title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 391

text:
304
СӨЗЖАСАМ
дама
- екеуі екі бөлек құбылыс. Себебі:
баянда-
м а < баян
(зат атауы )+
да
(бұйры қ рай көрсет-
кіш і)+ ліа (қимыл атауынан зат атауын тудыра-
ты н ж ұрн ақ), ал
баяннама < баян
(зат атауы )+
-нама
(тілімізде жұрнақ қызметін атқаратын иран
тілдерінен ауысқан, кірме сөз). Абай оны ешбір
түбірге ж алғам ай, сол иран тілдеріндегі стату-
сы нда, я ғ н и дербес соз ретінде қолданады:
Бұл
ж азған сұңғатым, Көңіл аіиар бір нама.
Тілімізде
-нама
арқылы ж асалған
бұл атал-
ғандардан басқа да біраз туылымдар кездеседі.
Бірақ олар ж оғары дағы ларм ен деңгейлес емес,
яғн и жалпыхалықтық сипат ала қоймаған сөздер,
мысалы: қытыкнама, кұлықнама, зиратнама
де-
гендер - кейбір жеке авторлардың сөзқолданы с
ерекш елігімен байланысты ғана кездесетін, ок-
казионалды қ сипаттағы туынды зат атаулары.
Құлықнама (“
мі нездеме
дериваты ны ң ор-
нына ж ұмсалған.
Айта берсем, мына “Құтықна-
м а ” атты кіт абы м а т ізіліп ж ат қан к е м -
кет іктің ...
(“ Қ.Ә.”);
Маңғыстаудың ойы мен
қырында ол соққан мұнаралар, ымараттар, зират-
намалар баріиылық.
(Сонда).
Қ азақ тілінде кеңес дәуірінде
қалы птасқан
да бірқыдыру жаңа жасамдар бар. Кейбірі мына-
лар:
кепілдеме
(свидетельство),
т үсінікт еме
(о Ь ъ ясш нт ), деректеме, пііиендеме.
Бұлар, құры-
лы м ы н ан көрініп тұрғандай,
кеп іл
,
түсінік, де-
р ек, пішен
тү б ір л ер ін ен ж а с а л ғ а н . Ө й ткен і
тілімізде
кепйіде, түсінікте, пішенде, деректе деРтн
етістіктер ж оқ. С он д ы қтан бұдардағы
- д е м е //
-теме -
сөзжасамдық формант ретінде тұтас алы-
нып қаралуға тиіс. Ж әне осы
-дем е//-т ем е
мен
ж оғары дағы
-дама//-нам а
екеуі сырт қалпы, ды-
бысты қ құрамы ж ағы нан өзара вариант сияқты
көрінгенімен, бір-бірімен генетикалы қ байлам-
байланысы жоқ, бөлек-бөлек форманттар сияқ-
ты.
-нам а
өзінің түпкі “жазу, кітап, ш ы ғарм а”
м ағы насы ны ң сыртында кейбір түрік тілдерінде
ара-тұра озге де мәнде қолданылады . М ысалы,
ол түрікмен тілінде
шарт
түбіріне
ж алғаны п,
иіартнама тсрм\\н\н
жасаса, қазақ тілінде ол жеке
кісі атына қосылып, оған “тан у” м ағы насы н
үстейтіндей бейім ала бастаған. М ысалы, қазақ
тшндсмүхтартанулстснмсн
қоса, кейде
мүхтар-
нама
да жарыса айтылады.
Қазақ эдебиетінде
Мүхтарнама элі жазыла қойған жоқ
(“Ж алы н”).
Сойтігі ж оғары дағы талданған тіл матери-
алдары
-нама
формантының тілімізде сөзжасам-
д ы қ қы зметінің бұры нғы ға қарағанда бүгінде
бірш ама кеңи гүскенін және соған байланысты
ол арқылы ж асалған туынды зат атауларыныңсе-
мантикасының да түрлене түскенін аңғартады.
-зада.
И ран тілдерінде
-зада
ф о р м ан ты
“тұқым, тек, нәсіл” мағынасын білдіретін дербес
сөз. Ал қазақ тілінде жұрнақ орнына қолданыла-
ды. Ол қазір көбінесе антропоним құрамында
жұмсалады. Тілімізде, мысалы,
Гүлзада, Асылзада,
Пэкизат, Бекзат, Бекзада, Шайзада, Ханзада, Айза-
да, АйзаттэрЪт
жалқы есімдер жиі ұшырасады.
С он дай -ақ бұлардың сыртында
-зада
құрамды
бірер жалпы есімдер де кейде қолданылады:
бек-
зада, асылзада, патіиазада, ханзада
т.б.
-зада
ғана
емес, осы келтірілген туылымдардың көбінің түбірі
де сол иран тілдеріндік кірмелер. Бұлардың ішінде
т е к
хан, ай, бек
сыңарлары ғана түрік текті лексе-
малар.
-п аз. Бұл ф ормант қазақ тіліне
иран тілдері-
нен тек бір өзі ғана емес, тұтас сөз құрамында,
өзі ж алғанған негіз сөзбен қоса кірген. М ысалы,
ол әуелде <э//е/?/7дз(<һүнерпаз), әйелпаз (< ғәй ал-
паз),
додапаз
(<дудепоз) сияқты туылымдар ар-
қылы келіп сіңді: сөз
өнерпазыЛев Толстой
(Бай-
тұрсы нов). К ейін келе бұл кірме ф ормант қазақ
тілінің өзінің байы рғы түбірлеріне де қосылып,
сол “өз топ ы рағы н д ағы д ай ” сөзжасамдық қы з-
мет атқара бастайды. Бірақ ол арқылы ж асалған
туынды түбір зат атаулары тілімізде көп емес.
Олар, мысалы, мына сияқтылар:
аспаз, атпаз (Ат-
паз көрген ат таныр, Ұстаз көрген хат таныр);
Дүниенің ең бір жазықсыз, аңқау үнпазы өз жұбай-
ын шақырам деп, кііикене сырын кең тау-тасқа да
паш етеді
(Әуезов).
-дар.
Тілімізде сөзжасамдық осы
-дар
ф ор-
манты арқылы пайда болған біраз жаңа туылым-
дар бар. Түркологияда бұл
-дар
ж ұрнағы иран
тілдеріндегі “держать, обладать” мағы насы ндағы
даіитэн
сөзімен байланыстырылады. Ол қазақ
тіліндегі мына бір түбір зат атауына да дәл сон-
дай “ ұстаушы, иеленуш і” деген мән үстейтін си-
яқты:
Қазан м ен Хаж ы-Тархан хандықтарына
түтқадар, құдіретті басуэзір Борис Годуновтың...
(М ағауин);
Бар байлыққа өзі қожа қазынадар бек
біраз алтынның орнын тапты
(Сонда). Бұл екі
мысалдан
-дар
формантының қазақ тілінде де сол
иран тілдеріндегідей мәнде қолданылатынын, яғңи
-ш ь/ж ұрнағы мен ұғымдастығын көруге болады.
Ол кейбір көркем ш ығармада да осындай м ағы -
нада қолданылады, мысалы:
Ел мұңдары боп кет-
кен Абайды...
(Әуезов). Бұл ж ұрнақ түрікмен
тілінде де
осылай
-шы
форманты қызметінде
жұмсалады. М ысалы, онда ш ош қа бағуш ыны
(“ с ви нопасты ”)
доңуздар
дейді.
306
СӨЗЖАСАМ
арқы лы пайда болған туынды сөздер тілімізде
коп емес. Ол өзі ж алғанған негіз тұлғаға белгілі
бір кәсіп түрімен байланысты м ағы н а үстейді.
Яғни адамның әбден төселген, машықтанған ісін,
әлде бір әрекетке деген бейім-қабілетін білдіретін
-ш ы //-ш і
жұрнағымен синонимдеседі. Тіліміздегі
түйекеш,
арбакеш, күрзікеш, такымкеш, кірекеш
жа-
самдары нан мысалы сондай м ағы н а аң ғары ла-
ды. С оңғы туылым қазақ тіліне тұтас тұрған
күйінде, түбір мен ж ұрнақ екеуі бірге кірген.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -қай//-кей - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
-қай//-кей. Бұл жұрнақ қазақ тілінде өнімсіз
ж ұрнақ қатарында сипатталады. Бірді-екілі ғана
туа түбір есімге жалғанады. М ысалы оны
сіле- кей, алаңкай сияқты туынды түбір зат атаулары-
ны ң ғана құрам ы нан кездестіруге болады. Ол
бұларда түбірге кішірейту мәнін үстейді. Бірақ
осы лармен сырт қалпы ұқсас, тұлғалас
төскей, беткей, теріскей, күңгей, оңкай, солакай тәрізді де
тілімізде біраз туылымдар бар. Бұлардың алдың-
ғы екеуі субстантивтену процесінен біржолата
отіп, зат атауы ретінде толық дербестенген, яғн и
әбден зат есімденіп кеткен.
Жолаушылар шыккан ж ак биік төскей болатын (Әуезов);
Абай күм төбешіктің беткейіне ж иналған салт атты сау- дагерлерге такап келді(С онда). Ал ж оғары дағы
қалған туылымдардан дәл мұндай зат атауы рет-
інде дербестену байқалмайды. Бәрі де - сын ата-
уын білдіреді. Бірақ бұл арада көңіл аударатын
бір нэрсе:
төскей, беткей, теріскей, күнгей, оңкай, солакай дегендердегі
-к а й //-к е й алаңкай, сілекей гуынды түбір зат атауларындағы
-ка й //-кей фор-
мантымен бір емес. Соңғы екеуіндегі -
к а й //-к ей кішірейту мағынасында қолданылған. Ал алдың-
ғы алтауындағы
-кай//-кей “ж ақ” (сторона) ұғы-
мын білдіретін сияқты . Д ем ек
алаңкай, сілекей дериваттарындағы
-кай//-кей - жұрнақ та,
тоскей, беткей, теріскей, күнгей, оңкай, солакай туыл ы м -
дары ндағы
-к а й //-к е й дербес жеке сөзге ұқсай-
ды.
-а й //-е й //-й . Бұл ф орм ант та - тіліміздің
сөзжасам жүйесіндегі ең бір өнімсіз жұрнақ. Ол
арқы лы туа түбір зат атауларынан ж асалған де-
риваттар саны тілімізде не бәрі төрт-бестей-ақ.
Олар мыналар:
баурай (<бауыр+ай),
шөмелей (<ш өмеле+й), сязай (<саза+й),лш//шУ (<маң+ай),
м алай (<м ал+ай). М.Әуезов
м алш ы мен осы,
соңғы
м алай лексемалары н қосарлап, қос сөз
түрінде қолданады. Ж азуш ы ны ң бұларды осы-
лай қосарлап қолдануында да бір мән бар сияқ-
ты. Екеуі сірә өзара мағы налас, синонимдес ту-
ынды түбір зат атаулары болу керек. Я ғн и
м а - лай - лексем асы ндағы
-ай форманты н
маліиы дегендегі
-шы жұрнағымен қызметтес, мәндес си-
яқты. Ал
баурай, шомелей, маңай, сазай дегендер-
дегі
-ай қосымы бір қарағанда тіпті жұрнақ деуге
де келіңкіремейді. Келіңкіремейтін себебі: жұрнақ-
тың әдетте негізгі ж ұрнақты қ белгісі - өзі жал-
ған ған түбірге ж аңа м ағы на, жаңа мазмұн беру,
яғни жаңа сөз жасау. Осы тұрғыдан алғанда:
маң мен
маңай, саза мен
сазай, бауыр мен
баурай ара-
сында ондай м ағы налы қ айырмаш ылық байқал-
майды, қайта олар өзара лексикалы қ дублетке
көбірек ұқсайды . Ө йткені
маңай, сазай, баурай, шөмелей дегендердегі
-а й //-е й //-й маң, саза, бау- ыр, іиәмеле түбірлеріне ешқандай да жаңа мағына
үстеп тұрған ж оқ. М іне осы себепті де
маңай, сазай, баурай, шөмелей дегендердегі
- а й //-е й //- й мен
м ала й туы лы м ы ндағы
-ай ф орманты н бір-
бірінен айыра қарау керек.


title: -а ң //-е ң //-ң - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
-а ң //-е ң //-ң . Бұл ж ұрнақты ң қатысуымен
ж асалған туынды түбір зат атаулары да жалпы
тілімізде санаулы. М ұның және өзіндік бір ерек-
шелігі: зат атауына да, сын атауына да - екеуіне
ж алғанымды, екеуіне де кішірейту мәнін үстейді,
м ы салы :
бел -
белең, бос -
босаң, ой - ойаң, кат ( -ты) - катаң, сор - сораң\ ал
өртең, тозаң, кезең лексем алары ндағы
-а ң //-е ң қосы м ы нан ондай
кішірейту мәні сезілмейді, мұнда қайта ж ұрнақ-
ты қ сипат басы мы рақ.
Белең, босаң, ойаң (ояң), қатаң дегендердегі -
аң//-ең қосымдарынан бұған
керісінше, яғни сөзжасамдықтан горі сөзтүрлемдік
реңк корінімдірек. Ш ынында да жоғарыдағы
өрт туа түбір зат атауына
-ең форманты еш қандай да
кішірейту ұғымын жамап тұрған жоқ. Рас,
өртең дериваты сөзтагітық тегі ж ағы нан сын атауына
көбірек жуық. Бірақ ол бүгінде әбден субстан-
тивтенген, зат атауы ретінде көбірек тиянақты -
лы қ алған:
Өртеңнің бауырына конып отырған Үлжан аулына Қүнанбай екі-үш күндей конақта- ды (Әуезов). Зат атауы ретіндегі дәл осы сияқты
тиянақты лы қ
кезең, /шзд//лексемаларынан да бай-
қалады. Қ азақ тілінде
-аң форманты арқылы жа-
салған мұндай ж аңа туылымдар қатарына сон-
д ай -ақ
кайқаң және
карсаң туынды сөздерін де
жатқызуға болады
(кайкаң < кайкы+аң, карсаң < карсы+аң). Аттар карсаңға мыкшия, дем ала өрлеп, ж отаға эрең котерілді (М ұқанов);
Бір кайкаң- ның алдындағы тіктеу сайда алты үры барым- ташыны алты топка бөлді (Әуезов).
Тілімізде туынды түбір зат агаулары сондай-
ақ осы аталмыш жұрнақ арқылы кейбір бейнеле-
уіш сөздерден де жасалады, мысалы: с&тш//(<салп+аң),
бүлтаң (<бұлт+аң),
селтең (<селт+ең),
калбаң (< қалп + аң ) т.б.
Бір көрмеге тэп-тэтті Қазаны
ЖҮРНАҚТЫ ЗАТ ЕСІМДЕР
307
м ен калбаңы (Абай);
Б үл - көңілінде бүлтаңы жок сәби бала (Байтанаев).


