Қазақстан Республикасы
Білім және ғылым министрінің
2019 жылғы « » __________
№ бұйрығына
2-қосымша
Қазақстан Республикасының
Білім және ғылым министрінің
2017 жылғы 14 ақпандағы
№ 66 бұйрығына
9-қосымша
Психологиялық-педагогикалық түзеу кабинеттері қызметінің
үлгілік қағидалары
1-тарау. Жалпы ережелер
1. Осы Психологиялық-педагогикалық түзеу кабинеттері қызметінің үлгілік қағидалары (бұдан әрі - Қағидалар) психологиялық-педагогикалық түзеу кабинеттерінің (бұдан әрі - ППТК) қызмет тәртібін айқындайды.
2. ППТК арнайы түзетуші топтық, шағын топтық және жеке дамытушы бағдарламаларды іске асыратын және ерекше білім беруге қажеттілігі бар балаларға кешенді психологиялық-педагогикалық көмек көрсету үшін құрылатын арнайы білім беру ұйымдарының бірі болып табылады.
2-тарау. Психологиялық-педагогикалық түзеу кабинеттері қызметінің тәртібі
3. ППТК функциялары:
1) баланың даму деңгейіне бағалау жүргізу
2) психологиялық-педагогикалық қолдау бағдарламасын әзірлеу
3) туғаннан 18 жасқа дейінгі балаларға психологиялық-педагогикалық қолдау бағдарламасын іске асыру.
4) білім беру ұйымдарының педагогтарына оқыту және тәрбиелеу, білім беру ортасындағы адатация жағдайында ерекше білім беру қажеттілігі бар балаларды психологиялық-педагогикалық қолдау бойынша әдістемелік басшылық жасау және көмек көрсету
4. ППТК-ға балаларды қабылдау ата-аналарының (заңды өкілдерінің) келісімімен ПМПК қорытындысы бойынша жыл бойы жүзеге асырылады.
4. ППТК психологиялық-педагогикалық көмекті ПМПК қорытындысы негізінде туылғаннан он сегіз жасқа дейінгі ерекше білім беруге қажеттілігі бар балаларға::
1) көру қабілеті бұзылған;
2) есту қабілеті бұзылған;
3) сөйлеу тілінің бұзылыстары бар;
4) сөйлеу тілінің дамуы тежелген;
5) тірек-қимыл аппараты қызметінің бұзылысы бар;
6) зерде бұзылыстары бар;
7) психикалық дамуы тежелген;;
8) күрделі бұзушылықтары бар.
ППТК білім беру ұйымдарында психологиялық-педагогикалық қолдау болмаған жағдайда, сондай-ақ балалар бекітілген Орта білім беру ұйымдарында психологиялық-педагогикалық қолдау болмаған жағдайда үйде оқитындарға психологиялық-педагогикалық көмек көрсетеді.
6. ППТК-да психологиялық-педагогикалық қолдауды ұйымдастыру " Тиісті үлгідегі білім беру ұйымдары қызметінің үлгілік қағидаларын бекіту туралы "Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2018 жылғы 30 қазандағы № 595 бұйрығына (Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 125692 болып тіркелген) сәйкес осы Қағидаларға 2-қосымшаға сәйкес нысан бойынша оқу жұмыс жоспарымен және оқу сабақтарының кестесімен регламенттеледі.
7. Психологиялық-педагогикалық қолдаудың мазмұны осы Қағидаларға 1 - қосымшаға сәйкес нысан бойынша баланы дамыту бағдарламасымен (бұдан әрі-ЖТ) айқындалады. Психологиялық-педагогикалық түзету кабинетінің психологиялық-педагогикалық кеңесімен (дефектолог, дефектолог мұғалім, сурдопедагог, тифлопедагог, логопед мұғалім, логопед мұғалім), педагог-психолог, психолог, әлеуметтік педагог) (психологиялық-педагогикалық түзету кабинеті жанындағы алқалық орган) әзірленеді.). Психологиялық-педагогикалық қолдаудың басым бағыттарын және психологиялық-педагогикалық қолдау көрсету мерзімдерін одан әрі анықтау үшін баланың психофизикалық жағдайын кешенді тексеру нәтижелері бойынша.ПР баланың дамуының негізгі салаларын қамтиды: ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалардың психофизикалық, сөйлеу дамуы мен жеке мүмкіндіктерін ескере отырып, сөйлеу, танымдық, эмоциялық, моторлы және өзіне-өзі қызмет көрсету. Жұмыс оқу жоспарларын, сабақ кестесін психологиялық-педагогикалық түзету кабинетінің басшысы бекітеді.
Топтар бір жас шамасы немесе әртүрлі жас шамасы қағидалар бойынша жинақталады Топтар саны ППТК және түзету-педагогикалық жұмысты жүзеге асыру үшін арнайы жағдайлардың болуымен айқындалады.
9. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар баламен сабақтардың ұзақтығы:
1) мектепке дейінгі кіші жастағы балалар үшін топтық сабақтар-35-40 минут
2 мектепке дейінгі ересек бестен жеті жасқа дейінгі және мектеп жасындағы алтыдан он сегіз жасқа дейінгі балаларға арналған топтық сабақтар – 35 минутты құрайды. лет и школьного возраста от шести до восемнадцати лет – 35 минут;
3) жеке сабақтар – 20-30 минутты;
10. Баланы дамыту бағдарламасының тиімділігін мамандар тобы бағалайды. Оң нәтижелерге жеткен балалар ППТК-да сабақтарды аяқтайды. Психологиялық-педагогикалық қолдау курсын өту мерзімі 3 айдан 6 айға дейін ПР тиімділігін бағалау аралық және қорытынды бағаны пайдалана отырып жүргізіледі.
11. "Мемлекеттік білім беру ұйымдары қызметкерлерінің үлгі штаттарын және педагог қызметкерлер мен оларға теңестірілген адамдар лауазымдарының тізбесін бекіту туралы" Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 30 қаңтардағы № 77 Қаулысына сәйкес ППТК-де олигофренопедагог, мұғалім-логопед (логопед), сурдопедагог, тифлопедагог, педагог-психолог лауазымдары есеппен әр топқа 1 штаттық бірлік қарастырылады. білім алушылар санына байланысты, әлеуметтік педагог, емдік дене тәрбиесі нұсқаушысы, музыкалық ырғақ бойынша педагог, әдіскер, тәрбиеші, медбике-массажист, тіркеуші қызметін жүзеге асырады.
12. ППТК-ның екі ауысымдық жұмысын ұйымдастыруға жол беріледі.
Оңалту орталығы қызметінің
үлгілік қағидаларына
1-қосымша
Нысан
ДАМУ БАҒДАРЛАМАСЫ
1. Төлқұжаттық бөлім
1.1. Бала және оның отбасы туралы мәліметтере
Тегі: _______________________________
Аты : _____________________________________
Әкесінің аты: _____________________________
ППТК-не келген күні _________________________
Туған күні, айы, жылы ______________________
Мекенжайы ___________________________________
Телефоны ___________________________________
Ата-анасы __________________________________
Анасы ______________________________________
Жасы ______________________________Білімі__________________
Жұмыс орны _______________________________________________
Әкесі ____________________________________________________
Жасы ______________________________Білімі_________________
Жұмыс орны ________________________________________________
Бала тәрбиесіне қатысатын басқа адамдар: __________________
Білім беру ұйымдарына баруы: ____________________________________
Ана тілі ________________________________________________________
Оқыту тілі ______________________________________________________
Тұрмыстағы қолданыс тілі ________________________________________
Оқыту түрі: _____________________________________________________
ПМПК қорытындысы _____________________________________________
Ата-анасының өтініші ____________________________________________
ПМПК мамандарының ұсынысы ____________________________________
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Психологиялық-педагогикалық түзеу кабинеттері қызметінің үлгілік қағидалары


3. Көрсетілетін түзету көмек түрлерін есепке алу Хаттамада:
- сипаттамасы бойынша баланың даму деңгейін анықтауға арналған тапсырмалардың сипаттамасы
- Үйлестіру кеңесінің қорытындысы мен ұсынымдары
- Үйлестіру кеңесінің шешімі
- Үйлестіру кеңесі мүшелерінің қолдары
- ата-анасының / заңды өкілінің қолы
4. Даму бағдарламасы
Бағдарламаның жасалған күні ________
Аты-ЖӨНІ (болған кезде) _________________________
Жасы _______
Маман (профиль)
Ұзақ мерзімді мақсат
Оқыту кезең
жұмыстың негізгі бағыттары
міндеттері
Мониторинг
Бақылау
Аралық
Бақылау
3
3
3
3
Барлығы
12
%
%
%
1-нашарлау
0-өзгеріссіз
1-жақсарту
2-мақсатқа толық қол жеткізілмеген
3-мақсатқа қол жеткізілді
Қорытынды
Ұсынымдар______________
ППТК басшысы_____________________(қолы)
Заключение специалистов Приложение 2
к Типовым правилам деятельности
кабинетов психолого-педагогической
коррекции
Психологиялық-педагогикалык түзеу кабинеттеріне және оңалту орталықтарына арналған оқу жұмыс жоспары
Есту қабілеті бұзылған балалар үшін (кохлеарды имплант киетіндерге)
№
Білім беру салалары және оқу пәндері
Апталық саны
Білім алушының ең жоғарғы жүктемесі (апта саны)
Командалық бағалау
0-3
3-4
4-5
5-6
6-7
7-18
12
24
36
1
Түзеу ырғағы**
2
2
2
2
2
120
240
288
2
2
Бейімделген дене шынықтыру
2
2
2
2
2
120
240
288
3
Қоршаған ортамен танысу
1
2
36
72
108
4
Есту арқылы қабылдау мен айтуды қалыптастыруды дамыту* (жеке сабақтар)
2
1
1
1
1
3
108
216
324
2
5
Тіл дамыту*
2
2
2
2
2
120
240
360
2
6
Ауызекі және тұрмыстық сөйлеу тілі
1
1
24
48
72
Арнайы оқу
іс-әрекетінің жалпы көлемі
6
7
7
7
9
8
528
1056
1440
6
* Сурдопедагог кіші топтар бойынша немесе қажет болған жағдайда жеке жүргізеді.
Жалпы білім берудің ұйымдастырылған оқу қызметі**
Таным
1
Сенсорика
0,75
2
Қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыру
0,5
1
1
1,5
3
Экология
0,5
0,25
0,5
0,5
0,5
4
Құрастыру
0,25
1
1
1
0,5
5
Қоршаған ортамен танысу
0,25
0,5
0,5
0,5
Шығармашылық
1
Сурет салу
0,5
1
1
1
1
2
Мүсіндеу
0,5
1
1
1
1
3
Аппликация
0,5
1
1
1
1
Ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінің жалпы көлемі
3
5
6
6
6
Ескерту
*Ұсақ моторикасын, сенсорлық дамуы мен құрастыру дағдыларын меңгерту үшін қысқа мерзімді демалыс тобын қалыптастыру кезінде (топтың толымдылығы бойынша Сапин ережесіне сәйкес) жалпы білім беру қызметін ұйымдастыруға болады. Топта дефектолог және тәрбиеші кіші топтар бойынша немесе керек жағдайда жеке жүргізеді.


