title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
27-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен мамандығыңызға байланысты щ, ф,
в, х әріптері бар сөздерді теріп жазып, олардың емлесін есте сақтаңыздар.
28-жаттығу. Көп нүктенің орнына һ, х, ф, ц, ч, щ әріптерінің бірін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер.
Олла...и, ан...азірет, аста...ари, а...лақ, ба...адүр, ба...ар, бұр...ан, гау...ар,
дәрга..., де...ибел, жау...ар, жа...ан, жи...аз, жи...ангер, илла...и, ил...ам,
импи...мент, кан...лер, кон...ерт, кра...мал, а...ы, қа...ар, қа...арман, қол...ат,
маз...аб, мәз...абы, ма...аббат, ма...ал, ма...шар, ма...та, мегагер..., ме...аник,
ме...нат, ми...ман, мұ...ит, па...ос, пери...раз, пла...карт, ке...е, про...ессор,
про...есс, ре...ерат, ру...аният, са...аба, тұ...ы, са...на, сая...ат, си...он, сұ...бат,
тари..., ша...ар, Ша...ризада.
29-жаттығу. Өлеңді мәнерлеп оқып, мазмұнын айтыңыздар. Һ, х
әріптерімен келген сөздердің астын сызып, қай тілден енгенін табыңыздар.
Адам екі түрлі
Бір адам бар: өрік, мейіз ағашы сықылды,
Жемісінен дүние жүзі баһра алады.
Бір адам бар терек ағашы сықылды,
Отқа отын болғаннан басқаға жарамайды.
Бісімілла – сөздің басы, хақтың аты,
Молланың ақ қағазда қалар хаты.
Нақылият, қара сөзден өлең қылып,
Шығарған ақын Мәшһүр хиқаяты.
Жақсылық, қайыр, ихсан қылған ісі,
Адамның қымбат баһа сол жұмысы.
Табылмас көзге тотия, ем дәрідей,
Қолынан әр жақсылық келген кісі.
Қайырсыз болсаң бәхил, болдың терек,
Басқаға бір отыннан қылмас керек.
Жақсыдан жақсының да парқы бөлек,
Даналар біледі ойлап, ақыл зерек.
14
Құдайым пендесіне берген малды,
Жаратқан әртүрлі қып жүрген жанды.
Ғибадат, қанша қылған құлшылықтан,
Қайыр ғып берген артық жалғыз нанды. (М.Ж.Көпеев)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
121
жасап қадайды. Оны
«құрысқақ» дейді. Ескілік киімі деген өлеңінде данышпан
Абай былай деп жазған:
– Күләпара бастырған, пұшпақ тымақ,
Ішкі бауын өткізген тесік құлақ.
Тобылғыдан кесіп ап, жіппен қадап,
Артын белге қыстырған бар құрысқақ.
Тымақ: қасиетті бас киім. Оны айырбастауға болмайды: аяқ тигізбейді.
Жақсы кісілердің тымағы атадан балаға мұра есебінде қалып отырған. Бұрынғы
қазақтар шала туған баланы неше күні кем болса; сонша күн тымаққа салып;
кереге басына іліп қоятын болған. Бұл да – тымақтың қадірі мен қасиетін
бейнелейтін көріністердің бірі деп түсіну керек. (С.Кенжеахметұлы «Жеті
қазына»).
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
244-жаттығу. Сөйлемнің тыныс белгілеріне назар аударып, неліктен
қойылып тұрғанын түсіндіріңіздер. Сөздің құдіреті жайында өз ойларыңызды
білдіріңіздер.
Сөз құдіреті
Баршамызды да ана тіліміздің көсегесін көгертіп, қолдану аясын кеңейту,
мемлекеттік тілдің қамы, туған тіліміздің тылсым иірімдеріне деген құмарлық
толғандырары аян. Мен тіл маманы не әдебиет маманы емеспін. Тек ана тілін
құлай сүйетін жандардың бірімін.
Сөз құдіреті!
Оның бітпесті бітірген, жетпесті жеткізген, үзілгенді жалғаған мүмкіндігі.
Бір ауыз сөз опық жегізіп, өмір бойы өзегіңді өкінішке толтырса, бір ауыз
орынды айтылған пікір жадыңда жатталып, қуанышқа, бақытқа жеткізері
ақиқат.
Ұлы ғұламалар сөз құдіреті туралы талай ұлағатты ойлар айтқан. Артына 90
томдық туынды қалдырған орыстың ұлы жазушысы Л.Н.Толстой: «Сөз – ұлы
нәрсе. Оның ұлылығы мынада: сөзбен адамдарды біріктіруге болады; сөзбен
оларды алшақтатуға да болады; сөзбен махаббат отын тұтата аласың; сөзбен
жауласуға да, арбасуға да барасың. Адамдарды бір-бірінен алшақтататын
сөзден сақтан. Тіл – ұлттың жан дүниесі», – деген.
Иә, тіл – ұлттың жан дүниесі! Расында да, қазақ халқының басында талай
қиын нәубеттің, зұлматтың, қайғылы күндердің болғаны тарихтан белгілі.
Қоралап айдаған малдың қиқулап қуса, жаудікі екендігін, борандадып соқса,
жұттікі екендігін, үйге жиған жиһаз-мүлкін, бағалы тастарын, халық айтқандай,
«Арпа-бидай ас екен, алтын-күміс тас екендігін» өмір талай дәлелдеді. Осындай
ауыр сәттерде, сын сағаттарда атамекен қонысын тастап босқан халықтың
өзімен бірге алып кетер бар байлығы – ана сүтімен санасына дарыған ана тілі
ғана. (Ө.Озғанбаев)
122
Пунктуация бөлімі бойынша тест тапсырмалары
1. «Пунктуация» деген сөздің латын тілінде білдіретін ұғымы
А) үтір
В) жақша
С) нүкте
Д) кідіріс
Е) интонация
2. Үтірді алғаш рет кітапқа енгізген адам
А) Н.Н.Пантусов
В) С.Е.Малов
С) Альд Мануций
Д) Марк Теренций Варрон
Е) Вараручи Катьяна
3. Мазмұны әуендес болып келетін бірыңғай сөйлемдердің әрқайсысынан кейін
қойылатын тыныс белгісі
А) көп нүкте
В) қос нүкте
С) нүктелі үтір
Д) леп белгісі
Е) сұрау белгісі
4. Ма, ме, па, пе, ба, бе шылауларынан кейін қойылатын тыныс белгісі
А) леп белгісі
В) сұрау белгісі
С) нүкте
Д) көп нүкте
Е) қос нүкте
5. Сөйлем ішіне оның бір мүшесі ретінде кіргізілген дәйексөзге қойылатын
тыныс белгісі
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) нүкте
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
6. «Бұлар өндіріс озаттары» деген сөйлем ішінде қойылатын тыныс белгісі
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
7. Ол, бұл деген есімдіктерден болған бастауыштар көпше тұлғада тұрса,
олардан кейін қандай тыныс белгісі қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
123
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
8. Бастауыш –ған/-ген, -қан/-кен жұрнағымен жасалған есімшеден болса,
баяндауыш зат есім, есімше, есімдіктен жасалғанда, бастауыштан кейін қандай
тыныс белгісі қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
9. Бастауыш зат есімнен не сілтеу есімдігінен, баяндауыш есімшеден болғанда,
екеуінің арасына қандай тыныс белгісі қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
10. «Жаяу Мұса Біржан бастаған Арқадағы әншілер тобының көрнектілерінің
бірі» деген сөйлем ішінде қойылатын тыныс белгісі
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
11. Бастауыш бірі, біреуі, екіншісі, біріншісі, көбі деген сөздерден, баяндауыш
атау тұлғадағы зат есім мен –у жұрнақты етістіктен басқа сөз таптарының
бірінен болса, бастауыштан кейін қандай тыныс белгісі қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
12. Бастауыш бірі, біреуі, екіншісі, біріншісі, соңғысы деген заттанған сан есім,
сын есімдерден және көбі деген сөзден, баяндауыш атау тұлғадағы зат есімнен
не тұйық етістіктен болғанда, бастауыштан кейін қандай тыныс белгісі
қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
13. Бастауыш өзінен кейінгі сөзбен тіркесіп, сөйлемнің басқа бір мүшесімен
шатасып кететін болса, одан кейін қандай тыныс белгісі қойылады?
124
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
14. Сөйлемнің бір бөлігі мұның себебі, оған себеп деген сияқты сөздерден
жасалып, екінші бөлігі тұтас сөйлем болып келсе қандай тыныс белгісі
қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) қос нүкте
Е) тыныс белгісі қойылмайды
15. «Бар болғыр, жай болушы ма еді?» деген сөйлемдегі үтірдің қойылу себебі
А) қыстырма сөз
В) қаратпа сөз
С) оңашаланған айқындауыш
Д) құрмалас сөйлем
Е) одағай
16. Бастауыш зат есім не заттанған басқа сөз таптарынан болып, баяндауыш
болымсыздықды білдіретін емес сөзі тіркескен есімдердің бірінен болса,
бастауыштан кейін қандай тыныс белгісі қойылады?
А) сұрау белгісі
В) үтір
С) сызықша
Д) қос нүкте
Е) тыныс белгісі қойылмайды
17. Мақал-мәтелдерде, афоризмдерде, өлеңдерде сөйлемнің баяндауышы
түсіріліп, ықшамдалып айтылғанда, бастауыштан кейін қандай тыныс белгісі
қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) қос нүкте
Е) тыныс белгісі қойылмайды
18. Сөйлем мүшелерінің әдеттегі орны ауысып келгенде қойылатын тыныс
белгісі
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) қос нүкте
Е) тыныс белгісі қойылмайды
19. «Байқаймын, ол мені танитын адамға ұқсайды» деген сөйлемдегі үтірдің
қойылу себебі
125
А) қаратпа сөз
В) қыстырма сөз
С) одағай
Д) оңашаланған айқындауыш
Е) бірыңғай мүше
20. «Пәләй Мақұл-ақ Ал ендеше мен нені айттым!?» деген сөйлемде
қойылатын тыныс белгісі
А) леп белгісі
В) сұрау белгісі
С) сызықша
Д) қос нүкте
Е) тыныс белгісі қойылмайды
21. «Ә дегенше жетіп келді» деген сөйлем ішінде қойылатын тыныс белгісі
А) нүктелі үтір
В) үтір
С) сызықша
Д) қос нүкте
Е) тыныс белгісі қойылмайды
22. «Тобықты ішіне ең алғаш келген арба осы Зеренің, Құнанбайдың кәрі
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v3.html?page=103#Пунктуация_бөлімі_бойынша_тест_тапсырмалары

title: -жаттығу - Пунктуациясы


title: Пунктуациясы - бет 104

text:
126
А) үтір
В) нүкте
С) көп нүкте
Д) қос нүкте
Е) сұрау белгісі
26. Жалғаулықсыз салаласқан жай сөйлемдердің алдыңғысының мағынасы
соңғы жай сөйлемдер арқылы
айқындалып тұратын болса, мұндай жай
сөйлемдердің арасына қандай тыныс белгісі қойылады?
А) нүктелі үтір
В) нүкте
С) көп нүкте
Д) қос нүкте
Е) сұрау белгісі
27. Түйген ойды, қағидаларды, ережелерді
дәлелдеу мақсатымен алынған
сөйлемдердің алдында
мысалы деген сөз қолданылатын болса,
одан кейін
қандай тыныс белгісі қойылады?
А) үтір
В) нүкте
С) көп нүкте
Д) қос нүкте
Е) нүктелі үтір
28. Баяндауыштары тұлғалас сөйлемдер бірін-бірі толықтырып тұратын болса,
ондай салалас құрмалас сөйлемдердің арасына қандай тыныс белгісі қойылады?
А) үтір
В) нүкте
С) көп нүкте
Д) қос нүкте
Е) нүктелі үтір
29. Жалпылауыш мәнді сөйлемнің мәнін ашып тұратын шартты бағыныңқылы
сабақтас құрмаластар қандай тыныс белгісімен ажыратылады?
А) үтір
В) нүкте
С) көп нүкте
Д) қос нүкте
Е) нүктелі үтір
30. Баяндап отырған
мәселеге автордың көзқарасын, өзіндік пікірін түрліше
сезімін аңғарту үшін қолданылатын сөздер
А) қаратпа сөз
В) қыстырма сөз
С) одағай
Д) айқындауыш
Е) бірыңғай мүше
31. Сөйлем мағынасын айқындауға қатысы бар, бірақ сөйлемнің өзге
мүшелерімен грамматикалық байланысқа түспейтін сөз
127
А) қаратпа сөз
В) қыстырма сөз
С) одағай
Д) айқындауыш
Е) бірыңғай мүше
32. Жауап күту мақсатымен айтылған сөйлем
А) сұраулы
В) бұйрықты
С) лепті
Д) хабарлы
Е) дұрыс жауабы жоқ
33. Сөйлемнің бірыңғай мүшелерін
жинақтау, оның мәнін ашып, тұжырымдау
мақсатында қолданылатын сөздер
А) бірыңғай мүшелер
В) жалпылауыш сөздер
С) оқшау сөздер
Д) айқындауыштар
Е) дұрыс жауабы жоқ
34.
Біреудің ойлаған ойын, пікірін, топшылауын білдіретін сөздер мен
сөйлемдер
А) автор сөзі
В) төлеу сөз
С) төл сөз
Д) оқшау сөз
Е) диалог
35. «Сауатты жазудың негізгі шарты – тыныс белгілерін дұрыс пайдалану»
(1941) деген мақаланың авторы
А) Қ.Басымұлы
В) М.Балақаев
С) Ш.Сарыбаев
Д) Р.Сыздық
Е) Б.Әбілқасымов
36. «Сөйлемнің тыныс белгілерін дұрыс жаза білейік» (1939) атты мақаланың
авторы
А) Қ.Басымұлы
В) М.Балақаев
С) Ш.Сарыбаев
Д) Р.Сыздық
Е) Б.Әбілқасымов
37. «Қазақ сөйлемінде үтірдің жазылатын орындары» (1936)
деген мақаланың
авторы
А) Қ.Басымұлы
В) М.Балақаев
С) Ш.Сарыбаев
128
Д) Р.Сыздық
Е) Б.Әбілқасымов
38. «Қазіргі қазақ тілінің пунктуациясы» атты еңбектің авторы
А) Н.Оралбай
В) Ф.Мұсабекова
С) Р.Сыздық
Д) К.Аханов
Е) Ә.Қайдар
39. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А)
Ұлболсын жауап беруден, сөйлесуден тартынбайды – неге екені белгісіз,
Достарыңызбен бөлісу:


title: Пунктуациясы - бет 105

text:
қаймығады. В) Ұлболсын жауап беруден, сөйлесуден тартынбайды, – неге екені белгісіз, қаймығады. С) Ұлболсын жауап беруден, сөйлесуден тартынбайды, неге екені белгісіз, қаймығады. Д) Ұлболсын, – жауап беруден, сөйлесуден тартынбайды, – неге екені белгісіз, қаймығады. Е) Ұлболсын – жауап беруден, сөйлесуден тартынбайды – неге екені белгісіз, қаймығады. 40. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Жоғары шық, – деді үйге кірген Асқарға Балтабек. – Ағаңның қолына су құй, Ботагөз. В) «Жоғары шық», – деді үйге кірген Асқарға Балтабек. «Ағаңның қолына су құй, Ботагөз». С) – Жоғары шық, – деді үйге кірген Асқарға Балтабек. – Ағаңның қолына су құй, Ботагөз. Д) «Жоғары шық, – деді үйге кірген Асқарға Балтабек. – Ағаңның қолына су құй Ботагөз». Е) – Жоғары шық – деді үйге кірген Асқарға Балтабек, – Ағаңның қолына су құй, Ботагөз. 41. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Ей жігітім, жылап отырсың ба?– деп, таңданып қалды менімен бір купеде келе жатқан, қарсы полкада отырған қыз. В) – Ей, жігітім, жылап отырсың ба?– деп, таңданып қалды менімен бір купеде келе жатқан, қарсы полкада отырған қыз. С) – Ей, жігітім, жылап отырсың ба?– деп таңданып қалды менімен бір купеде келе жатқан, қарсы полкада отырған қыз! Д) – Ей жігітім жылап отырсың ба?– деп таңданып қалды менімен бір купеде келе жатқан, қарсы полкада отырған қыз. Е) – Ей жігітім, жылап отырсың ба,– деп таңданып қалды менімен бір купеде келе жатқан қарсы полкада отырған қыз. 42. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Жүзінде қайғы да жоқ, қасірет те жоқ, – қорқыныш қана бар. В) Жүзінде қайғы да жоқ, қасірет те жоқ, – қорқыныш қана бар?
129
С) Жүзінде қайғы да жоқ, қасірет те жоқ, қорқыныш қана бар. Д) Жүзінде қайғы да жоқ қасірет те жоқ, қорқыныш қана бар. Е) Жүзінде: қайғы да жоқ, қасірет те жоқ, қорқыныш қана бар. 43. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Бұл не жұмбақ? десті екеуі қосынан. Көл ортасында бұл жалау қайдан пайда болды? В) – Бұл не жұмбақ?– десті екеуі қосынан. Көл ортасында бұл жалау қайдан пайда болды? С) «Бұл не жұмбақ?» – десті екеуі қосынан. Көл ортасында бұл жалау қайдан пайда болды? Д) – Бұл не жұмбақ – десті екеуі қосынан – көл ортасында бұл жалау қайдан пайда болды? Е) – Бұл не жұмбақ? – десті екеуі қосынан. – Көл ортасында бұл жалау қайдан пайда болды? 44. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Сабақ деген сөздегі «са» буыны ашық буын. В) Сабақ деген сөздегі -са буыны – ашық буын. С) «Сабақ» деген сөздегі -са буыны – ашық буын. Д) «Сабақ» деген сөздегі «са» буыны – ашық буын. Е) «Сабақ» деген сөздегі -са буыны, ашық буын. 45. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Жолдастар, – деді Павел: – Өмір бойы алға ұмтылайық! В) – Жолдастар! – деді Павел: – Өмір бойы алға ұмтылайық! С) «Жолдастар», – деді Павел: – Өмір бойы алға ұмтылайық! Д) – Жолдастар! – деді Павел. – Өмір бойы алға ұмтылайық! Е) Жолдастар деді Павел: – Өмір бойы алға ұмтылайық. 46. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) –Менің есебімді бер! – деді ол, Кенжетай ұсталып кеткесін. В) – Менің есебімді бер, – деді, ол Кенжетай ұсталып кеткесін. С) – Менің есебімді бер – деді ол, Кенжетай ұсталып кеткесін. Д) «Менің есебімді бер! – деді ол», Кенжетай ұсталып кеткесін. Е) «Менің есебімді бер» – деді ол Кенжетай ұсталып кеткесін. 47. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Сазамбай. Құп тақсыр! Бәрі болады. Шайыңыз да, майыңыз да табылады.


