text:
Студенттердің білімдерін қадағалауға арналған сұрақтар: Бақылау сұрақтары. Топтың қалыптасуының заңдылықтары мен негізгі қасиеттері.
Топтың даму кезеңдері.
Топты өлшеу әдістері: социометрия, референтометрия. Көшбасшы туралы түсінік.
Тапсырма: Адамдардың бір-бірін түсіну механизмдері.
Қарым-қатынас стилдері.
Қарым-қатынас техникасы мен ережесі.
Белсенді тыңдау.Қарым-қатынас және психологиялық шыдамдылық және оның түрлері.
Толеранттылық туралы ұғым (Реферат)
6. Әлеуметтік таптаурын ұғымы, оның түрлері мен функциясы. «Каузальды атрибуция» ұғымы. Қарым-қатынастың интерактивті жақтары: тұлға аралық өзараәрекет.
7. Кикілжіңді мінез-құлық және объективті кикіл- жіңді жағдаяттар (мысал келтіру). Жағдаяттар құру Тренингтер.
1
№10
дәріс
10-МОДУЛЬ. ТҰЛҒА АРАЛЫҚ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ПСИХОЛОГИЯСЫ
Дәріс 10. Тұлғааралық қарым-қатынас - тұлғалық дамудың негізі ретінде.
Қарастырылатын сұрақтар (дәріс жоспары):
Тұлғааралық қарым-қатынас қоғамдық сананы дамыту негізі ретінде;
Тұлғааралық қарым-қатынас психологиясы;
Тұлғаның өзара әрекеттесу кеңістігі.
Дәрістің мақсаты:Тұлғааралық қарым-қатынас психологиясы және өзара әрекеттесу кеңістігіндегі барлық субъектілерінің қатынастарын орнатушы зерттеудің теориялық мәселелерін талдау арқылы білім алушыда тұлғааралық қатынас ұғымын қалыптастыру.
І. Тұлғааралық қатынастар – бұл айналаңыздағы адамдармен қарым-қатынастың кез-келген түрі, яғни адамның ішкі әлемін көрсетеді, оның эмоциясы мен көңіл-күйін жеткізеді. Тұлғааралық қатынастар дегеніміз қарым-қатынастың әртүрлі түрлерінің жиынтығы: ауызша және вербалды емес, бет-әлпет, ым-ишара, мінез-құлық ерекшеліктері, эмоционалды көріністер және тағы басқалар.
Адамдар арасындағы әлеуметтік байланыстардың негізгі мақсаты – эмоциялармен бөлісу, қандай да бір пайда алу, олардың танымдық қабілеттерін қолдану, жаңа білім мен тәжірибе алу үшін байланыс орнату, сонымен қатар қарсыластың қолдауына ие болады.
Тұлғааралық қатынастардың барлық түрлері өзара сенім мен түсіністікке негізделуі керек.Мақсатқа сәйкес бастапқы және екінші тұлғааралық қатынастар бар. Адамдар бір-бірімен тең шарттарда, ешқандай қажеттіліксіз өзара әрекеттескенде бұл тип бастапқы деп аталады. Екіншілік қатынастар белгілі бір көмек, бір адамның екінші адамға қызмет көрсетуі қажет болған кезде жүзеге асырылады.
Тұлғааралық қатынастардың қалыптасуы адамның дүниеге келуінен басталып, өмір бойы жалғасады. Бастапқыда жеке тұлға ата-аналардың, тәрбиешілер мен мұғалімдердің көмегімен қоғаммен дұрыс қарым-қатынас орнатуды үйренеді. Бірақ уақыт өте келе, жеке тұлғаның жеке тұлғасы түпкілікті қалыптасқан кезде, тұлғааралық байланыстардың құрылуы тек адамның жеке қасиеттеріне және оның қарым-қатынас жасау қабілетіне байланысты болады.
Адамдардың танымдық хабарлар алмасуы, өзара түсінісуі, бір-бірін қабылдауында ерекше әсер беретін ол вербалды емес қарым-қатынас. Вербалды қарым-қатынас адамның сөйлеуді меңгеруінің арқасында іске асады. Ол өзінің ойын, білімін, өзінің сезімін басқа адамдарға хабарлай алады және өзі басқа адамдардың ойын түсіне алады, олардың сезімдері мен ұмтылыстары туралы білуге мүмкіндік алады.
ІІ.Тілдің көмегімен сөйлеу қарым-қатынасында әрбір адам білімнің көп бөлігін басқа адамдардан алады. Жинақталған тәжірибені және білімді меңгеруге оқыту үрдісі жатады.
Сөйлеу – тілдің көмегімен адамдардың өзара қарым қатынас үрдісі. А.Мейерабиан зерттеуінше, 93 пайыз вербалды емес қарым-қатынаста беріледі, мимика (ым-ишара), қимыл-қозғалыс, дене тұрысы арқылы – 55 пайызы, дауыстың интонациясы, тембрі және жоғарылығы – 38 пайызды құрайды.
Қарым-қатынас процесіндегі хабардың таралуының 7 пайызы ғана вербалды тәсілдерге байланысты. Өйткені вербалды емес қарым-қатынас жүйесінде 700000-нан астам ым-ишара, қимыл-қозғалыс және дене тұрысы бар, біздің тілдегі сөздерге қарағанда әлдеқайда көп.
Вербалды емес қарым-қатынас құралдары дегеніміз танымдық немесе эмоционалды-бағалаушы хабарды жеткізуде ым-ишара, дене қозғалысы, дауыстың ырғақтық ерекшеліктері, тактильдік (тері) әсерлері болып табылады.
Тұлғааралық қарым-қатынаста жеке қарым-қатынас тәжiрбиелерiмiз арқылы жанұядағы, мектептегi, жұмыстағы, көшедегi тiкелей қатынастар арқылы игеремiз. Бұл микроорта. Микроортадағы қарым-қатынас арқылы әрқайсымыз әлеуметтiк қарым-қатынасқа түсемiз, яғни макроорта әсерiн сезiнемiз.
Макроорта – бұл өз ғылымы, мәдениетi, заңы, қоғамдық өлшемдерi бар қоғам. Микро және макроортаның олардың өзара әрекеттесетiн шек – бұл кiшi топ, онда бiздiң әрқайсымыздың өмiрiмiз өтедi. Объективті қатынастар мен байланыстар топ мүшелерінің арасындағы өзара қатынастардың көрінісі болып әлеуметтік психология зерттейтін субъективті тұлғааралық қатынастар табылады.
ІІІ. Тұлғааралық қатынастар формасы бойынша ресми және бейресми (ресми емес) болып табылады. Адамдар арасындағы ресми қарым-қатынас қатаң ережелер мен қарым-қатынас шекараларын ұстануға негізделген. Серіктесті өз бетінше таңдау құқығы жоқ.
Көбінесе бұл әріптестер немесе іскерлік серіктестер арасындағы қатынастар. Бейресми қарым-қатынаста нақты мінез-құлық шеңберлері жоқ, бейресми тұлғааралық қатынастардың негізі кең эмоционалды база және қарсыласты таңдау құқығы болып табылады.
Әлеуметтік байланыстар сонымен қатар формалды (мысалы, жұмыс тобымен өзара әрекеттесу) немесе формалды емес (достық, достық тұлғааралық байланыстар кіруі мүмкін) болады. Жеке қарым-қатынастар формалды қатынастарға қарағанда жағымды және әртүрлі, эмоционалды бай.
Топ ішіндегі тұлғааралық зерттеудің негізгі жолы – бұл әртүрлі әлеуметтік топтың құрамына енетін адамдардың өзараәрекеттесулерін терең білу.
Топ дегеніміз – бұл белгілі бір белгілерге сәйкес адамдар біріктіретін шынымен қалыптасқан форма: отбасы, мектеп сыныбы, достық серіктестік, жұмысшылар, шаруалар, зиялы қауым, жастар, ардагерлер, қала және ауыл тұрғындары және т.б.Дәл сол топтарда адам басқа адаммен байланысады.
Шағын топ – бір-бірімен тікелей байланыста болатын, бір мақсатқа, ұқсас мүдделер мен қажеттіліктерге біріктірілген екі немесе одан да көп адамдар тобы.Шағын топтың негізгі белгілері:
топ мүшелерінің тікелей өзара әрекеттесуі, олардың бір-бірімен жеке танысу;
қатысушылар саны аз, ол 2-3 адамнан 20-25 адамға дейін болуы мүмкін;


title: Түпкі түйін - Психология пәні туралы түсінік және оның даму тарихы

text:
Түпкі түйін. Сонымен барлық өндіріс адамдардың бірігуін талап етеді. Топтық дискуссия – ол үлкен топтарда коммуникативтік әрекеттегі пікірталас. Кез-келген мәселені талқылау барысында ой-жүйесін біріктіруге, дамытуға жаңа ойлардың туындауына түрткі болады.
Іскерлік әңгімелер – көпшілік алдында тұлғаға сұрақ қою арқылы сұхбат (интервью) алу болғандықтан диалогты қарым-қатынас орнатылады.
Сонымен біз дәрісімізді қорытындылай келе келесі ойларды түйіндейміз: 1-қорытынды: Тұлғааралық қатынастар – бұл бірлескен іс-әрекеттің мазмұны мен ұйымдастырылуымен және құндылықтармен анықталатын топ мүшелерінің бір-біріне қатынасы, бағыты және басқа адамдармен өзара қарым-қатынасы әлеуметтік маңызы мен құндылық жүйесі де әсер етеді.
2-қорытынды:Адамдардың топтық белсенділігі жеке тұлғалардың белгілі бір міндеттерді бірлесіп шешудегі өзара әрекетінен тұрады, оның ең маңызды шарты тұлғааралық қатынастар болып табылады. Тұлғааралық қатынастардың күрделі көп деңгейлі құрылымы қолайлы психологиялық климат жағдайында және сонымен бірге оның мінезіне әсер етеді.
3-қорытынды:Қарым-қатынас адамның іс-әрекетінің негізгі түрлерінің бірі бола отырып, жеке тұлғаның қарым-қатынас объектісі және субъектісі ретіндегі маңызды сипаттамаларын үнемі ашып қана қоймайды, сонымен бірге оның одан әрі қалыптасуының барлық бағытына, ең алдымен, адамның басқа адамдарға қатынасы көрсетілген және сол қасиеттердің блоктарына әсер етеді.
Өз кезегінде, қалыптасып жатқан қарым-қатынас қысымындағы адамдарда болатын өзгерістер белгілі бір дәрежеде жеке тұлғаның негізгі әлеуметтік қасиеттеріне әсер етеді, оның әртүрлі әлеуметтік институттар мен адамдардың қоғамдастықтарымен, табиғатпен, қоғамдық және жеке меншікпен, еңбекпен байланысында көрінеді.
Осы дәріске ағымдық, аралық, қорытынды бақылау бойынша тест тапсырмалары және сұрақтар Сөйлеу құралдарының қатаң қалыпқа келтірілген жүйесі
A) ой
B) зейін
С) сезім
D) қабылдау
E) &тіл
*****
Ой мен сезімді толық жеткізуге арналған екеуара қатынас құралы
A) & сөйлеу
B) ым-ишара
С) сөз
D) тіл
E) дыбыс
*****
Ой мен сананы таңбалау ретінде танылған сөз қызметі
A) коммуникативтік
B) & сигнификативтік
С) перцептивті
D) вербалдық
E) диалогтық
*****
Сөйлеу әрекетінің коммуникативтік сипатқа ие болуындағы басты шарт
A) сөз формасы
B) дыбысталуы
С) заттық мағына
D)& тыңдаушының болуы
E) сөйлеушінің болуы
Сөзбаяндағы іркіліс, ырғақ, тыныс белгілермен көрінетін адам психикасының түрі
A) ой
B) мінез
С) қабілет
D) & көңіл-күй
E) зейін
*****
Сөйлеу процесінің негізгі тірегі
A) тыңдау
B) дыбыстау
С) қабылдау
D) баяндау
E) &түсіну, түсінісу
*****
Сөздің пайда болу көзі
A)& қоғам
B) табиғат
С) ген қажеті
D) нәсілдік
E) болмыстан тыс
*****
Сөйлеудің саналы әрекетке айналуы үшін қажет фактор
A) форма өрнектілігі
B) & мазмұн айқындылығы
С) дыбыстың жеткізілуі
D) мақсаттың нақтылығы
E) айтылу әдістері
*****
Тіл көмегімен түзілген толық мәнді адамаралық қатынас құралы
A) дыбыс
B) сөз
С) &сөйлеу
D) әуен
E) ырғақ
*****
Ауызша сөйлеуге тән ерекшелік
A) сөйлем құрылымы бүтін
B) ой толықтығына ие
С) дайындықты
D) &мән-мағына әңгіме желісінен
E) баян бірізді, қатаң логикалы
*****


url: http://emirsaba.org/psihologiya-peni-turali-tsinik-jene-oni-damu-tarihi.html?page=85#Осы_дәріске_ағымдық,_аралық,_қорытынды_бақылау_бойынша_тест_тапсырмалары_және_сұрақтар


url: http://emirsaba.org/psihologiya-peni-turali-tsinik-jene-oni-damu-tarihi.html?page=85#Сонымен_біз_дәрісімізді_қорытындылай_келе_келесі_ойларды_түйіндейміз:_1-қорытынды


Байланысты: Соңғы версия Дәрістер тезистері модуль
Тұлғааралық қарым-қатынас қоғамдық сананы дамыту негізі ретінде;
Тұлғааралық қарым-қатынас психологиясы;
Тұлғаның өзара әрекеттесу кеңістігі
1
11 - Дәріс
11-МОДУЛЬ. ТҰЛҒАЛЫҚ ДАМУДАҒЫ КОММУНИКАЦИЯНЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 11-ДӘРІС. ТҰЛҒАНЫҢ КОММУНИКАТИВТІ ДАҒДЫЛАРЫ ЖӘНЕ КОММУНИКАЦИЯ МОДЕЛЬДЕРІ Қарастырылатын сұрақтар (дәріс жоспары): 1.Қарым-қатынас және комуникация ұғымдарының арақатынасын талқылау арқылы тұлғаның рухани даму негіздерін қалыптастыру;
2.Тұлға құрылымындағы коммункация модельдерін негіздеп, коммуникациядағы мінез-құлық типтерін көрсету арқылы рухани дамуды жетілдіру;
3.Коммуникация дағдылары мен модельдері негізінде тұлғалық дамуға әсер ететін психотехнологияларды үйрену, тәжірибелер жинақтау.
Дәрістің мақсаты: Басқару субъектілері мен объектілерінің арасында тиімді ақпараттар алмасуды қамтамасыз ету негізінде танымдық, әлеуметтік және эмоциялық ақпараттар алмасу процесінде жағымды (позитивті) тұлға аралық қатынастарды қалыптастыру.
І. Қарым-қатынас процесін ғылыми зерттеу барысында коммуникация ұғымы туралы зерттеулер шет елде бұрыннан қалыптасқан, біздің өмірімізге, тұрмысымызға коммуникация кештеп келген термин. Әрине тұрмыстық дәрежеде қарым-қатынас және коммуникация деп аталатын екі термин синоним сөздер сиякты кабылданады, ажыратпай қабылдай береміз. Тіпті көптеген бұрынғы психологиялық әдебиеттерде екі термин синоним ретінде берілді. Алайда қазіргі дамып жатқан мынау ұтқыр, динамикалы заманда бәрі өзгеріп отыратыны заңды құбылыс.
Қарым-қатынас және коммуникация ұғымдары ғылыми кеңістікте олар өзара байланысты терминдер, бір-бірін толықтыратын түсініктер бола отырып, коммуникация басқаша, қарым-қатынас басқаша түсіндірілетін және әрқайсысының өз ерекшеліктері бар екі түрлі феномен екенін осы дәріс негізінде көз жеткізе аласыз.
Шет елдік ағылшын тілді лингвистикалық әдебиеттерде коммуникацияны жазба және ауызша сөз сигналдар формасында адамдардың ойларымен, ақпараттармен алмасу процесі деп айтылып, кәдімгі қарым-қатынас сиякты түсіндіріледі және бір қарағанда солай ойлап каламыз.
Енді ғылыми тереңдей берсек олардың екі түрлі процесс екенін қабылдауға болады және қазіргі жаңа заманауи уақытта әлемде осы коммуникация сөзі қарым-қатынас сөзіне қарағанда өте көп қолданылады, қысқасын айтсак бренд сөзге айналып кеткен.
Ең бастысы коммуникация индивидуалды ақпараттар мен қоғамдық мәнді ақпараттардың арасындағы делдал ретінде функция атқарады. Келесі жағдайға негізінен екпін жасалады, яғни ақпараттарды берудің индивидуалды процесін бұқаралық және персоналды мәні бар әлеуметтік мәнді процесске ауыстыратын мехнизмге ие.
Бұл күндері әлеуметтану және психологиялық әдебиеттерде коммуникация мен қарым-қатынас қиылысқан (пересекающие) түсініктер және олар синонимді ұғымдар емес деп нақты талданады. Мұнда коммункация терминін ең алдыменен байланыс (связь) құралы, материалды және рухани әлемді байланыстыратын байланыс құралы ретінде, қоғамдағы ақпараттарды беру мен алмастыру процесі, адамдардың бір-біріне ақпараттар беру мен алмасу әрекеті деп түсіндіреді.
Коммуникация және қарым-қатынас процесі әрі ортақ, әрі айырмашылығы бар белгілерге ие. Олардың ортақ белгілері ақпараттарды беру мен алмастыру процестері бойынша арақатысты. Ал айырмашылықты беретін белгілері осы ұғымдардың мазмұнының көлемінің айырмашылықтарымен шарттандырылады (кең мағына да және тар мағынада да), ол немен байланысты, негізгісі олар әртүрлі ғылымдарда қолданылады және бірінші жоспарға бұл ұғымдардың әртүрлі аспектілерін алдыға шығарады.
Қарым-қатынас процесі ол тұлғааралық процесс, ал коммуникация қоғамда ақпараттық алмасулар. Міне басты айырмашылық осында. Олардың анықтамалары арқылы тағы да айырмашылықтарды нақты көреміз. Қарым-қатынас-адамдардың арасындағы өзара әрекет, соның барысында тұлға аралық қатынас қалыптасады, дамытылады, туындайды. Қарым-қатынас ойлардың, сезімдердің, бастан өткен әсерленулердің алмасуларын ұйғарады.
Қарым-қатынас ол да әсер ету, пікірілер алмасу. Міне осы жерден аз да болса олардың өзара байланысын, бірақ екі түрлі түсінік екенін байқауға болады.
Коммуникация (латын сөзі communication – жалпы етіп жасаймын, байланыстырамын) – ол әлеуметтік процесс, осы процеске кіргізілген адамдардың көзқарастарында, пікірлерінде, бағалауларында өзгерістерге қол жеткізетін, жасайтын құрал ретінде әлеуметтік байланыстарды орнатуға немесе жаңартуға әкелетін әлеуметтік процесс деп қарастырылады.
Коммуникацияның мақсаты: басқару жүйесінде (ұйымдар, корпорациялар) адамдардың бір-бірімен тиімді ақпараттарды алмасуды қамтамасыз ету. Ақпараттармен алмасу процесінде тұлғааралық қатынастарды жетілдіру. Ақпараттық каналдар жасау, оның мақсаты топтардың және жеке бір адамдардың арасында ақпараттарды алмасу үшін жасалады. Коммуникация ақпараттық ағындарды реттеу және рационализациялау.


title: Коммуникацияның түрлері - Психология пәні туралы түсінік және оның даму тарихы

text:
Коммуникацияның түрлері:
1.Ішкі коммуникация (мысалы, ұйымның ішіндегі кіші топтар) сол ұйымдағы адамдардың және кіші топтардың арасында ақпараттар алмасу;
2.Тік (Вертикалды) коммуникация олар әрі шығып бара жатқан және жоғары көтеріліп бара жатқан бағыттар бойынша өтеді (жоғарыдан төменге, төменнен жоғарыға). Солардың көмегімен мақсаттар, жоспарлар және олардың орындалуы бойынша нәтижелері беріледі, хабарланады;
3.Сыртқы коммуникация (сыртқы қоршағандар және сыртқы әлеммен байланыстар);
4.Көлденең (Горизонталды) коммуникация – ұйымдағы кіші бөлімшелер және қызметкерлердің арасында теңгерілген, тең құқылы коммуникация орнатылады;
5.Формалды коммуникация формалды құрылымдардың иерархиялық вертикалдары бойынша ақпараттарды беру;
6.Формалды емес коммуникация спонтанды, аяқ асты пайда болады ол жеке бастық және бағындырылмаған, тәртіптелмеген қатынастарға негізделеді;
7.Вербалды коммуникация – тілдік қарым-қатынас, ойлармен, ақпараттармен, эмоциялармен, әсерленулермен алмасу;
8.Вербалды емес коммуникация (мимика, ым шаралар, позалар) – тілдік емес құралдардың, белгілердің, символдардың жиынтығы арқылы ақпараттар алмасу.
Коммуникацияның функциялары: 1.Эмотивті;
2.Конативті;
3.Референтивті;
4.Поэтикалық;
5.Фатилік;
6.Метатілдік;
7.Аппелятивті – коммуникацияда үндеу жасау (обращение);
8.Репрезентативті-хабарлау (сообщение) .
Эмоцияның функцияларына жеке токталайық.
1.Эмотивті функциясы – коммуникативті жағдайларда негізгі рөлді атқарады, коммуникациямен келген хабарламаны түсіну үшін эмоцияны білдіру, автордың жеке пікірін, айтушының көзқарасын түсіну аса маңызды.
2.Конативті – коммуникаторлардың зейініне байланысты, адресатқа әсер ету, қаратпа жасау, талаптану, ниеттену ретінде қарау. Адресанттың басты міндеті адресатты сендіру, оның мінез-құлқын өзгерту, одан ақпарат алу, оның белсенділігіне әсер ету.
3.Референтивті – коммуникацияның контексіне жасалады, қарым-қатынастың пәні мен тақырыбына, дискурстың мазмұнына екпін жасалады.
4.Поэтикалық – хабарламаның мазмұнына емес, оның формасына зейін бағытталады, маңыздысы хабарламаны түсіну үшін не айтылды емес ол қалай айтылды дегенге мән беру маңызды.
5. Фатилік (фати грек сөзі «айтылған», ағылшынша «тіл актісі») – қарым-қатынасқа қатысушылардың арасындағы коммуникативті байланысты орнату және қолдап тұру. Коммуниканттардың мақсаты ол хабарлама беру, әңгімелесушіге әсер ету емес, қатынас орнату маңызды.
6.Мета тілдік-экспрессивтілік, комуникация кодына зейін койылады, коммуникативті жағдайлар қарым-қатынас ережелерін орнату немесе белгілер жүйесін жасау. Бұл функцияда коммуникацияда коммуникация процесі өтеді.


Вербалды емес коммуникация түрлері, қыскаша сипаттама береміз. 1.Кинесика – экспрессивті-мәнерлі қимылдар (дене калпы, кейпі (поза);
2.Мимика, ым-шаралар, адамның жүрісі, олардың физиологиялық және әлеуметтік мәдени шығу тегі жатады;
3.Такесика: тактилді қимылдар (кол беру, арқадан қағу, иықтан қағу, денемен жанасу). Осы денемен жанасу бірнеше формада өтеді: байланыс (контакт) орнатушы, реттеуші, экспрессивті, ритуалды;
4.Экстра-паралингвистикалық вербалды емес комуникация: паралингвистикалыққа жататындар: тілдің, мінез-құлықтың тілдік емес элементтері (дауыстың қаттылығы, тембрі, темпі, кідірістер (пауза, мұнда міндетті түрде эмоция катысады, ашулану, ызғарлану), артикуляцияның анықтығы, дауыс жылдамдығы, жөтелу);
5.Экстралингвистикалық: тілдік емес коммуникация (күлкі, кідірістер, күрсіну, жылау, жөтеле бастау);
6.Проксемика: кеңістіктегі қимылдар (бағдарлану, арақашықтық);
7. Окулистика (окулесика): көз қимылдарын пайдалану, көзбен контакт, көз адамның эмоция мен сезімдерін жаксы береді, сондықтанда адамның мінез-құлқын зейінді бақылап отыру аса қажет, коммуникацияда сізге көптеген ақпараттарды осы вербалды емес коммуникация сигналдары бере алады;
8. Хронемика: вербалды емес коммуникацияда уақытты пайдалану, олар монохронды және полихронды деп бөлінеді, әртүрлі мәдениетте әртүрлі қабылданады;
9.Сенсорика: сезімдік қабылдауға негізделген вербалды емес коммуникация, мысалы түстермен үндесу әр мәдениетте әртүрлі;
10. Коммуникацияда адамның киім кию үлгісі мен сыртқы түрі (шаш қою үлгісі, әшекейлері, косметика) де маңызды рөл атқарады.
Коммункациядағы барьерлер: 1.Логикалық барьер – адамдардың ойлауларында келіспеушіліктер болғанда туындайды. Серіктестер түсіну немесе түсінбеу деңгейінде қарым-қатынасқа түседі.
2.Стилистік барьер – берілген ақпарат сол ақпараттың мазмұнына сәйкес келмеуі, хабарлама дұрыс ұйымдастырылмайды.
3.Семантикалық (мағыналық) барьер – лингвистикалық сөздіктің ақпараттың мағынасына сәйкес келмеуі, әртүрлі мәдениет өкілдері бір-бірін түсіне алмағанда туындайды.
4.Фонетикалық барьер – сөйлеушіінң сөзіндегі кедергілер: дикция, интонация, логикалық екпін жасаулар. Анық және нақты сөйлеп үйрену керек.
ІІ. Коммуникацияның модельдерін қарастыру барысында келесі маңызды жағдайды ескеру керек: коммуникацияға қатысушылар, берілетін хабарлама және оны беру, кері байланыс, медиум және каналдар, орта, шулар (физиологиялық, физикалық, когнитвиті, психоэмоционалды).


title: Вербалды емес коммуникация түрлері, қыскаша сипаттама береміз


title: Коммункация модельдері - Психология пәні туралы түсінік және оның даму тарихы

text:
Байланысты: Соңғы версия Дәрістер тезистері модуль
Коммункация модельдері: -бұқаралық коммуникацияны зерттеуде қолданылатын екі сатылы коммуникация моделі (П. Лазарсфельд, Б. Берельсон);
-Лассуэл моделі (бес звено моделі);
-Шеннон-Уивер моделі (математикалық модель);
-де Флер моделі (циркуляциялы, кері байланыс);
-Е. Морозовтың екі каналды сөздік коммуникация моделі;
-Ньюкомбаның сызықтық емес моделі.
-Коммуникацияның транзактілі моделі – коммуникациядағы диалогты теңгерілген бір уакытта жіберіп сол уакытты алушының қабылдауын карастырады.
Келесі қарастыратынымыз коммуникацияның құрылымдық моделдері:
-Аристотельдің моделі, сөз 3 элементтен тұрады: оратор, ол не айтады соның мазмұны және сөзді кімге арнайды, сол тыңдаушы, қабылдаушы, ең аяққы мақсат (айтушыдан тыңдаушы дана болсын);
-Лассуэлл моделі, ол кім: коммуникатор; нені хабарлайды: хабарламаны; кандай канал бойынша: коммуникация құралдарымен; кімге: адресатқа; нәтижесі қандай болу керек – тиімділік.
Қарым-қатынас немесе коммуникация барысында тілге қатысты тұлға типтері де кездеседі, оларды білген жөн:
-конфликтілі агрессор – оның мақсаты сізді төмендету, ренжіту, қорлау, сізді дауласуға әкелетіндей әрекетке барады;
-конфликтілі манипулятор өзін катты жоғары бағалайды, өз көзкарасын, идеясын сізге тықпыштайды, кеңесті көп береді, сізді үйреткісі келеді, интеллектуалды дамуыңызға бұйрық бергіш;
-белсенді эгоцентрик – сізді көзге де ілмейді, оған керегі өзінің қажеттіліктері мен қалауларына ғана жұмыс жасайды, өзімен өзі қарым-қатынас жасайды;
-енжар эгоцентрик – адмның өз әлеміне кетуі (уход в себя), болып жатқан оқиғадан қалай шығуды да білмейді, сіздің позицияңызға қарай ауысуды да түсіне бермейді;
-кооперативті конформист – кооперативті белсендіргіш конфликтілерді талқылаудан қашады, этикеттің қошемет (комплимент) сиякты нормаларын ұстайды;
-кооперативті белсендіргіш (актуализатор) – диалогта формалды емес қатынас көрсетеді, сіздің көңіл күйіңізге карай бейімделеді, сізбен бірге кайғыра алады, сіздің пікірлеріңізді сыйлайды, жұбатады.
Құрметті оқырман! Сіздерге дәріс жоспарында тұрған танымдық-практикалық ақпараттарды өте аз көлемде бердік, бөлінген уақыт талабына қарай. Сіздер осы дәрістің қосымша толық нұсқасын және көптеген пайдалы психологиялық кеңестер мен ұсыныстар, әртүрлі сілтемелер, әдебиеттер, фильмдер, глосарий, сұрақтар арқылы сіз осы дәрісті толық меңгере аласыз. Сіздерге сәттілік!


title: Қалыпты біртектілік - Психология пәні туралы түсінік және оның даму тарихы

text:
Қалыптыбіртектілік, ол бойынша халықтың жаңа түр тұлғасы қабылданып, оның мәдениетіне тарихына жақсы көзқарас қалыптасады. Этникалық топпен тектестіру қажеттілігі және оның келісу деңгейі тұлғаның типі мен жағдайына тәуелді болады. Қалыпты біртектіліктегі «қалыптан» шығу этникалылықтың өсу бағытына, сондай-ақ оның өшуі немесе тіптен оны мойындамау бағытына әкелуі мүмкін.
Этноорталанған біртектілік, қандай да бір этникалық топты сынсыз қабылдау және индивидтің сонынмен өздігінен тектестіруін білдіреді. Бұндай біртектілендіруде этнооқшаулану мен тұйықталу элементтері орын алады. Кейбір этникалық топтарда тұйықталу элементтері салттық нормалармен, діни тәртіптермен негізделеді(мысалы некелік эндогамия).
Этноүстемдікті біртектілік бұнда этникалық біртектіліктің басқа түрлерінен басым болып көрінетін біртектілік түрі болады. Басқаша айтқанда, этникаға тиісті болу, үстемші құндылық ретінде сөзсіз қабылданады. Мұндай біртектілік әдетте «халық құқығы», «адам құқығынан» жоғары болып қабылданумен негізделеді, сондай-ақ өз халқының үстемдігін дәріптеу, басқа этностармен араласпауға ұмтылу сияқты жағдайлармен де айқындалады.
Этникалық фанатизм– көбінесе ирроциональды ұғынылатын этникалық мүдделер мен мақсаттардың шексіз үстемдігін дәріптейтін біртектіліктің бір типі, ол сол мүдде мақсаттар үшін кез-келген құрбандық пен әрекеттерге барумен негізделеді. Бұл агрессивті біртектіліктің шекті түрі болып табылады (қазіргі кездегі кеңінен тарап жатқан ұғым «смертники).
Этникалық енжарлық,бұл адамдардың өз этникасы мен этносаралық мәселелеріне, өз халқы мен басқалардың да құндылықтарына немқұрайлық танытқанда көрініс табады. Олар этникалық топтарының арнайы ережелері мен әдет-ғұрыптарынан тәуелсіз болады, және де олардың өмірлік іс-әрекеттеріне, мінез-құлықтарына өздерінің этникалық тиістіліктері де басқалардың этникалық біртектіліктері де әсер етпейді.
Ээтнонигилизм,космополитизм нысанында этносты және этникалық, этномәдени құндылықтарды мойындамауды білдіреді. Әдетте этникалық біртектіліктің бұл типі өзінің этникалық тобының мәртебесінің төменділігін жете түсінумен және басқалармен салыстырғанда құндылықсыздығын танумен байланысты туындайды. Соның нәтижесінде өз этникасын жариялаудан қашу, ал кейде кез-келген этниканы мойындамауға әкеледі.


Байланысты: Соңғы версия Дәрістер тезистері модуль
ІІІ. Енді біз коммуникациядағы сәттілік пен коммуникативті дағдыларғатокталамыз. Қарым-қатынастағы коммуникаторлардың мінез-құлқы белгілі бір мақсатқа бағытталады. Коммуникативті мақсатқа жету үшін белгілі бір тәсілдер қолданамыз, оларды коммуникативті дағдылар, коммуникативті стратегиялар, коммуникативті тактикалар деп атайды.
Негізгісі осы коммуникативті дағдылар не үшін қажет, яғни олар өте тиімді коммуникативті стратегия қалыптастыра алатын ептілік үшін қажет; коммуникацияның тактикалық тиімді тәсілдерін колдана алу үшін қажет. Вербалды және вербалды емес тәсілдерді коммуникацияның мақсаты мен міндеттеріне сай арақатыстыра білу қажет.
Коммуникатордың кәсіби дағдылары деген болады, өмірде аса қажетті дағдылар, оларға жататындар:
-қарым-қатынасты саналы басқару;
-байланыстың нәтижесін болжай білу;
- әңгімелесушімен жақсы өзара әрекетке түсу үшін жағдайлар жасау.
Коммуникативті біліктілікке жету үшін аффилиация (ағылшынша біріктіру, байланыстыру) яғни қолдауды қажетсіну, эмоциялық тұрақтылық, эмпатия, сезімталдық (сензитивтілік), рефлексия ұғымдарымен байланысты болады.
Сондықтанда продуктивті коммуникация жасай алу ең басты нәрсе, яғни продуктивті коммуникация деген не, ол максимум ақпарат (мазмұны) және минимум уакыт және нәтиже алу. Осыған байланысты сіздерге психологиялық ұсынысты беруге болады, мысалы көпшілік алдында сөз сөйлеу керек сонда кандай нәрселерге көңіл бөлу керек:
1.Жұрт алдында сөйлерде қорқыныштарды жеңу, ол үшін тыныс алу гимнастикаларын жасау, зейінді негізгі нәрсеге шоғырландыру;
2.Кездесетін аудиторияны дұрыс бағалай білу;
3. Мақсатыңызды дұрыс тұжырымдау (мысалы эмоция және акыл ой шкаласында);
4.Әсер ете білу (сөз 7%, дауыс 38%, ымдар, мимикалар 55% әсер етеінін білу, ескеру);
5.Ораторлық тәсілдерді қолдану;
6.Міндетті рефлекция (15-20 рет тәжірибені кайталау).
Сонымен қатар мына ақылды ойларды көңілде ұстап жүріңіз:
1.«Сөз өте күшті әсер етеді, соны ұмытпаңыз»;
2.«Қалай сөйлейсің, солай жауап аласың-Гомер»;
3.«Үнсіздік – аргументтерді жоққа шығарудың ең қиын түрлерінің бірі»-Генри Уилер Шоу;
4.«Ақыл айтады – даналық тыңдайды»-Джими Хедрикс;
5.«Адамдардың өздерінің қиындықтары үшін тағдырды, құдайды, басқа нәрселерді кінәлайды, тек өздерін ғана кінәламайды»-Платон.
Ендеше коммуникация сәтті өтсін десеңіз, келесі жағдайларды да есте ұстаңыз:
- өте дұрыс дәл ойлай білу;
-ойларыңды динамикалы жасай алу және бере білу;
-өзара қатынастардың сипатын ескеру;
-сөздің көркем болуы және ақпараттар жаңашылдық сипатта болуы;
-серіктестің психикалық күйін бақылай білу, бағалай білу;
-өзіңді презентациялай алу.


Сонымен біз дәрісімізді қорытындылай келе келесі ойларды түйіндейміз: 1-қортынды: Қарым-қатынас және коммуникация ұғымдары бірі бірінен ажырамайтын, бір-бірін толықтыратын және өзара байланысқан, әрі айырмашылықтары бар екі түрлі процес.
Коммуникация әлеуметтік процестерге әсер ету процессі, қарым-қатынас танымдық немесе аффективті-бағалаушы сипаттағы ақпараттарды алмастыру барысында адамдардың тұлға аралық өзара әрекеттесу процесі болып табылады.
2-қортынды:Коммуникацияның модельдеріндегі ең маңызды психологиялық фактор: жіберілген хабарламаның жетуі және қабылдануы.
3-қортынды: Коммуникативті дағдылар байланысқа жеңіл түсе алуға, әңгімені жақсы жүргізе білуге, тыңдай білуге, өз көзқарасын айта білуге, аргумент келтіре алуға, өз позициясын қорғай білуге, мәмілеге (компромисске) келе алатын ептілікті дамытуға негіз болады және позитивті коммуникацияның нәтижесін қамтиды.
Осы дәріске ағымдық, аралық, қорытынды бақылау бойынша тест тапсырмалары және сұрақтар Сөйлеу құралдарының қатаң қалыпқа келтірілген жүйесі
A) ой
B) зейін
С) сезім
D) қабылдау
E) &тіл
*****
Ой мен сезімді толық жеткізуге арналған екеуара қатынас құралы
A) & сөйлеу
B) ым-ишара
С) сөз
D) тіл
E) дыбыс
*****
Ой мен сананы таңбалау ретінде танылған сөз қызметі
A) коммуникативтік
B) & сигнификативтік
С) перцептивті
D) вербалдық
E) диалогтық
*****
Сөйлеу әрекетінің коммуникативтік сипатқа ие болуындағы басты шарт
A) сөз формасы
B) дыбысталуы
С) заттық мағына
D)& тыңдаушының болуы
E) сөйлеушінің болуы
Сөзбаяндағы іркіліс, ырғақ, тыныс белгілермен көрінетін адам психикасының түрі
A) ой
B) мінез
С) қабілет
D) & көңіл-күй
E) зейін
*****
Сөйлеу процесінің негізгі тірегі
A) тыңдау
B) дыбыстау
С) қабылдау
D) баяндау
E) &түсіну, түсінісу
*****
Сөздің пайда болу көзі
A)& қоғам
B) табиғат
С) ген қажеті
D) нәсілдік
E) болмыстан тыс
*****
Сөйлеудің саналы әрекетке айналуы үшін қажет фактор
A) форма өрнектілігі
B) & мазмұн айқындылығы
С) дыбыстың жеткізілуі
D) мақсаттың нақтылығы
E) айтылу әдістері
*****
Тіл көмегімен түзілген толық мәнді адамаралық қатынас құралы
A) дыбыс
B) сөз
С) &сөйлеу
D) әуен
E) ырғақ
*****
Ауызша сөйлеуге тән ерекшелік
A) сөйлем құрылымы бүтін
B) ой толықтығына ие
С) дайындықты
D) &мән-мағына әңгіме желісінен
E) баян бірізді, қатаң логикалы
1.Қарым-қатынас және комуникация ұғымдарының арақатынасы
2.Тұлға құрылымындағы коммункация модельдерін негіздеп, коммуникациядағы мінез-құлық типтерін көрсету
3.Коммуникация дағдылары мен модельдері негізінде тұлғалық дамуға әсер ететін психотехнологияла


title: Сонымен біз дәрісімізді қорытындылай келе келесі ойларды түйіндейміз


url: http://emirsaba.org/psihologiya-peni-turali-tsinik-jene-oni-damu-tarihi.html?page=91#Осы_дәріске_ағымдық,_аралық,_қорытынды_бақылау_бойынша_тест_тапсырмалары_және_сұрақтар


12-МОДУЛЬ. ТҰЛҒААРАЛЫҚ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ПСИХОЛОГИЯСЫНДАҒЫ ПСИХОТЕХНОЛОГИЯЛАР 12-ДӘРІС. ТҰЛҒААРАЛЫҚ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТАҒЫ САНДЫҚ (ЦИФРЛЫҚ) ТЕХНОЛОГИЯЛАР ЖӘНЕ ІСКЕРЛІК ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС. Қарастырылатын сұрақтар (дәріс жоспары): Іскерлік қарым-қатынас ерекшеліктерін талдау;
Сандық (Цифрлық) технологияларды қолданудағы психологиялық ерекшеліктер мен қарым-қатынастың дамуы.
Дәрістің қысқаша мазмұны
І. Іскерлік қатынас адам өмірінің ең маңызды бөлігі жəне бөгде адамдармен қатынас жасаудың негізгі түрі. Мұндай қатынастардың басты қағидаларының бірі болып этникалық нормалар есептеледі, онда адамның ой өрісі, пайымдауы, жақсылық пен жамандық, шындық пен ақиқатсыздық, дұрыстық немесе бұрыстық сияқты қылықтары беріледі.
Адамның моралдық нормаларды түсінуіне, оның мазмұнына байланысты оның іскерлік қарым-қатынасқа жеңіл немесе қиын немесе тіпті қиындатып алуы байланысты.
Іскерлік қарым-қатынасмінез-құлықтың перцевтивті, коммуникативті жəне интерактивті дəрежесін қамтитын кəсіби коммуникацияның тұлғааралық мəдениетаралық зонасы.
Іскерлік қарым-қатынас төмендегідей функциялар атқарады: инструменталды (басқарудың əлеуметтік механизмі); интегративті (іскерлік серіктестерді байланыстыру); өзіндік презентация (жеке потенциалын көрсете алу); трансляциялық (іс-əрекеттің нақты тəсілдерін бере алу); əлеуметтік бақылау (мінез-құлық пен ісəрекеттерін шектеу); əлеуметтену (іскерлік қарым-қатынастың мəденитеі тəсілдерін жетілдіру); экспрессивті (эмоционалды əрекеттесу).
ІІ. Сандық (Цифрлық) технологиялардың дамуымен қоса, іскерлік коммуникация келбеті де өзгерді. Қазіргі таңда бір жобада жұмыс жасау үшін, адамдар бір аймақта, бір мекемеде еңбек етуі шарт емес. Интернет, телефон, әлеуметтік жүйелер дамуының арқасында іскерлік коммуникация жылдам әрі жахандану сипатын алды.
Ақпарат тарату мен БАҚ-тың аудиторияға əсер ету пішіндері жаңғырып, жаңа түрлері пайда болды. Қаржы көздері де жаңа ақпараттық технологияның пайдасына қайта қарастырылуда. Жоғарғы технология мен коммуникация саласындағы бизнесті ұйымдастыру пішіні мен құрылымы өзгерді.
Əлеуметтік желілер мен мобильді технологиялар интернеттің қарқынды дамуына жол ашты.


title: -МОДУЛЬ. ТҰЛҒААРАЛЫҚ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ПСИХОЛОГИЯСЫНДАҒЫ ПСИХОТЕХНОЛОГИЯЛАР


https://www.internetworldstats.com/emarketing.htm сайтынан алынды
Мерзімі
|
Қолданушылар саны
|
Əлем халқының саны %
|
Ақпарат көзі
|
1995 ж. желтоқсан
|
16 миллион
|
0,4 %
|
IDC
|
2005 ж. желтоқсан
|
1 018 миллион
|
15,7 %
|
Əлемдік интернет-статистика
|
2015 ж. желтоқсан
|
3,366 миллион
|
46,4 %
|
Əлемдік интернет-статистика
|
2017 ж. желтоқсан
|
4 156 миллион
|
54,4 %
|
Əлемдік интернет-статистика
|
2018 ж. маусым
|
4 208 миллион
|
55,1 %
|
Əлемдік интернет-статистика
|
Егер 1995 жылдың желтоқсанында əлемдегі халықтың 0,4 % интернетті пайдаланған, яғни 16 миллион пайдаланушы, 2018 жылдың маусым айындағы деректер бойынша бұл көрсеткіш 55 %, яғни 4 миллиард 208 миллион пайдаланушы интернетке қосылды.
Қазіргі таңда, сандық (цифрлық) технологиялар өміріміздің ажырамас бір бөлігіне айналды. «Электронды, виртуалды қарым-қатынас», «киберкоммуникация» терминдері кеңінен таралуда. Бұл қарым-қатынас түрі интерактивті, әлеуметтік желілер және чаттар арқасында реалды уақыт режимінде онлайн өтеді. Виртуалды қарым-қатынастың басты ерекшеліктері:
Шектеулі сенсорлық байланыс. Интернет-технологиялар арқылы жүзеге асырылатын қоммуникацияда шынайы өмірдегі көзқарас, дауыс ырғағы, ым-ишара секілді сенсорлық байланыс тапшылығы бар.
Физикалық дененің болмауы, яғни адмдар өзінің шынайы келбетін көрсетпей, аноним болып қарым-қатынас орната беруі мүмкін. Осы орайда «киберМен» («киберидентичность») мәселесі туындайды. «КиберМен» альтернативасы – никнейм («nickname» ), аватар, юзерпик («userpicture») болып табылады. Виртуалды әлемде адам өзінің тұлға сипаттамасын өзі таңдай алады, қалаған рөл, жас, әлеуметтік дәреже, жыныс таңдай алады.
Коммуникацияның тіл ерекшелігі. Виртуалды қарым-қатынастың басым көпшілігі жазбаша болғандықтан, өзіндік компьютерлік сленг дамиды: қысқартылған сөздер, акронимдер, шет тілінен алынған терминдер.
Эмоцияларды көрсету ерекшелігі. Виртуалды әлемде эмоциялар мен ым-ишара смайлдар мен эмотикондар арқылы беріледі. Адамның жүзінде пайда болған күлкі мен чатқа жіберілген смайл арасында бірнеше секунд уақыт қалады, яғни эмоциялар кейінгі эффектпен қабылданады. Сонымен қатар, виртуалды қарым-қатынаста адамдар шынайы емес, қалаған эмоцияны көрсете алады. Бұл «бетперде» арқылы тілдесуге тағы бір жеңілдік туғызады.
Кеңістік пен уақыт ерекшелігі. Виртуалды қарым-қатынаста уақыт пен кеңістік қатынас шексіз. Адам онлайн байланыста уақыттың дәл қазіргі сәтінде өмір сүреді де, офлайн байланыс хаттан-хатқа дейінгі уақытта болады. Бұл жерде кеңістік заңдылықтары еш әсер етпейді.
ІІІ. Сонымен, виртуалды қарым-қатынас адамға үлкен кеңшілік жасайды. Киберәлемде адамдар өзінің шынайы немесе ойлап тапқан қатым-қатынас кедергілерін (түр-келбеті кемшілігі, тіл дефектілері, мінез, мүгедектік (инвалидтілік), психикалық ауытқулар) жоққа шығарып, әлеуметтік қажеттіліктерін қанағаттандыра алады.
Мұндай жағдай қосымша сенімділік беріп, ішкі өзін-өзі таныту мотивін жүзеге асырады.
Осылайша, виртуалды қарым-қатынас ақпараттық, коммуникативті, терапиялық, мәдени қызметтер атқарып, адамның психологиялық келбетін өзгертті.
Сандық (Цифрлық) технологияларды қолдану адамның ес, зейін, ойлау қабілеттерін өзгертті. Л.С.Выготский ойлап тапқан «жақын даму аймағындағы» ересек адамның рөлін цифрлық технологиялар басуы әбден мүмкін, себебі бала өзі жасай алмаған істі цифрлық технологиялар көмегімен орындай алатыны ақиқат.
Қазір адамдардың шынайы өмірінің басым бөлігі виртуалды әлемде өтіп жатыр: іскерлік қарым-қатынастар, банктік операциялар, интернет сауда саттық, оқу және т.б.
Бұл шынайы өмірдегі әлеуметтену процессіне жағымсыз әсер етуі мүмкін. 2000 жылдың басында дүниеге келген балаларды – Z ұрпағы деп атайды және олар интернет технологиялар заманының балалары болып табылады.
Оларды интернеттен айырса, олар ауырып, тұншығып, кеңістіктегі бағдарын жоғалтып алуы мүмкін, себебі интернет оларды әлеммен байланыстырып отыр. Осыған орай, іскерлік қарым-қатынастар сандық (цифрлық) технологияларды қолдану мүмкіндігі арқасында, шекара, уақыт және кеңістік ұғымдарын шетке ысырып, жаһандану, жылдамдық, еркіндік, қолжетімділік ұғымдарын алға қойып, жаңа кибер іскер орталық құруда.
Ал Сіз:
Тәулігіне неше сағат интернетте отырасыз?
Әлеуметтік желідегі достар саны нешеу және олардың қаншасымен хабарласып, байланыста отырасыз?
Интернет ойындарға құмарлық танытасыз ба?
Интернетсіз өмір сіз үшін мүмкін бе?
Өз жауаптарыңызды объективті талдаңыз.
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
Түпкі түйін. Тұлғадағы дамытатын құндылықтар өрісі:
1) когнитивтікөріс – білім алу барысында «құндылық», «адамгершілік», «өзін-өзі бағалау» адамның өмір жолында осы құндылықтарға қарым-қатынасы мен игеру нәтижесімен айқындалады.
2) интеллектуалдық өріс – адамгершілік құндылықтардың тұлғаға беретін әсерімен сипатталады.
3) мотивациялық өріс – тұлға үшін басты отбасы, психологиялық, материалдық және т.б. құндылықтармен бірге бірлескен іс-әрекетті қалыптастыру.
4) эмоциялық өріс – адамның ішкі және сыртқы фактордарға байланысты психикалық күйлерге арақатынасы.
Сонымен біз дәрісімізді қорытындылай келе келесі ойларды түйіндейміз: 1-қорытынды: Іскерлік қарым-қатынас дегеніміз қарым-қатынастың прагмалингвистикалық, прагмапсихологиялық сипатын анықтаушы мінез-құлықтың перцевтивті, коммуникативті жəне интерактивті дəрежесін қамтитын кəсіби коммуникацияның тұлғааралық мəдениетаралық зонасы.
2-қорытынды: Қазіргі таңда, сандық (цифрлық) технологиялар өміріміздің ажырамас бір бөлігіне айналды. «Электронды, виртуалды қарым-қатынас», «киберкоммуникация» терминдері кеңінен таралуда.
3-қорытынды:Сонымен, виртуалды қарым-қатынас адамға үлкен кеңшілік жасайды. Киберәлемде адамдар өзінің шынайы немесе ойлап тапқан қатым-қатынас кедергілерін (түр-келбеті кемшілігі, тіл дефектілері, мінез, мүгедектік (инвалидтілік), психикалық ауытқулар) жоққа шығарып, әлеуметтік қажеттіліктерін қанағаттандыра алады. Мұндай жағдай қосымша сенімділік беріп, ішкі өзін-өзі таныту мотивін жүзеге асырады.
Осы дәріске ағымдық, аралық, қорытынды бақылау бойынша тест тапсырмалары және сұрақтар Сөйлеу құралдарының қатаң қалыпқа келтірілген жүйесі
A) ой
B) зейін
С) сезім
D) қабылдау
E) &тіл
*****
Ой мен сезімді толық жеткізуге арналған екеуара қатынас құралы
A) & сөйлеу
B) ым-ишара
С) сөз
D) тіл
E) дыбыс
*****
Ой мен сананы таңбалау ретінде танылған сөз қызметі
A) коммуникативтік
B) & сигнификативтік
С) перцептивті
D) вербалдық
E) диалогтық
*****
Сөйлеу әрекетінің коммуникативтік сипатқа ие болуындағы басты шарт
A) сөз формасы
B) дыбысталуы
С) заттық мағына
D)& тыңдаушының болуы
E) сөйлеушінің болуы
Сөзбаяндағы іркіліс, ырғақ, тыныс белгілермен көрінетін адам психикасының түрі
A) ой
B) мінез
С) қабілет
D) & көңіл-күй
E) зейін
*****
Сөйлеу процесінің негізгі тірегі
A) тыңдау
B) дыбыстау
С) қабылдау
D) баяндау
E) &түсіну, түсінісу
*****
Сөздің пайда болу көзі
A)& қоғам
B) табиғат
С) ген қажеті
D) нәсілдік
E) болмыстан тыс
*****
Сөйлеудің саналы әрекетке айналуы үшін қажет фактор
A) форма өрнектілігі
B) & мазмұн айқындылығы
С) дыбыстың жеткізілуі
D) мақсаттың нақтылығы
E) айтылу әдістері
*****
Тіл көмегімен түзілген толық мәнді адамаралық қатынас құралы
A) дыбыс
B) сөз
С) &сөйлеу
D) әуен
E) ырғақ
Бақылау сүраұтары
Іскерлік қарым-қатынас ерекшеліктерін талдау;
Сандық (Цифрлық) коммуникация даму ерекшеліктері;
Сандық (Цифрлық) технологияларды қолданудағы психологиялық ерекшеліктер мен қарым-қатынастың дамуы.


url: http://emirsaba.org/psihologiya-peni-turali-tsinik-jene-oni-damu-tarihi.html?page=94#Осы_дәріске_ағымдық,_аралық,_қорытынды_бақылау_бойынша_тест_тапсырмалары_және_сұрақтар


url: http://emirsaba.org/psihologiya-peni-turali-tsinik-jene-oni-damu-tarihi.html?page=94#Сонымен_біз_дәрісімізді_қорытындылай_келе_келесі_ойларды_түйіндейміз:_1-қорытынды


title: -ДӘРІС. МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚ МОДЕЛЬДЕРІ ЖӘНЕ КОНФЛИКТІЛІК МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚТЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

text:
Осы дәрісті ұлы Гетенің сөзімен бастағым келеді: «Мінез-құлық –ол әркім өзін көретін айна. Тек көрсетіп ғана қоймайды сол айнада қалай көріну керек деген таланттар болады, сол арқылы қоршағандарға өз қатынасын дәл ұстап алады». Міне адамның өзінің беделін (имиджін) қалыптастырудың құпиясы осында.
Конфликт карым-қатынас барысында туындайды. Қақтығыс, конфликт адамдар арасындағы қарым-қатынас психологиясының негізгі бір сұрағы, конфликтінің пайда болуын, шығу себептерін, факторларын, конфликтілік жағдайларды, оның түрлерін, технологиясы мен механизмін, дамуы немесе тежелуін, оларды болдырмау немесе шешімін табу жолдары сияқты мәселелерді психологияның бір негізгі саласы конфликт психологиясы карастырады.
Конфликт ұғымықазақ тілінде қақтығыс, егесу, керісу, жанжал, дау-жанжал, тартыс деген мағыналарда жиі қолданылады. Конфликт – (латын тілінен conflictus – қақтығыс) қарама-қарсы бағыттағы субъектілердің мақсаттарының, көзқарастарының өзара келіспеушіліктері.
Конфликт ұғымына анықтама берсек, конфликт дегеніміз– адамдардың қызығулары, қажеттіліктері, мақсаттары, түсініктері мен көзқарастары бір-біріне қарама-қайшы келетін және бір-біріне деген жағымсыз (негативті) қатынастың әсерінен туындайтын әлеуметтік құбылыс.
Конфликт процесінің шарттары: 1.Уақытша кеңістігі (кикілжіңнің шешілу мекені, уақыты, жағдайы);
2.Әлеуметтік-психологиялық факторлары (кикілжің топтың климаты және олардың өзара қатынасы, конфликт мүшелерінің қал-жағдайы);
3.Әлеуметтік мүшелердің қатысы (түрлі әлеуметтік топтардың: жыныстық, отбасылық, кәсібилік, этностық) және т.б.;
4.Конфликті жағдайдың көрінісі – бұл конфликт мүшелерінің қарама-қарсы жаққа және конфликт ортасына деген жеке көзқарасы;
5.Конфликтке қатыскандардың іс-әрекеттері: шабуыл, корғану, нейтрал, белсенділік, енжарлық;
6.Конфликтінің шығу мүмкіндігі: біреудің толық немесе жартылай бағынуы, ымыраға келуі (компромисс), конфликтті іс-әрекеттің үзілуі, ықпалдастық (интеграция) және т.б.
Психологиялық тұрғыдан конфликт, қарсы бағытталған, қажеттіліктердің сәйкес болмауынан, дәлелдердің, ойлардың, сезімдердің, әрекеттер мен мінездердің қақтығыстарын білдіреді. Конфликтіде эмоция күшейеді, қарсылық шиеленіседі, барлық қатысушыларға өз ауыртпалығын тигізеді, стресс береді әртүрлі психосоматикалық аурулардың себепшісі болуы мүмкін.


title: Психология пәні туралы түсінік және оның даму тарихы - бет 96

text:
Әр адам өзі мінез-құлық модельдерін игереді соған қарай сәттілікке жетеді, адам неғұрлым адамдардың мінез-құлқына реакциясына негіздеп, өз мінез-құлқын объективті бағаласа, соғұрлым оның қолданатын мінез-құлық стратегиясы мен тактикасы адекватты болады.
Күнделікті өмірде басқа адамның мінез-құлқын біртұтас бейне ретінде қабылдаймыз, әртүрлі құралдармен біруақытта өз позициямызды көрсетеміз. Сөйтіп бір адамдарға симпатия көрсеткіміз келсе, дауыс ырғағымызға (интонациямызға) дейін өзгертіп жеңіл, жұмсақ, жағымды қатынас көрсетеміз, сезімдеріміз де соған сай болады, мейірімді көзбен қарап жатамыз. Міне осындай белгілер модель дегенді құрайды немесе психологтар айтатындай мінез-құлық паттерндері қалыптасады.
Егер адам ым-шаралар арқылы қоршағандармен сезімдері, қатынастары сәйкес келмесе ренжиді. Сондықтанда психикадағы қорғаныс механизмдері жұмыс жасай бастайды, өзінің жекеменшік «Мені» іске қосылады. Мәселен қорғаныс механизмі ретінде келесі мінез-құлықты көре аламыз: сыни ескертулерге құлақ аспау, өзінің негативті сезімдерін басқа адамдарға ауыстыру, өзінің ақылға сыймайтын әрекеттерін рационализациялау. Осындай реакциялар өзара түсінісуге, өзара әрекетке кедергі келтіреді.
Қарым-қатынасқа түсіп жатқан серіктесте қауіп төндіретін түйсінуді тудырмас үшін және оның психологиялық қорғаныс механизмдерін іске қосуына амал жасамауы үшін, адамға көмектесу керек, яғни оның әрекет-амалдарын қалай қабылдап жатқынымызды сол адам ұғынуы керек, соған көмектесуіміз қажет.
Мұнда өте ерекше рөлді кері байланыс жасайды. Кері байланыс дегеніміз қарым-қатынастағы біздің басқаларға беретін ақпараттар және сол ақпаратқа оның мінез-құлқына біздің көрсететін реакция мазмұны кіреді.
ІІ. Енді мінез-құлық модельдеріне тоқталамыз.
Модель (француз сөзі, үлгі)– әрине мінез-құлық моделдерін таңдау адам әрекетін стандарттау дегенді білдірмейді, себебі адамның тірі темпераментін, айрықша ойлауларын, тұрмыстық әдеттерін жоқ қылу мүмкін емес.
Қоғамдағы адамның мінез-құлық типтеріне тоқталамыз, психологияда жалпы 3 типті көрсетеді: агрессивті, енжар және ассертивті. Адам бұл мінез-құлық типтерін қалауы бойынша өзгертіп отырады. Негізінен адамда осы 3 типтің біреуі басымырақ болады, қиындықтардан өтуге, конфликтіні шешуге көмектеседі.


title: Психология пәні туралы түсінік және оның даму тарихы - бет 97

text:
Байланысты: Соңғы версия Дәрістер тезистері модуль
Агрессивті мінез-құлық – басқа адамның құқығын бұзып, мақсатқа жету жолында адам таңдаған мінез-құлық. Агрессивті адам өз идеяларын, тілектерін басқаларға жапсыра береді, олардың қызығуларын ескермейді. Агрессивті мінез-құлық адамнан өте үлкен эмоциялық күштер мен энергияларды талап етеді. Агрессивті мінез-құлық кімдерге тән, барлық қадағалауды өз қолына алғысы келетін адамдарға тән, басқа адамдарға деген қатынасы негативті болатын адамдарда болады.
Әдетте ондай адамдар өздеріне сенімсіз, әлсіз руханилық, басқа адамдарды пайдаланып өзі сол адамдардың фонында жақсы көрініп қалуды, сенімді сияқты болып көрінуге мақсат қоятындар.
Енжар мінез-құлық-адам өз қызығуларын құрбан етіп, өзінің құқығын басқалардың бұзуына жол береді. Енжар адам көпшілік алдында өз ойларын, сезімдерін, эмоцияларын, сенімділікті көрсетпейді. Ол үнемі кешірім сұрай береді, ақталады, әрі оларды өте ақырын және сенімсіз айтады. Басқалардың қызығуларын өзінікіне қарағанда жоғары қояды. Олар құрбан болатын, әлсіз адамдардың рөлін орындайды.
Агрессивті адам сияқты бұлар да өздеріне сенімсіз адамдар, агрессиялы адамдардан айрымашылығы сол, енжар адам өз әрекеті үшін жауапкершілік алмайды. Басқа адамдар сол үшін шешім қабылдауға жол береді, тіпті ол шешім зиян келтірсе де үндемейді.
Неге адамдарда енжар мінез-құлық болады, себебі оларда өмірлік қиындықтарды жеңуге деген ішкі қорқыныштар болады, көпшіліктен бөлініп көрінуге және жауапкершілік алуға қорқады. Енжар мінез-құлықтың мақсаты кез-келген конфликтіні басталмай жатып оның алдын алу, басқа адамдарға жауапкершілікті артып өз өмірін жеңілдету.
Ассертивті (ағылшынша, сенімділік, өз айтқанын істету) мінез-құлық – өз ойларын, эмоцияларын тура және сенімді көрсету. Өзіне сенімді адамдарда болады, агрессивті мінез-құлық пен енжар мінез-құлықтың арасындағы «алтын» ортасы.
Ассертивті адам өз құқығын нақты қорғай алады, өмірлік қиындықтарды конфликтіге бармай шеше алады. Ол өзіне не керек екенін біледі, ойын ашық айтады, қажет жағдайда басқа адамға оп-оңай бас тартуды көрсете алады. Ассертивті адам өз пікірлерін және басқалардың да пікірлерін құрметтейді, сонымен бірге ол басқалардан, олардың пікірлерінен тәуелді емес.


Модель ұғымы әрине мінез-құлық модельдерін таңдау адам әрекетін стандарттау дегенді білдірмейді, себебі адамның тірі темпераментін, айрықша ойлауларын, тұрмыстық әдеттерін жоқ қылу мүмкін емес
Модель ұғымы әрине мінез-құлық модельдерін таңдау адам әрекетін стандарттау дегенді білдірмейді, себебі адамның тірі темпераментін, айрықша ойлауларын, тұрмыстық әдеттерін жоқ қылу мүмкін емес.
Сонымен модель ол бірыңғай тұтастық болып табылады. Егерде модельдің құрамындағы элементтер бұзылса, бір-біріне қайшы келсе ол тұтастық бұзылады, мысалы, қайғылы жағдайды ойсыз қалжыңмен, мысқылмен (ирониямен) айтса. Ең маңыздысы көптеген мінез-құлық стратегияларын көрсететін қарым-қатынаста, әр адамның өзіне деген қатынасы анық байқалады, себебі өзіндік бағалауға қатысты көптеген қиындықтар туындайды. Мінез-құлық моделдерін адам не саналы немесе еркінен тыс таңдауы мүмкін.
ІІІ. Конфликтілі мінез-құлық ерекшеліктеріне және конфликтілі мінез-құлық модельдеріне тоқталамыз.
Конфликтілі мінез-құлық модельдері және олардың типтері. Негізінен 3 түрі көрсетіледі: конструктивті, деструктивті және конформдық. Мінез-құлықтың конструктивті моделінде адам конфликтіні басуға, мүмкін деген шешімді іздеуге ұмтылады, өзін салқын қанды ұстайды, шыдамдылық көрсетеді, бақталасқа (соперник) мейрімді қатынас ұстайды, ашық және шынайы болады, қарым-қатынаста аз сөзді болады.
Деструктивті модель адам үнемі конфликтіні өршітуге ұмтылады, бақталасты төмендетуге, қорлауға бейім тұрады, серіктесі туралы негативті пікірде болып, сенбей, шүбәленіп, қарым-қатынас этикасын дөрекі бұзады.
Конформистік модель – адам өзін енжар ұстайды, тез жеңіле салады, көне береді, өзінің пікірілеріне тұрақты емес, өткір сұрақтардан қашады. бакталастың пікіріне тез жеңіл келісе береді.
Әрине ең дұрысы ол конструктивті модель, К. Томас және Р. Киллмен конфликтілі өзара әрекетте мінез-құлықтың стратегиясының екі өлшемді моделі бойынша конфликтіге катысушылардың екі жағы да өз қызығулары мен қатар қарсы жақтың да қызығуларын ескеру керек.
Соған байланысты сіздерге бірнеше психологиялық ұсыныстар, кеңестер беріледі: 1.Біреуге ескерту айтарда ең алдыменен серіктестің (партнердың) мінез-құлық ерекшеліктеріне көңіл бөліңіз, партнердің тек нақты әрекетіне ғана тоқталуға тырысыңыз;
2.Көбінесе қорытындыны емес өзіңіз бақылаған нәрсе жайлы айтыңыз, сіздің осындай көмегіңіз арқылы ол дұрыс шешімге келуі мүмкін, сіздің қорытындыңыз дұрыс деп оны айтқыңыз келсе, иллюзия жасамаңыз сізде қателесу болуы мүмкін;
3. Бағалау формасында емес, баяндау, суреттеу сияқты тәсілді қолданыңыз;
4.Басқа адамның мінез-құлқын суреттегенде мына категорияларды қолданудан қашыңыз: «сен ылғида..», «сен ешқашанда ..»;
5.Сіз партнердің бұрын өтіп кеткен жағдайларына емес, нақты осы күндері болған жағдайларына байланысты айтыңыз;
6.Мүмкіндігінше кеңесті аз беріңіз, одан да партнердің ойларымен бөліскен сияқты пікірмен айтыңыз;
7.Адамға кері байланысты қамтыңыз, ол үшін не құнды екен соны баса айтуға тырысыңыз, адамдар көбінесе өзіне қанағаттану әкелетіндерді ғана айтады, қатты эмоцияға берілмеңіз, басқаларды манипуляциялауға ұмтылмаңыз;
8.Партнер қолдана алатындай оған қажет деген ғана ақпараттарды пайдаланыңыз;
9.Кері байланысқа ыңғайлы жағдайды, жақсы уақытты таңдаңыз;
10.Есіңізде болсын, кері байланысқа сенімді болсаңыз ғана барыңыз, өзіңізге және партнерге силасымды қатынасты түсінетіндей, оны жасай алуға сенімді болғанда ғана кері байланысты жасаңыз.


title: Модель ұғымы әрине мінез-құлық модельдерін таңдау адам әрекетін стандарттау дегенді білдірмейді, себебі адамның тірі темпераментін, айрықша ойлауларын, тұрмыстық әдеттерін жоқ қылу мүмкін емес


url: http://emirsaba.org/psihologiya-peni-turali-tsinik-jene-oni-damu-tarihi.html?page=98#Соған_байланысты_сіздерге_бірнеше_психологиялық_ұсыныстар,_кеңестер_беріледі


Конфликтілі жағдайдағы мінез-құлық ережелері: 1.Конфликтіні бастаушыға ол әдейі жасаған жоқ деген бағытта көңіл бөліңіз;
2.Дауласудың кеңісітігін соза бермеңіз;
3.Конфликтіні позитивті шешуге ұмтылыңыз;
4.Эмоцияларды ұстаңыз;
5.Дауласқанда әдептілікті сақтаңыз.
Сонымен құрметті оқырман осы дәрістің жалғасы сіздерге сайтта жүктелген көптеген танымдық-қызықты-мотивациялық ақпараттармен, психологиялық ұсыныстармен танысып, сіз өз мінез-құлқыңызды басқарудың психологиялық аспектілерін меңгере аласыз.
Сонымен біз дәрісімізді қорытындылай келе келесі ойларды түйіндейміз: 1-қорытынды: Қарым-қатынастағы қақтығыстар, яғни конфликтілер эмоциялық көңіл-күйімен, тұлғаның мінез-құлқымен тікелей байланысты болады. Қарым- қатынас барысында адамдар өзара түсініспейді, ренжулер басталады, кайшылыкты пікірлер пайда болады да, конфликт туындай бастайды. Карым-қатынастағы өзара түсініспеушілік адамдардың арасында психологиялық кедергілер жасайды.
2-қорытынды: Модель ол бірыңғай тұтастық. Мінез-құлық моделі дегеніміз белгілердің (сөздік, тілдік, тілдік емес, мінез-құлықтық) тұтастай жиынтығы, соның негізінде бір бейне, үлгі пайда болады.
3-қорытынды: Адамның мінез-құлқы және соның негізінде қалыптасқан мінез-құлық модельдері, конфликтідегі мінез-құлық ерекшеліктері туралы берілген танымдық-психологиялық-практикалық ақпараттар сізге өз мінез-құлқыңызды тануға, оны рационалды басқаруға көмектеседі.
Осы дәріске ағымдық, аралық, қорытынды бақылау бойынша тест тапсырмалары және сұрақтар Сөйлеу құралдарының қатаң қалыпқа келтірілген жүйесі
A) ой
B) зейін
С) сезім
D) қабылдау
E) &тіл
*****
Ой мен сезімді толық жеткізуге арналған екеуара қатынас құралы
A) & сөйлеу
B) ым-ишара
С) сөз
D) тіл
E) дыбыс
*****
Ой мен сананы таңбалау ретінде танылған сөз қызметі
A) коммуникативтік
B) & сигнификативтік
С) перцептивті
D) вербалдық
E) диалогтық
*****
Сөйлеу әрекетінің коммуникативтік сипатқа ие болуындағы басты шарт
A) сөз формасы
B) дыбысталуы
С) заттық мағына
D)& тыңдаушының болуы
E) сөйлеушінің болуы
Сөзбаяндағы іркіліс, ырғақ, тыныс белгілермен көрінетін адам психикасының түрі
A) ой
B) мінез
С) қабілет
D) & көңіл-күй
E) зейін
*****
Сөйлеу процесінің негізгі тірегі
A) тыңдау
B) дыбыстау
С) қабылдау
D) баяндау
E) &түсіну, түсінісу
*****
Сөздің пайда болу көзі
A)& қоғам
B) табиғат
С) ген қажеті
D) нәсілдік
E) болмыстан тыс
*****
Сөйлеудің саналы әрекетке айналуы үшін қажет фактор
A) форма өрнектілігі
B) & мазмұн айқындылығы
С) дыбыстың жеткізілуі
D) мақсаттың нақтылығы
E) айтылу әдістері
*****
Тіл көмегімен түзілген толық мәнді адамаралық қатынас құралы
A) дыбыс
B) сөз
С) &сөйлеу
D) әуен
E) ырғақ
Бақылау сүраұтары


url: http://emirsaba.org/psihologiya-peni-turali-tsinik-jene-oni-damu-tarihi.html?page=99#Осы_дәріске_ағымдық,_аралық,_қорытынды_бақылау_бойынша_тест_тапсырмалары_және_сұрақтар

title: Конфликтілі жағдайдағы мінез-құлық ережелері


url: http://emirsaba.org/psihologiya-peni-turali-tsinik-jene-oni-damu-tarihi.html?page=99#Сонымен_біз_дәрісімізді_қорытындылай_келе_келесі_ойларды_түйіндейміз:_1-қорытынды


title: Амбиваленттік біртектілік –

text:
Сонымен, этникалық біртектіліктің аталмыш типтері мен түрлерін айқындай келе, олар тек үлкен эмперикалық мәліметтерді зерттеу негізінде қалыптасқан ғылыми абстракциялар екеніндігін түсіну қажет. Адамдардың сәйкестілігінің басқа нысандары ішінен этникалық біртектіліктің шынай көрінісі аталған типтің біреуімен ғана емес, бірнешеуімен анықталады.
Этникалық біртектілік - әр мәдениеттегі өзгермелі шың. Мысалы, қандай да бір адам ауылда өзін соның тұрғыны ретінде сезінеді және солай болып басқалармен де қабылданады. Қалада ол өз диалектісі, дағдысы, салты бар нақты жердің өкілі ретінде әрекет етеді. Сол себепті этникалық біртектілік шекарасы жылжымалы, өсіңкілі және мәдени негізделген.
Этникалық біртектіліктің негізделуі. Әлем халықтарын зерттеу үрдісінде біз этностың адам еркінен емес, ол обьективті тарихи үрдіс негізінде пайда болғанын көреміз. Соған сай этноқалыптастырушы үрдістер ішкі этникалық, этносаралық және этникадан тыс сипатқа ие әртүрлі факторлар әсерінен дамиды. Осыған байланысты этнос күрделі құрылысты білдіреді, және де олардың әр қайсысы көпшіліктен айыратын немесе тіптен басқа этностардан ажырататын ерекше қасиеттерге ие болады.
Бұл тұрғыдан этникалық біртектілікте ерекше маңызға біртектіліктіңнегізделуі ие болады.
Этнопсихологияда этникалық біртектіліктің негізделуінің үш типі көрініс табады:тудырушы механизмдер, бірлескен белгілері және біртектілікті жүзеге асыру амалдары. Этникалық біртектіліктің тудырушы механизмі адамның мемлекеттегі және әлемдегі әлеуметтік мәртебесі. Жоғары әлеуметтік мәртебе, өткен өмірде және қазіргі кезеңде басқа халықты басып жаншу, үстерінен әмірлік жүргізу ниетінен көрінетін ұлттық үстемдік сезімін тудырады. Төменгі әлеуметтік мәртебе өз халқына тиісті болу беделсіз екенін ұғыну негізінде, ұлттық құнсыздық сезімін тудырады, ол өз кезегінде ұлттық тиістіліктен бас тартуға әкеледі. Этникалық біртектіліктің қалыптасу механизмі оның негізгі мазмұнын анықтайды, сонымен қатар басқа халықтарға өзін жалғастырушы ретінде қарау, өз елін әлемнің этникалық картасында кеңеюіне оңды көзқараста болуына жол ашады.
Этникалық біртектілікте бірігу белгісі болып жиынтығында ұлттық сипат қалыптасатын, этникалық дағдылар табылады. Ұлттық сипат белгілеріне келесі қасиеттер тиісті: белсенділік-салғырттық, жауапкешілік-жауапсыздық, адамгершілік–құнсыздық сезімі, сенімділік-күмәншілдік, ұстамдылық-ысырап етушілік, шыдамдылық-төзімсіздік, адалдық-екіжүзділік, ақкөңілділік-алдамшылық, батырлық-қорқақтық, қайырымдылық- немқұрайлылық, ашықтық-тұйықтық және т.б.Шындығында әр халық осы қасиеттердің қандай-да бір түрлерін алып жүруші болып табылады, ол өз кезегінде оған басқа халықтың ішінде өз орнын табуға септігін тигізеді.
Этникалық біртектілікті жүзеге асыру амалдары мен жағдайлары ішінде біріншіден ұлтттық тіл мен ортақ территорияда өмір сүруін ажыратып көрсету қажет. Ұлттық тіл негізінде этностың біртұтастылығы қамтамасыз етіледі. Бір жерде тұру жинақылығы этнос тұтастығының қажетті белгісі болып табылады. Дегенмен, жаңа ақпараттық және транспорттық байланыстардың дамуымен байланысты жинақылық пен шашыраңқы белгілері жанама болып отыр.
Этникалық біртектілік мәселесін зерттеуде этнодифференциальды белгілер мәселесі де ерекше маңызға ие, оларды бірқатар этнологтар этнос мәнін анықтауда қосымша белгілер қатарына жатқызады. Демек, этникалық дифференциясыз этникалық біртектілік мәселесі барлық мәнін жоятындығы естен шығарылады.Этникалық қауымдастықтың сипатттық ерекшелігі олардың өзара ажыратылуында жатыр.
Этнодифференциальды белгілер жиынтығы ішінен ең алдымен адам тегінің сыртқы физикалық ажырату ерекшелігін бөліп көрсеткен жөн, яғни нәсілдік белгілері. Адамды бағалау оның сыртқы түр сипатынан басталады ғой, нақтырақ айтсақ нәсілдік тиістілігінен. Себебі, бүкіл әлемнің халықтары көбінесе салыстырмалы біртекті нәсілдік құрамға ие, дегенмен антропологиялық тектері ажыратылуы мүмкін. Маман емес, адамға жақын антропологиялық тектерді ажырату мүмкін емес.
Сондай-ақ, бір халық адамдары арасындағы сыртқы пішін айырмашылығы да жиі кездеспейтін құбылыс емес. Мысалы, Германияда мемлекеттің оңтүстік жағының орта тұрғыны яғни Баварияның тұрғындары солтүстік тұрғындарына қарағанда қаралау, беттері жалпақ, бойлары аласа келеді.
Солтүстіктің немістері арасында Баварияға қарағанда сары шаштылардың проценті көбірек. Ростовтық орыстардың басым бөлігі қара шашты және қара көзді болып келеді де солтүстік-батыс облыстарының тұрғылықты орыстарынан қатты өзгеше болып келеді, көбінесе олар сары шашты және көк көзді. Қытай мемлекетінің солтүстік-батыс ауданының қытайлықтары өз жерлестерін оңтүстік қытай теңізі жағалауының қытайлықтарынантүр әлпетінің бір белгісі бойынша ғана оңай айырады.
Соған сәйкес, шындығында нәсілдік белгілер, маңызды этнодифференциальды ролге ие емес. Сондай-ақ қазіргі таңда нәсілдердің араласуы қатты етек жайғандықтан, бұл белгі бойынша адамның этникалық тиістілігін анықтау аздап қиындыққа апарады. Жекелеген этностар әртүрлі нәсіл өкілдерінен тұратындығы туралы көптеген мысалдарды келтіруге болады. Тіптен әлемнің кейінгі этникалық суретінде абсолютті «таза», яғни антропологиялық тұрғыда шатыспаған этносты кездестіру мүлдем мүмкін емес.
Көптеген ғалымдардың пікірінше өзін бір этностың өкілі ретінде сезінуді –жеке тұлғаның этникалық идентикациясы деп атайды. Жеке тұлғаның этникалық идентикациясы туралы кең мағыналар өте көп. Оларды шартты түрде екі облысқа бөлуге болады:
Өзіндік идентификация - этнофораның өзіндік мінезінің ерекшеліктерімен анықталады.
Ал этникалық топтың идентификациясы - әлеуметтік категориялармен және этникалық топтың қорытындысымен айқындалады. Этнофораның өзіндік идентифификациясы негізінен үш фактормен анықталады:
этнофораның басқалармен қарым-қатынастағы орны (этникалық құрылымның және этникалық ролъдердің еңселігі) туралы түсінігі;
этнофораның өзін-өзі көрсету сапасы ( мінез-құлық);
3. этнофораның өзіндік бағасы (теңбе-тең, теңбе–тең емес);
Этникалық идентификация тек қана өзін этникалық қауымдастықтың өкілі ретінде сезіну ғана емес, оның өзіне-өзі баға беруі.
Этнопсихологиялық зерттеулердің қорытындылары этникалық идентификацияның негізгі үш типін айқындайды :
Этноцентрикалық идентификация - жеке тұлғаның бір ғана бағыттығы бағдары ,онымен өмірлік жоспарын .өзінің тағдырын айқындайды.
Полиэтникалық идентификация – бірнеше этносқа деген көзқарас .
Трансэтнизм - жеке тұлғаның өзін ешқандайда этностың қатарына жатқызбауы. Өзін әлемдік қауымдастықтың субъектісі ретінде сезінуі. Мысалы: Лев Толстой, Махатма Ганди.
Жеке тұлғаның ұлттық ерекшелігінің мәні.
Ұлттық психология құрылымы туралы ғалымдар арасында бірдей бағыт жоқ. Бұған себеп: топтардың партиялар мүддесінде түсіндіріліп келуінде, ал мұндай тұрғыдан келу ұлттық мүддемен, ұлттық сана ұғымдарының толық мәнінің ашылуына мүмкіндік бермейді.
Әлеуметтік психологияда зерттеу жүргізген Г. Делигинский, А.И. Горячева., В.Ю. Бромлей ұлттық психология құрылымын, қоғамдық психология құрылымынан ажыратуға тырысты. Олар қоғамдық психологияның екі құрамдас бөлігін ажыратты:
Тұрақты бітістерге психологиялық бітістерді жатқызды, оған әлеуметтік және ұлттық мінез-құлық, салт-дәстүр жатады;
Қозғалғыш динамикалық құрылым ретіндегі эмоцияналды сфера, оған қажеттілер қызығу, көңіл-күй жатады.


Қарастырылатын сұрақтар (дәріс жоспары):
1. Психология пәні, мідеттері, даму тарихы және негізгі бағыттары
2. Психологияның негізгі салалары.
3. Психологияның әдіснамалық пинциптері, зерттеу әдістері.
4. Психологияның басқа ғылымдар жүйесінде алатын орны
5. Психологияның даму тарихы
Дәрістің қысқаша мазмұны:
Психология пәні туралы түсінік және оның даму тарихы Психология психикалық құбылыстардың пайда болу, даму және қалыптасу заңдылықтары туралы ғылым. Психикалық құбылыстар бiздi қоршап тұрған сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының мидағы әр түрлi бейнелерi болып табылады. Психикалық құбылыстардың мәнiн ғылыми тұрғыдан түсiну арқылы ғана жан-жақты танып білуге болады. Осы мәселенiң ғылыми тұрғыда олардың заңдылықтарын психология ғылымы қарастырады. Психология ерте замандардан келе жатқан бiлiм салаларының бiрi. Оның дүниеге тұңғыш келген жерi ежелгi Греция. «Психология» терминi гректiң екi сөзiнен тұрады: оның бiрiншiсi «псюхе»-«жан», екiншiсi «логос» - «iлiм», сонымен, бұл сөз «жан туралы iлiм» деген ұғымды бiлдiредi. Бiрақ, психолгияны «жан туралы iлiм» демей, психика туралы ғылым деп түсiнген дұрыс. Ерте замандарда пайда болып, ғасырлар бойы дiншiлдiк нанымдар мен кейбiр буржуазиялық көзқарастарда насихатталып келген түсiнiктер бойынша адамда тәннен тәуелсiз «жан» болады, мәңгi-бақи жасайтын жан адамның барлық психикалық тiршiлiгiн ойының, сезiмiнiң, еркiнiң иесi себепшiсi дейді. Жан туралы осындай жалған түсiнiктiң пайда болуына алғашқы адамдардың табиғат сырларын дұрыс түсiне алмауы себеп болды. Олар дүниеде табиғатқа бағынбайтын, одан бөлек тұратын ерекше бiр сиқырлы күш бар, ал жан соның бiр көрiнiсi, ұйқы кезiнде ол денеден уақытша шығып кетедi де, адам ояанған кезде қайтып келедi, егер келмей қалса, адам өледi деп тұжырымдайды. Жан туралы осындай анимистiк барлық нәрседе жан бар дейтiн терiс түсiнiк, пiкiрлер кейбiр тайпалардың арасында күнi бүгiнге дейiн кездеседi. Адамның жан дүниесiн, психикалық құбылыстарды түсiну екi түрлi ой, екi түрлi бағыт туғызды. Олардың бiрi идеалистер табиғат, дүние идеадан кейiн жаратылған десе, бұған қарама-қарсы ғылым өкiлдерi материалистер, материя алғашқы, ал сана соңғы ол материядан туады деп түсiндiредi.


title: Этнопсихологияның әдістемелік негіздері

text:
Этнопсихологияның әдістемелік негіздері. Этнопсихологияның басқа ғылымдар сияқты методологиялық принциптерін анықтайтын ғылыми теориялық базасы бар. Этнопсихологияның методологиялық принциптеріне психологияның принциптері жатады;
Детерминизм принципі – бұл принцип ұлттық рухтың көрінуіне және дамуына оның географиялық, аймақтық, климаттық және әлеуметтік жағдайлары әсер ететіндігін көрсетеді.
Гносеологиялық принцип –бұл принцип ұлттың өзіндік болмысын тану, тұқымқуалаушылық негіздің ұрпақтан-ұрпаққа тарлуын, сонымен бірге экономикалық, саяси, әлеуметтік және мәдени факторлардың әсер етуіне байланысты деген ұғымды білдіреді.
Сана мен іс-әрекеттің бірлігі принципі – бұл принцип этнопсихологиялық феномендердің ұлт өкілінің іс-әрекеті түріне байланысты екендігін сол әрекеттің ұлттық сан-сезіммен байланыстылығын көрсетеді.
Тұлғалық немесе жеке адам тұрғысынан қарау принципі -бұл принцип этнопсихологиялық құбылыстарда өзінің құндылықтары, сезімдері мен ойлары бар жеке адамды негізге ала отырып қарастыруды талап етеді.
Психология ғылымдарының кандидаты, доцент Б.Ә.Әубәкірқызы өз еңбегінде этнопсихология ғылымының зерттеу бөлімі ретінде төмендегідей міндеттерді атқаратындығын көрсетеді:
Нақтылы этникалық қауымдастық өкілінің ұлттық психологиялық ерекшеліктерінің қалыптасу факторлары мен негізін жан-жақты мағыналау мен жалпылау;
Қандай да бір ұлт өкілінің ұлттық психикасының мотивациялық өрісін зерттеу мақсатында адамдардың өнімді іс-әрекетінің көрсеткіші болатын іскерлікті, ынта жігерді қарастыру;
Нақтылы ұлт өкілінің ұлттық сипаты ретіндегі зерделік-танымдық белсенділікті еңбек іс-әрекетінде, логиканың тереңдігінде, ойлау операцияларының жылдамдығында, қабылдаудың тереңдігінде, зейіннің тұрақтылығы мен шоғырлануынан көрінуін зерттеу;
Ұлттық сезімдердің өту заңдылықтарын анықтау мен талдау, эмоционалды өмірді нақтылайтын заңдылығының мақсаты мен эмоциялардың көріну спецификасын бақылауды ұйымдастыру;
Қандай да бір ұлттық мінезде маңызды қызмет атқаратын ұлттық бағыттың ерік-белсенділігіне әсерін анықтау;
Топта, ұжымды адамдардың өзара қарым-қатынасымен іс-әрекетінде маңызды роль атқаратын коммуникативтік өрісті зерттеу;
Ұлттардың психологиялық сипаттарын құрайтын заңдылықтарды анықтау мақсатында, әртүрлі халықтардың ұлттық психологиялық ерекшеліктерін салыстыру;
Топтардың, қоғамдық топтардың ерекшелік бітіс, сипаттарының дамуы мен заңдылықтарын жалпылау үшін анықтау;
Ұлттар арасында экономикалық, мәдени және саяси бірігу формасы мен елдің әр аймағындағы ұлтаралық қатынастардағы ұлт психологиясын жан-жақты зерттеу;
Саяси, тәрбиелік, ағартушылық, әлеуметтік және мәдени қызметтердің тиімділігін көтеруге мүмкіндік беретін ортақ ұлттық-психологиялық ерекшеліктерді есепке алу негіздеу;
Оқу, әскери, еңбек іс-әрекетін саналы ұйымдастыруға негіз болатын ұлттық-психологиялық көзқарастарды зерттеу;


Этнопсихологияның басқа ғылымдармен байланысы. Басқа да ғылымдар сияқты этнопсихология ғылымы да көптеген ғылымдармен өте тығыз байланысты. Оларға гуманитарлық және қоғамдық ғылымдар жатады. Олар төмендегідей;
Антропология(гректің антропос – адам, логос – ілім) яғни адамның шығу тегін, оның бітімін, эволюциясының өзгеруін зерттейтін ғылым.
Этнология арасындағы байланыс – этностың тіршілік әрекеті. Этнологияның зерттеу пәні - этнос болатын болса, этнопсихология сол этнос өкілдерінің болмыс-бітімін, мінез-құлқындағы ерекшеліктерін зерттейді.
Этнография – әр түрлі этностардың салттарын, болмастарын, жанұядағы өзара қатынастарын, құндылық бағдарын және де психологиялық сипаттарын қарастырады.
Этнолингвистика - тілдердің шығу тарихы жайлы ғылым.
Этнофилософия – ұлттық дүниені тану болып табылады. Осы мағынада ол этнопсихология мазмұнының дүниетанымдық бағытын қалыптастыруға ықпал етеді.
Этнопедагогика мен этнопсихология арасындағы байланыс. Ол – зерттелетін мәселелер бойынша байланыс, яғни ұлттық сана-сезім, ұлттық мінез, ұлттық сезімнің қалыптасуы.
Әлеуметтік психология - адамдардың психологиясын, олардың ұлттық ерекшеліктерін қарастырады. Г.М. Андрееваның көрсетуінше «әлеуметтік психология үшін маңызды фактор болып табылатыны, ол индивтің этнос мүшесі ретінде өзін сезінуі.
Сөйтіп, жоғарыда айтылған пәндердің арасындағы байланыстардың тамыры тереңде жатыр, бұл – бір нысан шеңберіндегі, яғни кірігу деңгейіндегі байланыс. Бұл жөнінде И.М.Кантор: «Әлемнің біртұтастығы, заттар мен құбылыстардың жалпыға ортақ байланысы мен өзара ынтымақтастығы, материя мен қозғалыс формаларының тарихи сабақтастығы, сапасы әртекті жүйенің танымал изоморфизмі кірігудің шынайы негізі болып табылады», - дейді.
1. Этнопсихологиядағы жеке тұлғаның теориялық сұрақтары.
2. Жеке тұлғаның этникалық сәйкестілігі.
3. Жеке тұлғаның ұлттық ерекшелігінің мәні.


Этнопсихологиядағы жеке тұлғаның теориялық сұрақтары. 60-70 жылдардағы ұлттар туралы пікір таластар рухани–психологиялық ерекшеліктің белгісі жайында өрбіді. Оның нәтижесі ретінде елде ұлттық байланыстың элементтері, қарым-қатынас, бағалау, өзінің санасымен қабылдаудың элементттері, мақтаныш пен мойындау қалды (Г. Шпет).
Соның әсерінен, ұлт туралы түсінік шашыраңқы болып, психологиялық зерттеулерге шектеулер қойылды.
Этнопсихология ғылымында негізінен ұлттар туралы екі деңгейде сөз өрбітуге болады:
Мемлекеттік ұлттық мәдениеттің бөліктері (оған жататындар объективті символдар).
Субъективті реакциялы (индивидтің тұтас идентификациясының сапалығы және тұтастығы, олардың құндылықтарының бағыты бойынша анықталады).
Жек тұлға мәселесі гуманитарлық орталықтың ғана емес этнопсихология ғылымыныңда үлкен мәселесі. Сондықтанда адамды этноұлттық жеке тұлға ретінде қалыптастыру этнопсихологияның қызықты теориялық және эмперикалық негіздері ретінде қарастырылады.
Этнопсихология ғылымында жеке тұлға әлеуметтік даму және сапалы іс-әрекетке дайын әлеуметшіл адам ретінде анықталады. Жоғарыдағы берілген анықтама өзінің растығын дәлелдей алады. Жеке тұлғаны қалыптастыру оның этникалық құндылығын, рухани сипатын мәдени–психологиялық құбылыстарын ұғынумен байланысты.
Г. Шпеттің пікірінше “Бөлек адамның тарихтағы ұлттық құндылығы, тарихты есіне түсіруі биологиялыққ тұқым қуалаушылықпен емес, сол тарихтың мазмұнын құрайтын дәрежесімен өлшенеді”.
Тарихи қалыптасуға байланысты психологтар, мәдени антропологтарға қарағанда мәдениет пен жеке тұлғаның тұтастығын аз қарастырған.
Қазіргі кезде көптеген адамдар үшін күнделікті өмірдегі жұмысы, табысы, балалар тәрбиесі мен бос уақытты өткізу мәселелері, менің болашағым қандай болады деген сұрақтан гөрі маңызды болып барады. Бірақ, топтың мүшелерімен байланысты психологиялық мәселелерді шеттетуге болмайды.
Адам үшін Мен кіммін? Біз кімбіз? деген қарапайым сұраққа жауап беру қалыптасқан мәселе болуы тиіс. Ал бұл сұрақтарға жеке тұлға, өз этносының бағасын қабылдаумен қазіргі кездегі әлемдегі өз ұлтының орнын тану арқылы ғана жауап бере алады.
Осы мәселеге байланысты біз жеке тұлғанің этникалық сәйкестілігіне тоқталайық. «Этникалық біртектілік» индивидтің белгілі бір этносқа жатуы.
«Біртектілік» ұғымы бүгінгі таңда философияда, психологияда, этнологияда, мәдени және әлеуметтік антропологияда әртүрлі мағынада және аспектіде кеңінен қолданылады. Жалпылама түсінікте ол обьектінің (субьектінің) басқа обьектіге (субьектіге) бөлекнемесе тұтастай жатқызылуын ұғынуды білдіреді (Г.Т.Тавадов).
«Біртектілік» термині этнологияға келіп, тез арада аналитикалық ұғым статусына ие болды, себебі ол этнологияның көптеген маңызды мәселелерін зерттеуде белсенді қолданылды. «Біртектілік» индивидтің өзіне-өзінің сыртқы ортасының қасиеттері мен ерекшеліктерін көшіру, жеке тұлғалық өмірінде берілген жағдайда өмірлік маңызға ие белгі-қасиеттерді маңыздандыруға ұмтылу үрдісі ретінде түсіндіріледі.
Сонымен қоса, ұқсастыру, еліктеу үрдісінің негізі болып табылады, яғни кұш көрсету арқылы емес, ал адамның өзі ие болғысы келген құндылықтар мен ептілік және қасиеттерді еркін таңдауы.
Біртектілік мәселесі қазіргі ғылымдағы «Мен концепциясымен» тығыз байланысты, ол бойынша индивидтің ішкі тұлғалық негізі «Мен» дегені бар деп тұжырымдайды, яғни ол маңызды мәліметтерді алып, маңызды еместерін қабылдамайды.
Бұл жерде «Мен» жеке тұлғаны білдірмейді, ол ішкі тұтастықпен сипатталатын феномен, яғни адамның өзі туралы және өзі үшін түсінігіне қалыптасатын сана-сезімге жақын ұғым.
Біртектіліктің бірнеше деңгейін ажыратып көрсетуге болады: тұлғалы-психологиялық «Мен» деген кімді адаммен ұғыну ол әртүрлі әлеуметтік топтарға қатысу деңгейімен қалыптасады. өзін жанұяның, еңбек ұжымының, драмалық үйірменің мүшесі ретінде сезінуге болады. Біртектіліктің бұл деңгейі өзін бір топтың мүшесі ретінде сезінумен, сондай-ақ осы топқа жатқызылуды бағалау барысында туындайтын эмоциялармен байланысты.
Екінші деңгей - әлеуметтік психологиялық. Бұл ұғым адамның белгілі бір әлеуметтік топқа қатыстылығын сезінуден туындайды. Индивидке өзінің топтық тиістілігін іздеу тән, ол ұқсас топтармен өзара қарым-қатынас шегінде ғана болуы мүмкін. Себебі, адамға өз тобын басқа топтармен салыстыру және өз тобын жақсы жағынан көрсету мақсатында әрекет ету тән.
Әлеуметтік–психологиялық біртектіліктің бір түрі болып этноәлеуметтік біртектілік табылады. Ол тұлғаның нақты бір этносқа тиістілігін ұғынуы.
Біріншіден, ол тұлғаның басқа адамдардан ерекшелену мен тәуелсіз болу қажеттілігін;
Екіншіден, бір топқа тиісті болу және қорғалу қажеттілігін қанағаттандырады.
Этнопсихология ғылымында біртектіліктің деңгейлерінен басқа, оның түрлерін де бөліп көрсету орын алған.
Біртектілік саналы және санадан тыс, толық немесе жарым-жартылай, тікелей және жанама болуы мүмкін (өзін бір халықтың өкілі ретінде санап, бірақ басқа халыққа тән белгілерді көрсету).
Жанама біртектілік, сәйкес қауымдастықтың топқа қосылумен жүзеге асырылады, яғни,«мен» нақты бір халықпен, оның әртүрлі этникалық ұғымдарымен, тұтастыққа қосылу арқылы ұқсас боламын.
Ондай тұтастықтар кез-келген субьектілер, яғни жанұялар, субэтностар, этнографиялық топтар және т.б. болуы мүмкін. Қосылу біртетілігі көп деңгейлі және иерархиялы болуы мүмкін, демек «мен» халыққа белгілі бір топқа кіру арқылы ұқсаймын, ал ол өз кезегіндебасқа топқа кіреді және т.б.
Этникалық біртектіліктің мәдени құндылығы өте жоғары деңгейде, себебі ол тұлғаның жетілуіне басқа әлеуметтік топтарға қарағанда үлкен мүмкіндік береді. Сондай-ақ, этникалық біртектілік, қандай-да бір жеке іс-әрекеттер арқылы емес, ол нақты бір этникалық ортада тууы немесе тәрбиеленуі бойынша қабылданады.
Индивидтің нақты бір этносқа жатуын білдіретін этникалық біртектілік мәселесі этнопсихология үшін өте маңызды. Тарихшы немесе ұлттан тыс тұлғаның болмайтындығы баршаға мәлім, олай болса әр адам қандай да бір этникалық топтың мүшесі. Айта кету керек жаңа туған сәби өзіне қандай да бір ұлтты таңдау мүмкіндігіне ие болмайды. Нақты бір этникалық ортада шыр етіп дүниеге келісімен оның тұлғалық негізі, оны қоршаған ортаның ережелері мен салт-дәстүрлеріне сай қалыптасады. Егер сәбидің ата-анасы бір этникалық топқа жатса этникалық өзін-өзі анықтауда онда ешқандай мәселе туындамайды, яғни оның өзінің этникалық қауымдастығымен өзін еш қиындықсыз ұқсастырады себебі, бұл жерде этникалық құрылғылар мен мінез-құлық таптаурынының қалыптасу механизмі ретінде еліктеу жүреді. Ол туған этникалық ортасының тілін, мәдениетін, әдет-ғұрыптарын, әлеуметтік және этникалық нормаларын меңгереді. Ондай адамның сана сезімі оны қоршаған адамдармен де, өзінің ішкі дүниесімен де қарама-қайшылықсыз келісті түрде үйлеседі. Басқа жағдайларда этникалық сана-сезімнің қалыптасуы қиындыққа тіреліп, қарама-қайшылыққа ұшырайды.
Өзінің этникалық сәйкестілігін жете түсіну өздігінен болатын және себепсіз болатын акті емес, ол нақты қоғамдық қажеттіліктермен негізделеді. Туыстық немесе біртектілікті ұғыну қажеттілігі ерте заманда туындаған.Ал бұл құбылыс алғашқы қауымдық құрлыста салт-дәстүрлердің және түснініктердің біртұтас жүйесінің пайда болуына әсер етті. Тайпалық одақтар мен мемлекеттердің пайда болып және өмір сүруі, этникалық біртектілікке сапалы қажеттілікті тудырады, бірақ ол тұрғындарға бағынышты қоғамның идеялогиялық негізінен туындаған этностан көрініс алады, ол әдетте діни наным сенім тұтастығын орнықтыруда көрінеді. Мұндай жағдайларда этникалық біртектіліктің қалыптасуына этноконфессионалды біріктіруші фактор қосымша негіз болып табылады.
Этникалық біртектілік үрдісін біраз бақылау және зерттеу негізінде оның дамуы үш түрлі вариантта болу мүмкіндігі анықталды.
Біріншіден, этникалық біртектілік еліктеу негізінде болуы мүмкін, яғни мұнда индивид өзі өмір сүріп және тәрбиеленіп жатқан этникалық қауымдастығының мінез-құлық стереотиптерін саналы және санасыз түрде көшіруі мүмкін.
Екіншіден, бұл күштеу негізінде жүзеге асырылуы мүмкін. Ондай күш қаруы ретінде қоғамның салт-дәстүрлері мен құндылықтары болуы мүмкін.
Үшіншіден, этникалық біртектілік еркін және сапалы таңдау негізінде жүзеге асырылады. Кейде адам өз ұлтынан бас тартса, ақын Мұқтар Шахановтың өлеңінде жазылған космополит ұлт өкілі болуы мүмкін. Этникалық біртектілік мәселесін тарихи зерттеу келесідей тұжырым жасауға мүмкіндік береді, әртүрлі себептер мен жағдайларға қатысты этникалық біртектілік қалыптасу үрдісінде оның тұрақты белгілері мен қасиеттерінен ажырататын негізгі жеті типтері пайда болады (Этникалық біртектілік типологиясы Ю.В. Арутюнян, Л.М., А.А Сусоколов «Этносоциология» М-1998 кітабы бойынша берілген). Олар төмендегідей:


title: Этнопсихологиядағы жеке тұлғаның теориялық сұрақтары


text:
Қалыпты біртектілік, ол бойынша халықтың жаңа түр тұлғасы қабылданып, оның мәдениетіне тарихына жақсы көзқарас қалыптасады. Этникалық топпен тектестіру қажеттілігі және оның келісу деңгейі тұлғаның типі мен жағдайына тәуелді болады. Қалыпты біртектіліктегі «қалыптан» шығу этникалылықтың өсу бағытына, сондай-ақ оның өшуі немесе тіптен оны мойындамау бағытына әкелуі мүмкін.
Этноорталанған біртектілік, қандай да бір этникалық топты сынсыз қабылдау және индивидтің сонынмен өздігінен тектестіруін білдіреді. Бұндай біртектілендіруде этнооқшаулану мен тұйықталу элементтері орын алады. Кейбір этникалық топтарда тұйықталу элементтері салттық нормалармен, діни тәртіптермен негізделеді(мысалы некелік эндогамия).
Этноүстемдікті біртектілік бұнда этникалық біртектіліктің басқа түрлерінен басым болып көрінетін біртектілік түрі болады. Басқаша айтқанда, этникаға тиісті болу, үстемші құндылық ретінде сөзсіз қабылданады. Мұндай біртектілік әдетте «халық құқығы», «адам құқығынан» жоғары болып қабылданумен негізделеді, сондай-ақ өз халқының үстемдігін дәріптеу, басқа этностармен араласпауға ұмтылу сияқты жағдайлармен де айқындалады.
Этникалық фанатизм– көбінесе ирроциональды ұғынылатын этникалық мүдделер мен мақсаттардың шексіз үстемдігін дәріптейтін біртектіліктің бір типі, ол сол мүдде мақсаттар үшін кез-келген құрбандық пен әрекеттерге барумен негізделеді. Бұл агрессивті біртектіліктің шекті түрі болып табылады (қазіргі кездегі кеңінен тарап жатқан ұғым «смертники).
Этникалық енжарлық,бұл адамдардың өз этникасы мен этносаралық мәселелеріне, өз халқы мен басқалардың да құндылықтарына немқұрайлық танытқанда көрініс табады. Олар этникалық топтарының арнайы ережелері мен әдет-ғұрыптарынан тәуелсіз болады, және де олардың өмірлік іс-әрекеттеріне, мінез-құлықтарына өздерінің этникалық тиістіліктері де басқалардың этникалық біртектіліктері де әсер етпейді.
Ээтнонигилизм,космополитизм нысанында этносты және этникалық, этномәдени құндылықтарды мойындамауды білдіреді. Әдетте этникалық біртектіліктің бұл типі өзінің этникалық тобының мәртебесінің төменділігін жете түсінумен және басқалармен салыстырғанда құндылықсыздығын танумен байланысты туындайды. Соның нәтижесінде өз этникасын жариялаудан қашу, ал кейде кез-келген этниканы мойындамауға әкеледі.


title: Ұлттық психология үш негізгі компоненттен тұрады

text:
Ұлттық мінез – құлық әрбір этностың өзіне тән мінезінің бір сыдырғы тұрақты және тұрлаулы бітістері. Ұлттық мінез құлық ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келетін биологиялық құбылыс емес. Себебі: тарихи жағдай мен географиялық орта мәңгілік дүние емес. Олар құбылыстар, сондықтан да өзгеріске ұшырап отырады.
Ұлттық сана-сезім - адамдардың өз этностық қауымға, оның мүдделері мен құндылықтарына деген ұлттық қарым-қатынасы, олар жағымды да жағымсыз да реңкте болуы мүмкін.
Ал, ұлттық психологияның құрылымына мыналар жатады:
ұлттық мінез;
ұлттық сана- сезім;
ұлттық қызығушылық;
әдет-ғұрып;
ұлттық бағыт.
Негізгі әдебиеттер 1. Аймаганбетова О.Х. Основы этнопсихологии. Алматы «Литера», 2003.
2. Әмірова С.А. Этнопсихологияның зерттеу әдістері.
3. Бороноев А.О. Основы этнической психологии. СПб, 1991.
4. Вундт В. Проблемы психологии народов. М.,1912.
5. Баронин А.С. Этническая психология. Киев,2000.
6. Гачев Г. Национальные образы мира. М., 1987.
7. Гаджиев А.Х. Проблемы марксистской этнической психологии. Ростов-на-Дону,1982.
8. Гумилев Л.Н. Этногенез и биосфера земли. Л.1989.
9. Даждамиров А. Нация и личность. Баку,1989.
10. Джандильдин Н Природа национальной психологии. А.,1971.
11. Есенова Н.Ұлттық психологияның құрылымы. //Қазақстан мектебі.,1979.
12. Елікбаев Н. Ұлттық психология. А.,КазМУ,1992.
Осы дәріске ағымдық, аралық, қорытынды бақылау бойынша тест тапсырмалары және сұрақтар Сана дегеніміз:
А) & психикалық бейнелейдің жоғарғы деңгейі
В) арнаулы органикалық құрлым
С) туа берілген мінез- құлық түрі
D) жүре қалыптасқан ағза реакциясы
Е) ақыл-ой қабілеттерінің бірлестігі
*****
Өзінің албырттық реакциясын жоюға көмектесетін тұлғаның қасиеті
А) жiгерлiк
В)& өзін - өзі реттеу
С) шешiмталдық
D) батылдық
Е) ынталық
Шартты рефлекс ұғымын ұсынған:
А) & И.П.Павлов
В) Л.С.Выготский
С) П.Я.Гальперин
D) И.М.Сеченов
Е) А.Ф.Лазурский
*****
Шартты рефлекс – бұл:
А) ойлау
В)& ағзаның реакциясы
С) тәрбие
D) оқыту
Е) сәтсіздікті қайғыру
*****
Адамның санасындағы болмыстың көрiнуi:
А) рецепторлар мен талдағыштар арқылы
В) ыталар мен реакциялар арқылы
С) рефлекс пен тітіркендіргіштер арқылы
D) & бейнелер мен ұғымдар арқылы
Е) инстинкт пен тропизмдер көмегімен
*****
Психикалық iс-әрекетiнiң анықталуы:
А) мінез – құлық түрі ретiнде
В) сана арқылы басқарылатын белсендiлiк ретiнде
С)& болмыстын психикалық бейнеленуi ретiнде
D) ағза реакциясы ретінде
Е) эмоция ретiнде
*****
Тануға қажеттiлiк ретiнде көрiнiс беретiн интеллектуалды сезiм, бұл:
А)& қызығушылық
В) стеникалық сезiм
С) стресс
D) ерiк
Е) эмоция
*****
Санаға жат сипат:
А) рефлексияның болуы
В) қарым-қатынас мүмкіндігі
С)& инстинкттер
D) қиялдау мүмкіндігі
Е) жалпылау
*****
Жануарға жат сипат:
А) инстинкт
В) рефлекс
С) түйсiк
D)& сана
Е) жүйке жүйесі
*****


url: http://emirsaba.org/psihologiya-peni-turali-tsinik-jene-oni-damu-tarihi-v2.html?page=15#Осы_дәріске_ағымдық,_аралық,_қорытынды_бақылау_бойынша_тест_тапсырмалары_және_сұрақтар


url: http://emirsaba.org/psihologiya-peni-turali-tsinik-jene-oni-damu-tarihi-v2.html?page=16#§_1._Мотив_және_мотивацияның_өзектi_мәселелерi_Мотивация_ұғымы-адамның_нақты_бiр_мақсатқа_жетуге_бағытталған_талаптану_жүйесiмен_түсiндiрiледi.

text:
Студенттердің білімдерін қадағалауға арналған сұрақтар: Психика мен сананың пайда болуы мен дамуы.
Сана психика дамуының жоғарғы сатысы ретінде.
Сана және бейсаналық.
1
№ 3
дәріс
Тақырыбы: Жеке адамның психологиялық сипаттамасы. Мен және менің мотивациям. Қарастырылатын сұрақтар (дәріс жоспары):
Мотив және мотивацияның өзектi мәселелерi.
§ 2. Мотивацияның психологиялық теорияларына шолу
§ 3. Мотивация және iс-әрекет
§ 4. Мотивация және жеке адам
§ 1. Мотив және мотивацияның өзектi мәселелерi Мотивация ұғымы-адамның нақты бiр мақсатқа жетуге бағытталған талаптану жүйесiмен түсiндiрiледi. Мотивациялық жүрiс-тұрыс “Адам ненi қалайды?ң Ол неге ұмтылады?” сұрақтарына жауап бередi. Адамның талабы әрқашан басым қажеттiлiктердiң жүзеге асуымен байланысты болады. Адамдар жүрiс-тұрысының негiзiнде белгiлi бiр қажеттiлiктер болады. Қажеттiлiк бұл адам бастан кешiретiн мұқтаждық қанағаттануы, адам тiршiлiгi, оның жеке адамдық тұтастығын сақтау үшiн өмiрлiк маңызды болып табылады. Адам өзiнiң тiршiлiк етуi, дамуы және жетiлдiруi үшiн өзiнiң қажеттiлiктерiн қанағаттандыруы үшiн құралдар мен белсендiлiктердi қажет етедi. Адам қажеттiлiктерi әртүрлi болады.
Қазiргi кездеқажеттiлiктiң материалдық (тамақ, киiм, тұрғын үй, жылылық т.б.) және рухани (қоғамдық өмiрге, еңбекке, қарым-қатынасқа,бiлiм алуға, творчество т.б.) түрлерiн бөлiп шығарады. Мұндағы қажеттiлiктердiң кез-келген жiктелуi де шартты болады. Қажеттiлiктер-адамның барлық психологиялық iс-әрекетi, оның ақыл-ойы, сезiмi еркi құрылатын ең басты негiз болып табылады.
Адам қажеттiлiктерiнiң негiзi оның күшi, пайда болу кезеңдерi мен қанағаттандырылу тәсiлдерiмен сипатталынады.
Қажеттiлiк мотивация құрылымында ерекше орын алады. Қажеттiлiк кез-келген iс-әрекет белсендiлiгiнiң бастау көзi болып табылады. Iс-әрекет сәйкес қажеттiлiктi қанағаттандыру құралы болып табылады. Осылайша, қажеттiлiк iс-әрекет субъектiсiнiң белсендiлiгiнiң жалпы бағыттылығын көрсетедi.
Қажеттiлiктiң заттану процесi дегенiмiздiң өзi оның мотивке көшуi (трансформациясы). Субъект белсендiлiгiнiң бағыттылығы нәтижеге жетуi және жекелеген әрекеттiң қасиетi, оның алдында тұрған мақсатқа қалай тәуелдiгiне байланысты, мотив iс-әрекеттi толық себептендiредi.
Iс-әрекет субъектiсiнiң осындай тәуелсiздiгi, iс-әрекеттiң сыртқы себептерi субъектiге ылғи әрқашан iшкi шарттар арқылы әсер етуiнен көрiнедi. (Рубинштейн С.Л.).
Мотивтер қажеттiлiктермен затталына отырып,бұл қажеттiлiктер мотивтiң бағыттылығын анықтайды. Бiр адамның бойында сансыз көп қажеттiлiктердiң болуы мүмкiн емес, бiрақ мотивациялық сфераның байлығы олардың әртүрлiлiгi және өзара толықтырулардан байқалып отырады. Мотив сферасындағы қажеттiлiктердiң өзара әрекеттесуi бiр-бiрiн күшейтедi немесе әлсiретедi, ал олардың өзара қарама-қайшылыққа түсуiнiң нәтижесi-аморальдық жүрiс-тұрысқа әкеп соғауымүмкiн.
Жеке адамның мотивациясының анықтайтын шешушi фактор-ол өмiрлiк мақсатқа, мағынасына байланысты танымдық белсендiлiгi. Мақсат, саналы түрде анықталады, яғни, болашақ нәтиженi сөз арқылы алдын-ала мақтау, әрекеттiң бейнеленуi, оның мүмкiн болар салдарының, жалғасуының, бейнесi, аралық және соңғы нәтижелер бейнесi.Мақсат мотивацияның детерминалы ретiнде шығады, адамның тiкелей сыртқы әсерден қатысты түрде тәуелсiз бола алу қабiлеттiлiгiн көсетедi.
Мотив-бұл адамның белгiлi бiр әрекет үшiн саналы меңгерiлген талаптануы. Ол адамның өзiнiң қоршаған жағдайын және алдына қойған мақсатын бағалау, ақылға салу, есептеу деңгейiне байланысты мазмұны анықталып қалыптасады.
Мотивация механизмiнiң дамуын талдағанда адам мотивациясының ерекшелiктерiн алдын-ала анықтау мәселесiнiң маңызы зор. Адам мотивациясының төмендегiдей бiрнеше ерекшелiктерi бар:
адам мотивациясының шығу тегi әлеуметтiк сипатта болады.Оның қажеттiлiктерiнiң заттылығы қоғамдық өндiрiстiң нәтижесi болып табылады. (А.Н.Леонтьев,Мильман);
адам мотивациясының биологиялық мотивациядан айырмашылығы-қоғам қажетiне жауап бередi.
адам мотивациясына онтогенез барысында арнаулы бағытталған негiзгi мазмұнын тәрбие процесi белгiлейтiн қалыптастырушы ықпалдың әсерi зор.(Иванчук, Симонов);
адам мотивациясы-интеллект, сөйлеу, санамен тiкелей байланысты. (Ковалев, Хекхаузен);
адам мотивациясы ерiк процестерi көмегiмен жүзеге асырылады.
адам мотивациясының тұрақтылығы, ситуациялылығы, функционалдық дербестiгi организм қалпына байланысты болады.
адам мотивациясының өмiрлiк алыс мақсаттарға бағытталынуы. (Баранидзе, Обуховский);
iс-әрекеттiң полимотивациялық сипаты мотивтердiң қажеттiлiктерге поливеленттi қатынасы (Додонов, Имедадзе );
икемдiлiгi, өзара ауыспалылығы (Дилитекский)
Осы айтылған негiзгi белгiлердiң арасында маңызды сипатқа ие жеке адамның мотивациялық сферасында маңызды орын алатын, оның жүрiс-тұрысының полимотивациялық феномендiлiгi болып есептеледi.


title: Студенттердің білімдерін қадағалауға арналған сұрақтар


title: Полимотивация феноменi - Психология пәні туралы түсінік және оның даму тарихы

text:
Полимотивация феноменi. Бұл ұғым негiзiнде адам жүрiс-тұрысындағы бiрнеше қажеттiлiктердiң анықтау тенденциясы жатыр. Л.И Божович пiкiрiнше, түрлi обьектiге бiр ғана қажеттiлiк емес, сол обьектiге әртүрлi өзара әрекеттесушi, шиеленiсушi көп жағдайда бiр-бiрiне қарама-қарсы қажеттiлiктердi; мұғалiмнiң қостауына, өзiндiк бағалауының жоғарылауына, жолдастарының назарына iлiгу, болашақ жұмысында творчестволық жоғары жетiстiкке жету нақтылы iске асыра алады.
АН. Леонтьев концепциясы бойынша: мотивтердiң қалыптасу процесi бiрқатар қажеттiлiктердiң затталынуы анықтамасын бередi. А.Н Леонтьевтiң ңқажеттiлiктердiң дамуы олардың обьектiлерiнiң дамуы арқылы өтедi” деген пiкiрi қажеттiлiктердiң бөлек түрi ғана емес, бүкiл системасын сипаттайды. Бiрқатар қажеттiлiктер өз шығу тегi жағынан-экзогендi болып табылады.
Полимотивация түрлерi: Жүрiс-тұрысты анықтайтын түрлi талаптану күштерiнiң өзара әрекеттестiгi мен жиынтығы бiрқатар түрлер мен формаларға бөлiнiп кетедi. Белсендiлiктiң полимотивациясы кем дегенде екi түрлi жағдайды қамтиды. Бiрiншiден, нәтижесiнде тiркелген тұрақты полимотивациялық және поливаленттi қажеттiлiктердiң онтогентикалық орталықтандырылуы және олардың негiзiнде тiкелей дамитын жаңа мотивациялық құрылымындағы мотвациялық қатынас болады. (В.С.Магул). Екiншi, нақты ситуациялық жағдайда адамның бiр мезгiлдiк өзара әрекеттесуiнен немесе қарама-қарсы қажеттiлiктердi бастан кешiруi немесе оларды бiрден-бiр мәмiлеге келтiруде қалыптасатын полимотивация.
Полимотивацияның екi жағдайы да өзара тығыз байланысты. Бұл онтогенезде қалыптасқан поливаленттi мотивациялық қатынас, ситуативтi өзара әрекеттестiк нәтижесi болып табылады. Бұдан басқа iс-әрекеттiң күрделi түрлерiндегi мотивтер арақатынасының толығырақ сызбасын Б.И.Додонов (1978) ұсынды. Бүл схема бойын ша: iс-әрекет мотивтердiң келесi “шектi” құрамымен жүзеге асады.
iс-әрекет үшiн сыйлық беру (еңбек ақы, атақ-даңқ),
iс-әрекет дұрыс орындалмаған жағдайларда жазаланудан қорқу-депривация.
Бұл мотивтердiң әрқайсысы iс-әрекет мотивациясының жиынына өздерiнiң үлес салмағын( жағымды, жағымсыз) қосады. Осыған сәйкес полимотивация феноменологиялық сипатқа ие болады.
Сонымен, мотивация–бұл iс-әрекеттiң бiрнеше түрлерiнде жүзеге асатын, адамның қажеттiлiктерiн анықтайтын мотивтердiң жиынтығы ретiнде қарастырылатын күрделi психологиялық құбылыс. Адамның iс-әрекетiнiң әрбiр түрi көп мағыналы мотивтерден тұрады. Мотивтердiң пайда болуы, өзара қатынасқа түсуi, құрылымдық деңгейi нақты адамның түлғалық ерекшелiктерiне және iс-әрекеттiң өзiндiк ерекшелiгiне байланысты болады.
Жеке адамның мотивациялық сферасын оның дамушылық табиғаты тұрғысынан бiрқатар өлшемдермен бағалауға болады.
Жеке адам мотивациялық сферасының икемдiлiгi. Бұл қандай да бiр қажеттiлiктi қанағаттандыру барысында түрлi мотивациялық талпыныстарды пайдалана алумен сипатталады.
Жеке адам мотивациялық сферасының иерархиялылығы. Бұл жеке адам бойында болатын қажеттiлiк, мақсат, мотивтердiң әрқайсысы өз алдына мотивациялық диспозиция ретiнде өмiр сүрмейтiнiн, керiсiнше олардың бiр-бiрiне бағыныштылығы немесе басымдылық белсендiлiгiмен сипатталынады.