title: Көрсетілетін түзету көмек түрлерін есепке алу


title: Көру қабілеті бұзылған балалар үшін

text:
Ескерту:
* Түзету қолдауына мұқтаж балаларға, тифлопедагог жеке және топшаға бөліп өткізеді.
** Көзі көрмейтін балалармен көру түйсігін дамытудың орнына сезіну және сипап сезуді дамыту бойынша түзеу оқу қызметі жүргізіледі. Қалған балалармен сезіну және сипап сезуді дамыту түзеу оқу қызметінің жоғарыда көрсетілген барлық түрлерінде жүргізіледі.
Жалпы білім берудің ұйымдастырылған оқу қызметі***
Таным
1
Сенсорика
0,75
2
Қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыру
0,5
1
1
1,5
3
Экология
0,5
0,25
0,5
0,5
0,5
4
Құрастыру
0,25
1
1
1
0,5
5
Қоршаған ортамен танысу
0,25
0,5
0,5
0,5
Шығармашылық
1
Сурет салу
0,5
1
1
1
1
2
Мүсіндеу
0,5
1
1
1
1
3
Аппликация
0,5
1
1
1
1
Ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінің жалпы көлемі
3
5
6
6
6
Ескерту:
***Ұсақ моторикасын, сенсорлық дамуы мен құрастыру дағдыларын меңгерту үшін қысқа мерзімді демалыс тобын қалыптастыру кезінде (топтың толымдылығы бойынша Сапин ережесіне сәйкес) жалпы білім беру қызметін ұйымдастыруға болады. Топта дефектолог және тәрбиеші кіші топтар бойынша немесе керек жағдайда жеке жүргізеді.
Сөйлеу қабілеті бұзылған балалар үшін*
№
Білім беру салалары және оқу пәндері
Апталық саны
Білім алушының ең жоғарғы жүктемесі (апта саны)
Командалық бағалау
0-3
3-4
4-5
5-6
6-7
7-18
12
24
36
1
Тіл дамыту*
2
5
5
3
2
_
204
408
612
2
2
Сауат ашу және жазу негіздері
_
_
_
_
2
_
24
48
72
3
Дыбыс айту қабілеті**
_
_
_
2
1
_
36
72
108
2
4
Сөйлеу жетіспеушілігін түзету
_
_
_
_
_
2
24
48
72
Арнайы оқу
іс-әрекетінің жалпы көлемі
2
5
5
5
5
2
288
576
864
4
* Логопед кіші топтар бойынша немесе қажет болған жағдайда жеке жүргізеді.
Жалпы білім берудің ұйымдастырылған оқу қызметі**
Таным
1
Сенсорика
0,75
2
Қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыру
0,5
1
1
1,5
3
Экология
0,5
0,25
0,5
0,5
0,5
4
Құрастыру
0,25
1
1
1
0,5
5
Қоршаған ортамен танысу
0,25
0,5
0,5
0,5
Шығармашылық
1
Сурет салу
0,5
1
1
1
1
2
Мүсіндеу
0,5
1
1
1
1
3
Аппликация
0,5
1
1
1
1
Ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінің жалпы көлемі
3
5
6
6
6
Ескерту:
**Ұсақ моторикасын, сенсорлық дамуы мен құрастыру дағдыларын меңгерту үшін қысқа мерзімді демалыс тобын қалыптастыру кезінде (топтың толымдылығы бойынша Сапин ережесіне сәйкес) жалпы білім беру қызметін ұйымдастыруға болады. Топта дефектолог және тәрбиеші кіші топтар бойынша немесе керек жағдайда жеке жүргізеді.
Тірек-қимыл аппараты бұзылған балалар
№
Білім беру салалары және оқу пәндері
Апталық саны
Білім алушының ең жоғарғы жүктемесі (апта саны)
Командалық бағалау
0-3
3-4
4-5
5-6
6-7
7-18
12
24
36
1
Бейімделген дене шынықтыру (емдік дене тәрбиесі )
5
5
5
5
5
3
336
672
828
2
2
Тіл дамуының кемшіліктерін түзеу
_
_
_
_
_
3
36
72
108
3
Түзету жұмыстары
4
4
4
4
4
1
252
504
756
2
4
Қоршаған ортамен танысу және тіл дамыту
_
_
_
_
_
1
12
24
36
Арнайы оқу
іс-әрекетінің жалпы көлемі
9
9
9
9
9
8
636
1272
1728
4
Жалпы білім берудің ұйымдастырылған оқу қызметі*
Таным
1
Сенсорика
0,75
2
Қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыру
0,5
1
1
1,5
3
Экология
0,5
0,25
0,5
0,5
0,5
4
Құрастыру
0,25
1
1
1
0,5
5
Қоршаған ортамен танысу
0,25
0,5
0,5
0,5
Шығармашылық
1
Сурет салу
0,5
1
1
1
1
2
Мүсіндеу
0,5
1
1
1
1
3
Аппликация
0,5
1
1
1
1
Ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінің жалпы көлемі
3
5
6
6
6
Ескерту:
*Ұсақ моторикасын, сенсорлық дамуы мен құрастыру дағдыларын меңгерту үшін қысқа мерзімді демалыс тобын қалыптастыру кезінде (топтың толымдылығы бойынша Сапин ережесіне сәйкес) жалпы білім беру қызметін ұйымдастыруға болады. Топта дефектолог және тәрбиеші кіші топтар бойынша немесе керек жағдайда жеке жүргізеді.
Психикалық дамуы кешеуілдеген балалар
№
Білім беру салалары және оқу пәндері
Апталық саны
Білім алушының ең жоғарғы жүктемесі (апта саны)
Командалық бағалау
0-3
3-4
4-5
5-6
6-7
7-18
12
24
36
1
Түзеу ырғағы
2
2
2
2
2
_
120
240
288
2
Тіл дамуының кемшіліктерін түзеу
_
_
_
_
_
0,5
6
12
18
3
Түзеу жұмыстары*
1
1
2
3
4
132
264
396
2
4
Білім кемшіліктерін толтыру бойынша жеке және топтық түзеу жұмыстары
_
_
_
_
_
0,5
6
12
18
5
Қоршаған ортамен танысу және тіл дамыту
_
_
_
_
_
2
24
48
72
Арнайы оқу
іс-әрекетінің жалпы көлемі
3
3
4
5
6
3
288
576
792
2
*Дефектолог кіші топтар бойынша немесе қажет болған жағдайда жеке жүргізеді.
Жалпы білім берудің ұйымдастырылған оқу қызметі*
Таным
1
Сенсорика
0,75
2
Қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыру
0,5
1
1
1,5
3
Экология
0,5
0,25
0,5
0,5
0,5
4
Құрастыру
0,25
1
1
1
0,5
5
Қоршаған ортамен танысу
0,25
0,5
0,5
0,5
Шығармашылық
1
Сурет салу
0,5
1
1
1
1
2
Мүсіндеу
0,5
1
1
1
1
3
Аппликация
0,5
1
1
1
1
Ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінің жалпы көлемі
3
5
6
6
6
Ескерту:
*Ұсақ моторикасын, сенсорлық дамуы мен құрастыру дағдыларын меңгерту үшін қысқа мерзімді демалыс тобын қалыптастыру кезінде (топтың толымдылығы бойынша Сапин ережесіне сәйкес) жалпы білім беру қызметін ұйымдастыруға болады. Топта дефектолог және тәрбиеші кіші топтар бойынша немесе керек жағдайда жеке жүргізеді.
Интеллекті және мінез-құлықы бұзылған балалар
№
Білім беру салалары және оқу пәндері
Апталық саны
Білім алушының ең жоғарғы жүктемесі (апта саны)
Командалық бағалау
0-3
3-4
4-5
5-6
6-7
7-18
12
24
36
1
Түзеу ырғағы
2
2
2
2
2
2
144
288
360
2
Бейімделген дене шынықтыру (емдік дене тәрбиесі )
2
2
2
2
2
2
144
288
360
2
3
Тіл дамуының кемшіліктерін түзеу
_
_
1
1
1
1
48
96
144
2
4
Психомоториканы және сенсорлы үдерістерді дамыту *
1
1
2
2
288
576
864
2
5
Түзеу жұмыстары*
1
2
2
3
4
_
144
288
432
2
6
Танымдық әрекеттерді түзету**
_
_
2
24
48
72
7
Қоршаған ортамен танысу және тіл дамыту**
_
_
_
_
_
2
24
48
72
Арнайы оқу
іс-әрекетінің жалпы көлемі
5
6
8
9
11
11
816
1632
2304
8
Ескерту: *Педагог- психолог кіші топтар бойынша немесе қажет болған жағдайда жеке жүргізеді. ** Дефектолог кіші топтар бойынша немесе қажет болған жағдайда жеке жүргізеді.
Жалпы білім берудің ұйымдастырылған оқу қызметі***
Таным
1
Сенсорика
0,75
2
Қарапайым математикалық көріністердің қалыптасуы
0,5
1
1
1,5
3
Экология
0,5
0,25
0,5
0,5
0,5
4
Құрастыру
0,25
1
1
1
0,5
5
Қоршаған ортамен танысу
0,25
0,5
0,5
0,5
Шығармашылық
1
Сурет салу
0,5
1
1
1
1
2
Мүсіндеу
0,5
1
1
1
1
3
Аппликация
0,5
1
1
1
1
Ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінің жалпы көлемі
3
5
6
6
6
Ескерту:
*Ұсақ моторикасын, сенсорлық дамуы мен құрастыру дағдыларын меңгерту үшін қысқа мерзімді демалыс тобын қалыптастыру кезінде (топтың толымдылығы бойынша Сапин ережесіне сәйкес) жалпы білім беру қызметін ұйымдастыруға болады. Топта дефектолог және тәрбиеші кіші топтар бойынша немесе керек жағдайда жеке жүргізеді.
Дамуында күрделі бұзылыстар бар балалар*
№
Білім беру салалары және оқу пәндері
Апталық саны
Білім алушының ең жоғарғы жүктемесі (апта саны)
Командалық бағалау
2-4 года
4-6 лет
6-7 (8)
12
24
36
1
Тамақтану және үстел басындағы мінез-құлыққа байланысты дағдыларды қалыптастыру
1
1
1
36
72
108
2
2
Киіну және киімді күту дағдыларын қалыптастыру
1
1
1
36
72
108
2
3
Басқа жағдайларда мінез-құлыққа байланысты дағдыларды қалыптастыру және үй еңбегі
1
1
1
36
72
108
2
Ұйымдастырылған және арнайы оқу іс-әрекетінің жалпы көлемі
3
3
3
108
216
324
6
*Күрделі бұзылымдары бар балалардың қатынастық дағдыларын қалыптастыру барысында бұзылымдардың үйлесуіне байланысты төмендегідей жұмыстың бағыттары көрсетілді:
- көру және есту бұзылымдары үйлескен кезде алғашында қатынастың ишаралық, дактильді қатынастық формасы қалыптасады;
- БСА-ға байланысты бұзылымдар үйлескенде, сөйлеу тілінің қайта құру жағы бұзылғанда, символ-заттарды, суреттерді қолдануымен байланысты қатынастық дағдылар қалыптасады.
Бұзылудың барлық түрлері үйлескенде және дамудың барлық сатысында сөйлеу тілінің ауызша (дыбыстық) жағын қалыптастыру қажет.
** «Тифлографика» атты ұйымдастырылған оқу-іс әрекеті көру қабілетінің алғашқы бұзылымдары бар балалар үшін қарастырылған.


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-pedagogikali-tzeu-kabinetteri-izmetini-lgilik-af.html#Психологиялық-педагогикалық_түзеу_кабинеттері_қызметінің_үлгілік_қағидалары__1-тарау._Жалпы_ережелер


«Психологиялық-педагогикалық зерттеудің теориялық негіздері. Психологиялық-педагогикалық факт, психологиялық-педагогикалық теория, психологиялық-педагогикалық заңдылық ғылыми білімнің формалары ретінде» тақырыбында тірек конспектісін жасаңыздар.
Педагогика – дамып келе жатқан ғылым. Ол барлық негізгі ғылыми мәселелерді тереңірек әзірлеу, сондай-ақ халыққа білім беру жүйесіндегі жеке буындар мен білім мен тәрбие саласындағы әртүрлі құбылыстарды дамытуда нақты ғылыми болжамдарды анықтау жұмысын жалғастыруда.
Қазіргі мектеп тәжірибесінде психологиялық қызметтің алдында көптеген практикалық міндеттер туындайды. Бұл баланың мектепке дайындық деңгейін анықтау, ерекше дарынды және дамуында артта қалғандарды анықтау, мектептегі бейімделушіліктің себептерін анықтау, тұлғаның дамуындағы заңсыз тенденцияларды алдын ала ескерту, сыныпты басқару міндеттері. ұжымы, оқушылардың жеке ерекшеліктерін және олардың арасындағы тұлғааралық қарым-қатынастарды ескере отырып, кәсіптік бағдар беруді тереңдету міндеті.
Шартты түрде мектептегі мұғалім мен психологтың өзара әрекеттесуінде туындайтын барлық міндеттерді психологиялық-педагогикалық және психологиялық деп бөлуге болады.
Өте шартты түрде барлық типтік тапсырмаларды мектептің негізгі функцияларына - білім беру функциясына және тәрбиелеу функциясына негізделген екі сыныпқа бөлуге болады. Нақты тәжірибеде бұл екі функция бір-бірімен тығыз байланысты.
Психологиялық-педагогикалық зерттеу әдістерінің ең танымал және белгілі классификацияларының бірі Б.Г. Ананиев. Ол барлық әдістерді төрт топқа бөлді:
· ұйымдастырушылық;
· эмпирикалық;
мәліметтерді өңдеу әдісі бойынша;
түсіндіруші.
Ғалым ұйымдастыру әдістеріне мыналарды жатқызды:
· салыстырмалы әдіс әртүрлі топтарды жас, белсенділік және т.б. бойынша салыстыру ретінде;
Бойлық – бір тұлғалардың ұзақ уақыт аралығындағы көп реттік тексерулері ретінде;
кешенді – әртүрлі ғылым өкілдерінің бір объектіні зерттеуі ретінде.
Эмпирикалық:
бақылау әдістері (бақылау және өзін-өзі бақылау);
эксперимент (зертханалық, далалық, табиғи және т.б.);
· психодиагностикалық әдіс;
процестер мен қызмет өнімдерін талдау (праксиометриялық әдістер);
модельдеу;
өмірбаяндық әдіс.
Мәліметтерді өңдеу арқылы
математикалық және статистикалық мәліметтерді талдау әдістері және
· сапалық сипаттау әдістері түсіндіруге
· генетикалық (фило- және онтогенетикалық) әдіс;
Құрылымдық әдіс (классификация, типология және т.б.).
Ананьев әдістердің әрқайсысын егжей-тегжейлі сипаттады, бірақ оның дәлелдеуінің барлық тиянақтылығымен В.Н. Дружинин өзінің «Эксперименталды психология» кітабында көптеген шешілмеген мәселелер қалады: неге модельдеу эмпирикалық әдіс болып шықты? Практикалық әдістердің далалық эксперимент пен аспаптық бақылаудан айырмашылығы неде? Неліктен түсіндіру әдістері тобы ұйымдық әдістерден бөлінген?
Басқа ғылымдармен салыстыра отырып, педагогикалық психологияда әдістердің үш класын ажыратқан жөн:
Зерттеу пәні мен объектісінің сыртқы нақты өзара әрекеттесуі жүзеге асырылатын эмпирикалық.
Теориялық, субъект объектінің психикалық моделімен әрекеттескенде (дәлірек айтқанда, зерттеу пәні).
Интерпретация-сипаттаушы, онда субъект «сырттай» объектінің белгі-символдық бейнеленуімен (графиктер, кестелер, диаграммалар) әрекеттеседі.
Эмпирикалық әдістерді қолданудың нәтижесі объектінің күйін аспап көрсеткіштерімен бекітетін деректер болып табылады; қызмет нәтижелерін көрсететін және т.б.
Теориялық әдістерді қолданудың нәтижесі пән туралы табиғи тіл, таңбалық-символдық немесе кеңістіктік-схематикалық түрдегі біліммен бейнеленеді.
Психологиялық-педагогикалық зерттеудің негізгі теориялық әдістерінің ішінде В.В. Дружинин атап көрсетті:
дедуктивті (аксиоматикалық және гипотетикалық-дедуктивті), әйтпесе – жалпыдан жекеге, абстрактіліден нақтыға өрлеу. Нәтиже – теория, заң және т.б.;
Индуктивті – фактілерді жалпылау, жекеден жалпыға көтерілу. Нәтижесінде индуктивті гипотеза, заңдылық, классификация, жүйелеу;
· модельдеу – аналогия әдісін нақтылау, «трансдукция», жекеден жекеге қорытынды жасау, күрделірек объектінің аналогы ретінде қарапайым және/немесе қол жетімді объект алынған кезде. Нәтиже – объектінің, процестің, күйдің моделі.
Ақырында, интерпретативті-сипаттаушы әдістер теориялық және эксперименттік әдістерді қолдану нәтижелерінің «кездесу орны» және олардың өзара әрекеттесу орны болып табылады. Эмпирикалық зерттеу деректері, бір жағынан, зерттеуді ұйымдастыратын теорияның, модельдің және индуктивті гипотезаның нәтижелеріне қойылатын талаптарға сәйкес алғашқы өңдеуге және ұсынуға жатады; екінші жағынан, бұл деректер гипотезалардың нәтижелерге сәйкестігі үшін бәсекелес ұғымдар тұрғысынан түсіндіріледі.
Түсіндіру өнімі - бұл факт, эмпирикалық тәуелділік және, сайып келгенде, гипотезаны негіздеу немесе теріске шығару.
Барлық зерттеу әдістерін тиісті педагогикалық және басқа ғылымдардың әдістеріне, жағдай жасайтын және түрлендіретін әдістерге, эмпирикалық және теориялық, сапалық және сандық, жеке және жалпы, мазмұнды және формальды, сипаттау, түсіндіру және болжау әдістеріне бөлу ұсынылады.
Бұл тәсілдердің әрқайсысы ерекше мағынаға ие, бірақ олардың кейбіреулері өте ерікті. Мысалы, әдістерді педагогикалық және басқа ғылымдардың әдістері, яғни педагогикалық емес деп бөлуді алайық. Бірінші топқа жататын әдістер, қатаң түрде айтқанда, жалпы ғылыми (мысалы, бақылау, эксперимент) немесе әлеуметтік ғылымдардың жалпы әдістері (мысалы, сауалнама, сұрақ қою, бағалау) педагогика жақсы меңгерген. Педагогикалық емес әдістер – психология, математика, кибернетика және басқа ғылымдардың педагогика қолданатын, бірақ әлі ол және басқа ғылымдар тиісті педагогика мәртебесін алатындай бейімделмеген әдістері.
Классификациялардың көптігі мен әдістердің классификациялық сипаттамаларын кемшілік деп санауға болмайды. Бұл әртүрлі байланыстар мен қарым-қатынастарда көрінетін әдістердің көп өлшемділігінің, олардың сапасының әртүрлілігінің көрінісі.
Қарастыру аспектісіне және нақты міндеттерге байланысты зерттеуші әдістердің әртүрлі классификациясын қолдана алады. Іс жүзінде қолданылатын зерттеу процедураларының жиынтығында сипаттаудан түсіндіруге және болжауға, мәлімдемеден түрлендіруге, эмпирикалық әдістерден теориялық әдістерге қарай қозғалыс бар. Кейбір классификацияларды қолдану кезінде әдістердің бір тобынан екіншісіне өту тенденциялары күрделі және түсініксіз болып шығады. Мысалы, жалпы әдістерден (тәжірибені талдау) жеке әдістерге (бақылау, модельдеу және т.б.), содан кейін жалпыға қайта оралу, сапалық әдістерден сандық әдістерге және олардан қайтадан сапалық әдістерге көшу бар.
Тағы бір классификация бар. Педагогикалық зерттеуде қолданылатын әр түрлі әдістердің барлығын жалпы, жалпы ғылыми және арнайы деп бөлуге болады.
Жалпы ғылыми танымның әдістері – жалпы ғылыми сипаттағы және барлық немесе бірқатар салаларда қолданылатын әдістер. Оларға эксперимент, математикалық әдістер және басқа да бірқатар әдістер жатады.
Әртүрлі ғылымдар қолданатын жалпы ғылыми әдістер осы әдістерді қолдану арқылы әрбір берілген ғылымның ерекшеліктеріне сәйкес сындырады. Олар белгілі бір салада ғана қолданылатын және оның шеңберінен шықпайтын, әр ғылымда әртүрлі комбинацияда қолданылатын нақты ғылыми әдістер тобымен тығыз байланысты. Педагогика мәселелерінің көпшілігін шешу үшін іс жүзінде дамып келе жатқан оқу-тәрбие процесін зерттеу, мұғалімдер мен басқа да практиктердің шығармашылық қорытындыларын теориялық түсіну және өңдеу, яғни озық тәжірибені жалпылау және насихаттау үлкен маңызға ие. Тәжірибені зерттеуде жиі қолданылатын әдістерге бақылау, әңгімелесу, сұрақ қою, оқушылардың іс-әрекетінің өнімдерімен таныстыру, оқу құжаттамасы жатады. Бақылау – кез келген педагогикалық құбылысты мақсатты түрде қабылдау, оның барысында зерттеуші қандай да бір құбылыстың жүру ерекшеліктерін сипаттайтын нақты фактілік материалды немесе мәліметтерді алады. Зерттеушінің назарын бірінші кезекте байқалатын құбылыстың оны ерекше қызықтыратын аспектілеріне шашыратпау және шоғырландырмау үшін алдын ала бақылау бағдарламасы жасалады, бақылау объектілері бөлінеді және белгілі бір нүктелерді сипаттау әдістері қарастырылады. . Әңгімелесу тәуелсіз немесе қосымша зерттеу әдісі ретінде бақылау кезінде жеткілікті түрде анық болмаған нәрсе туралы қажетті түсініктемелер алу үшін қолданылады. Әңгіме алдын ала белгіленген жоспар бойынша жүргізіледі, нақтылауды қажет ететін мәселелер көрсетіледі. Әңгімелесу әңгімелесушінің жауаптарын жазбай еркін түрде жүргізіледі, сұхбаттан айырмашылығы – әлеуметтанудан педагогикаға ауысқан әңгімелесу әдісінің бір түрі. Әңгімелесу кезінде зерттеуші белгілі бір реттілікпен қойылған алдын ала жоспарланған сұрақтарды ұстанады. Жауаптар ашық түрде жазылуы мүмкін. Сұрақ қою кезінде – сауалнамаларды қолдану арқылы материалды жаппай жинау әдісі – сұрақтарға жауаптарды сауалнама жолданатындар (оқушылар, мұғалімдер, мектеп қызметкерлері, кейбір жағдайларда – ата-аналар) жазады. Сұрақ қою зерттеуші басқа жолмен ала алмайтын мәліметтерді алу үшін қолданылады (мысалы, респонденттердің зерттелетін педагогикалық құбылысқа қатынасын анықтау үшін). Әңгімелесудің, сұхбаттасудың, сұрақ қоюдың тиімділігі көп жағдайда қойылған сұрақтардың мазмұны мен формасына, олардың мақсаты мен мақсатын әдепті түрде түсіндіруге байланысты, атап айтқанда, сұрақтар орындалатын, бір мәнді, қысқа, түсінікті, объективті болуы ұсынылады. жасырын нысандағы ұсынысты қамтымайды, қызығушылық пен жауап беру ынтасын тудыруы мүмкін және т.б. Н.Нақты деректер алудың маңызды көзі белгілі бір оқу орнындағы оқу процесін сипаттайтын педагогикалық құжаттаманы (оқушылардың үлгерімі мен сабаққа қатысу журналдары, студенттердің жеке істері мен медициналық карталары, студенттердің күнделіктері, жиналыстар мен жиналыстардың хаттамалары және т.б.) зерттеу болып табылады. .). Бұл құжаттар бірқатар себепті байланыстарды орнатуға, кейбір тәуелділіктерді анықтауға көмектесетін көптеген объективті деректерді көрсетеді (мысалы, денсаулық жағдайы мен оқу үлгерімі арасындағы).


title: Психологиялық-педагогикалық зерттеу нәтижесі бойынша дарынды бала бейнесі

text:
Мұғалімнің арнайы дайындығы
Биологиялық,әлеуметтік факторларды ескеру
Баланың дарындылығының деңгейіне сәйкес оқыту мен дамыту бағдарламасын дайындау
Жұмыс жүйесін басқарудың мемлекеттік және қоғамдық ұйымдастыру құрылымдарының бірлігі
Ұйымдастыру кезеңі 01 Коррекциялық кезең 02 Өзін-өзі бағалау кезеңі 03 Қорытынды іріктеу кезеңі 04 Дарынды балаға инклюзивті білім беру кезеңдері
Инклюзивті білім беруде дарынды балалармен жүргізілетін жұмыс түрлері
*
*
*
*
*
*
Тапсырма мысалы
Сабақ тақырыбы:Ерітінділердегі рн мөлшерін есептеу,олардың ортасын табу
Сабақ мақсаты:
-Ерітінділердің рн мөлшерін есептеуді меңгеру,олардың орталарын табу
Сабақ мақсаты:
-Ерітінділердің рн мөлшерін есептеуді меңгеру,олардың орталарын табу
-Тақырып бойынша қосымша шығармашылық тапсырма беру
Қосымша тапсырманың мақсаты: -Тұрғылықты жердегі кез-келген су қоймасындағы су рнсын есептеу,оның құрамындағы бейорганикалық,минералды заттарды анықтап,зерттеу жүргізу
Қалыпты бала Дарынды бала


title: Психологиялыќ тапсырмалар мен ойын, жаттыѓулар

text:
Жаттығулар жасап жаттығайық
Қабылдау қабілетін дамытуға арналған жаттығулар
1. Гүл
Балалар әр жерде отырады. Жүргізуші: Балалар біз бәріміз енді өсіп келе жатқан гүлдерміз. Күн шықты, гүлдер жайлап ашылып өсіп келеді(қолдарын созады). Кенеттен баяу жел соға ьастады, гүлдер желмен жан – жаққа шайқалады(қолдарын жан – жаққа шайқайды). Бір мезгілде аспанға бұлт төніп, жаңбыр жауа бастайды, гүлдер тоңып, бүрісіп жабылады.(қолдарын тізелерінің үстіне қойып бүрісіп отырады). Бір уақытта қайтадан күннің көзі күлімдеп шыға бастады, сол уақытта гүлдер де, құлпырып, жайнап ашыла бастайды.(балалар үлкен шеңбер жасап, бір үлкен гүл шоғына жиналады).
2. Ұқсас суретті тап
Мұғалімнің алдында қос – қостан бірнеше суреттер болады. Олар: екі шыршы, екі қайық, екі жапырақ т.с.с. Осы суреттердің бірнешеуін тақтаға іліп осыған ұқсас геометриялық пішіндерді қораптан таңдап алып салыстырып, ұқсастығын, пішінін, түр – түсін сипаттап Әңгімелеп береді.
3. Әр түсті заттар
Жүргізуші балаларға белгілі бір түсті атайды. Балалар сол түске сәйкес заттың атын атап беруге тиісті. Шеңбердегі отырған балалар кезекпен жауап беріп отырады. Мысалы: қызыл алма, сары балапан т.с.с.
Есте сақтауға арналған жаттығулар
1. Сиқырлы саусақтар
Таң қалу(екіқолдың бас бармағын көтеру).
Өзіңді көрсету(бір саусқпен).
Сәлемдесу(қолды жоғары көтеру).
Қорқыту(сұқ саусқпен).
Жеңіс!(екі қолды жоғары көтеру).
2. Менің елім
Қай елде тұрасыңдар?
Қазақстанның қандай қалаларын білесіңдер?
Біздің қаламызда немесе ауылда қандай көшелер бар?
Сен қай көшеде тұрасың?
Ел, жер, Отан туралы қандай мақал – мәтел білесің?
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сөз моншақтар - Психологиялыќ тапсырмалар мен ойын, жаттыѓулар

text:
3. Сөз моншақтар
Жүргізуші балаларға бір сөз айтады, ол сөздің басында қандай әріп есітілетінін сұрайды. Соңғы әріпке сәйкес келесі сөз ойлап оны бала жалғастырады. Осылайша «жіпке тізген моншақтай» сөз моншақтарын тізіп айтуға жаттығады. Қай бала көп сөзді есінде сақтап,көп сөз ойласа, сол бала жеңіске жетеді, ол жаңа сөзді өзі бастап ойынды жүргізеді.
Зейінді тұрақтандыруға арналған жаттығулар
1. Шапалақ
Балалар шеңберге тұрып қолдарын созады. Тәрбиеші 3 деген кезде, барлықтары бір уақытта қолдарымен шапалақ соғуға тиісті.
2. Балалар сендердің көңіл-күйлерің қандай?
Сендер көңіл – күйлеріміз жақсы дедіңдер. Енді осы жақсы көңіл – күйлеріңді көрсетіңіздерші.
Көңілді болғанда не істейміз?
Ренжігенде...
Қорыққанда...
Қуанғанда...
Таң қалғанда...
3. Шапалақты тыңда
Балалар шеңбермен жүреді. Жүргізуші алақанын соққанда балалар бір аяқпен, екі рет шапалақтағанда қолдарын екі жаққа созып, үш рет шапалақтағанда жүруін жалғастырады.
4. Қанша дыбыс естідіңдер?
Жүргізуші бірнеше рет қарындашпен үстелді соғады. Ал, балалар естіген дыбыстарын саусқпен көрсетеді.
Ойлауды дамытуға арналған жаттығулар
1. Логикалық есеп
Балалар ауызша есепке жауап береді.
Айгүлдің алдында 3 зат тұр: шелек, доп, қуыршақ. Допты қозғамай қалай шетіне қоюға болады?
Үстел үстінде төрт алма тұр. Бір алманы алып ортасынан бөліп қайта қойды. Үстел үстінде неше алма болды?
Қоянға, түлкіге, аюға үш түрлі жалауша жасап берді – қызыл, сары, көк. Қояндағы жалауша қызыл емес, түлкідегі қызыл да, көк те емес. Кімнің жалаушасы қандай?
Бөлмеде 2 орындық тұр. Әр қабырғаның жанында бір-бір орындық болуы үшін сол орындықтырды қалай коюға болады?
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-tapsirmalar-men-ojin-jattiular.html?page=2#4._Қанша_дыбыс_естідіңдер__Жүргізуші_бірнеше_рет_қарындашпен_үстелді_соғады._Ал,_балалар_естіген_дыбыстарын_саусқпен_көрсетеді._Ойлауды_дамытуға_арналған_жаттығулар


title: Болған жағдайды бағалау - Психологиялыќ тапсырмалар мен ойын, жаттыѓулар

text:
2. Болған жағдайды бағалау Балаға белгілі бір суреттегі жағдайды көрсетіп мазмұнын әңгімелеуге тапсырма береміз. Балалармен сол жағдайдың қойылымын көрсетуін сұраймыз. Осы жағдай туралы баланың пікірін сұрап дәлелдеп беруге үйретеміз. Іс-әрекеттің дұрыс-бұрыстығына өз ойын айту.
3. Көңілді сөз Балалар шеңбермен отырады.
Барлық отырғандар кезекпен өзінің қасында отырған адамға қарап көңіл көтеретін бір сөз айтады.
Сөзді айтқан уақытта сол баланың көзіне қарап айту керек. Мысалы: (сен бүгін әдемісің, сенің көйлегің қандай әдемі т.б.)
Қазір біз бір жаттығу орындаймыз. Мұнда біз отбасы мүшелерінің үйдегі іс-әрекеттерін көрсетеміз (біреуі әже болады, ол жүн шұлық тоқиды, анасы сәбіз турап жатыр, атасы газет оқып отыр, әкесі қолына балға мен балта ұстап орындықты жөндеп жатыр, қызы ойнап жүр т.б.)
Отбасы мүшелерінің үйде атқаратын іс-әрекеттері немесе жұмыстары бар. Әркім бір-біріне көмектесе отырып өз жұмыстарын істесе, отбасында татулық, тыныштық, береке, бірлік болады.
“Бірлік болса – тірлік болады” деген мақал тегін айтылмаған. Барлығы бірлесе отырып тірлік жасау керек екен.
Негізгі бөлім: Әр адамның отбасы бар. Мен өзімнің отбасымдағы адамдарды сызба сурет бойынша былай жасадым. Отбасы мүшелері ер Адам және әйел Адам болып екіге бөлінеді. Қазір сендер өз отбасындағы адамдарды сызба сурет бойынша белгілеп салып беріңдер. Салып берген соң мен сияқты әңгімелеп бересіңдер.
Қиялды дамытуға арналған жаттығулар
Менің көңіл-күйім
Суреттегі әр түрлі көңіл-күйдегі баланың бет-бейнесінің арасынан біреуін таңдап алу. Сол суретке сәйкес мысал келтіріп әңгімелеп беру керек.
Не істер еді?
Жүргізуші балалармен ертегі мазмұны бойынша және күнделікті кездесетін әр түрлі жағдайлар туралы әңгімелеседі. Әңгіме барысында кездескен қиындықтар мен кездейсоқ жағдайлардан шығудың жолдарын өздері ойланып табады. Мысалы: Мақта қызға ағаш жапырақ бермесе не істер едің? Бауырсақты түлкі жеп қоймаса не істер едің? Алдар көсе байды алдай алмаса не істер едің? Кішкентай бала сүрініп құлап қалса не істер едің? Сен орманға барғанда адасып қалсаң не істер едің, т.б.


title: Мен және менің болашағым - Психологиялыќ тапсырмалар мен ойын, жаттыѓулар

text:
Жүргізуші баларға өздерінің болашағы жайында өскенде кім болатынын көз алдарына елестету үшін көзднрін жұмып, ойлануды ұсынады. Өзі баяу үнмен әр түрлі мамандықтардың болатындарын қысқаша баяндайды. Сондай-ақ ата-аналармен қарым-қатынасы туралы әңгімелеуге болады. Сен анаңмен хайуанаттар саябағына бардың. Әкеңмен көлге шомылуға бардың. Машинамен қыдырдың.
Қысқаша әңгіме аяқталған соң, балалар көздерін ашады. Өз ойларын қағаз бетіне түсіріп, суретін салып беру талап етіледі. Балалардың ой-қиялының дамуын суреттерден байқауға болады.
Сиқырлы сазды әуен
Баланың қиялын дамытуға әсер ететін сазды әуен ойналады. Балалар көздерін жұмып тыңдайды (2-3 минут). Музыка тоқтаған соң, көздерін ашып не көргендерін өз қиялдары бойынша әңгімелейді. Олардың сипаттаған немесе көрген қиялын қағаз бетіне түсіруде төмендегі әдіс-тәсілдердің біреуін таңдап алады.
– майшаммен сурет салу
– қылқаламмен
– түрлі түсті бормен
– саусақтармен, алақанмен
Қабылдау қабілетін дамытуға арналған ойындар
1. Ине мен жіп Жүргізуші:
Мен ине боламын, ал сендер жіпсіңдер.
Сендер менің артымнан бір-бірлеріңнің белдеріңнен ұстап тұрыңдар. Қазір бәріміз алдымызда тұрған кедергілер арасынан үзілмей жүгіреміз. Кім жіпті үзсе сол ойыннан шығады.
2. Бұл қашан болады? Жыл мезгілдеріне байланысты суреттер көрсетіледі. Сол суреттер ішінен керек суретті көрсетіп әңгімелеп береді.
Кесте, құрал – жабдықтармен жұмыс
Айлардың аттарын ата ?
Жыл мезгілдерін түстерге сәйкес ата?
Әр мезгілде неше ай бар?
Бір айда неше апта бар?
Қазір қандай жыл мезгілі және қандай ай?
3. Не үлкен? Отырған балаларға жүргізуші сұрақ қояды. Орындықтан не үлкен? Балалар кезекпен заттарды атайды. Ойын ойнаған кезде жүргізушіге атаған заттарды қайтадан айтуға болмайды және балаларға қайталауға болмайды. Кім екі рет шатасса ойыннан шығады. Жеңімпаз бала жүргізуші болады.


title: Сиқырлы қапшық - Психологиялыќ тапсырмалар мен ойын, жаттыѓулар

text:
4. Сиқырлы қапшық
Балаларды шеңбер жасай отырғызып жүргізуші олардың алдындағы кішкентай үстел басына отырады. Үстелдің басында сиқырлы қапшық тұр. Ішінде әртүрлі ұсақ ойыншықтар. Балаларды кезекпен шақырып қапшықтың ішіндегі екі бірдей затты тауып алуды талап етеді. Мысалы: екі доп, екі машина т.б.Балалар қолымен заттарды сипап бірдей затты тауып алған соң сипаттап айтады. Айтқанын тексеру үшін заттарды сыртқа шығарады, ойын осылайша жалғасады.
Есте сақтау қабілетін дамытуға арналған ойындар
1. Төрт құбылыс
Балалар шеңбермен тұрады. Жүргізуші «су» - десе қолдарын алдына созады, «ауа» десе жоғары көтереді, «от» дегенде екіқолын айналдырады, «жер» дегенде қолдарын түсіреді. Кім шатасса ойыннан шығарылады.
2. Көңілді шеңбер
Балалар шеңбер жасап отырады. Бір – біріне мұқият қарайды. Жүргізуші белгі бергенде балалар көздерін жұмады. Сол кезде жүргізуші отырған балаларға әр түрлі заттарды қыстырып қояды.(гүл, оамал, көзілдірік т.с.с.). Балалар көздерін ашқанда не өзгерді? – деп сұрайды. Ең зейінді балаға сыйлық беруге болады.
3. Орныңды тап
Балалар шеңберге тұрады. Әр бала өзінің жанындағы баланы есінде сақтап, қарап алуы керек. Жүргізушінің бірінші белгісі бойынша, бөлменің жан – жағына тарап кетеді (белгі: шапалақтау, барабанмен беріледі ). Екінші белгі бойынша шеңберге бастапқыда қай орында, кімнің қасында тұрғанын есінде сақтап, қайта шеңбер түзеді. Өз орынын таппаған балалар ойыннан шығарылады.
4. Ойыншықты сипатта
Жүргізуші балаларғақолындағы ойыншықты мұқият қарап алуға ұсынады (1 минут). Алынатын ойыншықтар түрлі – түсті және бөліктері бірнешеу болуы шарт. Ойыншықты жасырып, балалардан сол ойыншықты көргендегі түр – түсі, көлемі, пішіні, дене бөліктерін есінде сақтағанын сипаттап беруді талап етеді. Ойыншықты дәл, нақты сипаттап берген бала ойынды әрі қарай жалғастырады.
5. Сөзді есіңде сақта
Жүргізуші балаларға 7 қосарлы сөздерді оқиды. Балаларға мұқият тыңдау ұсынылады. Бірінші сөзді жүргізуші айтады, балалар келесі сөзді есінде сақтап қайталайды. Осылайша қалған сөздерді түгел айтып шығу керек.
көктем – жаңбыр
жаз – күн шықты
аспан – бұлт
жер – шөп
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Зейінді тұрақтандыруға арналған ойындар

text:
Зейінді тұрақтандыруға арналған ойындар
1. Мен жеңімпазбын
Орындықтарды ортаға қойып, музыка әуені ойнағанда балалар шеңбермен айналып жүгіреді. Орындықтар саны балалар санынан 1 санға кем болуы керек. Ең соңында қалған бала орындықтың үстіне шығып, мен жеңімпазбын деп айтуы керек.
2. Құлақ – мұрын
Балалар шеңбермен тұрады. Жүргізуші: құлақ – деп мұрнын ұстайды. Ал балалар айтылған мүшені дұрыс көрсетулері тиіс. Жүргізуші балалардың зейіні мен қабылдауын тексеру мақсатында оларды шатастырып атайды.
3. Өз орныңды тап
Балалар қатармен тұрады. Әр баланың қолында әр түрлі сандар. Жүргізуші белгі берген уақытта балалар сандардың реті бойынша тұруға тиісті. Ойын бірнеше рет қайталанады. Балалардың орындарын шатастырып алмауы қадағаланады.
4. Дайын бол
Балалар шеңбермен жүреді. Жүргізуші бір сөз айтады, ал балалар сол сөзді іс – қимылмен көрсетеді. Мысалы: қоян – секіреді, құс – ұшады т.с.с.
5. Зейінді бол
Балалар шеңберде тұрады. Жүргізуші әр түрлі қимыл – қозғалысты көрсетеді. Балалар қайталап тұрады. Жүргізуші ескерткен қозғалысты, мысалы: қос аяқпен секіру қозғалысын қайталамайды. Қайталаған бала ойыннан шығарылып, жеңімпаз жүогізуші болады.
Ойлауды дамытуға арналған ойындар
1. Матадағы менің орным
Жердегі жатқан мата үстіне балалар белгі берген уақытта тұрып қалуы тиіс. Матаның өлшемін мұғалім кішірейте отырып ойынды жалғастырады. Бірақ ойында балалар мата бетінен шығып кетпеулері керек.
2. Ойлан да аяқта
– лимон қышқыл, ал қант...(тәтті)
– егер үстел орындықтан биік болса, онда орындық...
– екі, бірден көп, ал бір...
– пышақ та, әйнек те...(өткір)
3. Ойлан да аяқта
– Ат шабады, алқарлығаш...
– Ит үреді, ал қарға...
– Жылан жорғалайды, балық...
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қарама-қарсы сөзді ата - Психологиялыќ тапсырмалар мен ойын, жаттыѓулар

text:
4. Қарама-қарсы сөзді ата
Балалар шеңберге тұрады. Жүргізуші доппен балалардың арасында тұрады. Жүргізуші балаларға кезекпен допты лақтырып, бір сөзді айтады. Балалар сол сөзге қарама – қарсы сөзді айтулары тиіс.
Қара –
Күн –
Аласа –
Қиялды дамытуға арналған ойындар
1. Менің көңіл күйім қандай
Балалар өз көңіл – күйлеріне сәйкес келетін суретті тауып атайды(көңілді – көңілсіз, ренжулі, қорқынышты, ...т.с.с.). Сол кездегі өздерінің көңіл – күйлерін баяндайды. Басқа суреттегі көңіл – күйге сәйкес болған жайды әңгімелеп береді.
2. Жаңа ертегі
Жүргізуші отырған балаларға ертегі кейіпкерлерін атайды, суреттерін көрсетеді. Мысалы: кемпір, шал, түлкі, арыстан, тышқан т.б. Аталған кейіпкерлерді біріктіре отырып жаңа ертегі мазмұнын құрастырып айтуды ұсынады. Балалар ертегі құрастырады. Ең қызықты ертегі ойлап тапқан бала жүргізуші болып ойын жалғастырады.
3. Сиқырлы дөңгелектер
Баланың қиялын дамытуға арнайы бірнеше дөңгелектер беріледі, олардан балалар жануарлардың бейнесін жасау ұсынылады. Мысалы: Құлақтары үшбұрыш, көзін қиғаш сызықтармен, тұмсығы мен мұртын сызып мысықтың бейнесін салады. Аю, құлақтарын жартылай дөңгелек, көздерін екі дөңгелек, тұмсығы мен аузын салу арқылы аюдың басын салады, оның сыртқы бөлігінен ирек сызықтарды айналдыра жүргізу арқылы арыстанның басының суретін салып, бала өз қиялы бойынша суретті толықтырады.
4. Қиял жалғасы
Тәрбиеші ойланып, балалардың назарын тақтаға аударады да өзі бірнеше сызықтарды бормен сызып қояды. (Толқын, сынық сызық, ирек т.б.) Менің қиялым бойынша осы сызықтардан алуан түрлі заттар жасауға болады. Қане, кім менің қиялымды жалғастырып өз ойларын толық сурет салып береді екен деп өз алдыларындағы парақ қағазға сызықты сызып суретке айналдырып, не салғаны жайында әңгімелеп беруді өтінеді. Балалар жұмысын бірге талдайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


Талдау: Эмоция дегенді қалай түсінесің?
Адам өміріндегі эмоцияның рөлі қандай?
3. Минм лекция. «Өз эмоцияларыңды қалай басқаруға болады?» Жағымсыз эмоциялардын қалай айырылуға болады?
Сені түсінуге тырысатын достарыңның арасында айтуға болады.
Егер сен жалғыз болсың, көпшікті не су орамалды қысып тартуға болады. Өйткені, барлық қысым қолдың, саусақтың, иықтың бұлшық еттерінде сақталып қалады. Спорттық қандай да бір түрімен айналысу да көмек береді. Байқасаңыздар спортшылардың денсаулығымен қатар жаны да сау болады. Адамға табиғатта жағымды әсерт етеді. Серуен, тамашалау, бақылау, тіпті қиын деген жағдайлардың өзінде де жағымды әсер етеді. 3-4 қысқа дем алу, сонша рет дем шығару. Бұл кезде миға баратын ипульистер көбейеді, ал ол стресс кезінде үлкен көмек. Табиғат бізді күлкі мен жылауды психикалық ауыртпалықтардан қорғаныс ретінде жаратқандай.
4.«Кім өзін жақсы мақтайды немесе сәтсіз күндерге ескертпе» жаттығуы. Мақсаты: өзі туралы жағымды ішкі диалог жүргізу дағдасын дамыту, өзіңдік талдауды дамыту.
Нұсқау: Кейде бос өмір сүріп жүргендей, қолыңнан ештенке келмейтіндей сезімдер кездеседі. Мұндай кездері қуанышты сезімдер, қабілеттер, жеткен жетістіктер мен жеңістер ұмытылып кетеді. Барлығымызда мақтан тұтарлық болса да бір ісіміз бар ғой.
«Менің ең жақсы қасиеттерім»ескертпе бланкісі.
Мені ең жақсы сапаларым:


title:
Талдау: Эмоция дегенді қалай түсінесің?
Адам өміріндегі эмоцияның рөлі қандай?
3. Минм лекция. «Өз эмоцияларыңды қалай басқаруға болады?»


title:
Толғаныс
5.Эссе - Психологиялық тренинг. Эмоция және сезімдер. Мақсаты

text:
4.Толғаныс 5.Эссе. «Эмоция және сезімдер менің өмірімде».
Психологиялық тренинг.
Жақсы көңіл-күй-жан тыныштығы.
Жақсы көңіл-күй-жан тыныштығы. Мақсаты: оқушылардың психикалық көңіл-күйлерін көтеру, өздеріне құрметпен қарауға баулу, ұжымда сыйластық қарым-қатынас орнату.
Қажетті құрал жабдықтар:музыка апараты, баяу әуенді диск, қағаз бен қалам, үлестірмелі тапсырмалар.
«Психологиялық жаттығулар».
Оқушылар шеңберге тұрып, бір-біріне әр түрлі интонацияда сәлемдеседі.
2.«Көңіл-күй парометірі». Оқушылар өздерінің көңіл-күйлерінің қандай екенін қолдарымен көрсетеді. Егер көңіл-күйлері көтеріңкі болса, алақандарын ашып, көңіл-күйлері нашар болса алақандарын бір-біріне тигізіп көрсетеді.
«Еске түсіру».
Қазір сіздердің еркін отыруларыңызды сұраймын. Сіздер көздеріңізді жұмып, өздеріңізге көңіл-күйіңізге әсер ететке ең соңғы оқиғаларыңызды бірін еске түсіріп көріңіздер. Енді көзімізді жайлап ашып, егер қуанышты сәттерді есімізге түсірсек алдымыздағы қызыл шаршыны көрсетеміз, егерде нашар сәттерді есімізге түсірсек көк шаршыны көрсетеміз. Еске түскен сәттерімізбен ортаға салап бөлісуге болады.
4. «Көңіл күйді бейнеле». Тапсырма слайд арқылы көрсетіліеді.
1. Ойланып тұрған адамның бет-бейнесі.
2. Ренжіп тұрған адамның бет-бейнесі.
3. Қайғылы адамның бет-бейнесі.
4. Ашулы адамның бет-бейнесі.
5.Таңданған кейіп көрсету.
6. Өкініп тұрған адамның бет-бейнесі.
7. Қуанып тұрған адамның бет-бейнесі.
5. «Орындық» жаттығуы. Мақсаты:көңіл-күйді көтеру.
Ортада тұрған орындыққа айнала билеп жүреді. Орындық саны оқушы санынан кем болады. Музыка тоқтағанда орындыққа отыру керек. Кім отыра алмаса сол шығып отырады. Соңында қалған оқушы жеңілпаз атанады.


Талдау: Не ұнады? Не ұнамады?
6. «Кім жылдам» жаттығуы. Ортаға өз еркімен 5 ойыншы шығады. Олар бір-біріне арқаларын беріп тұрады. Жүргізушінің белгі беруімен олар тез тапсырманы орындап орындарына келіп отыра қалулары керек. Мысалы: қара қарындаш әкел т.с.с.е Ең артта қалған ойыншы ойыннан шығып отырады.
Талдау: жаттығу ұнады ма? Өздеріңді қалай сезіндіндер?
7. «Көңілді өзіме аударамын» Мақсаты: қатысушылардың көңіл-күйлеріне ұнамды әсер ету.
Ойыншылар шеңбер боймен бір-біріне өте жақын тұрады. Ортада жүргізуші. Оның міндеті- басқа оқушылардың көңілін өзіне аударып күлдіру. Жүргізуші кез-келген іс-әрекетімен, сөзімен оқушылардың назарын өзіне аударуы тиіс. Қай оқушы күліп немесе қарап қойса сол оқушы жүргізуші болады.
Талдау: Не ұнады? Не ұнамады? Қазір көңіл-күйлеріңіз қалай?
8. «Сиқырлы қарындаш» жаттығулар.
Оқушылар қолдарына қарындашты ұсмтап бүгінгі тренингтен алған әсерлерін айтады.
9. Қорынтынды.
Психологиялық тренинг.
«Мен» концепциясын дамыту.
«Мен» концепциясын дамыту. Мақсаты:қатысушылардың өзін-өзі ашу, өзін тану. «Мен концепциясының» айқындалуы, өзінің және айналасындағы адамдардың психологиялық сипаттамаларын анықтай және талдай алуын дамыту.
Құрал-жабдықтар: А4 қағаздары, түрлі-түсті маркерлер, плакаттар.
Сабақтың барысы: Психолог: айналамыздағы басқа адамдарға жақсы көңіл-күй сыйлау, әр ертеңгі күнімізге нақ сеніммен қарау, жақсы игі істерге әр уақытта ризашылығымызды білдіруміз керек.
Психологиялық жаттығу «Комплимент»
Жүргізуші допты екінші бір қатысушыға комплимент айтып береді. Допты алған қатысушы, келесі қатысушыға комплимент айта лақтырады. Комплимент қысқа да нұсқа, бір ғана сөзден тұру керек. Т.б.
Психолог: Рахмет, балалар, енді топқа бөлінейік, ол үшін алдарыңыздағы түстерді таңдаңыздар. Көк түстілер 1 топ, сары түстілері 2 топ.
Оқушылар түрлі түсті конфеттерді тандау арқылы 2 топқа бөлінеді.


title:
Талдау: Не ұнады? Не ұнамады?
6. «Кім жылдам» жаттығуы


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-trening-emociya-jene-sezimder-masati.html?page=5#4._«Өзін-өзі_презентациялау»._Әр_қатысушы_алдарында_берілген_ақ_параққа_өз_есімдерін_және_өміріндегі_жақтырмайтын_немесе_ең_жақсы_көретін_ісі_жөнінде_жазады.__Түйіндеме.

title: Екі топқа тапсырма - Психологиялық тренинг. Эмоция және сезімдер. Мақсаты

text:
Екі топқа тапсырма:
1-топқа: Нағыз адамдық қасиеттерді бейнелеңіздер.
Мысалы: Нағыз адами қасиеттер, яғни нағыз адам болу үшін адамның бойында қандай қасиеттер ең басты, ең маңызды болу керек деп ойлайсыңдар?
2-топқа: Мен концепциясын айқындаңыздар.
Мысалы: Мен кіммің?, Қазіргі қоғамның қойып отырған талабына саймын ба? Болашақ өмір жолымды айқындай алдым ба? Алға қойған мақсаттарыңыз қандай? Өзіңіздің болашаққа қойған жоспарларыңыз? Үш тұғырлы тіл туралы?
Осы тапсырма бойынша оқушылар постер қорғайды.
Оқушылармен ой бөлісу.
1.Ал, кім өзін жақсы біледі? 2. Өздеріңіздегілердің барлығы өзіне ұнайма? 3. Сен өзіңді басқалардан қандай айырмашылығым бар деп ойлайсың? Өзіңді білу керек пе? Құрметті де, сыйлы адам атану үшін өзіңе қандай қасиеттер керек деп санайсың?
4. «Өзін-өзі презентациялау».
Әр қатысушы алдарында берілген ақ параққа өз есімдерін және өміріндегі жақтырмайтын немесе ең жақсы көретін ісі жөнінде жазады.
Түйіндеме.
Балалар адамның жақсы және жек коретін қасиеттерін жөнінде ой бөлістік, пікір алмастық, енді осыларға түйіндеме ретінде қадір-қасиетке, мінезге байланысты мақал-мәтелдердің астарына үңіліп көрейікші.
Мысалы:
«Жаманнан жақсы туады деп қуанба, жақсыдан жаман туады деп ренжіме, негізіне тартар бәрібір».
«Талапты бала, талпынған құстай, құмары қанбас, аспанға ұшпай».
«Мейірімділікті анадан үйрен, әдептілікті данадан үйрен».
«Ауызын ашса, жүрегі көрінер».
«Ақымақ бас, екі аяққа дамыл бермес».
5.«Менің мінез-құлқым» жаттығуы.
Алдарыңызда берілген ақ парақты сызу арқылы төрт бөлікк бөліп, көмекке берілген сөздердің ішінен аңдардың немесе құстардың суретін салыңыздар. Осы салған суретіңіз арқылы сіздің мінез-құлықтарыңызды айқындауға болады.
Ит Аққу
Түйе Арыстан
Мысалы:
Үйде Сабақта
Өзіндік баға Жора-жолдастар
1.Төлдерді таңдаған адамдар еркелегенді, еркелеткенді ұнататын адамдар;
2.Түйе-шыдамдылық; 3.Ат-тектілік; 4.Қой-жайдарлық; 5.Ешкі-ұйымдастырғыш қабілеті бар; 6.Ит-адалдық; 7.Мысық-биоөрісі басым адамдар; 8.Тауық-шығармашылық; 9. Қаз,үйрек-ұқыптылық; 10.Үкі, байғазы-сақтық; 11.Қарлығаш-бауырмал адамдар; 12.көгершін, аққу-сезімді жоғары бағалайтын жандар; 13.Жыртқыш андар: аю, қасқыр, барыс, арыстан, қабан-қайратты, жігерлі; 14. Түлкі-бейімделгіш; 15.жыртқыш құстар: бүркіт,лашын-сұсты адамдар; 16.Балық, дельфин-еркіндікті жақсы көреді; 17.Сайрайтын құстар бұлбұл,бозторғай-ән айтатын адамдар; 19.Маймыл-артистик қабілеті бар; 20.Жылан-салқынқандылық, сабырлық; 21Тасбақа-мейірімділік, баяулық; 22Қоян,тиін-елгезек, бірақ жұмысты аяғына дейін жеткізбей тасиап кетеді: 23. Қырғауыл құс-күйгелек.
Достарыңызбен бөлісу: |


6. Қорытынды. «Микрофон алдында сөйлеу» жаттығуы кері байланыс. Осы сабақтан алған әсерлері жайлы оқушылар ортаға салады.
Психологиялық тренинг. Сеземін, танимыз, ойнаймыз.
Сеземін, танимыз, ойнаймыз. Мақсаты:оқушыларды ұйымшылдыққа, адамгершілікке, тапқырлыққа, шыншылдыққа тәрбиелеу. Оқушылардың ой қиялдарын ұштау, ойлау қабілетін дамыту.
Көрнекіліктер:ватман қағазы, түрлі-түсті қағаздар, маркер, музыкалық орталық. Жүрек бейнеленген жапсырмалар.
Барысы: құрметті оқушылар біз бүгін сіздермен «Сеземіз, танимыз, ойнаймыз»деп аталатын ерекше сабақ өткіземіз. Сабағымыз тренинг ойын түрінде болмақ.
«Менің есімімді ата» жаттығуы. Мақсаты: топқа деген жағымды сезімді дамыту.
Нұсқау: қазір мына кішкентай доп сіздердің қолдарыңызға тиеді. Бұл допты ұстаған адам өз есімін айтуы тиіс. Доп барлығына тиген соң, доп қайта бір айналады. Сол кезде әрбір қатысушы тренингте қолданатын есімдерін айтады.
«Мен күнмін» жаттығуы. Мақсаты: оқушылардың өзіне сенімділігін арттыру. Сыныптың ынтымағын, ұлдар мен қыздар арасындағы достық, ұлдардың қыздарды қорғауын, сыйлауын байқау.
Нұсқау: күннін суретін салып, ортасына оқушы өз есімін жазады. Шашырап тұрған әр сәулеге бала өзінің жақсы деген қасиетін, жетістігін, өнерін жазады.
«Көргенді тап» жаттығуы. Мақсаты: есте сақтау қабілетін дамыту.
Нұсқау: сіздерге 9 түрлі фигура салынған суреттерді ұсынамын 10 сек. Содан сон бұл суреттер екі есеоенген болып қайта ұсынылады, бірдейлерді табыныздар.


title: Қорытынды. «Микрофон алдында сөйлеу» жаттығуы кері байланыс


title: Психологиялық тренинг. Эмоция және сезімдер. Мақсаты

text:
Эмоция және сезімдер. Мақсаты: оқушыларға эмоция мен сезім-адамның айналадағы өмір шындығына тигізер әсерні туралы түсінік беру және эмоция мен сезімдерді қалай басқаруға болатындығын үйрету.
«Эмоция» жаттығуы. Шаршадым «УҺ!» дедім.
Ренжідім «ТУҺ!» дедім.
Қорықтым «ОЙ!» дедім
Өкіндім «АҺ!» дедім.
Шарасыз «ЕҺ!» дедім.
Таңырқап «О!» дедім.
Кейідім «И!» дедім.
Біліп ап «Е!» дедім.
Қуанып «Ха-ха-ха!» дедім.
Қызығушылықты ояту.
Оқушылар ортаға шақырылады. Көшеде жүрген адамдардың қарбалас жүрісін саламыз. Сіз көптен кездеспеген екі досыңызды немесе сыныптасыңызды көрдіңіз, сіз ол кісімен қалай амандасар едіңіз?
Суретте - гномдар бейнеленген. Суреттегі көңіл күйіне қарап, олардың әрқайсысына ат қой. Қазіргі уақыттағы өзіңіздің көңіл күйіңізді белгіленіз. Өз есіміңді жасып, өзіңе ұнағн гномды дөңгелектеп сыз.
Мақсаты: күн бойы эмоция мен сезімге талдау жасау, жақсы психоэмоциялық көңіл-күй туғызуға үйрету.
Нқсқау: Бір күннің эмоциялық портіретін жасайық. Бүгінгі күнді таңертеңнен бері еске түсіріңдер. Барлақ оқиғаны қарап шығыңдар, жеке үзінділерді көз алдарына келтіріңдер. Енді соларды жазыңдар. Басқа адамдардың әсерінен болған оқйғалар мен сезімдердің астын сызып қойыңдар. Жақсы-жаманын атап көрсетіңдер. Осыдан кейін эмоция сәтіндегі жеке ерекшіліктерге талдау жасалады.
«Менің эмоцияларым» жаттығуы.
Мақсаты:Өз эмоцияларын орындап, дәл жеткізе білу дағдыларын жетілдіру.
Керекті құралдар: адамның эмоциялары жазылған корточкалар «қайғы-бет, қуаныш-ерін,кербездік-оң қол, мақтаншақ-арқа, үрей-аяқ, таңдану-қас».
Нұсқау: алдарыңызға берілген корточкалар арқылы берілген тапсырмаларды орыңдаңыздар.
Топ сол тапсырманың шешімін табу керек.


title: Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011

text:
Тренинг жүргізуді жаңадан бастаған тренерлерге әдістемелік құрал
Пузиков В.Г. Технология ведения тренинга. – СПб.: Издательство «Речь», 2007. – 224с.:илл. – Тренинг технологиясына кіріспе/ Орыс тілінен аударып және құрастырған А.А. Лиясова.- Алматы, 2011-237 бет Бұл кітап- жаңадан психологиялық тренингтерді жүргізуде тренер болып жүргендерге және практик психологтарға табылмас құрал. Мұнда барлығы сипатталған: әлеуметтік –психологиялық тренингтің стандартқа сай бағдарламасы, рөлдік ойындар мен сергіту жаттығулары, жаңадан тренинг жүргізіп жүрген тренерлердің сұрақтарына жауаптар және т.б.
Оқу-әдістемелік құрал психологтарға, педагогтарға, студенттерге, оқытушыларға, әлеуметтік қызметкерлерге арналған.
А.А. Лиясова- психология ғылымының магистрі, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің, жалпы және этникалық психология кафедрасының аға оқытушысы.
Сарапшысы:С.М. Жақыпов – психология ғылымдарының докторы, профессор.


title: Психологиялық тренинг технологиясына кіріспе оқу-әдістемелік құрал Алматы 2011 - бет 10

text:
«Марафон» деп аталатын тағы бір нұсқа бар. Марафон әдетте түскі тамаққа арналған үзілістерімен бір тәулікке немесе тіпті екі тәулікке созылады. Егер әлдекім ұйықтап қалатын болса, онда сол топта отырып-ақ ұйықтайды, бірақ топтан ешкім де сабақ аяқталғанша кетпейді. Мұндай нұсқаның тек тұлғалық өсу топтары, яғни, терапевттік топтар үшін ғана мәні болады. Шеберліктер тренингі үшін бұл асыра сілтеушілік болады, бірақ ол команда қалыптастыру тобына жарамды болуы мүмкін. Әрине, мұндай жұмыс, жаттықтырушының арнайы дайындығынан басқа, ерекше төзімділікті талап етеді. Мұндай жағдайда, бәлкім, тек жұппен, мүмкін, бір-екі ассистентпен де жұмыс істеу қажет. Бірақ бұл жерде, барлық жағдайлардағыдай, дұрыс мәнге сүйенген абзал – егер жақсы тренингті мұндай құрбандықтарсыз-ақ өткізуге болатын болса, онда өзіңе де, тренинг қатысушыларына да қиындықтар туғызудың қажеті жоқ.
Бір күн ішіндегі сабақтардың ең көп ұзақтығы әдетте 8-10 академиялық сағатты, сирек жағдайларда 12 сағатты құрайды. Кейде көшпелі топтарда сабақтар кешкі тамақтан кейін де жалғасады. Мұндай жұмыстың мақсаттары әр түрлі болуы мүмкін. Мысалы, топтың жақсырақ танысып, жақындасулары үшін. Мұндай жағдайда тренингтің өзі, әдеттегідей, кешкі тамаққа дейін аяқталады да, ал кешкі тамақтан кейін топ жиналып, барлығы, мысалы, «мафия» ойынын (ойын төменде сипатталған) ойнайды немесе қандай да бір жарыстар ұйымдастырады, мысалы, хауыздағы баскетбол (егер хауыз болса). Тағы бір мақсат қатысушылардың тренингтен кейін ішімдік ішулерінен қауіптенетін, ал бұл басшылықтың жоспарына кірмейтін жағдайда туындайды. Және олардың мұндай мүмкіндіктері болмауы үшін, оларды кешкі тамақтан кейін де алдандыруға болады. Нәтижесінде топ үшін өте пайдалы және қызықты уақыт оздыруға болады.
1.5. ТРЕНИНГТЕ ҰПАЙДЫ ҚАЛАЙ ЖИНАУҒА БОЛАДЫ?
Топқа жаттықтырушы ұнаса, тренингтің өзі де көбірек ұнайтындығы және оның әсері ұзағырақ созылатындығы тренингтегі маңызды мезет болып табылады. Сондықтан жаттықтырушы саналы түрде топқа ұнауға тырысуы тиіс. Мен мұны «ұпай жинау» деп атаймын.
Негізгі идея – топқа жанама әсер ету, яғни, жаттықтырушы саналы түрде топ міндетті түрде байқайтын және оң бағалайтын нәрсені жасайды. Топ жаттықтырушының көп нәрсені жасай алатындығын, көп білетіндігін және олар үшін маңызды нәрсені жасайтынын байқайды.
Алғашқы ұпайды топта бір-бірін танымайтын адамдар жиналғанда, танысу кезінде-ақ жинауға болады. Жаттықтырушы алғашқы 5-10 минутта барлық қатысушылардың аты-жөндерін есте сақтап қалуы, содан соң, бүкіл тренинг бойы, олармен тек аттарын атай отырып сөйлесуі тиіс. Ол барлығын есте сақтағанын топқа әдейі, бірақ өте мұқият көрсетеді. Және көбінесе тренингтен кейін кейбір қатысушылар жақындап келіп, есте сақтау қабілетін қалай жаттықтыруға болатынын және дәл осындай нәтижелерге өздерінің қалай қол жеткізулеріне болатындығын сұрайды. Мүмкін, олар бұны топта талқылаған да болар, және оларда тренингті керемет кәсіби маман жүргізеді деген пікір қалыптасқан шығар. Әрине, мұндай жаттықтырушымен топ жақсырақ жұмыс істейді. Аттарды қалай есте сақтап үйренуге болатындығын мен кейінірек, танысу процедурасының өзі туралы әңгіме болғанда айтып беремін.
Екінші ұпайды да сондай-ақ танысу кезінде жинауға болады. Әдетте тренингтің басында барлығы кезекпен өз аты-жөндерін және өзі туралы тағы бірдеңелерді айтады. Мысалы, өз ұраны, өмірінің мақсаты, немесе қарым-қатынас жасау кезінде оларға көмектесетін немесе кедергі жасайтын қасиеттері, немесе тағы басқалары туралы. Жаттықтырушы аты-жөндерін қатесіз есте сақтап үйренісімен, жекелеген қатысушылардың айтқандарынан тағы бірдеңелерді есте сақтай алады. Мысалы, топтағы қатысушы былай дейді: «Менің есімім –Света. Маған қарым-қатынас жасау кезінде менің ұялшақтығым кедергі жасайды, мен жауапты жағдайларда абыржып қаламын». Жаттықтырушы тек осы айтылғанды есте сақтауы мүмкін. Бір немесе екі күн өткеннен кейін қандай да бір ойын үстінде Света өзін жақсы жағынан көрсеткенде, жаттықтырушы ойынды талқылау кезінде былай айтуы мүмкін: «Светаның танысу кезінде мұндай жағдайларда абыржып қалатындығы туралы айтқаны сіздердің естеріңізде бар ма, ал енді оның осы ойында өзін жақсы жағынан көрсеткенін көріп отырсыздар». Осылайша, жаттықтырушы Светаның жетістігін де атап көрсетеді, ал бұл тек оның өзі үшін ғана емес, сонымен қатар, топ үшін де өте маңызды, өйткені топ өздерінің барған сайын жиірек қол жеткізе бастаған табыстарын байқай бастайды. Әрине, топтағы бірнеше адам: «шынымен де, ол осылай айтып еді, біз оны ұмытып кеттік, ал жаттықтырушы оны ұмытпапты», - деп атап өтеді.
Жаттықтырушы көбірек есте сақтауға үйренгенде, бұнысын топқа көрсету мүмкіндіктері де молая түседі. Әрине, асылында, жаттықтырушы топта болып жатқанның бәрін, - кімнің не айтқанын және тіпті кімнің және қалай кімге қарайтындығын есте сақтауы тиіс. Жақсы жаттықтырушы барлығын дерлік есте сақтайды, бәрін көреді және байқайды. Бұл жаттықтырушыда оқиғаларды алдын ала болжап біліп отыру мүмкіндігі пайда болатындықтан да маңызды: көптеген жағдайларда жаттықтырушы ары қарай не болатындығын болжай алады. Адам енді ғана әлденені айтайын десе, оның не айтуы мүмкін екендігі түсінікті болады. Топ әлденені бірнеше рет қайталап айтып, талқылайтын және көптеген қатысушылар шаршап, үдерістен шығып қалатын шеңберді айналып жүрулердің барлығынан құтылу мүмкіндігі пайда болады.
Жаттықтырушы үшін рольдік ойындарға қатысушыларды таңдай білу өте маңызды. Жаттықтырушы қатысушылардың барлық ерекшеліктерін байқайды да, есте сақтап қалады, және бір немесе екі сағат жұмыстан кейін олардың көпшілігі туралы олардың қандай да бір ойында өздерін қалай ұстайтындықтарын айта алады. Ары қарай бәрі оңай: тіпті сіз адамдарды ойынға еріктілік қағидаты бойынша таңдап, сізде үш ерікті болса да, сіз олардың арасында рольдерді қалай бөлу керектігін білесіз. Бұл өте маңызды, өйткені егер сіз рольдерді ойдағыдай бөлсеңіз, ойын өте көңілді өтеді, барлық маңызды мезеттерді көрсетеді, және ол кезде ойынның талдауын топтың өзі жасайды да, жаттықтырушы тек қана қорытындысын шығарады. Ал егер рольдер дұрыс бөлінбесе, ойын да қызықсыз өтеді, талдау кезінде де айтатын ештеңе болмайды. Ал енді мынау былай ойнағанда, ал анау былай ойнағанда, біз көрер едік деп айту – бұл тренинг емес.
Ұпай жинаудың тағы бір мүмкіндігі. Енді ғана басталған даулар мен егестерді тоқтатып, бұл қуатты оң арнаға бағыттау қажет. Мысалы, жаттықтырушы жағдайды талқылау кезінде қатысушылардың ашулары қоза бастап, біреуі тіпті дөрекі немесе қатты сөз айтуға дайын сияқты екендігін көріп тұрса. Жаттықтырушы пікірталасты тоқтатып, былай дейді: «Бұл жағдайдың шешімін жеңілдету үшін бізге оны рольдік ойында ойнап көрген дұрыс. Маған үш қатысушы керек». Эмоционалдық тұрғыдан үдеріске кіріп кеткен, ашу кернеген адам ойнауға ықылас танытады. Жаттықтырушы рольдерді бөліп береді, және жаңағы қатысушы ойында қалай да өз эмоцияларын шығарады. Егер ол өзін қолға алып, өте жақсы ойнаса, талдау кезінде жаттықтырушы осыны атап көрсетіп, егер ол өз эмоцияларын ұстай алмай қалған күнде не болар еді деп айта алады. Егер керісінше жағдай орын алса, талдау кезінде бұны оның өзі де, барлық қатысушылар да байқайды. Осылайша, топ қандай да бір маңызды механизмдерді және жағымсыз эмоциялардың жұмыста пайдаланылуы мүмкін екендігін түсінуде ілгері жылжиды, ал қатысушының өзі болса, өзі үшін жаңа мінез-құлыққа үйрене алады.
Жаттықтырушының топта жазбаларды пайдаланбауымен: ақпаратты конспектіден оқымауымен, топ жұмысы барысында әлденені жазып алмауымен тағы бір ұпай жинауға болады. Бұған қол жеткізу оңай. Негізгі материалды жаттап алу қажет, ал үзіліс кезінде өз жазбаларыңнан әлденені қарап немесе жаңа бірдеңені белгілеп алуға әрқашан болады. Күннің соңында кез келген жазбаларды жазып алып, келесі күнге дайындалуға болады – бұл жаттықтырушы үшін өте пайдалы.
Әр түрлі топтарда бірдей ақпаратты беру мүмкін емес. Бір топта бір нәрсеге баса назар аударылса, екіншісінде басқаларына екпін түсіріледі. Бұл көптеген факторларға – қатысушылар қызметінің ерекшелігіне де, жаңа ғана ойнап көрсетілген жағдаймен сабақтастыққа да, қатысушылар қоятын сұрақтарға да байланысты болуы мүмкін. Осының бәрі және көптеген басқа да мәселелер жаттықтырушының хабарламасына ықпал етеді. Тәжірибе жинақтай келе, жаттықтырушы көп ақпарат жинайды, және ол кез келген ойынды қай жағынан да талқылауды жүргізе алады. Әрбір нақты топта жаттықтырушы дәл осы топ қатысушылары үшін ең маңызды ақпаратты таңдайды.
Жаттықтырушы үшін барлық топтардың әр түрлі болғандығы жақсы – соның ішінде ақпарат бойынша да. Оны біркелкілік жалықтырмайтын болады: көптеген топтарды қатарынан өткізіп, және кез келген топпен жұмыс істеу бірдей дәрежеде қызық болады.
Келесі ұпайды сіздің тобыңыз айналысатын қызметтің ерекшелігімен сабақтастықта жинауға болады. Мысалы, сіз тренингті жұмыс ерекшелігін сіз мүлде түсінбейтін ұйымда жүргізесіз. Олар қандай да бір ерекше тауарды немесе ерекшеліктері бар, және көптеген адамдар олар туралы білмейтін, немесе кәсіби «құпияларға» жататын бірдеңесі бар тауарды сатады делік.
Директормен немесе тренингке тапсырыс берушілердің бірімен әңгіме барысында сіз, мысалы, олардың терезе жасайтындықтарын білдіңіз. Сіз «шыны пакеті» деген сөзді есте сақтап қалдыңыз, арматураланған немесе арматураланбаған профиль болатындығын немесе тағы басқа бірдеңелерді есте сақтадыңыз. Және тренингте топқа тапсырма берген кезде: «Сіз клиентке келіп, сізден терезелерді сатып алуын ұсынасыз және клиентке шыны пакетінің барлық күшті жақтарын сипаттап беруге тиіссіз», - деп айта аласыз. Қатысушылар мұндай тапсырманы естіген кезде, ойынның өздерінің жұмыстарының мысалында құрылғанын түсінеді. Бұдан басқа, олар сіздің терезелер туралы білетіндігіңізді байқайды, оларда бірден жаттықтырушы өздерінің тауарын түсінеді деген әсер қалады.
Әрине, сауда-саттық тренингін жүргізетін жаттықтырушыға тауарды білудің еш қажеті жоқ. Жалпы алғанда, не сатсаң да, бәрі бір, сауда-саттықтың ортақ қағидаттары болады. Бірақ топтың алған әсері не оң жағына, не теріс жағына қалыптасады. Әрине, тәжірибе жинақтай келе, жаттықтырушы барған сайын молырақ ақпарат алатын және тіпті кейбір тауарлар туралы сатушылардың өздерінен де көбірек білетін болады, бірақ басында осы тәсілді қолдануға болады.
Кезекті ұпайды алдыңғы тәжірибеге сүйене отырып, жинауға болады. Бірінші нұсқа. Мысалы, жаттықтырушы, талдау жүргізе отырып, соңғы топтардың бірінде де «Бұзылған телефон» ойынында өте күлкілі болғанын, және қатысушылардың ұзақ уақытқа дейін тыныштала алмағанын айтады. Ал біреуі олардың жұмысында бәрі дәл осылай екендігін айтқан кезде, барлығы өте тез тыныштала қалды. Ендеше, біз де бұл туралы сіздердің жұмыстарыңызға қатысты сөйлесіп көрелік. Осылайша, жаттықтырушы қатысушылардың көңілділігін сындарлы арнаға бағыттайды және жол-жөнекей топқа алдыңғы топтар туралы әңгімелеп береді.
Екінші нұсқа. Жаттықтырушы нақты бір топтың тәжірибесіне сүйене алады, яғни, тренинг өткізілген ұйымды атайды. Бұл мысал жақсы болған және жаттықтырушы жабық ақпаратты таратпайтын жағдайда мүмкін болады. Егер осы фирма атауының да қатысушылар үшін қандай да бір маңызы болса, бұл да жақсы болып шығады. Мысалы, жаттықтырушы былай дейді: «Ал Дүниежүзілік Банктің бағдарламасы бойынша оқытып-үйретілген топта біз қызметші құрамды уәждеу проблемаларын және, атап айтқанда, қызметші құрамды ерекше нұсқалар арқылы уәждеуді талқыладық. Топта шылым шекпейтіндерге арналған арнайы бөлме жасауды және оны «тыныс алу бөлмесі» деп атауды ұсынды. Ұсыныс топқа өте ұнады, және одан әрі тағы да көп қызықты нұсқалар ойлап табылды». Әрине, жаттықтырушыға өзі тренинг өткізген барлық ұйымдар туралы айтудың қажеті жоқ. Бұл табиғи болып шығуы тиіс. Бүкіл тренинг бойында бір рет айтудың өзі жеткілікті. Ең бастысы, бұл жаттықтырушы жарты сағат бойы өз жетістіктерін тізбелеп отырғандай болып көрінбеуі тиіс.
Жаттықтырушы бүкіл тренинг бойында топтың жекелеген қатысушыларының арандатушылығына бой алдырмай, дауласпай және өз пікірін зорлап міндеттемей, тағы бір ұпай жинай алады. Кез келген жағдайларда жаттықтырушы сабырлы және орнықты болып қалады, ал егер әлдекім жаттықтырушымен дауласқысы келсе, ол жай ғана: «Иә, бұл да дұрыс. Әр түрлі жағынан келуге болатын жағдайлар өте көп», - деп айтады. Егер қатысушылардың бірі жаттықтырушы онымен келісе алмайтын әлденені айтса, ол: «Мен мұнымен келіспеймін, бірақ бұл – менің пікірім, ал сенің пікірің басқа болуы мүмкін», - дей алады. Ең бастысы, жаттықтырушы жағдайға эмоционалдық тұрғыдан кіріспейді. Ол жағдайды сырттан бақылайды және топтық үдеріске тек қажет болған жағдайда және өте жұмсақ түрде араласады. Нәтижесінде топ мүшелерінде жаттықтырушы туралы дау-жанжалға жоқ адам ретінде пікір қалыптасуы мүмкін, ал бұл осылай болуы да тиіс. Өйткені біз тренингте адамдарды осыған үйретеміз ғой.
Қосымша ұпайды өте оңай жинауға болады – жаттықтырушы жай ғана жақсы, жағымды, сыпайы, кішіпейіл адам болуы тиіс. Жаттықтырушы өзін басқалармен тең ұстап, топқа қысым көрсетуге тырыспай, өз пікірін зорлап міндеттемей, топтың өзінің қандай да бір маңызды қорытындылар шығаруына мүмкіндік беретін болса, топ мұны өте бағалайды.
Жоғарыда айтылғанның бәрін қорытындылаудан бұрын мынаны атап өту қажет: осы механизмдердің барлығы манипуляция емес. Сонымен, манипуляция дегеніміз – басқаларға зиян келтіретін немесе тек өзінің ғана пайдасына жасалатын нәрсе. Жоғарыда аталған механизмдердің барлығы топтың пайдасына жұмыс жасайды, және жаттықтырушы оларды қолдануға міндетті, өйткені бұл тренинг нәтижесін күшейте түседі. Және осының бәрі топ үшін пайдалы болатын болса, неліктен көңілді, жеңіл, жылдам оқып-үйренбеске?!
1.6. ТРЕНИНГТІК ТОПТАҒЫ ҚИЫН ҚАТЫСУШЫЛАР
Кез келген тренингтік топта әрқашан тренингті өзін танытудың өте қолайлы тәсілі деп шешетін қатысушылар табылады: үлкен аудитория, бәрі шеңбер құрып отырады, барлығы жақсы көрінеді және өзін де көрсетуге болады.
Қиын қатысушылардың бірнеше категориялары болады.
Мысалы, жаттықтырушыға жиі қарсы келе отырып, оған белсенді түрде кедергі жасайтын қатысушылар. Осылайша, жаттықтырушы топқа тапсырма бергенде, мұндай қиын қатысушы өмірде барлығы бұлай емес, және мұндай ойынды ойнаудың еш пайдасы жоқ деп мәлімдеуі, немесе бұның еш жақсылыққа апармайтынын айтуы мүмкін.
Әрине, мұның себебі бұл қатысушының жай ғана қорқатынында, және оның түсініктемелерінің барлығы оған ықтимал жеңілістен қорғану үшін керектігінде болуы мүмкін. Бірақ егер тренинг қатысушыларының бір бөлігі де қорқатын болса, олар да оны қолдауы мүмкін.
Жаттықтырушының мінез-құлқы мұндай жағдайда топтың қауіптенулерін жоққа шығаруға бағытталуы тиіс. Жаттықтырушы басынан бастап барынша тілектестік райда жұмыс істеуге тырысады. Тренингтің бас кезінде жүретін ойындар топ үшін қорқынышты болмаулары тиіс, олар жаппай сипат алулары және мүмкіндігінше көңілді және қызықты болулары тиіс; ойындардың арасында көңілді қозғалыс жаттығуларын, мысалы, «Хайуанаттар паркі шапалақтаулармен» ойынын (ойынның сипаттамасын ары қарай қараңыздар) енгізу өте маңызды. Мұндай жаттығудан кейін қатысушылардың көпшілігі көптеген ойындарға өз еріктерімен сұранады, және ешқандай қарсылық көрсетпейді.
Екінші нұсқа, қатысушы жаттықтырушымен ойын ойнауға қорыққаннан емес, ал топтың оны батыл, тапқыр адам ретінде бағалауы үшін дауласады. Ол жай ғана ерекшеленгісі келеді.
Мұндай жағдайда жаттықтырушы бұл қатысушының кез келген дұрыс ескертулерімен және қарсылықтарымен келіседі және былай дейді: иә, мен сізбен келісемін, сіз әбден дұрыс айтасыз, сондықтан да біз барлық жағдайларды бөліктерге бөліп – бір бөлігін бір ойында, екіншісін екінші ойында ойнайтын боламыз. Ал нәтижесінде біз барлық жағдайларды талқылап, ойнайтын боламыз. Егер ескертулер онша дұрыс болмаса, кез келген мұндай сөзді бұл ескертудің маңызды емес екендігімен барлығы келісулері үшін топта талқылау қажет. Мысалы, қиын қатысушы мұндай талапшыл клиенттер мүлде болмайды деп айтады. Сіз топтан бұның осылай ма екендігін сұрайсыз, және топтағы бірнеше адам өздерінде мұндай ғана емес, сонымен қатар, әлдеқайда жаманырақ та клиенттер болғанын айтады. Әдетте осындай бір талқылаудан кейін «қиын» басылады.
Бірақ қиын қатысушының мүлде сындарлы емес позицияны ұстанатындығы және тек қана жай дауласу үшін дауласатыны болады. Мұндай жағдайда оған кез келген мәселе бойынша пікірін білдіруге мүмкіндік беріп, бірден өз сөздерін ойында дәлелдеп беруді ұсыну жеткілікті болады. Жаттықтырушы оған жаңа өзі айтқандарының бәрін ойында көрсетіп беруді ұсына алады және, әрине, көп қателіктер жіберілетін осындай рольді бере алады. Ал кейінірек ойынды талдау кезінде оған айту мен істеудің әр түрлі нәрселер екендігін жұмсақ түрде көрсетуге болады. Мұндай қиын қатысушылармен қысымды үдете түсу қағидатын ұстану қажет – алдымен жұмсақ, ал егер оған әсер етпесе, адамды барған сайын қаттырақ орнына қою керек. Жұмсағырақ болғаны жақсырақ, бірақ кейде адамның бүкіл тренингті бүлдіргенінен гөрі, оны басында тәубасына келтіріп алған дұрыс.
Топта жаттықтырушыға қарсы белсенді түрде жұмыс істейтін біреу болғанда, нені істемеген дұрыс? Мұндай қатысушымен дауға кірісуге болмайды. Жаттықтырушы беріліп кетіп, соғыс басталып кетуі мүмкін. Топ біреуінің жағына шығады. Егер ол жаттықтырушының жағына шықса, адамды психологиялық тұрғыдан талап тастаулары мүмкін. Бірақ топтық қысым – ықпал етудің өте күшті механизмі, және оған тек аса қажет болған жағдайда ғана иек артуға болады. Ал егер топ жаттықтырушыға қарсы біріксе, оны топтан «алып шығуы» мүмкін.
Қиын қатысушылардың тағы бір категориясы – жаттықтырушыға қосылып, өзіне бедел жинап алғысы келетіндер. Мұндай «көмекші» жаттықтырушының барлық сөздеріне түсінік беріп, үнемі былай дейді: иә, мен білемін, бұл өте пайдалы, мен мұның өте маңызды екендігін психология бойынша кітаптан оқығанмын, және т.с.с. Немесе: «Мен білемін, жаттықтырушы сендерге, ақымақтарға, үйретіп жатқанда үйреніп алыңдар деп дұрыс айтады. Мен бұндай нәрселерді түсінемін, жаттықтырушыны тыңдаңдар» - және т.с.с. Мұндай адамды да жұмсақ түрде тыныштандыруға әрекеттеніп көруге болады. Егер көмектеспесе, сөзден ұстап, тәжірибелі адам ретінде, ойындағы ең қиын рольді беру керек. Әдетте бұл жеткілікті болады, және ары қарай бұл адам өзін әлдеқайда ұстамдырақ ұстайды. Әрі бұндай «белсендіні» топтың шоқып тастамауын қадағалау қажет. Оны ең басында тоқтатқан дұрыс, өйткені топ мұны айтарлықтай дөрекі жасауы мүмкін.
Енжар қатысушыларды да қиын қатысушылар деп атауға болады. Олар әдетте өздерін өте тыныш ұстайды және еріктілер қажет болатын ешқандай ойындарға қатыспауға тырысады. Бұдан басқа, олар топтық пікірталастарға қатыспайды немесе өте қысқа сөз орамдарымен шектеледі. Бұл қатысушылар қорқатын және осылайша өз қорқыныштары мен алаңдаушылықтарын көрсететін болулары керек.
Жаттықтырушының мінез-құлқы бұл жерде ең дәстүрлі түрде қалады. Басынан бастап топтың барлық қатысушыларына бұл жерде мүлдем қауіпсіз екендігін айтып қана қоймай, сонымен қатар, көрсету де қажет. Бұл үшін ең басында жаттықтырушы тренингтің мақсаттарын түсіндіреді, тренингте қандай да бір күрделі және қауіпті жағдайлар болмайтындығын айтады. Өте жақсы нұсқа – тренингтің бас кезінде қатысушылардан олардың қауіптенулері мен үміттері қандай екендіктерін сұрау, және егер қатысушыларда қандай да бір қауіптенулер болатын болса, осы қауіптенулерді жоққа шығару үшін әрбір сөз бойынша түсінік беру қажет. Бұдан басқа, жаттықтырушы басынан бастап өзін өте сыпайы ұстайды, топты орынды қалжыңдарымен босаңсытуға тырысады.
Бірақ, әрине, топтағы ең қауіптілер бәрі бір өздерін айтарлықтай енжар ұстаулары мүмкін. Мұндайды еңсеруге болады. Бұл үшін оларды әр түрлі ойындарға, бірақ тек еріктілік қағидатында қосуға тырысу қажет. Егер топта әлдекім өзін осылайша ұстайтын болса, алдымен мұндай адамға үйренісіп алуға мүмкіндік беріп, оған тренингте түскі үзіліске дейін, ал кейде бүкіл бірінші күн бойы белсенді қатысуды ұсынбау қажет. Жалпы, бірінші күнге барлығы қатысатын көп ойын жоспарлаған жақсы, сонда осындай сақ қатысушылардың барлығымен бірге жұмыс істеулеріне тура келеді. Бұдан басқа, барлығы үш, төрт, бес, алты адамнан шағын топтарға бөлінетін ойындар қажет, және топтардың құрамын үнемі ауыстырып отыру керек.
Басынан бастап осындай енжар қатысушыларға көңіл аударып, оларды біреудің кездейсоқ ренжітіп алмауы үшін, оларды сақтау қажет. Олардың аздап бойлары үйренісе бастағаны байқалса, кейде оларды қандай да бір рольдік ойындарға қатысуға шақыруға болады. Әдетте жаттықтырушы қалыптастыратын жақсы және тілектестік ахуалда, екінші күннің басынан бастап топта енжар қатысушылар болмайды. Оның үстіне, көбінесе ойындарға қатысуға еріктілердің саны рольдерден гөрі көбірек болып кетеді де, қайсыбір кезекті белгілеуге тура келеді.
Қиын қатысушылардың тағы бір категориясы – тренингке дейін де бәрін білгендіктерін, өздерінің жаңа ештеңе үйренбегендіктерін, немесе тағы осыған ұқсас бірдеңелерді айтуды жақсы көретіндер. Мұндай сөздерге, менің ойымша, мүлде көңіл аударудың қажеті жоқ. Біріншіден, тренинг дегеніміз – жаңа ақпаратты беру емес, ал жаттығу. Екіншіден, әрқашан қандай да бір жаңа ақпарат болады, ал барлық осыған ұқсас сөздер – өзін танытуға әрекеттенуден басқа түк те емес. Және осындай сөздерге ешбір жағдайда қарсылық білдіруге және ашулануға болмайды. Иә, тамаша, тренингте тек сіздердің мінез-құлықтарыңыз, жағдайларды сіздердің түсінулеріңіз ғана жаңа болуы мүмкін, біздің айналысатынымыз да осы деп айтуға болады.
Тренингке мақсатты түрде әлдене үшін күресуге келген қиын қатысушылардың категориясы болады, әсіресе тренингке басшылар қатысқан кезде. Мұндай «күрескерлер» кейде тренингте митинг немесе кәсіподақ жиналысын ұйымдастыруға тырысады. Оларға бізде жиналыс емес және тренинг жоспарына кірмейтін тақырыптарды талқылауға мүмкіндік жоқ екендігін түсіндіре отырып, айтарлықтай қатаң түрде тоқтату қажет. Барлық талқылаулар мен жиналыстарыңызды тренинг аяқталғаннан кейін өткізе беріңіздер.
Егер олар қандай да бір ойынның талқылауын басқа жаққа бұрып әкеткілері келсе, бізде «қазір және осында» деген ереже бар, әрқашан осы ережеге сүйенген орынды. Егер адам өте тынышсыз және сөзшең болатын болса, кезекті сөзінен кейін оған ұзақ сөйлеуге тыйым салуға болады – тек бір сөйлемнен және ойын үстінде бір реттен көп емес.
Қиын қатысушылардың тағы бір типі – экстрасенс, емші деп аталатындар және т.б. Олар топта қандай да бір жағдайларға түсінік беретіндіктерімен, арнайы терминологияны пайдаланатындықтарымен кедергі жасайды. Көбінесе олар мүлде зиянсыз, олардың бар болғаны өздерінің осымен айналысатындықтарын айтқылары, жақтастар мен құрметтеушілерін тапқылары келеді, бірақ топта мұны айтарлықтай теріс қабылдаулары мүмкін. Олар, мысалы, біреуге: «мен көріп тұрмын – сенің аураңның түсі өзгерді, бірақ сен қобалжыма, жай ғана тыныш отыра тұр, мен барлығын түзетемін», - деп айтулары мүмкін. Жағдайды шиеленістірмеу үшін, оларға үзіліс кезінде көп адамдардың мұның қаншалықты маңызды екендігін түсінбейтіндіктерін, сондықтан бұған жаман қараулары мүмкін екендіктерін, және топта енді мұндай ештеңе айтудың қажет емес екендігін сыпайы ғана айтуға болады. Әдетте олармен проблема болмайды, мүмкін, олардың қалағаны да осы шығар, бұл туралы жаттықтырушы білді – болды.
Қорытындылай келе, шын мәнінде «қиын» қатысушылармен болатын барлық осы жағдайлардың жаттықтырушыға ерекше қиындықтар туғызбайтындығын айтуға болады. Оларға байыппен қарау және топқа кедергі келтіруі мүмкін болғанда жөнге салу қажет. Және, ең бастысы, жаттықтырушы барлығына өте байсалды және тілектестікпен қараса, барлығы өз-өзінен шешіледі. Бүкіл топтың үнемі жаттықтырушыға қарайтынын, үнемі оны бағалайтынын және өздерін жаттықтырушының – оның мінез-құлқының, оның мақсаттарының үлгісінде ұстауға үйренетіндіктерін есте сақтау қажет – оның үстіне, тренингте әдетте осындай мақсаттар мен мінез-құлық меңгеріледі.
1.7. ЖҰМЫСТ Ы ҚАЛАЙ БАСТАУ КЕРЕК?
Алғашқы топтар – кез келген жаңадан бастаған жаттықтырушы үшін ең күрделі топтар. Біріншіден, өте қорқынышты: «оларға ұнамай қалса ше, біреу осындай бағдарламада болып, барлығы әлдеқашан белгілі екендігін айтса ше, олар жаттықтырушының өзінің жаттықтыратын саласында қандай тәжірибесі бар екендігін, қанша топпен және кіммен нақты тренинг өткізгенін сұрай бастаса ше, және т.б.». Осындай қауіптенулердің себебінен, жаңадан бастаған жаттықтырушы көп қателіктер жіберіп алатындай немесе тіпті тренингті әбден бүлдіріп алатындай қатты қобалжиды.
Екіншіден, алғашқы топтарда қатысушылардан соншалықты қатты теріс баға алуға болады, мұндай жағдайда жаттықтырушы «жасып», енді қайтып тренинг өткізгісі келмейді немесе өткізе де алмайды.
Сондықтан алғашқы үш-төрт топ өте маңызды. Жұмыстың қалыпты тәртібіне оңайырақ ену және жақсы бейімделу үшін алғашқы топтармен жұмысты барынша жеңілдету қажет. Бұл үшін әр түрлі нұсқаларды пайдалануға болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


Тәжірибелі жаттықтырушымен бір жұпта жұмыс істеу. Тәжірибелі жаттықтырушымен бір жұпта жұмыс істеу тренингте кім ретінде қатысатындығыңызға қарай белгілі бір белсенділікті ұйғарады. Видео операторы ретінде қатысуға болады, яғни, сіз шеңберде отырасыз және топ жұмысына қатыспайсыз, ал тек қана видеоға белгілі бір ойындарды түсіресіз; барлық қалған уақытта сіз топ пен жаттықтырушының жұмысын бақылайсыз. Немесе сіз топта отырасыз, қажеттілігіне қарай қатысасыз және видеоға қандай да бір ойындарды түсіресіз.
Мүмкін, жаттықтырушы сізді топқа жалған мүше етіп алады, яғни, сіз – топ қатысушысыз, ал кейбір ойындарда арнайы рольдерді – мысалы, қиын клиентті немесе ашулы бастықты, немесе қол астындағы қырсық қызметкерді және т.б. ойнайсыз. Топ қатысушылары көбінесе мұндай күрделі рольді ойнай алмайтындықтан, ұялатындықтан, өз әріптестеріне «соқтығуға» ыңғайсызданатындықтан және т.б., көптеген жаттықтырушылар өз әріптестері мен таныстарын осындай рольдерге алады. Мүмкін, жаттықтырушы мұндай ұсынысқа тіпті қуанып кетер – оған ешкімді іздеудің қажеті болмайды және, бұдан басқа, тренингті жүргізуге оқытылып-үйретілген адам қиын рольдерді жақсырақ ойнайтын болады.
Әрине, тәжірибелі жаттықтырушымен бір жұпта екінші жаттықтырушы болу – өте жақсы нұсқа. Сіз онымен келісе отырып, қандай да бір ойындарды, басында, мүмкін, тек алғашқы ширату жаттығуларын өткізесіз, сізде жүз пайыздық сақтандырумен жұмыс істеудің бірегей мүмкіндігі пайда болады. Бұдан басқа, сіз үнемі білікті кері байланысты алатын боласыз. Әрине, мұндай бастау ең тиімді болып табылады, бірақ бұндай мүмкіндік болмаса, басқа нұсқа барлығына дерлік қолжетімді.
Жаңа бастаған жаттықтырушымен бір жұпта жұмыс істеу. Сіз өзіңіз оқыған әдістемелік тобыңыздан біреуді жұп ретінде таңдайсыз және екеуіңіз бірге жұмыс істей бастайсыздар. Екі адам бірге жұмыс істеген әлдеқайда жеңілірек: сізде үнемі сізді сақтандырып отыратын, әрқашан көмектесе, қолдай алатын адам болады. Егер сіз абдырап қалсаңыз, ол сөз кезегін өзі алып, сіздің орныңызға сөйлеуді жалғастыра алады, әрі топ үшін бұл барлығы алдын ала осылай жоспарланғандай болып көрінеді. Ең бастысы – бір-бірлеріңізбен топтың көзінше дауласпауға, бір-бірлеріңізге қарсы келмеуге, екеуіңіздің тең құқылы әріптес екендіктеріңізге және, егер топ екеуіңіздің біреуіңізді басты адам деп шешсе де, сіздерге бәрі бір, сіздер кімнің көп жұмыс істегендігімен санаспай, тиісінше, бірдей ақы алатындықтарыңызға келісіп алу.
Сіздер кімнің не айтатынын және істейтінін бөліп ала аласыздар, бірақ екінші адам бірдеңені қосуы, мүмкін, топ бұл сіздің қатеңіз екенін түсінбейтіндей етіп, сіздің қателеріңізді бірден түзетуі мүмкін. Яғни, сіздер біреуіңіз бір нәрсені дұрыс жасамасаңыздар, екіншілеріңіз араласып, оны түзетуге келісесіздер. Мысалы, сіз нұсқау беріп жатырсыз, ал сіздің әріптесіңіз сіздің рольдерді ауыстырып алғаныңызды байқайды. Ол араласып: «Тоқта, мен ойлап таптым – біз басқа ойын ойнаймыз», - дейді де, дұрыс нұсқау береді. Немесе ол жаңа кіріспе түскенін айтады да, нұсқауды түзетеді. Сіз әріптесіңіз араласса, демек, бұның қажет болғандығын түсінуіңіз керек, және сіз өзіңізді бұл әуел бастан осылай ойластырылғандай ұстайсыз. Ал топпен жұмыстан кейін немесе үзілісте жағдайды талқылайсыздар, топ қандай да бір қателердің болғандығын және сіздердің оларды түзеткендеріңізді тіпті байқамай да қалады.
Жұп болып жұмыс істеу әлдеқайда жеңілірек және, ең бастысы, тиімдірек, себебі, қателерге жол бермеуге болады, өйткені мұндай сақтандырумен жұмыс жасай отырып, сіз азырақ қобалжисыз және қателерді азырақ жібересіз. Мысалы, менің таныстарымда мынадай бір оқиға болған. Топпен екі жаттықтырушы жұмыс жасаған, олардың біреуі «Электричка» ойынын (нұсқауларын ары қарай қараңыз) өткізген. Әлдене дұрыс болмай, ойын күтпеген жерден дұрыс жүрмей қойған. Ойынды талдай бастағанда, ойыншылардың белгісіз бір себеппен орындықта жатқан пакетті адамның макеті деп ойлап, көрші орындықта отырған адаммен емес, осы пакетпен сөйлесу қажет деп шешкендігі түсінікті болған. Олар пакетпен қалай сөйлесу керек екендігін түсінбеген де, ойын дұрыс жүрмеген. Бұл ойынды жүргізіп жатқан жаттықтырушы сасқалақтап, ойынның қалай бүлінгендігі туралы ғана ойлаған және ары қарай не істейтіндігін мүлдем білмеген. Ішкі логика бұзылған. Бірақ ойынды тастауға болмайды, ал ары қарай ойнауға да болмайды, өйткені топ бұл ойынды не үшін ойнағанын және қандай қорытындылар шығаруға болатындығын түсінбес еді. Жағдайды екінші жаттықтырушы құтқарған, ол бұның қазір ойналатын ойынның алдындағы арнайы жаттығу болғандығын айтып, «Электричка» ойынын қайтадан ойнатқан. Нұсқауларды анық берген де, ең басында ойластырылғандай, ойын өте жақсы өткен. Әрине, топтың қатысушылары ештеңені де сезбеген, олар бәрінің дәл осылай ойластырылғанына сенімді болған. Нәтижесінде ойын, мүмкін, тіпті бүкіл тренинг те құтқарылған.
Бұдан басқа, сіздер бір-бірлеріңізге кері байланыс бере аласыздар. Күннің соңында қандай күрделі немесе даулы мезеттер болғандығы, ненің көмектесіп, ненің кедергі жасағаны туралы әрқашан пікір алмаса аласыздар. Әр түрлі ұсақ-түйектер біртұтас бүтіндікті құрап, ол мазмұнмен толығады, және сіз тренингтің заңдылықтарын барған сайын жақсырақ түсіне бастайсыз. Және осылай үйрену әлдеқайда жеңілірек, өйткені сізге топ беретін кері байланыс, қанша дегенмен, тым жалпы. Сізбен бірге топпен жұмыс жасайтын жаттықтырушы сізге өз кері байланысын береді – өзінің бұны қалай көргендігін, нені байқағандығын айтады. Бұл даму үшін өте пайдалы.
Жалпы, үнемі жұп болып жұмыс істеу мүмкіндігі болса, бұл өте жақсы. Біз танысымыз екеуміз жұп болып бірнеше жыл жұмыс жасадық. Және тіпті өте маңызды тапсырыстар болған кезде де, біз оның алдында ертең сол жерде кездесеміз деп бір-бірімізге қоңырау шалатынбыз. Біз тіпті топта не айтатындығымыз туралы келісіп те алмайтынбыз. Ойын барысында жөн табатынбыз. Ол бірдеңе айтады, мен бірдеңе айтамын. Мен бір нәрсе істеймін, ол екінші бір нәрсені істейді. Ол қандай да бір ақпараттық блокты қояды, мен келесісін қоямын. Сонда топтар тиімдірек болып шығатын, себебі, қандай да бір үйден дайындалып әкелінген әзірленімдер болмайтын да, бағдарлама толығымен нақты топқа бағдарланатын.
Басында жұмыс істеу жеңілірек болу үшін, тегін топтардан бастауға болады. Мысалы, сіз мектепке келесіз де, ата-аналармен және мұғалімдермен келісе отырып, жоғары сынып оқушыларынан топ қалыптастырасыз және олармен тегін тренинг өткізесіз. Бұл – өте игілікті аудитория, оларға бәрі қызық, олар белсенді жұмыс істейді. Мұндай топтарда барлық ойындарды, барлық нұсқауларды, әр түрлі жағдайларды өткізіп шығуға болады. Белгілі бір тәжірибе жинақтап алған соң, сіз басқа топтарға шығуға қорықпайсыз, және келіссөздер жүргізу кезінде өзіңіздің жұмыс тәжірибеңізге сенімді түрде сүйене аласыз. Кейінірек сіз мектеп оқушылары топтарынан да қандай да бір ақша ала аласыз. Мысалы, сіз екі-үш топпен тегін жұмыс жасадыңыз, ал содан соң қалған сабақтар үшін ақы төлеуді ұсынасыз. Ақы шартты түрде болуы да мүмкін, мысалы, адам басынан 50-100 сом, бірақ осының өзі мүлдем тегіннен гөрі әлдеқайда жақсырақ. Бірақ егер сіз, мәселен, осы мектепте жұмыс істейтін болсаңыз, сондықтан сізге ақылы сабақ өткізу ыңғайсыз болса, сіз дәл осындай жаттықтырушыны басқа мектептен іздеп, бір-бірлеріңіз үшін топ жинайсыздар да, таныс емес мектеп оқушыларымен ақшаға жұмыс істейсіздер. Осылайша, сіз тәжірибе жинақтайсыз және қандай да бір ақша табасыз.
Жаттықтырушы болып жұмыс істей бастаудың тағы бір нұсқасы – өз таныстарыңыздың арасынан, әсіресе кейіннен сізді өз жұмысында жарнамалай алатын немесе тапсырыс беруші бола алатын адамдардан топ іріктеп алу. Өз таныстарыңызбен жұмыс жасау жеңілірек, олар әуел бастан сізге жақсы қарым-қатынаста болады.
Бұдан басқа, басында сіз сауық кештерінде, сіздерге қонақтар келгенде, серуендерде және т.б. қандай да бір көңілді ойындарды өткізе аласыз. Сіз нұсқауларды дұрыс беріп, ойынды басқарып үйренесіз, сонда сізге шын топта қорқынышты болмайды, адамдар тобына әлденені айтқан кезде өзіңізді жайлы сезініп, көптеген қателерге жол бермейтін боласыз. Үйде туыстарыңызбен, достарыңызбен, отбасыңызбен ойнауға болады.
Жаттықтырушының қателескенінде тұрған ештеңе жоқ екендігін айтқым келеді. Одан да жаманы – оның әлденені дұрыс айтпайтындығын бәрі бір уайымдайтындығы. Және ол күтпеген жерден әлденені дұрыс айтпай қалса, қызарып-бозарып, әлденені міңгірлеп, бүкіл жағдайды біржолата бүлдіріп тынады.
Қалай болғанда да, тіпті сіз әлденені дұрыс айтпасаңыз да, іле-шала: мен айнып қалдым, басқаша жасайық, - деп айту қажет.
Ойынның барысында нұсқаулардың дұрыс берілмегендігін және сол себептен оны ойнау мүмкін еместігін түсінетініңіз де болады... Жай ғана: «Тоқтаңыздар, мен жаңа ойын ойлап таптым», - деп айтасыз да, нұсқауды ауыстырасыз.
Ең бастысы, сізде тәжірибе пайда болады, топты сезіну пайда болады, сіз қандай да бір ойынға топтың әдетте қалай қарайтынын білетін боласыз.


title: Тәжірибелі жаттықтырушымен бір жұпта жұмыс істеу