title: Пунктуациясы - бет 106

text:
(Дуана кетеді).
В) Сазамбай. Құп, тақсыр! Бәрі болады. Шайыңыз да, майыңыз да табылады.
(Дуана кетеді.)
С) Сазамбай. Құп, тақсыр! Бәрі болады. Шайыңыз да, майыңыз да табылады.
Дуана кетеді.
Д) Сазамбай: – Құп, тақсыр! Бәрі болады. Шайыңыз да, майыңыз да
табылады. Дуана кетеді.
Е) Сазамбай: – Құп, тақсыр! Бәрі болады. Шайыңыз да, майыңыз да
табылады. – Дуана кетеді.
48. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
130
А) Исатай Ұмсынайға қарап: Азыққа не бересің? Жұрт құрт-май беріп
жатқан көрінеді.
В) Исатай: – Ұмсынайға қарап. Азыққа не бересің? Жұрт құрт-май беріп
жатқан көрінеді.
С) Исатай (Ұмсынайға қарап.) Азыққа не бересің? Жұрт құрт-май беріп
жатқан көрінеді.
Д) Исатай (Ұмсынайға қарап). Азыққа не бересің? Жұрт құрт-май беріп
жатқан көрінеді.
Е) Исатай Ұмсынайға қарап. Азыққа не бересің! Жұрт құрт-май беріп жатқан
көрінеді!
49. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Темір: – Еһ тентек, қарындасым! (Қол алысып.) Ризамын, жаным, бәрін де
естідім.
В) Темір: – Еһ, тентек, қарындасым! (Қол алысып.) Ризамын, жаным, бәрін де
естідім.
С) Темір. Еһ, тентек қарындасым! (Қол алысып). Ризамын, жаным, бәрін де
естідім!
Д) Темір: «Еһ, тентек қарындасым! (Қол алысып.) Ризамын, жаным, бәрін де
естідім».
Е) Темір. Еһ, тентек қарындасым! (Қол алысып.) Ризамын, жаным, бәрін де
естідім.
50. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Біраз жүгірген соң Асан – күндіз көп жүріп, шаршаған бала – ұйықтап
қалды.
В) Біраз жүгірген соң, Асан: күндіз көп жүріп, шаршаған бала ұйықтап қалды.
С) Біраз жүгірген соң: – Асан күндіз көп жүріп, шаршаған бала, ұйықтап
қалды.
Д) Біраз жүгірген соң, Асан (күндіз көп жүріп, шаршаған бала) ұйықтап
қалды.
Е) Біраз жүгірген соң, Асан – күндіз көп жүріп, шаршаған бала. (ұйықтап
қалды).
51. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Үш-ақ нәрсе – адамның қасиеті: ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек.
В) Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті: ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек.
С) Үш-ақ нәрсе – адамның қасиеті. Ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек.
Д) – Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті: ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек.
Е) Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті: «Ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек».
52. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) О, шіркін, осы ән ғой, құлақтан кіріп, бойды алар!
В) О, шіркін, осы ән ғой «құлақтан кіріп, бойды алар»!
С) О, шіркін, осы ән ғой, «құлақтан кіріп, бойды алар»!
Д) О, шіркін, осы ән ғой: «құлақтан кіріп, бойды алар»!
Е) – О, шіркін! Осы ән ғой, «құлақтан кіріп, бойды алар»!
53. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
131
А) – Абай, – былай деді, – Баланың жақсысы – қызық, жаманы – күйік.
В) Абай былай деді: – Баланың жақсысы, қызық, жаманы, күйік».
С) – Абай былай деді: «Баланың жақсысы – қызық, жаманы – күйік».
Д) Абай былай деді: «Баланың жақсысы – қызық, жаманы – күйік».
Е) «Абай, – былай деді: Баланың жақсысы – қызық, жаманы – күйік».
54. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Айтты көндім, алды бердім, енді өкіндім, өзіме аз.
В) Айтты – көндім, алды – бердім, енді өкіндім, өзіме аз.
С) Айтты – көндім, алды – бердім, енді өкіндім – өзіме аз.
Д) Айтты – көндім, алды – бердім, енді – өкіндім, өзіме аз.
Е) – Айтты – көндім, алды – бердім, енді өкіндім – өзіме аз.
55. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Екі ақсақ, бір жел аяқ, үш боздақ енді базарға қарай бет алдық.
В) Екі ақсақ, бір жел аяқ, үш боздақ – енді базарға қарай бет алдық.
С) Екі ақсақ, бір жел аяқ: үш боздақ енді базарға қарай бет алдық.
Д) Екі ақсақ, бір жел аяқ, үш боздақ: енді базарға қарай бет алдық.
Е) Екі ақсақ, бір жел аяқ – үш боздақ енді базарға қарай бет алдық.
56. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Бұл үйдің жаны нешеу? – деді Итбай, сөз бастау үшін.
В) – Бұл үйдің жаны нешеу? – деді Итбай сөз бастау үшін.
С) – Бұл үйдің жаны нешеу? – деді, Итбай сөз бастау үшін.
Д) – Бұл үйдің жаны нешеу? – деді, Итбай, сөз бастау үшін.
Е) «Бұл үйдің жаны нешеу?» – деді, Итбай сөз бастау үшін.
57. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Бәле, бала, – деді Мұхаң жымиып күліп, – бұл қулығың өтпес енді.
В) – Бәле бала, – деді Мұхаң жымиып күліп, – бұл қулығың өтпес енді.
С) Бәле, бала, – деді Мұхаң жымиып күліп, – бұл қулығың өтпес енді.
Д) Бәле, бала – деді Мұхаң жымиып күліп, – бұл қулығың өтпес енді.
Е) «Бәле, бала», – деді Мұхаң жымиып күліп, «бұл қулығың өтпес енді».
58. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Қалауын тапса, қар жанады деген мақал – үлкен философия.
В) Қалауын тапса, қар жанады деген мақал үлкен философия.
С) «Қалауын тапса, қар жанады» деген мақал – үлкен философия.
Д) – Қалауын тапса, қар жанады деген мақал – үлкен философия.
Е) «Қалауын тапса қар жанады» деген мақал, үлкен философия.
59. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Аяғы жоқ, жүреді, аузы жоқ, сөйлейді.
В) Аяғы жоқ – жүреді, аузы жоқ – сөйлейді.
С) Аяғы жоқ жүреді, аузы жоқ сөйлейді.
Д) Аяғы жоқ, – жүреді, аузы жоқ, – сөйлейді.
Е) – Аяғы жоқ, жүреді, аузы жоқ, сөйлейді.
60. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Біздің халықта «Қарға қарғаның көзін шұқымайды» деуші еді! – деді.
В) Біздің халықта: «Қарға қарғаның көзін шұқымайды» деуші еді, – деді.
132
С) «Біздің халықта «Қарға қарғаның көзін шұқымайды» деуші еді» – деді.
Д) «Біздің халықта: «Қарға қарғаның көзін шұқымайды» деуші еді», – деді.
Е) – Біздің халықта: «Қарға қарғаның көзін шұқымайды» деуші еді, – деді.
133
Орфография бөлімі бойынша тест тапсырмаларының жауаптары
1
C
13
C
25
B
37
B
49
E
2
A
14
C
26
B
38
D
50
A
3
B
15
C
27
E
39
B
51
A
4
D
16
B
28
A
40
A
52
B
5
A
17
D
29
C
41
C
53
A
6
C
18
B
30
A
42
A
54
A
7
B
19
D
31
A
43
C
55
C
8
A
20
C
32
D
44
C
56
E
9
D
21
B
33
A
45
C
57
A
10
A
22
E
34
A
46
A
58
B
11
B
23
A
35
C
47
C
59
D
12
C
24
E
36
A
48
B
60
D
Пунктуация бөлімі бойынша тест тапсырмаларының жауаптары
1
C
13
C
25
D
37
C
49
E
2
C
14
C
26
D
38
B
50
A
3
C
15
B
27
D
39
B
51
A
4
B
16
C
28
E
40
C
52
B
5
E
17
C
29
E
41
B
53
D
6
E
18
E
30
B
42
A
54
B
7
E
19
B
31
A
43
E
55
E
8
C
20
A
32
A
44
D
56
B
9
E
21
E
33
B
45
D
57
A
10
C
22
D
34
C
46
A
58
C
11
E
23
D
35
B
47
B
59
D
12
C
24
C
36
A
48
D
60
A
134
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ҚЫСҚАРТЫЛЫП АЛЫНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

text:
ҚЫСҚАРТЫЛЫП АЛЫНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Ж.А. – Ж.Аймауытов
Ш.А. – Ш.Айтматов
Ы.А. – Ы.Алтынсарин
К.А. – К.Аханов
Т.А. – Т.Ахтанов
Д.Ә. – Д.Әбілев
М.Әуб. – М.Әубәкіров
М.Ә. – М.Әуезов
А.Б. – А.Байтұрсынов
Ж.Ж. – Ж.Жабаев
І.Ж. – І.Жансүгіров
Қ.Жұм. – Қ.Жұмаділов
Д.И. – Д.Исабеков
С.И. – С.Исаев
Т.К. – Т.Кәкішев
Қ.К. – Қ.Кемеңгерұлы
З.Қ. – З.Қабдолов
А.Қ. – А.Құнанбаев
Б.М. – Б.Майлин
М.М. – М.Мақатаев
С.М. – С.Мұқанов
Ғ.М. – Ғ.Мұстафин
Ш.М. – Ш.Мұртаза
Ғ.Мүс. – Ғ.Мүсірепов
Б.Н. – Б.Нұржекеұлы
Ә.Н. – Ә.Нұрпейісов
Ә.Нұрш. – Ә.Нұршайықов
С.С. – С.Сейфуллин
М.Сүнд. – М.Сүндетов
Р.С. – Р.Сыздықова
Р.Тоқт. – Р.Тоқтаров
С.Т. – С.Торайғыров
Ә.Х. – Ә.Хасенов
С.Ш. – С.Шаймерденов
135
Мазмұны
Алғы сөз ...................................................................................................................... 3
І БӨЛІМ. ОРФОГРАФИЯ ......................................................................................... 4
Қазақ орфографиясының принциптері .................................................................... 4
Әліпби ......................................................................................................................... 5
Қазіргі қазақ емлесінің ережелері. Дауыстылардың жазылуы ............................. 6
Дауыссыздардың жазылуы ..................................................................................... 10
Бірге жазылатын сөздер .......................................................................................... 15
Бөлек жазылатын сөздер ......................................................................................... 18
Дефис арқылы жазылатын сөздер .......................................................................... 20
Шылау және одағай сөздердің жазылуы ............................................................... 24
Қосымшалардың жалғануы .................................................................................... 26
Бас әріптің қолданылуы .......................................................................................... 30
Тасымал .................................................................................................................... 33
Орфография бөлімі бойынша тест тапсырмалары ............................................... 37
ІІ БӨЛІМ. ПУНКТУАЦИЯ ..................................................................................... 46
Тыныс белгілері туралы жалпы түсінік ................................................................. 46
Нүкте, оның қойылатын жерлері ........................................................................... 49
Сұрау белгісі, оның қойылатын орындары ........................................................... 53
Леп белгісі, оның қойылатын орындары ............................................................... 55
Көп нүкте, оның қойылатын орындары ................................................................ 57
Тыныс белгілерінің қабаттаса қолданылуы .......................................................... 60
Үтір, оның қойылатын орындары .......................................................................... 62
Қаратпа сөздердің тыныс белгілері ....................................................................... 65
Қыстырма сөздердің тыныс белгісі ....................................................................... 68
Одағайлардың тыныс белгілері .............................................................................. 72
Айқындауыш сөздердің тыныс белгілері .............................................................. 74
Бірыңғай мүшелердің тыныс белгісі ..................................................................... 76
Құрмалас сөйлемдердің тыныс белгілері .............................................................. 79
Нүктелі үтір, оның қойылатын орындары ........................................................... 83
Жақша, оның қойылатын орындары ...................................................................... 84
Қос нүкте, оның қойылатын орындары ................................................................ 88
Тырнақша, оның қойылатын орындары ................................................................ 92
Сызықша, оның қойылатын орындары ................................................................. 94
Бастауыш пен баяндауыштың арасына қойылатын сызықша ............................ 98
Жалпылауыш сөздердің тыныс белгілері .............................................................102
Құрмалас сөйлемдерге байланысты қойылатын сызықша ................................ 104
Төл сөздің тыныс белгілері ................................................................................... 106
Тыныс белгілерін қайталау ................................................................................... 111
Пунктуация бөлімі бойынша тест тапсырмалары .............................................. 122
Орфография бөлімі бойынша тест тапсырмаларының жауаптары .................. 133
Пунктуация бөлімі бойынша тест тапсырмаларының жауаптары ................... 133
Қысқартылып алынған әдебиеттер ...................................................................... 134
136
Ерғалиев Қуаныш Советұлы
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ОРФОГРАФИЯСЫ МЕН ПУНКТУАЦИЯСЫ
Оқу құралы
Басуға 28.02.2012 ж. қол қойылды.
Форматы 70х100 1/16. Кiтап-журнал қaғазы.
Көлемi шартты 6,9 б.т. Таралымы 500 дана. Бағасы келiciм бойынша.
Тапсырыс № 0584
Ғылыми-баспа орталығы
Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты
140002, Павлодар қаласы, Мир көшесі,60
e-mail: rio@ ppi .kz
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v3.html?page=107#Ерғалиев_Қуаныш_Советұлы__ҚАЗАҚ_ТІЛІНІҢ_ОРФОГРАФИЯСЫ_МЕН_ПУНКТУАЦИЯСЫ__Оқу_құралы