title: -ғ а н //-г е н - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
-ғ а н //-г е н . Қазақ тілінде есім негізді туын-
ды түбір зат атауларын жасайтын жұрнақтардың
бірі - осы
-ғ а н //-г е н ф орманты . Ол арқылы
тілімізде жеке есептік сан атауынан
жетіген ту-
ынды зат атауы қалы птасқан. Жеті тарам қыл
ішегі бар музыкалық аспап мағынасын білдіреді.
Болат Сарыбаевтың зерттеуі нэтижесінде... қыл қобыз, жетіген, дауылпаз, көне домбыра үлгілері табылды (“ ҚӘ” ). Кейбір аймақта музыкалық
аспаптың атауы ретінде айтылатын
жетіған сөзі
де осы
жетіген жасалымының жергілікті дыбыс-
ты қ нұсқасы (варианты) болуы мүмкін
- ы //-і, -с ы //-с і. Қазақ тілінде үшінші жақ
тәуелдік жалғауының
-ы //-і, -сы //-сі көрсеткіші
сөзтүрлемдік қана емес, сонымен қоса созжасам-
ды қ та қы змет атқарады. М ысалы тіліміздегі
“жетісін беру” , “жетісін өткізу” , “жетісі қаш ан” ,
“жетісі өткен с о ң ” , “жетісі әлі болған ж о қ ” ,
“ қы рқы өтпей ж аты п” сияқты сөз орамдары н-
дағы
жетісі, қырқы дериваттары осы тәуелдік
жалғау арқылы есептік
жеті және
қырық сан
атауларынан ж асалған. Әдетте, зат атауының
септік, коптік, тәуелдік жалғаулары оздері жал-
ған ған өзге сөз таптарын субстантивтендіреді.
Көп жағдайда контекстік субстантив жасайды.
Ал
жетісі, қырқы туынды түбір зат атаулары ол
деңгейден әлдеқаш ан өтіп кеткен, реестрлік сөз
дәрежесіне жеткен:
Жоқтау өлеңдері олген адам- ның қазасы үстінде немесе жетісі, қырқы, жылы деп аталатын кездерде айтылатын (Ғабдуллин).
Қырқы лексем асы тілімізде, сон д ай -ақ, кейбір
ы ры м -салт атауына (яғн и сәбидің туған ы н а
қы ры қ күн толуына) байланысты да қолданыла-
ды. М ысалы, тіліміздегі “ қы рқы н ан ш ы ғару” ,
“ қы рқы нан ш ы ғарда” , “ қы рқы н ан әлі ш ы ғар-
ғамыз ж оқ” тәрізді сөзқолданыстар осы этномә-
дени салттан туған.
-бай. Бұл ф ормант қазақ тілінде негізінен
антропонимдіктуылымдарда қолданылады. Онда
да тек есептік сан атаулары ны ң қосары нда.
Мұндай құрылымды жаңа жасамдарға, мысалы,
мынажалқы есімдержатады:
Бірбай, Екібай, Үшбай, Тортбай, Бесбай, Алтыбай, Жетібай, Сегізбай, То- ғызбай, Онбай, Отызбай, Қырықбай, Елубай, Алпыс- бай, Жетпісбай, Сексенбай, Тоқсанбай, Жүзбай, Мың- бай. Бұл жерде көңіл аударатын бір нэрсе
-бай ф орманты ны ң бірден о нға дейінгі есептік сан
атауларына соз тастамай түгел ж алғаны м ды ғы .
Ал ол онды қ атауларының ішінде тек
жиырма есептік сан атауына ғана қосылмайды. Қазақ
тілінде, сон д ай -ақ,
Екібай антропоним інен гөрі
Егізбай жалқы есімі жиірек ұшырасады.
Екібай дейтін кісі есімінің орнына көбінесе соңғы ,
Егіз- бай антропоним і қолданылады. Бұл, сірә, олар-
дағы
екі және
егіз негіздерінің
(жалқы және
ж ал- ғыз деген сияқты) генетикалық жақтан өзара бай-
ланы сты лы ғы нан болу керек. Осы құрылымды
туылымдар қатарына
Түменбай (-Тұманбай) және
Санбай (Сәтімжан Санбаев дегендегі) антропо-
нимдерін де ж атқы зуға болады. Себебі
түмен - он мың, ал
сан - миллион деген мағына білдіретін
сөздер: “ Бірдің кесірі - м ы ңға, м ы ңны ң кесірі -
түм енге” , “ О рманбет хан өлгенде, он сан ноғай
бүлгенде” дегендердегі
түмен мен
сан сол он мың,
миллион мағынасында қолданылған. Кейбір зерт-
теушілер жоғарыда келтірілген антропонимдердің
бай болігін, эдетте, “богач, богатый” м ағы насы н
білдіретін
бай лексем асы ретінде алып қарауға
бейім. Олай б о л ған ж ағдайда Ж ансүгіровтің
С ұрпақбайы ндағы , М айлиннің М ырқы мбайын-
д а ғы , М үсіреп овты ң Т ы м ақб ай ы н д ағы ж әне
кейбір коркем эдебиет үлгілерінен кездесетін
Ж елкебай, Сенделбай, Телпекбай іспетті созқол-
даны стардағы
бай элементін қалай түсіндіру ке-
рек, әлде осы “байларды ң” бәрі бір нәрсе ме -
бұл, әрине, әлі де боса анықтай түсуді қажет етеді.


title: -ы ш //-іш - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
308
СӨЗЖАСАМ
форманттары арқы лы ж асалған екі дериваттың
(бірі - м узы ка
аспабы н ы ң атауы ретінде, ал
екіншісі тері керетін құрал мағынасында жұмсал-
ғаны м ен) бір-бірінен семантикалы қ еш алш ақ-
ты ғы ж оқ. Екеуі де - құралдың атауы.
Бұл жа-
ғынан олардың
(-гііи
пен
-іш
жұрнақтардың) өза-
ра синонимдестігі айқы н аңғарылады. Тілімізде
сондай-ақ есім негізден
осъ\-ыш //-іш
форманты-
ның қатысуымен кеңес дәуірінде қалыптасқан ту-
ынды түбір зат атаулары да бірталай. Кейбірі мы-
налар:
қозғауыіи, сақтауыш (совхоздың м ү з сақ-
тауыштары), өлшеуіш, маялауыш (маялауыіитың
аспалы тіркемелі түрлері), қармауыш (қармалау-
ыш), қабылдауыш (приемник), желпуіш, деңгейлеуіиі,
дэмдеуіш (приправа)т.(5.
Бұлардың кейбірін енді
тұтас контекс көлемінде алып көрейік.
Ыстық та-
мақ, ащы түздық, әртүрлі дэмдеуіштер қарын клет-
каларының үлғаю процестерін жеделдетеді
(Әби-
сатов);
Оны бір тегіс алаң үстінде деңгейлеуіштің
көмегімен орнықтырады
(“Ауыл.шаруаш. маш и-
налары”);
Кең бөлменің төр жақ бүрыіиында қабыл-
дауыш...
(Сыланов);
Өскіншенің алдыңғы ж ағын-
да қармауыштар түзіледі
(Жалпы биология). Ал
сөзжасамдық осы үлгідегі (модельдегі)
безеуіш
ту-
ынды түбір зат атауы этнографиялы қ термин де,
қалауыш
туылымы - диалектизм.
Ондай жерлерге
арнаулы
безеуіш, безеубас деген қүрал арқылы ою
ойылып, күміс сіңіріледі
(Қасиманов);
Қыз жасау-
ын артып, қалауыш ортасына қыздың өзін мінгізді
(Нұрпейісов).
Достарыңызбен бөлісу:


title: -ы л //-іл - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
-ы л //-іл .
Бұл сөзжасамдық ж ұрнақ арқылы
қимыл есім нен қалы птасқан туынды түбір зат
атаулары да өздерінің семантикалық құрылымы
жағынан нақтылы атаулық мән алған, терминдік
деңгейдегі сөздер болып келеді, мысалы:
тосқа-
уыл, іиабуыл, жортуыл, кезуіл, торуъцідч
гендер, мы-
салы, сондай дериваттар.
Қағазкой, арызжанды
кеңселер м ен экімдерге тосқауыл болатын де-
рект і қағаздар керек
(Әуезов).
Атасы қол бас-
т аған М амай батыр, Өмірі кезуілде тіккен іиа-
тыр
(Бердин). С ондай-ақ
богеуіл, аңдуыл, шанду-
ыл
туылымдары да осы үлгідегі дериваттарға
жатады. Бірақ соң ғы
шандуыл
туынды түбір зат
атауы тек жеке жазуш ының ғана тіл ерекшелігі-
мен, стиль даралығымен ғана байланысты сияқ-
ты.
Кедейлерді біріне бірін айдап салып, т алас-
тыра берсек, біз аңдуылдан тасалана түрамыз
(Оразалин);
Бәгеуілді, эдетте, орманды жерлерге
ағаштардың бүтақты басын дүитан жаққа қара-
та қүлатып жасайды
(ҚСЭ.).
Тілімізде осы сөзжасамдық
-ы л//-іл
форман-
ты арқылы қалы птасқан туынды түбір зат атау-
лары ны ң біразының негізі елкітеуіш сөздер бо-
лы п келеді. Мысалы мұндай негізді (мотивация-
лы) туылымдарға
арсыл, күрсіл, бырқыл, бырыл, был-
шыл, гуіл, гүріл, дүңкіл, зуыл, зырыл, зыңыл, зіркіл, кеңкіл,
қаңқыл, қарқыл, қорсыл, қорыл, қыңқыл, қырыл, ла-
қыл, лоқыл, мыңқыл, пысыл, саңқыл, сартыл, сылпыл,
сыңқыл, сырыл, тарсыл, шаңқыл, шарыл, шиқыл, шы-
рыл, ыңқыл, ырыл, ысыл,
осылар сияқты тағы талай
дериваттарды ж атқы зуға болады. Бұлардың бәрі
де бір буынды түбір еліктеуіш сөздерден жасал-
ған. Я ғн и барлы ғы да белгілі бір дыбыс түріне
еліктеуден туған. Келтірілген туынды сөздер сол
алуан түрлі дыбыстардың тілдік көріністері, атау-
лары болып табылады. Ж әне ж оғары дағы дери-
ваттардың негізі санадатын еліктеуіш сөздердің
бәрі үнемі дауыссыз дыбысқа аяқталып отырады.
Бірер мысал:
Көмейіңе тақап түрған бір күлкілің
бар ғой
(Әуезов);
Ақырын ғана коркем сыңқыл
эсем үнмен Әйгерім күліп қызарады
(Сонда).
Қ азақ тілінде осы
- ы л //-іл
ф орманты арқы -
лы бейнелеуіш сөздерден біраз туынды түбір зат
атаулары жасалған, мысалы:бу/щ>/.л,
бүлкіл, был-
қыл, діріл, жалтыл, жарқыл, күлтт, лапът, салпът,
лыпът, селкіл, жъттът,
тағы осы сияқтылар.
Комей
бүлкіліне салып, қүйқылжыта аяқтады да, домбы-
раны Әмірге үсынды
(Ж армағамбетов);
Бойына
тоңазығандай бір діріл пайда болды
(Әуезов);
Көзінің алдындағы осы бір күлт іл коптен бері кет-
пей қойды
(Ахтанов).
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -ы р//-ір - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
ЖҮРНАҚТЫ ЗАТ ЕСІМДЕР
309
кейбір атауыш (номинатив)
сөздерді келтіруге
болады. Бұлардың барлы ғы да - кұс атаулары,
бэрі де - осы қанаттылардың дыбысына еліктеу-
ден келіп ш ы ққан жалпы есімдер. Бірақ олар
синтетикалы қ тәсілмен ж асалған создер емес.
М ысалы
көкек
атауы
көк-көк >көккөк >көкек
ре-
тімен, яғн и “ к ө к ” ды бы сы ны ң
екі рет қайтала-
нуынан келіп ш ы ққан .
Қарға
да солай, сондай
ұлгіде пайда болған:
карк-карк> карккарк
(бұл
қосарда екі рет қайталанған -рқ дыбыс тіркесінің
соңғы сы түсіріліп) >
қаркка
(аттас лексемасы н-
дағы екі қатаң
-тт
дыбыстары ның
бір ұяң -д
дыбысына ауы сқаны яғн и
адас
болып өзгергені
сияқты
кк> ғ
болып өзгерген)>
карға.
Қ азақ тілінде туынды түбір зат атаулары
етістік негіздерден де жиі жасалады.
Я ғн и осы
етістік негіздерге ж ал ған аты н ж ұрн ақтар да
тілімізде бірталай. Бірақ бұлар туынды түбір ет-
істіктерден гөрі туа түбір етістіктерге көбірек жал-
ғанымды. Д ем ек соң ғы етістік түрімен сөзжа-
самдық қаты насқа түсетін жұрнақтар сан ж ағы -
нан да көбірек.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -аш ақ//-еш ек - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
-аш ақ//-еш ек. Сөзж асамды қ бұл ф ормант-
тың жалғанымды қ аясы қазақ тілінде жалпы кең
емес.
-аш ак//-еш ек - өзінің лингвистикалы қ та-
биғаты, сөз таптық тегі жағынан көбіне-көп сын
атаулары ж асамына бейім жұрнақ. Тілімізде ол
арқылы ж асалған кейбір сын атаулары қазір зат-
тық сипат алып (субстантивтеніп), әуелгі атрибу-
тивтік сапасынан ажырай түскен. Мысалы,
бола- шак, келешек дегендер - міне сондай жасалымдар.
Екеуін де лексикалы қ мазмұны дербестігі ж ағы -
нан әбден сараланған, толық мэнді туынды түбір
зат атауы деуге болады. Ал бұлармен салыстыр-
ғанда,
берешек, алашак, көрешек дегендерден дәл
сондай деңгейлі субстантивтену, дәл сондай дәре-
жедегі затгық тиянақты лы қ байқалмайды.
Бірақ тіл білімінде сөзжасамдық бұл
-а ш а к // -ешек ж ұрнағы келер ш ақ
-ар ф орм анты ны ң
ықш амдалған (редукцияланған) -ог//-е н ұ с қ а с ы
мен кәдімгі “у ақы т” м ағы насы нда қолданыла-
тын
шак лексем асы ны ң қосындысы болып та-
былады.
-а. Бұл ф ормант қазақ тілінде үш-төрт қана
түбір етістікке ж алғанып, туынды (жаңа) сөз жа-
сайды. М ысалы ол
жыр етістігіне қосылып, гео-
графиялықжь//?ятерминін жасаса, “не жаздым” ,
“жаздым, ж аңылдым” сияқты сөз орамдарында-
ғы
жаз лексемасы да солай
-а ж ұрнағы арқылы
“кара” мағынасын білдіретін
жаза дейтін заңтер-
миніне айналған. Ал
айнал етістігі осы
-а ф ор-
мантын қабылдап,
айнала дейтін белгілі бір
кеңістік ұғымына ие болған да,
аша, т аға (аттың
тағасы ) туылымы нақты лы зат атауы (аш + а,
тақ+а) ретінде қалыптасқан.
Мал-баска түгел тол- ған айналасы (Торайғыров).


title: -ш ы //-ш і - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
-ш ы //-ш і. Тілімізде етістік негізден сөзжа-
самды қ осы ф орм ант арқылы пайда болған ту-
ынды түбір зат атаулары білдіретін м ағы налары
ж ағы нан әр түрлі. Мысалы туа түбір етістік не-
гізден қалы птасқандары көбінесе нақты лы бір
номинациялық мәнмен байланысты болып келеді.
М ысалы,
оташы (хирург), тамшы, жамылшы, бар- шы дегендер міне осындай дериваттар.
Ж үкті түйелердін екі ж ағы үлкен кара ж амыліиылары- м ен баяу ғана желпіне түседі (Әуезов); Сол сах- раның алғаш кы елшісі, баршысы боп Алтынсарин омір кешіпті ( Сонда). Бұл келтірілген мысалдар-
дағы
жамылшы, баршы туынды түбір зат атаула-
ры өздерінің қолданымдық дәрежесі, әдеби тілдік
сипаты ж ағы нан бірдей емес. А лдыңғысы - жал-
пыхалықтық дериват, ал соңғы
баріиы туылымы-
нан ондай ауқым әзір байқалм айды . Бұл - жеке
бір ж азуш ы ны ң өзіндік ерекш елігі аясы ндағы
ғана, таза контекстік, стильдік ы ңғайдағы , окка-
зионалды қ жасам. Себебі
баршы туынды зат атау-
ына автордың теліп отырған мағынасы көпшілікке
ш ынында тосындау. Жазушы сондықтан ш ығар-
масының екінші бір жерінде оны былай түсіндіре
отырып қолданады:
Мынау келе ж аткан тобы- нан “ходок ” (баршы) болып Ж етісуға барып, онда бір жыл түрып, жердің, кәсіптің бар жағдайымен танысып кеп, осы тобын артынан ертіп, көшіріп келе ж аткан өзі(Ә уезов).
-дақ//-дек. Қазақ тілінде, бұл формант та бірер
ғана етістікпен сөзж асам ды қ қы зметке түседі.
М ұның озіндік бір ерекшлігі: дауыстыға аяқтал-
ған етістік негізге де, сондай-ақ дауыссызға біткен
етістік негізге де ж алғана береді. М ұндай құры -
лымды туынды түбір зат атауы, әдетте нақтылы
бір зат атауымен байланысты болып келеді, мы-
салы ,
куырдак, кидак: Абайлар осы беттен коска, бағанағы аркардың куырдағын жеуге бейімдеп еді (Әуезов); Матаның үсак кидақтарынан көрпеше жасайды (ҚТДС).


title: -к е с т е - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
1 1 -к е с т е . Д а у ы сты ды бы стар ды ң тіл ә у е з ж ік т е л ім і А, Ә, Ы, I, Е -
езулік
үндесімдауыстылар
Ұ, Ү, О, Ө -
еріндік
үндесім дауыстылар
1 2 - к е с т е . Д ауы сты ды бы стар ды ң ерін ә у е з ж ік т е л ім і Осы күнгі теори ялы қ ф онетика мен оқу
эдістеме саласында тектіл әуезді (жуан, жіңішке)
үндесім белгілерін ғана ескеріп жүр (қазақ жа-
зуында ерін үндесімінің сақталмай келе жатқан
себебі де осы). Енді езу-ерін әуезді үндесім бел-
гілері қосылып, дауыстылар қайта топталады (13-
кесте). Бірінші қатарда жуан езулік, екінші қатар-
да жіңішке езулік, үшінші қатарда жуан еріндік,
тортінші қатарда ж іңіш ке еріндік дауыстылар
орналасқан.
А Ы - ж у а и , езу л ік ү н д е с ім дауы сты лар Ә I Е - ж ің іш к е , ер ін д ік у н д е сім дауы сты лар Ұ 0 - ж у а и . езу л ік ү н д е с ім дауы сты лар Ү Ө - ж ің іш к е , ер іи д ік ү н д е с ім дауы сты лар 1 3 - к е с т е . Д ауы сты ды бы стар ды ң тіл -е р ін ә у е з ж ік т ел ім і Қ азақәдеби айтылымында (казахское лите-
ратурное произнош ение) тіл эуез бен ерін әуез
қатар сақталы п келе ж атқан д ы қтан еріидік
үндесім дыбыстарды да сипаттап шығу - бүгінгі
фонетика ғылымының міндеті.
Қазақ тіліндегі үндесім дауыстылардың құра-
мы анықталып, жүйесі сипатталып шықты. Енді
қазақ тіліндегі фонетикалық дауыстыларды іздеу
керек.
30
ФОНЕТИКА Егер тіл әуезді үндесім белгілер ескерілетін
болса, онда үндесім дауыстылардың құрамы ке-
миді (14-кесте).
қүрамы
жаса-
лымы
тіл алды
тіл ортасы
тіл арты
езу | ерін
езу | ерін
езу |е р ін
жалаң
құранды
қысаң
аш ы қ
Ы
Ұ
А
Е
0


title: АЛҒЫ СӨЗ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
АЛҒЫ СӨЗ В.В .Радлов пен “К р аткая грам м ати ка казак-
к и р г и з с к о г о я з ы к а ” к іт а б ы н ы ң а в т о р ы
П .М .М елиоранскийді бүл “үш китке” қоспай,
ол екеуін м ладограмм атикалы қ концепциялар-
ды ң окілдерімен, ягни тілдің грамм атикалы қ
қүры лы сы ндагы қүбы лы старды кобінесе тари-
хи түрғыдан түсіндіруге бейім түратын, тілдік
единицаларды әдетте өзара тыгыз байланыста
емес, б ір-б ір ін ен бол ек алы п қарасты раты н
атомистік лингвистикамен байланыстыру себебі,
біздің ой ы м ы зш а, сірә осы жогарыда айты л-
ғандарда ж атқ ан болу керек (Тигсо1о§іа. К се-
м идесятилетию академ ика А .Н .К он он ова. Л .,
1976, С. 5,6.).
Бүл түрғы дан алғанда Ахмет Байтүрсы н-
үлы ны ң“Тіл - қүрал”* дейтін жалпы атпен 1913-
1915 жылдары ж арияланган “Дыбыс жүйесі мен
түрлері”, “Соз жүйесі мен түрлері” және “Сөйлем
жүйесі мен түрлері” атты зерттеулер сериясы н
өзінің жазылу мақсаты, міндеті жағынан да, қүры-
лымы мен мазмүн бүтіндігі, жүйе-желісі жөнінен
де бөлек, түбірімен мүлде жаңа сапалы еңбек
деуге болады. О ны ң үстіне бүл (П .М .М ели -
оранскийдің грамматикасына қарағанда) көлемі
жағынан да толы қ (240 бетке жуы қ). Қ азақ тілі
мүнда, жоғарыда айтқаны м ы здай, алғаш рет
өзінің бай төл материалы, бар болым-болмы сы
н е г із ін д е , ең б а с т ы с ы : б а с т а н а я қ
қ а з а қ менталитеті түргысынан қарастырылған. Оның
о сы н д ай ғы л ы м и те р е ң н егізд е ж а зы л ға н ,
біртүтас, мүлдем ж аңа мазмүнды, болек типті
грамм атика екенін түрколог ғалымдар қазір
орынды атап корсетуде.
А.Байтүрсынүлының сөз болып отырған осы
“Тіл - қүралы ” арқы лы түңғы ш қа за қ грамма-
тикасы ны ң ғылы ми негізі қаланғаны туралы
белгілі ғалым Ы рысалды Қ үсайы н былай деп
жазады. “Ахмет Б айтүрсы нүлы үш бөлімнен
түратын “Тіл -
қ у р а л ы м е н ”
қа за қ тілінің грам-
м атикасы ны ң ғылы ми негізделуі дәрежесін аз
уақыттың ішінде өзінен көп ғасырлар бүрын бас-
тау алып дамыған, ғылыми түрғыдан кемелден-
ген басқа тілдер грамматикаларының деңгейіне
жеткізді” (Үлттық рухтың үлы тіні, 363, 364 бет-
тер). Ал К .М үсаев А .Б ай түрсы н ү лы н ы ң тіл
қүрылымын түтас бір жүйе ретінде алып қарай-
тынын және оны ң бүл еңбегін жазуға жеткілікті
ғы лы м и д а й ы н д ы қ п е н ,
батыс ж әне орыс әдебиетін жете біліп барып кіріскенін, сондық-
тан да “Тіл - қүралды ң” тек қ азақ тілі үшін
емес, жалпы түркология көлемінде жогары ба-
ғаланатынын орынды атап көрсетеді. “АБайтүр-
сынүлының ғылым саласында көп оқып, батыс
әдебиетін, орыс әдебиетін жақсы білгендігі бар-
л ы қ еңбектерінде ай қы н көрініп түр... Тілдің
қүры лы м ы н зерттегенде “Дыбыс заңы ” , “Сөз
ж үйесі”, “Сөйлем жүйесі” деп боліп, тілге таң
қаларлы қтай жүйелі түрде қараған, қазіргі лин-
гви сти калы қ түсініктерді алды н ала болжай
білген. А.Байтүрсынүлының қазақ, түркі ғылы-
мы үш ін аса бағалы еңбектері - “Тіл - қүрал”
деп атаған кітаптары. “Тіл - қ ү р ал д ар ” тек
оқулы қ емес, ғылыми еңбек дәрежесінде жазы-
лған, өз заманы ндағы теңдесі ж о қ еңбектердің
бірі болды” (Ү лтты қ рухтың үлы тіні, 136-6.).
А .Байтүрсы нүлы ны ң қа за қ тіл ін ің “Дыбыс
жүйесі мен түрлерін”, “Сөз жүйесі мен түрлерін”
ж әне “Сөйлем жүйесі мен түрлерін” зерттеген
кітаптар сериясы н, “Тіл - қүралы н” өзге ғалым-
дар да осылай жоғары бағалайды, осылай қазақ
ғрамматикасының ш ын мәніндегі “төл басы” са-
найды. М ысалы, “Тіл - қүралы н” К.Хүсайын да
солай қ а за қ тіл білімінің іргетасы деп қарайды
(Ү лтты қ рухтың үлы тіні, 131-бет).
“Қ азақ грамматикасы” - қазақ әдеби тілінің
грамматикасы. 1980 жылы ш ы ққан “Орыс грам-
м атикасы н” да авторлар солай қазіргі орыс әде-
би тіл ін ің гр ам м ати касы деп атаған. О нда
“қазіргі” сөзі екі түрде - тар мағынада ж әне кең
мағынада - түсіндірілген: тар мағынада
қазіргі деп осы күн і өздері сөйлеп ж үрген, ж азы п
жүрген, яғни 20-ғасырдың екінші жартысындағы
тілді айтқан; және мүндай аядағы синхрония-
ны ң озіндік ғылыми негіздері барын, ал қы сқа-
ша (краткая) грамматика үш ін белгілі артық-
ш ылықтары болатынын атап көрсеткен.
“Орыс грамматикасының” кіріспесінде бүдан
ары былай деп жазылған: “Однако возможно и
другое понимание. Эволюционный характер из-
менения грамматического строя, стабильность
всех его остальных категорий, историчность нор-
мы, сохранение и передача от одного поколения
к другому лучших образцов литературной речи
в классической и, шире, вообще в художествен-
ной литературе - все это делает вполне право-
мерным и более ш ирокое понимание хроноло-
Республикалы қ кітап музейінің директоры Н .Қапалбеков: “Н ью -Й орк қалалы қ кітапханасында Ахмет Баіітүр-
сы нүлы ны ң 1920 жылы ш ы ққ ан “Тіл - қүрал” кітабы сақтаулы түр” (Қ азақ эдебиеті, 2.02.2001).


title: -м а ш //-м еш , -паш //-пеш , -баш //-беш

text:
310
СӨЗЖАСАМ
байқалады.
Ол ағашты түбінен аздап аралап ке-
седі де, кертпеш жасап алады
(Әміров);
Жейтінін
жеп, көмбешін кесе бердік
(Әзірбаев).
- а м / / - е м , - ы м / / - і м , -м . Бұл ф орм ант зат
атауларын туа түбір етістікке де, сон дай -ақ, ту-
ынды түбір етістікке де ж алғаны п жасай алады.
Ж әне мұндай туы лымдардың семантикасы нда
заттық нақты лы қтан гөрі абстракты лы қ сипат
басым болады. М ысалы:
төзім, шыдам, кесім,
жайылым, өлім, өсім, өрім, жітім, жем, тыйым,
іиакырым, түтам, алым т.б.
Бұл аталғандар
- а м //
-ем, -ы м //-ім , -м
форманттары арқылы туа түбір
етістіктен пайда б олған , қазақ тілінің байы рғы
өз туылымдары. Бұлардың сыртында, кеңес дәуі-
рінде термин ретінде қалыптасқан жаңа туынды
зат атаулары да бірқыдыру. Кейбірі мыналар:
бөлім
(отдел, раздел),
сүрлем, сөйлем, күрылым,
күрам, койылым
(постановка),
кайтарым
(отда-
ча),
сүраным
(спрос),
терім
(набор),
наным, та-
ным, өсім,
тағы осы сияқтылар.
Қазақ тілінде туа түбір
кел
етістігіне
-ім
фор-
манты арқылы ж асалған
келім
дейтін де туынды
сөз кездеседі:
Еспембетке үнады Ақбөртенің келімі
(Үш ғасыр жырлайды);
Келімі жок кер дсиіа
(Бек-
қож ин). М ұндағы
келім
дериваты ны ң ілгеріде
келтірілген туылымдардан қолданы мды ғы сәл
басқарақ. Бұл ж алпы халы қты қтан гөрі көркем
м әтінгетән, стильдікж асалы м ғакөбірек ұқсай-
ды. Тілім ізде сө зж асам д ы қ осы
-ы м //-ім
ф ор-
мантынан пайда болған етістік негізді
созымце-
риваты ны ң да қолданы м ды қ сипаты осындай,
мысалы:
Үздікті дауыссыздар үздік-үздік ш ыға-
ды да, созы м ға к елм ей д і
(Ж ұб ан о в). Қ а за қ
тіліндегі кейбір этном әдени терминдер де туа
түбір етістік негізден сө зж асам д ы қ осы
- ы м / /
-ім
ф орманты арқы лы қалы птасқан, мысалы:
Жол кылып өз шамаңша берім берсең.
Шал ақы н
бұл өлең жолындағы
берім
туылымын “сый (по-
д а р о к )” м ағы н асы н д а қ о л д ан ған . Қ арайы м ,
башқұрт, татар, шуваш сияқты кейбір түріктідде-
ріндегі осы
бер
етістігінен ж асалған
берне~бер-
ня~бернэ~парне
дериваттары да жалпы осындай
ұғым (яғн и “ подарки от невесты жениху и его
родным” дегенді) білдіреді. Ж оғарыда талданған
осы қ ұ р ы л ы м д ы туы н д ы с ө зд ер қ а т а р ы н а
тіліміздегі со н д ай -ақ
соғым
дериватын да жат-
қызуға болады. Бірақ бұл жерде мына бір дерек
көңіл аударады: Озсһ.
сокум
лош адь с отрезан-
ным хвостом и гривою (РСл.)
-а н //-е н , -ы н //-ін , -н. Сөзж асамды қ бұл
формант.кез келген етістікке ж алғана бермейді.
Бірақ ол арқы лы ж асалған
пііиен, бөген, кыран
(<қыр+ан),
Достарыңызбен бөлісу:


title: 4 - к е с т е - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
1 4 - к е с т е . Д а у ы ст ы ды бы стар ды ң ы қ ш а м ү н д е с ім ж ік т е л ім і (А. Б ай түр сы н қисы ны ) Сонда дауысты дыбыстардың жуан-жіңішке
үндесім түрлері бір дауысты дыбыс деп қарас-
тырылады:
1) А тірек дауысты дыбысы екі үндесім ды-
быстан (А ж әне Ә);
2) Ы тірек дауысты дыбысы екі үндесім ды-
быстан (Ы және I);
3) Е тірек дауысты дыбысы бір үндесім ды-
быстан (жуан сыңары жоқ);
4) Ұ тірек дауысты дыбысы екі үндесім ды-
быстан (Ұ және Ү);
5) О тірек дауысты дыбысы екі үндесім ды-
быстан (О және Ө) тұрады.
Егер дауысты дыбыстардың еріндік-езулік
үндесім белгілерін е с к ер с е к , қ а за қ тіліндегі
дауысты дыбыстардың құрамы одан әрі ықшам-
дала түседі. Сөйтіп, дауыстылар құрамы 3 ды-
быстан құралады (15-кесте).
жаса-
тіл алды
тіл ортасы
тіл арты
қүрамы
лымы
езу|ерін
езу | ерін
езу ерін
жалаң
қысаң
Ы
аш ы қ
А
құранды
0
1 5 - к е с т е . Д ауы сты ды бы стар ды ң тір ек (ж уан ) ү н д е с ім ж ік т е л ім і Үндесім фонологиясы тұрғысынан қарағанда
дауысты дыбыстардың ж уан-ж іңіш ке, еріндік-
езулік үндесім түрлері бір дауысты дыбыс бо-
лып табылады. Сонда:
1) А тірек дауысты дыбысы екі үндесім ды-
быстан (А және Ә);
2) Ы тірек дауысты дыбысы төрт үндесім
дыбыстан (Ы, I, Ұ және Ү);
3) О тірек дауысты дыбысы үш үндесім ды-
быстан (О, О және Е) тұрады.
Бірінші топқа ашық дауыстылар, екінші топқа
қысаң дауыстылар, үшінші топқа құранды (диф-
тонг) дауыстылар ж инақталған. Сонымен қазақ
тілінде үш дауысты дыбыс бар болып шығады:
аш ы қдауы сты (немесе А дауысты); қы саңдау-
ысты (немесе Ы дауысты); құранды дауысты
Қ азақ фонологиясы - үндесім (сингармо-
низм) фонологиясы. Ендеше, қазақ тіліндегі тірек
дауыстыларды “ үндесім ф онем а” деп, ал олар-
дың үндесім варианттарын “ үндесім ал лоф он ”
деп атауға болады. Сонда қазақ тілінде 3 тірек
дауысты (фонема) бар. Олар 9 үндесім аллофон
ретінде тарайды.
А (немесе, аш ық) тірек дауысты екі үндесім
аллоф оннан (А - негізгі үндесім аллофон, Ә -
жай үндесім аллофон) құралады.
Ы үндесім (немесе, қы саң) тірек дауысты
төрт үндесім аллоф оннан (Ы - негізгі үндесім
аллоф он, I, Ұ, Ү - жай үндесім аллофондар)
құралады.
О (нем есе, құранды ) тірек дауысты үш
үндесім аллоф оннан (О - негізгі үндесім алло-
фон, О, Е - жай үндесім аллофондар) құралады.
Негізгі жэне жай үндесім аллофондарды бел-
гілеудің шартты екенін ескеру керек. Ш ынды-
ғында, үндесім аллофондардың ф онологиялы қ
мәртебесі бір-бірімен тепе-тең.


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 401

text:
корған, боран, сүрен тэрізді етістік негізді
біраз зат атаулары бар. С оң ғы
сүрен туылымын-
дағы
сүр түбірі де - етістік. Я ғн и
сүрен тіліміздегі
сүргі, сүргін дериваттарымен түбірлес.Дуьш^
жете бере суык хабарды жедел білдіру үшін Марка да сүрен салм ак керек (Әуезов). Тіліміздегі
мақт ан лексем асы н да осылай, етістік негізге (мақта
түбіріне)
-н форманты жалғану арқылы жасалған
дериват деуге болады.
Сөзж асамды қ бұл
-а н//-ен , -ы н//-ін, -н фор-
манты етістік негізді зат атауларын жасайтын
өнімді ж ұрнақтарға жатады. Ол арқы лы мұндай
құры лы мда ж асалған дериваттардың мағы насы
нақты лы болып келеді, мысалы:
толқын (<тол-
қ ы + н ),
серпін (< серп і+ н ),
тебін (< теп + ін ),
ағын (< ақ+ ы н ) дегендер белгілі бір процестің атын
білдірсе,
шығын (< ш ы қ+ ы н ),
түйін (<түй+ ін),
жиын (< ж и + ы н ),
пішін (< п іш + ін ),
сауын (< сау
+ ы н ) тәрізді туылымдар белгілі бір іс-әрекеттің
статикалы қ қалпы н аңғартады . Тіліміздегі
кісен лексем асы да жалпы осы құры лы мда қалыптас-
қан , я ғн и м ұндағы етістік негіз
кісе< көне түркі
кіза ‘спутывать, связы вать’ (Д Т С )+
-н. -й . Қ азақ тілінде етістік пен осы -й форман-
ты ны ң өзара сөзж асамдық қаты насы нан да ту-
ынды түбір зат атаулары жасалады. Бірақ мұндай
құрылымды дериваттар тілімізде көп емес, санау-
л ы -ақ:
қақпай (<қақпа+й), қурай (<қура+й), орай (<ора+й). Сөзжасамдық бұл -й форманты
ора түбіріне ж алғаны п, адам ны ң сырт қалпы ндағы
бір табиғи белгіні білдірсе,
қура туылымына қосы-
лып өсімдік атауын, ботаника терминін жасаған.
С ондай-ақ
қақпа етістігі мен -й форманты нан
пайда болған
қақпай туынды түбірі де солай ата-
уыш тық ұғымды, яғн и процестің атын білдіреді.
Орайы нешеу екен, тобесін қарашы (М ұқанов);
Олардың қалауы мен қақпайына еру - озін өзі аямау (Сонда).
- қ а // - к е , - ғ а / / - г е . Тілімізде
-қ а //-к е , - ғ а / / -ге форманты арқылы жасалған етістік негізді ту-
ынды түбір зат атаулары да онш а көп емес. Бірақ
олардың барлығы нақтылы бір зат атауы ретінде
жұмсалады. Я ғни бәрі де толық номинация дәре-
жесіндегі дериваттар болып табылады. М ысалы,
т үт қа (<т үт +қа), ж оңқа (<ж оң+қа), бүрге (<бүр+ге) туылымдары бүгінде тек зат атауы рет-
інде қолданылады.
-қ ы н //-к ін , - ғ ы н //-г ін . Бұл ф орм ант қазақ
тілінде етістік негізді туынды түбір зат атауларын
жасайтын өнімді ж ұрнақтардың қатарына жата-
ды. Ол көбінесе дауыссыз дыбысқа біткен етісті-
ктерге жалғанып келіп отырады. Етістік негізден
ЖҮРНАҚТЫ ЗАТ ЕСІМДЕР
311
-кы н//-кін, -ғы н//-гін форманты арқылы жасал-
ған туылымдар адамның бітім-пішінін, келбетін
немесе бір затпен, әрекетпен, табиғат құбылы-
сымен байланысты заттық ұғымды білдіреді, мы-
салы:
Көп үзам ай-ак каншама заманнан бергі өскіні кураған ку камыска жаңа үшкын түсті (М ағауин);
Мүндай үсак адамдардың көздейтіні бір ғана жүткыны (Бегалин);
Ж иырма ж ылға созылған сүргін кезінде Кошімнің ж акын-жүра-


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 402

text:
312
СӨЗЖАСАМ
қы саң
-ы
ф ормасы да аш ы қ
-а
дыбысына ай-
налған. Содан барып ал ғаш қ ы ж о р ьш д л н ұ сқ а-
сы қазіргі
ж орамал
түріне ауысқан. Бірақ бұл
жорамал
туы лы м ы ны ң м ағы насы нан
тасымал
дериватындағыдай терминдік тиянақтылық, нақ-
тылық үнемі байқала бермейді. М ысалы, ол рес-
ми іс қағаздары ның оры сш а-қазақш а сөздігінде
догадка
терминнің қазақш а баламасы етіп алын-
ған.
Жорамал
туынды сөзі сондай-ақ жалпы қол-
даныста да жиі кездесіп отырады.
Кешіккен сай-
ын неше түрлі жорамал, болжау айтысты
(Әуе-
зов). Қ азақ тілінде
саумал
сөзі де әуелгі сындық
сапасы нан бірте-бірте аж ы рай, кейін келе онда
да сол заттық ұғы м белең алған. Бүгінде оны
сдунегіз етістігіне сөзж асам ды қ -тиллжұрнағы-
ның жалғануы арқы лы туынды түбір зат атауы
мағы насы нда әбден қалы птасқан деуге болады.
Бірақ м ұны ң өзіндік бір ерекш елігі - тым әріде
субстантивтенгендігі. М ына бір мақалдан, мыса-
лы, сол аңғарылады:
Байтал мінсең - құлын жок,
саумал ішсең - қымыз ж ок■
Достарыңызбен бөлісу:


title: -пан//-пен - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
-пан//-пен. Қ азақ тіліндегі өнімсіз ж ұрнақ-
тардың бірі - осы
-пан//-пен форманты. Ол бірді-
екілі-ақ етістік негізге жалғанады. МысальіАся/с,
шек түбірлеріне қосы лы п қана ж аңа сөз жасай-
ды:
шек+пен > шекпен, как+ пан > капқан > кақпан. Бөжей м а ға н қақпан кұрғанын койсын (Әуезов);
Ж еңіл сұр шекпеннің омырауын жарық айға қарсы аіиып тастап... (Сонда). М ұндағы
ішек түбірі
тарт етістігімен мәндес. Салыстыр:
темекі іиегу - т ем екі тарту. Шек етістігі кейбір
өзге түрік тілінде де осы “тарту (тянуть)” м ағы -
насын білдіреді.
-арм ан//-ерм ен. Бұл ф ормант қазақ тілінде
тек етістікпен ғана сөзжасамдық қатынасқа түседі.
Осы қатынас негізінде пайда болған туынды түбір
зат атаулары тілімізде жалпы көп емес, санаулы-
ақ, мысалы:
атарман, шабарман. Бұл екеуінен
басқа, осы
-а р м ан//-ерм ен ф орманты арқылы
етістік негізден ж асалған, кейін бірақ субстан-
тивтеніп, терминдік толы қ дербестік алған тағы
бірер дериват бар. Олар:
оқырман (читатель),
көрермен (зритель). Тіліміздегі бірді-екілі мұндай
байырғы құрылымды, жалпылықтық сипаттағы
туылымдар үлгісімен (моделімен) кейін кейбір
стильдік (контекстік) жаңа жасамдар пайда бол-
ды. Олардың кейбірін, мысалы, мына үзінділер-
ден көруге болады.
Шабарман емес, сабарман ғой (Әуезов);
Қылыш қынабында тұрғанда, бәрі де атарман. Бастан ж ыға қисайса, бәрі де сатар- м ан (М ағауин);
Пайдасы асып, ішермендер сый- м ай бара жатқан (С онда);
Полктан шығып күн бата, Жортуыл шегіп түн қата Жеткен жортар- мандарым Айыртастан аспады (Тілеков). Сөзжа-
самды қ бұл ф орм ант-у формалы қимыл есіммен
син он и м дік қатынаста да жұмсалады.
Салиқа т ұрарм анға жақын еді (Әуезов);
Қ үл-құт анға істейтін зорлықтың атын алдарм анға келгенде “еркелік ” қойыпты (Сонда).


title: -м ы с //-м іс , -м ы ш //-м іш - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
-м ы с //-м іс , -м ы ш //-м іш . Етістік негізден
бұл ф орм ант арқылы жасалған туынды түбір зат
атаулары ны ң көпшілігі - тілімізде жалпы ежел-
ден бар, байы рғы жасамдар, мысалы:
тарамыс (<тара+мыс), тұсамыс (<тұса+мыс), жазмыш ( <жаз+мыш), озмыш ( <оз+мыш): жазмыштан оз- мыіи жоқ, тұрмыс (<тұр+мыс), қылмыс (<қыл + -мыс), жеміс (<же+міс), болмыс (<бол+мыс), ой- мыш (<ой+мыш), жырмыш (<жыр+мыш) т.б. О р а зм ұ ха м ед т ің ер т егілік , ерекш е біт ісіне күмәнданған жұрттың өзі оның ізгі тумысына да нық сенетін (М ағауин);
Өзі білген өмір, айнала- сын қорш аған болмыс бас қайғысын иықтан бас- қандай (Әуезов). Ж оғары дағы туы лы м дарға тән
осы бай ы рғы лы қ, ж алпы лы қ сипат сондай-ақ
антропонимдерден де айқы н сезіледі. Ал мұндай
құры лы мды жалқы есімдер қазақ тілінде едәуір:
Өтеміс, Төлеміс, Күсеміс, Тоқтамыс, Бектеміс, Тілеміс, Құрамыс, Тумыш т.б. Қазақ тілінде сон-
д ай -ақ ботаника термині ретінде қолданылатын
жоргеміс дейтін де туылым бар. М ұндағы
жорге етістік негізі “өрілу, оралу, ш ырмалу” мағынасы-
мен байланы сты . Д ем ек
жоргеміс те сол етістік
негізден
-міс форманты арқылы ж асалған туын-
ды түбір зат атауы болып табылады.
Жоргеміс. Өсе келе бір өсімдікке оралып, содан қоректе-
нетін, күлгін түсті осімдік (ҚТТС).
-а т //-е т , -ы т//-іт , -т. Бұл ф орм ант қазақ
тілінде жалпы өнімсіз ж ұрнақтар қатарында си-
патталады. Ол мысалы
сыз дейтін етістік негізге
ж ал ған ы п , табиғат құбы лы сы на тән сапалы қ
белгіні, я ғн и тастың не ағаш ты ң, ш ы ны ны ң сәл
шатынап жарылуын білдірсе,
көш түбірімен тұта-
сып, ботаника терминін жасайды:
Қына басқан, сызаты коп тас (Әуезов);
Апрелбдің аяғында көшеттер отырғызылады (“С ам ғау”).
Озат та со-
лай осы
-ат форманты арқылы
оз негіз етістігі-
нен қалыптасқан туылым. Бірақ мұның алдыңғы
екеуінен (
сызат және
көіиет ) дериваттарынан бір
өзгешелігі: мұнда сы нды қ белгі, сы нды қ сапа
көрінеу. Ол соған қарамастан кейде субстантив-
теніп, атауыштық та (номинативтік те) парық ала-
ды, мысалы:
өндіріс озаттары, оқу озаттарыт.6.


title: -а т //-е т , -ы т//-іт , -т - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
ЖҮРНАҚТЫ ЗАТ ЕСІМДЕР
313
арқылы ж асалған туынды түбір зат атаулары
бірталай.
К ит //киіт < ки+ (і) т, іркіт < ірік+іт,
саркыт< сарык+ыт, мініт< мін+іт -
бұлар то-
лы қ атауыштық мән алған дервиаттар. Тілімізде,
сондай-ақ,
шүбат, бөгет, сыркат
дегендер де ту-
ынды түбір зат атаулары болып табылады. Ал-
ды ңғы екеуінің м ағы насы нақты , сондықтан
бұлар да терминдік деңгейдегі туылымдар ретін-
де сипатгалады. Ал соңғы
сыркат
туынды сөзінен
ондай заттық нақты лы қ байқалмайды . Бірақ
м ұның терм ин ретіндегі қолданы м ды қ аясы
шүбат,
бөгетдериватгарынікінен кең. Себебі ол
тілімізде қазір екі түрлі терм индік м ағы нада
жұмсалады:
сыркат -
болезнь және
сыркат -
“больной” мэнінде. Тіліміздегі осындай құры -
лымды туылымдар қатары на сондай-ақ
тоят
жэне
жүрт
лексемаларын да жатқызуға болатын
сияқты :
то]ат< то]+ат
(РСл.). Ал соңғы
жүрт
йурт//іурут<іур+у+т\
ождение, кочевание, мес-
то для кочевания (Кононов).
-у.
Тіліміздегі етістік негізден созжасамдық
-у
форманты арқы лы пайда болған, терминдік
және атауыш тық тиянақты лы ғы әбден айқы н
туынды түбір зат атаулары негізінен мыналар:
аркау, түсау,
(ұзын арқау - кең тұсау),
тіреу, күрсау,
көсеу, жабу, кадау, бүғау, қаттау, бөлеу, кыстау,
көктеу, жайлау, күзеу (күздеу). Бүркітті бөлеуіне
бөлеп алды
(Ш әкәрім );
Кімдерге бүғау салм аған
Дүниенің асау белеңі
(М айлы қож а);
Киім кисең
қаттау ки, Суық келсе панаң-ды
(Ахтамберді);
А іпы с жас аяғыңа түсау салар
(Ш ал ақы н).
Осындай құрылымды туылымдардың енді бірсы-
пырасы абстракт м ағы налы болып келеді. М ы-
салы, мына сияқты дериваттар:
сүрау
(вопрос ма-
ғынасындағы),
тілеу, жоқтау, сайлау, тергеу, кешу,
жазу, жөрмеут.б. Ж өрмеу - қолмен тігу әдісінің
бір түрі
(■Қасиманов). Тіліміздегі бұл құрылым-
ды кейбір дериваттар кейін түрлі білім саласын-
да терм индік дербестік алып, туынды түбір зат
атауы ретінде қолданы ла бастайды. Олардың
кейбірі, мысалы мыналар:
үқсастыру -
иденти-
фикация (заң термині),
тежеу -
дискриминация
(заң термині),
нүсқау
(ресми-қеңсе терм ині),бет-
тестіру -
очная ставка (заң термині),
кернеу -
напряжение (физика термині) т.б.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -сы н//-сін - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
-сы н//-сін. Бұл формант қазақ тілінде өнімді
ж ұрнақ саналады. Ол өзінің сөзжасамдық қы з-
метінде тек дауысты ды бы сқа аяқталған етістік
негізге ғанажалғанады. Етістік негізден бұл фор-
мант арқылы ж асалған туылымдар әдетте қазақ
тілінің өзінің байы рғы сөздері болып келеді.
Мысалы,
күресін (<күре+сін), кекесін (<кеке+сін), ықтасын (<ықта+сын), бөгесін (<бөге+сін), өтесін (<оте+сін), сүйесін//сүмесін (< сүйе+сін), борасын (<бора+сын) сияқты дериваттардан осы ерекшелік
айқы н көрінеді.
ІЛолақ тілектің орайы, отесіні м е (Әуезов);
Мэселенің өзегі -
селге қарсы берік богесін, плотина түрғызу (Ж ұмақанов);
Дөңестегі қалың шырша тоғайы қүрғақ әрі ықтасын (М аға-
уин);
Қалтай күресінге таман іиығып еді... (Әуе-
зов). Соңғы мысалдағы
күресін жасамы қазақ
тілінде қазір металлургия өнеркәсібімен байла-
нысты термин ретінде де қолданылады. Ол бұл
ретте орыс тіліндегі
отвал лексем асы ны ң м ағы -
насын білдіреді. Тілімізде сөзжасамдық осы
-сы н// -сін форманты арқылы пайда болған етістік негізді
кейбір окказионализмдер де кездеседі:
Шын де- месін артта корінеді. Путильде қалың әскер жи- налып жатыр (Мағауин);
Қиналса қол беріп, сүрінсе сүйесін түтардай (Сонда). Ж оғары дағы мысалда
дем есініуь\льт ъ\ орыс тіліндегі “ подкрепление”
лексем асы на балама ретінде алы нған. Ал
сүйесін туынды түбір зат атауы бұл жерде ‘сүйеніш (опо-
р а)’ мәнінде ж ұм салған. Қ азақ тіліндегі бірқы -
дыру антропоним де осы құрылымда, яғни сөзжа-
сам ды қ
-сы н//-сін ф орманты арқы лы етістік не-
гізден қалы птасқан. Олар негізінен мыналар:
Түрсын, Тоқтасын, Демесін, Жарылқасын, Оңғар- сын, Өтесін, Бекбосын, Байбосын, Үлбосын, Жарбо- сын, Жанбосын, Ербосын. Бұл жерде көңіл аудара-
тын бір нэрсе: келтірілген кісі аттары шын мэнінде
етістік негізге
-сы н//-сін форманты ның жалғану-
ынан горі,
түрсын, демесін, жарылқасын, оңғарсын, өтесін, бай босын, жар босын, жан босын, ер босын, үл босын сияқты жай, жалпылама мэнді сөз орам-
дарына жалқы есімдік мән үстелуінен пайда бол-
ған.


title: - м а //- м е , -п а //-п е , -б а //-б е

text:
314
СӨЗЖАСАМ
Тамағы қызарған екен, баспа болар
(М ағауин);
Белінің шойырылмасын ұмыта бастады
(Әуезов);
Қарат асыл м ет а лл корытпасының сынамасы
ретінде пайдаланылады
(ҚСЭ).
Сандырактан
басталған сокпа сүйек сіңді сыркатка айналды
(М ағауин);
Қазак зергері соккан, бұрама күміс
түймелер
(Әуезов);
М ұхаметж ан домбыраға
ж аңағы әннің бас кайырмасын тыңкылдатып
корді
(Сонда).
Осы құрылымдағы мына бір туылымдардан
жадпыхалықтық сипат айқынырақ сезіледі. Бұлар
жөне нақтылы бір зат атауы ретінде қалыптас-
қан. Мысалы
тартпа, койма, карма, жұтпа, еспе,
түйме, кеспе, керме, кертпе, шалма, жарма
іспетгі
етістік негізді туынды түбір зат атаулары тілімізде
бірқыдыру.
Кәрі кемпір м а лм а сапсып отыр
(Әу-
езов);
Әр тұста кұлаған шымның кертпелері жа-
тыр
(Сәрсекеев);
Қармактың бауы үзілді. Жұтпам
сабаздың аузында кетті
(М олдағалиев);
Тамак
кылдым акшабактың кармасын
(Ахметбеков).
Етістік негізге бұл
ф орм ант ж алғану арқы -
лы тағы бір топ туынды түбір зат атаулары жа-
салады. Бірақ олар өздерінің тектік сипаты жа-
ғы н ан ж о ғар ы д ағы т.уылымдардан өзгешелеу.
-м а //-м е, -па//-пе, -ба//-бе
әуел баста жалпы сын
атаулары ж ұрнағы б о л ған ға ұқсайды. Ол сын
атауларының қайсы біреулері кейін келе суб-
стантивтеніп, зат атауларына айналған сияқты.
Ж ымкырма, көтерме, күйм а, көкіме, кыдырма,
көпірме, оппа, кима,
сокля дегендер, мысалы, сон-
дай жолмен ж асалған туынды түбір зат атаула-
ры.
Бір за м а нда ғы сокпаның бір бөлмесінде
м ұ ға лім ...
(Ж армағамбетов);
Екі бөлмелі ким а-
ның сыртынан іші жүдеу
(М ағауин);
Тегіс жол-
дың озі оппаға айналған
(Сонда);
Құйма түбінде
жығылып ж аткан
(Әуезов);
Ж алғы з үй кірме-
мен сүйек шатыс
(Сонда).
Тілімізде осы ф орм ант арқылы жасалған
етістік негізді кейбір туынды түбір зат атаула-
рын окказионалды қ деңгейде ған а сипаттауға
болады. Бірақ контекстік ыңғайдағы
ғана дери-
ват болып сан алғанм ен , бұлар да сол нақтылы
бір заттың, процестің атын білдіреді.
Сөзінің
арасында шанышпасы да болды
(Әуезов);
Соның
бір үлкен бұрмасына түсті де жүре берді
(С он-
да);
Пэрмендеп салып жібергенде, имесі суырылып
шыкты
(И м анбаев);
Біздің әкей м ен Қаңтарбай
біреудің итермесі м ен айтағына да ере коймай-
тын адамдар(\к\лш & ъ).
Тілімізде термин сипатындағы туынды түбір
зат атаулары негізінен кеңес дәуірінде пайда бол-
ды, мысалы:
жапсырма
(вкладыш ),
м элімдеме
(заявление),
көиіірме, баскарма
(накладка),/со/?ь//иш
(сплав),
тұндырма
(отсадка),
жалғастырма
(пере-
мычка),
жүктеме
(нагрузка),
аныктама
(дефини-
ция),
түйіспе
(стык),
жалдама
(наем),
жолдама
(направление),&7С/иалш (почин),
кескіндеме, тап-
сырма, желдірме
(музыка жанрының аты) т.б.
Ер-
азамат орыс ішіне пайдаға, ж алдамаға кетті
(Әу-
езов);
Қондырмалы кескіндеме саласындағы еңбек-
терімен корінеді
(“ Парасат”);
М ұғалім жүкте-
месінің кәптігін айтты
(“ Қ аз.м ұғ.”);
Иса бірден
оз желдірмесінің желісіне түсіп кетті
(Ж арма-
ғамбетов);
Жоғарғы ұлыктарға апаратын мэлімде-
месі
(Әуезов);
Ол география, тарих жэне тіл білімі
түйіспесінде дамып келеді
(Әбдірахманов).
Қ азақ тілінде етістік негіз бен
-м а //-м е , п а //
-пе, -бсі//-бе
ж ұрнағы ны ң сөзжасамдық қаты на-
сынан пайда болған туынды түбір зат атаулары-
ның ендігі үлкен саласы байырғы халықтық ұғым-
мен, халы қты ң озіндік тұрмыс ж ағдайы м ен эт-
номәдени ерекшелігімен байланысты болып ке-
леді. М ұндай қазақ ескіліктеріне қатысты туын-
ды түбір зат атаулары тілімізде бірталай. Кейбірі,
мысалы, мыналар:
сүйретпе, ыктырма, тоңкайма,
жаппа, саптама, каптырма, кездеме, откізбе, откер-
ме, толғама, байымдамаі.Ь.
Н ом инациялы қтия-
нақтылығы жағынан бұларды да жалпы терминдік
тіл құбылыстары қатарында, атаулар ретінде алып
қарауға болады.
Қарапайым жұрт откізбесін ар-
занға түсіріп алам деп жүр
(Абай);
Кей коныста
ұраңкай, абылайша, жагта, итарка, аласа күркелер
тігіледі
(Әуезов);
Тоңкаймалар - үіи канат, торт
канат үйлер ж алп-ж алп етеді
(Аймауытов);
А яғы на жаңа кара сапт ама киіпт і
(Әуезов);
Қымызшылар суретпелерді толтырып...
(Сонда);
Һеш уруш толғамасыз болмас
(Радлов). “
Тулгама
как способ ведения боя... ” (Кчяшторный, Султа-
нов). Әліптеме, байымдама шығарма ішінде ара-
лас келіп отырады
(Байтұрсы нов). Ал
өткерме
туынды зат есімі ж алпыхалықтық қолданымда
кездеспейді. Оны локальды қ сипаттағы термин
ретінде ғана алып қарауға болады. Бұл дериват
Торғай, Қостанай аймағында сақина мағынасында
жұмсалады. Онда да “сақина деген әйтеуір аты
бар, саусаққа откізуге жарайтын бірдеңе” деген
сияқты ж ағы м сы з экспрессияда қолданылады,
қомсынуды білдіреді. Ал біздің соз етіп оты рға-
нымыз - “откізетін, сататы н”
мәніндегі
откерме
туынды зат атауы.
Қол сауда жасап, азын-аулак
еткермесімен шай-пұйын, ас-аукатын айырып
отырған
(Әуезов). “ С а қ и н а ” м ағы н асы н дағы
откерм е си яқты , бұл өткерме де - оккази он ал-
ды қ сипаттағы жасалым. Терм ин ретінде әбден
ЖҮРНАҚТЫ
ЗАТ ЕСІМДЕР
315
тиянақталған туынды зат есімдерге мысалы
қыс-
тырма (<қыстыр+ма), жапсырма (<жапсыр+~
м а), ж үлқыма (<ж ұлқы +ма) т.б. жатады.
Сұраққа ... қыстырмасыз, нақты жауап береді
(М ағауин);
Ақыры ж ұлқымадан аман іиыққан
(Сонда);
Қабырға атаулыда сылаужоқ, баттас-
тырып ж аққан жапсырма бар
(Әуезов). Қазақ
тілінде сон дай-ақ өзінің тектік сипаты ж ағы -
нан субстантив екеніне қарамастан,
домбытпа
лексем асы ны ң да м ағы насы абстракты болып
келген.
Бірақ ол да өзінің сырт қалпы, тұрпаты
ж ағы нан туынды түбір зат атауы статусына то-
лы қ ие болған.
Үлық бетінен ықпаңдар, дом-
бытпасы болса сескенбеңдер
(Әуезов).
Шопан қауымының да жай-жапсарын қатар
сөз қы лған
(К.Ахметбеков);
Осы ш ағы н үзіндідегі
қауым
сөзін кім-кім
де бірден тұтас бір бүтін сөз ретінде алып қарай-
ды. Бірақ ол ш ын м энінде ондай сөз емес. Он-
дай еместігін тағы да сол тіл деректерінің өзде-
рінен көруге болады.
Жамандықтың белгісі -
Қаумаға басы енбеген.
(“ Үш ғасыр жырлайды”)
Қауым
сөзі сияқты , бұл жерде
қаума
да сол
“топ, көпшілік” ұғымын білдіріп тұр.
Қауым
лек-
семасының нақты құрылымы, яғни
туындылы-
ғы әсіресе мына деректен айқын аңғарылады:
Ноғайың аз, қалм ақ қау, Бір күні келер бетпақ
жау
(Қамбар батыр). Бұл мысалдағы#оу сөзі де
сол “ көп” мағынасында қолданылған.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -м ак//-м ек, -пақ//-пек, -бақ//-бек

text:
-м ак//-м ек, -пақ//-пек, -бақ//-бек. Созжа-
самды қ
-м а қ //-м е к форманты жалпы етістікке
жалғанады. Бірақ онымен келген етістік негізді
туылымдар өздерінің заттық сипат алуы ж ағы -
нан біркелкі емес, я ғн и олардың бэрі бірдей
туынд^ы түбір зат атауы дәрежесіне жете бер-
мейді.Тэұл ф орм ант әдетте дауыссы зға біткен
етістікпен ғана сөзж асам ды қ қаты насқа түсе
алады. М ұндай құры лы мдағы дериваттар коп
жағдайда белгілі бір зат атаулымен, этном эде-
ни ұғы м м ен байланы сты болып келеді, мыса-
лы:
сырмақ, шақпақ (огниво),
піспек, суыртпақ, ілмек, кертпек, құймақ, қаймақ, қойыртпақ (қой-
ылтпақ),
түйіртпек (түйілтпек) т.б.
Қаймақ туынды түбір зат атауы ондағы
қай негіз созі ілгеріде атап корсеткеніміздей “ пла-
вать” м ағы насы н білдіреді. Бұл
қайм ақ жаса-
лымын
қайық дериватымен түбірлестіруге бо-
лады , я ғн и : қ а й + м а қ > қай м ақ, қ а й + ы қ >
қ а й ы қ - екеуі де етіс тік негізді туы лы м .
Тілімізде таза этнограф иялы қ мәнде жұмсала-
тын да біраз туынды сөздер осылай
-м а қ //-м е к , - п а қ //- п е к , -б а қ //-б е к ж ұ р н а ғы мен етістік
түбірлердің өзара сөзжасамдық қаты насқа түсуі-
нен пайда болған. Мысалы мына тәрізді дериват-
тар:
шертпек (<шерт+пек), аударыспақ (<аударыс +пақ), ормек (<өр+мек), оймақ (<ой+мақ), кеспек (< к е с + п е к ), б а т п а қ (< б а т + п а қ ), ж ү м б а қ (<ж үм+бақ). А рқалы қт ағы керт пекке салып ағашты түзеді (Қ асиманов);
Қалтасынан шақ- пақ алып тас іиамды жақты (Әуезов);
Тойға келгін, жиенім, Шерпіпегіңді шерте кел (Әзірбаев);
Он деген оймақ, Он бір қара ж үмбақ (Фолькор).
Етістікке
-м а қ //-м е к , -п а қ //-п е к , -бақ//-бек ж ұрнағы жалғану арқылы ж асалған бұл туынды
түбір зат атауларының бэрінің де мағы налары
нақтылы болып келген. Ал осы құры лы мдағы
мына бір тогі дериваттардың мағы наларынан он-
дай нақтылық байқалмайды:
түртпек (<түрт+пек), қыспақ (<қыс+пақ), салмақ (<сал +мақ) дегендер,
мысалы, сондай ж асалы мдарға жатады. Соңғы
туынды зат атауының оз алды на жеке соз ретін-
дегі дербестігі мақал-мәтел құрам ы нда да айқын
сезіледі:
алмақт ың да салм ағы бар. Атауыштық
статусы (тиянақты лы ғы ) ж ағы н ан мұндағы
ал- м а к компонентінен сялша/слексемасындағыдай,
я ғн и реестр соз боларлы қтай дербестік байқал-
майды.
Тілімізде
атыспақ, шабыспақ (атыспақ керек
пе, шабыспақ керек пе) дегендердегі сияқты біраз
лексемалар бар. Рас, бұлардың заттық тиянақты-
лы ғы , дербес соз ретіндегі статусы “ коріспекті
тіледі” , “тағы бір айтпағы бар” , “өлтіртпекті серт
етгі”, “ Құдайбердінің болыспағын қажетдеп білді”
дегендердегі
көріспек, айтпақ, білмек, кетпек, өлтірмек, болыспақ дегеңдерге қарағанда элдеқайда
көрінеу. Бірақ соны ң озінде де
алыспақ, ишбыс- пақ, атыспақ тәрізділердің оз алдына жеке бір лек-
сема ретіндегі дербестігі, белгілі бір заттың не
әрекеттің (процестің) атауы боларлықтай гиянақ-
ты лы ғы , яғн и создік парқы дәл
құйм ақ, оймақ, сырмақ, шертпек, аударыспақ, түртпек сияқтылар-
дағы дай деңгейде емес. Д ем ек олар, я ғн и
атыс- пақ, іиабыспақ, алыспақ дегендер реестр сөз дәре-
жесіне элі көтеріле қөйм аған сияқты.


title:
- ғыш/ / -
ііііі - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
316
СӨЗЖАСАМ
салы, мыналар:
шектегіш
(ограничитель), боошг-
қыш
(пускатель),
тегістегіш
(гладнлка),
айықтыр-
ғыш
(вытрезвитель),
тұндырғыіи
(отстойник),
сұрыптағыш
(классификатор),
тыңайтқыш
(удоб-
рение),
амалбгамалағыш
(амальгаматор),л:с7И//>-
гііитер
(грызуны),
кептіргііи
(суш илка),
ж елім-
дегіш
(клейка),
жауындатқыіи
(дождевальная) т.б.
Тілімізде сөзж асам ды қ
-ғы іи//-гіш , -қыіц/ /
-кіш
ф орманты арқы лы
етістік негізден пайда
болған туынды түбір зат атауларының ендігі бір
парасы - жалпыхалықтық қолданымда әбден ор-
ны ққан, я ғн и жалпыхалықтық сипаттағы нақты
ұғым атаулары. Бұлар - тіліміздің өзінің төл
сөзіндей, біржола байы рғы ланы п
кеткен дери-
ваттар:
өшіргіш, басқыш, жуынғыіи, шалғыш, отыр-
ғыш, қыздырғыш, жұлғыш, кескіш, ескерткіш, жы-
лытқыш, мұздатқыш, желдеткішт.с.с
Соңғы ту-
ылым қазақ тілінде кеңес дәуірінде орыс тілінің
әсерінен кейін пайда болған жасалым. Ол қазір
екі түрлі м ағы нада: вентилятор мәнінде және
“ф о рточка” ұғы м ы нда қолданылады. Ал
осы
құры лы мдағы өзге туылымдардан мұндай өзге-
шелік байқалмайды.
Шөп арасына темір ясұлғыш-
ты сүңгітіп жіберсең
(Жүнісов);
Қасымдағы қоб-
дишада кофе демдейтін ыдыс қыздырғыш, қант -
кәмпит дап-дайын
(ҚӘ);
Алдарына шалғыш тарт-
қан жүмысшылар қарбаласып жүр
(Жұмаділов);
Жұмыртқадай эппақ ванналар мен жуынғыштар-
ды жасау - эжептэуеір қиын іс
(Н ұрахметов).
Етістік негізге бұл
-ғы ш //-гіш
жұрнағы жал-
ғану арқы лы ж асалған туынды түбір зат атаула-
рыны ң кейбірін окказионализм
ретінде пары қ-
тауға тура келеді. М ұндай, яғн и ж алпы халы қ-
тық емес, аймақтық қана сипаттағы туынды түбір
зат атаулары қатары нда
зорайтқыш
(усилитель
мәнін білдіретін),л4шг/'шсияқты құрылымдарды
ж атқызуға болады.
Қысқа арналған мінгішті
шақтап а лға н
(Әуезов);
Ол жерден күіиейтіліп
шығып, дыбыс зорайтқышта дыбысқа айналады
(Бекбауов).
С өзж асам ды қ бұл
-ғы ш //-гііи
және
- ғ а ш //
-қаш
форманттарын өзара вариант жұрнақтар деу-
ге болады. Бірақ осы арада бір атай кететін нәрсе:
қазақ тілінде соңғы
-қаіи
форманты арқылы жа-
салған етістік негізді туынды түбір зат атаулары
өте аз, бірен-саран-ақ. Бұндай құрылымды жаса-
лым ретінде әзірге
қысқаш
туынды сөзін
ғана атау-
ға болады. Соған қарамастан бұл
қысқаиі
туылы-
мының ном инациялы қ (яғни атаулық) сапасы ,
терминдік деңгейі
қысқыиі
дериватынан гөрі ед-
әуір жетіліңкілеу көрінеді. Ал
сем ан ти калы қ
жақтан алғанда, екеуі де жалпы “шімшуір” (щип-
цы, пинцет) деген мағына білдіреді. Екеуінің
(қыс-
қаіи
пен /сь/с^ыш лексемаларының) арасында ма-
ғыналық пәлендей айырма жоқ.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -ғ а қ //-г е к , -қақ//-кек - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
ЖҮРНАҚТЫ ЗАТ ЕСІМДЕР
317
Тілімізде осы
-ар, -ер,
-/?форманты арқылы
етістік негізден қалыптасқан бірер антропоним
де кездеседі. Мысалы
Ойнар, Өсер, Кәпжасар, Мың-
жасар ( Ойнаров, Өсеров, Копжасаров, Мыңжаса-
ров)
түрінде келетін жеке адам аттары (фамилия-
лар) бар. Бүлардың дериваттық сипат алуы етістік
негіз бен созжасамдық -д/?('-ет?,-/?)формантының
өзара жай біріге салуынан гөрі бүл бірліктің жал-
қы есімдік статус алуымен көбірек байланысты
сияқты.
- ғ ы / / - г і , - қ ы //- к і. Қ азақ тіліндегі туынды
түбір зат атауларын жасайтын ж ұрнактарды ң
көпшілігі онімді болып келеді. Ондайлардың қата-
ры на
-ғы //-гі, - қ ы //-к і
формантын да жатқызуға
болады. Сөзж асамды қ бұл жұрнақ сөз таптары-
ның ішінде әсіресе етістікке жиірек жалғанады.
Ол арқы лы етістік негізден пайда болған туы-
лымдардың дені тілімізде нақты зат атауларын
білдіреді, мысалы:
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 411

text:
ішірткі (<ішірт+кі), тебіңгі (<тебің+гі), т аралғы (<тарал+ғы), боктергі (<боктер+гі), сыпыртқы (<сыпырт+қы), шықбырт- қы (<шықпырт+қы), жоңғы (<жоң+ғы), сүргі (<сүр+гі), үскі (<үс+кі), бүрғы (<бүр+ғы), шалғы (<іиал+ғы), ашытқы (<ашыт+қы)т. б.
Жасатты үсталарға жоңғы, қашау (Тұрманжанов);
Қара- сазда жүруші ең қара іиалғы ( М ақатаев);
Бөрібай қос торыға шыбыртқы көтерді (Жармағамбетов);
Үйшінің үскісіндей өткір т ілім (Ш е р н и я з);
Қарақүс, ақсары бөктергілер жемтікке үйіле қонып дэніккен (Әуезов);
Зағип дімкэстің екі тамшы ішірткіден оңалатыны бар (М ағауин).
Етістік негізбен
-ғы //-г і, қ ы //- к і ж ұрнағы -
ның озара созжасамдық қатынасқа түсуінен пайда
болған жаңа жасалымдардың енді бір үлкен тобы
ж алпы халы қты қ сипаттағы дан гөрі белгілі бір
кәсіп түрім ен, ғылым және өнер-білім салала-
рымегГбайланысты пәндік ы ңғайдағы терм ин-
дер болып келеді,
мысалы:қүрылғы (устройство),
кондырғы (установка),
басытқы (подавитель),
сүйреткі (волы нка),
жегі<же-гі (волчанка) т.т.
Бет терісіне біткен тері туберкулезін (волчан- каны) жегі дейді (Көшербаев).
Осы құрылымда қалыптасқан туынды түбір
зат атауларының ілгеріде аталғандардан басқа
тағы бір үлкен саласы бар. Олардың м ағы нала-
ры ж оғары дағы лардікіндей нақты емес. Бұлар
түрлі әрекеттің, процестің атауы ретінде қолда-
нылады. С онды қтан мұндай топтағы туынды
түбір зат атауларының мағыналары абстрактылы
сипат аңғартады , мысалы:
тепкі, кергі, соққы, қаіиыртқы, үйытқы, іріткі, күлкі, үйқы (үйы+қы), зеккі (<зекі+кі). Кергіге түсіп қорланған (Мүсіре-
пов);
Ж аңағы сөздің бэрі - тіл емізу, қашыртқы с а лу (Ә уезов). Бұл туылымдарға қарағанда
-ғы жұрнағы арқылыту/?етістігінен жасалған
түрғы дериваты ны ң м ағы н асы бірш ам а нақты лау.
Мұның жэне қолданылу аясы да кең. Ілгерірек-
те мысалы халықтық қолданыста әсіресе аңшы-
лы қпен байланысты жиі айты лған.
Бір түрғы- дан Түрғанбай т ом аға тартты (Әуезов).
Бұл құрылымды жасалымдармен сондай-ақ
түрғылас және осы
түрғыдан алғанда деген-
дегі
түрғы туынды созі де тектеседі. М ұның
мағынасы да жоғарыдағылардан өзгешелеу. Мы-
салы, ол М.Әуезов ш ығарм алары нда “ қатар,
ш ендес” деген тэрізді ұғым білдіреді.
Байсал да сондай м ол ру Көтібақтың түрғысы. Тілімізде
түр етістігінен сөзжасамдық
-ғы форманты ар-
қылы пайда болған осы туынды түбір зат атауы
кейде тіпті “ қалып (қалпы ), деңгей, дэреж е”
создерімен де мэндес келіп қалады.
Романда ескі ауылдың ішкі өмірі, мэдены түрғысы іиеберлікпен суреттеледі ( Ж армағамбетов).
Тілімізде дэл осы құрылымда бұрынырақта
қалыптасқан, бірақ, кейбір ертерек кезгі әдеби-
ет үлгілерінде болмаса, бүгінде жалпы қолда-
нылмайтын
күзгі, жарғы сияқты да біраз жаса-
лым бар.
Қүрулы түрған күзгі бар, Күзгіні көр де көзім көр (Ер Т арғы н );
Ж еті жарғы Тэуке хан түсында ж а с а лға н (Қ С Э ).
К ү згі туы н д ы
сөзіндегі
күз негізі
көр етістігінің варианты.
“ Р>3: “ай н а” мағы насы ндағы бұл


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 412

text:
318
СӨЗЖАСАМ
тілінде осы
-ы с //-іс //-с
ж ұрнағы ны ң көмегімен
етістік негізден жасалған бұлардан басқа да біраз
дериват бар. Бірақ олар - тілімізде бұрыннан бар
ұғым негізінде
Кеңес дәуірінде жаңа мэн алған,
пәндік ыңғайда, терминдік ж ағы нан әбден тия-
нақталған дериваттар. М ысалы,
тартыс (іиие-
леніс), күбылыс, байланыс
дегендер қолдануда
жалпы бұры ннан келе ж атқан , қазақ тілінің
озінің төл создері. Осылардың сол дағды лы ма-
ғынасы кеңес дэуірінде кеңи түскен: терминдік
бейім ала бастайды, я ғн и
белгілі бір пән ерек-
шелігіне сай өң алады. М ысалы,
козғалыс
лексе-
масы кейін келе философиялық мэн алады. Даму,
озгеру ұғы м ы н білдіретін термин орны на жүре
бастайды.
Жаралыс басы - козғалыс, козғауға ке-
рек колғабы с
(Ш экәрім );
Біздің айнсіламыздағы
дүние козғалыста, озгерісте болады
(М арксистік
ф илософ ия). Бұл лексема кеңес дэуірінде ж оға-
рыдағы маі ыналарынан
Ьаскдүлт-азаттык коз-
ғалыс
(национально-освободительное движение),
стахановтык козғалыс
(стахановское движение),
үш мыңшылдар козғалысы
(движение трехтысяч-
ников),
тимуровшылдар козғалысы
(движение
тимуревцев) тэрізді сөз тіркестерінде қолданы-
лы п, шу бастағы ға
қарағанда элдеқайда актив-
тене түсті. С ондай-ақ осы
- ы с //-іс //-с
ж ұрнағы
ар қы л ы етістік негізден ж а с ал ға н
катынас
(катыс), байланыс, жеңіліс
туылымдары да пэндік
термин ретінде орыс тіліндегі
связь, отношение,
поражение
лексемаларының баламасы ыңғайын-
да кеңес дәуірінде дербестенді деуге болады.
Қсітынас эуелі ауданға жазылды
(И м анж анов);
Бүл жерде бүрын эуе байланысы болмайт ын
(М ұқанов
); Ленинград коршауда. Коктен, жерден
катынас үзілді
(Мэуленов);
Коммуна жеңіліс
тапса да...
(Зұлқаров). Ал
етістік негіз бен осы
-ы с //- іс //- с
ж ұрнағы н ы ң өзара сөзж асам ды қ
қаты насқа түсуінен туған мына бір топ туынды
түбір зат атауларының терм индік тиянақты лы -
ғы тіптен көрінеу. Олар да нақтылы термин ре-
гінде сол кеңес дэуірінде дербестенді, мысалы:
косылыс
(соединение),
бекініс
(укрепление),
жа-
рылыс
(взрыв),
корғаныс
(оборона),
отырыс
(за-
седание),
үсыныс
(предложение),
сүраныс
(спрос),
согіс
(выговор),
дағдарыс
(депрессия, кризис) т.б.
Сүраныстың сырына үңілген жок
(ҚӘ);
Біздің
ісіміз исполком отырысында каралатын болды
(Аманшин);
Тағы да іс жайы корғаныс камы емес
(М ағауин);
Бүкіл калахалкы таудағы жарылыс-
ты күт іп...
(С ерғалиев);
Қопарылыс кезінде
камалдың бір бүрышы күлағанм ен...
(М ағауин);
Абай теріс үғымға тойтарыс береді
(Жармағамбе-
Бұл ж ұрнақ арқылы тілімізде
бұрыннан жа-
салған туынды түбір зат атауларының көпшілігі
кеңес дэуірінде осылай мағынасының кеңуі нэти-
жесінде терминдік жаңа статус алып огырады.
Мұндай құрылымды туынды түбір зат атаулары-
ның бұл тұрғыда өзгеріске ұшырамағандары кем-
де-кем . Бірақ олардың бастапқы м ағы насы ны ң
негізінде терм индік бейім -бітім алу дәрежесі
біркелкі емес. Бэрі тегіс әдеби тілге сіңіп кете
берм ейді. К ей б іреулерін ің те р м и н д ік қалпы
стильдік, окказионализмдік деңгейде
ғана бола-
ды. Ал көпшілігі күнделікті тэжірибеде жұмсала
келе ж алп ы халы қты қ қолданы с алып кетеді.
Етістік негіз бен -ь/с //-/с //-с ж ұ р н а ғы арасында-
ғы осындай сөзжасамдық қатынастан мынадай бір
ой түюге болады: Қ азақ тіліндегі бұл
- ы с //- іс //
-сж ұ р н ағы етістік негізден жалпы туынды түбір
зат атауларын жасау жөнінен ғана емес, сонымен
қоса түрлі пәндік жэне кэсіптік термин жасау
тұрғы сы нан да барынш а онімді жұрнақтар қата-
рына жатады. М ына туылымдар мысалы солай
терм индік
статус алып, белгілі бір өнер түріне,
білім саласына сэйкес мағынада сараланған, атау-
л ы қ ж ағы нан да әбден тиянақталған:
сайыс
(бес
сайыс д еген дегі),
үзіліс, ізденіс{
искание),
көрініс
(екі актілі бес көріністі
дегендегі),
жіктеліс
(рас-
слоение),
жаратылыс
(естество),
иіліс
(дуга),
бүлініс
(деморализация) т.б.
Жол оны айналып өтіп,
біраз иіліс ж асаған
(Ж ортанов);
Ауыл мен дерев-
няда таптык ж іктеліс жүре берді
(Қ азақ ССР
тарихы);
Бүкіл патша жасағында бүлініс бастал-
ды (М ауауин); Адамзаттың жаратылыстан ала-
ры да көп
(Қ ұсайы нов).
Тілімізде бүгінде көп жұрт біле бермейтін
сай
дейтін етістік бар. Ол ‘шаншу’ мағынасын білдіреді.
М ысалға бұрынырақ кезде айтылған
кереге жай-
ып, уык сайып
деген тіркестерді келтіруге болады.
Соңғы тіркестегі
сай
етістігіне
-ыс
жұрнағы жал-
ғану арқылы ж асалған
ат сайысы, балуст сайысы
дегендердегі
сайыс
кеңес дәуірінде жаңадан тағы
біраз термин қүрамында қолданыла бастады:
кос
сайыс
(двоеборие),
бес сайыс
(пятиборье),
сайыс
(фектование).
Тіліміздегі созжасамдық бұл
-ыс//-іс
форман-
тымен
-ыш //-ііи
жұрнағы нұсқалас (варианттас).
Бұлар озара дыбыстық, яғни фонетикалық вари-
антгар болып табылады. Бірақ олардың бір-бірінен
ерекшеленетін, бір-біріне ұқсамайтын да жері бар.
Мысалы -ь/с//-/с//-стұлғалы ғы ны ң сөзжасамдық
аясы -ь/ш//-ш///-«/форманттікіне қарағанда элде-
қайда кең. Ал
-ы ш //-іш //-ш
аффиксі
арқылы
р.тістік
Достарыңызбен бөлісу:


title: н е г і з л е н - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
ЖҮРНАҚТЫ
ЗАТ ЕСІМДЕР
319
лары ондайлық көп емес, айналасы он-онбестей
ғана:
таяныш, сүйеніш, алданыш, куаныш, жұба-
ныш, күйініш, сүйінііи, уаныіи, сағыныш, аяныш,
төсеніиі, шөміш т.б.
С о ң ғы туы нды сөз
ш ом ы л
е тіс тіг ім ен
түбірлес:
чомиіи
‘черпак, уполовник’ от
чом
‘ку-
п аться’ (Э С ТЯ ).
Ыстыкка кол батпаған шөміш
баткан
(Ш ернияз).
-а қ //-ек , -ы қ //-ік , -қ //-к .
Тіліміздегі ендігі
бір өнімді жұрнақ -
-ак//-ек, -ы к//-ік, - к //- к
фор-
манты. Ол арқылы етістік негізден ж асалған ту-
ынды түбір зат атауларын мынадай сем антика-
лы қ топтарға бөліп қарастыруға болады: тер-
миндік жасалымдар (
корык < коры+к -
заповед-
ник,
салык < сал+ык -
налог,
кадак < када+к -
крупозное воспаление легких,
түрак < түр+ак -
жилье,
бүйрык < бүйыр+ык, жинак < ж ина+к -
сборник,
санак < сана+к -
перепись,
ж асак <
жаса+к -
отряд,
жатак < жат+ак -
общежитие
т.б.) Бұл келтірілген зат атауы туы лымдарыны ң
қай -қай сы сы да тілімізде жалпы бұры ннан бар
сөздер. Бірақ оларды ң
қазіргі терм индік стату-
сы, терминденуі, яғн и м ағы налары н ы ң белгілі
бір пэндік бейім алуы кеңес дәуірімен байланыс-
ты. Қазіргідей тұрақты бір кэсіптік бейім, тер-
миндік дербестік оларда бұрын болмаған.
Сөзж асамды қ осы
-а к //-е к , -ы к //-ік , - к / /- к
ф орманты мен етістік негізден қалы птасқан ту-
ынды түбір зат атауларының бұл пэндік, кэсіптік
түрде келетіндерінен басқа ж алпыхалықтық си-
паттағылары да бірталай.
Өздерінің мағыналары
ж ағы нан бұлар да заттық тиянақты лы қ алған,
я ғн и белгілі бір заттың не бір нақты процестің
атауы ретінде қолданылады, мысалы:
ж абык(кшз
үйдің ж абығы),
білік, елек, күрек, доцгелек, төсек,
білек, тырнак, кармак, косак, түяк, кияк, үлтарак
(<үлтар+<ік), кесек, орак,
тағы осы сияқты лар.
ІЛыдай алм ай кыз Қүртка және де аіиты жа-
бықты. Жабықтан көзін салыпты
(Қобыланды);
Қүдай қосқан қосағыц Жецеіиемді кімге тапсыр-
дыц
(Сонда);
Түяғы бүтін түлпар жоқ, Қияғы
бүтін сүцқар жоқ
(Әуезов).
Тілімізде мағыналары жағынан номинация-
лануға бейім бұлардан озге де туынды түбір зат
атаулары барш ылық.
Ж оғары дағы лар сияқты
бұлар да - жалпыхалықтық сипаттағы, көпшілік
қолды дериваттар:
жүрек, таяқ, еміздік, тамыз-
дық, қарақ, ойық, тілік, бүлақ, үіиақ, кертік, күзек,
көлік (< көл ‘жегу
’ +
-ік).
Етістік негізге
- а қ //- е к , -ы қ //-ік , - қ / / - к
жүрнағы жалғану арқылы жасалған туынды түбір
зат атауларының тағы бір үлкен тобы бар. Бұлар-
дың жоғарыда келтірілген дериваттардан айыр-
машылығы: мағыналарынан ілгеріде аталғандар-
дағы дай атаулық ти ян ақты лы қ байқалм айды .
Олар көбінесе белгілі бір эрекеттің (процестің)
статикалық қалпымен
ғана байланысты болып
келеді. Бұл салатуылымдарды процестің, эрекетгің
атауы ретінде дербестенген лексемалар қатарында
алып қарауға болады:
ойнақ (<ойын+ақ), өксік
(<өксі+ік), ырғақ(< ырға+қ), толғақ (<толға+қ),
тілек(< тіле+к), сезік (<сез+ік), жазық (<жаз+ық),
қы лы қ (< қ ы л+ ы қ ), к ү й ік (< к ү й + ік ), т үсінік
(< түсін+ік) т.б.
Етістік иегізбен осы
-а қ//-ек, -ы қ//-ік, - қ //- к
ж ұрнағы ны ң өзара созж асамдық қаты насы нан
пайда болған зат атауы жасалы мдарыны ң енді
біразы өздерінің әуелгі тектік сипаты, сырт қал-
пы, тұлғасы ж ағы нан сын атауымен құрылымдас
болып келеді. Олар м ағы насы жөнінен де солай.
Ал туынды түбір зат атауы статусына субстантив-
тену жолымен ғана ие бола алады. Ал
жоғарыда-
ғы осы құры лы мда қалы птасқан туынды түбір
зат атауларының барлы ғы ж алпы халы қты қ си-
паттағылар.
Қазақ тілінде созжасамға қатысты
алқа (алқы)
деген де форма бар. Ол екі-ақ етістік негізге қосы-
лып жұмсалады:
қоналқа
(қоналқы),
басалқа
(ба-
салқы). Ж ұрнақ па, ж оқ әлде дербес соз бе - бұл
жағы әзір көмескі.
Біз бүгін үшіниіі қоналқаға
Мүсэлім деген бидіц аулында едік
(Торайғыров);
Салт атты, т үйелі жолауіиы ымырт үйіріле
Қамысколдіц жағасында қоналқы ға т оқт аған
(А манш ин);
Бас қосып, бір біріне басалқы айтып
(Ізтілеуов).
Етістік негізбен сөзж асам ды қ қаты н асқа
мұндай сирек түсетін ж ұрнақтар қатарына сон-
д ай -ақ
-тік, -м ы қ
ф орманттарын да жатқы зуға
болады:
Менен бір білместік өтті
(Ж ансүгіров);
...быламық ішейін деген асым ба еді
(“ Үш ғасыр
жырлайдьГ);
Біз кол түсына жете бергенде қыла-
м ы қ түсе бастады
(Ж үнісов).
Булам иқ
“болтуш ка”
от була
“см еш ивать”
(Севортян).
Б улас
тістігі қазақ тілінде де бар:
жы-
лама, балам, жылама козіц жасыц бүлама
(Фоль-
клор).
Қазақ тілінде сондай-ақ
қыла
етістігі де
қолданылады. Өйткені оған -у форманты жалға-
нып
қылау
дериваты ж асалған:
Ж үқалац қырбық
қар, не қылау күн сайын болады
(Әуезов).
Демек
қы лам ы қ
гіен
қылау -
озара ортақ
түбірлі жасалымдар.
Қ азақ тілінде бір-бір етістікке ғана ж алға-
нып туынды түбір зат атауларын жасайтын тау-
сы нш ы қ (яғни реликтовый) жұрнақтар да бар.
320
СӨЗЖАСАМ
Мысалы,
-кел, -ғи, -ір, -еш
дегендер - сондай фор-
мантгар (
өткел, кырғи, түйір, кертеіи).
Рас, мұнда-
ғы
өткел
туылымы тіліміздегі
іиатқал
лексем а-
сымен тұрпаттас, құрылымдас сияқты. Олай бол-
ған жағдайда олардағы
-кал
мен
-кел
жұрнақта-
рын озара фонетикалық вариант ретінде алып қарау-
ға тура келеді.
Бірақ солай екенін,
ш ат қал
сөзінің
ш дттүбірінің етістік екенін әлі дәлелдеу керек.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -ы нды //-інді - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
-ы нды //-інді. Бұл - сөзж асамдығы едәуір
өнімді жұрнақ. Мысалы
иінді, іиайынды, жуынды, қырынды, қиынды, қайнатынды, қырқынды деген-
дер тілімізде жалпы ежелден бар дағдылы сөзжа-
самдық модель (үлгі) бойынша пайда болған жа-
салымдар.
Өрмек жіптерініц тоқуға келмей қал- ғандықтан қырқып алынған жерін қырқынды дейді (Қ асим анов).
ІЛөп біткен. Қора мацында кыс- тағы қырқындылар жататын (Сәрсекеев).
Құранды
-ы нды //-інді ж ұрнағы н ы ң сөзжа-
сам ды қ қы зметі кеңес дәуірінде одан әрі етек
ала түсті. М ысалы, ол арқылы етістік негізден
ж асалған
қорытынды (зак л ю ч ен и е, вы вод),
ерітінді (раствор),
туыиды (произведение, созда-
н ие),
тігінді (пош ивка),
көбейтінді (произведе-
ние),
қосынды (сумма, слож ение),
үйінді (свал-
ка),
қайнатынды (настой),
қалынды (отход) т.б.
Халы қ жылқыныц қыршанқысын қыліианыц, те- мекініц қайнатындысымен жуады (Арғынбаев).
С ондай-ақ етістік негізден туынды түбір зат
атауын ж асайты н
-ы м паз//-ім п а з құранды аф -
ф и ксінің де сөзтудыры мдық табиғаты ерекш е-
леу. Қ азақ тілінде мұндай құрылымды туылым
да санаулы, мысалы:
жецімпаз (победитель),
жой- ымпаз (ликвидатор),
іиақырымпаз (огзовисты).
Бұлар - кеңес дэуірінде пайда болған жасалым-
дар. Олардың қазақ тілінде бұлай затты қ тия-
нақты лық, терминдік статус алуы орыс тіліндегі
сөзтапты қ тегімен байланысты.
Бүл кецес боль- іиевиктік партияныц жойымпаздарға, шакырым- паздарға қарсы күресте қалай осіп жетілгенін көрсетті (Қазыбаев).
Құранды
-ташы аф ф иксі
бақташы (< бақ+
ташы) дериватында ғана сақталған. Оның әсіре-
се
-т а б өл ігін ің л и н гв и с т и к а л ы қ таб и ғаты
көмескі. Ол бұл жерде дәнекерлік (инф икстік)
қы змет атқары п тұрған ф ормант па, ж оқ әлде
өзге бір көне, таусынш ық құбылыс па - бұл ара-
сы әзір беймәлім. Оның үстіне ф онетикалық ва-
рианты да жоқ.
С ондай-ақ құранды
-палық, -малы қ жұрна-
ғы да бірді-екілі-ақ туынды соз жасайды.
Қара, төре ауырмалықтар арылғандай қып-қызыл бо- лып, көзін қүйқылжытып отыр (Жансүгіров);
Абай биылғы жүттыц ауыртпалығын желілеп сөйледі (Әуезов).
С озж асамды қ
-мшы форманты да солай бір-
екі-ақ етістікке жалғанады. Мұндай құрылымды
жасалымдар тілімізде әдетге субстантивтенген сын
атауы ретінде қолданылады, мысапы:
Ауызбен өрақ өрған алдамшы бар, Ж ағымпаз, жатып ішер жал- даміиы бар (Әзірбаев).
Ал бізге әзірше етістік негіз бен
-шек жұрна-
ғы н ы ң өзара сөзж асам ды қ қаты насқа түсуінен
қазақ тілінде пайда болған не бәрі бір-ақ қана
туынды түбір зат атауы белгілі. Ол -
бүркеншек жяс&пъты.Алғайдыц қүба жөнына Жайылған қой- ым сыймаса. Ж үз бүркеншек, жүз қоспен Қатар жүріп жинаса (Ақтамберді).
Сөзж асамдық
-нда құранды ж ұрнағы да со-
лай бір-ақ сөзде кездеседі. Ол
бүра етістігіне жал-
ғаны п, жалпы халы қты қ
сіт&түъғыбүранда тер-
минін жасаған. Осы жерде мына бір дерекке көңіл
аударғы мы з келеді:
Ъигипіи ‘к о л и к и ’ о т /ш г ‘кру-
тить, скручивать’ (Э.В.Севортян). Қазақ тіліндегі
туынды түбір
бүранда зат атауы азербайж ан
тіліндегі осы
Ьигипіи дериваты мен әбден салыс-
тырымды. Бұл туылым қазақ тілінде күрделі тер-
мин құрамында да жұмсалады (
цилиндірлі бүран- да). Кереге ағаіитарын бұрандамен бекітеді (Қаси-
манов). Қазақ тіліндегі осы
бұранда жасалымы
баш құрт тілінде “
борамта - изви ли н а” түрінде
қолданылады.


title: ТҮРЛІ РЕҢКТІ ЗАТ ЕСІМДЕР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
ТҮРЛІ РЕҢКТІ ЗАТ ЕСІМДЕР
321
сикалық мағы насы ның үстіне қосымш а мағына
қосылып, лексикалық м ағы на түрлендірілді.
Зат есімнің лексикалық мағыналарын түрлен-
діруші сөзжасамдық мағы налары басқа сөз топ-
тарында жоқ, олар тек зат есімдерге ғана қатыс-
ты. Зат есімнің бұл мағыналарының белгілі құра-
мы, ол мағыналарды жасаушы белгілі сөзжасам-
ды қ жұрнақтар бар. Олар зат есімнің реңк мәнін
тудыратын жұрнақтар деп аталады.
З а т е с ім н ің л е к с и к а л ы қ м а ғ ы н а с ы н
түрлендіріп, о ған түрлі рең к м әнін қосатын
жұрнақтар тілде көп емес.
Соңғы зерттеу бойы нш а зат есімнің лекси-
калық мағынасын түрлендіретін реңк мәнін қоса-
тын 24 ж ұрнақ бары анықталды.
Олар төмендегілер:
1) = еке, = қа, =ке (Ж ұмеке, М ұқа, Сәке);
2) = й (апай, ағай, әкей, шеш ей);
3) =тай (ағатай, әкетай, көкетай);
4) =ж ан (Ардақжан, көкежан);
5) = қан , =ақан (ботақан, қош ақан);
6) = қай, =кей (балақай, шешекей);
7) = ш ақ, = ш ек (құлы нш ақ, інішек);
8) = ш ы қ, = ш ік (қапш ы қ, көпш ік);
9) =ш а, =ш е (кітапша, өгізше);
10) =ш (Құрмаш , Айнаш);
11) =сы м ақ (көлсымақ, таусымақ);
12) =ш ығаш , =шігеш (байшығаш, ершігеш);
13) =ж ы н, =ж ін (құнаж ы н, дөнежін);
14) =ес (белес, дөңес);
15) = қ а (қы рқа);
16) = ат (қырат);
17) = қал (шатқал);
18) = пат (ойпат);
19) = пан (балапан);
20) = ан ақ (ш ұқанақ);
21)*=қалақ (ш атқалақ);
22) = ақай (итақай);
23) = ек (жетімек);
24) =бай (елпекбай)
Бұл жұрнақтардың тілде атқаратын қызметі
бірдей емес. Бұлардың ішінде тілде белсенді қыз-
мет атқаратын өнімділері де бар, қызметі тарыл-
ған өнімсіздері де бар. Өнімді жұрнақтарға
=еке,
=ка, =ке, =й, =тай, =жан, =шак, =шек, =шык, =шік,
=ш, =сымак
жатады. Бұлар күнделік өмірде жиі
қолданылады, орісі кең жұрнақтар.
Ал онімсіз жұрнақтарға
=шығаш, =шігеш, =ес,
=ка, =пат, =пан, =анак, =калак, =ақай, =ек, =жын
(=жін), =ат, =кал
ж ұрнақтары жатады. Бұл
жұрнақтар бірді-екілі сөздердің құрамында кез-
деседі, басқа сөздерге жалғанбайды. Соған қарап,
өлар өзінің сөзж асам ды қ қызметін төқтатқаны
анықталады.
Бұл ж ұрнақтарды ң әрқайсы сы ны ң м ағы на-
ларында да ерекшелік байқалады. Бұлардың көбі
бір мағынада қодданылады. Мысалы,
көлшік, үйшік,
капшык, калашык, кітапша, сандыкша, дөңес
сөзде/ь
індегі =іиык =шік, кітапша, сандыкшадағы =ша,
дөңестегі =ес, көлсымактағы =сымак
жұрнақта-
ры тілде бір дара мағы нада қөлданылады, я ғн и
өлар сөзге кішірейту мағынасын қөсады.
Ал
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 416

text:
жеңешетай, ағатай, калкат ай
сияқты
сөздердегі
=тай
жұрнағы жақсы көру, ізет көрсету ,
сыйлау м ағы налары н қөсып тұр. Сөл сияқты
Қүрмаш
(Қ ұ р м ан ғал и
)Ж үмаш
(Ж ұман),
Сәулеш
дегендегі
=іи
ж ұрнаі:ы сөзге әрі кішірейту, әрі
жақсы көру мағы насы н қөсқан. Осы жұрнақтар-
дың мағыналары - бір-бірінен бөлінбейді, біртұтас
бірлікте жүретін мағы налар. Мұндай жұрнақтар
тілде көп емес. Тілде негізінен дара мағы налы
жұрнақтар негізгі өрында.
Зат есім нің лексикалы қ м ағы насы н түрлен-
діретін ж ұрнақтар тілде түрлі реңктік м ағы наны
білдіреді. Олар: 1) сыйлау, құрметтеу м ағы насы ,
2) ж ақсы көру сезімін білдіру, 3) еркелету әрі
кішірейту м ағы насы , 4) кемсіну, қөмсыну мәні,
5) кішірейту мәні.
Бұлардың әрқайсысына жеке төқталайық.
1.
Сыйлау, құрметтеу м ағы насы тілде белгілі
көрсеткіш тер, яғн и ж ұрнақтар арқылы беріледі.
Қазақ тілінде үлкенді сыйлау, құрметтеу м ағы -
насының арнайы көрсеткіштер арқылы берілуі тілде
қалы птасқан заңды құбылыс деп танылу керек.
Оны халы қты ң салт-санасы туғы зған. Үлкенді
сыйлау, құрметтеу халықтың дәстүр салт-сана-
сы ны ң бір түрі. Халықтың өмірінен кең өрын
алған салт-сана, дэстүр тілден де өз көрінісін тап-
қан. Осы салт-сананы ң, дәстүрдің сақталуы бұл
мәндегі ж ұрнақтарды ң қазір тілде жиі қөлданы -
луын сақтаған.
Сыйлау, құрметтеу мэндегі ж ұрнақтар=
еке,
=ка, =ке, =й.
Бұл жұрнақтардың қөлданылуында
2 түрлі ерекшелік бар: 1) бұл жұрнақтар кісі атта-
рына ж алғанғанда, кісі аттарының бір, я бірнеше
буыны қы сқарады. Осы жұрнақтар қазақ тілінде
кене заманнан келе жатқан сөз қысқартудың жө-
лымен тікелей байланысты. М ысалы,Ж д/се(Ж ам-
был),у4се/се(Асқарбек),
Сәке
(С ағы нды қ),
Құреке
(Қ ұрм анбек),
Зэке
(Зейнөлла) т.б. Әдетте кісі ат-
тарын қысқартып, өған
=еке, =ка, =ке
жұрнақта-
рын қөсып қөлдану жасы үлкен, сыйлы, құрметті
адамдарға қатысты. Бірақ кейде жасы кіші адам-
дарға сы й -құрм ет көрсету, ілтипат білдіру үшін
де бұл жұрнақтарды қөлдану кездесе береді.
322
СӨЗЖАСАМ
2)
Тіліміздегі = й ж ұрнағы да сыйлау, ілти-
пат, ізет білдіру, ұлкен тұту м әнін береді. Бұл
ж ұрнақты ң қолданы лу аясы тар, ол туыстық
мәндегі атауларға ғана ж алғанады ж әне олар-
дың бәріне емес, тек
аға, апа, шеше, ата, әке, жез-
де, эпке
сөздеріне жалғанады:
ағай, апай, шешей,
атай, әкей, жездей.
Осылардың ішіндегі жиі қол-
даны латы ны
ағай, апай
сөздері. Бұл сөздердің
әлеуметтік м әні басқа тілдердегі
синьор, ханым
сөздерінің м әніне ж ақы н. Олар таниты н адамға
да, таны майты н, аты -жөнін білмейтін ад ам ғада
қолданыла береді.
2. Ж ақсы көру сезімін білдіру мәнін
=тай,
=жан
жұрнақтары білдіреді. Мысалы,
Жеңешетай,
үмытпаспын! Өлсем де үмытпаспын осы жақсы-
лығыңдыі
(Әуезов). -
Ой, Абайжан, қарағым, не бол-
ды?Біреу тиген бе? - деп, ішінен “экем үрды м а ? ”
деп те ойлап кап еді
(М.Әуезов).
Бұл екі жұрнақ мағыналас, синоним жұрнақ-
тар, олар кісі аттарын жасауда кең орын алған.
3. Еркелету әрі кішірейту м әнін білдіретін
жұрнақтар: = қ а н , = ш . М ысалы,
Балақан-ау, ба-
лақан,
сүт пісіріп сен үшін, Д емалмай жүр әлі
апаң (Мүсірепов).
Бұл ж ұрнақтарды ң қолданылу аясы бірдей
емес, = ш ж ұрнағы өте жиі қолданылады. Ол
көбіне, кісі аттарына жалғанады. Кейде туыстық
атаулармен қолданылады:
көкеіи, қалқаш , анаш,
апаш.
Бұлар тәуелденген тұлғада қолданылады:
Соңғы
анашым
менің,
апашым
менің сияқты
тұлғадағы қолданыста сыйлау мәні қосылады.
4. К е м с ін у , қ о м с ы н у , м ен сін б еу м ән ін
білдіретін жұрнақтар
=сымақ, =шығаш, =шігеш,
=бай, =ек.
1) = сы м ақ ж ұрнағы жанды, жансыз зат есім
сөздерге жалғаныи, оған кемсіну, қомсыну, мен-
сінбеу мәнін қосады. Олар:
батырсымақ, өзенсы-
м ақ, таусымақ, ғалы мсы мақ, көлсымақ.
Бұл
жұрнақ жіңішке сөзге де, жуан сөзге де бір тұлғада
жалғанады, я ғн и буын үндестігіне бағынбайды.
2)
=шығаш, =шігеш
жұрнағы да кемсіну мәнін
береді. Ол
=сымақ
ж ұрнағы м ен синонимдес.
М ысалы, Ж екелеген
байшігештердің
арманы -
бай лы ққа жету (М ұқанов). Өзін батыр санай-
ты н
ершігештер
де ж оқ емес (Сонда).
3) = б ай ж ұрнағы кекету, кемсіну мәнін бе-
реді. М ысалы: Бұл үйде жеңіл мінезді бір
ж ел-
пекбайлар
тұрады екен деп ойламаңыздар (Адам-
баев). Сартабан өмірі малмен өткен адам көрінеді,
оны жұрт барып
т үрғш салпақбайлеп
те атайды
(Мәуленов).
4)
=ек
ж ұрнағы да кемсіну мәнін білдіреді.
Мысалы, Ж әлелдің артында қалған екі
жетімек-
пен
бірге шырылдап мен де қала бердім (Жүнісов).
5) Ұ рғаш ы мәнін білдіретін
=жын, =жін
ж ұрнағы бар. Ол санаулы сөзге ғана жалғанады:
қүнажын, дөнежін.
6. Кішірейту мәнінде тілде қолданылатын
жұрнақтар бірсыпыра. Олар
=шық, =шік, =қал, =ша,
=ше, =шақ, =шек, =ес, =қа, =пан, =анақ, =пақ,
=қалақ.
Бұл мәндегі жұрнақтардың көп болу се-
бебі бар, олар адаммен байланысты да, үй жану-
арларымен байланысты да, басқа жансыз заттар-
мен байланысты да қолданылады, я ғн и олардың
қолданылу аясы кең.
=шық, =шік
жұрнағы жанды, жансыз зат атау-
ларына жалғанып, заттың атауына кішірейту мәнін
қосады. Олар:
үйіиік, тобешік, көлшік, қапшық, те-
кешік, түйіршік,
т.б. Заттың атын жасаған
ірімшік,
ойыншық
сөздеріндегі
=іиық, =шік
ж ұрнағы ны ң
да түп негізі осы ж ұрнақпен бір болуы мүмкін.
=шақ,
=ше/сжұрнағы жанды, жансыз зат атау-
лары на ж алғаны п, оларға кіш ілік мән қосады:
інішек, қүлыншақ, тоқтышақ,
т.б.
Келіншек, іиынашақ
сөздерінің құрамындағы
= ш ақ , = ш е к ж ұрн ағы осы кіш ірейту мәндегі
жұрнақпен төркіндес деуге болады.
=ша, =ше
ж ұрнағы ж ансы з зат атауларына
жалғанып, оларға кішілік мән қосады. Кейде же-
келеген жанды зат атауларына жалғанып, оларға
да кішілік мән қосуы кездеседі. Олардан
кітапша,
көрпеше, қобдиша, огізше
сөздерін атауға болады.
Сын есімдердегі
үзынша, сүрша, бозшац&тен-
дегі
=ша
ж ұрнағы мен зат есім ж ұрнағы ны ң ара-
сында байланы с бары байқалады. Олардың ма-
ғынасы ж ақын. Сын есімдегі
=ша, =шеж.у
рнағы
да түстің бәсеңдігін, солғы н ды ғы н , я ғн и азды-
ғын білдіреді. С онды қтан олар төркіндес болуы
ықтимал.
К іш ірей ту м ән ін б ілдіретін
-пан, -ес, -қа,
-анақ, -пақ, - аш, -аң
жұрнақтары өнімсіз саналады.
=пан
ж ұрн ағы зат есімге қосы лы п , оған
кішілік мән береді. Ол
бала
сөзіне ж алғаны п,
құсты ң баласы ны ң атын ж асаған. Ол -
балапан.
Балапан сөзін щ
қолданыста басқа м ағы насы да
бар. Тілімізде баласын, немересін жақсы көргенін
білдіру үшін, еркелету
м әнінле балапансөзін
қол-
дану тілде өте жиі кездеседі. М ысалы, Айналай-
ын кіш кентай
балапаным
(М ұқанов).
=ес
жансыз зат атауларына ж алғаны п, оған
кішірейту мән береді.
Белес, дөңес
сөздерінде ғана
кездеседі.
=қа
жұрнағы да кішірейту мән береді,
|


title: КҮРДЕЛІ ЗАТ ЕСІМДЕР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
КҮРДЕЛІ ЗАТ ЕСІМДЕР
323
мысалы:
қырқа. =анақ
ж ұрнағы зат атауына
ж алғаны п, оған кішірейту мәнін береді. М ыса-
лы,
шұқанақ. =пақ
ж ұрнағы да кішірейту ма-
ғы насы н береді, мысалы:
ойпаң.
=/7#тж ұрнағы
да
кішірейту мәнін білдіреді. = паң жұрнағымен
м ағы налас. Мысалы:
ойпат.
= аң ж ұрнағы да кіш ірейту мән береді, мы-
салы,
шатқалаң.
3 .2 .
КҮРДЕЛІ ЗАТ ЕСІМДЕР
Тілде жаңа сөздердің жасалу жолдары аз емес.
Солардың бірі -
аналитикалық тосіл.
Осы тэсілмен
жасалған, күрделі сөздердің бірі - күрделі зат
есімдер. Күрделі зат есімнің мынадай түрлері бар:
біріккен (кіріккен) күрделі зат есімдер, қосарлы
күрделі зат есімдер, тіркесті күрделі зат есімдер,
қысқарган күрделі зат есімдер.
Қазақ тіл білімінде күрделі зат есімдер ар-
найы зерттеу нысаны болған емес, ол тек ғалым-
дардың жалпы күрделі сөз тоңірегінде айтқан
пікірлері түрғысынан қарастырылды. Ал күрделі
зат есім жайлы толыққанды ғылыми түйін жа-
сайтын ірі ғылыми зерттеу жасалған жоқ. Бүл
жайт тек қазақ тіл білімінде ғана емес, барлық
түркітануға қатысты.
Тілдің қомақты бөлігін зат есімдер қамти-
ды. Ол - тілімізде жиі қолданылатын, басқа сөз
таптарын өзінің маңына топтастырғыш қасиеті
күшті, белсенді және үйытқы болатын соз табы.
Зат деген үғым - шындық өмірдегі түрлі заттар
мен қүбылыстарды, үғымдар мен түсініктерді
қамтиды. Осы үғымдар мен түсініктерді дара
сөзбен де, күрделі сөзбен де жеткізуге болады.
Мысалы, дара зат есім:
агаш, кол, тау, су, заман,
торгай, бала
т.б. Күрделі зат есім:
қарагаіи, сары-
су, ақырзаман, бозторгай, қараторгай, бозбала,
көлбақа, 'колжутар, таутеке, таубуршақ, Ақ уй,
Ақ орда (резиденция), азат жол (абзац), ас уй (кух-
ня), ауыз уй (коридор), булшық ет (мыіицы), ауыз
су, огей бала (пасынок), куйеу бала, кедей-кепшік,
койлек-коншек, ата-ана, қазан-аяқ, ойын-кулкі,
ақыл-ой, Қ Т Ж (Қазақстан теміржолы), Қ Қ С
(қосымша қун салыгы)
т.б.
Міне, жоғарыда келтірілген дара создерге
де, күрделі зат есімдерге де
ортақ қасиет
,
белгі
-
лексикалық магына.
Дара зат есім қандай лекси-
калық мағыналы бірлік болса, күрделі зат есім
де сондай лексикалық бірлік болып саналады.
Лексикалық мағына жағынан дара, күрделі атау-
лаода озгешелік, ерекшелік байқалмаса да, қүра-
Моі жағынан олар тең келмейді, яғни қүрамы
жағынан дара, күрделі, коп қүрамды болып келеді
де, сол жағынан ажыратылады.
Күрделі зат есімдер қүрылымдық, семанти-
калық сипаты жоне синтаксистік қызметі жағы-
нан да дара зат есімдермен пара-пар, тілде атқа-
ратын қызметі де бірдей, себебі тілде олар дара
зат есімдер сияқты жеке лексемаларға жатады.
К үрделі зат есімдер - екі я одан да коп
сөздерді біріктіру, тіркестіру, қосарлау және қыс-
қарту арқылы созжасам үрдісінің нәтижесінде
жасап, бір үғым, түсініктің атауы ретінде қалып-
тасқан лексикалық бірліктер.
Күрделі зат есімдерге кемінде екі түбір каты-
сады. Сойтіп, тілде жаңа маңыналы күрделі зат
атауын жасауға сыңарларының әрқайсысы әрқи-
лы дәрежеде үлестерін қосып, жаңа мағынаның
қалыптасуына жәрдемін тигізеді.
Күрделі зат есімдердің қүрамындағы сыңар-
лар үндесу, сіңісу, ықшамдалу т.б. зандылықтар-
дың әсерінен түрлі озгеріске үшырап отырады.
Мысалы:
алжапқыш
-»
ал0(-ды) +жапқыш, сара-
ла (улт.тагам)
—»
сар0(-ы)+ала, сарагаш (осім.)
—»
сар0(-ы)+агаш, бетаіиар
—»
бет0(-ті)+ашар,
айгулақ (жәндік)
—»
ай+қулақ: г~қ
т.б.
Тіл б іл ім ін ің осы с а л а д а ғы т е о р и я л ы қ
жетістіктеріне сүйене отырып, қ азақ тіліндегі
күрделі зат есімдердің озіндік ерекшелігі мен
белгілерін анықтауға болады.
Күрделі зат есімдердің басты белгілері:
1.К үрделі зат есім кем ін д е екі тү б ір дің
(негіздің) бірігуінен /к ір ігу ін е н , тіркесуінен,
қосарлануы нан жасалады. Мысалы:
қолгабыс,
ақсақал, кокжиек; азат жол, азу тіс, Ақ орда,
асық жілік, киіз уй, ауа райы; бау-бақиіа, бата-
т іле к , ә н -к у й , боран-іиаш ы н; А А Қ (Ашық
акционерлік қогам), БАҚ (Буқаралық ақпарат
қуралдары), Б Ү О (Беймолім ушатын объект),
ЖШС (Жауапкеріиілігі шектеулі серіктестік)
т.б.
Яғни күрделі зат есімдерді жасауға бірнеше ма-
ғы н а л ы с ы ң а р л а р қ а т ы с а д ы . К ү р д ел і зат
есімдердің сыңарларының мағыналы созден бо-
луы - күрделі соз атауларының негізгі белгісі.
Бүл қағиданьт Н.Оралбаева 1971 жылы өзінің док-
торлы қ диссертациясы нда қа за қ тіл білімінде
тү ң ғы ш рет ү с ы н ы п , сол а р қ ы л ы к ү р д е л і
етістіктерді аналитикалық формалы етістіктерден
ажыратқан, болген.
2.Күрделі зат есім жасайтын сыңарлар мағы-
н ал ы к ж ағы нан да, қүры лы м ы ж ағы нан да,
қызметі жағынан да тұтасып, бір ғана үғымның
атауын білдіреді. Мысалы,
ақизен -
осімдіктің
атауы,
аққайран -
балықтың атауы,
алтыбақан -
үлттық ойынның аты,
алақоржын -
тышқанның
аты,
балқарагаіи -
ағаш тың аты,
бозторгай -
қүстың аты,
бозөкне -
малда болатын кесел,
бес-
атар -
қарудың аты,
бесқақпай -
үлттық ойынның
|


title: СӨЗЖАСАМ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
324
СӨЗЖАСАМ
аты т.б. Осы келтірілген мысалдарда екі сыңар-
лар да бір-біріне мағына жағынан түтасып, бір
үғымның атауын жасаған. Олар - екі түбірдің
(негіздің) жалаң қосындысы емес, басқа мағы-
наға ие болған, жаңа мағыналы, жаңа түлғалы
сөз. Мысалы:
алаөкпе (гуру), көгала (ъуру), қап-
тесер
(‘гышқаң),
кемпірқосақ, алабота
(^өсім.) т.б.
3. Күрделі зат есімдер - тілдегі дайын лек-
семалар. Тілде олар лексикалық мағына түтас-
тығымен және тілде дайын лексемалар ретінде
ерекшеленеді. Мысалы,
алжапқыш, бозбала, қол-
габыс, өгей шеше (мачеха), қайынага, ата кәсіп,
жолсерік
т.б. Мысалы,
Жылдагы әдетінше со-
ларды өз журтына қондырысып, қүлын қурықтап,
бие байласып дегендей, біраз қолгабысын тигізді
(Жүмаділов).
Басында Ақжанга жолсерік, ат-
қосшы ретінде мектепке ере барып жүрді де,
ақыры одан қалыспай, қосылып бірге оқып кетті
(Сонда).
4. Күрделі зат есімдердің қүрылымдық түтас-
тығы бүзылмайды, сы ңарларды ң арасындағы
синтаксистік байланыс өз қызметін тоқтатады
да, оларды ң арасы н а д ән екер л еп б асқа сөз
кіргізуге ж ән е о л ар д ы ң о р н ы н ауы сты руға
көнбейді. Мысалы,
аққу, бозторгай, қараторгай,
кокқүтан (қүстар), аққүлақ (өсім.), ақсүйек (өсім.),
қарақас (өсім.), қарақат (өсім.), қарақүс (қүс)
тәрізді жасалымдар.
5. Күрделі зат есімдер - мағына қүрастыру-
шы сыңарлардың жай ғана қосындысы емес,
белгілі дәрежеде атаулық қасиет алған түстік
белгіден, әр түрлі үғымның атауына көшкен лек-
семалар. Бүған көз жеткізу үшін оларды сөз
тіркестерімен салыстыру керек:
сібір бозторгайы,
қара қараторгай, ақ аққу, сүр кокқүтан
т.б. Мә-
селен, қудың түсі
ақ
та,
қара
да болатыны белгілі,
бірақ соған қарамастан, тектік атауға көшкен,
яғни
аққу
қүстың бір түрінің аты, үғымның атау-
ын білдіреді, түсті білдірмейді. Ал егер сыңарла-
рының орнын өзгертсе, тілдің басқа қүбылыста-
рына айналады. Мысалы, қу
ақ,
қүс
қара
десек
түсті білдіреді. Демек, күрделі зат есімдердің
белгісі - түтас күйінде сөз тіркесінің бір сыңары
болуында.
6.
К үрделі зат есім д ер д ің сы ң ар л ары
үзіліссіз бір ауа түйдегімен айтылып, бір екпінге
бағынады. Бір екпінді болу күрделі зат есімге де
қатысты. Ш ынында да сөздің тиянақты болуы
екпінмен байланысты. Екпіннің бүл қызметін
тіл мамандарының қай-қайсысы болса да, кезінде
дәл көрсеткен.^эұндай қасиет - дара сөздерге де,
күрделі создерге де (күрделі зат есім) ортақ.
Мысалы:
алақоржьСн, алаөкпе
' ,
алапсапыраі’н, ал-
тыбака'н. алабота'. аккута’н. аксапы
’
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
(
к у с
) - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
( к у с ) т.б.
7. Күрделі зат есімдерді үқсас тілдік қүбы-
лыстардан ерекшелейтін тағы бір белгі - түтас
күйінде белгілі сөз табына (зат есім) жатады.
Мысалы:
айдала, жарқабақ, қолганат, кокжиек, кәконіс, ақсақал, қырықжеті (қалың), бесатар, алаяқ т.б. Б а с қ а тіл д ік қ ү б ы л ы с т ар д а (сөз
тіркестері т.б.) мүндай қасиет жоқ.
8. Басқа тілдік күбылыстармен салыстыр-
ғанда, күрделі зат есімдер түтас күйінде грамма-
тикалық қосымшалармен түрленеді. Сөзжасамның
аналитикалық тәсілімен жасалған жаңа туынды-
ның (күрделі зат есім) жаңа лексикалық мағына-
сымен қоса, жалпы гарамматикалық мағынасы
сөзжасам үрдісінен кейін, оны қандай граммати-
калық топқа, яғни қай сөз табына жататынын
айқындайтын басты белгі болады. Сөйтіп, жаңа
мағыналы күрделі зат есім зат есім шеңберіне,
сөз табына енеді де, тарамдық (парадигмалық)
жүйесінің көрсеткішін түбір сөз сияқты қабыл-
дайды.
9. Қ азақ тіліндегі қосымшалардың орналасу
заңдылығы, оның тарамдық жүйесінен, түбірге
(күрделі зат есімге) жалғану тәртібінен де байқа-
лады.
Үлгі:
жүрнақ
жалғаулар
шекара +
іиы +
лар +
ымыз +
дың бессайыс +
шы + лар +
ымыз +
га теміржол + іиы + лар +
ымыз +дан Бүның өзі күрделі зат есімдердің сыңарлары
жеке-жеке қолданылмай, қүрамындағы сыңарла-
рыны ң орны түрақты екенін корсетеді. Тілдік
грамматикалық қүрылысына сай үйлесуі - оның
түтас түлгалану ерекшелігімен байланысты. Бірак
осы “түтастүлғалану” деген терминнің қасиеті то-
лы қ шешілген емес.
Бүндай деректер түркі тілдеріндегі түтастүл-
ғалану үғымы, тек қана соңғы сыңарға қосыла-
тын созтүрлендіруші көрсеткіштермен анықтала-
ды деген қорытынды жасап, сонымен бірге күрделі
сөзді, соның ішінде күрделі зат есімдерді де, тіл
ғылымында басқа үқсас тілдік бірліктерден айы-
ратын бір белгісі деп тану қажет.
Сонымен, күрделі зат есімдер деп екі не одан
да артық сыңарлардың тізбегінен қүралып, ма-
ғына мен түлға, қызметі жағынан бөлшектенбей,
түтасымен (монолитті) белгілі бір үғымның атауы
ретінде жүмсалатын лексемаларды атаймыз.
Күрделі зат есімдер бір үғымды, біртүтас лек-
сикалық мағынаны немесе мағыналық түтастық-
ты, бір монолитті үғымды білдіретін тілдің дай-
т т і т
тл п
1
К /Т
ТТІ.Т
п и ( \ п ПП1П


title: .4 .2 .2 . Ү н д е с ім дауы сты ларды ң

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ
31
Ұ-Ү үндесім дауы сты лары ны ң ж асалы м
қиылысыңда (13-сурет) тілдің тік қалпы (7-нүкте)
мен ерін қаты сы (1-2 нүкте) бірдей. Тіл жоғары
жатыр, ерін дөңгеленіп тұр. Ал тілдің
көлденең
қалпы екі түрлі (Ұ - 8 нүктеде, Ү - 6 нүктеде)
орналасқан. Ж уан-жіңіш ке үндесім белгілерінің
жасалым ти ян а ғы (корінісі) тілдің ілгерінді-
кейінді қалпында жатыр.
Ерін-езу үндесім дауыстылардың жасалым
қиылысы Ы -Ұ, І-Ү жұбының суретінен көрінеді.
Ы -Ұ үндесім
дауы сты лары ны ң ж асалым
қиылысында (14 -сурет) тілдің тік қалпы (7-нүкге)
мен көлденең қалпы (8-нүкте) бірдей. Тіл ж оға-
ры және кейін жатыр. Ал ерін қатысы екі түрлі
(Ы -1-3 нүктеде, Ұ - 1-2 нүктеде) орналасқан.
Еріндік-езулік үндесім белгілерінің жасалым тия-
нағы (көрінісі) еріннің еріндік-езулік қалпында
жатыр.
І-Ү үндесім д ауы сты л ар ы н ы ң ж асалы м
қиылысында (15-сурет) тілдіңтік қалпы (7-нүкте)
мен көлденең қалпы (6-нүкте) бірдей. Тіл ж оға-
ры және ілгері жатыр. Ал ерін қатысы екі түрлі
(I - 1-3 ңүкте, Ү - 1-2 нүкте) орналасқан. Еріндік-
езулік үндесім белгілерінің жасалым тиянағы
(көрінісі) еріннің еріндік-езулік қалпындажатыр.
Достарыңызбен бөлісу: