title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
55
116-жаттығу. Көркем шығармадан сұраулы сөйлемнің әр түріне үш
мысалдан теріп, кестені толтырыңыздар.
Ма, ме, ба, бе,
па, пе сұраулық
шылаулар
арқылы жасалуы
Сұрау
есімдіктері
арқылы
жасалуы
Баяндауыш
құрамында
ғой,
ше
шылаулары
келу арқылы
жасалуы
Баяндауыш
құрамында
шығар, болар
сөздері
келу
арқылы
жасалуы
Баяндауыш
құрамында
ә
одағайы
келу арқылы
жасалуы
Интонация
арқылы
жасалуы
Леп белгісі, оның қойылатын орындары
Леп белгісі – лепті сөйлемнен кейін қойылатын таңба. Лепті сөйлем деп
адамның көңіл күйін, түрлі сезімін білдіретін сөйлемді айтамыз.
ЛЕП БЕЛГІСІ
Қойылатын орындары
Лепті
сөйлемде
рден
кейін
Ұран,
үндеу
мәнді
сөйлемдер
ден кейін
Одағай,
қаратпа
сөз
сөйлем
басында
келіп,
көтеріңкі
дауыспен
айтылса
Бұйрық, тілек,
өтініш
мәніндегі
бұйрықты
сөйлемнен
кейін
Ішінде
сұраулы
сөйлем
жасайтын
элементтері
бар,
бірақ
ерекше
бір
сезіммен
айтылған
сөйлемдерден
кейін
Ма, ме, ба, бе,
па,
пе
шылаулары
бар,
сәлемдескенде
айтылатын
сөйлемдерден
кейін
Шіркін,
дәл
осындай
жігіт
болып
өсер
ме
еді!
(Ш.А.)
Жасасын
бірлік,
бейбітші
лік!
Оны естігенде
Бекболат: – Е,
бәрекелді!..
Япырай!
Түгел
түсіп
пе? – деді.
(Ж.А.)
Төлеген әнтек
қипалақтап
тұрып: – Кәне,
жолдастар!
Тамаққа
жүріңіздер! –
деді. (Ж.А.)
Көзі
тостағандай,
терең, тұңғиық,
қандай тамаша
десеңізші!
(Ш.А.)
–
Сәлеметсіздер
ме! – деді оған
бейтаныс
біреулер. (Ш.А.)
117-жаттығу. Леп белгісінің қойылу мәнін түсіндіріңіздер.
І. Қазақтың домбырасы мен қырғыздың қобызынан күмбірлеп шығатын күй
дәл осы лек-лек тасқын шабыс емес пе екен! (Ш.А.) – Үрбие-ау! Бетіңді
кішкене жуып жүрсейші! – деп, қазаншы қатынның
алдына бір уыс бауырсақ
тастады. (Ж.А.) Шалқаңнан жатып алып, көк аспанның тұңғиық теңізін барлап
жатқан деген қандай рақат! (Ш.А.) Күлгенде де, ренжігенде де арасы қосылып
кететін қалың қара қасы қандай әдемі! (С.Ш.) Қала мен жолда талай күн бірге
болған уақытта бірде-бір сездірсеші! (М.Ә.) Сол уақытта Абай үлкен ықылас
56
білдіріп, айрықша бір тағзыммен төсін басып, қатты дауыстап: –
Ассалаумағалайкүм!.. – деп сәлем берді. (М.Ә.) Үй артындағы қоста Қартқожа
бала
оқытып жатыр еді, бір күні Кәрібай қажы: «Бері шығып кетші!» – деді.
(Ж.А.) Енді бір басып еді, аяқ асты қарауытқан шұқыр болды, шұқыр түбінде
бірдеме ағараңдаған тәрізді, қимыл етті: – Ағатай-ай! – деді біреу ышқына
сыбырлап. (Ж.А.)
ІІ.
Жапырақтар-ау, сыбдырлап жерге төгілгенше, шерлі сұлуға сая
болсаңдаршы!
Ызғырық-ау, ызылдағанша жапанда жалғыз қалған баланың
әкесіне хабар берсеңші! (Ж.А.) «Заула отым, заула! Мазда отым, мазда! Қорқақ
аңдар, тілсіз жаулар! Қаш, маңыма жолама! Күйдіремін, өртеймін!» – дегендей
Ақбілек от тәңірге сүйініп, таң атқанша маздатып, жаны аман қалды. (Ж.А.)
Ақбілек қай үйге барарын білмей, дағдарып келе жатыр еді, дуана: – Анау үйге
барайық! – деп, адырдың бауырындағы үлкен қораны нұсқады. (Ж.А.) – Ойбай-
ау! Олар қайда? Көргеміз жоқ... – десіп, таңданып, олай да, бұлай да жүгірісті.
(Ж.А.) Дос алдында жауап беруден дұшпан қолында өлген жеңіл емес пе!
(Ш.А.) – Иә, сүйтіңдер, тізелесіп отырыңдар! Ұялатын үлкен
кісі жоқ қой, –
деп, Ақберген де айтты. (Ж.А.) «Құлыным-ау!» – деп Қалиша құшағын жайып
құшақтай алғанда-ақ, Шәйза өзіне деген бір сұмдықтың болғанын сезіп еді.
(Ғ.Мүс.)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
57
Ащының бойы! Әне, Бөрікөл, Быламбай, Қарасор. Ана көрінген Мойылды. Ой,
шіркіндердің көзі жаудырап, самаладай болып жарасып тұрғанын-ай!
Анау сары адырдың иығынан түсіп, созылып келе жатқан қалың көшті қара!
Сүйіндіктің көші! Әлде бұл қай ауыл? Көші қалың, малы шоғыр не қылғанмен
көші бай ауыл ғой! Анау Ащының бойын өрлеп, сыпылдатып бара жатқан құс
салушылар-ау! Қаз, үйректі көк жендетің қырып жүр екен! Әне тастады. Түйді
дабылды. Жарқ етті. Алды білем. Атты қойды ғой. Не деген қыран! Балаларды
қара! Көштің артында қалып, тай, құнанмен жарысып келе жатқанын! Көк
құнан озды! Жоқ, құлалы да жетті, озады-ау енді, озады-ау! Айдасайшы, шірік
ит! Қап! Қарсы алдынан сиыршылар киліккенін көрдің бе? Жығылады-ау енді.
Жоқ, тоқтады. Әне бір сиыршы кейін қарай шапты. Арбасы қирап қалды-ау!
Сиыр ит сүйкенбей жүре ме? Бәрін бүлдіріп келе жатқан әне бір күйлеген
қызыл құнажын екен. Көп жылқы ана ауылдың шабындысына түскенін көрдің
бе? Байлардың осынысы жаман-ау! Жоқ, жер қорушылар да шапты.
(Ж.Аймауытов «Қартқожа»)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
58
Жазушы айтып келе жатқан оқиғаның
жалғасын
созбай тоқтатқан жағдайда
Кім біледі, бұл түнгі жортуылдар әлі қаншаға
созылар еді, егер де мына бір жағдай
болмаса... (Ш.А.)
Айтып келе жатқан ойға кенет, тосын,
күтпеген не
алшақ жатқан нәрсе қосылып
кетсе, оның алдынан қойылады
Сол жылы қызылшадан көп өнім алдық. ...
Жарықтық балажан еді ғой.
Сөйлеушінің белгілі бір себептермен (ентігу,
тұтығу, асып-сасу т.б.) сөздерін,
ойын бөліп
айтқанда
– Мен ұл туған жоқ ... тек, осы қызым ...
Ақбалам болмаса ... – деп Сүйеу үйде, түзде
бірдей мақтанатын. (Ә.Н.)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
59
сол шабыттағы беті қайтпас қаршығадай сезді. Бүгін бір түрлі
сергектік,
сезімділік бар...
Өзге күндерден дәл бүгінгі күннің уақиғалары әлдеқайда бөлек. Күндізгі
әкелер, әлгі Шөже, жаңағы Бөжейлер... Бір Қарқаралы қаласының алақандай
аясының ішінде болғанмен, осы адамдар арасы соншалық кереғар.
Тіпті
дүниенің төрт бұрышындай алшақ жатыр. Бір жерде күш, бір жерде өнер, бір
жерде мінез... Аралары және бітімсіз боп, әр салада жатқаны несі!.. Бәрі бір
орынға жиылып, ынтымақпен бір арадан табылса не етер еді?..
Бұл ой Абайға ең алғаш келген ой еді де... және тіпті өз ойы сияқты көрінді.
Анығында: «ақыл, қайрат...», «ақыл
мен бақыт, байлық» дегендердің өзара
дауы, таласы деген «парсы, түрік» тіліндегі кітаптардан былтырлар бір оқыған
нақыл әңгімесі бар-ды. (М.Әуезов «Абай жолы»)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
125-жаттығу. Тыныс белгілерінің қойылуы мен қандай қызмет атқарып
тұрғанын талдап айтып беріңіздер.
Жер үстінде адам баласы болудан қасиетті не бар дейсің. Тек қандай
адамның баласы болу керек, соны айт. Бұған қосатын бір сөз – адамды езетін
адамның баласы болма, адамды езетін адамды адамға да санама...
Әрине, адам өмірінде көп қиындықтар ұшырасады. Онсыз өмірдің өзі де
өлімтікпен тең, сұр көлеңке болар еді. Күрес пен күлкі, қайғы мен шаттық, алыс
пен жақын, жеңіс пен жетіліс болмаса, бұл шіркіннің өзі де тоңған мұз, ұйыған
айран емес пе? Әңгіме таудай қиындықты тымақтай сілетін заман жасауда ғой.
Жасаймыз да ондай заманды!
– Иә, адам баласы болуға не жетеді дейсің: не көрмейсің, не білмейсің,
істегің келсе, не істемейсің. Тек істемесең ғана еш нәрсе қызықтырмайды, не
қинамайды, не қуандырмайды. Қуаныш-шаттыққа да бейжай, шақырылмаған
қонақтай ығысып қарап, орныңда таба алмай, кездескен бұтаққа іліге кетесің.
(Ғ.Мүсірепов «Адамның анасы»)
126-жаттығу. Көп нүкте қойылған сөйлемдерді қатыстыра отырып
мамандығыңызға байланысты шағын әңгіме жазыңыздар.
60
Тыныс белгілерінің қабаттаса қолданылуы
Кей кезде сөйлемнің айтылу ерекшелігіне қарай тыныс белгілері қабаттаса
қолданылады.
Тыныс белгілерінің қабаттаса қолданылуы
Сұраулы сөйлем
лептік
интонациямен
айтылғанда, сұрақ
басым болса,
сұрау белгісі
бұрын, көңіл күй
екпіні басым
болса, леп белгісі
бұрын қойылады
Сұраулы не
лепті сөйлемдегі
ой аяқталмаған
жағдайда сұрау
не леп белгісі,
сосын көп нүкте
қойылады
Жалғаулықсыз
қарсылықты
салалас құрмалас
құрамындағы
жай сөйлемдер
арасына үтір,
сызықша
қойылады
Төл сөз бен автор сөзі
арасына сызықша
үтірмен, леп
белгісімен қабаттаса
келеді, сондай-ақ
тырнақша мен үтір,
көп нүкте, нүкте,
сұрау, леп белгілері
қабаттаса қойылуы
мүмкін
Драмалық
шығармаларда
ремаркалар
келсе, ол
жақшаға
алынып,
жақшаның
ішіне не
сыртына нүкте
қойылады
Шіркін, сол
есіктің ар
жағындағы дүние
қандай екен?!
(Ш.А.)
Мүмкін, сонда
бала осы
бұзаумен бірге
мектепке барар
ма еді, қайтер
еді?.. (Ш.А.)
Сөз бергенге
ерме, – бөз
бергенге ер.
(мақал)
– Қалқам-ау, саған
не болды? – деді
баланы тоқтатып.
(Ш.А.)
Сазамбай
(ұшып
түрегеліп).
Кім, кім, не
дейді? (Ж.А.)
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v3.html?page=47#Тыныс_белгілерінің_қабаттаса_қолданылуы_Кей_кезде_сөйлемнің_айтылу_ерекшелігіне_қарай_тыныс_белгілері_қабаттаса_қолданылады._Тыныс_белгілерінің_қабаттаса_қолданылуы

title: -жаттығу - Пунктуациясы


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
61
Сал малды, сал жанды аянба!
Мал баққан, жай жатқан ел едік,
Бейнетті көп тартқан ер едік,
Қаны жат, тілі жат, діні жат
Жат елден таяқты жеп едік.
Жатқа жем бай едік, кен едік,
Бағың жоқ биліктен кім едік,
Партия сұрқия, қым-қиғаш,
«Басы аман» көп надан сен едің.
Зарыққан, талыққан шағыңа
Тап болды бостандық бағыңа!
Ұйымдас, ұрандас, жағалас!
Сен де мін бабаңның тағына!
Құның жоқ, қорлықта өшіп ең,
Терезең төремен болды тең.
Намыстан, қайраттан қатарға ен!
Басқадан кем болған сенің нең?
Ұраным, қорғаным, сен Алаш!
Жолыңа құрмалдық мал мен бас!
Өнер тап, өрге шап, қару ат.
Аллалап алға бас, ал Алаш!!! (Ж.Аймауытов)
129-жаттығу. Көркем шығармалардан қабаттаса келген тыныс белгілерінің
әр түріне үш мысалдан теріп, кестені толтырыңыздар.
Тыныс белгілерінің қабаттаса қолданылуы
Мысалы
Сұраулы сөйлем лептік интонациямен айтылғанда
Сұраулы не лепті сөйлемдегі ой
аяқталмаған жағдайда
Жалғаулықсыз қарсылықты салалас құрмалас сөйлемдерде
Төл сөз бен автор сөзі арасына
Ремаркамен келген драмалық шығармаларда
130-жаттығу. Өздеріңіздің қатты қуанған кездеріңізді еске түсіріп, сол
сезімдеріңізді тиісті тыныс белгілерін қоя отырып жазбаша түрде
суреттеңіздер.


title: СӨЙЛЕМ ІШІНДЕ ҚОЙЫЛАТЫН - Пунктуациясы

text:
63
132-жаттығу.
Мәтінді мәнерлеп оқып, үтірдің қойылу себебін
түсіндіріңіздер.
І. Ертеңіне түске тармаса Ұлпанымен Есеней, Есенейімен Ұлпан келді... Екі
үйлі «түрікпен» қыстауының айналасы құлпырып тұр екен. Қардың суымен тез
өсіп шашақтана бастапты. Одан әрі, жарқырап жатқан көлге дейін, қара
топырақты жерге шығатын мың түрлі асыл шөптер гүл атып, қызылды-
жасылды шұбартып жатыр. Қыр жоңышқасының сарғыш, жасыл, көк гүлдері де
қою көрінеді. Әр жерге топталып өскен тікендер
алтындай жарқыраған сары
гүлдерін төгіп тұр. Ауылдың азғана малы көк жазыққа тұяғын да тигізбеген
сияқты. Балғын көктем бар ажары мен мырзалығын төге салған қалпында тұр.
Қыстаудың өзі де шоқ ағаштың қойнауына салынған екен. Жазғытұрғы самал
жел ақырын-ақырын ескектеп, көк дүниені тербетіп қояды. Қазақ мұндай жерді
көргенде, аунап-аунап алғысы келеді.
Ұлпан пәуескеден түсе сала, көзін жұмып, мұрнын дала иісіне тосып, бір-екі
кеудесін кере дем алды. (Ғ.Мүсірепов «Ұлпан»)
ІІ. Қымыз – халқымыздың бірнеше ғасырлар бойы үздіксіз пайдаланып келе
жатқан ұлттық тағамы. Ол тек тағам емес, сонымен қатар халықтың қасиетін,
дәулетін, салтанатын, байлығын,
мырзалығын, дастарқан берекесін білдіретін
ырыс белгісі. Басқа тағамдарға қарағанда қымызды дайындаудың әдіс-тәсілдері,
салт-дәстүрлері, ырымдары мен кәде-жоралары көп.
Көктем туып, құлындаған бие байланып, сауылады. Биенің ашымаған сүтін
саумал дейді. Оған арнайы ашытқы қосылып, екі-үш күннен кейін ашиды.
Алғашқы қымызды үй иесі өзі ішпейді, дәстүр бойынша ауылдың үлкендерін
шақырып, ауыз тигізіп, батасын алады. Мұны
қымыз мұрындық дейді.
Дайындау әдісіне, қасиетіне, сапасына және сақталу уақытына байланысты
халқымыз қымызды бірнеше түрге бөледі. Және олардың әр түрін жылқы жасы
атауымен атайды.
Уыз қымыз – биені алғаш байлап, жаңадан ашытылған қою қымыз.
Бал қымыз – жылқының сүр қазысын қосып, әбден бабына келтіріп пісілген
қымыз. Бұл басқа қымызға қарағанда сары әрі қою, дәмді, жұғымды, тұщы
болады.
Құнан қымыз – екі түн сақталған, толық ашыған қымыз.
Дөнен қымыз – үш түн сақталған, өте күшті қымыз.
Бесті қымыз – төрт түн сақталып, ашуы әбден жеткен қымыз.
Мұнымен қатар шөп буыны қатып, күзде сауылатын қымызды
сары қымыз
дейді. Мұның қуаты күшті әрі емдік қасиеті де жоғарылай түседі. Қыста қысыр
биелерді қолда ұстап сауып, оны
қысырдың қымызы дейді. Бұл нағыз сапалы,
қасиетті дәру сусын деп бағаланады. Қулық биенің (алғаш құлындаған бие)
қымызын
қысырақтың қымызы дейді. Жас биенің сүті болғандықтан бұл
бірнеше құлындаған биенің қымызынан қуаты да жоғары болады. Бұрынғы
қымыздың үстіне саумал қосылса, оны
түнемел қымыз дейді.
Қымыздың
бапталып, күтілуі де үлкен жұмыс. Ол, негізінен, жылқы
терісінен, емен, арша сияқты ағаштан жасалған ыдыстарға дайындалады.
64
Теріден жасалған ыдыстың үлкенін
саба, кішісін
мес, торсық деп атайды. Ол
арша, тобылғымен, қайың қабығымен жиі-жиі ысталып, майланып отырады.
Сабадағы қымызға жылқының шикі қазысын салып көп пісілген қымыз қуаты
күшейіп, сапасы артады, ащы дәмі де азая түседі. Көп пісіліп, ащы дәмі кеткен
қымызды
өлтірілген қымыз дейді. Бұл өте жақсы деген ұғымды білдіреді.
Қымыз – әрі сусын,
әрі тағам, дертке шипа, жанға қуат. Дәулетті адамдар
қымызды жазда да, қыста да ішіп отырған. Қымызды піскен, сапырған сайын
хош иісі артып, тәбет ашыла түседі. Қымыз
ыдыстары да бөлек ұсталып, оны
қымыз шара, қымыз аяқ, қымыз ожау деп қастерлеп айтады.
Бие ағытылар алдында соңғы қымызды ауыл адамдарын шақырып, батасын
алатын халықтық жақсы дәстүр бар. Мұны
сірге жияр деп атайды.
Бұл қымыз елдің шипалы сусыны, азығы ғана емес, мақтанышы мен
салтанаты да болған. Бұрынғы замандарда өткен ас, той, хан сайлауларында
арнайы апаратын сый-сияпат, мырзалықтың да бас белгісі осы қымыз.
Бұған
келген мырзалар мен байлардың, жақсылардың қай дәрежеде келгені осы
қымыз бен сойыс мөлшерімен есептелген. 1860 жылы Ұлытауда Бағаналы
Найман елінің белгілі азаматы Ерден Сандыбайұлына ас берілгенде оған 1000
саба қымыз әкелінген. Сонда әр сабаны шамамен 100-150 литрден есептегеннің
өзінде 150000 литр қымыз құйылған. (С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына»)
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v3.html?page=49#Үтір,_оның_қойылатын_орындары_Үтір_–_ең_көп_қолданылатын_тыныс_белгі._Ол_сөйлемнің_мағынасына,_құрылысына_байланысты_қойылады._ҮТІР_Қойылатын_орындары

title: СӨЙЛЕМ ІШІНДЕ ҚОЙЫЛАТЫН - Пунктуациясы


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
7-жаттығу. Төмендегі сөздерді алфавит ретімен көшіріп, лингвистикалық
түсіндірме сөздіктен анықтамаларымен танысыңыздар.
Абзац, литота, бастауыш, толықтауыш, элизия, сөйлем, жалғау, негіз, түбір,
фонема, полисемия, лексика, дисфемизм, метафора, омоним, морфема,
акустика, апокопа, әріп, бунақ, гипербола, диэреза, екпін, жазу, инверсия,
көсемше, қиысу, мақал, анықтауыш, мәтел, диалект, монолог, эпифора,
неологизм, одағай, антоним, орфография, пауза, баяндауыш, плеоназм,
антитеза, графема, анлаут, редукция, семантика, буын, есімше, мағына, сөздік,
етістік, жұрнақ, графика, стиль, табу, деривация, қабысу, термин, есімдік,
дыбыс, матасу, ассонанс, фраза, шылау, синоним, эвфемизм, грамматика,
ономастика, протеза, диалог, эпентеза, меңгеру, орфоэпия, метонимия, жаргон,
этимология.
8-жаттығу. Төмендегі ақын-жазушылардың фамилияларын алфавит ретімен
көшіріңіздер. Шығармаларын еске түсіріңіздер.
Сейфуллин С., Жұмабаев М., Аймауытов Ж., Майлин Б., Жансүгіров І.,
Мұқанов С., Әуезов М., Мүсірепов Ғ., Кекілбаев Ә., Мағауин М., Есенберлин І.,
Есенжанов Х., Мұстафин Ғ., Исабаев Қ., Момышұлы Б., Жүнісов С., Әбілев Д.,
Торайғыров С., Ахтанов Т., Ғабдуллин Н., Мұртаза Ш., Мұратбеков С.,
Әлімқұлов Т., Құнанбаев А., Мырзалиев Қ., Исабеков Д., Тәжібаев Ә.,
Нұрпейісов Ә., Әбішев Ә., Дулатов М., Көбеев С., Мақатаев М., Шаханов М.,
Оңғарсынова Ф., Айбергенов Т., Молдағалиев Ж., Шаймерденов С.,
Молдағалиев Т., Әлімбаев М., Иманасов С., Ерғалиев Х., Қайырбеков Ғ.,
Сәрсенбаев Ә., Құдайбердиев Ш., Айтматов Ш., Аманжолов Қ., Жабаев Ж.,
Байзақов И.
Қазіргі қазақ емлесінің ережелері
Дауыстылардың жазылуы
Жалаң дауыстылар: а, ә, е, о, ө, ұ, ү, ы, і, э.
Қосынды дауыстылар: ё (йо), и (ый, ій), у (ұу, үу), ю (йұу, йүу), я (йа).
7
Барлық буындарда жазылатын әріптер: а, е, ы, і.
Буын талғайтын әріптер: ә, о, ө, ұ, ү.
Кірме әріптер: э, ё.
9-жаттығу. Көп нүктенің орнына тиісті әріптерді қойып, сөздердің
жазылуына түсінік беріңіздер.
З...ялы, қ...янат, акт...р, бейқ...сап, би...лай, би...зы, бұрти..., бүйр...к, вал...та,
б...ро, в...кализм, ғар...п, ғұс...л, дәлд...ріштік, деб...тор, д...фис, дз...до, ду...т,
жанқ...яр, ж...нақ, ж...ю, жымп...ю, кәст...м, көкп...ңбек, қад...р, қау...п, құд...рет,
лағ...нет, майм...ю, ма...стро, мет...ор, ми...а, ми..., рухани...т, дәлд...ң, дәнек...с,
тауқ...мет.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
65
Бірлікті бар қазаққа ырымдаған,
Көрінді мінсіз таза ғұмыр маған.
Ағаш та, су да, тау да
Айтып жатты,
Балдырған бала Қаныш сырын маған. (К.Салықов)
Қаратпа сөздердің тыныс белгілері
Ойдың кімге, неге арналғанын білдіретін,
тыңдаушының көңілін өзіне
аудару үшін жұмсалатын, сөйлемдегі басқа сөздермен байланысқа түспей,
грамматикалық дербестігін сақтайтын оқшау сөзді қаратпа сөз дейміз. Қаратпа
сөзден кейін үтір, кейде леп белгісі де қойылады.
ҚАРАТПА СӨЗДЕРГЕ БАЙЛАНЫСТЫ
ҚОЙЫЛАТЫН ҮТІР
Қойылатын орындары
Қаратпа сөздің сөйлемнің
басында келуі
Қаратпа сөздің сөйлемнің
ортасында келуі
Қаратпа сөздің сөйлемнің соңында
келуі
Жапырақтар-ау, сыбдырлап
жерге төгілгенше, шерлі
сұлуға сая болсаңдаршы!
(Ж.А.)
–Жоқ, Сүйіндік аға, білейік
деп
сұраймын.
Сіздің
үстіңізден шағым жиям деп
сұрамаймын ғой! (М.Ә.)
– Астапыралла, не
боп қалды,
шырақтарым-ау? – деді Момын
мен кемпір қосарланып. (Ш.А.)
134-жаттығу. Қаратпа сөздердің тыныс белгілерін қойып,
сөйлемнің қай
шенінде келгенін айтыңыздар.
Қаратай сендерге берілген су егістікке жетпей, тазармаған арқы табанымен
ақпай, беталды қашып, сай-сайды қуалап жоғалып жатады. (Ш.А.) Керімбала
күлкісін тыйған жоқ: «Әй, білмеймін, кімге салсақ та, құлқыным таза дей алар
ма екенсіз Абай?» – деп, сезігін айта бастады. (М.Ә.) – Шырағым-ау осы анада
Бөжекең аулына жіберген қыз не жайда? Айғыз бишара қайтіп қиды соны?
Жылатып айырып, қайтіп қана жіберді екен? – деп,
бір жағынан наразы боп,
сұрастыра бастады. (М.Ә.) – Сүйіндік аға осы мына сіздің жердің алдындағы
Қарауыл дейтін жалғыз биік не себепті Қарауыл атанды екен? – деді. (М.Ә.) –
Тұра ғой айналайын жылырақ киініп ал, маған көмектесесің. Тұр,
тұра ғой,
ұйқыңды аш! – деді сыбырлап шал. (Ш.А.) – Мынауың тамаша екен Құлбек, –
деді бұлармен қатар келе жатқан шофер жігіт. (Ш.А.) – Мә балақай бар да ана
шоққа салып пісіріп же! Дүниеде маралдың бүйрегінен тәтті тағам болмады, –
деді. (Ш.А.) – Шыдай тұрыңдар қошақандарым. Ертең кешке дейін ғана
шыдаңдар. Әйтпесе Жәкеңнің пышағы қайраулы көрінеді. Шыдаңдар, – деп
Айгүл әр қозының басын бір сипады. (Ғ.Мүс.) –
Шырағым-ау мынау бұғылар
ғой, бұлар мұнда қайдан жүр? (Ш.А.)
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v3.html?page=50#ҚАРАТПА_СӨЗДЕРГЕ_БАЙЛАНЫСТЫ_ҚОЙЫЛАТЫН_ҮТІР_Қойылатын_орындары

title: -жаттығу - Пунктуациясы


title: 135-жаттығу - Пунктуациясы

text:
66
135-жаттығу. Абай өлеңдеріндегі
қаратпа сөздерді тауып, мәтінді көшіріп
жазыңыздар. Қаратпа сөзге байланысты
қойылған тыныс белгілерін
түсіндіріңіздер.
Жүрегім, нені сезесің
Сенен басқа жан жоқ па?
Дүниені, көңілім, кезесің,
Тиянақ жоқ па, қой, тоқта!
***
Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат,
Екі түрлі нәрсе ғой сыр мен сымбат.
Арзан, жалған күлмейтін, шын күлерлік
Ер табылса, жарайды қылса сұхбат.
***
Сыналар, ей, жігіттер, келді жерің,
Сәулең болса, бермен кел талапты ерің.
Жан құмары дүниеде немене еккен –
Соны білсең әрнені білгендерің.
***
Не іздейсің, көңілім, не іздейсің?
Босқа әуре қылмай, шыныңды айт.
Шарқ ұрып, тыныштық бермейсің,
Сырласалық, бермен қайт.
136-жаттығу. М.Шаханов өлеңдерінен қаратпа сөздердің сөйлем ішінде
орналасу тәртібіне қарай 2 мысалдан тауып, кестені толтырыңыздар.
Қаратпа сөз басында
Қаратпа сөз ортасында
Қаратпа сөз соңында
137-жаттығу. Драмалық шығармадағы қаратпа сөздерді тауып,
сөйлемнің
қай шенінде келгенін айтыңыздар,
тыныс белгілерінің қойылуын
түсіндіріңіздер.
Қанапия мен Шәрбану
(Үзінді)
Шәрбану кіріп келіп, Қанапияны көріп,
именген, қуанған сипатты қызарып,
шешесінің қасына келіп, бір қолымен жер таянып отыра кетеді.
Қанапия (қозғалып, ажарланып). Көңілі-қарың тиыш па?!
Шәрбану (бір қолымен иегін ұстап). Шүкір.
Ұмсынай. «Кімді айтса, сол келеді» деген рас-ау, сені ауызға алғанымыз сол
еді.
Шәрбану (Қанапияға көзін төңкеріп, қылымси қарап). Апа, менің не керегім
бар?
67
Ұмсынай. «Қайда кетті» деп Қанаш сұрағанға айтам. Қарағым, Қанашқа
самауыр қайнат. Ана шелекте су тұр.
Шәрбану (ынтасы
Қанапияға ауып, апасының сөзін естімейді). Апа, маған
не істе дедің?
Ұмсынай (ұршығын иіріп отырып). Қанашқа самауыр қайнат деймін.
Шәрбану (аздан соң). Ағаш бар ма еді, апа?
Ұмсынай.
Ескі қораптың малы жатқан, түйенің құмалағын қосып
қайнатарсың!
Шәрбану (көңілі бөлініп отырып). Апа, әлгі не қайда? Немене еді? Есімнен
шығып кеткенін қарашы. Е, сіріңке, сіріңке.
Ұмсынай. Сіріңке жүктің арасында шығар. (Шәрбану
шелекті алып
шығады.) (Ж.Аймауытов)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
10-жаттығу. Көп нүктенің орнына а, ә әріптерінің бірін қойып, жаттығуды
орындаңыздар.
Т...урат, ...жу…, ку...л...ндыру, б...дия, д...нд...ку, күн…к...р, т…к...ппар,
мүш...йра, мүһ...зин, н...руыздық, олд...-білд..., сүтшәрб...т, әз...зіл, б...ғбан,
б...йбіше, бейкүн..., бейж...й, бейм...ғлұм, бейп...ру…, бейш...ра, м...шине,
г...кку, гүлт...ж, дүд...м...л, күп...йке, дүб...р…, ділд..., әмірл...шкер, ділм...р,
дімк...с, дінд...р, ж...йлау, күл...пара, ж...йнамаз, күм...жнік, т...б...рік, күм...н,
күн...ра, ж...мағат, к...у...п, ж...риялау, күш...н, ж...дит, з...мз...м, к…ус...р,
кін...л...у, кін...р...т, м...н-ж...й, мүк...ммал, мүл...йім, н...м...рт, емд...м, мәрм...р,
мін...жат, п...руай, пірәд...р, р…су..., ш...й, үк...м...н, ш...йнек.
11-жаттығу. Көп нүктенің орнына ұ, ү, ы, і әріптерінің тиістісін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер.
Дәлд...ң, дәнек...с, ақк...с, ақти...н, алақ...йын, алақ...рт, аһ...лау, уһ...леу,
әж...м, әндиқ...л, байм...р, бейқад...р, беймағл...м, беск...л, бет-ж...зі, борғ...й,
ғар...п, д...лд...л, д...рия, жақ...т, жар...мес, жаһ...л, жекс...рын, ж...млә,
зәйт...нағаш, Зәб...р, зәб...р, итм...рын, келіт...п, қаб...лет, қағ...лез, қад...р,
қалам...ш, қан...шер, қарағ...с, қас...рет, қат...гез, қат...м, қау...п, құд...р, құд...рет,
құз...рет, лағ...нет, мазм...н, мазл...м, мағз...м, мағл...м, мақс...т, мақл...қат,
малғ...н, мақ...л, мақ...л...қ, марқ...м, манс...қ, мәжб...р, мәжн...н, мәнз...р,
мәмл...к, мәңг...рт, мәшһ...р, миғ...ла, неғайб...л, сам...рық, сәк...н, соғ...рлым,
сөзт...лға, с...мс...р, тауқ...мет, тәтп...ш, хаз...рет, хак...м.
12-жаттығу. Төмендегі жаттығуды көшіріп, ә, ү, ұ, о әріптері келген
сөздердің астын сызыңыздар, олардың емлесін есте сақтаңыздар.
Бектай өз қатесін түсініп, опынып, кінәсін мойнына алса екен деп тіледі.
(Ш.А.) Оң бұрышта радиоприемник, сол жақта малдас құрып отырған құндыз
бөрікті біреудің қара мәрмәрдан шабылған кішкене статуэткасы қойылған.
(С.Ш.) Осы жалған дүниеден, Шешен де өткен не бұлбұл, Көсем де өткен не
дүлдүл. (А.Қ.) Өнер алды – қызыл тіл, Тілде жүйрік – ол дүлдүл. (Ж.Ж.) Қазақ
жұмыскерлерінің неден кешіккендерін біле алмай дүдәмал болып отырғанда
Байшегір келді. (Ғ.М.) Ардақ бәйек болып кішірейген кінәсіз жігіттің сағын
8
қалай сындырар?! (Ғ.М.) Әрине, бұл жерге даусы естілмеген соң не айтып, не
қойып бара жатқаны өзгеге беймағлұм болғанымен, бала бәрін біліп отыр.
(Ш.А.) Шынында, Қодар мен Қамқаның осы сорына себепкер болған да дәл осы
Жетпіс пен соның ағасы даукес, бәлеқор Жексен. (М.Ә.) Бала осы сәтте өзін
мүлде бір қорғансыз, бейшара, көзге ілінбес мүсәпір сезінді. (Ш.А.) Жаңа ғана
көрінген автолавка осылардың бәрінен қол үзіп, тұра жүгіруге мәжбүр етті.
(Ш.А.) Соққыдан әлі есін жиып болмаған әкем байғұс жиі тоқтайды. (С.Ш.) Қол
шананың жібі аш болсын, тоқ болсын бір мойымайтын, бір қабақ шытпайтын
өгей шешеме, дүлдүл шешеме қайта-қайта ауысып барады да ұзағырақ тоқырап
қалады. (С.Ш.) Қуандықтың екі көзі күлімсіреп, ақша беті балбұл жанады.
(М.Ә.)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
138-жаттығу. Көркем шығармалардан үтір және леп белгісімен келген,
сөйлемнің түрлі шенінде (басында, ортасында, соңында) орналасқан қаратпа
сөздерді тауып, әр түріне екі мысалдан жазыңыздар.
139-жаттығу. Мәтіндегі қаратпа сөздердің тиісті тыныс белгілерін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер.
(Жер хабарын бермесін) Табай сараң адам екен. Жолаушылап келе жатқан
Торғай дуанының елге белгілі екі биі Қорғанбек пен Дәуренбек Табай
ауылының сыртына келіп түсуге рұқсат сұрапты.
– Қонақ күтетін уақытым жоқ, – депті Табай. Бұған қатты ренжіген екі би
аттанып кетіпті.
Келесі жылы сол екі бидің ауылына Табай келіп түсуге рұқсат сұрапты.
Былтырғы іске қатты өкпелеген билер «кет» демесе де, онша жақсы рай таныта
қоймаса керек.
Табай сонда ауыл ортасындағы қотанға келіп ат ойнатып:
– Уа қу құдай Билігіңе таласқан жоқпын қу құдай Мырзалығыңа таласқан
жоқпын қу құдай Байлығыңа таласқан жоқпын қу құдай Өзің берген
сараңдығың бар еді, мына Шақшақ балалары оны да алам деп сіресіп жатыр қу
құдай Енді маған не қалды қу құдай – деп айнала шапқан екен дейді. Мұны
естіген билер:
– Бір ашуыңызды беріңіз Тебеке Қателік бізден екен, – деп ат үстінен
көтеріп алған екен дейді-ау. (С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына»)
68
Қыстырма сөздердің тыныс белгісі
Баяндап отырған мәселеге автордың көзқарасын, өзіндік пікірін, түрлі
сезімін аңғарту үшін қолданылатын, сөйлемнің басқа сөздерімен байланыспай,
оқшау тұратын сөздерді қыстырма сөз дейміз.
Қыстырма болатын сөздер мен сөз тіркестері
Кісінің
көңіл
күйін,
сезімін
білдіреті
н сөздер
Айтылған ойға
нануды,
жорамалдауды
білдіретін
сөздер
Айтылған
ой
кімнің
тарапынан
шыққанын
білдіретін
сөздер
Ойдың желісін, ретін
білдіретін сөздер
Тыңдаушының
назарын аудару
үшін айтылатын
сөздер
амал
қанша,
бақыты
мызға
қарай,
несін
айтасың
т.б.
әрине, әлбетте,
рас, сөз жоқ,
сірә,
мүмкін,
шамасы,
расында,
шынында, бәсе,
бәлкім,
айтпақшы,
шынын
айту
керек,
өзіңіз
білесіз т.б.
... айтуынша, ...
айтқандай,
меніңше,
сеніңше, ..., ...
ойынша,
әлі
есімде,
ұмытпасам т.б.
біріншіден, ..., ... әуелі,
алдымен,
демек,
сөйтіп,
қысқасы,
ақырында,
әйтеуір,
ендеше,
керісінше,
мысалы,
негізінен,
сонсын, сосын, бір
жағынан,
...,
бір
сөзбен
айтқанда,
былайша
айтқанда,
сайып келгенде т.б.
айталық,
өздеріңізге мәлім,
көріп отырсыз,
шынында, міне,
әне,
қане,
байқаймын,
байқайсыз
ба
т.б.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v3.html?page=52#Қыстырма_болатын_сөздер_мен_сөз_тіркестері

title: -жаттығу - Пунктуациясы


title: ҚЫСТЫРМА СӨЗДЕРГЕ - Пунктуациясы

text:
69
(неге дұшпан болатыны айтпай-ақ мәлім!) қызға
мен жіберетін өлеңдердің
біреуін түсіріп алады. (С.М.) Расында, бұрын бұл өзін «аға сұлтан Құнанбай
баласымын» дейтін де, «бар Құнанбайдың есебі түптің түбінде
бір жерден
шығады» деп білетін. (М.Ә.) Сөз жоқ, мұндай феномендер ертедегі әдеби
мұраларды тілі жағынан біршама өзгертпей жеткізуге себепкер болғанға
ұқсайды. (Р.С.)
141-жаттығу. Мына қыстырма
сөздерден сөйлем құрап, олардың
мағыналық жақтарына түсінік беріңіздер.
Сөз жоқ, бәсе, ендеше, керісінше, байқаймын, мысалы, қысқасы, негізінен,
амал қанша, шынын айту керек,
бір сөзбен айтқанда, меніңше, әрине,
бақытымызға қарай, алдымен.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
142-жаттығу.Қыстырма сөздерді тауып, қаратпа сөздермен салыстырып,
ұқсастық, айырмашылығына тоқталыңыздар.
Енді, міне, ана баурындағы соңғы алданышы – қырықтан асқасын көтерген
сүт кенжесі... (Ә.Н.) Әне, әншиіндегі қақпақтай кең жауырыны күжірейіп
тартып барады. (Ә.Н.) Рас, ол кісі мойнында кегін жібермейтін жау. (Ә.Н.)
Ендеше, өмір мен өлім сияқты қараңғы мен жарық та кезек жеңіп, тірлік үшін
бұлар да тартысып жатады. (Ә.Н.) Шамасы, сірә, бұл ат та Кәлен қолынан
шыққан болар деп ойлады. (Ә.Н.) Рас, түн ішінде адасып кетуі де кәдік еді,
бірақ Танабай бұл жерлердің ой-шұқырын бұрыннан бес саусағындай білетін,
тек ат шыдаса болғаны. (Ш.А.) Бәлкім, ол жорғаға мінгісі де келмеген шығар.
(Ш.А.) Рас, Танабай әлі әрі-сәрі, бірақ Шора көндіретінін іші сезеді, бұ жолы да
Шораның айтқанынан шыға алмас. (Ш.А.) Әлбетте, мал болған соң, шығынсыз
болмайды. (Ш.А.) Шынында, Сарыбек бүгін әдейі бел шешіп салғыласуға
кіріскендей, досының да, басқалардың да беделіне қарамай сөйлеп тұр. (Ш.А.)
Жалғыз тісінің өзі найзадай болып бес-алты метрге салбырап кеткен кереметтен
қорықпауға болар ма екен, сірә? (С.Ш.) Оның білдіруінше, бұл адамдар
арасында тағы да бітпейтін кесір дау бар. (М.Ә.) Міне, жайқалған егін арасынан
әлдебір төмпелер қылаң береді. (С.Ш.) Қысқасы, бір құдіретті қолдың күшімен
үй де, күн де өзгеріп, айрықша нұрланып кетіпті. (С.Ш.) Сөйтіп, осы белдің
ойына қарай құлай бергенде, жорға Жұмабай арт жағынан, сол иығы тұсынан
тасырлатып кеп қосылған бір дүсірді есітті. (М.Ә.) – Әділет, сенің ойыңша,
біреудің басына күн туса, соның орнын тартып алу ғой? (М.Ә.)
143-жаттығу. Өздеріңіз сүйіп оқитын ақындарыңыздың өлеңдерінен
қыстырма сөздер кездесетін өлең шумақтарын көшіріп жазыңыздар.
Мысалы, Аспан тұр, міне, күркіреп,
Шөміш қақ, әже, ырымдап.
Көктер ме егін дүркіреп,
Көк биең аман құлындап. (М.Мақатаев)


title: 144-жаттығу - Пунктуациясы

text:
70
144-жаттығу. Қыстырма сөздердің сөйлемдегі айтылған ойға қандай
мағыналық реңк үстеп тұрғанын ашып, тыныс белгілерін қойыңыздар.
Енді міне Ақлима апай көрінген жұртқа балам келе жатыр деп күтіп отыр.
(Ғ.Мүс.) Әрине негізгі сөзге тіркескен көмекші сөздің бәрі бірдей сөздің
аналитикалық формасын жасай бермейді. (С.И.) – Е, төрелер, жол болсын!
Қаладан келесіздер ме? Жол шеті? Не ретпен шығып едіңіздер? Жай ма,
тыныштық па әйтеуір? (Ғ.Мүс.) Сөйтіп сөз әртүрлі тұлғалар арқылы
түрленудің, сөзге түрлі форма тудыратын тұлғалардың қосылуы нәтижесінде
оның көптеген формасы пайда болады. (С.И.) Айтқанындай түн асып, ертеңгі
күн бесінге жеткен шақта Шүйгінсу, Қарауыл бойы, мол Шыңғыс қойнаулары
түгелімен Тәкежанның қалың қос жылқысын тұп-тұтас, қызыл жоса қан қылып,
қырып салды. (М.Ә.) Грамматикалық форма деген ұғымға ең алдымен сөзге,
түбірге үстелетін қосымшалар, сондай-ақ префикстер мен жүйелі түрдегі ішкі
флексия, супплетивтік тәсіл жатады. (С.И.) Ең әуелі жайдақ суға теңгердіңіз...
Екінші ел алатын тәсілді айттыңыз... Үшінші орысты айттыңыз. (М.Ә.) Бүгін
қойды кеш сауып болған ба немене ымырт жабылып қалыпты. (М.Ә.) Ербол
досына жаны ашығандай сөйледі: «Бәсе жүзі де ашаң тартыпты... Нені мұңдап
кеттің тағы да?» – деп, енді Абайға ұзақ қарады. (М.Ә.) Олардың айтуынша дәл
осы отырған ұры, исі Арғын, Наймандағы ең бір барып тұрған қаныпезер
баукеспенің өзі. (М.Ә.)
145-жаттығу. Мәтіннен қыстырма сөздері бар және жоқ сөйлемдерді бір-
бірінен ажыратып, тиісті тыныс белгілерін қоя отыра, бағанға бөліп
жазыңыздар.
Үлгі
Қыстырма сөзі бар сөйлем
Қыстырма сөзі жоқ сөйлем
Немене, шабыныңды басар деп қорқамысың?
Немене айтып отырғаныңды өзің түсінемісің?
Оның кешігіп жүруі
мүмкін емес.
Мүмкін бұл Максим Горькийдің жазған
беташарының әсері болар. Бала кезде естіген ертегілерім
әлі есімде.
Әлі есімде
бір күні тауға шықтық. Биыл
несін айтасың егіннің шығымы өте жақсы! Бұл
сөзді бұрын мен естігенмін, қайталап оны
несін айтасың. Мен саған бірдеңе
Достарыңызбен бөлісу:


title: айтпақшы едім. Айтпақш - Пунктуациясы

text:
71
мемлекет те болмаған. (С.М.) Сөз жоқ
барлық сөздер әрине олар
грамматикалық сипаты жағынан белгілі сөз таптарына жатады, «тілдің сөздік
құрамына енеді», бірақ бұл екеуі екі түрлі құбылыс қой. (С.И.) Шыңғыстан
Жақып, Шоқан (жұртқа мәлім Шоқан Уәлиханов), Мақы, Махмет туады. –
Астапыралда (солай дейтін оның кейде әдеті болушы еді)! – деді Итбай. (С.М.)
Сөйтіп
сөздерді біріктіру, тіркестіру, қосарлау (сөзжасамға қатыстысы) жеке-
жеке сөзжасам үлгілері болып табылады. (С.И.) Өлең шарттылығына
байланысты және белгілі бір регион тұрғындарына (Қ.Өмірәлиевше
Батыс
Қазақстан өлкесіне) біршама түсінікті болғандықтан, кейбір лексикалық және
грамматикалық көнеліктер өзгермей жеткен. (Р.С.) – Ақыл аға! Осы
айтқаныңыз
мен білсем талай хакім, ойшылдардың да сан кітаптарында
осылайша қойған сауалы сияқты... – деп Мағашқа қарады. (М.Ә.)
147-жаттығу. Көркем шығармалардан қыстырма сөздерге,
сөз тіркестеріне
және сөйлемдерге бес мысалдан тауып, кестені толтырыңыздар.
Қыстырма сөздер
Қыстырма сөз тіркестері
Қыстырма
сөйлемдер
148-жаттығу. Мәтіннен үлгіге сәйкес қыстырма сөздері бар я жоқ
сөйлемдерді бір-бірінен ажыратып, тыныс белгілерін қоя отыра, бағанға бөліп
жазыңыздар. Ережемен дәлелдеп түсіндіріңіздер.
Үлгі
Қыстырма сөздері бар сөйлемдер
Қыстырма сөздері жоқ сөйлемдер
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Әрине, жақ пен жіктелу ұғымы бір-біріне
толық балама емес. (С.И.)
Қорыққаннан тіпті

text:
72
ескерте кеткен жөн. (С.И.)
Сондықтан салттылық-сабақтылық сипатты
етістіктің лексика-грамматикалық категориясы деп таныған жөн. (С.И.)
Сонымен кәдуілгі жұрттан оқшауланып, үйсіз-күйсіздерге қосыла алмай, көзге
шыққан сүйелдей жалғыз қаңғырдым да қалдым. (Ғ.Мүс.)
Әрине үш-төрт
ұрпақты қамтитын бір ғасырлық бұл ұзақ мерзімнің ішінде қазақ қауымынан
шыққан сөз зергерлері бұдан әлдеқайда көп болғаны даусыз. (Р.С.)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
73
Оспан ағамның жылы толмай тұрып, ол кісілердің асыққаны несі? – деп қалды.
(М.Ә.) – Жә, жеңеше, енді «қайсысы қайсысын алады?» деген түйін сөз бар ғой!
Осыны не дейсіз? (М.Ә.) – Япыр-ай, осы екеуі қырбай деп еді. Қақтығып
қалмаса игі еді! – дейді. (М.Ә.) – Бәрекелді, Шәке дұрыс айтады. Бұл әйелдер
бәріне де жақсы келін ғана емес, іні-бауыр есепті де боп кеткен. Үшеуінің де
алдарынан өтілу осы отырған бәріміздің қарызымыз. Сөзді осылай шешу керек!
– деді. (М.Ә.) – Пай-пай!
Аяқтарының астында қаламыз-ау, ойбай!
Шынаяғыңды жи, ал ұстасты! – дейді. (М.Ә.)
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v3.html?page=58#ОДАҒАЙ_СӨЗДЕРГЕ_БАЙЛАНЫСТЫ_ҚОЙЫЛАТЫН_ҮТІР

title: -жаттығу - Пунктуациясы


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
|
Байланысты: Пунктуациясы152-жаттығу. Жан-жануарлар, жәндіктер қалай дыбыстайтынын есте
сақтаңыздар.
Түйе боздайды. Бура күркілдейді, бұрқылдайды. Жылқы, құлын кісінейді.
Айғыр арқырайды. Сиыр, қодас, бұғы мөңірейді. Бұқа күжілдейді, өкіреді. Қой,
ешкі, киік, арқар маңырайды. Қошқар мекіренеді. Теке бақылдайды. Есек
ақырады. Ит үреді, арсылдайды, ырылдайды, қаңсылайды, ұлиды. Күшік
шәуілдейді, қыңсылайды. Доңыз қорсылдайды. Арыстан ақырады. Жолбарыс,
піл күркірейді. Аю өкіреді, ақырады. Маймыл, қоян шыңғырады. Қасқыр
ұлиды. Қорқау қорқылдайды. Түлкі шәуілдейді. Қарсақ шәңкілдейді. Борсық,
кірпі мырсыңдайды. Мысық мияулайды, пырылдайды. Тышқан, аламан
шиқылдайды. Жарқанат қиқылдайды. Күзен, зорман, шақылдақ шақылдайды.
Суыр, саршұнақ сақылдайды. Бүркіт шаңқылдайды. Сұңқар саңқылдайды. Аққу
сұңқылдайды. Қаз қаңқылдайды. Үйрек барылдайды. Сұқсұр, шүрегей пыр-
пырлайды. Құр, кептер құрылдайды. Байғыз, үкі бақырады. Сыбызғышы
сыңсиды. Безгелдек безілдейді. Жапалақ барқылдайды. Шағала шаңқылдайды.
Өгіз шағала өкіреді. Көкқұтан қиқулайды. Тырна тыраулайды. Қарға
қарқылдайды. Бөдене пырылдайды. Торғай шырылдайды. Қарлығаш
шықылдайды. Бұлбұл, мыңсайрам сайрайды. Тоты сөйлейді. Әупілдек
әупілдейді. Шіңкілдек шіңкілдейді. Құрылтай құрқылдайды. Жылқышы
шырқырайды. Күркетауық күркілдейді. Бозтырқылдақ тырқылдайды. Тақтақ
тақылдайды. Батпылдақ батпылдайды. Көкек көкектейді. Сауысқан
шықылықтайды. Тауық қыт-қыттайды. Әтеш шақырады. Шақшақай
шақылдайды. Тауқұдірет айғайлайды. Тауыс қырқылдайды. Ара дызыңдайды.
Сона дызылдайды. Инелік тызылдайды. Маса ызыңдайды. Шыбын ызылдайды.
Қоңыз быжылдайды. Шегіртке шырылдайды, ысқырады. Бақа бақылдайды.
Құрбақа құрылдайды, шұрылдайды. Жылан ысылдайды. (С.Кенжеахметұлы
«Жеті қазына»)
153-жаттығу. Шақыру одағайларын қатыстыра отырып еркін тақырыпта
шағын әңгіме жазыңыздар.
154-жаттығу. Көркем шығармалардан одағай сөздердің сөйлем ішінде
орналасу тәртібіне қарай үш мысалдан тауып, кестені толтырыңыздар.
Одағай сөз басында
Одағай сөз ортасында
Одағай сөз соңында
|
|
|


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
155-жаттығу. Құрамында одағай сөздер бар сөйлемдерді қатыстыра
отырып сұрақ-жауап түрінде диалог құрастырыңыздар.
156-жаттығу. Сөйлемдерден грамматикалық жағынан байланыспайтын
оқшау сөздерді тауып, тыныс белгілерін қойып көшіріңіздер.
– Несін айтасыңдар мен баяғыдан күншуақтап, құсмамықтап, мамырлап
рахат тапқан жанмын ба! Сондай сордан, соққыдан, зорлықтан жол табам деген
жансебіл емеспін бе!? – дейтін. (М.Ә.) – Е бұқпа торғай сияқтанып, әншейін
«бұға берсем, құтылады екем» деп сол аурудан текке қорқып жата беріппін...
(М.Ә.) – Япыр-ай тым құрса, «өз атын өзі суаруға жарамайды», – деп мазақ та
қылмайсың. Үп-үлкен басыңмен өзіңнен бұрын мені ойлауды бір қоймайсың-ау
Ербол! (М.Ә.) Енді міне үш-төрт дуанның көп болыстарының арасындағы
тартыстар, облысты билейтін кеңсеге де түсті... (М.Ә.) – Сен әй сұрқия-сұрдың
сұмырай байы, мына кісілерге өтірік лапкеңді көрсетпей, шын лапкеңді көрсет!
– деді әлгі мосқалдау әйел. (Ғ.Мүс.) – Көргенім осы, ал жігіттер атыңа қон! –
деп, Байкөкше сөзін бітірді де, атына қарай қозғала берді. (М.Ә.) – Осы айтып
отырғаның шын ба Оразеке – десіп, қатар сұрасты. (М.Ә.) – Ой не дедіңдер
шырақтарым-ау Абайға ұлық солай сәлем айтып па?! (М.Ә.)
Айқындауыш сөздердің тыныс белгілері Айқындауыш – анықтауыштың ерекші бір түрі. Айқындауыш – анықтайтын
сөзінен кейін келіп, оның мағынасын, мүшелік қызметін басқа сөздермен
нақтылап, дәлелдеп, түсіндіріп тұратын сөздер (сөз) тобы. Айқындауыш
құрылысына қарай үшке бөлінеді: 1) қосарлы, 2) қосалқы, 3) оңашаланған.
Қосарлы айқындауыш дефис арқылы, қосалқы айқындауыш бөлек жазылса,
оңашаланған айқындауыш өзі айқындайтын сөзінен үтір не сызықша арқылы
ажыратылады.
Айқындауыштар қосарлы
қосалқы
оңашаланған
Инженер-технолог,
батыр-ұшқыш, мектеп-
интернат
Қамбар
батыр,
Тойбазар
ақсақал,
Әйтеке би
Дәл осы кезде тыста, үй сыртында,
дабырлап
жүрген
ұсақ
балалар
сықылығы естіліп еді. (М.Ә.)


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
75
Көлқайнардағы Құнанбай аулына Абайдың өз шешесі Ұлжанның отырған
аулына кеп жетіп еді. (М.Ә.) Ұзақ түн бойында ас пен сауық кезектесіп ауысып
отырған кездерде әрбір әредікте домбырашы Ақылбай әнші-күйші
Әлмағанбеттер қонақ тартып өткен полька-мазурка сияқты билердің кейбір
қайырмаларын өздерінің домбырасына ақырындатып
іліп тартып ұғып қалып
отырғандарын да байқатып отырды. (М.Ә.) Шоқан Жиренше шешен аңыздарын
«ноғайлы философы» Асанқайғы толғауларын Әз Жәнібек сөздерін осы
ноғайлы-қазақ дәуірінде туған деп топшылайды. (Р.С.) Жұмыр шал осы
ауылдың қасына көшіп келген соң Ысқақтың осы кесір кердең Мәніке бұл екі
баланың атын мазақ еткен. (М.Ә.)
158-жаттығу. Төмендегі қосарлы және
қосалқы айқындауыштарды
қатыстыра отырып сөйлем құраңыздар.
Қобыланды батыр, Қаз дауысты Қазыбек би, ғалым-ұстаз Нұржамал
Оралбай,
Ақан сері, Біржал сал, Төле би, би-шешендер,
Алпамыс батыр,
телефон-автомат, Бұқар жырау, Жиренше шешен, әнші-композитор.
Оңашаланған айқындауыштың тыныс белгілері
Үтірмен келетін оңашаланған айқындауыш Сызықшамен келетін оңашаланған айқындауыш
– Мүйізді Бұғы ана, біз,
атамыз екеуіміз,
сізді өте жақсы көреміз. Сіздің келуіңізді
көптен бері күтіп жүр едік, – деді. (Ш.А.)
Сүйіндік бәйбішесімен және екі баласы –
Әділбек, Асылбекпен – бәрі де қонақтармен
бірге болды. (М.Ә.)
159-жаттығу. Мәтіннен оңашаланған
айқындауышы бар сөйлемдерді
тауып, тыныс белгілерін қойып жазыңыздар.
Бұл ауыл Оспанның әйелі Еркежанның төркіні Байтас ауылы. (М.Ә.) Осыны
алдыңғы жыл былтыр екі жыл зорлап алып кеп енді міне биыл үшінші жыл
тағы орақшысын әкеп салып отыр. (М.Ә.) Байғабылдан көп жатақ ішінен әр
қыстаудан дәл осы шақта тағы талай аттылар жосыта шығысқан еді. (М.Ә.)
Шолпанның баурында күнұзын Тәкежанның баласы мен жылқышылары мал
үшін қырқысқан күні сол Шолпаннан
тай шаптырым жерде Ақшоқыда
Абайдың іні-достары Лермонтовқа айрықша шұғылданып жатқан-ды. (М.Ә.)
Күні әнеугүні күзекте ғана сол Базаралының жоғын жоқтап кеп аузына келгенін
айтып кеткен. (М.Ә.) Қалың көпшілік арбалылар да салттылар да жаяулар да
соның соңынан шұбап қыртысы қалың жасыл көделі жердің шаңдағын аспанға
шығарды. (С.М.) – Бұл жөнінде ертең сағат тоғызда тресте отырып кең
сөйлесейік. (Ғ.М.) Жаңа кешке жақын бұлақ басындағы
бір тақырға жиналған
өз құрбы балаларды бастап осындай ат қоюды көп ойын қылған. (М.Ә.)
Қыстауға қонғалы қазіргі қалың қыстың ортасына шейін Абай Аралтөбеде
Әйгерімнің оңаша қыстауында кітап соңында уақыт өткізетін. (М.Ә)
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v3.html?page=61#Оңашаланған_айқындауыштың_тыныс_белгілері

title: -жаттығу - Пунктуациясы


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
76
161-жаттығу. Оңашаланған мүшелердің тыныс белгілерін қойып, оның
қойылу себептерін түсіндіріңіздер.
Шеткі үлкен ақ үйге Құдайменде болыстың үйіне ат басын туралап еңкілдеп
төніп қалды. (Ә.Н.) Жұмыртқадай ақ үйлердің ең үлкені Тәңірбергеннің үйіне
жұрт жиналып жатыр. (Ә.Н.) Артта қаусаған арба адыра қалды ал алдарында
күнбатыста қара жолдың үстін күлгін-күңгірт қараңғылық тұмшалап алған.
(Ш.А.) Баяғыда Базаралы жас шағында білетін Дәркембайдың інісі Көркембай
бар еді. (М.Ә.) Ел ішінде Абай айналасында осы ауылда жүрген аз ғана өнерпаз
жарыққұмар жастар болмаса Абайға қарсы арналған өштік араздық қызғаныш
қастық атаулы соншалық мол екенін Әбдірахман көп естіген. (М.Ә.) Долы
далада қатуланған суық жүзді өгей далада бұлар тағы да ұзақ жортты. (М.Ә.)
Қонақтарды түнде Сыздықтікіне жер үйге жатқызғанмен тамақты бәйбіше өз
үйінде киіз үйде берді. (Д.И.) Келіссөз бейтарап алаңда қалалық демалыс
паркіндегі көлдің Арал ресторанында мейлінше жылы шырайлы екі жақты
толық түсініскен жағдайда өтті. (Д.И.)
Оңашаланған айқындауыштың сызықшамен келуі
Оңашаланған айқындауыш ішінде
бірыңғай
мүше
келгенде,
екі
жағынан сызықша қойылады
Оңашаланған айқындауыш айқындайтын сөзімен
септік, тәуелдік жалғаулары жағынан қиыспай
тұрса,
араларына
сызықша
қойылады
да,
айқындауыштан кейін тыныс белгісі қойылмайды
Өзі сері, әнші, сұлу Байтасқа екеуі де
– бірі кәрі, бірі жас бала – қызғана
да, тамашалай да қараған еді. (М.Ә.)
Жаңа жерге қонғанда жас төл – қозы, лақ қандай
рахаттанады. (Ә.Н.)
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v3.html?page=62#Оңашаланған_айқындауыштың_сызықшамен_келуі

title: -жаттығу - Пунктуациясы


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
77
1) Құлақтағы әшекей сырғасы бастағы кәмшат бөркі білек толған неше
білезіктері баршасы да бұл өңірден Абайдың көрмеген бір сәні сияқты. (М.Ә.)
2) Биыл жұт болады деп күн бұрын есепшілер де айтқан шөптің шығысы жаман
серейген-серейген еркек шөп бұйдай бас көде боз қаптап кетті. (Ж.А.) 3)
Осылайша бар сорақысы бадырайып тұрған әрі зорлық әрі жуандық әрі
арамдық ұясындай бай аулында сол күнгі қазақ сахарасының басындағы
тарихтай күйзеу күздің күнінде Абайдың анық өлмес өшпес және бір сазы туып
еді. (М.Ә.) 4) Мұсабай өзі өнерпаз болмаса да неше алуан әзілқой күлдіргі
әңгімеші сауықшыл адамдарды аса жақсы көретін. (М.Ә.) 5) Ақ сеңсең тымақ
астынан тұздай көк көзді сары сақалды шикіл сары кісі күліп тұр екен. (Ә.Н.) 6)
Құдайменде Темірке Ақсақ Жагор бас боп күтіп тұрған кісілер жас Федоров
алдында жел соққан қамыстай жапырылып иіліп-бүгіліп жатыр. (Ә.Н.) 7)
Шоқпардай кекілі бар қамыс құлақ Қой мойынды қоян жақ бөкен қабақ. Ауыз
омыртқа шығыңқы майда жалды Ой желке үңірейген болса сағақ. (А.Қ.) 8) Енді
ол тізгінге де қамшыға да айқайға да бағынбай жолды тек соқыр сезіммен
бағдарлап дауылды түнді қақ жарып сабалаған нөсердің астымен зымырап
келеді. (Ш.А.) 9) Әйеліне қызына сақманшыларға жылы-жылы сөйлеп
ақжарқын жүрмек болуға тырысты бір жағынан олар әлдеқалай сезіктеніп қалар
деп те тосылды. (Ш.А.) 10) Қыбын тапса қарап қалмайды атады шабады
соққыға жығады сөйтеді де айдап әкетеді арбалап әкетеді. (С.Ш.) 11) Ақпан
қаңтар бірдің айы – баршасы да қазір Абайлар жүріп келе жатқан сары дала
қоңыр адыр сай-сала қорық-қойнауларға өздерінің ақ ирек саргідір омбыларын
оқаптарын мұздақ жалтырларын жапқан көрінеді. (М.Ә.)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
78
165-жаттығу. Мәтінді оқып, бірыңғай мүшелерге
жалпылауыш сөз қосып
көшіріңіздер, олардың тиісті тыныс белгілерін қойыңыздар.
Сарғайып қураған шөптер де бұталар да бұталардың жапырақтары да
жаңбыр суын жұтып жасарыңқыраған сияқты. (С.С.) Сайлы ер-тоқым сары
жезден жасалған үзеңгі сылдыр қағатын сағалдырық пен өмілдірік күмістей
жылтырайды. (Ш.А.) Жамыраған қой азынаған сиыр
өкірген бұқа айғайлаған
бала ауқаулаған қатындардың даусы қосылып көлдің басы ың-жың у-шу ауыл-
ауылдың түтіні ұрандасып ұласып көл арнасын көк тұман басып тұр. (Ж.А.)
Батырлар жырларындағы Құртқа Назым Ақжүністерді былай қоя тұрып Баян
сұлу Қыз Жібектерді алып қарасақ та елді аяулы қыздарына қолың жету үшін
толып жатқан қауіп-қатерлер ерлік көрінер сырлардан өтуің керек. (Ғ.Мүс.)
Астындағы бөдес қоңыр құнанының омырауы құлағы көзіне шейін тер басқан.
(М.Ә.) Сөйтіп Дәрмен өлеңінің орта тұсында үлкен үйдегі Оразбай Жиренше
Бейсенбі Абыралылар да осы үйге кіріп сөз тыңдады. (М.Ә.) Бұл елдің ірі бай
салмақты жуандары Оразбай Жиренше Бейсенбілер осы мінезге де наразы боп
шықты. (М.Ә.)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
79
сүзеді. Оны кептірмей қазанға салып қуырып былғауышпен күйдірмей
араластырып отырады. Ұстауға ыңғайлы бір жақ басына шүберек оралған
ағашты
былғауыш дейді. Қуырылған тары піседі. Оны ыдысқа салып алады да
түйеді. Түюге келі мен келсап пайдаланылады. Қуырылған тары осыған
құйылады да оны келсаппен соғады. Түйілген
тарының қауызы уатылып
ішіндегі дәні бөлінеді. Мұны
тары түю дейді. Осы кезде оны қайтадан
қотарып алып қауызын (кебегін) ұшырады. Мұны
қаралау дейді. Қаралап
болғаннан кейін оны қайтадан келіге салып түйеді. Мұны
ақтау дейді.
Ақталғаннан
кейін оны сөк деп атайды. Сөктен түрлі
талқан жарма тары
көже сүт көже төп бөртпе тағы басқа дәмді ұлттық тағамдар жасалады. Сөкті
сүтке қаймаққа майға араластырып жейді. Балалар жастар сөкті құрғақтай да
жей береді. Тарыны диірменге тартып талқан жасайды.
Сөкті майға қуырады
оны
майсөк деп атайды. (С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына»).
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
80
Құрмалас сөйлемнің ішінде қойылатын тыныс белгілер
үтір
қос нүкте
нүктелі үтір
сызықша
үтір мен
сызықша
Қасынан тазы иттер
жүгіріп өтсе, балалар
шапқылап кетсе, семіз
сары ат кермені сүзе
жөнеліп,
ары-бері
бұлаңдап
елегізіп
қояды. (М.Ә.)
Дос
санын
соқты: желөкпе
жігіттер
тәуір
аттарды
таңдап
әкеткен. (Ә.Н.)
Уақыт
тізгінді
қолға
берер
емес; сағымдай
бұлдырап ынтық
қып, шаршатып,
бір жеткізбей-ақ
қойды.
Тұманның
қалыңдығы
сонша – түк
те
көрінбейді.
Сөз бергенге
ерме, – бөз
бергенге ер.
(мақал)
169-жаттығу.
Құрмалас
сөйлемдердегі
үтірдің
қойылу
мәнін
түсіндіріңіздер.
Үй иесіне қойды ұстата салды да, құрғап қалған қырдың басына келіп,
әңгіме-дүкен құрды. (Т.К.) Ысқақ биік төсекке сүйеніп отыр да, оның кесір-
кердең нақсүйері қараторы Мәніке бәйбіше қос жастыққа шынтақтап шіренеді.
(М.Ә.) Қысқа ғана жауап бере қоюды шолақтау көреді де, ұзатып,
мәнерлеп
айтуға тілі жетер емес... (Ғ.Мүс.) Қартқожа орнынан бір-екі рет ұмтылып еді,
қолына еш нәрсе түсіре алмады. (Ж.А.) Ел ішінде әлді-малды үйлердің
сандығында болмаса, көпшілік қолында ақша жүрмейді, кедей атаулыда ол
мүлде жоқ. (М.Ә.) Түс ауа бергенде, бұл ауылға да
шапқылап алымшылар
жетті. (М.Ә.) Айнала соққан дауылды боран қалай қарай бораса, қойлар солай
қарай бұрыла салады. (Ғ.Мүс.) Үрейленген елдің үрке күткеніндей-ақ, өңкей үш
ат жеккен пәуескелер дөңнен құлап келеді. (Ғ.Мүс.) Бұл арада Жақаң азырақ
кідіріп, айнала жұртқа көзін салып еді, шоғырланған көп жағы қозғалысын,
наразылықтарын білдіріп отыр екен. (Ғ.Мүс.) Ел жайлауда, әкесі үйде жоқ.
(Ж.А.) Бес жігітті өзіне «агент» етіп алып, мойындарына салық салғанын айтып
еді, жиналғандардың шек сілесі қатып күлді де, мұндай «қанаушылықтың» өз
ойларына келмегеніне өкінді. (Т.К.)
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v3.html?page=66#Құрмалас_сөйлемнің_ішінде_қойылатын_тыныс_белгілер

title: -жаттығу - Пунктуациясы


Құрмалас сөйлемдерге байланысты қойылатын үтір
Да, де, та, те,
әрі
жалғаулықтары
арқылы
байланысса
Бірақ, дегенмен,
әйтседе,
сондықтан,
өйткені, себебі
жалғаулықтары
арқылы
байланысса
Қайталанып
келген әлде,
кейде, бірде,
біресе, не
жалғаулықтар
ы арқылы
байланысса
Жалғаулықсыз
ыңғайлас, себеп
мәнді салалас
құрмалас
арасына
Сабақтаса
құрмаласқан
жай
сөйлемдердің
араларына
Бірнеше күн ат
соғып
қалжыраған
Сәкеннің шай
ішуге ғана
мұршасы келді
де, асқа
қарамастан
ұйықтап қалды.
(Т.К.)
Ол қазаққа шын
пейілмен
қызмет етпекші
еді, бірақ көп
нәрсені қиял
қылушы еді.
(Ж.А.)
Біресе аузы
қимылдайды,
біресе қолы
қимылдайды.
(С.М.)
Оттың жалыны
әзір көрінбейді,
жаңа тұтанды.
(Ғ.М.)
Жиі қонған
қалың елдің
малы араласып,
иттері де сәт
сайын әуліге
үрісіп, көп
таласа береді.
(М.Ә.)
81
170-жаттығу. Көркем шығармалардан құрмалас сөйлемге байланысты
қойылатын үтірге үш мысалдан тауып, кестені толтырыңыздар.
Құрмалас сөйлемге байланысты қойылатын үтір
Мысалы
Да, де, та, те, әрі жалғаулықтары арқылы байланысса
Бірақ, дегенмен, әйтседе, сондықтан, өйткені, себебі жалғаулықтары
арқылы байланысса
Қайталанып келген әлде, кейде, бірде, біресе, не жалғаулықтары арқылы
байланысса
Жалғаулықсыз ыңғайлас, себеп мәнді салалас құрмалас арасына
Сабақтаса құрмаласқан жай сөйлемдердің араларына
171-жаттығу. Мәтіндегі салалас құрмалас сөйлемдердің мағыналық
түрлерін анықтап, тыныс белгілерін қойыңыздар.
Оспан үлкен қара өгіз секілді де Итемген үлкен өгіздің қасында мұрнын
шүйіріп қорқып тұрған көпей торпақ секілді. (Ғ.Мүс.) Көшеде жалғыз кетіп
бара жатыр еді артынан қазақтың көп балалары қуып жетті. (Ж.А.) Әлде жазғы
күннің тыныштық әсері ме әлде күйдің күштілігінен бе әйтеуір Мекежайдың
ойы мен бойын түгел қуаныш тербетті. (Ғ.Мүс.) Қалай Бәдіғұлдың жылқысын
бақтым солай көзім ашыла бастады. (Ж.А.) Ақбілек олардың бетіне тура қарай
алмады кіріп келгенде ғана немесе түрткенде ғана көзінің құйрығы түсті. (Ж.А.)
Қуандықтың Мұқышы деген жастау жігіттің арбасына мінген Сәкен оны-
мұныны сұрастырып көріп еді арба иесі айналып-үйіріліп өз жайын әңгімелей
береді. (Т.К.) Бағасын сұрап еді удай екен. (Т.К.) Тырнақ астынан кір іздегенге
сылтау табу қиын ба Сәкен тағы да айыпты болып шықты. (Т.К.) Кешеден бері
көргені көңілін көтерер еді Ысқақ сөзі сейілтіп жіберді. (Ғ.Мүс.) Тойдан
шыққан арыстандай үйден бұлқына шыға келген оған дүниені өрт қаптаған
сияқты болды жер де көк те өсімдік те ауыл да мал-жан да қып-қызыл боп
елестеді. (С.М.)
172-жаттығу. Құрмалас сөйлемдердің тыныс белгілерін қойып, ережесін
түсіндіріңіздер.
Бес-алты адым аттады ма жоқ па әлде шөптің әлде шүберектің
сыбдырындай судыр еткен бір дыбысты құлағы шалып қалды. (Ж.А.) Әйтсе де
осы молданы өз ауылы сыйлайтын қыстауға қонса бата оқыр болса мал өлсе
құрмалдық берсе бас пен жамбас молданың алдына тартылатын. (Ж.А.) Ет пен
қымыздың желігі ме әлде жайраң қаққан көңілдің көтеріңкілігі ме
«Затондағыларға ойын қойып берейік» деген ұсыныс айтылып қалды. (Т.К.)
Мұның Стамбулда оқығаны өтірік деп те лақап таратты бірақ ешқайсысы білім
таластыруға дәті бармай жолбарыстың алдындағы мысықтай «ишанбысыз
саумысыз» деп жылмаңдай береді. (Т.К.) Төлеген қазақшалығы ұстады ма
немесе бір күніме керегі болар деді ме жастардың қатарында бұл екеуін қонаққа
шақырған еді. (Ж.А.) Кіре қажытып келе ме әкелгендері базарлы болмады ма
Ақсары болысынан келген керейлердің қабағы қатыңқы. (Т.К.) Почта арқылы
да жіберуге болатын еді бірақ мына кісі тез жетеді ғой сонсын менің амандық-
82
саулығымды айтып, қазақ елін жақсы білетін жазушы Ф.Березовскийге жақын
жүргенімді ауызба-ауыз айтады ғой деген көңіл желігі аяқ астынан хат
жазғызған-ды. (Т.К.)
173-жаттығу. Берілген мақал-мәтелдердің екінші сыңарын тауып жазып,
оларды жаттап алыңыздар. Құрмалас сөйлемдердің мағыналық тобын анықтап,
тыныс белгілерінің қойылуын түсіндіріңіздер.
1) Туған жердей жер болмас, … . 2) Бірлігі жоқ ел тозар, … . 3) Жақсы қыз –
жағадағы құндыз, … . 4) Жасық адам жасына жетпей қартаяр, … . 5) Жаман
елдің жақсысы болғанша, … . 6) Атаның баласы болма, … . 7) Көпшіліктен
береке кетпес, … . 8) Иті семіз, малы арық – жер азғаны, … . 9) Ақылды адам
айтқызбай біледі, … . 10) Бай болатын жігіт айырбасшыл келеді, … . 11) Аққу –
құстың төресі, жалғыз жатып оттамас, … . 12) Орағың өткір болса, қарың
талмайды, … . 13) Болар бала жетісінде бас болар, … . 14) Арғымақ аттың
құйрығы – әрі жібек, әрі қыл, … . 15) Жақсымен жолдас болсаң, ісің бітер, … .
16) Жақсы жүрген жеріне кент салады, … . 17) Жақсының кегі жібек орамал
кепкенше, … . 18) Жаман сайға су түссе, өткел бермес кешуге, … . 19) Жаманға
ақыл үшін күлкі берер, … . 20) Сиыр сипағанды білмейді, … . 21) Жақсыға
ерсең, жетерсің мұратқа, … .
Қажетті сөздер: Отаның берік болса, жауың алмайды; жаманмен жолдас
болсаң, басың кетер; туған елдей ел болмас; бірлігі күшті ел озар; жаман кісіге
мал бітсе, сусын бермес ішуге; ынтымағы болмаса – ел азғаны; жақсы елдің
жаманы бол; адамның баласы бол; берекелі жерден мереке кетпес; жаман
сыйлағанды білмейді; ақ сұңқар қаққызбай іледі; асыл адам жасына жетпей
марқаяр; адам болатын жігіт ағайыншыл келеді; болмас бала қырқында жас
болар; қас жақсының белгісі, ғайбат сөзді қостамас; қас жақсының белгісі – әрі
мырза, әрі құл; жаманға ерсең, қаларсың ұятқа; жаманның кегі басы көрге
жеткенше; жақсы жігіт – көктегі жұлдыз; жалқауға жұмыс үшін ұйқы берер;
жаман жүрген жеріне өрт салады.
174-жаттығу. Сөйлемдердің тиісті жеріне үтірді қойып көшіріңіздер.
Қойылу себебін анықтап, ережесін еске түсіріңіздер.
Жылаулар да ызалы назалы күйгендер де көкірегі мен тілі қарғысқа толы
шарасыздар да қалмай ілеседі. (М.Ә.) Топқа таянған соң Нұрмағамбет би: –
Азаматтар жалпы амансыңдар ма? – деді. (Ж.А.) Бөкенші Жігітек Көтібақ
жайлауларында тіпті жалпы өсы өңірдің елінде кедей ауылдар мен жеке
жыртық лашық атаулыда бұл апаттан аман қалған жоқ еді. (М.Ә.) Кім біледі
қолына қару берсе орыс жұртына жау болып кетпесіне кімнің көзі жеткен?
(Ж.А.) Бұлардың арасында Базаралы Әбді Сержан Асқар мен Келден сияқты бір
топ жігерлі жандар болатын. (М.Ә.) Сөйтіп басыңқы сөзбен бірыңғай
синтаксистік қатынасқа түсіп бірыңғай мүше қызметін атқарады. (С.И.) Дәрмен
жанындағы пышағын жұлып алып сиырды жетелеген бас жіпті кесіп жіберді.
(М.Ә.) Сандыбай Оспанның зекуін естігісі келмеді: – Ойбай желбуазым-ай...
83
Бетіңнен жарылғасын, – деді де шығып кетті. (Ғ.Мүс.) Көрпе-жастық асжаулық
тегене тостаған самауырлар тасыған жас әйелдер еркектер қарбаласады. (М.Ә.)
Сөз жоқ жаңа сөз тудырудың әр тәсілінің сөз табына қатысы біркелкі болмауы
мүмкін әрқайсысының өз ерекшеліктері болып отырады. (С.И.)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Құрмалас сөйлемдерге байланысты қойылатын үтір


title: Нүктелі үтір, оның қойылатын орындары

text:
84
ауыл сыртындағы жазғы таң сары белден ағарып атқанша ақсүйек ойнап,
алтыбақан теуіп, ән шырқап ұлы түрсіл
салар еді; қыста қалың түскен қар
қайсы бір жылдары көктем шығар-шықпаста қауырт еріп, көл табанға жиналған
ағыл-тегіл мол суға қаз, үйрек жаз бойы қанаты сылдырлап ұшып-қонып қиқу
сап жатыр еді. (Ә.Н.) Аят оқығанда күйеу Мағзұмның мақамына да салып алды;
құран оқығанда шарта жүгініп, көзін жұмып, сызылып отыруды да білді. (Ж.А.)
Қазақ тілінде салалас құрмалас сөйлемдердің қалыптасқан мынадай түрлері
бар: 1) ыңғайлас (мезгілдес) салалас; 2) қарсылықты салалас; 3) себеп-салдар
салалас; 4) талғамалы салалас.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
176-жаттығу. Көркем шығармалардан нүктелі үтірдің жоғарыда
көрсетілген ережелеріне байланысты екі мысалдан тауып жазыңыздар.
177-жаттығу. Сөйлемдердің қажетті тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Қойылу себебін анықтап, ережесін еске түсіріңіздер.
Дауыс жер астынан шыққандай селк етіп зәресі зәндемге кетті жығылып
барып оңалды. (Ж.А.) Ұзын сапты ақ балтасын жарқылдатып құлаштай соғып
құлатылған қарағайларды бұтарлайды да жатады үнемі сөзбен де ісі жоқ әкем
сияқты үндемейтін бір пенде. (С.Ш.) Төңкерістің арғы жағында қазақтың
қанішер хандары батырлары парақор болыс би ауылнай ақсақалдары еңбек
жегіш байлары төңкерістің тап соғысының кезіндегі оқиғалар алашорда
осылардан да жазылғандар аз. (С.М.) Ін үстіне мүйіз тұяқтар тасырлап дүбірлеп
келді айқай-дабыр молайды. (М.Ә.) Күнікей күліп отырып томсарып қалады
томсарып отырып күліп жібереді біресе апасымен шартпа-шұрт келіп қалды
біресе жайдарымсып апасының мойнынан құшақтайды бір сағаттың ішінде
күзгі күндей қырық құбылады. (Ж.А.) Өздерінің сиырларын суарам ғой деп
барып еді Қартқожаның ол ойы болмады ауылдың сиыры қаптап кетті. (Ж.А.)
Бақпен асқан патшадан мимен асқан қара артық Сақалын сатқан кәріден еңбегін
сатқан бала артық. Айдын сөзінің қазіргі тіліміздегі негізгі мағыналары 1 айбын
күш-қуат 2 көлдің тұнық судың жарқыраған беті. Сегіз жарымда атыма мініп
генералға бардым генералдың да адъютанттың да қазір қолдары тимей жатқан
шығар деп көшеге тоқтадым да атымды дуалға байлап генерал атына мініп
шыққан кезде артынан қуып жетермін деген оймен үйдің іргесіндегі қалама
отырғышқа барып отырдым.
Жақша, оның қойылатын орындары Мағынаға негізделіп қойылатын тыныс белгілердің бірі – жақша. Жақша
ішіндегі және сыртындағы сөздер өзара грамматикалық байланысқа түспейді.
Жақшаға алынатын сөздер сөйлем ішіндегі бір ойды не жеке бір сөзді
түсіндіреді, автордың белгілі бір нәрсе жайында көзқарасын білдіреді.


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
13-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен мамандығыңызға байланысты ә әрпі
бар бірнеше сөз теріп, оларды қатыстыра отырып сөйлем құрастырыңыздар.
14-жаттығу. Көп нүктенің орнына о, өәріптерінің тиістісін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер. Олардың сөздегі орнына назар аударып, емлесін есте
сақтаңыздар.
Данаг...й, мүрт...т, ақылг...й, бақа...т, б...зк...де, д...ңес, кастр...л, кәл...ш,
кәст...м, кәсіпқ...й, кәсіп...дақ, к...збе-к...з, к...нет...з, к...к...ніс, қамқ...р, қамз...л,
қаск...й, ләмб...к, селқ...с, селс...қ, сенат...р, с...вх...з, шанд...з, шабанд...з.
15-жаттығу. Төмендегі сөздердің екінші буынында ұ, ү, ө дыбыстары
айтылғанымен, олардың жазылмау себебін түсіндіріңіздер.
Жұдырық, жауын, жұлын, құлын, құрық, бөрене, дөңгелек, түлкі, бұғы,
жауырын, қауын, ғұмыр, домбыра, дүкен, дүние, жұлдыз, жұмыс, көбік,
көгершін, көжек, көде, қоңырау, мүйіз, мойын, мұқият, мұхит, өлең, өрік, өсек,
самауыр, соғым, суыр, төсеніш.
16-жаттығу. Мәтіннен құрамында о, ө, ұ, ү, и, у әріптері бар сөздерді теріп
алып, орфоэпия нормасына сай жазыңыздар, өзгеру себебін түсіндіріңіздер.
Көркем әдебиетте әрбір сөздің өз тұрпаты сақталуға тиісті. Тілге бай, тілі
жақсы дегенде ешбір жазушы жаңадан сөз тауып, сонысымен бай, сонысымен
көркемдікке жетпейді. Халқының тіл байлығында бар сөздерді дұрыс
тұрпатымен пайдаланып, сол қордан алынған сөздерден жаңа теңеулер, жаңа
бейнелеулер арқылы тілге бай, тілге шебер деп аталады. Әсіресе, дауысты
дыбыстар мен дауысты буындарды кескілеу сөздің тұрпатын бұзумен бірге
сөйлемнің ішкі ырғағын да бұзады. Ат жорғалап келе жатып шауып кетсе,
желіп келе жатып сүрініп кетсе, қалай көрер едік? Сөйлемнің ырғағын бұзу да
соған ұқсайды.
Тіліміздің қорында бар сөздерге жаңа мағына беру жолындағы
табыстарымызға мен Ісләм Жарылғаповтың көрермен, оқырман, аялдама деп
қосқандарын орынды да орнықты көремін. Мұхтар Мағауиннің «ірінді суы» да
сондай, белгілі түсініктің мағынасын дәл береді.
9
Бізде қақ аталатын, шалшық су, жайдақ су деп аталатын сулардың бәрін де
ірінді су деген дұрыс көрінеді.
Біраздан бері жалпы мағынасындағы искусство дегенді өнер деп атап
келеміз. Ана тілімізде сақина-білезік соғуды да өнер дейміз. Арба-шана істеуді
де, үй жонуды, етік тігуді де өнер дейміз. Туындысы – өнерші. Дұрысында
искусствоны басқа өнерлерден айырып, көркем өнер деуіміз керек. Оның ішіне
сурет, музыка, сахна, экран, би өнерлері ғана кіретін болсын. Көркем әдебиет
деген сияқты көркем өнердің де өзінің асыл тегін көрсетіп тұратын атауы
болғаны дұрыс. (Ғ.Мүсірепов)


title:
ЖАҚША
Қойылатын орындары

text:
ЖАҚША Қойылатын орындары Сөйлемдегі
белгілі бір сөздің
мағынасын,
негізгі
ойды
айқындап,
қосымша түсінік
беру
үшін
қолданылатын
қыстырма мәнді
сөздер
Үзінді, мысал,
нақыл сөздің
шығу дерегін,
кімнен
алынғанын
көрсететін
түсініктер
Драмалық
шығармалардағы
ремаркалар
(автор
түсіндірмелері)
Мәтіндегі
кей
сөздің
мәні
екіұшты, күмәнді
болып келсе, сол
сөзден
кейін
қойылатын сұрау,
леп белгісі
Белгілі сөздерді
түсіндіруде
оның
аудармасы,
синонимі,
екінші
бір
тілдегі
баламасы
Таңбалар
жеке
ұғымдардың
(тілдік жағынан
қарағанда
жеке
сөздердің, тіркес-
оралымдардың)
шартты белгілері
ғана. (С.И.)
Қазақ тілі –
әрі бай, әрі
көркем
тіл.
(М.Әуезов)
Ынтықбай.
Шәрбан,
ағам
арбасын жекті
ме екен? Тысқа
шығып
келші.
(Кетеді.) (Ж.А.)
–
Әдебиетті,
–
дейді марксшілдер,
–
тіл
сияқты
қоғамдағы барлық
тап
бірге
жасамайды (?), әр
тап белгілі тарихи
жағдайға сай өз
әдебиетін
туғызады. (З.Қ.)
Өзі бір бөлімнің
бөлімшесінде
(подотделение)
орынбасарлық
қызметін
атқарушы
еді.
(Ж.А.)
178-жаттығу. Сөйлемдердің тиісті жеріне жақшаны қойып, көшіріңіздер.
Қойылу себебін анықтап, ережесін еске түсіріңіздер.
І. Ұлық алдына барған сайын өзі әрқашан ойындағы сөзін айта алмай ал
тілмаш арқылы сөйлескенде де бір түрлі айызы қанбай, шала құмар боп,
булығып шығатын-ды. Ә.Н. Әне, олар Гүлсарыны ұстағанын, басына қалай
басқа жүген кигізгенін өзінің жүгенін Танабай өліп кетсе де бермес көрді. Ш.А.
Қанапия күрсініп. Заман осылай болды, сәулем! Тым-тырыс. Тым болмаса,
Ынтықбай да қалмады. Шәрбану Қанапияның қолтығына кіріп, көзін сүртеді.
Сонда да үмітсіз шайтан деген ғой, ақырының қайырын тілейік. Ж.А.
Скульптура кескін өнерінде өнерпаз Дитрихтың жасаған бейнесі бойынша
Ташкент қаласында Науаиге зор ескерткіш қойылғалы отыр. М.Ә. Жанр қазіргі
әдеби практикада әрі әдебиеттің тегін эпос, лирика, драма, әрі әдеби
шығарманың түрлерін әңгіме, роман, баллада, поэма т.б. белгілейтін термин
ретінде екіұдайы мағынада қолданып жүр. Ә.Н. Мектептегі баладан басқа
мектеп программасынан тысқары жолмен қара халықты оқыту, қырға шығатын
мұғалімдердің қыр халқымен жақындасып, қалаған игілік жұмыстарын жұрт
құлағына тез сіңіруіне үлкен себеп болатын нәрсе – қара халықты оқыту үшін
мұғалімдердің жоғарғы курстағы оқитын сабақтары: 1 Халыққа қысқаша
лекция, сөйлеудің жөні, жақсы кітаптар, газет-журналдар оқып, түсіндірудің
жөні. 2 Ел арасында кітапхана ашудың жөні. 3 Театр жасаудың жөні һәм
басқалар болу керек. М.Ә.


title: ІІ - Пунктуациясы

text:
86
ІІ.
Ол
окказионалдық әдеттен тыс, сол контекстегі ауыс мағына, көп
мағыналық,
метафора, метонимия,
синекдоха, эпитет, теңеу, салыстыру,
гипербола сияқты түрлі көркемдік тәсілдер арқылы беріледі. (С.И.) Қара шұға
шалбары да ескінің жұрнағы ғой, қоңыр пенжегі де әлі сыны кете қойған жоқ,
қайырма жаға тақталы көйлегіне қара шұбар галстук те тағып қойыпты. (Ж.А.)
Әрі өз басының, әрі досының пайдасы бірдей табылған соң адам шын дос боп
жүреді әлде «шын ұлтшыл», «шын әлеуметшілдер» де сондай ма екен? (Ж.А.).
ХҮ-ХҮІ ғасырлар – қазақ ру-тайпаларының өз алдына халық народность болып
құрала бастаған дәуірлері. (Р.С.) – Жә, біздің ауылдың кісілері! Ахкем үйінде
қонақ болдың, ішер асыңды іштің Ахкем деп ол қайнағасы Тәкежанды айтатын.
Енді қайтыңдар. Малдарыңа, шаруаңа жөнел, түге! – деді. (М.Ә.)
Қазақ
әдебиетінің сын мәселесінде біреуді «оңшыл» деп Садуақасов, Мұстанбаев т.б.,
біреуді «солшыл» деп Сәкен, Бәйділдин, мен т.б., енді біреулерді «байшылдар»
деп Мұхтар, Мағжан т.б. айыптайтын. (С.М.) Осылай жүрген Жанпейіс бір
сәтте орыстың сұлу қызына Жанпейістің өзі де сымбатты, бірсыдырғы кескінді
жігіт еді ғашық болады. (С.М.) Газеттің шығарушысы выпускающий боп негізі
шалақазақ Кәрім Балтабаев дейтін жолдас қызмет атқарады. (С.М.) Бірақ іштей
қара жылан Қарагөз бұл сезіміне осындай ат қойған өмірінде бұл күнге шейін
болмаған асаулықпен жүз толғанып иіріледі... (М.Ә.) Сенен «мынандайын»
шынашағын шошайтып аяған құдайды да тәйірі алсын! (Ж.А.)
179-жаттығу. Көркем шығармалардан үш мысалдан тауып, кестені талапқа
сай толтырыңыздар.
Сөйлемдегі
белгілі
бір
сөздің
мағынасын,
негізгі ойды айқындап,
қосымша
түсінік
беру
үшін
қолданылатын қыстырма мәнді сөздер
Үзінді, мысал,
нақыл
сөздің шығу дерегін,
кімнен
алынғанын
көрсететін түсінік
Драмалық
шығармаларындағы
автор түсіндірмелері
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
87
сөз құрайтын ең кіші тілдік бөлшек (единица) дыбыстар екен. (С.И.)
Қалай
болғанда да аудармашы қазақ сөзін қатты талғамға сап, саралап, екшеп
жатпастан қолына бұрын ілінгенін ала салған салақтығынан (иә, тек
салақтығынан, әйтпесе олақтығы деуге аузымыз бармайды) келесі үзінділерден
әсіресе анық көреміз. (Ә.Н.) Ораз (мылтығын Қорабайға беріп). Мынаның көзін
жытыр! Мен бандыға кеттім. (Жөнеледі.) (Ж.А.)
181-жаттығу. Мәтінді рөлдерге бөліп оқыңыздар. Драмалық шығармаларда
қойылатын тыныс белгілеріне назар аударып, есте сақтаңыздар.
Молда (орнына отырып).
Балаларың оқу бақпайды, ойын бағады деп бай
ұрысып жатыр. Ұятсыз, доңыздар, неге ойнайсыңдар? Жұмалықтарың қайда?
Нөкеш. Мінекей, молдеке! (Он тиын береді.)
Тілеу. Мінекей, молдеке! (Бес тиын береді.)
Жеке. Бір аяқ бауырсақ әкелдім.
Еске. Бір аяқ құрт әкелдім.
Нұрым. Апамнан жұмалыққа ақша сұрап едім, өзімді ұрды.
Әліш. Мінекей, молдеке! (Бір тиын береді.)
Бекен (қалтасын сипалап отырып, молда қараған кезде жылап жібереді).
Жұмалығымды жоғалтып алыппын.
Молда.
Ақшаны жоғалтып, атаңның басын бағып отырсың ба? Е, Нұрым!
Сабағыңды тыңдат. (Нұрым өңі қашып, молданың алдына келіп шарт жүгініп
отырады.) Оқы!
Нұрым. Әліпсана ламга сәкін ал, қысынқа мөмге сәкін алқам тұрлу алқамду.
Лам асылы латады.
Молда. Атаң басы латады. (Шыбықпен тартып жібереді.) Лам тады ла деп
оқы!
Нұрым (жыламсырап). Лам тады ла. (Үш рет айтады.)
Молда. Лам тады лада әкеңнің көз құны қалды ма? (Тағы да
тартып
жібереді.) ...Сенің арқаңда тарсылдаған не? Тез шешін! (Нұрым жыламсырап
шешінеді, арқасынан қабық түседі.) Сен мені алдайын деген екенсің... Еске!
Арқала доңызды. (Еске арқалап тұрады, молда ұрады.) ...Үш жыл оқып, әлі еже
білмейсің, миғұла! Бекен, сабағыңды тыңдат. (Бекен қорқып, орнынан әрең
тұрады.) Сүйретілмей, доңыз, тез кел!
Бекен. Молдеке, аяғым ауырып жүр.
Молда. Ауырмақ түгіл, түсіп қалсын, шапшаң! (Бекен шарт жүгініп
отырады.) Оқы.
Бекен. Әбзет, ауаз.
Молда. Тіліңді шығар (Қалтасынан
орамалын алады, Бекен жылай
бастайды.)
Бекен. Тілім ауырып жүр.
Молда (бақырып). Неғылған ауру? Шығар деген соң, шығар! (Еріксіз аузын
ашып, орамалмен Бекеннің тілін созғылайды. Бекен шыңғырып жылайды.) Неге
оқымайсыңдар? (Жекені тартып жібереді.) Бекен мен Әліш байдың үйінің
88
бұзауларын айдап келіңдер. (Екеуі кетеді.) Сендер түні бойы ақсүйек
ойнайсыңдар, кешке шейін босамайсыңдар!
Нөкеш (орнынан тұрып, есік алдына барады). Молдеке!
Молда. Рұқсат (Дұғалық оқып, тасбық тартуға айналады. Аттың дүбірі
естіледі.)
Дауыс. Көпірбайдікі дастарқанға аят оқып берсін дейді. (Молда жалма-жан
киініп жөнеледі.) (Қ.Кемеңгерұлы «Ескі оқу»)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
182-жаттығу. Мәтінді оқып, аң-құс атауларын есте сақтаңыздар. Түсіндірме
сөздігін негізге ала отырып, басқа да аң-құстардың балалары қалай аталатынын
теріп жазыңыздар.
Аң-құс балалары қалай аталған?
Халқымыз табиғаттағы аңдардың баласын жалпы күшік десе, құстардың
баласын балапан деген жалпы атпен атады. Алайда табиғатпен етене өскен ата-
бабаларымыз аң-құс балаларын жеке-дара атауға, олардың әр кезеңдегі мінез-
құлқын дөп басып, әрқайсысына жеке атау беруде алдына жан салмаған.
Мысалы, мысық пен түлкі балаларының атауына көз салайық. Мысықтың
баласын соқыр, мәулен және безек деп атайды. Алғаш туған кездегі көзі
ашылмай жатқан мысық баласының соқыр, бұйығып жата беретін шағында
мәулен және ойынға тоймай, бөлмені кезіп, кім-көрінгенге ұрынып жүретін
есейген кезінде оның безек аталуы қандай ұнамды! Әлі толық қалыптаса
қоймай, бойы да, тұрқы да қораш көрінетін кезеңде түлкі күшігі мыршық деп,
жетілгенмен еркін ойнақтай алмайтын кезеңі жәутік аталуы, ал аяғы
сидаланып, денесі пошымданған кезде ін ішіне еніп алып, өзіңді мазақтағандай
қылық көрсететін, көзі жаутаң-жаутаң ететін шағы жаутаң атануына үйлесіп-
ақ тұр.
Өз-өзіне әлі келе қоймаған шағында іннен шықпайтын сілеусін күшігі інсін аталады. Жас кезінде денесін теңбіл басатындықтан, арыстанның күшігі
теңбілше делінсе, қорбаңдап жүретін аю күшігінің қонжықаталуына несіне
таңданамыз? Жолбарыс күшігінің шөнжік, сарымақ атануының да жөні бар.
Жас күшік әлсін-әлсін кіші дәрет сындыруға әуес келеді.
Борсық баласы – әзборақ, барыстың күшігі – алан, қасқырдың күшігі –
бөлтірік, ал марал мен бұғының төлі – қодыға, арқар және муфлон төлі –
қозыға, құлан, домбай, есек төлі – қодық аталғаны жұртқа мәлім.
Аққудың балапаны – көгілдір, тауықтың балапаны – шөже аталған. Бұдан
басқа да бізге беймәлім атаулардың болуы ғажап емес. Сондықтан
халқымыздың қазынасына сақ болып, тіліміздің байлығын арттыра берейік,
ағайын! (Қ.Қайым)


title: Қос нүкте, оның қойылатын орындары

text:
89
ҚОС НҮКТЕ
Қойылатын орындары
Бірыңғай мүшелердің алдынан келген
жалпылауыш не жалпылауыш мәнді
сөзден
кейін
Осындай сырт ажарында дағдылы тірлік белгісі
жоқ, суық қабақ жабырқау ауылға үш салт атты
келді. Бұлар: Абай, Ербол, Дәрмен. (М.Ә.)
Жалғаулықсыз
салаласқан
жай
сөйлемдердің алдыңғысының мағынасы
соңғы жай
сөйлемдер арқылы айқындалса
Өзге қостар да тұрса керек: далада шүлдірлескен
сөздер молайып, жақындай
бастады. (Ж.А.)
Төл сөздің алдынан келген автор сөзінен
кейін
Ақбала бір кітапты қолына ұстап тұрып:
– Ей,
мынада Каутский де бар ғой, – деді. (Ж.А.)
Әрі қарай санамалап кететін бірыңғай
сөздердің, сөйлемдердің алдынан келетін
жалпылауыш мәнді сөйлемнен кейін
Тәуелді қалыпта екі рет бар: 1) Анайылық рет. 2)
Сыпайылық рет. (А.Б.)
Бірыңғай мүшелерден
бұрын келген
мысалы, атап айтқанда деген қыстырма
сөздерден кейін
Шартты рай дейміз –
істің істелуіне шарт
көрсететін сөздің түрін. Мәселен: Берсең –
аларсың, ексең – орарсың. (А.Б.)
183-жаттығу. Сөйлемдердегі қос нүктенің қойылу мәнін түсіндіріңіздер.
Бұған жалғыз-ақ құрал бар: ол – жаңа жоспар жасау. (С.М.) Күллі адам
баласын қор қылатын үш нәрсе бар: бірі – надандық, екіншісі – еріншектік,
үшіншісі – зұлымдық. (А.Қ.) Бір ғана өзгеріс: осыдан он шақты күн
бұрын
Елтай Кәрімовичтің қызметі жоғарылап, осындағы трестердің біріне бастық боп
кеткен. (Қ.Жұм.) Одан кейін менің білгенім: оянып кетсем, үйдің іші ала
көлеңке. (С.М.) Кино көргелі жиналғандар ала-құла: бірі астына шелек қойып,
енді бірі машинаның ескі баллонының үстінде отыр. (М.Сүнд.)
Жалғыз ғана
емексіген келісім сөздері: Күнту қалаға барады да, өзі тіленіп болыстықтан
түседі. (М.Ә.) Пәуеске айқын көрінгесін-ақ ауылдан
көріп тұрғандар таласа
бастады: біреуі Қажының үйінің күйеуі деді, бірі Түбектегі құдасы деді.
(Ғ.Мүс.) Енді байқады: қала сыртынан ат қарғып өте алмайтын қыл аяғы
құрдым ор қазылыпты, ордың сырты жалпақ даланың етегін кеміріп жеп, ішкі
ернеуі білезіктей безер қорғанға сұғынып жатыр.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
90
бәріне жақ ашуға дәрмені жоқ. 8) Сол үйлердің қонақасысы қысырдың семіз
тайынан құнан қой ту қойларынан үйіткен марқадан басталады. 9) Биыл жұт
болады деп күн бұрын есепшілер де айтқан шөптің шығысы жаман серейген-
серейген еркек шөп бұйдай бас көде боз қаптап кетті. 10) Кәленнің болжамы
дәл шықты түн ортасы ауа жеткен ақ әскер қоңыр жалға көтерілгесін ат басын
ірікті. 11) Байлықтың ұлы өрісіне жеткен кең қолтық мол қолды аңқау ел Албан
Бұғы. 12) Қыз бұл сөздің артындағы бар мағынаны ұғып намыстанып
күйгендей болып Неге Не себепті деді.
ІІ. Абай осы күндері байқады әкесінің сақал шашындағы ақ көбейіп бетінің
ажымдары да молая түскен екен. (М.Ә.) Солардың басы екі атшабар Қамысбай
мен Жұмағұл. (М.Ә.) Судыр Ахметтің иті қырын жүгіре бастады сауып отырған
сүті бұлақтай қараша іңген жаман шөп жеп арам өлді. (Ә.Н.) Сыр сынында үш
шырай бар 1 Жай шырай 2 Талғаулы шырай 3 Таңдаулы шырай. (А.Б.)
Ауылдың төріндегі өңкей ақ ордалар Шынтемір тұқымынікі бірі үлкен үйі бірі
отауы бірі үлкен отау болса бірі жас отауы. (Ғ.Мүс.) Кісі көп емес Құнанбай
мен Майбасар Жұмабайдан басқа осы өңірдегі Тобықтының белгілі үлкендері
Байсал Бөжей Қаратай Сүйіндік екен. (М.Ә.) Жазылмауында есеп бар еді
қызылдар құлап қалса кім біледі одан да байқай тұрайын деп ойлаушы еді.
(Ж.А.) Дәрігердің қарауы күшті болғаны ғой он бес күн дегенде қолы икемге
келіп жарасы бүріліп біте бастады. (Ж.А.) Біз елге сенуліміз қазақ елі ел болам
десе оқығандарының артынан ерер деп ойлаймыз. (Ғ.Мүс.) Ауыл қызы ауыл
қызынша ойланды кездескенде көзін алмайтын құрбыларын еске алды. (Ғ.Мүс.)
Енді бірінің киімі орысшалау басында шләпә үстінде полте аяғында қисық
табан. (Ж.А.) Біржан көпке дейін оның қасына бармады таныс
жұмыскерлерімен ғана отырған төре мен барсам жекіп қуып жібере ме деп бой
тартты... (Ғ.Мүс.)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
91
оны екі нәрсе қинайды бірі әкесі екіншісі отряд жиыны. 10) Жаны шығып кете
жаздады оның қолына түскен ыдыс сау қайтқан емес.
186-жаттығу. Сөйлемдердің тиісті жеріне қос нүкте қойып, көшіріңіздер.
Қойылу себебін анықтап, ережесін еске түсіріңіздер.
Сол болашақ жайнаң қағып көз алдында тұрды қайғысыз өмір бала-шаға
қамы шаруашылықтың көп күйбеңі үй тұрғызып баспана салу не керек тіршілік
ету керек. (Ш.А.) Колхоз кассасында ақша атаулы болмайды өткізілген астық та
сүт те ет те шығынның есебіне кетеді. (Ш.А.) Бірақ алда әлі екі қара қатарласып
жанұшырып барады бірі қара көк бірі жирен. (Ш.А.) Шылбыр ауланың
төбесіндегі бел ағашқа байланғандықтан жата алмайды басы төмен салбырай
берсе-ақ ауыздық езуін жыртып кете жаздайды. (Ш.А.) Қазір қорыққан жоқ
оттың жылуы мен түтініне сүйсініп жатыр. (Ш.А.) Ара-арасында әркімнің
басынан қилы-қилы жағдайлар өтіп жатар біреу ғашық болады біреулер
ажырасады біреу өмірге келеді біреу дүниеден өтеді. (Ш.А.) Жалғыз ғана
қолайсыздық бар Нұрыштың үйі де біз де қалың жабылған қоста тұрамыз.
(С.Ш.) Кейитінім бұрынғыдай адуын сөйлеп бетін қайтарып тастамайды.
(С.Ш.) Бірақ ақшасын төлейін деп сатушыны іздесе бір қиындықтың үстінен
шықты мұның бәрі үлгі екен. (С.Ш.) Іштен қоштамаған уақытта Байсал
Бөйжейдің бір тәсілі міндет мысалды Құнанбайдың өзіне бастатып артын өзіне
тастап кететін әдеті бар-ды. (М.Ә.) Әлгі ирония бұл арада сатиралық образ
жасаудың тағы бір тәсіліне сарказмге ұласты сыналған объект тәлкек етіліп
қана қойған жоқ енді оның дәрменсіз бейшаралығы кіріптар күйкілігі кісі
күлгендей құр кеуделігі әшкереленді. (З.Қ.) Бұлар малына індет келген
ауылдың иттері сияқты жоны шығып құйрығын сыртқа салып көзі қызарып
құтырғандай қанталап қауып түсетін сияқты түр көрсетеді. (М.Ә.)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
92
Болса ақылың біл мынаны: жалғанда
Жолай көрме арманы жоқ жандарға?! (М.М.)
Тырнақша, оның қойылатын орындары
Тырнақша кідіріске, интонацияға
немесе сөйлемнің құрылысына
байланысты емес, мағынаға негізделіп қойылатын тыныс белгі болып
табылады.
ТЫРНАҚША
Қойылатын орындары
Сөйлем ішінде келген мақал-
мәтелдер, афоризмдер
Жүсіп біздің ауылдағы сондай «айдағаны төрт ешкі,
ысқырғаны жер жаратын» кішкене «диктатор» еді. (С.Ш.)
Дәйексөз,
төл сөздер
– «Сұлу – сұлу емес, сүйген – сұлу» депті ғой. Әркім өз
сүйгенін мақтайды да, – деп
қойды жантайып жатқан бір
жігіт. (Ж.А.)
Объект етіп алынған жеке
сөйлемдер, сөздер не сөз
тізбектері, әріптер, буындар
Қазіргі қазақ тілінде егер-дің «г» дыбысы түсіп қалғанда,
сөз еер болу орнына ер болып ықшамдалған. (Ә.Х.)
Кекету,
ажуалау және кері
мағынада
қолдану
үшін
айтылған сөз
Жас күнінде әйгілі Садақ ақынмен айтысып «Бала ақын»
деген ат алып, сол Садақты өлең, сөзде мүдірткен осы
Қадырбай болатын. (М.Ә.)
Зауыт,
фабрика,
комбинат,
машина маркасы, ұшақ т.б.
қойылған аттар
Жұмысқа берілгендігі сонша анадай жерге «газик» келіп
тоқтап, ішінен екі адам шыққанын да байқамай қалыпты.
(Ш.А.)
Газет, журнал, кітап, шығарма,
кино т.б.
аттары
Осы түнде ас піскенге шейін Барлас «Қобыланды батыр»
жырын жырлады. (М.Ә.)
Кейбір ойын, әдет-салт аттары
«Орамал тастау», «Хан жақсы ма», «Мыршым», «Белбеу
соқ», «Ләппай тутәлә» сияқты күлдіргі ойындар да тегіс
ойналды. (М.Ә.)
189-жаттығу. Оқып шығып, тырнақшаның қойылу себебін түсіндіріңіздер.
Өзінің айтулы ару қыздарының атын «Ақмарал» деп қоятын болды... (Ш.А.)
Оның ата-тегін де бар Тобықты, бар Қарқаралы «Қаракөк» деп атайды. (М.Ә.) –
... Бірі дарақы мақтаншақ, бірі ұрда-жық, даңғой атанғанда, осындай көп жиын
үстінде масайып, оспадарлық қылам деп, сондай атақ алатын! – деді.
Соңғы
айтқан «мылжың», «мақтаншақ», «даңғой» дегендері осы арада шынымен төрт
көзі түгел отыр еді. (М.Ә.) Абай жалғыз өзі
төрт ауыз өлеңді сыры терең
«Аққайың» әнімен айтып барды да, баяу ғана тоқтады. (М.Ә.) Көп басты
адамынан айрылған Жігітек талай заманға шейін «көзге қамшы тигендей»
болып қалады. (М.Ә.) «Еңбек етсең ерінбей, Тояды қарның тіленбей»
деген
Абай сөзі мен көргендерін бір түйіп, Ізбасар Әлжанға жетті. (Ғ.М.) Бір терменің
ішінде Барлас:
Аға сұлтан ұлық бар,
Елге мәлім қылықтар,
93
«Өл» дегенде өлмесең,
«Жүр» дегенде жүрмесең,
Малы құрым құрықтар,
Кісен салып құлыптар! – деп бір кетті. (М.Ә.)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
94
191-жаттығу. Көркем шығармалардан тыршақшаның әр түріне бес
мысалдан теріп, кестені толтырыңыздар.
Тырнақша қойылатын
орындар
Мысалы
Сөйлем ішінде келген мақал-мәтелдер
Объект етіп алынған жеке сөйлемдер, сөздер не сөз тізбектері, әріптер,
буындар
Кекету, ажуалау және кері мағынада қолдану үшін
айтылған сөздер
Зауыт, фабрика, комбинат, машина маркасы, ұшақ, газет, журнал, кітап,
шығарма, кино т.б. аттары
192-жаттығу. Өлең ішінде қойылатын тырнақшаларға мысал келтіріп,
қойылу себебін түсіндіріңіздер.
Үлгі:
Біржола күй кеткені қызға батты,
Енді оған естілер ме күйлер тәтті?
«Таратып тоқсан күйді жібердің», – деп
Бір жақтан керең бір ой күңкіл қақты. (І.Ж.)
Достарыңызбен бөлісу:


title: Сызықша, оның қойылатын орындары

text:
95
Алладан. (Мақал) Солардың үлкені төрге жуық отырған, мынау ерекше кесек
денелі – Жақып. Екіншісі – толық, биік келген, үлкен ақсұр жүзді, қара қас,
қара сақалды, үлкен қара көзді – Мұса. (М.Ә.) Бұл уақыттарда ол абақтыдан
шығып келгендіктен, аға-іні, шеше-жеңге, жанкүйер-жақын – барлығына ыстық
болған. (М.Ә.) Бұрыннан қайындап жүрген күйеуі – Көкше Қаратайдың туысы,
Алатай баласы Дүтбай. (М.Ә.) Ер – елінде, гүл – жерінде. (Мақал) Сәуір – бұл
айдың арапша аты. (М.Ә.) Абайдың мінгені – ақ жал, сары жорға ат. (М.Ә.)
Жақсының жаны – бүтін, Жаманның жаны – түтін. (Мақал) Тапсырманы
орындау – міндет, міндетті тындыра орындаса, қонымды еңбеккүн жазылады.
(Ғ.М.) Керуен көшетін сауда жолдары, ұлы базарлар, атақты қалалар, су
жолдары – барлығы да бүгін айрықша керек болатын. (Ғ.М.) – Әй, Сейфуллин,
сөзіңде тұрдың. Жүр өзім кіргізіп жіберейін, әйтпесе тағы да үстіңнен рапорт
түсер, – деп біраз жер шығып кеткен ұстаз кері оралды. (Т.К.)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
17-жаттығу. Төмендегі тіркестердің бөлек жазылатынын есте сақтап,
олармен сөйлем құрастырыңыздар. Ұ, ү әріптерінің сөзде қандай орында
келгенін талдаңыздар.
Ұзын құлақ, ұзын тұра, ұзын сонар, ұзын сүре, ұлы түс, ұлы сәске, Ұлы жүз,
ұн көже, үй басы, үй жолдас, үй жұмысы, үй шаруасы, үн қату, үн қосу.
18-жаттығу. Көп нүктенің орнына и, ый, ій әріптерінің тиістісін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер. И әрпінің қандай дыбыстардың орнына жұмсалып
тұрғанын айтыңыздар.
З...ялы, с...ақы, ақм...я, с...қыр, кей...ді, с...лау, т...діру, с...ысу, т..., т...тық,
т...ын, т...янақты, т...дыру, с...лы, т...ек, с...палау, с...лық, с...рақ, с...ыну, с...я,
бай...ды, оқ...ды, су...ды, мой...ды, құр...ды, қағ...да, тақ...я, құнт..., қобд...,
жам...ғы, жым...ысу.
19-жаттығу. Төмендегі сөздермен түрлі сөз тіркестерін жасап жазыңыздар,
сый, тый сөзінен тараған сөздерді дұрыс жазуға жаттығыңыздар.
Сый, сыйақы, сый-қошемет, сый-құрмет, сыйлас, сыйлау, сыйлы, сыйлық,
сый-сияпат, сый-сыбаға, сыйымсыз, сыйысу, тыйғызу, тыйдыру, тыйылу,
тыйым.
20-жаттығу. Көп нүктенің орнына ю, йу, я, иа әріптерінің бірін қойып,
сөздердің жазылуына түсінік беріңіздер.
А...ан, а...т, гор...н, о..., а...анат, бата...қ, ке...ана, д...ана, а...бадам, қ...аз, а...т,
бо...у, ди..., жалпи..., бо...у, м...а, алди...р, ха...анат, а..., жанқи...р, желқұ...ң, қ...а,
қи...қ, қи...л, құрпи..., си...көк, тоти...йын, уәла...т, ха...ан, аңыра...ды, әкіми...т,
бади...н, жа..., қа...з, та...қ.
21-жаттығу. Төмендегі сөздерге тұйық етістік не көсемше жұрнақтарының
бірін жалғап, дұрыс жазылуын есте сақтаңыздар.
Үлгі: оқы + у – оқу, оқы + й – оқи(ды), ...
Ақси, аңқаусы, аңқи, арби, ая, бағжи, бақши, балши, байы, барти, болпи,
борби, борси, кейі, кейки.
10
22-жаттығу. Төмендегі сөздерге тұйық етістіктің жұрнағын жалғап, емлесін
түсіндіріңіздер.
Кемі, тоқы, қасы, шаншы, жібі; ойна, саба, бу, мін, сау, тазарт; ки, и, қи, жи;
сый, тый, той, күй; тік, тақ, жақ, кеп, ық.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
96
ІІ. Тыстағы ойын: ат шабыс, көкпар, серке тарту, теңге алу, балуан
күрестіру баршасы да осы күні болды. (М.Ә.)
Қазір онан тыйылып, бәрінің
бағатыны Мөңкенің қабағы. (Ә.Н.) Өмірде бұл шал бес аспап ағаш жону, есік-
терезе жөндеу, шөп шабу, күде тұрғызу әйтеуір, қолы тиген шаруаның қай
жағы болса да, тап-тұйнақтай болып шыға келеді. (Ш.А.) Ол көзі тышқанның
көзіндей жылтырап тұратын қушық бет қара кісі Садыр. (С.Ш.) Баланың да,
жігіт-желеңнің де, егде-мосқал үлкеннің де барлығының аузында бір жаңалық,
бір хабар. Ол осы жақында болатын ас туралы, Бөжейдің асы туралы. (М.Ә.)
Біреуі бұрынғы күйге үйлескісі келмей, заманынан,
ортасынан озып шығып,
сыншы, ұстаз, ақын, данышпан болуға айналған Абай да, екіншісі күндегі
өмірдің талқысы мен шырмауынан шыға алмаған, содан азап шегіп, қиналған
Абай. (М.Ә.) Сол себепті философия
адам баласының жан тәрбиесінің,
адамшылығының, бірінші өрлейтін басқышы, екіншісі көркі. (М.Ә.)
Дауыл
дүниедегі үш алып күштің, үш апаттың бірі. (Ғ.Мүс.) Сол ретте қалың елдің
аузына түгел тараған қалжың мысқылдың бірі ояздың әйелі айтты деген, бағана
күндіз жаңсақ ұғылған бір сөз. (М.Ә.) Осыдан соң бұлардың әрбір күлкісі, әзіл
сөздері, қабақ қимылдары барлығы да сондайлық бір тәттілік, қуаныш белгісін
көрсетіп отырды. (М.Ә.)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
196-жаттығу. Бұрыс қойылған және түсіп қалған сызықшаларды тауып,
тиісті жеріне орналастырып, жаттығуды көшіріп жазыңыздар. Оның қойылу
себебін анықтап, ережемен дәлелдеңіздер.
Баласын, туысқанын қалдыра гөр – деп, біреулер құдайдан тілек тілеп
жүрсе, құзғындар ынты-көңілі етке тою, тері, май пайда қылу. (Ж.А.) Қартқожа
– өзінің жаман ойын жүгіртіп, дүниенің қызығын көруге екі-ақ нәрсе керек екен
деп жорыды: бірі ақша, бірі ғылым. (Ж.А.) Мұнда төрт старшын –
Сақтоғалақтың атқамінері Абыралы, екі старшын – Жігітектің баласы Бейсенбі,
Ерболаттан Оразбай, Көтібақтан Жиренше, Бөкеншіден Күнту, Жуантаяқтан
Байғұлақ, Топайдан Байділда бар. (М.Ә.) «Базаралы, Тәкежан дауы» деген
бәлеге – бүкіл бір ояз, Семей оязының болысы мен жуандары атсалыса бастады.
Аршалы, Керейінен Рақыш, Бәсентиіннен Әлі, Бурадан Алдоңғар, Ылди
бойынан Нүрекенің Темірғалысы, Көкеннің Уағынан пысық болыс – Нүрке,
Қарағай ішіндегі, ішкі жақтағы Белағаш болысынан Шынжы сияқты бүтіл бір
ояз ел сабағы қосылған. (М.Ә.) Жол үстінде келе жатқанның барлығы – атты-
жаяулысы болсын, машина-тракторы болсын бәрі де алақандағыдай айқын
көрінеді. (Ш.А.) Базаралының қашып келгені де рас және «бұрын емес, дәл
биылғы жылы қашып келуіне себеп Күнтудың болыс боп тұрғандығы» дегені
де дұрыс. (М.Ә.)
97
197-жаттығу. Өлеңді мәнерлеп оқып, көшіріңіздер. Сызықшаның өлеңді
оқу мәнеріне әсерін түсіндіріңіздер.
Ақ сәуле күміс жүзді, құндыз қабақ,
Сен гүлсің иіс шашқан жарып сабақ.
Болғанда көзің – жақұт, етің – торғын,
Көзің – ай, шашың – жібек, мамық тамақ.
Көзің – нұр, сөзің – алма, аузың – алтын,
Самород, қоспасы жоқ нағыз балқын.
Шомылған сұңқар бойың нақ гауһардай
Бұрқырап нұр төгілсін, маған талпын!
Бір сенсің дүние көрген көзім нұры,
Жарқырап жаным тартар, көңілім гүлі!
Егілген ер көңілім қол сермейді,
Тартса да аспаннан көп жұмақ хоры.
Жан сәуле, кеуде күйген, жүрек жалын!
Кеудем от, жүрегімнің байқа халін?!
Дауасы ауыр дерттің – жалғыз сенсің,
Қолың бер, кетсін қайғы, сөнсін жалын! (С.Торайғыров)
198-жаттығу. Мәтіннің тиісті жеріне сызықшаны қойып, көшіріңіздер.
Оның қойылу себебін талдап түсіндіріңіздер.
Қазір бұл ауылдағы күзетші, сауыншы, түйеші, қауғашы, отыншы, асшы
атаулы бәрі де жаман жыртық киімдерінен жел азынап, бүрсең қағып, бай
малының қамында жүр. (М.Ә.) Жиналған көптің жүзі жаз, көңілдері жайлау,
езуінде күлкі, көзінде шаттық. (Т.К.) Жас шалғыны мол, кең қоныс Барлыбайда
отырған Абай ауылы. (М.Ә.) Олар үлкен үйде Еркежанның қолында өсетін
Әубәкір және Пәкизат. (М.Ә.) Бұрын жеткен Кәкітай, Дәрмен және Оспанның
бір ұл, бір қызы Әубәкір, Пәкизат. (М.Ә.) Ол ол ма, Оразқұл мас болып
келгенде ол арсыздың бетіне түкірудің орнына атам елпек қағып, атының
шаужайынан ұстап, аттан түсіріп, үйіне апарып, үстіне тон жауып, тоңып
қалмасын деп жік-жаппар боп жүреді. (Ш.А.) Ең алдымен тіл қатқан Жиренше:
... Бізге де олжа түссін деп, тым құрса мезіреті жасады ма? Ол ол болсын, жә,
мынау көргеніміз қай мазағымыз!? деп қатарында келе жатқан Күнтудің,
опырылып қалған ерінің қасына қамшысымен салып кетті. (М.Ә.)
|


Бастауыш пен баяндауыштың арасына қойылатын сызықша Бастауыштан кейін қойылатын сызықша Бастауыш та, баяндауыш та зат есімнен,
заттанған өзге сөз таптарынан болғанда
Сендер үшін ең қолайлы тау – мына бергі
Алмалы. (С.Ш.)
Бастауыш жіктеу, сілтеу есімдіктерінен,
баяндауыш ІІІ жақтағы зат есімнен болғанда
Бұл – болашақ университет қаласының
құрылысы. (С.Ш.)
Бастауыш тұйық етістіктен, баяндауыш ІІІ
жақтағы жалғаусыз зат есімнен не керісінше
болғанда
Соны тәрбиелеп адам қылу – міндет. (М.Ә.)
Бастауыш та, баяндауыш та бір сөздің
қайталануынан жасалғанда
Ортасында бес үлкен ақ үйлер бар, көп үйлі
ауыл – Абайдың екі шешесі Ұлжан мен
Айғыздың ауылы. (М.Ә.)
Бастауыш та, баяндауыш та сын есімнен не
сан есімнен жасалғанда
Олақ – меншіл, Қызғаншақ – күншіл, Сырғақ
– сыншыл. Бес жерде бес – жиырма бес.
Бастауыш есімшеден, ал баяндауыш не зат
есім, не есімше, не есімдіктен жасалғанда
Құнанбайға бұлардың ішінен көз алмай,
қырандай қарап отырған – дәл төрдегі Байсал.
(М.Ә.)
Бастауыш бірі, біреуі, біріншісі, алдыңғысы, соңғысы, көбі деген сөздерден, баяндауыш
атау тұлғадағы зат есімнен не тұйық
етістіктен болғанда
Жайлауда
Құнанбай
аулының
көбірек
орнығып отыратын қонысының бірі – Ботақан
ошағы. (М.Ә.)
Бастауыш өзінен кейінгі сөзбен тіркесіп,
сөйлемнің басқа мүшесімен шатасып кететін
болса
Жиырма – беске қалдықсыз бөлінеді.
Бастауыш зат есім не заттанған басқа сөз
таптарынан
болып,
баяндауыш
болымсыздықты
білдіретін
емес сөзі
тіркескен есімдердің бірінен болса
Жоқтық – ұят емес, байлық – мұрат емес.
(Мақал)
Бастауыш
пен
баяндауышты
байланыстырушы дегеніміз, деген, ... сынды
сөз тұрса
Уақыт деген – көзге көрінбеген терең мазмұн,
әлуетті күш, шешегін жармаған гүл,
оқылмаған кітап, болуға тиісті оқиға,
ашылмаған ғылыми жаңалық. (С.Ш.)
Ол – ол ма, бұрынғы – бұрынғы ма, бұл – бұл ма сияқты қыстырма сөз тіркестерінің
араларына
Ол – ол ма, әңгіме одан сайын күшейе түсті.


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
99
сайда жапырайған жер кепелер жұмысшылар мекені. (Т.К.) Сөйтіп, ауру
шешемнің алғашқы шипасы мен, менің келуім болды. (С.Ш.)
Бір-бірінен
жасырынып кеткен молдалардың бар ойы Шәймерденді жамандап қана қайту
емес, өзіне бәсекеші боларды даттау, сөйтіп,
өзінің имам болсам деген
арманына жету. (Т.К.) Ішіндегі есебі кемпірді өз үйіне кіріптар ете түсу. (М.Ә.)
Тәкежанның өз үйі көл жақ шеттегі үлкен абажадай қоңыр үй. (М.Ә.)
Шақыртуға келмегені бұғып қалып, бастарын алып қашқаны. (М.Ә.) Ақымаққа
айтқан сөз ағып жатқан сумен тең, ақылдыға айтқан сөз қолға ұстаған тумен
тең. (Мақал)
201-жаттығу. Бастауыш пен баяндауыштың
арасына сызықша қойып,
ережемен дәлелдеңіздер.
Соңғы алты ай ішінде барлық жалын атқан қайғысы жалғыз баласы Құтжан
жайы. (М.Ә.) Өзге жұрттан бөлініп көшкен бұл бір топ ауылдар шетінен
Ырғызбай руы. (М.Ә.) Сол жердің орта тұсы Жексен қыстауы Қарашоқы.
(М.Ә.) Бұл екеуі Бөжейдің жақын ағайындары. (М.Ә.) Тегінде Шыңғыстың
асыл шөбі мық жусан. (М.Ә.) Ол Өскенбайдың үлкен үйі Зере отырған ауыл.
(М.Ә.) Тізесімен тербетіп отырғаны Айғыздан туған немере қызы үш
жасар
Кәмшат. (М.Ә.) Олардың тілеуі мен қақпайына еру өзін-өзі аямау. (М.Ә.)
Құлыншақ сол Торғайдың басты кісісінің бірі. (М.Ә.) Бала атаулының жаз
болады десе ерекше сағынатыны бүлдірген. (М.Ә.) Дередей үлкен, өзі жұп-
жұмыр ақ тай қысырдың тайы. Енесі асау көк бие. (М.Ә.) Жиырма-отыз қойы
бар, үш-төрт қорасы бар үй қалың елдің көпшілігі. (М.Ә.) Ана дүниеден иман
тілеген, өлімге бас байлаған үмітсіз аурудай
ендігі тілек жол амандығы,
денсаулығы. (Ж.А.) Асанқайғы, Қазтуған, Шалкиіз,
Доспамбет, Шобан,
Марғасқа, Жиембеттер, негізінен, екі-үш жанрда жырлаған: бірі дидактикалық
толғау, оның тақырыбы жалпы ақыл, насихат айту, екіншісі арнау толғау, яғни
нақтылы біреуге, не оқиғаға, не өзіне қарата айтылған сөз,
оның тақырыбы
көбінесе қоғам, адам, ел қорғау, үшіншісі портрет өлеңдер. (Р.С.)
202-жаттығу. Көркем шығармалардан кестеде берілген ережелерге сай бес
мысалдан тауып, толтырыңыздар.
Бастауыш та,
баяндауыш
та зат, сын,
сан
есімдердің
бірінен болса
Бастауыш
зат есімнен,
баяндауыш
сілтеу
есімдігінен
Бастауыш тұйық
етістіктен,
баяндауыш
ІІІ
жақтағы
жалғаусыз
зат
есімнен
Бастауыш
та,
баяндауыш
та
бір
сөздің
қайталануынан
жасалған
Бастауыш
бірі, біріншісі,
алдыңғысы, көбі деген
сөздерден,
баяндауыш
атау тұлғадағы зат есімнен
не
тұйық
етістіктен
болғанда
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
100
Үш бәйтерек
Сәкен Бейімбет Ілияс Үшеуінің де жөргегі ұлан-ғайыр бір даланың
топырағы Біреуі соның кіндік ортасында біреуі теріскей біреуі күнгей
шалғайында бір жылы туыпты Үшеуі де бір
жаздың майсасынан алғаш нәр
тартып бір қыстың ызғарынан алғаш қар басыпты
Үш бәйтерек Үшеуінің туысы қандай бір болса тұрысы қандай әр бөлек
Біреуі дәйім биікке талпынып алға ұмтылған өр халықтың асыл арманындай
асқақ біреуі талайды бастан кешіп тауқыметке төзіп өскен қауымның
сарқылмас сабырынан жаратылғандай сом мығым
Біреуі көпті көріп көпті
сүйген халықтың парасат-парқын сіңіргендей қуатты да нәрлі Үшеуі де ел
өміршеңдігінің түлегі Үшеуі де халқы мен заманының ауыздарынан түсе
қалғандай адал ұл (Ә.Кекілбаев)
204-жаттығу. Мәтіннің тиісті жеріне сызықша қойып, олардың қойылу
себебін түсіндіріңіздер. Үлкен адамдармен қалай
сәлемдесу керектігі жөнінде
өз ойларыңызды айтыңыздар.
Сәлемдесу – сөз басы
Адамдардың бір-біріне лебіз білдіруі сәлемнен басталады. Сәлемдесу
тұрмыстық қатынастағы сөз басы. Сәлем сөз анасы, сөздің қасиеті, сондықтан
оның мағынасына мән беру әдептіліктің, адамгершіліктің,
сөз мәдениетін
байыптаудың баспалдағы.
Кішінің үлкенге сәлем беруі үлкеннің құрмет көруі, жастың ізеттілік
білдіруі.
Сәлемдесу ағайын мен туысты,
дос-жаранды, іні мен ағаны, бала мен
дананы жарастыру ғана емес, ата салтын жалғастыру, алысты жақындату.
Адамның кейіп-кескінін тану, оның болмысын байқау, көңіл-күйін білу әрі
оған да өз ниетіңді ұқтыру. («Әдептілік қағидалары» кітабынан)
205-жаттығу. Төмендегі сөйлемдерге сызықша қойып, көшіріңіздер.
Қойылу себебін түсіндіріңіздер.
1) Сабыр ақыл серігі. 2) Аргентинадағы Аконкагуа сөнген жанартауы Батыс
жарты шардағы ең биігі. 3) Ғашықтың тілі тілсіз тіл. 4)
Тропиктер Жердің
экватордар жер шары ортасының айналысымен көзге елестетілетін сызықтан
оңтүстікке немесе солтүстікке қарай жатқан өңірлері. 5) Ең үлкен төрт планета
Юпитер, Сатурн, Уран және Нептун алып газ шарлар. 6) Үлкен Шатқал АҚШ,
Аризона штатындағы Колорадо өзені кесіп өткен жер бетіндегі орасан зор сай.
7) Диктатура дегеніміз бір адамның немесе адамдар тобының билікке толық ие
бола отырып, елді басқаруы. 8) Акулалардың сүйекті балықтардан
айырмашылығы қимыл-қозғалыс жасамай,
суда өзін-өзі ұстап тұруға
көмектесетін жүзу торсылдағының болмауы. 9) Дауылдар Үнді мұхитындағы
циклондар және Тынық мұхитындағы тайфундар деген атпен белгілі ең
қиратушы жойқын желдер.
Достарыңызбен бөлісу:


title: 206-жаттығу - Пунктуациясы

text:
101
206-жаттығу. Көп нүктенің орнына қажетті сөз не сөз тіркесін тауып
қойыңыздар. Сызықшаның қойылу себебін түсіндіріп, бір мақал-мәтелді
тақырып етіп шағын шығарма жазыңыздар.
1) ... ... – қызыл тіл. 2) Жақсы болсаң – ... , жаман болсаң – ... . 3) Әдептілік
ар-ұят – ... ... . Тұрпайы мінез, тағы жат – ... ... . 4) ... ... – ұлы ұстаз. 5) ... – білім
бұлағы, ... – өнер шырағы. 6) ... – сөздің атасы, ... – ердің опасы. 7) Сөз анасы –
... , су анасы – ... , жол анасы – ... . 8) ... – зор байлық. 9) Денсаулық кепілі – ... .
10) Су жүрген жер – ... , ел жүрген жер – ... . 11) ... ... – елдің ырысы, ... ... –
жанның тынысы. 12) Жақсының жүрген жері – ... , жаманның жүрген жері – ... .
13) Бірінші байлық – ... , екінші байлық – ... ... , үшінші байлық – ... ... . 14)
Дүниедегі ең асыл тіл – араб тілі, одан кейін түрік тілі, түрік тілінің ішіндегі
гауһары – ... ... . (М.Көпеев) 15) Әркімге ... ... – туған шеше, Оған бала міндетті
сан мың есе. (С.Мұқанов)
Қажетті сөздер: өнер алды, денсаулық, азарсың, өмірдің өзі, мереке, білім,
мақал, құлақ, жақсы жер, бұлақ, тұяқ, денсаулық, тазалық, береке, озарсың,
жақсы адам, базар, азар, ақ жаулық, надандықтың белгісі, он саулық, оқу, қазақ
тілі, уәде, адамдықтың белгісі, туған тілі.
207-жаттығу.
Бастауыш пен баяндауыштың арасына қойылатын
сызықшаны келтіре отырып мамандыққа байланысты әңгіме құрастырыңыздар,
тыныс белгілерінің қойылу себебін түсіндіріңіздер.
208-жаттығу. Мәтіннің тиісті жеріне сызықша қойып, көшіріп жазыңыздар.
Қойылу себебін дәлелдеңіздер.
Адамзаттың ақыл-ойының даму жолын айқындайтын, көркемдік
танымының бағыт-бағдарын белгілейтін, өткен өмірді қалпына келтіріп, бүгінгі
өмірді таңбаға түсіріп, замандармен, халықтармен бірге ғұмыр кешетін тірі
бейнелер кейіптеп, өз тарапынан жаңа бір әлем жасап шығаратын, халық рухы
әбілхаят нәрімен сусындап, фәниден озған, бақиға бата алған, ескірмейтін,
өлмейтін мерейлі шығармалармен бұ дүниеде мәңгі жасайтын Жазушы болу
айрықша бақыт. Үш дүниенің сырын тоқыған, төрт тарабын түгел таныған
Қазақ Жазушысы болу он есе артық бақыт. Талабы таудай жан балам,
көкірегіңде от болса, туған халқыңды жан-жүрегіңмен сүйсең, сенің де ірі
жазушы, зор тұлға болып шығарың күмәнсіз. Ірі болмасаң да, ұлы болмасаң да,
қатарыңша қызмет жасасаң мұратыңа жеткенің. Ол сенің адамдығыңа
байланысты.
Жазушының адамдық бейнесі әділдік, адалдық, кісілік деген ұғымдардың
жиынтық көрінісі. Қазақ жалпақ тілде «жақсы адам» дейді, «жақсы кісі» дейді.
Жақсы адамның бәрі бірдей жазушы болмайды, бұл жалпылық өлшем, бірақ
жақсы жазушының барлығы да жақсы кісі болған. Кісілігі кем жазарман
ешқашан да тәуір жазушы дәрежесіне жетіп көрген емес. Өйткені жазу ең
алдымен, кісіліктің жемісі. Тетігін білмеген адам трактордың өзін жүргізе
102
алмайды. Жақсылық пен жамандықтың тетігін айырмаған жан қалай тәуір
жазбақ. Жаза алмайды, болмайды.
Қаламгердің азаматтық келбеті яғни отаншылдық, ұлтшылдық, қаншылдық
бұл да кісілікке жалғас, дарынмен бірге бітетін, өскен орта, алған тәрбие
негізінде қалыпқа түсетін қасиет. Онсыз тағы да жазушы жоқ деп біліңіз.
Әсіресе, біз сияқты отар ел жағдайында. Халқын сүймесе, ұлттық намыстан
кенде болса, адамдық қасиеті де жоқ деген сөз, жазушылық қайда, дені түзу кісі
есебіне қосу қиын. Қаламгер аруақтың аманатын арқалаушы, халықтық рухтың
жаршысы, яғни ұлттық сана оның шығармашылық бітіміндегі ең игі негізгі
көрсеткіші болуға тиіс.
Сонымен, жазушы қайдан шығады деген әуелгі сауалымызға қайтып
оралдық. Бірінші шарт дарын дедік, ал бұл дарынның туа бітетіні талассыз
ақиқат. Бірақ сол туа біткен қасиет жүзеге асуы үшін тағы қаншама жағдай
керек екен. Соның ішінде адамның өзіне тікелей байланысты және ең мәнді, ең
басты шарт таудай талаптан серпін алған табанды еңбек.
Бойдағы дарын тәңірінің сыйы еңбексіз келді. Өзгеше талай бақ қонды. Енді
соны жетілдіру, жеріне жеткізу, кәдеге асыру құт орнаған кісінің өзінің
қолында. Дарын Көктен түсті. Жеміс емес, тұқым. Өнер, оның ішінде
жазушылық сол тұқымның мәуеге айналған көрінісі. Екі арада ауыр әрі
қызғылықты, ақыр түбінде бір адам емес, бүкіл жұрт үшін, оларды ұлыс үшін
игілікті еңбек тұр. (М.Мағауин «Мен»)
Достарыңызбен бөлісу:


title: Жалпылауыш сөздердің тыныс белгілері

text:
103
Темірғали, Айтқазы, Әлі, Рақыш, Оспан бәрі де мәжілісті қызу, көңілді ету үшін
кіршіме ішеді. (М.Ә.) Дәрмен енді жаңағы Ділдә айтқан сөз, барлық үлкен аға,
кіші іні бәрінің де көкейінде жүрген іс екенін білдірді. (М.Ә.)
210-жаттығу. Мәтіннің қажетті тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Қойылу себебін ережемен дәлелдеңіздер. Жалпылауыш сөздерді
тауып, астын сызыңыздар.
Ауыз әдебиетінің қысқа түрлері бесік жыры ана сөзі ертегі жаңылтпаш
жұмбақ тақпақ ел арасына көп жайылған ойындар асық ойынының неше түрі
отырып ойнайтын тұрып атып ойнайтын лекек доп ақсүйек қарабие тоқтышақ
қарақұлақ айгөлек ойындары дене шынықтыруға жүйріктікке шыдамдылыққа
тапқырлыққа жаттықтырмай ма есепке үйрететін ойындар мыналар тоғыз
құмалақ дойбы ойындары стадиондар доп каток мұз сырғанағы бәрі тәртіпті
қалыптасқан бейнеде ұйымдастырылады қазақ халқының ертеден әдетіне сіңген
ұлттық қалпына жарасымды кейбір спорттық мәні бар ойындары алтыбақан
әйгөлек ағаш аяқ құр-құр серке тарту салма алу теңге алу сайыс тағы басқа
әлденеше ойындарды жастар ойнайды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
104
суға келе жатқан қалың жылқының кісіней шапқан дүбірі
шаң-тозаңы болсын
немесе оқта-текте азынай кісінеп үйірін іздеп шапқан мінуден босаған жас
айғырлар дауыстары болсын барлығы да осы отырған ауылдардың осы кештегі
тіршілік тынысын білдірген сияқты. (М.Ә.) Жігітек
Көтібақ Бөкенші Торғай
бәрі де әлденеше қоныс қыстаулардан алыс-ты. (М.Ә.) Бойдақ жылқыны ауыл
қасына ерте айдатып келіп Құдайберді Ызғұтты Абай үшеуі ат үстінен түспей
жүріп түндегі аталған он байталды іріктеп таңдады. (М.Ә.) Босқа кеткен күшті
көп төкті Біржанға жел су толқын сең бәрі жабылды. (Ғ.Мүс.)
213-жаттығу. Жалпылауыш сөздері бар сөйлемдерді қатыстыра отырып
мамандық
жайында әңгімелесіңіздер, тыныс белгілерінің қойылу себебіне
түсініктеме беріңіздер.
Достарыңызбен бөлісу:


Құрмалас сөйлемдерге байланысты қойылатын сызықша Құрмалас сөйлемдерге байланысты қойылатын сызықша Жалғаулықсыз
қарсылықты,
түсіндірмелі салалас
құрамындағы
жай
сөйлемдер арасына
үтір
мен
сызықшаның
қойылады
Салаласқа енген жай
сөйлемдегі іс шұғыл
түрде өткен болса, не
біріндегі
іске
екіншісіндегі
қарама-қарсы
қойылып
айтылса,
арасына
сызықша
қойылады
Түсіндірмелі салалас
құрмалас
сөйлемдердің
баяндауышы сонша, сондай, сол, мынау, себебі сөздерімен
аяқталса,
олардан
соң
сызықша
қойылады
Шартты бағыныңқылы
сабақтастың
баяндауышы
шартты
райдан
жасалып,
бағыныңқы
сөйлемге
мән бере айтылса, одан
кейін
сызықшы
қойылады
Оларда
пасықтық
бар, – адамдық жоқ;
қараңғы жауыздық
бар, – жарқын жүз
жоқ.
Ти десем – тимейді,
тиме десем – тиеді.
Оның қорыққандығы
сондай – не айтып,
не қойғанын білген
жоқ.
Қой өлсе – қозы қалады,
келер жылы өзі болады.
214-жаттығу. Құрмалас сөйлемнің тиісті тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Қойылу себебін ережемен дәлелдеңіздер.
1) Күн ашыла беріп еді тағы бір кесапат кез келе кетті мұздақ қата бастады.
2) Кеш батса қойға соқпақ табылады. 3) Ит үреді керуен көшеді. 4) Кім еңбек
етсе сол тоқ. 5) Адал еңбек аздырмас арамдық бойды жаздырмас. 6) Тату
болсаң балдай бол ащы болсаң тұздай бол. 7) Айырылсаң азарсың қосылсаң
озарсың. 8) Гүл өссе жердің көркі қыз өссе елдің көркі. 9) Үйде шешен дауда
жоқ үйде батыр жауда жоқ. 10) Келіннің үш күйеуі болады алғашқы күйеуі
алтын елі екінші күйеуі ар-намысы соңғы күйеуі алған жары. 11) Жүзінде қайғы
да жоқ қасірет те жоқ қорқыныш қана бар. 12) Қараңғы түнде елден адасқан
адам алыстан жылт еткен от ұшқынын көзі шалғанда қандай қуанады
Қартқожаға да бүгін қараңғы елдің ішінде «оқу» деген нәрсенің жарық сәулесі
жылт еткендей болды. 13) Кейін ол әртүрлі әуенді көп естіді көңілдісін де
мұңлысын да ұзағын да келтесін де сөзі барын да сөзі жоғын да талай-талай
105
естіді. 14) Жүріс-тұрысына бет құбылысына қол сермесіне көз ілеспейді бір
минутте жүз құбылады.


title: Құрмалас сөйлемдерге байланысты қойылатын сызықша