title: ҚЫСҚАРТЫЛЫП АЛЫНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР


30-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен мамандығыңызға байланысты
жіңішкелік белгісіне аяқталған он сөз теріп, олармен сөйлем құрастырыңыздар.
31-жаттығу. Берілген сөздердің ортақ фонемаларын тауып, топтап
жазыңыздар. Үлгі: өрт, төрт, өр, көр, төр, өрік, мөр, сөре. Ортақ фонемалары
– өр.
Тегіс, қарғыбау, асық, сақ, тер, қар, берік, зақым, кереге, жар, кереует, нар,
ар, арқар, іскер, жарық, тас, ісек, сарын, мас, қасқыр, жер, нарық, ер, қақ,
қарқыл, тері, қарт, тарақан, астау, тарсыл, жақ, барқыт, тасаттық, бақ, тақсыр,
нас, тартыс, ақсүйек, тігіс, рас, ақсұңқар, ақша, ақыл, тақ, арыз, бақша, сері,
бақылау, масқара, жақша, бер, жақсылық, терлік, жақын, қақпан, тістеуіш, ас,
қақпақ, бас, қас, аққу, бар, жас, арқырау, лас, егіс, қаспақ, кісі, қасық, кісен,
масақ, ақын, маса, тасбақа, сарқыт, қару, астық, істік, асаба, серік, асқазан,
қарғыс, ерік, бақыт, баспана, жақұт, керуен, тар, бастық.
32-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен бль, брь, ль, льт, льст, ркс
әріптеріне аяқталған сөздердің мамандыққа қатыстысын теріп, олармен сөйлем
құрастырыңыздар.
33-жаттығу. Мәтін ішінде бұрыс жазылған сөздерді тауып, емле ережесі
бойынша түзетіп, жаттығуды көшіріңіздер.
І. Бір гүні Қаражігіт би Қазыбектің үйіне геліп қонады. Әңгімелесіб
отырғанда Қазыбек:
– Уа, жігіт, атадан жақсы ұл туса, елдің туы болады деп еді, атадан жаман ұл
туса, көштің соңы болады деп еді. Соның ғайсысы боласың? – дейді. Сонда
Қаражігіт:
– Ораздының гәрісі қартайғанда қазына болады деп еді, шиырлының нәрісі
қартайғанда қазба болады деп еді. Сіз өзіңіз соның ғайсысы боласыз? – депті.
– Иншалла, қазынамыз ғой, – дей беріпті сонда Ғазыбек.
– Иншалла, біз елдің туымыз, – депті Қаражігіт. (Шешендік шиырлары)
ІІ. Атымды айта бастасам, тілім таңдайыма жабысып қалғандай болады да
тұрады. Адам атының сүйкүмдү болұуы да зор бақыт па деймін. Мәселен,
Мұрат, Болат, Ербол, Бақыт деген аттарды алып қараңдаршы. Айтұуға да
ықшам, естір ғұлаққа да жағымды. Әрі мағына жағынан да, қазақ тілінен сабақ
беретін Майқанова тәтейше айтқандай, бұлар – жоғары идейалы есімдер.
Мұндайлар өз атын кәдімгідей мақтаныш көрүп, біреумен таныса ғалса,
мәнерлеп, көтөрүңкү дауұспен айтады. Ал енді айтұуға да, естүуге де қолайсыз
есімдер бар. Өзгө түгүл өзүңө де ұнамайды-ақ. Әттең қолдаң гелсе, табанда
15
өзгөртүп, әдемі аттардың бірін ійемденіб алар едің. Бірақ, амалың нешік, сен
қызылшақа болұп, жөргөктө жатқанда, сондағы ақымақтығыңды пайдаланып,
әке-шешең немесе шілдеқанаға геліп, дұуұлдаб отұрған басқа біреу солай атаб
жіберген...
Менің атым – Қожа. Көрүб отұрсұңдар, пәлендей әйдіг ат емес.
Шынын айтсам, бұл о баста Қожа емес, Қожаберген екен. Түуу гүуәлігімнің
өзүндө солай деб жазылған. Бірақ дүнүйөдө не ғыйлы ғажайып құбұлұстар бола
беретін тәрізді, бертін келе «Қожабергеннің» құйрұғұ үзүлүп түсүп қалыпты.
Бұл ғұбұлұстұң дәл қай жылы, қай айда, қай гүнү болғанын таб басып ешкім де
айтыб бере алмайды.
Сонұмен, мен өзүм ес білгелі Қожамын. Аұуұл-аймақтың бәрі солай деб
атайды.
Біз бір гласта екі Ғожа бармыз. Сүттүбайдың үлкөн баласының аты да –
Қожа. Оқұушұлар екеумізді шатастырыб алмас үшүн өңүмүзгө ғарап, мені Қара
Ғожа, онұ Сары Ғожа деп атайды.
Әуел баста мен бұған да шамданып қалатын едім. Бірақ жүрө-бара құлағым
үйрөнүп, дағдыланып кеттім. «Қара қожа» дегендерге «әу» деп, жалт қарайтын
болдұм.
Жантас тәрізді ғылжақтар осұнұң өзүн де дұрұс айтпайды, әдейі бұзұп,
келемеждеп, «Қара Ғожа» деудің орнұна «Қара гөжө» дейді. Мен байқамай
ғалып «әу!» деймін. Бірақ бұл қылығы үшүн, бійшараның обалы нешік, тійісті
сыбағасын менен талай рет алды... (Б.Соқпақбаев)
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен мамандығыңызға байланысты
жіңішкелік белгісіне аяқталған он сөз теріп, олармен сөйлем құрастырыңыздар


title: Бірге жазылатын сөздер - Пунктуациясы

text:
16
35-жаттығу. Төмендегі сөйлемдерден бірге жазылған күрделі
сөздерді
тауып, ережесін түсіндіріңіздер.
Күн батар алдында да балықшы жігіт сыртқа әлденеше рет шығып, жар
басынан теңіз жаққа көз салған-ды. (Ә.Н.) Балықтың келуі
мен кетуі жайында
да ұзақ-ұзақ ойлап, әрқашанда уақыттың қалай өткенін білмей қалатын. (Ә.Н.)
Әлдеқандай алып күш шала жанған қамысты сыртқа қарай суыра тартып, пеш
көмейі желдеп гүрілдей жөнелді. (Ә.Н.) Бірнеше түйір нанды аузына тықпалап
еді, ат ақырын шайнамалай бастады. (Ш.А.) Адамдар арқасына бірдеңені
лақтырып салып, кеудесін қыса әлдебір қайысты
жұлқа тартқан кезде жорға
тіпті ары-бері теңселіп те кетті. (Ш.А.) Тырп ете алмай құрсауда тұрған
жорғаны әлдекім іздеп жүргендей көрінді. (Ш.А.)
Бірталай қалың көштерді
арттарына салып ап, тура Қарашоқының
тоғайлы өзеніне кіріп, соны өрлеп
келеді. (М.Ә.) Өйткені ұзамай Сейдахмет қалаға барады, ақшаның көбі қалалы
жерде жұмсалады ғой. (Ш.А.) Былайғы күндері тап осы сәттері Ыстықкөлде ақ
кеме көрінетін. (Ш.А.) Абай Құлабестінің басын
Көлқайнар жаққа бұра бере
қамшы басты. (М.Ә.) Шыңғыстың қара желі өзге уақыттың бәрінде жақсы
болғанмен дәл күздігүні жайсыз-ақ. (М.Ә.)
Көпшілік осы қарбаласта болса,
Құнанбайдың Қарашоқыдағы ауылы, ас берген ауылдай, өз әлегімен өзі ұйқы-
тұйқы боп жатыр. (М.Ә.) Абай өз әкесінің өзге атқамінер атаулыдан мықты,
қайратты екенін сезеді. (М.Ә.)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
17
40-жаттығу. Екі-үш түбірден біріккен он-он бес географиялық атау жазып,
олармен сөйлем құрастырыңыздар.
41-жаттығу. Төмендегі бірге жазылған
балық, ойын, өсімдік атаулары мен
зоологиялық терминдерді өзара
ажыратып, бағанға бөліп көшіріңіздер.
Сөздердің жазылуын есте сақтаңыздар.
Ағашшырмауық, алтыбақан, айгүл, айырқұйрық, барыпқаш, ақжапалақ,
жиырмабір, айғыржуа, айдаршөп, айбалық, алтынқабақ, айнакөз, ақбөкен,
қақпатас, аққаз, аққоян, айылжуа, ақбидай, ақжалбыз, ақжелек, қарабие,
ақкелін, ақтерек, арамсояу, бұраңбас, қызқуу, ақтиін, қазандоп, ақкөз, ақсерке,
қозыжарыс, алажертесер, ақтырна, ақшабақ, ақшағала, алабүйе, арқаржусан,
арпабас, ащытамыр, аюқурай, балауызағаш, балмұрын, батпақгүл, бөріаяқ,
доңызот, итжидек, орамалтастамақ, қолтұзақ, алақарға, өгізай, сартұқыш,
өгізтартыс, бұйраторғай.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
42-жаттығу. Лингвистикалық түсіндірме сөздіктен мамандықтарыңызға
қатысты біріккен он-он бес термин теріп, ережесін жаттап алыңыздар.
43-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен тұлғасы өзгертіліп барып біріккен
сөздерге он бес мысал теріп, өзгеру себебін түсіндіріңіздер, олармен сөйлем
құрастырыңыздар.
44-жаттығу. Араластырыла берілген түбір сөздерден біріккен сөз
жасаңыздар.
Үлгі: а) біріккен: ақсақал, ...
ә) кіріккен: бұл + жыл – биыл, ...
Ақ, ішек, ала, толғақ, бұл, азық, аяқ, тас, омыртқа, зейнет, бел, баспа, қайсы,
кәсіп, он, қара, тас, ит, құлақ, көк, егеу, дидар, жөтел, құйрық, тоғыз, қос, құрт,
сегіз, бақа, көз, сүт, ас, мұрын, саңырау, қазан, тоқ, үш, ащы, тамақ, бау, мойын,
қашан, біреу, зат, жол, ой, бет, ашар, қыл, өнер, сорғыш, бұрыш, жусан,
қатынас, ақы, қоржын, шикі, қоректілер, сөз, айдар, еш, шөп, ара, қой, соқыр,
инфра, теке, сақал, қызыл, теле, шаң, жыл.
45-жаттығу. Біріккен сөздерді қатыстыра отыра, сұрақ-жауап түрінде
әңгімелесіңіздер.
46-жаттығу. Төмендегі мәтіннен тіл үндестігіне бағынбайтын сөздерді
тауып, себебін түсіндіріңіздер.
І. Біреудің қатыгез зұлым, біреудің мейірімді болатын себебі не екен?
(Ш.А.) Екі жас жігіт арғы жағаға шығысымен өгіз бен биені қоя берді де, жарды
жағалап бұғып отырып, төмендеп кетіп, бірталай жер ұзап барып, қыратқа
шықты. (М.Ә.) Әлі де терең ұйқы құшағында жатқан бейтаныс жолдастарға көзі
түсті. (С.Ш.) Бейуақытта бәрі де сұрғылт тартып түнеріп қалған. (С.Ш.)
Мүмкін, олар өзінің сәбидей пәк тазалығымен ағайын-туғанды алыс-жақын деп
18
алаламай, бәріне де мейірбан ана бола алған, ауыл анасы бола алған Бибігүлді
аяп тұнжырайтын болар, аяп жылайтын болар. (С.Ш.) Бұлар хазіреттің
қорасына кіріп, асау құнанды ат қораға байлағанда, хазірет өзі көріп, сыйлық
екенін іші біліп, үн қатпаған болатын. (М.Ә.) Бұндағы қонақтың көбі қаланың
татар саудагерлері, қазақ байлары және тап ортада жаңа мешіт имамы Хасен
молла көрінді. (М.Ә.) Әжесі кітап қадірін жақсы айтқанға Абай риза болып,
жаңағы сөзден соң күн сайын бір тамаша әңгіме айтатын болды. (М.Ә.)
ІІ. Осыдан бірер жыл бұрын бұл інісімен өзі де ойнап, асыр сап кететін
болса, биылдар беймаза көріп, шеттей беретін. (М.Ә.) Өмірінде әлі күнге қайын
сіңлісі мен өзге жігіттің арасына делдал боп көрмеген-ді. (М.Ә.) Әділбек,
Асылбектер – бұл өңірдің намыскер, мықты жігіттері. (М.Ә.) Жағада біраз
тұрып, халді аңғарды. (М.Ә.) Әдемі реңді, әлденеше түсті балапан қозылар,
лақтар күншуақта секіріп, дамылсыз маңырайды. (М.Ә.) Осындай жиында
үлкенді-кішілі рулардың атқамінер ақсақал-қарасақалы араласып жатты. (М.Ә.)
Ұлжан Алшынбайдікіне көп қазына әкелді. (М.Ә.) Діндар әкеге кітапшылап
сөйлесе, парыз, уажіп деген сияқтыны еске алуы мүмкін. (М.Ә.) Сондықтан
асты кім болса сол жасамайды, тек жуан, бай, құдіреті күштілер ғана жасайды.
(М.Ә.) Абай анасына сауап болсын деп құранды өзгеше ықыласпен, асықпай,
соншалық мүлгіп, мінажат қып оқиды. (М.Ә.)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Бөлек жазылатын сөздер - Пунктуациясы

text:
19
төзімді ұйымдастырушы. (М.Ә.) Ана тілін ұмытқан адам өз халқының
өткенінен де, болашағынан да қол үзеді. (Ғ.Мүс.) Иесі анау үйдің бұрын болған,
кісі еді заманында бақыт қонған. (А.Б.) Бұл қарасөз
Абайдың өз тұсындағы
күнделікті өмір шындығына қолма-қол қатынасып, жәрдем етсем деген талабын
көрсетеді. (М.Ә.) Мамырбайдың бәйбішесі маң-маң басып, киіз үйін қағып-
сілкіп, жинатқызып жүрген еді. (Ж.А.) Бұлар
хазіреттің қорасына кіріп, асау
құнанды ат қораға байлағанда, хазірет өзі көріп,
сыйлық екенін іші біліп, үн
қатпаған болатын. (М.Ә.)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
48-жаттығу. Төмендегі сөздердің қалай жасалғандығына түсінік беріп,
олармен сөйлем құрастырыңыздар.
1. Еңбеккүн, шикізат, беторамал, зейнетақы, жолазық, тасжол, күретамыр,
қырықаяқ, ақбөкен, ақбидай, бізтұмсық, қойжусан, сөзтұлға.
2. Су жорға, мысық мұрт, ақ аю, ақ жауын, ат арба, ата қаз, бас бәйге, бел
омыртқа, жер үй, жеті тоғыз, қан тамыр.
49-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен өздеріңізге емлесі таныс емес бөлек
жазылатын он-он бес сөз теріп, олармен сөйлем құрастырыңыздар.
50-жаттығу. Көркем шығармадан бөлек жазылатын күрделі сөздерге мысал
теріп, кестені толтырыңыздар.
Бөлек жазылатын сөздер
Мысалы
Күрделі атаулар
Күрделі сан, сын есімдер мен етістік
Есім, еліктеуіш сөздер мен етістіктерден құралған сөздер
Еш, әр, кей, бір, қай, әлде сөздері тіркескен зат есімдер
Тұрақты тіркестер
Екі зат есім қатар айтылып, бір ғана затты, құбылысты, ұғымды атап,
алдыңғысы соңғысының тегін, неге, кімге арналғанын, немен жұмыс істейтінін
және өзге заттардан ажыратылатын белгілерін білдірген сөздер
51-жаттығу. Төмендегі сөздерді бірге я бөлек жазылатынын анықтап,
бағанға бөліп жазыңыздар.
І. Көк(найза), сары(жілік), құм(бетеге), бет(орамал), қой(жусан), ақ(қайың),
ит(бүлдірген), сары(аяз), бал(қарағай), кіндік(бау), әлде(сиыр), ағаш(төсек),
қара(торғай), ақ(қоян), қара(бидай), мүйіз(жапырақ), әр(кім), күрке(тауық),
алып(сатар), қос(аяқ), кіндік(бала), қырық(аяқ), бір(жолата), үш(бұрыш),
кей(адам), бас(жүлде), бір(жұмыс), шаш(кептіргіш), шолақ(қол), еш(уақытта),
мүйіз(төсек).
ІІ. Бір(қыдыру), әр(қашан), жол(азық), кіндік(кесер), ағаш(күрек),
темір(жол), бас(сүйек), бір(талай), фото(үлкейткіш), бас(жіп), ағаш(балға),
шаш(бау), ағаш(ат), темір(қазық), ағаш(тілгіш), үш(аяқ), ақ(жауын), ақ(тілек),
темір(күрек), сары(жұлдыз), еш(қандай), үш(жақты), кіндік(шеше), шолақ(жең),
20
электр(қозғалтқыш), мүйіз(дәрі), шаш(тарақ), авто(реферат), үш(таған),
тіс(ағаш).
52-жаттығу. Жақша ішіндегі сөздерді бірге я бөлек жазылатынын анықтап,
жаттығуды көшіріңіздер, мақал-мәтелдерді жаттап алыңыздар.
(Әр)кімнің өз жері – Мысыр шаһары. (Әр)елдің заңы басқа, иттері қара
қасқа. Аш бала тоқ баламен ойнамайды, тоқ бала (еш)нәрсені ойламайды.
(Әр)нәрсе сынарында өзінен мықтыға жолығады. Ана сүтін ақтамағанды
(еш)кім мақтамайды. Болар елдің баласы, (он)бесінде «баспын» дер, болмас
елдің баласы, (отыз)бесте «жаспын» дер. Бір ауылда мың туысың болғанша,
(әр)ауылда бір туысың болсын. Тірлікте ілім үйрен көріп жүріп, (әр)жақсының
соңынан еріп жүріп. Тілге (әр)күн мейрам. (Әр)кімнің бір ойы бар, қорасында
мың қойы бар. Алпыс адам аттан жығылса, (әр)қайсысы өз ауырған жерін
сипайды. (Әр)нәрсе уақытымен қызықты. Аузы құлып сандықты, кілт ашпаса
тіл(ашар), түйін-түйін сырыңды түбінде келіп шын(ашар). Сөз(салысқан) дауға
ортақ, ат(салысқан) жауға ортақ. (Әр)кім өз ойынан хабар берер. (Әр)кімнің бір
аңдыған жауы бар.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Дефис арқылы жазылатын сөздер

text:
21
қайтардың алдында Абай әкесінен көші-қон жайын сұрастырған. (М.Ә.) Үлкен
үй мен қонақ үйдің арасына тартылған кермеде Құнанбайдың ер-тоқымы
ерттелген ұзын торы ат тұр екен. (М.Ә.) Ауыл үстінен қашқандарын иттер
қуып, Ботақан бойы азан-қазан болды. (М.Ә.) Азынаулақ қойлар мен төртті-
бесті ірі қараның айналасында қатын-қалаш, кәрі-құртаң, ер-азамат көп-көптен
келеді. (М.Ә.) Үлкен күміс қаптырмамен бір-ақ жерден түймелеген
қызылмауыт камзолының қынама белі болымсыз желмен тербеле солқылдаған
көк шыбықтай сүйкімді. (Д.Ә.) Ол орта жастарды жағалатқан ашаң жүзді,
мұрынды, жұмыр ақ саусақты Фан-Штейн еді. (Ғ.Мүс.) Бала у-шу, малай қиқу,
мал маңырап, ит жаң-жұқ. (Ж.А.) Жасыбай көлі сол таудың қойнауында
қызылды-жасылды кәрден кесеге құйып қойған зәм-зәм суындай мөп-мөлдір.
(Б.М.)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
54-жаттығу. Дефис арқылы жазылатын он-он бес кісі есімдерін жазып,
олардың қай тілден енгенін айтыңыздар.
55-жаттығу. Дефис арқылы жазылатын сөздерге мысал келтіріп, кестені
толтырыңыздар.
Дефис арқылы жазылатын сөздер
Мысалы
қос сөздер
екі сөзден тұратын ғылыми дәреже, атақтар не мамандықты көрсететін атаулар
қосалқы мүшелі күрделі атаулар
реттік сан есімдер цифрмен жазылса
ақ, ай, ау, ды, ді, ты, ті, мыс, міс шылаулары
кей одағай сөздер
түркі, парсы т.б. халықтар есімдерінің соңында келетін паша, бей, заде, оғлы сынды тұлғалар
араб халықтары есімдерімен келетін әл, аш, ар, аз, эд, бен сияқты элементтер
басқы әріптермен қысқарған сөзге, %, ° таңбалары бар цифрмен жазылған сан
есімге, жеке әріп түрінде алынған объектіге жалғанатын қосымшалар
басқа тілде дефиспен жазылатын жалқы есімдерге
56-жаттығу. Көп нүктенің орнына қажетті қос сөздердің бірін қойып,
жаттығуды орындаңыздар, мақал-мәтелдерді жаттап алыңыздар.
1) Атыңнан айырылсаң да, ... айырылма. 2) Әдептілік, ... – адамдықтың
белгісі. Тұрпайы мінез, тағы жат – надандықтың белгісі. 3) Қырықта қылау
түсер, ... қырау түсер. 4) Жақсылықтың ... жоқ. 5) Үйдің ... қыс түскенде білінер,
адамның ... басыңа іс түскенде білінер. 6) ... қадірін – балалы болғанда білерсің,
ағайынның қадірін – қаралы болғанда білерсің, жанашырдың қадірін – жалалы
болғанда білерсің. 7) Жақсы болса жан серігің – әйел болар, ... бәрінен жақын
болар. 8) ... сөйлесең, жылан іннен шығады, ... сөйлесең, ақыл естен шығады. 9)
... көсем болар, ... шешен болар. 10) Ақымақтың ... болмайды. 11) Ақымақ ...
айтады, ақылды ... айтады. 12) Өзімдікі дегенде өгіз қара күшім бар, кісінікі
дегенде ... ісім бар. 13) ... би болсаң, Балқан тауға сыймассың, бір данаға жол
22
берсең, жанған отқа күймессің. 14) ... белдер бар, аса алмай жаудың аты өлсін,
ағайынмен тату бол, айыра алмай жат өлсін. 15) ... арық қазсаң, ... су ішерсің.
Қажетті сөздер: жылай-жылай, ар-ұят, ер-тоқымыңнан, бас-басыңа, сақал-
мұртқа, ерте-кеші, алыс-жуығы, ата-ананың, аға-іні, жылы-жылы, қатты-қатты,
көре-көре, ішкен-жегенін, сөйлей-сөйлей, асу-асу, ала-құласы, анау-мынау,
көрген-білгенін, жылы-суығы, күле-күле.


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
57-жаттығу. Төменде берілген қос сөздердің сыңарларын тауып
жазыңыздар.
Ыдыс-..., жалт-..., некен-..., аста-..., ұрда-..., жөн-..., ақын-..., ата-..., ұп-..., ет-
..., ағалы-..., сөйлей-..., ертелі-..., қоян-..., қап-..., қолма-..., көзбе-..., қошемет-...,
қуаныш-..., құлаш-..., қыңқыл-..., қым-..., қыл-..., мән-..., мейір-..., мектеп-...,
мұрат-..., ойын-..., ой-..., оқу-..., өкпе-..., пресс-..., салон-..., салт-..., сұп-..., тай-....
Қажетті сөздер: арман, суық, төк, жық, қыбыр, жөнекей, мақсат, күлкі,
қолпаш, сана, жазушы, ағарту, ана, ұзын, сөйлей, кеш, қатты, бюро, қол, көз,
вагон, қайғы, құлаш, сыңқыл, қиғаш, қолтық, жай, мет, наз, шапағат, жұлт,
интернат, саяқ, інілі, аяқ, тулақ.
58-жаттығу. Қос сөздердің әрқайсысына он мысалдан келтіріп, кестені
толтырыңыздар.
Мәндес қос
сөздер
Сыңар мәнді
қос сөздер
Қарсы мәндес қос
сөздер
Қайталама
қос сөздер
Күшейткіш буынды
қос сөздер
Ата-ана,
Бала-шаға,
Ұзынды-қысқалы, Қалт-қалт,
Қып-қызыл,
59-жаттығу. Төмендегі сөздерді пайдалана отырып қос сөз жасаңыздар.
Биік, жоғары, секең, бырт, сарт, қора, қыз, ілгерінді, жеті, мая, кіші, әрі,
аласа, қарсы, аяқ, табақ, ағайын, айтыс, арман, арпа, атақ, ат, аумалы, әзіл,
бағыт, бау, дау, дүние, ем, жал, жол, кедей, көрші, күнімен, қадір, қамыт,
қорлық, құда, құрал.
60-жаттығу. Төмендегі зат есімдерге реттік сан есімдерді қосып, емле
ережесіне сай жазыңыздар.
Ғасыр, бала, жыл, ғимарат, қаңтар, апта, дәуір, сәуір, бөлме, пәтер, мұғалім,
оқушы, тапсырма, жаттығу, желтоқсан, бастық.
61-жаттығу. Төмендегі сан есімдерді емле ережесіне сай жазылуын
анықтап, бағанға бөліп көшіріңіздер.
Үлгі:
Дефис арқылы жазылатын сөздер
Дефиссіз жазылатын сөздер
Жиырма-отыз,
Елу бес,
23
1 Мамыр, жиырма отыздан, 2 курс, төрт жүз елудей қой, 2012 жыл, 22
Наурыз, 9 сынып, бес он, жиырма үш, 27 үй, 7 қабат, ХХІ ғасыр, 5 студент, бес
жүз елу алты, жүз жүзден, екіден бір, бес жарым, қырыққа жуық, сексеннің
тоғызы.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
62-жаттығу. Дефис арқылы жазылатын он-он бес географиялық атау
жазып, олармен сөйлем құрастырыңыздар.
63-жаттығу. Төмендегі сөздердің емлесін есте сақтаңыздар.
Ассалаумағалайкүм, атсалысу, Аллауакбар, Алла тағала, Аязата, аяқдоп,
аяқмәшине, Адамата, азғана, алғы сөз, алтынтой, алыпсатар, Асанқайғы, асүй,
атүсті, ауасуытқыш, ауызашар, ашықхат, әлхамдилла, әлейкүмассалам, әр
алуан, әртүрлі, кез келген, баз баяғы, бастан-аяқ, бірнегізді, бісміллә,
демалысүй, Ер Тарғын, ер-азамат, ер-тоқым, ерке-тотай, Жарықбас, Жәбірейіл,
жәрекімалла, Жезтырнақ, Зеңгібаба, иншалла, иіссу, иіссабын, көрсеқызар,
күйеубала, Қамбарата, Қаңбақшал, қарасөз, Қорқытата, Қыдырата, қызжолдас,
мақтауқағаз, мекенжай, мектепішілік, мерейтой, мүшелтой, мұзкәмпит,
Ойсылқара, ойтүрткі, онжылдық, өмірдастан, поп-жұлдыз, пікірталас, сегізаяқ,
сенімхат, синьор, сүт кенже, Таскемпір, тас-талқан, тоқымқағар, тоқішек, ұлан-
байтақ, ұлан-ғайыр, Ұмайана, хал-ахуал, шала-шарпы, Шекшеката.
64-жаттығу. Төмендегі сөздердің бірге, бөлек, дефис арқылы жазылатынын
ажыратып, бағанға бөліп жазыңыздар.
Абыр(күбір),
авиа(апат),
авиа(зауыт),
авто(бекет),
авто(жол),
ағайын(жегжат), ағаш(үй), ағаш(тарақ), ағаш(көмір), ағып(таму), адал(ақы),
адам(күн), адам(сағат), азу(ағаш), азу(тіс), айыл(тартпа), айыр(көмей), ақ(бата),
ақ(бидай), ақ(бөкен), ақ(желек), ақ(жол), алма(ағаш), алма(кезек), арпа(бидай),
арпа(шөп), ауыз(су), ауыз(үй), ашық(хат), аэро(сурет), аэро(флот), әзіл(ажуа),
әлде(бір), әр(кез), әр(қашан), әулие(әнбие), баға(тізбе), бағыт(шам),
банк(аралық), бас(бармақ), бас(сүйек), бек(сұлтан), бел(құда), бел(омыртқа),
бет(сүйек), бір(күндік), бір(нәрсе), бір(бақайлы), веб(сайд), Жеті(қарақшы),
жеті(нан), инфра(құрылым), инфра(күлгін), ит(жығыс), көз(мөлшер), көк(сүт),
көк(шөп), көк(мұз), көк(бақа), көк(бауыр), көк(шыбық), көк(кептер),
көк(шыбын), көңіл(ашар), күл(талқан), күні(ертең).
|


title: Шылау және одағай сөздердің жазылуы

text:
Шылау және одағай сөздердің жазылуы Шылау сөздердің жазылуы
Бірге
Бөлек
Дефис арқылы
ма, ме, ба, бе, па, пе, соң, да, де, та, те: барған соң – барғасын, айтасың ба – айтамысың, уда-шу Дейін, шейін, мен, бен, пен, және, қарай, сияқты, таман т.б. ақ, ай, ау, ды, ді, ты, ті, мыс, міс Мұнда келгесін Ебейсін өзінің
дағдылы кәсібіне кірісіп, жұрттың
тері-терсегін
шай,
шекерге
айырбастай бастады. (Ә.Н.)
Күні бойы мұз ойған
жігіттің кешке қарай екі
алақаны дуылдап жанып
кетті. (Ә.Н.)
Екі жігіт Еламанды екі
жағынан
тырп
еткізбей
сығып ұстап тұрған-ды.
(Ә.Н.)
65-жаттығу.Төмендегі жаттығудан шылау сөздерді тауып, қалай
жазылғанын түсіндіріңіздер.
І. Тек көз байланып, ымырт үйрілгесін ғана әр үй от жағып, қазан көтеріп,
дастарқан басына дөңгелене отырады. (Ә.Н.) – Екеуміздің жүрегіміз бір соғады-
ау! Көремісің? Айтқаныңа қуандым. Мені де өзіңдей көр! – деп қалды. (М.Ә.)
Ызғырық жел сүйегінен өтіп бара жатқасын асығыс қымтанып, төңірекке көз
тастады. (Ә.Н.) Болмағасын жаңқаны былай тастады да, Оразқұл маралдың
басымен жекпе-жекке шықты. (Ш.А.) Көк тайғақ мұз күндіз көз қарығандай
жалтырап жатқан-ды. (Ә.Н.) Торы атқа тақымы тигесін-ақ асықпады. (Ә.Н.)
Аққан жұлдыздың ізіндей шаңға қарап-ақ адамдар Гүлсары шауып бара
жатқанын жазбай танитын. (Ш.А.) Бүгін болыс сайланатын күн болғасын
жұрттың бәрі елеңдесіп, жел жаққа құлағын түріп отырған-ды. (Ә.Н.) Жаңа
адамдар келген соң, үлкендердің өзге істері мен сөздері бөгеліп тоқырап қалған.
(М.Ә.) – Ей, менің балаларым, мына бала қонағың тартымды жатыр-ау өзі,
ойлаймысыңдар? – деп, жақсы жадырап, шын бейімденді. (М.Ә.)
ІІ. Еңлік пен Кебек қуғыннан қашып, аңдай боп, мына Орда тауын паналап,
азғантай ғана дәурен сүрген-ді. (М.Ә.) Әлі де желісі үзілмеген ой соңында келе
жатқан Абай жастарға тағы бір сөз тастады. (М.Ә.) Базаралы да мына жиынның
ақылы мен ақынын барламай қалған жоқ. (М.Ә.) Сейіт орнынан атып тұрып,
кафедраға қалай жетіп барғанын да білген жоқ. (М.Әуб.) Аршабаев мінбеден
түскен бойда ел алдына өзім шықсам ба екен деп ойланып отырған. (М.Әуб.)
Бұл жалғыз Сейітке емес, Қадыр мен Әшімхан үшін де тосын хабар еді.
(М.Әуб.) Қарсы дауыс бергендерді, не қалыс қалғандарды санап жатқан да
ешкім жоқ. (М.Әуб.) Сейіт жайлап басын өзіне бұрын таныс бірінші терезеге
келсе, төрт-бес-ақ адам екен. (М.Әуб.) Ерболдан бөлінгеннен кейін Мағаш пен
Ақылбай сол өздерінің дос ортасына қайтты. (М.Ә.)


title: 66-жаттығу - Пунктуациясы

text:
25
66-жаттығу. Көркем шығармадан шылау сөздердің жазылуына екі-үш
мысал теріп, кестені толтырыңыздар.
Шылау сөздердің жазылуы
Мысалы
Бірге
Бөлек
Дефис арқылы
67-жаттығу.
Төмендегі
шылауларды
қатыстыра
отыра
сөйлем
құрастырыңыздар.
Қарай, туралы, түгіл, үшін, тарта, соң, бұрын, қатар, бірге, мен, бірақ, да,
кейде, өйткені, әйтпесе, ма, ше, ғана, ау, мыс.
68-жаттығу. Шылаулармен тұлғалас келетін қосымшаларға мысал келтіріп,
өзара салыстырыңыздар.
Үлгі:
Шылау түрі
Шылаумен келген сөйлем
Қосымшамен келген сөйлем
Да, де, та, те
Туған жердің күні де ыстық, түні де ыстық. Тоқтығыңда
жараспаған,
аштығыңда қараспайды.
Ды, ді, ты, ті
Жолшыбай
аптап
ыстық
еңсемізді
көтертпей қойған-ды.
Қызылбалақ оқыстан дүр-дүр
сілкініп қалды.
69-жаттығу. Жақша ішіндегі шылау мен қосымшаларды өзара ажыратып,
мақал-мәтелдерді көшіріп жазыңыздар.
І. Бейбіт ел(де) береке бар. Туған жердің ауасы(да) шипа. Басшысыз ел(де)
береке болмас. Есің бар(да) елің тап, есер болмай, етек жап. Естімеген ел(де)
көп. Қалыптан шықсаң(да), халықтан шықпа. Көзсіз күнелтсең(де), көпсіз
күнелте алмайсың. Біз(де) кісі болармыз, атқа кісен салармыз. Дүние(де) тас
қатты, тастан(да) бас қатты. Темір сырын от(та) танытады, адам сырын жоқ(та)
танытады. Жақсының басына іс түссе, ашынар(да) ашылар. Жаманның басына
іс түссе, бір тулар(да) басылар. Жаман(да) болса аман болсын. Көшкен жұрттың
қадірі қонған(да) өтер, ер жігіттің қадірі өлген(де) өтер. Үй(де) оңбаған
түз(де)(де) оңбайды. Жақсы(да) жаттық жоқ, жаман(да) жақындық жоқ.
ІІ. Тау(мен) тау кездеспейді, Адам(мен) адам кездеседі. Ел(мен) көгерген
еленбес. Көшер(мен) елге жұрт жаман, кетер(мен) қызға үй жаман. Жаман(мен)
егес, жақсы(мен) кеңес. Қожа(мен) молданы басындағысынан білерсің, бек(пен)
төрені қасындағысынан білерсің. Аталы сөзге арсыз қайырар, ақ(пен) қараны
шындық айырар. Хан ұйғарса, хан түйесін соймас(па)? Көл(де) жүрген қоңыр
қаз шөл қадірін білер(ме), шөл(де) жүрген дуадақ көл қадірін білер(ме). Он екі
мүшең сау болса, жарлымын де(ме), жаныңда жараң болмаса, зарлымын де(ме).
Жаңбыр(мен) жер көгереді, алғыс(пен) ер көгереді. Сауысқан шоқыған(мен) тоқ
болмайды.
26
Одағай сөздер естілуінше (айтылуынша) жазылады. Сондықтан бір одағай
екі-үш түрлі болып жазылуы мүмкін:
ойпырай, ойпырой, ойпыр-о-ой, ойпырмай,
ойпырмау.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
70-жаттығу. Төмендегі жаттығудан одағай сөздерді тауып, жазылуына
назар аударыңыздар.
– Зарлық сұлу қыздармен билегенде дорбасын қайда тастап кетеді екен, ә? –
десіп, бүйрегі бүлк етпей, жан-жағымызда үлкен бар демей-ақ ыржалақтап тұр.
(М.Әуб.) – Апыр-ай, ә... – деді Ғабең орнынан тұрып, зал ішін ерсілі-қарсылы
кезіп кетті. (М.Әуб.) Шіркін, жазу деп Қадырдың жазуын айтсайшы! (М.Әуб.) –
Япыр-ай, Алексей Иванович сияқты ғалым емес, мұншама тілді қайдан
үйренген? (М.Әуб.) – Әттең, шіркін бала шақ! – деген Базаралының өз бетімен
айтқан арманды тынысы дәл Абайдың ішімен сырласудан туғандай. (М.Ә.) –
Масқара! Шұбардың құсы дуадақ ілудің орнына, дуадақтан жапа шегіп, қорлық
көріп қалыпты ғой! – дейді. (М.Ә.) – Әй, жігітім, тоқташы былай! – дей беріп
еді, Далбай қамшысын сілтеп, ақырая берді. (М.Ә.) – Е, қарағым-ай, сенің
басыңа да бұлт үйірілген екен ғой. (М.Әуб.) – Ойбай-ау, ағатай-ау, мұныңыз
не? Ауруханадан кеше шыға сала жер қазып жатқаныңыз қалай! (М.Әуб.)
71-жаттығу.
Төмендегі
одағайларды
қатыстыра
отыра
сөйлем
құрастырыңыздар.
Моһ-моһ, бәрекелді, шіркін-ай, ойпырм-ай, ау-у-у, мәссаған, түуһ, уһ, ура-а-
а, пай-пай, шөре-шөре, паһ-паһ, әттеген-ай.
Қосымшалардың жалғануы
Қосымшалар сөздің соңғы дыбысының, буынының әуенімен үндесіп, бірге
жазылады: біл-ім-ді, дарын-ды, парасат-ты т.б.
Буын үндестігіне бағынбайтын қосымшалар: -бан, -гер, -кент, -хана, -стан,
-еке, -жан, -қар, -кеш, -дар, -көй, гөй, -қор, -қой, -мар, -маш, -нікі, -дікі, -тікі, -
паз, -тал, -уар, -мен, -бен, -пен. Мысалы, еңбекқор, өнерпаз, тілмаш т.б.
Жалқы есімдер й, ш дауыссыз дыбыстарына аяқталса, -ев (-ева), басқа
дауыссыз дыбыстарға аяқталғанда, -ов (-ова), дауыстыларға аяқталса, -ин (-ина)
қосымшалары жалғанады: Сәтбай + ев – Сәтбаев, Сейфолла + ин – Сейфуллин,
Шахан + ов – Шаханов. –ов, -ев жұрнақтары арқылы жасалған фамилияларға
қосымша түбірдің соңғы буынының жуан-жіңішкелігіне қарай жалғанады:
С.Жүнісовке, С.Исаевтың.
Әріптерден қысқарған сөздерге қосымшалар оның айтылу әуеніне қарай, ал
олардың ішінде дауысты дыбыс болса, сол дыбыстың айтылу әуеніне қарай
дефис арқылы жуан не жіңішке болып жалғанады: ПМПИ-ге, ПМУ-дың, ТУ-
144-ке.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
27
Түпкі таза түрін сақтаған тіл
Қазақтар... тіл... – түпкі түрін, түркі сипатын сақтап қалған тіл. Рас, оған да
бірен-саран жат сөз... енгені байқалады. Бірақ ол сөз... қазақ тілі... үндестік
заңы... бағынып, бірыңғай халық тілі... қорына қосылып кеткен. Қазақ тілі... осы
тазалығ... мен табиғилығ..., сондай-ақ көп таралғандығ... бұл тілдегі мұралар...
менің көбірек жинап, оған әдебиет нұсқалары... құрастырған жинақтар... толық
бір томын аударуыма себеп болды. Оның үстіне қазақ... басқа бауырластары...
қарағанда сөз... тапқырлығ... мен шешендіг... де маған әсер етті.
Қазақтар... тіл... әуезді де әсем, шебер де шешен, әсіресе, сөз сайысына
келгенде олар... алғырлығ... мен өткірліг..., тауып сөйлейтін тапқырлығ...
таңғалдырады. (В.Радлов)
73-жаттығу. Көп нүктенің орнына көрсетілген қосымшалардың тиістісін
қойып, олардың түрліше жалғану себебі мен жасалу жолын түсіндіріңіздер.
-ға, -ге, -қа, -ке: малта... ұқсау, қой... шапқан бөрідей, ой... кеткен жандай,
үй... түскен ұрыдай, майдан... түскен батырдай, көл... біткен құрақтай, арба...
басқан пішендей, арна... құйған селдей, толқын... батқан кемедей, аяқ... түскен
қақпандай.
-ның, -нің, -дың, -дің, -тың, -тің: алтын... сынығындай, мір... оғындай, ат...
тағасындай, түйе... үлкендігіндей, сиыр... бүйрегіндей, есек... қодығындай, аю...
табанындай, елік... көзіндей, киік... лағындай, ителгі... тамағындай, аққу...
мамығындай, құс... ұйқысындай, жылан... зәріндей, балық... уылдырығындай,
кесіртке... басындай, жаз... раушан гүліндей, қайын... қабығындай, аяз...
ызбарындай, домбыра... қос шегіндей, құман... тұтқасындай, ине... көзіндей,
таз... басындай, қаңтар... аязындай.
-нан, -нен, -дан, -ден, -тан, -тен: ұйқы... оянған кісідей, шойын... құйғандай,
серке... сұлу пішінді, бетеге... биік, жусан... аласа, сүт... ақ, су... таза, бал... тәтті,
есек... жуас, тұрымтай... алғыр, тас... қатты, жел... жылдам, күн... құдіретті,
тау... үлкен, су... тұнық, дария... мол, алтын... ардақты, күміс... салмақты,
найза... өткір, түйме... сұлу, есік... жалпақ, қыл... нәзік, шыны... аппақ.
74-жаттығу. Төменде берілген кісі аттарына
-ев, -ева, -ов, -ова, -ин, -ина
қосымшаларының тиістісін жалғаңыздар. Фамилияларға кісі есімдерін қосып,
оларды ақын-жазушы және зерттеуші-ғалым деп бөліп топтастырыңыздар.
Құнанбай, Серғали, Сейфолла, Исай, Алтынсары, Кеңесбай, Әбдік,
Жүнісбек, Әбіш, Ахтан, Ысқақ, Жүніс, Бектұр, Шаймерден, Сыздық, Әбу,
Жүсіп, Есенжан, Аманжол, Сайранбай, Есенберлі, Хасан, Жұмабай, Сәтбай,
Жансүгір, Мұқан, Нүрпейіс, Қордабай, Кемеңгер, Торайғыр, Мүсіреп, Оралбай,
Әуез, Қали, Көбей, Дулат, Мырзабек, Қайдар.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
28
76-жаттығу. Төмендегі қысқарған сөздерге түрлі
қосымша жалғап,
жаттығуды орындаңыздар.
АҚШ, ҚазҰПУ, ПМУ, Газ-53, БТА, ИнЕУ, ТМД, 30 %, пединститут, ЯК-42,
ҚР ҰҒА, БҰҰ, медколледж, ПМПИ, ИЛ-62, кг, 25°, ҚарМУ, ТУ-104, ҚБТУ,
медпункт, АН-24, МАИ, мм, км.
77-жаттығу.
Төмендегі
сөздерге
үндестік
заңына
бағынбайтын
қосымшаларды жалғап, сөйлем құрастырыңыздар.
Мейір, көке, сауда, дәм, сәуле, Құм, кінә, тіл, арба, қас, әсем, жем, еңбек,
аға, күнә, діл, дәрі, өсім, бас, білім, бата, бейнет, қалам, майдан, айла, кәсіп,
әзіл, бәле, бала, Асан, сән, пайда, өнер, дұға, Асқар, ақыл, есеп, Өзбек, сезім,
сөз, қалам, ем.
Қосымшалардың жалғануы
Мысалы
Нд, нз, нк, нг, мп, мб, мт, кт, вт, фт, пт, ск дыбыстарына аяқталатын сөздерге
қосымшалар
ы, і дәнекер
дыбыстар арқылы жалғанады
фактісі,
киоскілер
Сс, лл, тт, пп, ст, кст, сть, зд, кк дыбыстарына біткен сөздерге қосымша
жалғанғанда түбірдің соңғы дауыссыз дыбысы түсіріліп жазылады. Алайда
жалқы есімдер бұл заңдылыққа бағынбайды
съезге,
металға,
Гриммге
Соңғы екі дауыссыздың арасында жіңішкелік белгісі
бар сөздерге қосымша
буын үндестігі бойынша жалғанады
асфальтқа,
рельске
Жіңішкелік белгісіне аяқталған көп буынды сөздерге қосымша буын үндестігі
бойынша жалғанады
лагерьге,
фестивальға
78-жаттығу. Көп нүктенің орнына емле ережесіне сай тиісті қосымшаларды
жалғап, жаттығуды көшіріңіздер.
І. Жапсарына өрнек жүргізілген майлы көк бояулы оң қабырғадағы үлкен
қара сағат күмбір-күмбір қоңырауын соғып, вестибюль... жаңғыртып әкетті.
(С.Ш.) Төрт-бес квартал төменіректегі жаңа салынған трамвай паркі... биік
күмбезі күнге шағылысып, сәулесін Мәулен тұрған терезеге қадап тұр. (С.Ш.)
Етектен жоғары қарай жамырай тартқан қалың қарағайлар да мына альпинис...
ұқсап бетті биікке сілтеген. (С.Ш.) Он қадамдай алда жол асфальт...
шағылысқан күн сәулесі қашқан қоянның құйрығы тәрізді,
айнымас бір
қашықтықта шапшаң ілгері сырғанап, толқи зырлайды. (С.Ш.) Кемпір шалға
біраз кінә... қарап отырды да
астыңғы ернін тістеп алып, қолындағы көктеп
отырған дүниесімен әуре бола берді. (Ш.А.) Алла тағалам сендерге бір бала
беріп, соның іңгә... жылаған даусын естіген күні құдай маған ажалын жіберсе,
арманым жоқ. (Ш.А.) Басында Құтжан өлген соң осы көктемде жұрт Жексенді
кінә... бастады. (М.Ә.) Қарқаралы деген округ... әміршісі –
Құнанбай мен осы
Майыр. (М.Ә.)
ІІ. 1) Темекі шеккен адамдарда миокарда инфаркт... жиі асқынып кетеді. 2)
Бейімбет шаруалардың өмірін жақсы біліп қана қойған жоқ, ол сол өмірге үңіле
қарап, өмір романтикасын, неше алуан конфликт... тапты. 3) Алғашқы адамдар
бумеранг... аң аулауда қолданды. 4) Құрылыс материалдарын қандай объект...
29
жіберудің қажеттілігі туралы пікір алысты. 5) Қара халықтың съезд...
қатысқаны үлкен жаңалық болды. 6) Әуелі әдемі костюм... әсерімен тұрып, әлгі
әңгіменің түп төркінін аңғармаппын. 7) Қарағанды митинг... өткен күні кешке
Катченко Жабайдың екі бөлмелі ескі үйінде лекция жасап еді. 8) Гүлшат он екі
килограмдық рюкзаг... қайыс батып ашыған арқасынан сыпырып алып, қасына
қойып еді, енді қараса сол рюкзак жан біткендей қозғалып кетті.
Қосымшалардың жіңішке түрде жалғануы
Рк, рг, нк, нг, кс, кт, ск,
лк, нкт, кль, брь, бль
дауыссыздар тіркесіне
аяқталған сөздерге
Ог,
уг
дыбыстары
на
біткен
сөздерге
Соңғы буынында
не
бір буынды
сөздің өзінде
и
дыбысы келгенде
Соңғы буынында
ю,
э, ē дауыстылары
келетін сөздерге
Жіңішкелік
белгісіне
аяқталатын
бір
буынды сөздерге
полктер
округке
кассирге
дуэльге
оське
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
79-жаттығу. Қосымша жалғанғанда түбірдің соңғы дыбысы өзгеріп кететін
он бес сөз жазып, оның себебін түсіндіріңіздер.
Қосымшалардың жуан түрде жалғануы
Соңғы буынында не бір буынды сөзде
у дыбысы бар орыс тілінен енген
сөздерге
Орыс тілінен енген сөздердің
соңғы буынында я әрпі болса
Х
дыбысына
аяқталған сөздерге
автобусқа, курстың
поляктар, разрядшы
цехқа, тарихшы
80-жаттығу. Төмендегі сөздерге барыс септік жалғауын қосып, дұрыс
жалғануын есте сақтаңыздар.
І. Акварель, коллоквиум, диск, актив, заряд, гастроль, дифирамб, гонг,
алкалоид, грамм, коттедж, гладиолус, дефольт, инфаркт, аллерголог, колледж,
алоэ, аммоний, антибиотик, антрополог, викинг, апартеид, дивиденд,
журналист, инстинкт, артикль, археолог, дифтонг, астероид, контакт, аффикс,
бактериолог, бенефис, бифштекс, бокс, бромид, диалект, актер, имидж, киоск,
консерв, консонанс, конспект, конфликт, коряк.
ІІ. Акваланг, дирижабль, аквариум, бронхит, аккорд, бронетанк, катафалк,
акт, вальс, альпинист, анод, гидролог, анапест, антипод, антракт, антропофаг,
аншлаг, капсюль, арабеск, дифтонгоид, аспект, алкоголь, ведомость, аспирант,
кабель, атеист, аффект, ашуг, аэронавт, бакенбард, баланс, бандероль, банк,
акцепт, барий, белудж, бемоль, бланк, блок, блюминг, браунинг, бридж,
букинист, бумеранг, бундестаг, бутерброт, варяг, бульдог, дебют, демиург,
диалог, дизель, дуэль, дуэт, иероглиф, интервью, каноэ, коллоид, консьерж.
81-жаттығу. Төмендегі сөздердің бірінші тобына дауыстыдан басталатын
қосымша, екінші тобына дауыссыздардан басталатын қосымша жалғап, емле
ережесіне сай жазыңыздар.
30
І. Фестиваль, жүрек, князь, ойын, тап, полк, қас, салық, кітап, принцип,
халық, тип, тарих, жап, тарақ, руль, Донбасс, кеп, дуэт, парк, дизель, балық,
ансамбль, шаш, класс.
ІІ. Кристалл, куә, С.Жүнісов, бұрын, ҚазТАГ, факт, кубок, күмән, кінә,
Гримм, ЮНЕСКО, Науаи, М.Әуезов, Қ.Сәтбаев, кросс, МТЗ-82, подъезд, киоск,
Кузбасс, сөз, актер, күнә, ПМПИ, Күләш, тест, педагог, пассив, фонд, клуб,
полюс, парад, Түрксіб, сән, геолог.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Бас әріптің қолданылуы - Пунктуациясы

text:
31
ертістің сол жақ жағалауындағы воскресенская пристанына екібастұздан тар
табанды темір жол тартылды да, сол жолмен екібастұз көмірін деров ертіс
арқылы омбыға тасытады. (Ә.Нұрш.) араб басқыншылығынан кейінгі кездегі
қараханид кезеңінің тілдік ерекшеліктерін сипаттайтын
жазба материалдарға
юсуф баласағұнның «құтадғу білік» атты поэмасы, махмұд қашқаридің «дивану
лұғат-ат түрік» атты лингвистикалық еңбегі, ахмед югнакидің «һибат-уль-
хакаик» атты еңбегі, қожа ахмет яссауидің шығармалары («хикметі») жатады.
(С.И.) шығыстың классикалық әдебиетінің қазақша еркін аудармалары, яғни
шығыс сюжеттерін қайталап қазақша жырлаған туындылар: «шахнаме», «ләйлі
– мәжнүн», «жүсіп – зылиха», «фархад – шырын», «ескендір», «мұңлық –
зарлық», «сейфүл-мәлік», «бозжігіт», «шахмардан», «шәкір – шәкірат» т.б.
(Р.С.)
ІІ. бұл асқа қарқаралының арғыны, жетісудің жалайыры,
садыр-матайы,
семіз-найманы, ылдидің уақ, бурасы, дағандының керейі бар, талай үлкен рулар
келмек. (М.Ә.) күлкісі көмір болғыр сейіттің не бүлдіріп, не қойғанын
группадағылар тұңғышбаев келген соң бірер минут өтер өтпесте-ақ білген-ді.
(М.Әуб.) исаның жайын сөз қылу тәкежаннан құтылудың шарасы емес-ті.
(М.Ә.) ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасыр басында жарық көрген кітаптар,
газет-журналдар («түркістан уалаятының газеті», «дала уалаятының газеті»,
«айқап» т.б.) тілінен де міне осыны байқаймыз. (С.И.) сондықтан «алпамыс»,
«қамбар батыр», «ер тарғын» сияқты ежелгі батырлар жырлары да, «қыз
жібек», «айман – шолпан» тәрізді лиро-эпостар да, қазақтың профессионал
ақындарының өлеңдері де, жыр-дастан болып келетін жаңа туындылар да
«қисса-и» атымен басылды. (Р.С.)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
32
85-жаттығу. Төмендегі шығармаларды емле ережесі бойынша жазып,
авторларын анықтаңыздар.
«кең өріс», «ақбілек», «жапандағы жалғыз үй», «шұғаның белгісі»,
«бақытсыз жамал», «үркер», «жас түлектер», «құлагер», «бай баласы мен
жарлы баласы», «москва үшін шайқас», «оянған өлке», «ақ жайық»,
«көшпенділер», «батыр баян», «қызыл жебе», «каһарлы күндер», «ботагөз»,
«қилы заман», «тар жол, тайғақ кешу», «қалың мал», «аласапыран», «инеш»,
«қан мен тер», «алтын сақина», «қамар сұлу».
Шығармалардың авторлары: Ғ.Сланов, Ә.Әбішев, Т.Ахтанов, С.Жүнісов,
М.Мағауин, Ә.Кекілбаев, С.Шаймерденов, Б.Момышұлы, Қ.Есенжанов,
І.Есенберлин,
Ш.Мұртаза,
М.Жұмабаев,
І.Жансүгіров,
С.Мұқанов,
Ә.Нүрпейісов, Қ.Кемеңгеров, С.Торайғыров, Ғ.Мүсірепов, М.Әуезов, С.Көбеев,
С.Сейфуллин, Ж.Аймауытов, Б.Майлин, Ы.Алтынсарин, М.Дулатов.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
86-жаттығу. Төмендегі сөздерді тиістісін емлеге сай бас әріппен
жазыңыздар.
павлодар мемлекеттік педагогикалық институты, ақан сері, сыртқы істер
министрлігі, біріккен ұлттар ұйымының бас ассамблеясы, семенов-
тяньшанский, ғылым академиясы, қазақ ұлттық педагогика университеті, ер
төстік, қазақстан халық қаһарманы, баянауыл ауданы, қазақстан республикасы
президенті, тұйғын, құран кітабы, жезтырнақ, ұлттық банк қоры, тіл білімі
институты, бодуэн де куртенэ, павлодар облысының әкімі, қыз жібек,
қырғызстан республикасы жоғарғы соты, астана қаласы, біржан сал,
шалқұйрық, жолбарыс, жаңа жыл, шекшеката, қазақстан республикасының
ғылымына еңбегі сіңген қайраткер, инновациялық евразия университеті, тәурат,
леонардо да винчи, түрксіб темір жолы, қазақстан республикасы білім және
ғылым министрлігі.
87-жаттығу. Көркем шығармалар мен ғылыми-зерттеу еңбектерінен бас
әріптің қолданылуына он бес мысал теріп, олардың жазылуын түсіндіріңіздер.
88-жаттығу. Жақшаны ашып, төмендегі сөздерді емле ережесіне сай
жазыңыздар.
батыс(еуропа), судыр(ахмет), жаңа(зеландия), орта(жүз), сейфүл(мәлік),
солтүстік(корея), қиыр(шығыс), орта(азия), қара(теңіз), ер(тарғын), аяз(ата),
қамбар(ата), бұқар(жырау), ұлы(британия), асан(қайғы), шопан(ата), ұмай(ана),
ұлы(жүз), зеңгі(баба), солтүстік(двина), мадагаскар(аралы), балуан(шолақ),
қазыбек(би),
екі(бас)(тұз),
оңтүстік(америка),
жаяу(мұса),
жаңа(жер),
апенин(түбегі), алдар(көсе).
33
89-жаттығу. Өлеңді мәнерлеп оқып, өзіндік ойларыңызды айтыңыздар.
Нан ардақты, адал дос
Бір кезде болып нанға зар,
Қадірін білген адамдар.
Әулие тұтып нанды ұстап,
«Нан ұрсын» деп қорғанар.
Нан ардақты, адал ас,
Кәрі, жас онан аттамас.
Ақ дастарқан үстінде,
Қол жумай оны ұстамас.
Нандай жоқ қой асыл дәм,
Жеп үйренген жасыңнан.
Дастарқаннан нан кетсе,
Береке кетер асыңнан.
Ей, балалар, балалар,
Болмаңдар, сірә, нанға тар.
Өмірдің алтын арқауы –
Нан қиқымын шашпаңдар.
Жерде жатса, баспаңдар,
Теріп алып, қастерлеп.
Торғайларға тастаңдар. (Ө.Тұрманжанов)
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
І БӨЛІМ
ОРФОГРАФИЯ - Пунктуациясы

text:
5
түрде ерлік жасайды. Ол ерлікті қай күні, қай сағатта жасайтынын солдаттың
өзі білмейді. Сәт сағаты жетіп, жан толқыны тулап, шиыршық атып аспанға
шапшығанда, солдаттың жұдырықтай жүрегінен ерліктің жалыны бұрқ ете
лаулап атылады. Дүниені дүлей тасқын кернейді. Жер сілкініп, тау төңкеріледі.
Күн күркіреп, найзағай жарқылдайды. Солдат ерлік жасағанда осындай болады!
Бірақ солдат оны ерлік жасадым деп есептемейді. Азаматтық міндетімді
атқардым, Отан алдындағы перзенттік борышымды өтедім деп қана біледі.
Ерлік жасаған сәтте солдаттың басындағы ой осы ғана болады. Өзінің ерлік
жасағанын өлген солдат білмей кетеді, тірі қалған артынан ұғады. Онда да
алғашында ол ондай ерлік жасаған емес, басқа біреу болар деп ойлайды.
Мінеки, ерліктің ешқандай есепке көнбейтіні де сондықтан! (Ә.Нұршайықов
«Ақиқат пен аңыз»)
Достарыңызбен бөлісу:


title: Тасымал - Пунктуациясы

text:
34
91-жаттығу. Сөздерді тасымалдауға
болатынын бір бөлек, тасымалдауға
болмайтынын бір бөлек көшіріп жазыңыздар.
Қиын, Адамата, айқас, А.Құнанбаев, ақуыз,
мәдениет, дүние, айыл, әзіл,
Ресей, Сәкен, ақылы, ҚазҰПУ, 5 метр, ажал, 2011 жыл, Ғ.Мұстафин, қияр,
суыр, киіз, сояу, ағашаяқ, алабұта, ақыл-ес, ашықауыз, белағаш, бесаспап,
биялай, буынаралық, дүнияуи, иллаһи, кәусар, кейқуат, көкаяз, көзақы, әкімият,
ащыот, ПМУ, 21 кг, 9 т, спорт, ұн, бауырсақ, әлем.
92-жаттығу. Төмендегі жаттығудан тасымалдауға болмайтын сөздерді теріп
жазыңыздар, ережесін түсіндіріңіздер.
Аурудан аяған күштірек
Сейіт орам үстінде жүгіріп бара жатқанда бір арбалы келіп, аңдаусыз соғып
кетіп, аяғын сындырыпты. Ойбайлап
жылап жатқан баланы көріп
шошынғаннан шешесі есінен танып қалыпты. Мұны көрген соң, Сейіт жыламақ
түгіл сынған аяғын орнына салып, таңып
жатқанда да дыбысын шығармай,
қабағын да шытпай жатты. Сонда сынықшы кісі:
– Аяғың ауырмай ма, қабағыңды да шытпайсың? – деп сұрады.
Сейіт, шешесі шығып кеткен соң, демін алып, сынықшыға сыбырлап айтты
дейді:
– Ауырмақ түгіл жаным көзіме көрініп тұр,
бірақ менің жанымның
қиналғанын көрсе, әжем де қиналып, жүдемесін деп, шыдап жатырмын, – деді.
(Ы.Алтырсарин)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
35
балара, батбат, берікбас, бунақдене, бұзаубалық, бұраубас, бұршаққоңыз,
есекара, жайра, жарғаққанаттылар, заузақұрт, киізқұрт, көкшыбын, күнбалық,
кірпікшешен, кіс, қаракүзен, қарақал, қарақұлақ, қозыбас, құмқұрт, құршаян,
мәлін, пайызторғай, сазқұндыз, семсербалық, сымыр, түзат, шіл.
96-жаттығу. Төмендегі мәтінді орфоэпия заңдылығына сәйкестендіріп
жазыңыздар. Өзгеріске түскен сөздердің себебін түсіндіріңіздер.
...Кәрі аңшы Ақшегірдің томағасын тартып, үндемей тасқа шүйіліп отыр еді.
Бір мезгілде алыстағы қағушының айғайы естілді. Ақшегір елең етіп, барлық
үлкен денесі екі ғана отты шегір көз болғандай болып, қызыл тасқа шаншылып,
қадалып қалды. Артынан аз уақытта аңшының қолынан атып жөнелді. Сол
кезде қызыл тастың аңшыларға қараған қарсы беттегі бір жарықтан түлкі етекке
қарай шұбатыла берді. Ақшегір аңшылардан бұрын қабат тастың арасынан
қылп еткен жонын көрген екен. Денесі ыстық оттай қайнаған шыдамсыз қыран
жай отындай жарқ етіп, аспанға шықты. Етекке түсе алмай асығып, қарбаласып
қалған түлкі ежелгі кекті жауын кең жерге шығып тоса алмай, қызыл тастың
қия бетінде құйрығын шаншып, керіп тұрып қалды. Майданға шығып,
қызықтырып тұрған жерін көрген қыран айналып, аспандап көтеріле берді.
Аспандаған сайын жынын шақырған қара бақсының қабағындай төңкеріліп,
қайта-қайта түйіліп, көтеріліп, күші мен ызасын жиып жүрді. Аяғында жерге
қарсы қасқарып, төсін төсеп, бір екпіндеп көтеріліп алып, бетін бұра сала
түлкіге қарай шаншыла жөнелді. (М.Әуезов «Бүркіт аңшылығының суреттері»)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
36
98-жаттығу. Төмендегі
мақал-мәтелдерді қолданып, мамандықтарыңыз
туралы сұрақ-жауап түрінде әңгімелесіңіздер. Мақал-мәтелдерді жаттап
алыңыздар.
Асыл міндет – адалдық, асыл қасиет – адамдық.
Ақылды ұл білім іздер,
ақылсыз ұл шылым іздер. Ары жоқ жігіттен, намысы бар қыз артық. Оқусыз
білім жоқ, білімсіз күнің жоқ. Білімдіге дүние жарық, білімсіздің күні кәріп.
Ғылыммен жақын болсаң, қолың жетер, залыммен жақын болсаң, басың кетер.
Ұстазы жақсының ұстамы жақсы.
Оқи берсең, көзің ашылады, отыра берсең,
жалқаулық басынады. Өнер алды – қызыл тіл. Өнер – таусылмас азық, жұтамас
байлық. Аузына келгенін сөйлеу –
ақымақтың ісі, алдына келгенін жеу –
айуанның ісі. Аузы құлып сандықты кілт ашпаса, тіл ашар, түйін-түйін
сырыңды түбінде келіп шын ашар. Жақсылардың үлгісі жанып тұрған шамдай,
шешендердің сөздері ағып тұрған балдай.


Орфография бөлімі бойынша тест тапсырмалары
1. Қай дыбысқа қазақ тілінде сөз аяқталмайды?
A) с
B) к
C) ғ
D) қ
E) й
2. Тек жуан сөздерде кездесетін дауыссыз дыбыс
A) қ, ғ
B) т, д
C) с, з
D) ж, ш
E) п, б
3. Сөздің соңында келмейтін әріп
A) ы
B) о
C) і
D) е
E) а
4. Әріп пен дыбыс сандарында айырмашылық бар сөз
A) жау
B) тоқ
C) асау
D) рас
E) өте
5. Әріп пен дыбыс сандарында айырмашылық бар сөз
A) су
B) жау
C) жауын
D) тау
E) қауын
6. Тасымалданбайтын сөз
A) қиын
B) киін
C) қант
D) суық
E) жоғарыдағы барлық сөз тасымалданбайды
7. Тасымал мен буын түрі сай келмейтін сөз
A) білім
B) азалы
C) ант
D) буын
E) парасат
38
8. Бірге жазылатын сөз
А) кемі екі түбірден біріккен
В) кемі екі түбірден қосарланған
С) кемі екі түбірден тіркескен
Д) осы айтылғандар
Е) барлық сөздер
9. Одағай сөздердің жазылуы
A) қысқарып
B) тек дефис (-) арқылы
C) бірігіп
D) естілуінше
E) тіркесіп
10. Емле ережесіне сай сөз
A) сүтана
B) сүткенже
C) сүт ақы
D) сүттіс
E) сүт жапырақ
11. Сөздің дұрыс жазылуын тексеретін тіл білімінің саласы
A) фонетика
B) орфография
C) орфоэпия
D) графика
E) физика
12. Айтылуы мен жазылуы бірдей сөз
A) домбыра
B) кітап
C) терезе
D) күрес
E) жүгір
13. Дұрыс жазылған сөз
A) сепкіл
B) қапқан
C) өрекпі
D) түлкү
E) дұрыс жауабы жоқ
14. Орфографиялық нормаға сай жазылған сөз
A) Исмаил бей
B) Исмаил-Бей
C) Исмаил-бей
D) Исмаил Бей
E) дұрыс жауабы жоқ
15. Емле ережесіне сай сөз
A) кіндіката
39
B) кіндікбала
C) кіндікбау
D) кіндікшеше
E) кіндіккесу
16. Емле ережесіне сай сөз
A) құнан бәйге
B) құнанжарыс
C) құнанқой
D) құнанқымыз
E) құнанөгіз
17. Емле ережесіне сай сөз
A) май жидек
B) майдәрі
C) майтопырақ
D) майбалшық
E) май кене
18. Бөлек жазылатын сөз
A) ақ (бидай)
B) ақ (сиса)
C) ақ (ауыз)
D) ақ (көңіл)
E) ақ (қурай)
19. Бөлек жазылатын сөз
A) ақ (сақал)
B) ақ (селеу)
C) ақ (сұңқар)
D) ақ (жауын)
E) ақ (қайнар)
20. Бөлек жазылатын сөз
A) сары (жайлау)
B) сары (жылан)
C) сары (аяз)
D) сары (су)
E) сары (шұнақ)
21. Бірге жазылатын сөз
A) сары (аяз)
B) сары (май)
C) сары (жілік)
D) сары (бел)
E) сары (алтын)
22. Бірге жазылатын сөз
A) ала (қоржын)
B) ала (дүбір)
C) ала (жылан)
40
D) ала (таң)
E) ала (бұта)
23. Бірге жазылатын сөз
A) (ала) бота
B) (ала) жаздай
C) (ала) орамал
D) (ала) көйлек
E) (ала) көңіл
24. Орфография бойынша жазылған сөз
A) ухиледі
B) ухіледі
C) уһледі
D) ухыледі
E) уһіледі
25. Дауысты «-ы/-і» дыбысынан басталатын қосымша жалғанғанда түбірі
өзгермейтін сөз
A) халық
B) бұрым
C) орын
D) мұрын
E) осы айтылғандар
26. Морфологиялық принцип дегеніміз –
А) сөздердің айтылуынша жазылуы
В) сөздердің түбір тұлғасы сақталып жазылуы
С) сөздердің түбірі өзгеріске түсіп жазылуы
Д) осы айтылғандар
Е) дұрыс жауабы жоқ
27. Жарғабақ сөзінің жазылу принципі
A) фонетикалық
B) фонематикалық
C) морфологиялық
D) тарихи-дәстүрлі
E) фонематика-морфологиялық
28. Фонетикалық принцип бойынша жазылған сөз
А) қолғап
В) көрсеқызар
С) қосшы
Д) түнгі
Е) дұрыс жауабы жоқ
29. Морфологиялық принцип бойынша жазылған сөз
A) бүгін
B) хат
C) жұмысшы
D) қарлығаш
41
E) қолғап
30. Белбеу (бел бау) сөзі қандай принцип бойынша жазылған?
A) фонетикалық
B) фонематикалық
C) морфологиялық
D) тарихи-дәстүрлі
E) фонематика-морфологиялық
31. Қазақ тілінде емле ережесін сақтап жазуда басшылыққа алынатын принцип
A) фонетикалық және морфологиялық
B) фонематикалық және фонетикалық
C) морфологиялық және тарихи-дәстүрлі
D) тарихи-дәстүрлі
E) фонематика-морфологиялық
32. Емле ережесін сақтап жазуда алты принципті көрсеткен ғалым
A) Ш.Бектұров
B) С.Мырзабеков
C) Р.Сыздық
D) К.Аханов
E) Н.Оралбай
33. Дефис (-) арқылы жазылатын шылау
A) -ай/-ау
B) -қана/-ғана
C) -тен
D) -ма/-ме
E) -түгіл
34. Дефис қойылатын жер
A) қосалқы мүшелі күрделі атаулар
B) күрделі сан есімдер
C) біріккен сөздер
D) оңашаланған айқындауыш
E) дұрыс жауабы жоқ
35. Дефис арқылы жазылатын сөз
A) 200 пайыз
B) 80 метр
C) 9 сынып
D) 2011 жыл
E) 16 ақпан
36. Түркі, парсы т.б. халықтар есімдерінің соңында келетін паша, бей, заде,
оғлы сияқты тұлғалардың жазылуы
A) дефис арқылы
B) бөлек
C) бірге
D) қос нүкте арқылы
E) кірігіп кетеді
42
37. Дефис арқылы жазылатын демеулік шылаулар
A) сұраулық демеуліктер
B) күшейткіш демеуліктер
C) болымсыздық демеуліктер
D) жалғаулықтар
E) септеуліктер
38. –ев (-ева) қосымшасы сөздің соңғы буыны қандай дыбысқа аяқталғанда
жалғанады?
A) ч, ц дауыссыз дыбыстарына
B) дауысты дыбыстарға
C) и, у дифтонг дыбыстарына
D) й, ш дауыссыздарына
E) дұрыс жауабы жоқ
39. -ин (-ина) қосымшасы сөздің соңғы буыны қандай дыбысқа аяқталғанда
жалғанады?
A) дауыссыз дыбыстарға
B) дауысты дыбыстарға
C) и, у дифтонг дыбыстарына
D) й, ш дауыссыздарына
E) дұрыс жауабы жоқ
40. -ов (-ова) қосымшасы сөздің соңғы буыны қандай дыбысқа аяқталғанда
жалғанады?
A) дауыссыз дыбыстарға
B) дауысты дыбыстарға
C) и, у дифтонг дыбыстарына
D) й, ш дауыссыздарына
E) дұрыс жауабы жоқ
41. Соңғы буынында ю, э, ё дауысты дыбыстар келетін орыс тілінен енген
сөздерге қазақ тілі қосымшалары қалай жалғанады?
A) жуан
B) ережені сақтамай
C) жіңішке
D) еріндік
E) буын үндестігі бойынша
42. Орыс тілінен енген сөздердің соңғы буынында я әрпі болса, оған қандай
қосымша жалғанады?
A) жуан
B) ережені сақтамай
C) жіңішке
D) еріндік
E) буын үндестігі бойынша
43. Кірме сөздер ог, уг дыбыстарына аяқталса, оған қандай қосымша
жалғанады?
A) жуан
43
B) ережеге бағынбай
C) жіңішке
D) еріндік
E) буын үндестігі бойынша
44. Кірме сөздер рк, рг, ск, кт, кс, нк, нг, лк, нкт дыбыстар тізбегіне аяқталғанда
қазақ тілі қосымшалары қалай жалғанады?
A) жуан
B) ережеге бағынбай
C) жіңішке
D) еріндік
E) буын үндестігі бойынша
45. Кль, брь, бль дыбыстар тізбегі мен жіңішкелік белгісіне аяқталатын бір
буынды сөздерге жалғанатын қазақ тілі қосымшалары
A) жуан
B) ережеге бағынбай
C) жіңішке
D) еріндік
E) буын үндестігі бойынша
46. Қосымша жіңішке түрде жалғанатын сөз
A) факт
B) клуб
C) кітап
D) дәріхана
E) дұрыс жауабы жоқ
47. Қосымшасы бұрыс жалғанған сөз
A) фестивалі
B) фестивальдан
C) лагерьға
D) банкі
E) дұрыс жауабы жоқ
48. Үндестік заңына бағынбай жалғанатын қосымша
A) -лық, -ді
B) -тал, -маш
C) -дар, -шы
D) -қ, -лау
E) -лы, -бен
49. Орфографиялық ережеге сай жалғанған жалғау
A) банкке
B) банктан
C) банкка
D) банктың
E) банкіге
50. 2007 жылы жарық көрген орфографиялық сөздіктің жауапты редакторы
A) Р.Сыздық
44
B) Н.Уәли
C) Ә.Жүнісбек
D) М.Жүсіпұлы
E) С.Мырзабеков
51. «Емле және тыныс белгісі» атты еңбектің авторы
A) Р.Сыздық
B) Н.Уәли
C) Ә.Жүнісбек
D) М.Жүсіпұлы
E) С.Мырзабеков
52. «Жаңа әрiп пен жаңа емле және дыбыстарымыздың жiктерi» атты кiтаптың
авторы
A) Е.Омаров
B) Қ.Басымұлы
C) Ғ.Бегалиев
D) Т.Шонанов
E) Н.Сауранбаев
53. Шылауы бірге жазылған сөз
A) тыңдағасын
B) айтасың(ба)
C) оқыған(ды)
D) ермек(үшін)
E) дұрыс жауабы жоқ
54. Кей кезде түбір сөзбен бірігіп жазылатын шылау
A) ма, ме, ба, бе, па, пе
B) түгіл, тұрсын, тұрмақ
C) ақ, ау, ай
D) мен, бен, пен
E) ды, ді, ты, ті
55. Кей кезде түбір сөзбен бірігіп жазылатын шылау
A) туралы, сияқты
B) үшін, секілді
C) да, де, та, те
D) мыс, міс
E) дұрыс жауабы жоқ
56. Соң шылауы кездесетін сөз
A) келіпсің
B) келдің бе
C) келемісің
D) келесің
E) келгесін
57. Барлық сөзі бас әріппен жазылатын сөз
A) Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясы
B) Сыртқы Істер Министрлігі
45
C) Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты
D) Ұлттық Банк Қоры
E) Павлодар Мемлекеттік Педагогикалық Институты
58. Барлық сөзі бас әріппен жазылатын сөз
A) Сыртқы Істер Министрлігі
B) Қазақстан Халық Қаһарманы
C) Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты
D) Наурыз Мейрамы
E) дұрыс жауабы жоқ
59. Барлық сөзі бас әріппен жазылатын сөз
A) Алматы Қаласы
B) Ішкі Істер Министрлігі
C) Ғылым Академиясы
D) Президент Әкімшілігі
E) дұрыс жауабы жоқ
60. «Орфография» сөзі қай тілден енген?
A) латын
B) араб
C) орыс
D) грек
E) дұрыс жауабы жоқ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Пунктуациясы - бет 34

