіз
р а -
мен салы стырғанда әлдеқайда қар-
қынды айтылатынын әрі құлаққа қаттырақ есті-
летінін байқау қи ы н ға соқпайды. Оның есесіне
мұндағы
барады
дегендегі соңғы буындағы
ы
да-
уыстысының
карады
дегендегі соңғы буындағы
ь/-дан дыбысталуы да, естілуі де анағұрлым со-
лғы н, олай болатыны оған бұл жерде екпін түсіп
тұрған
жоұі
Бұл жай әсіресе сыртқы дыбыстық
құрылысы бірдей мына секілді етістіктердің екпін
ыңғайын салыстырудан жақсы байқалады:
маған
тесіле карайды - көзінің алды карайды; ішсең, шөлің
қанады - жарақаты қанады.
С озы лы ңқы лы қ болса, мөлшерлі екпіннің
негізгі белгісі. Бұл -
қазақ тіліндегі тегеурінді
екпінді мөлшерлі екпіннен боле-жара қарауға
болмайды деген соз. Дұрысында, қазақ екпіні
әрі тегеурінді, әрі молшерлі. Алайда тегеурінділік
- оның басты қасиеті де,
мөлшерлілік - оны то-
лықтырушы үстеме қасиет.
Қ азақ тілінде дауыстылардың созы лы ңқы ,
келте дауысты боп бөлінуі жоқ. Қ азақ дауысты-
л а р ы н ы ң с о з ы л ы ң қ ы айты луы о л а р ғ а сөз
екпінінің түсуімен ғана шарттас.
Достарыңызбен бөлісу:


title: .1 . Е К П І Н Н І Ң Қ Ы З М Е Т І

text:
7 .1 . Е К П І Н Н І Ң Қ Ы З М Е Т І Сөз екпінінің сөйлеу жүйесінде атқаратын
қызметі сан қилы. Солардың ішінен зерттеуші-
лер екпін атқаратын қызметтің ең бастысы деп
көбіне-көп екпіннің кульминатив, делимитатив,
сигнификатив, экспрессив секілді қызметтерін
атайды.
Екпіннің барша фонетикалық типіне тән деп
оның кульминатив қызметін атауға болады. Бұл
қы зметтің мәні сөз ішіндегі буындар мен буын
құрайтын дыбыстардың басын лебіздік (просо-
диялық) тұрғыдан біріктіріп, сөзді біртұтас өз
алдынадербес құрылым (структура) етіп көрсету.
Екпіннің кульминатив қызметін кейде екінші
түрлі атпен оны ң сөзді ұйымдастыратын қыз-
меті деп те атайды.
Екпіннің бұдан кейінгі маңызды қызметі -
сөйлеудегі (сөйлеу а ғы м ы н д а ғы ) сөздердің
тізбегіндегі, бір-бірінен шегін, шекарасын ажы-
рату, мұны екпіннің делимитатив қызметі деп
атайды.
Бұл - сөзді сойлеу тізбегіндегі өзге сөздер-
ден боліп корсетудің өлшемі. Бір сөзде бір ғана
екпін болатындықтан, екпіннің санына қарай
сөйлеу тізбегін, сөздердің саны ны ң қанш алы қ-
ты екенін білуге болады. Тыңдаушы өзі естіп
отырған ұзын-сонар әңгіменің ішінде бірінен соң
бірі іле-ш ала айтылып жатқан сөздердің бір-
бірінен жігін ажырата алмаса, не естіп, не қой-
ғаны н біле де, түсіне де қоймас еді. Мұндайда
ты ңдауш ы ға қолғабыс тигізіп, көмекке келетін
нәрсе - екпін. Тек осы екпін арқылы ғана тың-
даушы сөйлеу тізбегіндегі бірімен-бірі мидай
араласып жатқан сөздердің бір-бірінен ара-жігін
айыра, саралай алады /
Әр буында өзге дыбыстардан мойны озық
тұратын бір дыбысты ң болатыны тәрізді, әр
сөздің құрамында өзге буындардан мойны озық
тұраты н бір буын (
вершинный слог ) болады.
Осындай буындардың саны арқылы фраза құра-
м ы ндағы сөздердің саны анықталады. Екінші
сөзбен айтқанда, фраза құрамында қанш а осын-
дай буын болса, сонш а сөз болғаны. Екпін бол-
маса, сөз құрамындағы буындардың бәрі біркелкі
а й ты л а т ы н б о л са, ф р а за , с ө й л ем іш індегі
сөздердің аяқталған жерін, олардың жігін ажыра-
ту тыңдаушы үшін зор қиы нды қ келтірер еді.
Екпіннің сөздің жігін, шекарасын ажырату-
д а ғы қы зм етін түсіндіруді ж еңілдету үшін
Қ.Ж ұбанов мынадай бір методикалық тұрғыдан
оңтайлы мысал келтіреді. Сөз буыны сөздің боліп
айтуға келетін бөлшегі болғанды қтан, бұл кісі
жас және
ат деген бірінен-бірі болек тұрған,
бірақ былай қарағанда әрі дербес соз деп ұғар-
лықтай екі буын алады да, осы екі буын бір
создің құрамына кірген буын ба, әлде екеуі екі
басқа создікі ме, соны ң басын ашып алуымыз
керекдеген өзіне-өзі сауал қояды. Оған озі бы-
лай деп жауап береді: Егер бұл екеуі екТ^асқа
соз болатын болса, онда олардың арасын боле,
жапсарын аша сойлейміз, бұл ы ңғайда алып
оты рған мысалдарымыздан
жас ат деген жас
жы лқыны білдіретін түсінік шығады. Ал енді
бұл екі буын бір создікі болса, олардың жГгін
жапсарластыра, жымдастыра сойлейміз, онда
алып оты рған мысалдарымыз
жасат деген бір
нэрсені істеу мағынасын білдіретін біртұтас соз
болып ш ығады. Бұл кісінің екпін қызметін
түсінуге арналған және бір ұтымды мысалы -
су,
ал, ма, ған деген қатар тұрған төрт буынға оқушы
назарын аударған жері. Біріне-бірі ілес тұрған
осы төрт буынны ң төртеуін екпін ы ңғай ы н а
қарай төрт деп те, бір сөз деп те, яки екі-үш сөз
деп те қабылдауымыз мүмкін дегенді айтады.
Егер бір сөз деп ұқсақ, олардың бэрі бір екпінге
ие болып


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 161

text:
суалмаған (сиыр) деген бір-ақ сөз бо-
лып шығады. Егер мұндағы төрт буынның екпіні
екеу болса, оны
су алм аған (құды қ) деп, үшеу
болса,
су ал маған деп ұғуымызға болар еді дейді.
-Иікпіннің грамматикалық формалардың ма-
ғынасы мен сөздердің лексикалы қ (семантика)
мағынасын ажырату қабілетіне байланысты қыз-
метін оның сигнификатив қызметі деп атайды.
Демек, екпіннің сигнификатив қызметінің екі
жағы бар: бірі - грамматикалық формаларды бір-
бірінен ажырату, екіншісі - сөздерді лексикалық-
семантикалы қ тұрғы дан бір-бірінен ажырату.
М ұның қазақ тілінде байқалатыны - көбіне-көп
алғаш қы сы . Қазақ тіліндегі екпіннің бірқатар
грамматикалық формаларды ажырату қабілеті бар^
Сы рт көрінісі ж ағы нан бір-бірінен айна
қатесіз дөп түсіп жатқанымен, әрқайсысы өз ал-
ды на бөлек-бөлек грамматикалық м ағы н ан ы ң ,
тіптен кейде грам м ати кал ы қ к атегө р и я н ы ң
көрсеткіші бөп табылатын фөрмаларды ажыра-
туда қазақ тілінде екпіннің атқараты н қызметі
елеулі. Д4әселен,
біз баламыз -
біздің баламыз деген мысалдардағы
бала сөзіне ж алғанғанл/ь/з
қөсымшасының алғашқысы - жіктік жалғауы да,
кейінгісі - тәуелдік жалғауы. О сындағы қөсы м -
ша қабылдап тұрған
баламыз деген сөзді жеке
алып қарайтын бөлсақ, өның құрамындағы
-мыз- дың қандай қөсымша екенін ажыратуғаңегіз бө-
ларлы қ бір-ақ дэйек бар, өл - екпін. Егер өл
екпінсіз айтылса, жіктік жалғауы бөлады да, ек-
пінмен айтылса, тәуелдікжалғауы бөлады. Бұлай
бөлатыны жіктік жалғауы қазақ тілінде екпін
қабылдамайтын қөсымшалар төбына жатады да,
тәуелдік жалғауы керісінше, үнемі екпінмен ай-
ты лады /
Қазақ тіліндегі қөсымшалардың әр түрінің
екпін қабылдау қабілеті әр басқа. Тәуелдік жалға-
уымен қатар тілімізде екпін қабылдауға бейім тұра-
тын қосымшалар көптік, септікжалғаулары. Бұлар-
ға да екпіннің түсу, түспеуі өлардың сөз ішінде
қай буында келуімен шарггас. Мәселен,
окуиіылар дегендегі көптік жалғауына түсіп тұрған екпін бұл
сөзді септеген кезде
оқучиылардың, оқушьтарға де-
ген ретпен сөз сөңына қарай жылжып кетеді (көмек-
тес септігі екпін қабылдамайды).
Екпін грамматикалық тұлғаларды езара ажы-
ратып тұрады.
-тын, -тін қөсымшалы өткен шақ
есімше
(баратын, көретін) тұлғасының сөйлемнің
анықтауыш мүшесінің қызметінде де, сөндай-ақ
ешбір тұлғалы қ өзгеріске түспей сөл бағзы
к ү й ін д е тұры п ж ік тік тің үш ін ш і ж а ғ ы н д а
сөйлемнің баяндауыш мүшесінің қызметінде де
жұмсалатын кезі'бар. М әселен,
баратын ж ерл^- ген мен
ол жыл сайын ауылына баратын деген
мысалдардың алғашқысында анықтауыш, сөңғы-
сында баяндауыш қызметін атқарып екеуінде екі
түрлі грамматикалық жүк арқалап тұрған бір ғана
баратын түлғасын бір-оірінен айыра тануымызға
кәмектесетін тілдік ишара (языкөвөй знак) екпін.
Жедел өткен ш ақты қ
-ды, -ді қөсымш алы
етістіктер ж іктік тұлғада айты лған кезде екпін
өсы қөсымшаға түседі. Мысалы
:бардым, бардың, барды; хабарлады м , хабарладың, хабарлады; оқыдым, оқыдың, оқыды; көрдім, көрдің, көрді; білдім, білдің, білді. Осы қөсымш амен сырт қарағанда ұқсас ке-
летін келер шақ мағыналы жіктіктің үшінші жа-
ғы н ы ң
-ды, -ді қөсымш асы әркез екпін қабыл-
дамай айтылады. Жіктелген етістіктердің мұндай
түрінде екпін үнемі өсы қөсы м ш аны ң алдына
тете тұрған буынғатүседі. Мысаль
ү.барады, істейді, хабарлайды, оқиды, кореді, біледіт.Ь. Тілімізде бірде есім сөз, бірде есімше деп әр
тарап танылып жүрген
барушы, келуіиі деген
тәрізді күрделі
-уіиы, -уші қөсымшасының көме-
гімен жасалатын тұлғаны ң бар екені мәлім. Осы
тұлғаны ң есім м ағы насы на ие бөлатын ыңғайы
мен есім ш е қы зм етінде ж ұм салуы нда екпін
ж өнінен айы рм а бар.
Барушы адам, келуші кісі деген тіркесте сөз бөлып өтырған тұлға есім ма-
ғынасында, анықтауыш қызметінде жұмсалған,
екпін бұл жерде сөңғы буынға
(-іиы, -ш і) түскен,
ал
ауылға жиі барушы еді, бізге жиі келуші еді, я болмаса ауы лға жиі баруіиы ең, бізге жиі келуші ең деген сияқты ретпен бұл тұлғаны есімше қыз-
метінде баяндауыш құрамында қөлданатын бөл-
сақ, өнда екпін екінш і буынға ауысады.
Қазақ тіліндегі
-іиа-ше тұлғалы сәздерде
екпін
(өгізше-өгізше) бірін зат есім, екінш ісін
үстеу ретінде саралаушы қызмет атқарып тұр.
Бірінші ж ақтағы
қаламы н деген етістік
тұлғасының екпіні жіктік жалғауына таяу тұрған
буынға түскен. Осы сөзбен сырт пішіні ұқсас
қаламын қолына үстады деген сөйлемдегі
қала- мын дегенде екпін сөздің сөңғы буынынатүскен.
Ды бы сты қ құрамы ұқсас бірі етістік, бірі есім
тұлғаларды ажыратуға негіз бөп тұрған - екпін.
баласыз-баласыз дегендердің алғаш қы сы-
ңарының ж іктіктұ л ға, екінш ісінің сын есімнің
бөлымсыздық тұлғасы ретінде саралануы да өлар-
дағы екпіннің қызметіне байланысты.
Екпіннің және бір қызметі - сөзгхдьтпрс-с^
сиялық өң беру. Кейбір фамматикалық өмөфөр-
маларды ажыратудағы екпіннің қызметі өның
осы экспрессиялық қызметіне байланысты.
М эселен, екі буыннан тұратын
қойшы деген
сөздің екпіні бірінші буынға түсірілсе, өнда өл
эксгірессиямен айтылып, етістіктің бүйрықтұлға-
сы ретінде ұғынылады. Ал екпіні сөңғы буында
тұрса, өл экспрессиясыз айтылады да, есім сөз
бөлып қабылданады. Мысалы:
Сен осы сөзіңді қой- іиы!; Қойшы көп болса, қой арам өледі (Мақал).
Осы секілді
салма, кеспе, алма, жарма, көрме, тартпа деген екпін ыңғайына қарай бірде етістік,
бірде есім сөз бөп қабылданатын бірқатар омо-
формалар бар. Бұл создер етістік қызметінде


title:
0 2
ФОНЕТИКА - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
1 0 2 ФОНЕТИКА жұмсалып, сөйлеуші тарапынан бұйрық түрінде
эмоциялы өңмен қатқыл айтылса, онда екпін
олардың бірінші буынына түседі. Мысалы:
Бұл істі сөзбүйдаға салм а! Сен тәлкекке салмаІЖ о- лымды кеспе! Ондай сөзді аузыңа алм а! Ол тура- сында тіс ж арма!Көрме деген соң көрме!Қолым- ды тартпа! Егер ж о ғары д ағы сөздерді тағам , ж еміс
түрлерін білдіретін
салма, кеспе, алма, жарма не-
месе
корме, тартпа сықылды зат есім мағынасын-
да қолданатын болсақ, онда екпін бұл сөздердің
соңғы буынына түседі. Мысалы:
Салма әлі ыс- тык - буы бұркырап тұр. Қамыр деген жарыктык- ты бабына келтіріп, шаштай кып кеспе жасаса болмас па еді, түге! Белеңнен асқан жолдарың Бесіктің тартпа бауындай. Егіншіге барсаң жарма жерсің, балыкшыға барсаң карма жерсің. С өз етілген
ж айлардан қа за қ тіліндегі
екпіннің бірқатар грамматикалық формаларды бір-
бірінен ажыратуда қы зметі бар екені ай қы н
көрінеді. Бірақ оны ң есесіне екпін орныны ң
өзгерісі арқылы бір сөз табына жататын сөздердің
лексикалы қ-сем антикалы қ тұрғыдан құбылуы
қазақ тілінде байқалмайды. Бір сөз табына жата-
тын лексикалы қ омонимдер екпін жөнінен бір-
бірінен дараланбайды. Контекстен жырып алын-
ған бір сөз табына жататын омонимдердің лекси-
калық мәнін олардың екпініне қарап ажырату
мүмкін емес, өйткені жеке-жеке алғанда олардың
бәрінің екпіні сөздің соңғы буынында тұрады.
балдак “ж үзік” -
балдак “аяғы кем адамдар-
дың таяныш ы”,
шабак “майда балық”-
шабак “дөңгелектің ш аб ағы ” ,
тебін “аяқпен тебуді
білдіретін етістік” -
тебін “жылқының қысқы жай-
ылымы”,
жылауык “малдың ішіндегі жылауығы”-
жылауык “жылампаз, жылай беретін”,
жылу “ыс-
ты қты қ”-
жылу “көмек, жәрдем” т.б. Мәселен,
көрмес түйені де көрмес дегендегі бір түбірден
жасалған тұлғалардың да екпіні бірдей, бірақ бірі
есім, бірі етістік қызметінде жұмсалған. Омоним-
дер бір-б ірін ен екпін арқы лы даралан бай ды ,
екеуінің де екпіні сөздің соңғы буынында.


title: .2 . Е К П І Н Н І Ң О Р Н Ы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
7 .2 . Е К П І Н Н І Ң О Р Н Ы Екпіннің фонетикалық типтерінен тыс оның
сөздің қай буынына орналасу ы ңғай ы н а қарай
бөліңетін құры лы мды қ (структуралық) типтері
бар. 'Ёкпіннің құрылымы ф онологиялы қ және
м орф ологиялы қ болып екі түрге бөлінеді. Ф о-
нологиялық екпін
тұрақты екпін, еркін екпін болып екіге бөлінеді.
Тұрақты екпіндеп создің
нақтылы бір буынында ғана келетін екпінді ай-
тады.
Еркін екпіндеп сөздің кез келген буынына
түсе беретін екпінді атайдьі^г
Қ азақ екпінінің ж оғары да айтқаны мыздай
кей грамматикалық формаларды ажыратуға қаты-
сының болуы - оның сөз ішіндегі орныны ң анау
айтқандай сонш алы қты тұрақты емес екенін
аңғартады. Осы ыңғайда мына бір жайдың ба-
сын ашып айта кетуіміз керек. Ол - қазақ тіліндегі
екпіннің денірек ұшырайтын орны - сөздің соңғы
буыны екендігі. Екпіннің өзге буындар, айта-
лы қ, аяққы буы нға тете тұрған буында байқа-
луы оның көбіне-көп грамматикалық формалар-
ды ажырату қызметіне байланысты.
Екпіннің қызметіне орай ж оғары да әңгіме
етілген бір түбірден, со н д ай -ақ әр түбірден
өрбіген, бірақ дыбыстық құрамы бірдей грамма-
тикалы қ тұлғалардағы екпін орны н кестемен
көрсетуге болады.
Екпіні соңғы буынға түсетін түлғалар біздің
балам ы з (тәуеддік жалғау)
көретін (аны қтауы ш ) көз
, көзі
қарайды (м ағы насы - шаршады)
тісі
қанады (өткен ш ақ)
біздің
қойшы (зат есім)
өгізше (зат есім) өкірді
қалыңыз (зат есім) қалай
баласыз (сын есім)
ақы лсы з (сын есім)
ол
барғанш а (етістік), сен бар
ол


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=163#Екпіні_соңғы_буынға_түсетін_түлғалар_біздің__балам_ы_з_(тәуеддік_жалғау)__көретін


title:
келгенше
(етістік), сен күте тұр
барушы

text:
келгенше
(етістік), сен күте тұр
барушы
(зат есім)
келуш і
(зат есім)
ж азда
(жатыс септік,) ауы лға барам
үйде
(жатыс септік) кім бар
ж асырғанды
(зат есім) ж ұрт көрмей ме?
ол
болғанды
(зат есім) ғана айтты
өтіңіз
(зат есім) ауырмай ма?
басыңыз
(зат есім) ауырмай ма?
атыңыз
(зат есім) кім?
ат пенен
(шылау) арба
қалалы қ
(сын есім)
қалайы к
(зат есім)
қолына
қалам ы н
(зат есім) ұстады
оны
айтқан м ен
(есімдік)
ауылш аруашылық
басқарм а
(зат есім)
койма
(зат есім)
барлық
(м ағы насы -м олш ы лы қ, зат есім)
Екпіні соңғы буыннан озге буынға түсетін түлғалар
біз
балам ы з
(жіктік жалғау)
ол ж ақсы
көретін
(баяндауыш)
тесіле
қарайды
(м ағы насы - назар аударады)
шолі
қанады
(ауыспалы ш ақ)
осындай сөзіңді
қойшы
(етістік)
әгізш е
(үстеу) өкірді
сіз осы нда
қалыңыз
(етістік)
сіз әлі
баласыз
(зат есім)
сіз бізге
ақылсыз
(зат есім)
ол үйге
барғанш а
(үстеу) тіл қатқан ж оқ
ол
келгенше
(үстеу) тіс жармады
ол ы лғи
барушы
еді (етістік)
осында ы лғи
келуш і
ең (етістік)
міне
ж аз да
(атау септік) ш ықты
менде
үй де
(атау септік), мал да бар
ол бәрін
ж асы рған-ды
(етістік)
ол осында кеше
болған -д ы
(етістік)
өткелден
өтіңіз
(етістік)
енді әнге
басыңыз
(етістік)
садақты
атыңыз
(етістік)
атпенен
(көмектес септік) келді
осында
қалалы қ
(етістік)
осы нда
қалайы қ
(етістік)
осында
қаламын
(етістік)
айтқанмен
(көмектес септік), ол ты ңдаған жоқ
бүл
жұмысты сен
басқарм а
(етістік)
оны
бұл жерге
қойма (етістік)
барлық
(есімдік) кісі
ЕКПІН
103
Ж еке алғанда дыбыс құрамы бірдей, ф оно-
логиялы қ тұрғы дан біріне-бірін қарама-қарсы
қойы п салыстырып көрсетуге келетін, бірінен-
бірі тек екпіні арқылы ғана ажыратылатын тұлға-
лар тілімізде сонш алы қ көп болмаса да барына
бар. Ж оғары дағы мысалдар - осы ны ң дәлелі.
Бұдан қазақ екпінінің фонологиялық қызмет атау-
лыдан мүлдем құр алақан емес екендігі кәміл
байқалады. Ж алғамалы тіл болғанды қтан түркі
тілдердегі қосы м ш а атаулының барш асы ны ң
әлбетге түбір сөзден кейін келетіні түсінікті. Алай-
да сөз аяғы нда келген қосы м ш аны ң бәрі бірдей
екпінді сытықсыз қабылдай бермейтінін салыс-
тырмалы деректерден айқы н көріп отырмыз.
Ж оғарыда әңгіме болып өткен ж алғы зсал-
ма, кеспе
тэрізділерде ғана емес, бұйрық райдың
болымсыз түріндегі өзге етістіктерде де екпін
сөздің соңғы буынына таяу тұрған буында келе
береді. Мысалы:
Олай деп айтпа; көзіме көрінбе;
алған бетіңнен кайтпа; басқан ізіңді білдірме;
іиакырса, барма; ешкімге сездірме.
Болымсыз етістіктер жіктік жалғауын қабыл-
дап, үш буынды сөзге айналған кезде де екпін
орны өзгермей, сол бағзы күйінде алғаш қы бу-
ында қалады. Бұл - бір ж ағы нан болымсы зды қ
-м а
қосымш асының екпін қабылдау қабілетінің
мардымсыздығымен өзектес жай. Мысалы:ш7/и-
паңыз < айтпа, бармаңыз < барма, келмеңіз <
келме, кетпеңіз < кетпе.
Осы тұлғаны ң үстіне
енді көптік қосы м ш асы ж алғанаты н болса да
екпін орны өзгеріске ұш ырамайды, бірінші бу-
ында тұрабереді. Мысалы:
айтпаңыздар <айт-
паңыз, бармаңыздар < бармаңыз, келмеңіздер <
келмеңіз, кетпеңіздер < кетпеңіз.
Құрамында болымсыз мәнді
-м а
қосымш а-
сы бар етістіктер бірінші жақта қолданылған кез-
де де екпін осы қосымш аның алдындағы буын-
ға түседі. Мысалы:
бармаймын деген соң бар-
маймын, айт паймы н деген соң айт пайм ы н,
білмеймін деген соң білмеймін.
Осындай тұлғадағы екпін экспрессивтілігі
мен тұрақты лы ғы ны ң басты бір кілті етістіктің
болымсыз түрін жасайтын
-ма (-ме, -ба, -бе, -па,
-
пе
) қосымш асы нда жатыр. Бұл қосы м ш аны ң
екпін қабылдамау қабілеті мардымсыз дегенді
тым әсіре ұқпауымыз керек.
-м а
қосымш алы
етістік тұлғасы кейде сөйлеушінің бұйрық емес,
өтініш , жалыныш тәрізді көңіл күйімен байла-
нысты айтылған жағдайда екпін
-ма
қосымш а-
ның өзіне түседі. М әселен,
Мүндай сөзді айтпа!
деген сөйлем бұйрық интонациям ен айтылса,
екпін
айтпа
тұлғасының бірінші буынына түседі
де, өтініш , жалыныш интонациям ен айтылса,
екпін оның соңғы буынына (
-ма
қосымшасына)
түседі.
Мүндай сөзді айтпа!
Сол секілді
-м а
қосымш алы тұлға арқылы
істің, қимылдың болымсыздық мәнісін анықтаң-
қырай, дәлірек айту қажет болған кезде де екйін
осы қосы м ш а тұрған буынға түседі. Мысалы:
Ол жерге сен бармайсың, мен барамын. Оны сен
білмейсің, м ен білемін. Оны сен айтпадың, мен
айттым.
Соз ішіндегі екпін орнының осылайша әрқи-
лы құ б ы л у ы э к с п р е с с и я -э м о ц и я р ең і бар
создердің кобіне-ақ тән нэрсе.
Коптік мағынаны білдіретінэлше,
барша, бүкіч,
күллі, бүткіл, барлык, бэрі
тәрізді жалпылауыш
есімдіктер оларға сойлеуші тарапынан ерекше мэн
беріле, назар аударыла айтылған кезде де екпін
ол создердің бірінші буынына түседі:
барша әлем,
эм м е жүрт, барлық ел.
Екпіннің мұндай түрін
эмфаза екпіні
деп атайдьі^
Д и а л о гта р д а ж ауап р етін де ай ты л аты н
құптау, келісім мэніндегі
м ейлі, болды, м а қү л
секілді сөздердің де екпіні көбіне бірінші буын-
да тұрады.
Оңтүстік өңірдің жергілікті халқының тілінде
жиі қолданылатын
бопты
(мағы насы - жарай-
ды, құп),
туры
(тұп-тура, дәл солай) тэрізді
құптау мәні бар создердің де екпіні ылғи бірінші
буында келеді.
Қазақ тіліндегі осы
-ма
сияқты екпін қабыл-
дамайтын қосы м ш аны ң бірі - теңеу, салыстыру
мэнді
-дай
қосымш асы. Бұл қосымш а ж алған-
ған сөздердегі екпін де үнемі осы қосы м ш аға
таяу тұрған буынға түседі. Мысалы:
таудай жігіт
бол, қаймақтай қою, қардай аппақ.
Бұл қосым-
ша заттың күйін, қалпын білдіретін үстеу мәнді
сөздердің құрамында келген кезде де екпінсіз ай-
тылады.
Мысалы: қымызды суықтай іш.
Қандай, нендей
есімдіктерінің құрамында кел-
ген
-дай
қосы м ш асы , егер бұл создер сұрау
мэнінде жұмсалған болса, екпін қабылдайды, ал
таңдану, таңы рқау мәнінде жұмсалса, екпінсіз
айтылады. Мысалы:
Д эм і қандай екен?Дэмі қан-
дай тамаша! Ол нендей нэрсе? Денесі нендей зор!
Екпін түспейтін тұлғалардың бірі - көмек-
тес септіктің
-мен, -пен
қосымшасымен сыртқы
ды бы сты қ тұлғасы , айтылуы осы қосымш амен
бірдей
мен,
т /ж а л ғ а у л ы қ шылауы. Бұларды бірде
шылау, бірде көмектес септіктің жалғауы деп тану
- бұл құрылымның сойлемдегі синтаксистік қыз-
метінен барып туындайтын нәрсе. Мысалы:
104
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
ФОНЕТИКА Көмектес жалғауы қызметіндегі
-мен, -пен Ж алғаулы қ шылау қызметіндегі
мен, пен Қаламмен жазды Қалам мен карындаиі Асанмен бірге келді. Асан м ен Үсен Оракпен орды Орак пен балға Алтынмен аптап, алтын м ен күміс күміспен күптеп күміс пен алтын -мен, -пен түрінің қазақ тілінде
-менен, -пе- нен нұсқалары да бар. Септік ж алғауының қы з-
метінде жұмсалған кезде бұларға екпін түспейді.
Егер олар сөйлемнің екі бірыңғай
м ү ш е с ін ің
Көмектес септігі ж алғауының қарсы лы қты
және мезгіл бағы ны ңқы лы сабақтас құрм алас
сөйлем нің б ағы н ы ң қ ы
сы ңары ны н барғанмен, келгенмен (қарсы лы қ мәнді) және
барысымен, келісімен (мезгіл мәнді) секілді баяндауыш құра-
мында келсе, ол екпінсіз айтылады. Мысалы:
Сен айтканмен, ол тыңдаған жок. Сен барысымен, ол мында келсін. Баяндауыш тұлғалары көмектес жалғауының
екі буынды нұсқасы мен айтылса, екпін орны
өзгеріссіз қалады:
барғанменен, келгенменен; ба- рысыменен, келісіменен. Етістікке ж алғаны п, оны ң өтініш мәнді
тұлғасы н жасайтын
-шы, -ші ж ұрнағы да екпін
қабылдамайтын қосымш алар қатарына жатады.
Мысалы:
созіме кұлак койшы, айткан тілдіалшы, сұрағанын берші. Сөзге қосымша жалғанған кезде, екпін түсіп
тұрған дауыстылардың қазақ тілінде редукцияға
ұш ырайтын кездері болады. М ұндай ж ағдайда
да екпін сөзге ж алғанған қосы м ш аға ауысады:
мұрын-мұрны, ауыз-аузы, ойын-ойнаі.Ь. Еш бір қ о сы м ш асы з ай ты л ған сөздерде
екпіннің сөздің соңғы буыннан өзге буындарда
кездесуін араб, парсы тілдерінен ертерек уақыт-
тарда енгена
пбетте, хатта, әмен, һэммә, бэлки, бэлкім, лэкин (бірақ) тәрізді бірен-саран сөздердің
құрамынан байқаймыз.
Ш еттен келген сөздердің ана тіліміздің ак-
центуациялық табиғаты на бейімделуі жайында
мағлұмат алғы м ы з келсе, әдеби тілден горі ха-
лы қты ң ауызыекі тілінің дерегіне жүгінгеніміз
абзал. Дұрысында, әдеби тіл мұндай құбылыс-
арасын дәнекерлеуші жалғаулық шылау қызме-
тінде жұмсалса, екпін қабылдайды және екпін
мұндай жағдайда олардың соңғы буынына түседі.
Мысалы:
тар жөнінде объекгив дерек бере алмайды, өйткені
ол шет сөздерінің айтылуы мен жазылуын көбіне
белгілі бір заңдастырылған ережелердің өлшемі-
не салып барып қабылдайды.
Орыс және еуропа тілдерінен енген создердің
соңындағы екпінсіз айтылған
а дауыстысы қазақ
тілінің өткен бір кезеңдерінде түсіп қалатын заң-
ды лы қ қалы птасқан:
газет (газета), эптек (ап- тека), кэмпит (конф&па), школ (школа), пар (пара), старшын (старшина), минут (минута), секунд (секунда), кір (гиря), сипыр (цифра), цитат (цита- та). Ж оғарыдағы мысалдарда олардың бастапқы
нұсқасы ны ң бәрінде де екпіннің кейінгі
а - ға
түспей, соны ң алды ндағы буы нға түскен. Ал
қосымшасыз айтылған есім сөздердің екпіні қазақ
тілінде сөздің аяғы нда тұрады. Осы тұрғыдан
алғанда, аяғы түпнұсқасы ндағы екпінді буын-
мен шектелген бұл сөздердің қазақша нұсқасында
сөз соңындағы екпінсіз айтылған
а дауыстысы-
ның еленбеуі заңды. Оның үстіне бұл кірмелердің
бәрі де зат есімдер.
^ Е к п ін с із айтылған сөз соңындағы буынның
қы сқары п түсіп қалуы ж оғары дағы лар секілді
тек кірме сөздерде ғана емес, ана тіліміздің төл
сөздерінің бойынан да байқалаты н кездері бар:
Етістіктің бірінші жақтық
барғанмын//барғамын, келгенм ін//келгем ін, барамын, келемін, үшінші
жақтық
барады, келеді деген сияқты жіктіктұлға-
сыны ң соңы ндағы буынның түсіп қалып
бар- ғам , келгем, барам, келем, барат, келет түрінде
қы сқаш а айтылуы - жиі кездесетін құбы лы сЛ
Көмектес септігі қызметіндегі
Ж алғаулы қ шылау қызметіндегі
-менен, -пенен менен, пенен атпенен келді ат пенен арба сеніменен ол акылдасты м а? сені менен ол ожауменен кұй ожау менен касық шыбықпенен шыпкырт шыбык пенен іиырша