text:
46
ІІ БӨЛІМ
ПУНКТУАЦИЯ
Тыныс белгілері туралы жалпы түсінік
Тыныс белгілері –
адамның ойын дәл, нақты, түсінікті, тиянақты етіп
жеткізетін, жазу тіліне қызмет ететін шартты белгі.
Тыныс белгілері туралы
ілім пунктуация деп аталады. Ол латын тілінің «punctum» – «нүкте» деген
сөзінен алынған.
Қазақ тілінде төмендегідей тыныс белгілерінің түрлері қолданылады.
ТЫНЫС БЕЛГІЛЕРІ
Нүкте
Сұрау
белгісі
Леп
белгісі
Көп
нүкте
Үтір
Нүктелі
үтір
Жақша
Қос
нүкте
Тырнақ
ша
Сызықша
Тыныс белгілері қойылатын орындарына қарай екіге бөлінеді:
1) Сөйлем соңына қойылатын тыныс белгілері: нүкте,
сұрау белгісі, леп
белгісі, көп нүкте.
2) Сөйлем ішінде қойылатын тыныс белгілері: үтір, нүктелі үтір, жақша, қос
нүкте, тырнақша, сызықша.
СӨЙЛЕМ СОҢЫНА ҚОЙЫЛАТЫН
ТЫНЫС БЕЛГІЛЕРІ
Нүкте
Сұрау белгісі
Леп белгісі
Көп нүкте
Кешкі
ауа
буалдырланып,
ала-бөле теңіз
жақ
түксиіп
тұрды. (Ә.Н.)
Сондай бір әлсіз үміт
ана
көңілін
алдарқатып,
өң мен
түстің арасындай есірік
халде жүр ме? (Ә.Н.)
Былайғы
кезде де
ажал
шеңгелі
адам жағасын бір
сәт босатпапты-
ау! (Ә.Н.)
Кезегі келгенде күн басына да
бір
зауал төніп, қара кебінге
оранып,
бар әлем тіл тартпай,
түн құшағына кіріп бара
жатады ... (Ә.Н.)
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v3.html?page=34#ІІ_БӨЛІМ_ПУНКТУАЦИЯ__Тыныс_белгілері_туралы_жалпы_түсінік

title: Пунктуациясы - бет 34


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v3.html?page=34#СӨЙЛЕМ_СОҢЫНА_ҚОЙЫЛАТЫН_ТЫНЫС_БЕЛГІЛЕРІ_Нүкте_Сұрау_белгісі_Леп_белгісі_Көп_нүкте

title: Пунктуациясы - бет 34


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
47
маужырай бастады. (Ә.Н.) Биыл балық бағыты қалай, тереңге неге кетті,
тайызға қашан соғады? (Ә.Н.) Апырай, неткен кәусар, неткен желікті саумал
сүт еді сол! (Ш.А) Оһ, шіркін, неткен тәтті су десеңші, осы судан ішкізген
адамға құл болуға Гүлсары дән риза! (Ш.А.) Ал соғыс жылдарының ішінде
тұрғын үйлердің тұрпаты қандай болады десеші? (Ш.А.) Жан-жақтан соншама
қонақ жиналған астардың тірлігі аз бола ма? (Ш.А.) Мүмкін, Қаратай бұл жолы
да мәжілістерде әбден құлақ үйренген сөздерді естіп, одан келер-кетері шамалы
деп, ескі әдетінше аулына тарта бермек пе? (Ш.А.) Шіркін, конкурсқа қатысқан
соң, бәйге алып шығу деген қандай жақсы! (С.Ш.) Кеше Құнанбай, Бөжейдің
араздығын, жаманатын есітіп келген нағашы жұрт, енді артын күтіскенді көрсе,
көрсін! (М.Ә.) Туған жердің қымбатын ғылым іздеп, шет жайлап, кітап қарап
сарылып, көзінің майын тауысқан, көшенің шаңын көп жұтқан шәкірт білмесе,
кім білсін? (Ж.А.)
101-жаттығу.
Мақал-мәтелдердің тиісті тыныс белгілерін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер.
1) Ақ қалпақты көрінсе атакем менің демес пе Ақ жаулықты көрінсе енекем
менің демес пе 2) Білімдіге дүние жарық білімсіздің күні кәріп 3) Көтерем
түйеден безбе салтанатың емес пе Тебеген деп биеден безбе қос қанатың емес
пе 4) Еріншектің ертеңі таусылмас 5) Еңбек қылсаң ерінбей тояды қарның
тіленбей 6) Жаманмен жолдас болсаң кесірі жұғар жақсымен жолдас болсаң
несібі жұғар 7) Тарта жесе тай қалар қоя жесе қой қалар қоймай жесе не қалар
8) Білімсіздің сөзі білектей білімдінің сөзі жібектей 9) Тазалық денсаулық
негізі, денсаулық байлық негізі 10) Қарның ашса қазан ас ет болмаса сазан ас
сазан тамақ емес пе сазанды жұрт жемес пе 11) Өнер ағып жатқан бұлақ Білім
жанып жатқан шырақ 12) Қарап жатқан жыланның құйрығын неге басасың
Шағайын деп шапшыса неге шошып қашасың
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
48
дайын тұрады Содан соң жұп-жұмыр бөренелер поезға тиеледі Қаз дауысты
тепловоздар оларды республиканың түпкір-түпкіріне тасиды
103-жаттығу. Мәтінді мәнерлеп оқып, өз көзқарастарыңызды білдіріңіздер.
Сөйлем соңында қойылған тыныс белгілерінің ережесін түсіндіріңіздер.
Сәлем...
Жаздың жайма-шуақ күні. Балтабек ағай баласы Батаймен кең көшенің
кестедей айшықты гүлзарының
қасынан өтіп бара жатып, бірге өскен
құрдасымен кездесіп қалды:
– Ассалаумағалейкүм! – деп, ол Өтеннің қолын алды.
– Сәлем! – деп Батай күлімдеп иек қақты.
Былай шыға бере Балтабектің реңі бұзылып, қабағы түйіліп,
көзін
жыпылықтата берді. Баласына адырая қарап ашуын төкті.
– Балам, мимырт болма!..
– Неге «мимырт» боламын, Жәке!
– Өтекеңмен жөндеп амандаспайсың ба? Иек қағып, танау көтере салатын
құрдасың емес ол.
– Сәлем! – дедім. Сәлемімді қабылдап, күлмең қағып, күле сөйлеп еді ғой...
– Балам, ондай үлкен кісіге «сәлем» деп иек қаға салмай, адамша амандасу
қажет. Амандасу –
адамның амандығына қуанып, ақ ниет білдіру. Сәлем
бергенде де инабаттылық пен әдептілік, сыпайылық пен сыйласым керек. Қария
кісілермен «ассалаумағалейкүм» деп амандасады.
– Сөзіңіздің төркініне түсіндім, Жәке. («Халық тағылымы» кітабынан)
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
104-жаттығу. Мәтінді мәнерлеп оқып, сөйлем соңына тиісті тыныс
белгілерін қойып, көшіріңіздер.
Адам атын ардақта
Әскербек әкесімен әзілдей сөйлесіп, күлімдеп жүреді Әкесі Әлмен
баласының көңілді жүргеніне мәз болады Бірақ бүгін көңіл деген нәзік нәрсені
күте білмей Әскербек әкесін ренжітіп алды Оқиға ойда жоқта сөзбен шиеленісті
Мектептен жақсы баға алып, жайраңдап келген Әскербек әкесіне:
– Әлмен Әлменович, әдебиет сабағынан бес алғанымды хабарлаймын – деді
Әншейінде танадай қара көздерін күлімдетіп, баласына елжірей қарайтын,
бұл жолы қалың қасты қабағын қарс жауып алды
– Балам, бойың менен биік бола бастағанға, ойың да биік бола ма десем
– Құлдық ұрып, құлшылық етуге әзірмін, көке Не кінәм бар
– Әдептілік әкені құрметтеуден басталады
– Құрақ ұшып, құрмет көрсетіп тұрған жоқпын ба
– Мені «көке» деуші едің, енді тең құрбыңдай тергейтін болыпсың «Ұрыс
«сен» деген сөзден шығады» дейді халық
– Аты-жөніңізді толық айту да айып па
49
– Қазақ атам ұрпағын әрбір адамды құрметтей білуге үйретеді Ал адамды
құрметтеу үшін атын ардақтап, дәрежесін көтеріп, жасы мен туыстық қатысына
қарай ата, әже, апа, шеше, көке, тәте, жәке, аға, ағатайым, нағашы, жиен, бөле
деу керек
– Көке, кешіріңіз, шынында да, сый-құрмет көрсету осындай ұсақ-түйектен
басталады деп ойлаған жоқ едім
– Бұл рәсім ұсақ-түйек емес, ат тергеу – адамгершіліктің белгісі
– Ат тергеу келіндердің ғана міндеті емес пе
– Адамды өз атымен атамай, тіпті болмаса атының соңына сыпайылап «еке»
деген жұрнақты қосып айту – үлкен дәстүр «Көкем», «Апам», «Ағатайым»,
«Атам» деген сөзді қосып айту – сыпайылық Ол – халықтық дәстүр, мән қояр
мәдениет белгісі («Халық тағылымы» кітабынан)
Нүкте, оның қойылатын жерлері
Нүкте екі түрлі қызмет атқарады: 1) белгілі бір ойдың аяқталуына
байланысты қойылады; 2) драмалық шығармаларда кейіпкер атынан кейін,
қысқартылып алынған адам есімдері, кіші әріппен жазылған қысқартулардан
кейін т.б.
Нүктенің қойылатын орындары
Мысалы
Хабарлы сөйлемнен кейін
Ол торға салған бір асымдай тоң балықты
босағаға тастай салды. (Ә.Н.)
Жай, лепсіз айтылған бұйрық, тілек мәнді
сөйлемдерден кейін
Жақсы аттың жалын сақтағанша, Жақсы
жігіттің арын сақта. (Мақал)
Цифр не әріптер арқылы санамаланып
айтылған сөйлемдерден кейін
Дүниядағы жұрттың тілі негізінде үшке
бөлінеді: 1) Түбіршік тіл. 2) Жалғамалы тіл. 3)
Қопармалы тіл. (А.Б.)
Санамалы нөмірді белгілейтін айшықсыз
қолданылған цифр не әріптен кейін
Сөйлемдердің құрмаласуы екі түрлі: 1. Сыйыса
құрмаласу. 2. Қиыса құрмаласу. (А.Б.)
Драмалық шығармалардағы әр кейіпкердің
атынан кейін
Ұмсынай. Мейлілерің, қарақтарым, мен не
қылайын, тек іші құтты болсын. (Ж.А.)
Кейіпкердің сөзіне қатысы жоқ, автордың
түсінігі ретінде айтылған ремаркадан кейін
Ораз. Омыраулама! (Мылтығын оқтанып.)
Қалай аласың? (Ж.А.)
Бас әріптерінен не басқы буынынан
қысқартылып алынған адам, кітап, газет,
журнал, шығарма аттарынан кейін
Қазақ әдеби тілінің тарихы, басталу кезеңі,
қалыптасу дәуірлері туралы Ғ.Мұсабаевтың да
пікірлері бар. (С.И.)
Тағысын тағы, тағы сондайлар, тағы
басқа деген сөздер қысқартылып алынғанда
Бұл кезеңнің әдеби тілін байқататын тілдік
материалдар
Махамбет,
Шөже,
Дулат,
Шортанбай, Шернияз, Жанақ т.б. ақындардың
шығармалары болып табылады. (С.И.)
Жақшаның алдындағы сөйлем аяқталып,
тыныс белгілерінің бірі қойылса, қыстырма
сөйлемнен кейін жақшаның ішінен нүкте
қойылады
– Жоқ, көк тиыным жоқ, ағай, – деп бала шын
пейілімен жыртық қалтасын айналдырып
көрсетті. (Екінші қалтасын тігіп тастаған екен.)
(Ш.А.)
|


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
105-жаттығу. Сөйлемдердегі нүктенің қойылуына назар аударып, себебін
түсіндіріңіздер.
Қазақ ертегілерін шартты түрде мынадай топтарға бөлеміз: а)Қиял-ғажайып
ертегілер. ә) Хайуанат жайындағы ертегілер. б) Салт ертегілер. в) Балаларға
арналған ертегілер. г)Аңыз ертегілер, күй аңызы. (М.Ә.) Күннің бұлыңғырынан
ба, жоқ ымырт таяу ма, әйтеуір, айнала боран болғанмен, болжап болмастай
қою сұр мұнар қоршауында тұр. (М.Ә.) Тобықты ішінде Құнанбай айтты деген
сөздердің ішінде, «философ» айтарлық ақиқат сөздердің мына сияқтысы бар: 1.
Құл мен қожа майданда теңеледі, жас пен кәрі білімде теңеледі, бай мен кедей
жомарттықта теңеледі. 2. Адамның қай мінезі өнері болса, сол мінезі айыбы
болады. 3. Кісі айыбын айтпақтан оңай жоқ, өз айыбыңды өзің айтқаннан ауыр
жоқ. (М.Ә.) Қазақ тіл білімінің көрнекті өкілдері Н.Сауранбаев, С.Аманжолов,
Ғ.Мұсабаев, М.Балақаев, Р.Сыздықова, Б.Әбілқасымов және басқалары өз
еңбектерінде қазақ әдеби тілінің тарихи бастауы, қалыптасу жолдары мен
кезеңдері сияқты мәселелер жөнінде пікірлерін білдірген. (С.И.) Ақшаға сатып
байығандары да аз емес. («Ей, балам, ақша жүрген жерде әділетке, адалдыққа
орын жоқ», – деп бұрынғылар бекер айтпаған.) (Ш.А.)
Артқан түйеңнен
сиынған иең күшті болсын. (Мақал) Арсақай. Тұз бермек түгіл, у берсең де
берші, жарқыным! (Домбыраның құлағына, тиегіне түкіріп, шерте бастайды.)
(Ж.А.)
106-жаттығу. Сұраулы,
лепті
сөйлемдерді
хабарлы
сөйлемге
айналдырыңыздар.
Сонда ана Сегізбаевтар мен Қашқатаевтардың айтқаны дұрыс емес екенін
Шора шынында сезбей ме? (Ш.А.) Адам баласына бір-ақ рет берілетін өмірді
қалай ғана дәті барып қия алады? (Ш.А.) Әлгі ғаріп қайғы-мұңын кімге барып
шағарын білмей, шыр айналып, шырқырап жүр, селт етіп, оның зарын сезеді
деген жан болсашы! (Ш.А.) Үш бұзаулы сиыр, кер құнажын, екі тайыншадан
басқа, шауқар мен көк байталдан басқа мал бар ма? (Ж.А.) Жүністен жаңа хат
танып, үшкөлге барам деп жүргенде, мұндай күйге ұшырадым-ау! (Ж.А.)
Туғалы ұзап шықпаған, бауырмал әженің бауырында еркелеп өскен, үлбіреген
балапан жүректі Қартқожа қайтіп сүймесін? (Ж.А.) Туған жердің қадірін туғалы
түзге шықпаған елдегі адам қайдан білсін? (Ж.А.) – Ғылым атынан тағлым
айтады десе, топастыққа топастық, жауыздыққа жамандық қоса түскені несі?! –
деді. (М.Ә.) – Әттең, шіркін бала шақ! – деген Базаралының өз бетімен айтқан
арманды тынысы дәл Абайдың ішімен сырласудан туғандай. (М.Ә.) – Е, ондағы
ұстазын білмейсің бе? Үлгі алатын Қалдыбай ғой! – деп, Кәкітай тың адамның
атын атағанда, көпшілік сол адамның бәріне мәлім күлкі мінезін еске алды.
(М.Ә.) – Сол қаланың бар көшесінде өткен балалық шағың да түспей ме есіңе?
– деді ол шешесіне. (Ғ.Мүс.) Оның үстіне орталықта үйлері бар, бала-шаға,
кәрі-құртаңдары бар емес пе? (Ғ.Мүс.)


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
107-жаттығу. Төмендегі сөйлемдердің тиісті жеріне нүкте қойып,
жаттығуды көшіріңіздер. Нүктенің қойылу себебін түсіндіріңіздер.
51
Тобықты ортасында Құнанбай айтты деген сөздердің ішінде едәуір ойшыл
адам айтарлық терең сөздердің мына сияқтысы бар: 1 Адамның қай мінезі өнері
болса, сол мінезі айыбы болады 2 Кісі айыбын айтпақтан оңай жоқ, өз
айыбыңды өзің айтқаннан ауыр жоқ 3 Өткен істен оңай жоқ 4 Арымнан жаным
садаға, жанымнан малым садаға деген сияқты (М.Ә.) Күні-түні осылай мақтау-
мадақтаудың өзара шайқасы өтіп жатты («Ей, балам, жыршылар сөз қуып,
бірімен бірі жарыса бастаса, жырдың да, сөздің де құны қашады Ақырында
олар жыршыдан жырдың жауына айналады») (Ш.А.) Бәйділда (жігіттерге
қарамайды, екі көзі Рәбиғаны ішіп-жеп барады) Ертеден қара кешке... ертеден
қара кешке... есің шығып... есің шығып... (Жолында жатқан домбыраны есікке
қарай лақтырады) Домбыра, ойын-сауық... Қыз ойнақ... Жынның ойнағы...
(Жігіттер жөнеледі) (Ж.А.) Көзің ауырса, қолыңды тый, Ішің ауырса, аузыңды
тый (Мақал) Мүсілім Құдай жеткізсе, осы сайлауда болыс болғанымды
көрерсің (Ж.А.)
108-жаттығу. Драмалық шығарманың тиісті тыныс белгілерін қойып,
ережесін түсіндіріңіздер.
Ұмсынай Қанапияға алақанын көлеңкелеп сығалап қарап Қарағым-ау
Қанашпысың
Қанапия Иә шеше Жүріп бара жатыр едім Қош айтысайын деп келдім
Ұмсынай Ынтықбайды біз де жаңа жөнелтіп Шәрбанжан екеуіміз жылап-
жылап жаңа басылып отыр ек
Қанапия Тірі кетіп бара жатқан кісіге жылай ма екен Аман болсақ бір
күнгідей де болмайды
Ұмсынай Оның рас қой қарағым Сен бұрын түзге үйреніп қалдың ғой Біздің
жалғызды айтсайшы Әжең байғұстың да құр сүлдері қалған шығар
Қанапия Қайтсін құдайдың салғанына көнеді де Жолдастар ұзап кеткен
шығар мен жүрейін дәм ауыз тигізіңіз шеше
Ұмсынай Тигізейін қарағым Наннан үлкен дәм жоқ деуші еді бауырсақ
берейін қарағым Тәрелкеге бауырсақ салып орамал жайып алдына қояды
Қанапия бір бауырсақты аузына салып Шәрбану сен де ал
Ұмсынай Қарағым Қанашпен бірге сен де же Бір дастарқаннан дәм татқанша
әлдене заман Шәрбану бір бауырсақ алады Мен алайын Алып жейді
Қанапия дастарқанды қайырып Абиыр бер Аман сақта Аллакпар де Бата
қылады
Ұмсынай Ей жасаған-ай сақтай гөр
Қанапия түрегелді өзгелері де тұрады Қош енді шеше Ұмсынайдың қолын
ұстайды
Ұмсынай жыламсырап бетінен сүйіп Қош қарағым қош Шәрбану құрбыңды
аттандыр қарағым Қанапия Шәрбану шығады (Ж.Аймауытов «Қанапия мен
Шәрбану»)
|


title:
-жаттығу. Қазақ тілінің сөздік құрамына орыс тілінен енген сөздерге
мысалдар келтіріңіздер.
5-жаттығу

text:
6
6-жаттығу. Төмендегі сөздерді алфавит ретімен көшіріңіздер.
І. Білім, парасат, үлгі, сана, ынта, шапағат, өнер, қанағат, ой, ес, арман, қиял,
еңбек, тәртіп, абырой, әділ, амандық, қасиет, бағбан, махаббат, төзім, әлем,
бейбіт, ақыл, дарын, жақсылық, зейін, инабат, оқу, өнеге, әрекет, дәурен, өсиет,
рақым, ғылым,
бостандық, сенім, табандылық, ұлағат, береке, ғибрат, дана,
үздік, қабілет, шәкірт, өмір,
шыдамдылық, ықылас, мейірбан, бақыт, ажуа,
кемеңгер, ілім.
ІІ. Әдепті, ержүрек, бүйрек, ұстаз,
дастарқан, қазақ, мағлұмат, ибалы,
ақкөңіл, баспана, әсемпаз,
кішіпейіл, қадірлі, адалдық, ғалам, намысқой,
байсалды, хабар, шаңырақ, ұғымтал, зиялы,
тіршілік, сіңлі, қоғам, халық,
ағайын, алтыбақан, балахана, тұлға, жамандық, ізбасар.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
109-жаттығу. Драмалық шығарманың тыныс белгілеріне назар аударып,
жұптаса оқып шығыңыздар. Қазақша киім үлгісі түрлерінің өзіндік
ерекшеліктерін айтыңыздар.
Айсұлу (ауыз үйден келіп, айнаға барып, шашын, кимешегін түзетіп). Бәтіш-
әй! Әй, Бәтіш!
Батима (төр үйден). Немене?
Айсұлу. Менің киімдерімді алып берші, қажының тойына шақырып кетті
ғой, барып келейін.
Батима. Киімің абдырада, төрдегі үйге барып кисеңші.
Айсұлу. Мен келгенше үйден шықпа. Біреу бірдеңені алып кетер, жалғыз
отыруға қорықсаң, Биғашты шақыртып ал. Екеуің ойнап отыра тұр, мен де көп
болмаспын.
Батима. Апа-ау! Биғаш жасыл сәтеннен бір көйлек тіккізіпті, көрдің бе?
Айсұлу. Қазақша мекен? Ноғайша мекен?
Батима. Ноғайшадағы, осы күнде қазақшаны кім киюші еді?
Айсұлу. Кім тігіпті?
Батима. Мәдескеге тіккізіпті, бойға бір түрлі қонады.
Айсұлу. Мәдеске тіккен соң, жаман бола ма?
Батима (белін қысып). Белі денеге жабысып тұрады, етегі былайлау кең
келген. (Омырауын көрсетіп.) Мынадан былай тағып тастаған, үлкен жасыл
түйме, етегі келтелеу бір түрлі жарасады!
Айсұлу. Тәйірі, орыстікіндей сылаңдаған бірдеңе де.
Батима. Апау, осы ноғайлардың өзі орысша киіп жүрген жоқ па? Жаңа моды
сол емес пе?
Айсұлу. Етекті қымтауға келмеген соң не киім сәндігі бар?
Батима. Ие, бәрібір, көк паплиннен сондай бір көйлек тіктіріп аламын.
Айсұлу. Қоя тұр енді не болса соған әуес болмай. (Ж.Аймауытов «Сылаң қыз»)
110-жаттығу. Мәтінді мәнерлеп оқып шығып, нүктенің қойылуына назар
аударыңыздар. Қалай сәлемдесу керектігіне мән беріп, оны есте сақтаңыздар.
Сәлемдесу әдебі
Әркім сәлемдесу міндетін ғана емес, сонымен қатар сәлемдесу әдебін білуі
және өзінің қас-қабақ, бет-жүз, дауыс құбылысын қадағалап, алдындағы адамға
жақсы әсер қалдыруға талпынуы тиіс.
1. Сәлемдесудің әдеп тұрғысынан алғандағы ең басты шарты – жылы лебіз.
2. Қабағын түнертіп, жүзін суытып немесе сүйкімсіз тыржиып, естілер-
естілмес сәлем беріп, міндетімнен құтылдым деу – ізеттілік емес, керісінше,
кісінің көңіліне қаяу түсіретін қылыққа жатады.
3. Сәлемді селқос қабылдау, қолының ұшын ғана беріп кекірею,
жақтырмаған кейіп таныту – инабатсыздық, тәкаппарлық, парасатсыздық,
көргенсіздік белгісі. («Әдептілік қағидалары» кітабынан)


title: Сұрау белгісі, оның қойылатын орындары

text:
Сұрау белгісі, оның қойылатын орындары Сұрау белгісі, негізінен, сұраулы сөйлемнің соңына қойылатын таңба болып
табылады. Сұраулы сөйлем деп жауап алу мақсатында жүзеге асатын сөйлемді
айтады. Сұраулы сөйлем екі түрлі жолмен жасалады:
1) грамматикалық белгілер арқылы; 2) интонация арқылы.
СҰРАУ БЕЛГІСІ Қойылатын орындары
Сұраулы
сөйлемдерден
кейін
Бірыңғай жеке сөздер не
сөз
тіркестері
сұрау
интонациясымен
айтылғанда
Жауап
қайтаруды
тілейтін,
таза
сұраулық мәні бар,
амандасқанда
айтылатын
толық
сөйлемдерден кейін
Сөйлемдегі
бір
сөздің мәні екіұшты
болып,
күмән
тудырғанда
жақшаға алынады
Бала бұл жағын
білмейтін,
шынында балаға
мұндайды біліп
керегі не? (Ш.А.)
Шауып ала ма? Сотқа бере
ме? Өлтіріп жібере ме?
Өртеп жібере ме? Қалайда
не бірін, не бәрін істеуге
елдің беті түзелді. (Ж.А.)
– Е, Жаңбырбай, мал-
жан аман ба? – деп
Жылтыр
ұшып
түрегеліп, шұрқырай
кетті. (Ж.А.)
Тарта берер алдыға,
ұмтыла
берем
балаша (?)
111-жаттығу. Төмендегі хабарлы сөйлемдерді сұраулы сөйлемге
айналдырыңыздар.
Танабай осыны айтып, уақыт шіркін мына жорғаның шабысындай болып
көзді ашып жұмғанша өте шыққанына өкінді. (Ш.А.) Жаз айының жадыраңқы
күнінде Танабай сайда пішен шауып жатқан. (Ш.А.) Сол сапарда көз ұшынан ол
шауып бара жатқан жорғаның шаңын байқап қалып еді. (Ш.А.) Көз үйреніп,
ішіндегі адамдарын анық түстегеннен кейін бұл үйде қорқарлық дәнеме жоқ.
(Ғ.Мүс.) Ақ күртіктің үстімен келе жатқанда әуелі Қалишаның үйін көрмейсің,
үйдің төбесінде жатқан пештің мойнын жабатын күл дорбаны көресің. (Ғ.Мүс.)
Оспанның бір тума қарындасы тәрізді, өзіне ұқсас, өзімен тұтас қара бәйбішесі
бар. (Ғ.Мүс.) Қимылдаған адам айып тартатындай ешкім тырс етіп дыбыс
шығармады. (Ғ.Мүс.) Жеті қараңғы түнде ауылдың ту сыртында Итемген мен
Оспан отыр. (Ғ.Мүс.) Жүністі бір жарлауыттың астына тастап, Қартқожа
бүкшеңдеп, буыны сыртылдап, Шамкештің іргесіне келді. (Ж.А.) Елге
келгеннен бері қарай Мағаш пен Кәкітайлардан Әбіш көп нәрселер естіп
қалған-ды. (М.Ә.)


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
54
болмақ? (Ш.А.) Мына жұмысқа араласуға Оразқұл рұқсат бере ме, жоқ па?
(Ш.А.) Туған қызым, мен саған бақытты өмір тілемейді деймісің? (Ш.А.) Туған
жердің артығын,
жазатайым іс етіп, күштілерге күш етіп, еріксіз елден
айырылған, шеттен дәмі бұйырған, жаттан сыйлау көрмеген ер білмесе, кім
білсін? (Ж.А.)
Сұраулы сөйлемнің жасалуы
Ма, ме, ба,
бе, па, пе
сұраулық
шылаулар
арқылы
Сұрау
есімдіктері
арқылы
Сұраулық интонация арқылы
Баяндауыш
құрамында
ғой,
ше
шылаулары
келу арқылы
Баяндауыш
құрамында
шығар,
болар
сөздері
келу
арқылы
Баяндауыш құрамында
ә одағайы келу арқылы
Бүгін күн
қызарып
бұлтқа
батты,
ертең жел
көтеріле
ме,
жоқ
па? (Ә.Н.)
Бағып отырған
малыңды
тастап,
үй
тұрғызуға керек
дүниені
қайдан
іздерсің? (Ш.А.)
Анау
адам
мұның сөзін
дұрыс түсінсе
жақсы,
түсінбесе ше?
(Ш.А.)
Топырлап
кіріп
жатқан
мына
кісілерді
де
қуанышына құтты
болсын
айта
келгендей көретін
болар? (Ә.Н.)
– Баламысың деген, ә?
–
деді шал мұртынан
күліп. – Әуелі үйге
жетіп
алайық,
қалғанын
көрерміз.
(Ш.А.)
113-жаттығу. Сұраулы сөйлемдер қандай сұрау мәнді сөздердің
қатысуымен жасалып тұрғанын анықтаңыздар.
Шабандоздар дәл қазір неге үндемейді, бет-әлпеті неге сіресіп қалған, не
тыңдап келеді? (Ш.А.) Дәл осы жерде алдында отырған келіні емес өзге біреу
болса, Танабай мұндай сөздерді айтқызып қояр ма еді? (Ш.А.) Мүмкін,
бұлар
өздерінің түнде көрген түсін бір-біріне баяндайтын шығар? (Ш.А.) Машинаны
алғаш көргендей қуаныш, алып ұшқан жүрек қайда кеткен, осынша неге
қуанды, осынша аптыққаны несі? (Ш.А.)
Шалды ол қайдан қусын, бұл кетсе,
кім жұмыс істейді? Бұл шалсыз күн көре алар ма? (Ш.А.) Басқаларға торайдай
шұбыртып бергенде, бұған келгенде құдайдың көзі неге жұмулы? (Ш.А.) Көп
жылқы ана ауылдың шабындысына түскенін көрдің бе? (Ж.А.) Туған жердің
артығын, жазатайым іс етіп, күштілерге күш етіп,
еріксіз елден айырылған,
шеттен дәмі бұйырған, жаттан сыйлау көрмеген ер білмесе, кім білсін? (Ж.А.)
Достарыңызбен бөлісу: