ЖАСӨСПІРІМДЕР АРАСЫНДАҒЫ АУТОДЕСТРУКТИВТІ
МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚТЫҢ КЕЙБІР МƏСЕЛЕЛЕРІ
Аннотация
Бұл мақалада аутодеструктивті мінез-құлыққа түсініктеме жəне мазмұны, сонымен қатар,
жасөспірімдердің арасындағы аутодеструктивті мінез-құлықтың орын алуы, түрлері жəне оның
алдын алу жолдары жайлы баяндалған.
Түйінді сөздер: аутодеструктивті мінез-құлық, жасөспірім, аутоагрессия.
В этой статье дается понятие и содержание аутодеструктивного (саморазрушающего) пове-
дения, выявляются причины данного поведения, предлагается система мер его профилактики.
Ключевые слова: аутодеструктивное поведение, подросток, аутоагрессия.
Annotation
The prevention of self destructive behavior of adolescents and its types are enlightened in the
paper. The concept and content of self-destructive behavior and causes of such behavior are identiﬁ ed
and also given a system of measures for its prevention.
Key words: self-destructive behavior, adolescents, teenager, self-aggression.
Т
əуелсіз еліміздің қазіргі даму кезеңі,
қоғамның барлық саласындағы өзгеріс-
термен яғни, экономикалық жəне əлеуметтік
қарым-қатынастардың ерекшеліктерімен си-
патталады. Қазіргі кезеңдегі жасөспірімдердің
əлеуметтік жағдайға бейімделуіне, мінез-
құлықтарының қалыптасуына, тұлға ретінде
дамуына əсерін тигізетін тиімді жолдарын
көрсету, анықтау да басты проблемалардың
бірі болып табылады.
Егемен еліміздегі білім ұйымдарының ал-
дына оқушыларға берілетін білім мен тəрбие
сапасын көтеру жəне жақсарту міндеттері
қойылды. Соңғы уақытта заман ағымына
байланысты білім мазмұнында көптеген
түбегейлі өзгерістер болуда.
Қазақстан Республикасының «Білім тура-
лы заңында» [1] «Қазақстан Республи касы
азаматтарының жаңа əлеуметтік мінез-құл-
қын қалыптастыру», Қазақстан Республи-
касы мəдени-этникалық білім беру», «Білім
мазмұнын гуманитарландыру» тұжырым-
дамаларында білім беру ісінде жаңа рухани-
мəдени құндылықтарды игеруге, ұлттық
сананың қалыптасып өсуіне жағдай жасау,
кəсіби білім берудің сапасын көтеруге кең
жол ашу талап етілгені жайлы айтып кеткен.
Қазіргі өмірдің талабы мен қарқынының
əлеуметтік-экономикалық өзгеруі салдарынан
туындаған жанұядағы күрделі əлеуметтiк-
экономикалық
күйзелістің,
дағдарыстық
ахуал дың артуын халқымыздың келешегі
бо лып саналатын жап-жас өрендеріміз көте -
ре алмайды. Осыған орай, жыл сайын жас-
өспірімдердің аутодеструктивті əрекет терге
қарқынды бейімделуі көкейкесті мəселеге ай-
налып отыр.
Жасөспірімдік кезең адам өзінің рефлек-
сивті жаттығуларын бағалайтын кезең.
Жасөспірім өзінің тұрақты рефлексиясы
136
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
арқылы өзінің негізін, мəнін ашады. Ол нəзік
жанды, тез уайымдауға, сəтсіздікке берілгіш
болады. Қандай болмасын ерекше бөгде
көзқарас, əсерлі сөз, ерекше əсерлі болып
оны жолынан тайдыруы мүмкін. Л.Ф. Обухо-
ва психологиялық зерттеулерінде жасөспірім
тұлғасының ерекшелігі психологиялық жаңа
құрылымдардың түп тамыры, жеткіншектік
шақта қалыптасып қойған туындысы болып
табылады. Өзіндік жеке тұлғасына деген
қызығушылықтың күшейуі, сыншылдықтың
көрінуі – бұлардың барлығы ерте жеткін-
шек тік шақта сақталады, бірақ, олар мəн ді
өзгерістерге ұшырап, саналы түрде бейне-
ленеді. Жасөспірімдердің негізгі мəнді өзге-
рісі − бұл тұлғаның өзіндік дамуы.
Жасөспірімдер арасында аутодеструктивті
мінез-құлықтың орын алуы жиі көрініс та-
буына байланысты өзекті мəселе ретінде
қарастырған шет елдік ғалымдар Лапшин,
В.Е., Амбрумова А.Г., Горобец Т.Н., Гусакова
М.П., Берно-Беллекур И.В., Ипатов А.В., Ло-
бов Г.А., Бисалиев Р.В., Сысоев А.М., Мурат-
кина Ю.Н., Тормосина Н.Г.
Сондай-ақ, аутодеструктивті жəне де-
виантты мінез-құлықты жасөспірімдермен
педагогика-психологиялық жəне əлеуметтік
жұмыс жүргізу бойынша жəне осы мəселе-
лерді шешуге біздің отандық ғалымдар
Жиен баева Н.Б., Абдрахманов А.Э., Арымба-
ева К.М., Джаманбалаева Ш.М., Қыдырбаева
Г.А., Казахбаева Г.И., Кeрiмов Л.К., Успанова
З.У., Дүйсенбиева С., Сұлтанбекова А., Мал-
дыбаева А., Қойжігітов А., Ақажанова А.Т.,
т.б ғалымдардың зерттеулерінде ғылыми тұр-
ғыда негізделіп, əртүрлі аспектіде қарасты-
рылған.
Мінез-құлық ауытқушылығын сипаттау
үшін арнайы терминдер қолданылады −
делинквенттілік жəне девианттылық. Делинк-
вентті мінез-құлық − заң арқылы жазалана-
тын күрделі заң бұзушылық пен қылмыстан
өзге ұсақ заң бұзушылықтар, тəртіпсіздіктер,
айыптылықтар.
Девиантты
мінез-құлық
дегеніміз − қоғамда қабылданған ержелерге
бағынбау, ауытқу [2]. Аутодеструктивті мінез-
құлық дегеніміз − адамның қалыпты дамуына,
дене бітімі мен психологиялық денсаулығына
қауіп төндіретін мінез-құлық. Бұл ұғым өте
кең, оған делинквентті мінез-құлық жəне
т.б. мінез-құлық ауытқушылықтары (ерте
маскүнемдіктен
суицидті
мінез-құлыққа
дейін) жатады. «Мінез-құлық ауытқушылығы»
ұғымын «дамудағы ауытқушылық», «дамудың
жеткіліксіздігі» ұғымдарынан айыра білу ке-
рек. Соңғы екі термин ғылыми əдебиеттерде
синонимдер ретінде қолданылады.
Бұл терминдер дамуында ауытқушылықтар
бар балаларды бейнелейді. Көптеген ғылым-
дарда «қалыпты» жəне «аномалды» құбы-
лыстар деген ұғымдар бар. Сөздің тура
мағынасында «қалыпты», «аномалды» мінез-
құлық түсініктерінің анықтамасы қиындай
түсуде. Бірақ ғылымда жəне үйреншікті өмірде
бұл түсініктер барлық жерде қолданылады.
Қалыпты мінез-құлықты көптеген адамдарға
тəн, ауру бұзылыстарға байланысты емес,
нормативті-қабылдаулы мінез-құлық деп
түсіндіреді.
Жасөспірімдердегі аутодеструктивті мінез-
құлық формалары əр түрлі болып келеді. Мектеп
психологы аутодеструктивті мінез-құлықтың
уақытша жəне күнделікті формаларымен (де-
виация ұзақтығының критерийлеріне бай-
ланысты), тұрақты жəне тұрақсыз формала-
рымен (моно жəне полифеноменологиялық
формалар критерийлеріне байланысты) кез -
десуі мүмкін. Девиациялар саналы жəне
санасыз (қабылдану деңгейіне байла нысты),
құрылымды жəне құрылымсыз (ұйымдас-
тырылу критерийлеріне байланысты), төтен -
ше жəне жоспарланған (мақсатты крите-
рий леріне байланысты), экспансивті жəне
экспансивті емес (қоршаған адамдар өміріне
ену деңгейіне байланысты), эгоистік жəне
альтруистік (өзін жəне жан жағындағы адам-
дарға қызығушылығының бағытталуына бай-
ланысты), болуы мүмкін.
Аталған тақырыпқа деген қызығушылық
теориялық жəне тəжірибелік жағынан қа-
жет болғандықтан туындап отыр. Аутоде-
структивті мінез-құлықтың «болашақтың
үрейі не» айналғандығы ересектерге де, бала -
ларға да, тіпті жалпы қоғамға да бел гілі.
Ауто деструктивті мінез-құлқы бар жасөс-
пірімдер өз уақыттарын тиімді ұйымдастыра
137
Тəрбие мəселелері – Вопросы воспитания
алмайды, сонымен қатар ойлаулары мен
мақсатқа бағытталуы жəне де уақытқа де-
ген құндылықты қатынастары жеткілікті
қалыптаспаған. Қазіргі таңдағы жастар өмірін
ұйымдастыратын мекемелер дұрыс жұмыс
істемегендіктен бұл атаулы мəселе күннен
күнге күрделене түсуде.
Осыған байланысты оқытушылар мен пси-
хологтардың оқушылармен жүргізген жұ-
мыс тары олардың моральдық нормасы мен
тəртіптік талаптарына сəйкес келуі керек.
Мектептегі практикалық жұмыста мұндай
оқушыларды «мінез-құлқында ауытқушы-
лығы бар оқушылар», «педагогикалық төмен-
детілген», «əлеуметтік төмендетілген», «қиын
тəрбиеленетін» оқушылар деп аталады.
Аутодеструктивті жəне девиантты не-
месе ауытқушы мінез-құлық психологтар-
да жəне басқа да ғылымдар да əлі де зерт-
теу лерді қажет ететін өзекті мəселенің бірі
[3]. Аутодеструктивті мінез-құлық тақы-
рыбы пəнаралық жəне пікір-таластық сипат-
ты көрсетеді. Əлеуметтік норма түсіні-
гі мен
терминнің
кездесетіні
мəселені
күр де лендіреді, себебі норманың шектері
шарт ты түрде берілген, ал адам барлық көр-
сеткіштері бойынша қалыпты болуы мүмкін
емес. Көптеген көзқарастар жасөспірімдердің
аутодеструктивті мінез-құлығының диагно-
стикасы жəне əлеуметтік-психологиялық
көмек пен игеруі ретінде практикалық тапсыр-
ма ларды шешуде қалыптасады.
Жасөспірімдердің аутодеструктивті мінез-
құлқының қалыптасуында нақты іс-əрекетті
ұйымдастырушы психолог, ата-ана, мұғалім
болғандықтан, олардың кəсіби даярлығына,
ғылыми психолого-педагогикалық негіздерін
қарастыру қажеттілігі туындайды. Бүгінгі
жасөспірім, ертеңгі белгілі бір маман иесі
немесе қарапайым ғана қоғамдық ортаның
мүшесі десе де болады, олардың тұлғалық
түр сипатын даярлауда қарым-қатынас мəде-
ние тін қалыптастыруда олардың психо фи-
зиологиялық негізін жетілдірудің ажырамас
бөлігі ретінде қарастырылып келеді [4].
Жеке тұлғаның мінез-құлқын қалыптас-
тыру, дағдарыстардың алдын алу үшін келесі
мəселелерді ескеруіміз қажет, яғни саналы
көзқарасын, ізгілікті қарым-қатынас орнату-
да, жүйелі іс-əрекет жасауға мүмкіндік беру.
Мінез-құлық дағдарысын психологиялық
көзқарас тұрғысынан қарастыратын болсақ
кез-келген жеке адам басқа адамдармен
олардың ой-пікірімен, бағдарымен, жағымды
эмоцияны сезінген кезде жүріс-тұрыста
ауытқушылықтар болмайтындығы сөзсіз.
Сонымен қатар бұл мəселені педагогика,
психология, əлеуметтану, практикалық пси-
хология салаларының позициясынан зерттеу
қажеттілігін негіздеуге ұмтылыс жасалды.
Көздеген осындай проблемалардың негізін
жəне ғылыми тұжырымын жасаушылар да
жоқ емес.
Аутодеструктивті
əрекеттерді
зерт-
теу үрдісі суицидология мен клиникалық
психологияның негізгі теорияларына сүйе-
не ді, осыған орай, Э.Шнейдман өз пікі-
рін былай деп жеткізедi: «бұл əрекет,
өзі нің соматикалық немесе психикалық ден-
сау лығына қандай да болмасын зақым келті-
руге бағытталған». Бұл əлеуметтік мінез-
құлық ережелері, психологиялық аспектілері
мен жасөспірімдердің əлеуметтену мəселесі,
жыныстық барабарлық мəселесі, бейімделу
мен өзін-өзі реттеу, сонымен бірге əлеуметтiк
патологиялардың əртүрлі көрінісі сияқты кең
ауқымды мəселелерді қамтиды [5].
Н.В. Агазаде аутодеструктивті əрекеттерді
төмендегідей топтастырады:
1. Жеке тұлғаға ықпалы ету бойынша:
физикалық, психикалық, əлеуметтiк, діни;
2. Құрылымдық мінездемелер:
- деңгейлі көрсеткіштер: идеаторлық,
аффек тивті, сыртқы тəртіптік;
- орындау əдісі бойынша: тікелей, ұлғай-
малы, жанама түрдегі, трансагрессивті [6].
Аутодеструктивті мінез-құлықты жасөс-
пірім дер əр түрлі факторлардың əсерінен
қауіпті топқа кіреді. Мұндай балалар катего-
риясына келесілерді жатқызуға болады:
- суидцидке бейім жасөспірімдер;
- химиялық заттарға тəуелділік (наша қор-
лық, ішімдікке бейім, таксикомания);
- əртүрлі субмəдениет түрлеріне табынуы;
- экстремалды спорт түрлерімен айна-
лысуы;
138
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
- заңды күші жоқ жағдайларға байланысты
ата-анасыз қалған балалар;
- бейəлеуметті, жағдайы нашар отбасылар-
да тəрбиеленген балалар;
- əлеуметтік-психологиялық көмек пен
қол дауды қажет ететін отбасы балалары.
Мұндай жасөспірімдердің дамуы үшін
шарттары жоқтығының салдарынан психо-
ло гиялық жəне элеуметтік жағымсыз нəти-
желерге тап болады. Мұндай жасөспірім
бір жағынан өмірлік қиын жағдайды неме-
се əлеуметтік қауіпті ситуацияны өзгерту-
ге, екінші жағынан оның əлеуметтік, психо-
ло гия лық, педагогикалық мəселелері мен
қиындықтарын шешу мақсатында минимили-
за циялауға бағытталған көмекті қажет етеді.
Қорыта айтқанда, мінез-құлқында ауыт-
қу шылығы бар балалармен жұмыс жасау-
дың сан алуан жолдары бар. Ең алдымен
жасөспірімдермен дұрыс тіл табысып, сөйле-
се білу керек. Жақсы беделге ие болған
мұғалімнің жеке өнегесі қандай оқушыға бол-
са да күшті əсер етеді.
Көмек көрсететін психологтар баланың
ішкі жан дүниесін алыстан көріп білуі шарт.
Мінез-құлқы ауытқыған оқушыны ешқандай
ұжым өмірінен, қоғамдық пайдалы еңбектен
тыс қалдыруға болмайды, олар барлық үйірме
жұмысына, басқа да шараларға қатысуы керек.
Бұл олардың зиянды істермен айналыс пай,
жауапкершілік сезімін туғызуға жол салады.
Қазіргі кезде жасөспірімдердің мінез-
құлқындағы ауытқушылықтарынан əртүрлі
қылмыстық əрекеттер мен жағымсыз істер
көбейіп отыр. Осы жағдайлардың алдын
алып, түзету үшін əрбір педагог, ата-ана, пси-
холог бірлесе жұмыс жасай отырып, əрбір
жасөспірімнің дербес ерекшеліктері мен
мінез-құлқын ескеріп, анықтап, соған сəйкес
жұмыс тар жүргізу керек.
Демек, жасөспірімдердің бойында ауыт-
қы малы мінез-құлық нышандарынан ары-
лу арқылы, олардың бойына қоғамымызда
қабыл данып, орнығып келе жатқан рухани
жаңа құндылық бағдарларды соның ішінде,
əсі ресе, ең алдымен, ұлтжандылықты, аза-
мат ты лықты, жоғарғы моральдық жəне адам-
гершілік қадір-қасиеттер мен мұрат тарды, өзге
ұлт өкілдеріне деген құрмет пен сыйластықты,
қоғамдық тəртіп ережелері мен құқықтық
нормалардың талаптарын мүмкіндігінше ор-
ын даушылықты қалыптастыруға болады.
ƏДЕБИЕТТЕР
1 Қазақстан Республикасы «Білім» мемле-
кеттік бағдарламасы. – Алматы, 2000. – 479 б.
2 Кочетов А.Н. Работа с трудными детьми.
– М., 1991.– 251 с.
3 Ауталипова Г., Бапаева М. Практикалық
психология, Алматы, – 2007. – 160 б.
4 Змановская Е.В. Девиантология. − М.,
2003. –345 с.
5 Берно-Беллекур И.В. Социально-психо-
логические аспекты аутодес-труктивного по-
ведения. – СПб., 2003.
6 Личко А.Е. Типы акцентуаций характе-
ра и психопатий у подростков. – М.: Эксмо-
Пресс, 1999. – 416 с.
7 Қойжігітов А. Девиантты іс-əрекетті ба-
лалар мəселесі // Ұстаздар пайымы. 2007. – №
3. – Б. 2-9.
139
Тəрбие мəселелері – Вопросы воспитания
ƏОЖ: 37.018.1:376.545:373.3
А.Т .ТУРАЛБАЕВА
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті
Магистратура жəне PhD докторантура институты
turalbaeva_a@mail.ru
Алматы қ., Қазақстан
ОТБАСЫ МЕН БАСТАУЫШ МЕКТЕП ЫНТЫМАҚТАСТЫҒЫ
ЖАҒДАЙЫНДА ДАРЫНДЫ БАЛАЛАРДЫ ТƏРБИЕЛЕУДІҢ
ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-МАЗМҰНДЫҚ ҮЛГІСІ
Аннотация
Бұл мақалада отбасы мен мектеп ынтымақтастығы жағдайында дарынды балаларды тəрбие-
леудің мазмұндық-құрылымдық үлгісі ұсынылады. Көрсетіліп отырған үлгіде үш компоненттің
бірлігі анықталады.
Түйін сөздер: отбасы, мектеп, ынтымақтастық, дарынды бала, мотивация, мотивациялық-
тұлғалық, мазмұндық-танымдық, іс-əрекеттік-процессуалды.
В данной статье расматривается структурно-содержательная модель в воспитании одарен-
ных детей в условиях сотрудничества семьи и школы. В данной модели определяется единство
трех компонентов.
Ключевые слова: семья, школа, сотрудничество, одаренный ребенок, мотивация, мотиваци-
онно-личностная, содержательно-познавательная, деятельностно-процессуальная.
Annotation
This article deals with structural and content model in educating the gifted children while family
and school are in cooperation. This model is deﬁ ned by the unity of the three components.
Keywords: family, school, cooperation, gifted children, with structural-content.
Е
л Президентінің білім беруді дамыту
жөніндегі саясатының негізгі мақсаты
əр баланы адами капитал деп тауып, оны
дамытудың қажеттілігі мен маңыздылығын
алға қойып, білім беру жүйесін реформа-
лауды бастауға жəне жүргізуге жан-жақты
қолдау көрсетуінің нəтижесінде білім беру ді
қарқынды дамыту мен жаңғыртуға мүмкін-
шілік болып отыр.
Қазақстан Республикасының «Білім тура-
лы» Заңында «Əр баланың қабілетіне қарай
интеллектуалдық дамуы, жеке адамның да-
рындылығын таныту» тəрізді күрделі мəсе ле
енгізіліп отыр [1]. Дарынды тұлға өркен деуді
көздеген мемлекетіміздің бас ты байлығы бо-
лып саналады, сондықтан бүгінгі күні бастау-
ыш сыныптағы дарынды баланы тəрбиелеуде
оның табиғи дарындылығына бағыт-бағ дар
беретін, жеке қабілетін анықтайтын, шығар-
машылық ізденіске жетелейтін жəне көптеген
саладағы танылатын əрекеттің зор қабілетке
ие болуы үшін отбасы мен мектептің ынты-
мақтастығы жағдайында жұмыс атқаруы
өзекті мəселенің бірі болып отыр.
Республикамыздың бірқатар білім беру
ұйым дарында нақты əлеуметтік-педаго гика-
лық жағдайларды ескеретін педагогтар мен
ата-аналардың, балалардың сұраныстарына
бағытталған тəрбие беру жүйесі құрылып,
нəтижесінде бастауыш сыныптағы дарынды
балаларға тəрбиелік ықпал жасаудың диапо-
зоны кеңеюде.
140
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
Баланың отбасылық жағдайы, оның ерте
балалық шағынан бергі жетілуі туралы ақпа-
раттарды жинаудағы түрлі əдістерді (ата-ана-
лармен əңгіме, сауалнама алу, балалар шығар-
малары, күнделік жазбалары т.б.)
- арнайы психо-диагностикалық тренинг-
тер;
- баланың іс-əрекетін мұғалімдер, ата-ана
тарапынан экспертті бағалау;
- ұжымдық-шығармашылық іс-шараларды
жүргізуде балаларды қатыстыру;
- балалардың шығармашылық жұмыста-
ры ның нақты нəтижелерін мамандар тарапы-
нан сараптау;
- белгілі дарын түрін талдау міндеттеріне
байланысты түрлі əдістерді пайдалана оты-
рып, психодиагностикалық зерттеулер жүргі-
зу, – деп қарастырсақ, оңды нəтиже болар еді.
Біздің ойымызша, оқудың барлық кезең-
дерінде дарынды жəне талантты балаларды
тəрбиелеу мен дамыту мəселесі, сондай-ақ,
балалардың өзінің дарындылығын жəне өз
шығармашылығы үшін жеке басының жауап-
кершілігін түсіну мəселесін мұғалім мен ата-
ананың ынтымақтаса отырып шеше білуі ең
маңыздысы болып келеді.
Осы тұрғыда ғалым Қ.Т. Əтемова «Оқушы-
ларда гумандық қасиеттерді қалыптастыруда
мектеп пен отбасының бірлескен жұмысы»
деген еңбегінде отбасы баланың өмір жо-
лын бастайтын жəне қоршаған орта туралы
тиянақты да терең əсер алатын ұжымы екенін,
соның негізінде білім, əдет, мінез-құлықпен
өмірге деген көзқарастың қалыптасатынын
нақты дəлелдеп, келесідегідей: «Отбасын-
да балалар мен ересектер де тəрбиеленеді.
Əсіресе отбасының ықпалы жасөспірімдерге
ерекше əсер етеді. Сондықтан отбасының
тəрбие берушілік қызметі үш аспектіден
тұрады, олар:
– баланың жеке басын қалыптастыру, оның
қызығушылығы мен қабілетін дамыту;
– үйдегі əрбір адамның жеке басына отба-
сы ұжымының үнемі жүйелі түрде тəрбиелік
ықпал етіп отыруы;
– отбасындағы балалардың үнемі ересек-
тердің өздерін-өздері белсенді түрде тəрбиелеп
отыруына мəжбүр ететіндей əсер етуі», −
дейді. Бұл айтылғандардың барлығы дерлік
өмірлік тəжірибелер арқылы жүзеге асыры-
лады дейді. Олар: өмірге ғылыми көзқарас,
еңбекке деген жоғары адамгершілікті қарым-
қатынас, достық пен бауырмашылдық сезімін
ояту, қоғамдық мінез-құлық талаптарын
сақтай білу, интеллекттік, шығармашылық
ізденіс жəне эстетикалық дамуды дене жағы-
нан дамумен ұштастыру, денсаулығын сақтау
мен санитарлық-гигиеналық білімін жетілдіру
секілді қоғамнан алған өмірлік тəжірибелері
болуы мүмкін.
Сөйтіп, оқушы тұлғасын қалыптастыруда
мектеп пен отбасының ынтымақтастығының
маңызы ғалымдарды терең толғандырып, бір-
шама ізденістер болғанын білеміз [2].
Дарынды балаларды тəрбиелеу мəселесінің
теориясы мен тəжірибесін зерттеудегі белгілі
бір жетістіктерге қарамастан, шешілмеген
мəселелер де аз емес. Оларға мыналарды жат-
қызамыз:
- жанұяның əлеуметтік-экономикалық жағ -
дайына, елдің аймақтық-мəдени ерекше лік -
теріне байланысты дарындылықты дамы ту-
дың баламалы əдістерін жасауға бағыт талған
зерттеулер қажет;
- дарынды балаларды тəрбиелеуде əлеу-
мет тік-мəдени қағидалар мен аймақтық ерек-
шеліктерді ескеретін əдістемелерді жасау
жұмыс тары аяқталған жоқ;
- ата-аналарға, оқушылардың өздеріне ке-
ңес беретін мектепішілік жəне т.б. үйлестіру
орын дары жоқ;
- ата-аналардың дарынды балалардың ерек-
ше қасиеттері туралы, олардың дарынының
қиындықтары, балалардың жеке тұлғалық да-
муын түзету туралы білімі орташа жағдайда;
- ғылыми зерттеулер нəтижелерінің мұға-
лімдер мен ата-аналардың арасында тараты-
луы жеткіліксіз;
- дарынды балалармен жұмыс істейтін мек-
тептерге қаржылай жəне ұйымдастырушылық
жағынан қолдау көрсетудің жеткіліксіздігі;
- колледждерде, жоғары оқу орындарында,
сондай-ақ, мұғалімдердің білімін жетілдіру
институттарында дарынды балалармен жұмыс
істеу үшін мұғалімдер мен ата-аналардың,
басқа да мамандардың (психологтар, дəрі-
141
Тəрбие мəселелері – Вопросы воспитания
герлер т.б.) ынтымақтастығы жағдайында
жүйеленген арнайы дайындығының жаппай
тəжірибесі қажет.
Осылайша, дарынды балаларды тəрбиелеу
мəселесі педагогика ғылымындағы мəселе-
лердің бірі, оны зерттегенде білімнің əртүрлі
салаларының кешенді тұрғыдан келуін талап
етеді.
Ал психологиялық зерттеулердің көбісінде
(П.Я. Гальперин, М.И. Дьяченко, В.А. Крутец-
кий, Н.Д. Левитов, Н.В. Мясищев, К.К. Плато-
нов, С.Л. Рубинштейн, Д.Н. Узнадзе, т.б.) мек-
теп пен отбасы ынтымақтастығының жағдайы
нақты талаптарға сəйкес дарынды тұлғаның
жан-жақты дамуының нəтижесіндегі оның
күрделі, тұтас көрінісі ретінде қарастыры-
лады [3].
Мамандардың
ғылыми-педагогикалық
дай ын дығының нəтижесін сол маманның өзі-
нің кəсіби қызметін шебер пайдалануға даяр-
лығы көрсетеді, оның кəсіби іс-əрекетінің
жемісті болуы да осыған байланысты. Кез
келген іс-əрекеттегі ата-ана мен мұғалім
бірлігін қалыптастыру үшін ең алдымен оның
теориялық үлгісін ашып алу қажет, яғни
құрамдас бөліктерін анықтап алуымыз керек.
Зерттелініп келген мəселелердің көбісі
мəселеге бірдей əдіснамалық жағынан келген.
Біріншіден, мұғалімнің ата-анамен бірлескен
əр түрлі қырларын олар оның іс-əрекетінің
нысанымен – тұтас педагогикалық үрдіспен
байланыстырады. Екіншіден, бірлесіп жұмыс
атқару педагогтың интегративті кəсіби-
маңызды қасиеті ретінде қарастырылады,
бұл қасиет жеке қасиеттер мен қажетті білім,
білік, дағдылардың үйлесімі болып табыла-
ды, ол өз алдына мотивациялық-тұлғалық,
мазмұндық-танымдық, жəне іс-əрекеттік-
процессуалды сияқты үш компоненттің бір-
лігімен сипатталады, яғни əрбір адам өзінің
кəсіби іс-əрекетінде оның үш қырымен:
ғылы ми-теориялық, психологиялық жəне
тəжі рибелік (технологиялық) жақтарымен
бетпе-бет келеді
«Отбасы мен мектептің ынтымақтастығы
жағдайында дарынды балаларды тəрбиелеу»
ұғымының анықтамасы негізінде, ойша
тəжі рибе жүргізу əдісімен дарынды бала-
ларды тəрбиелеуде мұғалім мен ата-ананың
ынтымақтастығының жоғарыда аталған: мо-
ти вациялық-тұлғалық, мазмұндық-таным дық
жəне іс-əрекеттік-процессуалды сияқты үш
бөлшектен тұратын жүйе ретінде нормативті
үлгісін ұсынып отырмыз.(3-кесте) Бұл үлгінің
мазмұнын анықтауда біз мынадай ұстанымға
сүйенеміз – жалпы білім беретін мектептің
əрбір мұғалімі жəне оқушының ата-ана-
сы балалардың мұндай деңгейімен жұмыс
істеуге қажетті білім, білік, дағдыларға ие бо-
луы керек.
Кез келген іс-əрекеттің, соның ішінде да-
рынды балалармен кəсіби-педагогикалық іс-
əрекеттің ең басты құрамдас бөлігі – түрт кі,
ол қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағыт-
талған нақты əрекеттердің тікелей əрі психика-
да көрініс табатын себебі. Белгілі бір түрткінің
əрекетке итермелеуін мотивация дейміз, ол
– əрекетті реттеп, оны түрткі үшін арнайы
мақсатты күйлерге жетуге бағыттайтын үрдіс.
Мотивация адамды іс-əрекетке ынталандыра-
тын қажеттіліктер мен мүдделерден тұрады.
Мұғалім мен ата-ананың дарынды балалар-
ды тəрбиелеудегі қажеттіліктерін мұндай
іс-əрекетті ұйымдастыру мен іске асыруға
қажетті білім, білік, дағдыларға ие болуға
белсенді ұмтылысы ретінде қарастырамыз.
Бұл қажеттілік осы саладағы өз білімін үнемі
толықтырып тұруға, біліктілігін ұштауға,
жалпы ой-өрісін кеңейтуге деген талпыны-
сы арқылы көрінеді. Жеке тұлғаның бел-
сенділігінің тəжірибесі құндылық бағыт-
бағдарларында бекіп, олар жеке тұлғаның
белгілі бір іс-əрекетке іштей даярлығын си-
паттап, мінез-құлықтың, жеке қасиеттерінің
тұрақты болуына жағдай жасайды.
Осылайша, мұғалім мен ата-ананың ын-
ты мақ тасқан түрде дарынды балаларды тəр-
биелеуінің мотивациялық-тұлғалық бөл шегі
деп біз тұрақты түрткілердің жиынтығын
түсінеміз, олар жеке тұлға ретінде дарынды
балалардың тəрбиеленуін қамтамасыз етеді.
Мұғалім мен ата-ананың бірлігінде да-
рынды балаларды тəрбиелеуінің мазмұндық-
тұлғалық бөлшегі кəсіби білімдер қаншалықты
қорытындыланғанымен, олар сандық сипат-
тан (құбылыстар, деректер, объектілер мен
142
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
үрдістер туралы мəліметтерден) сапалық
сипатқа (қағидалар, əдістер, əдіснамалар ту-
ралы мəліметтерге) қаншалықты көшкенімен
сипатталады.
Іс-əрекеттік-процессуалды бөлшегі дарын-
ды балаларды тəрбиелеуге қажетті біліктерді
қалыптастыруға жағдай жасайтын меңгерген
білімді іс-əрекетте қолдана алумен сипатта-
лады.
3-кесте − Мектеп пен отбасының ынтымақтастығы жағдайында дарынды
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ЖАСӨСПІРІМДЕР АРАСЫНДАҒЫ АУТОДЕСТРУКТИВТІ


url: http://emirsaba.org/psihologiya-pedagogika-jene-jene-i-v2.html?page=18#ОТБАСЫ_МЕН_БАСТАУЫШ_МЕКТЕП_ЫНТЫМАҚТАСТЫҒЫ_ЖАҒДАЙЫНДА_ДАРЫНДЫ_БАЛАЛАРДЫ_ТƏРБИЕЛЕУДІҢ_ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-МАЗМҰНДЫҚ_ҮЛГІСІ


балаларды тəрбиелеудің мазмұндық-құрылымдық үлгісі
Бөлшектер
Критерийлер
Көрсеткіштер
1.Мотивациялық-
тұлғалық
Мұғалім мен ата-
ана ның ынтымақ тас-
тығы
жағдайында
дарын ды балаларды
тəр биелеу де құнды-
лық-мотива ция лық
қатынастың болуы
1. Мұғалім мен ата-ананың ынтымақтастығы жағдай ында да-
рынды балаларды тəрбиелеудің əлеуметтік ма ңызы мен қажет-
тілігін ұғыну.
2. Баланың дарындылығын дамыта отырып, оның талабын ашу
жолында тəрбие беру, жеке жауапкер шілікті ұғыну.
3. Мұғалім мен ата-ананың ынтымақтастығы жағдай ында да-
рынды балаларды тəрбиелеудің қажеттілігі.
4. Мұғалім мен ата-ананың ынтымақтастығы жағдайын да да-
рынды балаларды тəрбиелеудің қалыптасуының маңызын
түсіну.
2. Мазмұндық-
танымдық
Дарынды бала ларды
тəр биелеуде
ата-
ана мен мұғалімде
қажет ті тео риялық
білім нің болуы
1. Дарындылықтың концептуалды үлгілері мен дар ынды балалар
тəрбиесі мəселесін талдауды заманауи тұрғыдан қарастыруды
білуі.
2. Ата-ана мен мұғалімнің бастауыш сынып жасын дағы (6-11жас
аралығы) дарынды балалардың психоло гиялық ерекшеліктерін,
белгілері мен қажеттіліктерін білуі.
3. Дарынды баланы тəрбиелеу əдістерінің жүйесін жəне қолдану
іс-əрекетін ұйымдастыра білуі.
4. Мұғалім мен ата-ананың дарынды балаларды дамыту мен
тəрбиелеудің тиімділігі мен əдіс-тəсілдерін білуі.
3. Іс-əрекеттік-
процессуалды
Ата-ана мен мұға-
лімнің ынтымақтас-
тық жағдайында да-
рын ды
балаларды
тəр биелеудің сəтті
нəтиже беруін қам-
та масыз ететін негіз-
гі біліктерді игеруі
1. Ата-ана мен мұғалім ынтымақтасып, тəрбие əдіс терінің жүйе-
сін қолданып, дарынды балаларды тəрбие леу жолдарын анықтай
білу іскерлігі.
2. Дарынды баланың ерекшеліктерін ескере отырып, деңгейі
бойынша мұғалім мен ата-ана ынтымақтасып, дарынды баланы
тəрбиелеудің жоспарлары мен бағдар ламаларын жасай алуы.
3. Ата-ана мен мұғалімнің даму үрдісінің жобасын жасап, да-
рын ды оқушыларды тəрбиелеу үшін жеке дара бағдарламалар
жасай алуы.
4. Дарынды балаларды тəрбиелеуде сыныптан тыс жұмыстың
тиімді түрлері мен əдістерін қолдана алу іскерлігі.
5. Дарынды баланың жетістіктерінің нəтижелерін дұ рыс бағалай
білу іскерлігі.
6. Ата-ана мен мұғалімнің дарынды балаларға кеңес беріп, оқу-
шы лар арасындағы қарым-қатынасты психо ло гия лық жағынан
сауатты құра алу іскерлігі.
7. Дарынды балалардың ата-анасына мұғалім тарапы нан кəсіби
кеңес беріліп, олармен бірлескен жұмыстың тиімді жолдарын
іздес тіре алу іскерлігі.
8. Мұғалім мен ата-ананың ынтымақтастығы жағ дайын дағы іс-
əрекетінің нəтижелерін сараптап, да рын ды балалармен жүргі-
зілген тəрбие жұмыстарын баға лай білу іскерлігі.
143
Тəрбие мəселелері – Вопросы воспитания
Сонымен, мотивациялық-тұлғалық бөлшегі
ата-ана мен мұғалімнің ынтымақтастығы
жағдайында дарынды балаларды тəрбиелеуде
мотивациялық-құндылық қатынастың болуы
дегенді білдіреді.
Мазмұндық-танымдық бөлшегі мұғалім
мен ата-ананың ынтымақтастығы жағдайын-
да дарынды балаларды тəрбиелеуде қажетті
тео риялық білімнің болуы жайында түсінік
береді.
Іс-əрекеттік-процессуалды бөлшегі деп
мұғалім мен ата-ананың ынтымақтастығы
жағ дайындағы дарынды балаларды тəрбие-
леудің сəтті нəтиже беретін негізгі біліктерін
игеруін айтамыз, біліктің мұндай топтары
бір-бірімен тығыз байланысты, олар бірін-
бірі толықтырып, нақтылап отырады.
Қорыта айтқанда, «мұғалім мен ата-ана-
ның ынтымақтастығы жағдайында дарынды
балаларды тəрбиелеу» ұғымының психо ло-
гиялық-педагогикалық мазмұнын қарас ты ру
жəне олардың дарынды балаларды тəрбие-
леудің арнайы құрылымын теориялық жағы-
нан негіздеу мұғалім мен ата-ананың ынты-
мақтастығының зерттеліп отырған қырына
теориялық үлгісін жасауға мүмкіндік береді.
ƏДЕБИЕТТЕР
1.Қазақстан Республикасының «Білім ту-
ралы» Заңы − Астана, 2007.
2. Əтемова Қ.Т. Оқушыларда гумандық
қасиеттерді қалыптастыруда мектеп пен
отбасының бірлескен жұмысы: пед... ғыл.
канд.дис. – Алматы, 1999.
3. Савенков А.И., Педагогическая психо-
логия, В двух томах, Том 1., − М.: Академия,
2009.
144
Қолданбалы психология жəне психотерапия
Прикладная психология и психотерапия
Ю.В. БОГАТЫРЕВ
Академия Пограничной службы Комитета национальной безопасности
Республики Казахстан,
byv.kz@mail.ru
г. Алматы, Казахстан
МОТИВАЦИЯ АБИТУРИЕНТОВ ВОЕННОГО ВУЗА
К ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
ОФИЦЕРА-ПОГРАНИЧНИКА
Аннотация
В статье изложены основные результаты экспериментальной работы по изучению у абиту-
риентов военного высшего учебного заведения, мотивов выбора профессии офицера-погра-
ничника. Представлен диагностический инструментарий позволяющий определить уровень
мотивации к профессиональной деятельности.
Ключевые слова: мотивы, мотивация, профессиональная деятельность.
Мақалада жоғары əскери оқу орнының талапкерлерін зерделеу бойынша экспериментальдік
жұмыстардың негізгі нəтижелері, шекарашы-офицер кəсібін таңдау түрткілігі көрсетілген.
Кəсіби іс-қимылға түрткілеу деңгейін анықтауға мүмкіндік беретін диагностикалық құралдар
ұсынылады.
Түйін сөздер: түрткі, түрткілеу, кəсіби іс-қимыл.
Annotation
The paper presents the main results of the experimental work on the study of applicant’s of higher
military institution, motives for choosing a profession of border guard ofﬁ cers. Here, presented
diagnostic tool which allows determining the level of motivation for professional work.
Keywords: the motives, motivation, professional activity.
Ф
ормирование мотивации и ценност-
ных ориентаций у курсантов в период
их обучения в военном вузе является неотъ-
емлемой частью развития личности будущих
офицеров. Важным здесь является и изучение
исходного состояния мотивационной сферы
личности абитуриентов, поступающих в во-
енный вуз. Знание ведущих мотивов выбора
профессии офицера-пограничника позволит в
дальнейшем научно обосновано решать про-
блему психолого-педагогического сопрово-
ждения процесса формирования у курсантов
мотивации к профессиональной деятельно-
сти, более эффективно осуществлять педаго-
гическую деятельность по воспитанию и фор-
мированию личности будущего офицера.
В 2013 году нами были проведены меро-
приятия по изучению кандидатов на посту-
пление в Академию Пограничной службы
Комитета национальной безопасности Респу-
блики Казахстан (далее АПС КНБ РК). Осо-
бое внимание уделялось изучению мотивов
выбора профессии офицера-пограничника,
выявлению личностных особенностей, ин-
145
Қолданбалы психология жəне психотерапия – Прикладная психология и психотерапия
тересов и способностей каждого кандида-
та, индивидуальных личностных качеств на
предмет пригодности к обучению и профес-
сиональной деятельности. Предусматрива-
лось поэтапное решение следующих эмпири-
ческих и аналитических задач:
1. Изучить мотивы выбора профессии офи-
цера ПС КНБ РК.
2. Определить исходное состояние сфор-
мированности мотивации профессиональной
деятельности у абитуриентов, поступающих
в военный вуз.
3. Экспериментально изучить структуру и
содержание мотивации абитуриентов к про-
фессии офицера-пограничника.
Выбор методов исследования был обуслов-
лен поставленными задачами, и осуществлял-
ся по шести диагностическим направлениям
(таблица 1).
Таблица 1 − Методы исследования мотивации абитуриентов к профессии
офицера-пограничника
Диагностические
направления
Диагностический инструментарий
Первое направление – изу чение
количественного и качест венного
состава абиту риен тов.
Анкета, направленная на изучение мотивов выбора профессии
офицера ПС КНБ РК.
(Многоуровневый личностный опросник «Адаптивность»
(МЛО-АМ) – А.Г. Маклакова, С.В. Черемянина.
Методика Равена (интеллект).
Беседа.
Сочинение «Почему я выбрал профессию офицера-пограни ч-
ника».
Второе направление –
когни тивный компонент –
знание-осознание содержания
буду щей профессиональной дея-
тельности.
Анкета, направленная на изучение мотивов выбора профессии
офицера ПС КНБ РК.
Интервьюирование.
Беседа.
Третье направление –
аксиологический компонент –
отношение к избранной профессии
как ценности.
Экспресс-диагностика социальных ценностей личности.
Методика определения типа ценностных ориентаций (автор
Е.И. Головаха).
Беседа.
Четвертое направление –
поведенческий компонент –
стремление к овладению будущей
профессиональной деятельностью.
Модификация теста-опросника А. Мехрабиана для измерения
мотивации достижения.
Интервьюирование.
Беседа.
Пятое направление –
рефлексивно-волевой компонент
– способность к осознанию
собственных потребностей и
мотивов профессиональной
деятельности.
Изучение мотивации к профессиональной деятельности
(методика К. Замфир в модификации А. Реана).
Анкета, направленная на изучение мотивов выбора профессии
офицера ПС КНБ РК.
Первое направление – изучение количест-
венного и качественного состава абитуриентов,
поступающих в АПС КНБ РК, основных моти-
вов выбора профессии офицера ПС КНБ РК.
Второе направление – изучение когнитив-
ного компонента, отражающего наличие у
абитуриентов представления о реальной про-
фессиональной деятельности, ее условиях и
146
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
той среде, в которой предстоит исполнять слу-
жебные обязанности, выраженность познава-
тельного интереса к самой профессиональной
деятельности, увлеченность смыслом про-
фессии офицера-пограничника, понимание и
осознание тех требований, которые предъяв-
ляются к профессиональным компетенциям
по будущей военной специальности офицера.
Третье направление – изучение аксиоло-
гического компонента, выражающегося в
осознании абитуриентом личностной значи-
мости и смысла будущей профессиональной
деятельности, удовлетворенности избранной
профессией офицера, выраженности потреб-
ности в профессиональной и личностной
самореализации, понимании единства госу-
дарственной, общественной и личностной
значимости профессии офицера ПС КНБ РК.
Четвертое направление – изучение по-
веденческого компонента, предполагающе-
го выраженность субъективной активности
личности по овладению профессией офице-
ра-пограничника, успешность усвоения про-
граммы обучения, стремление к овладению
ключевыми компетенциями избранной спе-
циальности и достижению успехов в учебной
и служебной деятельности.
Пятое направление – изучение рефлексив-
но-волевого компонента, предусматриваю-
щего отождествление образа «Я» с образом
будущей профессии, заинтересованность
аби туриентов в своем профессиональном раз-
витии и становлении личности как офицера-
профессионала своего дела, стремление к са-
мосовершенствованию в профессиональной
деятельности, стремление к самоизучению и
самооценке профессиональных достижений.
В результате анкетирования выяснено, что
первичную информацию о возможности по-
ступления в АПС КНБ РК и получении про-
фессии офицера ПС КНБ РК респонденты по-
лучили из следующих источников (Таблица 2).
Таблица 2 − Источники первичной информации о возможности поступления в АПС КНБ РК
Источник информации
Количество
Жили в пограничной зоне
10,2 %
От родственников или знакомых, являющихся пограничниками или
бывших пограничников
37,2 %
Через военный комиссариат
3,4 %
От друзей
15,3 %
От родителей
13,6 %
Из средств массовой информации (газеты, журналы, телевидение,
радио)
15,3 %
Из интернета
6 %
В беседах и интервью абитуриенты особо
указывали на недостаточность представле-
ния АПС КНБ РК в информационном про-
странстве. На официальном сайте КНБ РК
условия поступления в военный вуз разме-
щены 15 марта 2002 года и, конечно же, тре-
буют своего обновления. Недостаточность
информации о деятельности АПС КНБ РК в
информационном пространстве сказывается
на количественном и качественном составе
абитуриентов. Значительная часть опрошен-
ных абитуриентов, не имеет практически
никакого представления об условиях обуче-
ния.
Для нас представляет интерес и та инфор-
мация, что до поступления в АПС КНБ РК
имели родственников или близких знакомых,
являвшихся пограничниками 57 % опрошен-
ных курсантов.
Несомненно, что от уровня престижности
учебного заведения, от его рекламы в ин-
формационном пространстве, зависит коли-
147
Қолданбалы психология жəне психотерапия – Прикладная психология и психотерапия
чественный и качественный показатель аби-
туриентов.
В обществе сегодня существуют различ-
ные точки зрения по вопросу престижности
обучения в военных вузах. Уровень престиж-
ности в обществе своей будущей профессии
абитуриенты определили следующим обра-
зом (Таблица 3).
Таблица 3 − Оценка уровня престижности профессии офицера ПС КНБ РК
Уровень престижности
Гражданские
абитуриенты
Военные
абитуриенты
Профессия престижна и почетна
84,5 %
83,3 %
Наблюдается тенденция снижения престижности
2,8 %
16,7 %
Средний уровень престижности
18,3 %
–
Престиж ниже среднего
–
–
Профессия офицера-пограничника непрестижна
–
–
С целью выявления основных факторов
предопределяющих выбор профессии офи-
цера ПС КНБ РК анкетируемым было пред-
ложено ответить на вопрос, «Какие мотивы
побудили вас поступить в АПС КНБ РК?».
Для этого каждый из тридцати предложенных
мотивов необходимо было оценить по десяти-
балльной шкале. Анализ ответов показывает,
что основными мотивами поступления, а, сле-
довательно, и выбора профессии офицера ПС
КНБ РК являются у гражданских абитуриен-
тов: «Возможность заниматься интересным и
престижным для мужчины делом», «Возмож-
ность карьерного роста», «Повышение уров-
ня своего образования», «Личная склонность
к порядку, дисциплине, организованному
ритму жизни», «Понимание необходимости
принести пользу стране», «Перспективы до-
стижения приличного положения в жизни»,
«Любовь, интерес, призвание к данной про-
фессии», «Желание получить профессию, о
которой мечтал с детства». У абитуриентов
из числа военнослужащих ведущие мотивы
поступления несколько иные и менее идеали-
зированы. Данная категория, уже имея опре-
деленный опыт службы в частях ПС КНБ РК,
выделяет основным мотивом поступления
«Возможность карьерного роста», на вторую
позицию ставит «Повышение уровня своего
образования» и на третью «Перспективы до-
стижения приличного положения в жизни».
Большую значимость имеют также «Возмож-
ность заниматься интересным и престижным
для мужчины делом», «Возможность физи-
ческого самосовершенствования», «Понима-
ние необходимости принести пользу стране»,
«Наличие желания реализовать свои способ-
ности», «Желание получить профессию, о ко-
торой мечтал с детства».
В контексте исследования проблемы фор-
мирования мотивации к профессиональной
деятельности, важнейшее значение имеют
ценностные ориентации будущих офицеров.
Обусловлено это тем, что именно ценностные
ориентации определяют цели и стремления
личности, взаимоотношения личности в об-
разовательном пространстве и предопределя-
ют все ее поведение в целом.
Результаты диагностики социальных цен-
ностей личности гражданских и военных аби-
туриентов представлены на рисунке 1.
Изучению подлежали 8 основных ценно-
стей социальной сферы жизни абитуриентов,
выделенные авторами методики (Н.П. Фети-
скин, В.В. Козлов, Г.М. Мануйлов). Методика
способствует выявлению личных, професси-
ональных и социально-психологических ори-
ентаций и предпочтений.
148
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
Рисунок 1 − Результаты диагностики социальных ценностей личности
гражданских и военных абитуриентов
80
53
66
63
47
33
70
77
71
71
64
59
46
32
66
70
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
Исследование показало, что для граждан-
ских абитуриентов наибольшее значение име-
ют профессиональные, интеллектуальные и
физические ценности. Для абитуриентов, име-
ющих определенный опыт воинской службы
и уже имеющих представление о специфике
пограничной службы, наибольшее значение
отводится равно как профессиональным, так
и финансовым ценностям. А уже затем интел-
лектуальным и физическим ценностям. Как
для гражданских, так и для военных абиту-
риентов, наименьшее значение отдано духов-
ным и общественным ценностям.
По мнению экспертов, престижность в
обществе профессии офицера ПС КНБ РК
имеет выраженную тенденцию к снижению.
Объясняется это произошедшими в ПС КНБ
РК негативными событиями в 2012-2013 г.г.
Деятельность ПС КНБ РК и ее руководства в
этот период получила сильнейшую негатив-
ную окраску через средства массовой инфор-
мации.
Результаты бесед с абитуриентами, анке-
тирование, показали, что в особенности пре-
стиж профессии офицера снижен в больших
городах, где в среднем по стране наблюда-
ется более высокий уровень жизни. В соот-
ветствии с оценкой номинальных денежных
доходов населения по регионам Республики
Казахстан в 1 квартале 2013 года, представ-
ленного Агентством Республики Казахстан
по статистике, первенство по размерам сред-
недушевых денежных доходов в 1 квартале
2013 года, по-прежнему, удерживают Атыра-
уская область, город Алматы и Мангистау-
ская область, где данный показатель превы-
сил среднереспубликанский уровень в 2,1-1,7
раза. Регионами с самыми низкими доходами
остаются Южно-Казахстанская, Жамбыл-
ская и Алматинская области (60,4%, 66,9% и
79,9% к среднереспубликанскому уровню со-
ответственно) [1].
Таким образом, на констатирующем эта-
пе опытно-экспериментальной работы, нами
была изучена мотивация абитуриентов АПС
КНБ РК к профессиональной деятельности
офицера-пограничника. Исследование про-
водилось по пяти диагностическим направ-
лениям. Были изучены и охарактеризованы
количественные и качественные показатели
абитуриентов поступающих в АПС КНБ РК,
изучены мотивы выбора профессии офицера
149
Қолданбалы психология жəне психотерапия – Прикладная психология и психотерапия
ПС КНБ РК. «Применение комплекса диагнос-
тических методов, позволило нам определить
показатели исходного уровня мотивации буду-
щих офицеров к профессиональной деятель-
ности. Результаты, полученные нами на дан-
ном этапе эксперимента, послужат основой
дальнейшей работы по изучению процесса
формирования мотивации профессиональной
деятельности будущих офицеров-погранич-
ников в период их обучения в военном вузе.
ЛИТЕРАТУРА
1 Экспресс-информация Агентства Респу-
блики Казахстан по статистике. № 10-03/220
от 24 июня 2013 года. Оценка номинальных
денежных доходов населения по регионам
Республики Казахстан в 1 квартале 2013 года.
http://www.stat.kz/digital/uzhn/Pages/default.
aspx.
УДК 37.015.74
159.928.22
М-916
Г.А. МУСАБЕКОВА
Аркалыкский государственный педагогический институт
имени И.Алтынсарина
gulvira2030_73@mail.ru
г. Аркалык, Казахстан
ОБУСЛОВЛЕННОСТЬ ЭФФЕКТИВНОГО УПРАВЛЕНИЯ
РАЗВИТИЕМ ОДАРЕННОСТИ ДЕТЕЙ В УСЛОВИЯХ ШКОЛЫ
ИННОВАЦИОННОГО ТИПА
Аннотация
Представлена модель управления развитием одаренности детей в условиях школы инно-
вационного типа на основе интегративно-развивающего подхода. Рассмотрена эффективность
модели для создания для особой развивающей среды в соответствии с индивидуальными ин-
теллектуальными и личностными особенностями.
Ключевые слова: инновационная школа, интегративно-развивающий подход, фасилитатор,
образовательно-воспитательное пространство.
Инновациялық интегративті-дамытушы əдістемелік мектептер негізінде балалардың дарын-
дылығы мен дамуының моделі көрсетілген. Жан-жақты дамыған жəне тұлғаның ерекшеліктеріне
сəйкес, жеке даму ортасы үшін модель тиімділігі қарастырылған.
Түйін сөздер: инновациялық мектеп, интегративті-дамушы əдістеме, фасилитатор, білімді-
тəрбиелік кеңестік.
Annotation
The model of management development of gifted children at innovative schools based on integrative
developmental approach. We consider the efﬁ ciency of the model to create for a particular developing
environment according to individual intellectual and personal characteristics.
Keywords: innovative school and integrative developmental approach, the facilitator, educational
and educational space.
150
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
В
настоящий период сформировался
комплекс условий благоприятно вли-
яющих на эффективность управления про-
цессом обучения одаренных детей, к кото-
рым относятся демократизация общества;
вариативность школьной образовательной
системы, выражающаяся в организационных
и структурных преобразованиях, разнообра-
зии содержания и методов образования, раз-
работке и апробации новых диагностических
методик, экспериментальной проверке ново-
введений; гуманизация всего учебно-воспи-
тательного процесса, выражающаяся в по-
всеместном признании обучения процессом
становления саморегулирующейся личности,
признании характера и способов обучения
индивидуально-своеобразными, признании
свободы выбора содержания и форм учебы
в качестве реализации активности личности,
признании роли внутренней мотивации, по-
ощрении творческой деятельности как уча-
щихся, так и учителей, которые переориен-
тируются с информационного обучения на
деятельно-развивающееся, получают широ-
кие права и возможности (выбора форм и ме-
тодов обучения, публикации авторских учеб-
ников и программ и т.д.).
Однако и в настоящее время наиболее сла-
бым и неразработанным остается организа-
ционно-педагогическое обеспечение рассма-
триваемого процесса, отсутствие модели или
организационной структуры работы с одарен-
ными учащимися.
Ресурсы модели управления
Проанализировав наиболее широко ис-
пользуемые в практике зарубежные и отече-
ственные модели обучения одаренных детей,
мы разработали модель управления разви-
тием общей одаренности детей в условиях
школы инновационного типа, где определены
цели, задачи, особенности содержания, мето-
ды и условия реализации обучения одаренных
детей. Согласно этой модели, особенности
построения содержания и методов обучения
должны быть направлены на то, чтобы разви-
валась высокая исследовательская активность
ребенка, проявляемая им в разных формах, а
его повышенные познавательные возможно-
сти были востребованы в процессе обучения
в школе, а система обучения в школе должна
представлять собой особую развивающую со-
циокультурную среду.
Построение модели управления науч-
но-методическим обеспечением работы с
ода ренными детьми в условиях школы ин-
новационного типа на основе интегративно-
развивающего подхода (рис 3.) решает ряд до-
статочно емких задач:
1. Выявление особо одаренных детей и
подростков, в том числе и со «скрытой», т.е
не отмечаемой учителями и родителями ода-
ренностью.
2. Создание для них особой развивающей
среды, где достаточно эффективно происхо-
дит творческое и личностное развитие этих
детей и подростков. При этом обучение их
должно строиться в соответствии с индиви-
дуальными интеллектуальными и личност-
ными особенностями.
3. С помощью специально организованной
психологической службы создание реаль-
ных условий для формирования, развития и
укрепления у одаренных детей и подростков,
необходимых и достаточных навыков эффек-
тивной самореализации, имея в перспективе
их будущую творческую профессиональную
деятельность.
Решение данных задач предполагает созда-
ние лабораторий, исследовательских центров,
обеспечение неограниченного доступа к ин-
формации; консультирование индивидуаль-
ного маршрута для обучения каждого ученика
школы, составление индивидуальных учеб-
ных планов, увеличение учебных предметов
по выбору; формирование в рамках школы та-
кой обстановки, когда учеба престижна и лю-
бима является естественным образом жизни;
создание развитой медико-психологической
службы и др.
151
Қолданбалы психология жəне психотерапия – Прикладная психология и психотерапия
Рис
унок
3
Достарыңызбен бөлісу: |


title: балаларды тəрбиелеудің мазмұндық-құрылымдық үлгісі


url: http://emirsaba.org/psihologiya-pedagogika-jene-jene-i-v2.html?page=19#_−_Источники_первичной_информации_о_возможности_поступления_в_АПС_КНБ_РК


url: http://emirsaba.org/psihologiya-pedagogika-jene-jene-i-v2.html?page=19#_−_Методы_исследования_мотивации_абитуриентов_к_профессии_офицера-пограничника_Диагностические_направления_Диагностический_инструментарий


url: http://emirsaba.org/psihologiya-pedagogika-jene-jene-i-v2.html?page=19#МОТИВАЦИЯ_АБИТУРИЕНТОВ_ВОЕННОГО_ВУЗА_К_ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ_ДЕЯТЕЛЬНОСТИ_ОФИЦЕРА-ПОГРАНИЧНИКА


url: http://emirsaba.org/psihologiya-pedagogika-jene-jene-i-v2.html?page=19#ОБУСЛОВЛЕННОСТЬ_ЭФФЕКТИВНОГО_УПРАВЛЕНИЯ_РАЗВИТИЕМ_ОДАРЕННОСТИ_ДЕТЕЙ_В_УСЛОВИЯХ_ШКОЛЫ_ИННОВАЦИОННОГО_ТИПА


url: http://emirsaba.org/psihologiya-pedagogika-jene-jene-i-v2.html?page=19#Результаты_диагностики_социальных_ценностей_личности_гражданских_и_военных_абитуриентов


title:
−
 М - Психология педагогика және және и

text:
−
М
одель
управ
ления
на
учно
-мет
одиче
ским
об
еспе
чением
р
абот
ы
с
о
даренными
детьми
в
усло
виях
ш
кол
ы
инно
вационног
о
типа
на
осно
ве
интегра
тивно
-развивающег
о
по
дх
од
а
:
-
,
,
,
-
.
:
;
;
;
;
;
;
-
;
;
.
-
:
,
,
,
,
,
-
,
.
:
;
;
-
.
1
–
,
,
,
.
.;
;
2
–
,
,
,
-
,
;
3
-
,
;
4
-
-
,
,
,
,
-
-
(1
-4
)
-
(5
-8
)
-
(
9-
11
)
«
»
(
,
,
.
.)
«
»
,
,
,
.
«
»
.
«
»
,
-
;
-
;
-
.
-
,
-
,
-
,
;
,
-
,
;
,
,
.
,
,
,
-
;
.
-
:
,
-
,
-
,
,
«
»,
«
»,
,
,
,
,
,
.
.
:
,
,
,
,
,
,
.
,
-
,
.
152
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
Принципы управления
Модель управления развития одаренно-
сти детей в условиях школы инновационного
типа выстроена в соответствии со следующи-
ми принципами: интегративно-развивающего
подхода; преемственности, интеграции, инди-
видуализации, творческого саморазвития, си-
нергии, здоровьесбережения, эвристической
деятельности и др. Опишем некоторые из них.
Принцип преемственности реализуется
путем сохранения целей и задач на этапах
обучения, переноса содержания, методов,
форм и методик, организации (управления
развитием психических процессов, обеспечи-
вающих готовность ребенка к саморазвитию
своей одаренности), гуманного стиля пове-
дения и общения педагога, установления го-
ризонтальных и вертикальных связей между
различными социальными учреждениями
(школы, учреждения дополнительного обра-
зования и др.) [1].
В обучении данный принцип проявляет-
ся в планировании содержания; структуре
учебных планов; обеспечении тематического
согласования программ и спецкурсов в пре-
емственной системе обучения; выделении
«сквозных» тем в программе, основных на-
правлений учебно-во спитательного процес-
са; оптимальном выборе и сочетании мето-
дов, форм и средств развития одаренности
детей; соблюдении единства педагогических
действий и требований к ее развитию; созда-
нии и сохранении педагогических условий и
развивающей среды, а также благоприятного
психологического климата в процессе учеб-
ной и творческой деятельности.
Принцип интеграции предполагает инте-
грацию учебно-познавательной и внеучебной
деятельно сти, различных видов художествен-
но-творческой деятельности (театральной,
изобразительной, хореографической и др.), а
также практической, исследовательской, эв-
ристической, игровой, конструирующей, до-
сугово-развивающей), междисциплинарных
и межнаучных связей, новых информацион-
ных технологий (НИТ), логического и худо-
жественно-образного типов мышления. Инте-
грация направлена на развитие по программе
интеллектуально-креативных, коммуникатив-
ных, лидерских качеств детей и др. [2].
Интеграции междисциплинарного знания,
охарактеризованной выше в русле интегра-
тивного подхода, обогащенного средствами
синергии, способствует стратегия «обога-
щения» содержания обучения (горизонталь-
ного и вертикального), которая осуществля-
ется на основе блочно-модульного изучения
учебного материала, введения блока психо-
логической поддержки; в начальной школе за
счет введения на интегрированных занятиях
тем философской направленности. Интегра-
ция направлена на: углубленное изучение
детьми проблем, находящихся на стыке наук
и искусств; поиски нестандартных подходов
к решению проблем; творческую самоактуа-
лизацию (выявление и развитие детьми сво-
их способностей); повышение уровня позна-
вательной мотивации; введение таких форм
организации образовательного процесса как
факультативы, мини и спецкурсы, секции,
кружки, студии, творческие мастерские, рас-
ширяющие креативное поле образовательно-
го пространства в учебном и внеучебном про-
цессе [3].
Принцип индивидуализации находит выра-
жение в организации системы изучения учета
личностных (психологических, физических,
физиоло гических), учебных и социальных
особенностей детей, анализ процесса раз-
вития их одаренности. Определение и учет
личностных, интеллектуальных, креативных
и других характеристик с помощью педагоги-
ческого наблюдения, тестирования, анкетиро-
вания, собеседования, системы специальных
заданий и других методов позволяют осу-
ществлять уровневое взаимодействие, выбор
темпа обучения, личного образовательного
маршрута в условиях коллективной деятель-
ности. Индивидуальный подход предполагает
преемственность и перспективность в работе,
усложнение заданий и требований, усиление
самостоятельности и творчества воспитанни-
ков, разработку и применение в соответствии
с выявленным уровнем различных стимули-
рующих и корректирующих форм, средств,
приемов [4].
153
Қолданбалы психология жəне психотерапия – Прикладная психология и психотерапия
Принцип дифференциации. В педагоги-
ке различают два вида диффере нциации как
явления деления целого на многообразные
и различные формы и ступени: внешнюю и
внутреннюю. Внешняя дифференциация −
это деление в школе на классы: профильные,
углубленного изучения, выравнивания, кор-
рекции, а на уровне класса условное деление
на сильных, средних, слабых и одаренных,
которые в силу меньшинства, как правило,
группу не составляют. Внутренняя диффе-
ренциация обучения осуществляется с учетом
индивидуальных особенностей детей и пред-
усматривает в связи с этим деление учебного
материала по уровню сложности, а методов,
форм и приемов обучения в зависимости от
уровня профессионализма педагога, уровня
материально-технического обеспечения обра-
зовательного учреждения [5].
Принцип творческого саморазвития рас-
сматривался нами в работах В.И..Андреева
[6], СВ. Кульневича [7], А.К. Уразовой [8].
Как интегративная характеристика «самости»
личности, творческое саморазвитие включает
следующие системообразующие компонен-
ты: самосознание, творческое самоопреде-
ление, самоуправление и творческую само-
реализацию. Каждый из компонентов несет
определенную функциональную нагрузку,
имеет свою специфику, отражает по-разному
развитие сфер жизнедеятельности ребенка,
его грани личности. Творческое саморазви-
тие, реализуемое по программе, как принцип
имеет своим результатом психическое ново-
образование – «Я – концепцию» личности.
Принцип синергии (от synergie - усиление
воздействия нескольких фак торов) [9] ре-
ализовывался посредством использования
инструментальных средств: опоры на связь
осознаваемого и неосознаваемого (логики и
интуиции; рационального и эмоционального),
убеждения и внушения, воз можностей функ-
циональной музыки для снятия стрессов,
тревожности, ха рактерных для одаренных
детей или, наоборот, классической музыки
для интенсификации обучения. В результате
целенаправленных несильных ре зонансных
синергичных воздействий на все сферы пси-
хики личности ре бенка (в том числе и неосоз-
наваемые), а не только на интеллект, путем
по вышения рефлексии личности ребенка,
инициации его собственной актив ности, ин-
тереса и мотивации к творческой деятельно-
сти формируется ее готовность к творческому
росту и саморазвитию, она становится как бы
«воспитателем самой себя».
Принцип (система принципов) эвристиче-
ской деятельности как утверждает А.В. Ху-
торской заключается в выявленных опытным
путем положениях, на основе которых осу-
ществляется эвристическая образовательная
деятельность в конкретных условиях учебно-
го предмета, класса, школы [10]. Эвристиче-
ское обучение направлено на познание мира,
природы, искусства, добывание и конструи-
рование знаний, образовательной продукции
(креативного результата) самими детьми и
включает: исследование, сочинение, художе-
ственное, техническое, зрелищное, педаго-
гическое, методическое произведение (к по-
следнему относятся умения конструирования
своих целей с помощью заданных алгоритмов,
умения планирования, рефлексии, самооценка
и самоанализ своей деятельности, создание
образовательных минипрограмм и т. д.). Кри-
терии различения образовательной продукции
являются диагностическим инструментарием
развития и саморазвития одаренности детей.
Что есть особое образовательное про-
странство?
При этом модель управления развитием
общей одаренности детей в школе инноваци-
онного типа соотносится со всеми функция-
ми квадратичного цикла управления (плани-
рование, организация, руководство людьми и
контроль), а именно: педагогический анализ;
постановка цели; проектирование; программа
действий; подготовка и принятие управленче-
ских решений; исполнительское внедрение;
внутришкольный контроль; регулирование;
коррекция и др. Так, педагогический анализ,
позволяя оценивать результаты деятельности
и вырабатывать фактические предложения
по переводу системы на более высокий ка-
чественный уровень, обязательно включает
проверку на синдром диссинхронии. Целепо-
154
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
лагание и проектирование управления фор-
мированием и развитием определенного типа
личности на основе социального заказа пред-
усматривает целостную информационную
программу, в которой закладываются ступени
индивидуализации обучения. Планирование
и прогнозирование обусловливает объем и со-
держание зон ближайшего и перспективного
развития ученика, учителя, коллектива, шко-
лы. Организация и исполнение планов (при-
нятие инноваций, их использование, пере-
вод перемен в константы) должны учитывать
множество факторов: от самих людей и про-
грамм, психологического климата и принятых
приемов, до движения финансовых потоков и
политики правительства. Руководство персо-
налом в таком случае непременно включает
согласование профессиональных позиций и
создание мотивации коллектива в условиях
непрерывного переформулирования целей.
Регулирование и координация поддержива-
ют систему в том состоянии, когда контроль
в сущности приобретает функцию поддержки
инициатив при общем курсе на результат.
Важным аспектом при организации педа-
гогического обеспечения работы с одаренны-
ми детьми в школе инновационного типа вы-
ступает создание особого образовательного
пространства, в котором бы осуществлялось
эффективное взаимодействие специалистов,
педагогов, учеников и родителей. При орга-
низации предметной деятельности педагога
и ребенка педагог выступает в роли фасили-
татора интересов детей и подростков. Спе-
циалист выступает в роли консультанта и
эксперта, обогащая содержание деятельно-
сти, включая педагога и ребенка в реальное
профессиональное сообщество, обладающее
собственной субкультурой. Позиция родите-
лей заключается в понимании и поддержке
разнообразных форм взаимодействия ребенка
и педагога, обеспечении участия детей в кон-
курсах, фестивалях, конференциях.
Приоритетными в работе с одаренными
детьми становятся коммуникативные и про-
ектные методики с использованием совре-
менных информационно-коммуникационных
технологий.
Организация образовательно-воспитатель-
ного пространства в школе строится поэтапно.
1-й этап – адаптивно-диагностический
(1-4-й класс). На этом этапе происходит диа-
гностика одаренности учащихся, их уровень,
распределение по типам одаренности; разви-
тие интереса учащихся к обучению, ребенок
становится соорганизатором учебного про-
цесса.
2-й этап – проективно-творческий (5-8-й
класс). На этом этапе происходит формирова-
ние основ исследовательской деятельности,
выбор траектории развития учеником, вовле-
чение учеников в творческую деятельность.
3-й этап – иследовательско-прогности-
ческий (9-11-й класс). На данном этапе осу-
ществляется вовлечение в исследовательскую
деятельность – групповой тренинг деятель-
ности, развития как коммуникативных, так и
исследовательских навыков, навыков рефери-
рования, а также деятельности, связанной с
личным и социальным развитием, профори-
ентация, профессионализация.
Заключение
В результате реализации представленно-
го содержания концепции школы инноваци-
онного типа по развитию одаренности детей
осуществляется самореализация учащегося
в образовательной среде, формируются его
способности к самостоятельному управле-
нию учебной деятельностью, рефлексив-
ному анализу и накоплению собственного
учебного опыта; реализуется программа раз-
вития у педагогов готовности к работе с ода-
ренными школьниками: профессиональное
самосознание, методические знания, педаго-
гические умения, диагностические умения,
коммуникативные умения и др. Происходит
становление позиции родителей на позитив-
ное восприятие, понимание и фасилитации
развития одаренного ребенка в семье.
Таким образом, сложность и многоуровне-
вость процесса развития детской одаренности
в школе инновационного типа требует адек-
ватной теоретико-методологической основы
для исследования данной проблемы. Одним
из таких инструментов и условием развития
может стать модель управления на основе
155
Қолданбалы психология жəне психотерапия – Прикладная психология и психотерапия
интегративно-развивающего подхода, вклю-
чающего принципы системного, деятельност-
ного, личностного, развивающего подходов,
обладающего значительным теоретико-мето-
дологическим потенциалом для организации
образовательно-воспитательного простран-
ства школы инновационного типа.
ЛИТЕРАТУРА
1 Гладилина И.П. Работа с одаренными
детьми в учреждениях дополнительного об-
разования [Текст]: учеб.пособие / И.П. Гла-
дилина, М.В. Жиркова, О.С. Михно; Федер.
ин-т развития образования. − М.: Коллаж,
2008. − 97 с.
2 Гуляев В.Н. Педагогическое обеспечение
преемственного развития детской одаренно-
сти [Текст] / В.Н. Гуляев // «Образование в
новом тысячелетии: опыт, проблемы и пер-
спективы развития». Материалы междуна-
родной научно-практической конференции
− Новосибирск: Изд-во НИПК. − НРО, 2003.
− С. 203-211.
3 Келеева Т.Н. Развитие интеллектуально
одаренных детей в условиях учреждения до-
полнительного образования [Текст]: [опыт
Центра «Одаренность и технология» Екате-
ринбурга] / Т.Н. Келеева // Одаренный ребенок
: науч.-практ. журн. 2004. − №5. − C. 120-122.
4 Ландау Э. Одаренность требует муже-
ства: Психологическое сопровождение ода-
ренного ребенка [Текст] / Пер. с нем. А.П. Го-
лубева; Науч. ред. рус.текста Н.М. Назарова.
– М.: Издательский центр «Академия», 2002.
– 144 с.
5 Никитина Е.А. Психолого-педагогиче-
ские условия развития Я-концепции одарен-
ных старшеклассников [Текст]: автореф. дис.
... канд. псих.наук : 19.00.07 / Е.А. Никитина.
− Курск, 2008. – 24 с.
6 Андреев, В.И. Педагогика [Текст]: Учеб-
ный курс для творческого саморазвития / В.И.
Андреев. − Казань: Центр инновационных
технологий, 2000. − 608 с.
7 Кульневич С.В. Педагогика личности от
концепций до технологий [Текст]: учеб.посо-
бие для учителей и классных руководителей,
студентов, магистрантов, аспирантов пед.
учеб. заведений, слушателей ИПК [Текст] / С.
В. Кульневич. − Ростов-п/ Д., 2001. − 160 с.
8 Образование. Науки. Творчество. Теория
и опыт взаимодействия [Текст]: монографии
/ Научная школа В. Г. Рындак / Под ред. В.Г.
Рындак. Екатеринбург: Оренбург: Ор-лит-А,
2002. − 352 с.
9 Гуляев В. Н.Педагогическое обеспечение
преемственного развития детской одаренно-
сти в учреждениях общего и дополнительно-
го образования [Текст]: автореф. дис. ... канд.
пед. наук: 13.00.01 / В.Н. Гуляев. − Челябинск,
2004. − 24 с.
10 Одаренность и возраст. Развитие твор-
ческого потенциала одаренных детей [Текст]:
учеб.пособие/ под. Ред. А.М. Матюшкина
− М.: Изд.-во Московского психолого-соци-
ального института; − Воронеж: Изд.-во НПО
«МОДЭК», 2004. − 192 с.
156
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
Б.А. ОСПАНОВА, Л. ДЖУМАБАЕВА
Қ.А.Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті
oba_49@mail.ru
Түркістан қ., Қазақстан
СЫН ТҰРҒЫСЫНАН ОЙЛАУ АРҚЫЛЫ ОҚЫТУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ
Аннотация
Мақалада болашақ мамандардың біліктілігінің негізі ретінде студенттердің сын тұрғысынан
ойлау түсінігіне теоретикалық талдауға арналған. Осы заманғы маманның тиімді оқытудың
негізгі құрылымдық құраушысы ғана емес, сондай-ақ оның кəсіби өзін-өзі жетілдірудің шарты
да бола алатын осы күнгі бəсекеге қабілеттілік пен біліктілік сын тұрғысынан ойлау қабілетінің
қалыптасу деңгейімен анықталатыны туралы айтылады.
Түйін сөздер: ойлау, сын тұрғысынанан ойлау, оқу іс-əрекеті, жаңа технологиялар, біліктілік.
В статье рассматриваются возможности развития критического мышления студентов, влия-
ющие на эффективность и результативность их учебной деятельности как будущих професси-
оналов.
Ключевые слова: мышление, критическое мышление, учебная деятельность, новые техноло-
гии, профессионализм.
Annotation
This article discusses the possibility of the development of critical thinking of students, affecting
the efﬁ ciency and effectiveness of their learning activities as future professionals.
Keywords: thinking, critical thinking, educational activity, new technologies, professionalism.
Қ
оғамымыздың қазіргі даму кезеңі мек-
тептегі білім беру жүйесінің алдына
оқыту үрдісін технологияландыру мəселесін
қойып отыр. Оқытудың əр түрлі технологи-
ялары жасалып, білім беру мекемелерінің
тəжі рибесіне енуде. Жаңа технологияларды
меңгерту оқытушынің интелектуалдық, кəсіп-
тік, адамгершілік, рухани, азаматтық жəне де
басқа да көптеген адами келбетінің қалып-
тасуына игі əсерін тигізеді.
Жаңа технологиялар теориялық тұрғыда
дəлелденіп, тəжірибеде жақсы нəтижелер бе-
руде.
Жаңа педагогикалық технологияларды
күнделікті сабақ үрдісінде пайдалану үшін, əр
оқытушы алдында отырған студенттердің жас
ерекшеліктерін ескере отырып, педагогтік
мақсатына, мүддесіне сай, өзінің шеберлігіне
орай таңдап алады. Бұл жаңа технологиялар-
студенттердің шығармашылық қабілеттерін,
терең ойлай білуін, теориялық негіздерін,
эстетикалық көзқарастарын пайымдауын, ба-
ға беруін, танымдық белсенділігін дамы туға
бағытталған. Жалпы білім беретін мектеп-
тер дегі оқу-тəрбие үрдісін жаңаша дамыту,
яғни оның нəтижесінің жоғарғы деңгейде
болуын қадағалау жаңашыл педагогтардың
қолында болды. Олар педагогикаға «жаңа
технология» терминін енгізді. Бұл жаңашыл
педагогтардың мақсаты-студенттердің ала-
тын білімдерін сапалы ету, оның толыққанды
жеке тұлға болып қалыптасуына негіз болу.
Осыған орай қазірде педагогикалық техноло-
гиялар көптеп саналады.
Мысалы, атап айтар болсақ, П.М. Эрдниевтің
«Дидактикалық бірліктерді ірілендіру техно-
логиясы», Л.С. Выготский, Л.В. Эльконин,
В.В. Давыдовтің «Дамыта оқыту технологи-
ясы», В.М. Монаховтың «Модульдік оқыту
технологиясы», «Проблемалық оқыту тех-
157
Қолданбалы психология жəне психотерапия – Прикладная психология и психотерапия
нологиясы», «Деңгейлеп саралап оқыту тех-
нологиясы», «Оқытудың компьютерлік тех-
нологиясы», Сын тұрғысынан ойлау арқылы
оқыту технологиясы» т.б. көптеген техноло-
гиялар енгізілді.
Бұл педагогикалық жаңа технологиялар
жо ғары оқу орнындағы студенттерге мына-
дай қағидаларды ұстанады: оқуға шығар-
машылықтың енуі, оқытушы мен білімгер
арасында ынтымақтастық, өзара əрекеттестік
сипатындағы жаңа əлеуметтік қатынастың пай-
да болуы, жеке тұлғаның дамуына жағ дай дың
туғызылуы, яғни жеке тұлғаға бағдар ланған
оқу, тұлға дамуының сыртқы əсермен бірге
білімгердің ішкі түрткілері негізінде жүргізілуі.
Сонымен, педагогикалық техно логия дегеніміз-
тəжірибеде жүзеге асы ры лып, нəтиже беретін
педагогикалық жүйенің жобасы.
Білімнің жаңа мазмұнын жүзеге асыру
үшін жаңа технологиялар қажет-ақ. Жаңа лық-
ты меңгеру мен жүзеге асыруда дұрыс түсін-
беушілік ұйымдастырушыға əртүрлі кедергі
жасайтыны белгілі. Сондай педа го гикалық
технологиялардың бірі «Оқу мен жазу арқылы
сын тұрғысынан ойлауды дамыту».
«Сын тұрғысынан ойлауды дамыту» техно-
логиясы əлемнің түкпір-түкпірінен жиналған
білім берушілердің бірлескен еңбегі деп түсі-
нуіміз керек.
Бұл бағдарламаның мақсаты барлық жас-
тағы, соның ішінде жоғары оқу орны білім-
герлердің кез келген мазмұн, түсінікке сыни
тұрғыдан қарап, екі ұйғарым бір пікірдің
біреуін таңдауға сапалы шешім қабылдауды
осы сабақтарда үйренеді. «Сорос-Қазақстан
қоры» арқылы келген бұл технология қазақ
тілдерінде оқу орындарына ене бастады.
Бұл бағдарлама жаңа буын оқулықтарының
талаптарын жүзеге асыруда, студенттердің
білім деңгейін көтеруде, шығармашылыққа
баулуда, ойларын еркін айтуда тез арада
дұрыс шешімдер табуға атсалысатын бірден-
бір тиімді бағдарлама деп есептейміз.
Сын тұрғысынан ойлау-сынау емес, шың-
далған, бірін-бірі толықтырған ойлау десек
қателеспейміз. Аталмыш бағдарламаның ішкі
құрылымында ерекшелік бар. Бұл құрылым
үш деңгейден тұратын оқыту мен үйретудің
үлгісі. Көп ақпаратты талдай, жинақтай оты-
рып ішінен қажеттісін алуға үйретеді.
1-кезең. Қызығушылықты ояту. Бұл үйрену
үрдісі. Білімгердің бұрынғы білетіні мен жаңа
білімді ұштастырудан тұрады. Сондықтанда
сабақта қарастырғалы тұрған мəселе жай-
лы білімгер не біледі, не айта алатындығын
анықтаудан басталады. Бұнда ойды қозғау,
ояту, ми қыртысына тітіркендіргіш арқылы
əсер ету жүзеге асады. Осы кезеңге қызмет
ететін «Жұпта талқылау» стратегиясын бүгінгі
практикалық жұмыс барысында байқаймыз,
сондай-ақ келесі сабақтарда үйренуге болады.
«Топтау», «Түртіп алу», «Болжау», «Əлемді
шарлау» т.б. əдістер жинақталған.
Қызығушылықты ояту кезеңінің екінші
мақсаты − үйренушінің белсенділігін, ынта-
жігерін арттыру. Білімгер өз білетінін еске
түсіреді, қағазға жазады. Жұбымен, тобымен
талқылайды.
Білімгер ойын осылайша шыңдауға
мүмкіндік туады. Жəне де жаңа білім жай-
лы ақпарат жинап, оны байырғы біліммен
ұштастырады.
Ойлану мен үйренуге бағытталған бұл
бағдарламаның 2-кезеңі «Мағынаны тану».
Бұл кезеңде үйренуші жаңа ақпаратпен та-
нысады, тақырып бойынша жұмыс істейді,
тапсырмалар орындайды. Оның өз бетінше
жұмыс жасап, белсенділік көрсетуіне жағдай
жасалады. Студенттердің тақырып бойынша
жұмыс жасауға көмектесетін оқу стратегия-
лары бар. Соның бірі ІNSERT. Ол бойынша
оқу тақырыбымен яғни мысалымен танысу
барысында,
Y- білемін;
- - білмеймін;
+ - мен үшін жаңалық;
? – мені таң қалдырды;
белгілерін қоя отырып, мысал оқу тапсы-
рылады. ІNSERT - оқығанын түсінуге, өз ойы-
на басшылық етуге, ойын білдіруге үйрететін
ұтымды құрал. Бір əңгіменің соңына тез жету,
оқығанды есте сақтау, мəнін жете түсіну
күрделі жұмыс. Сондықтан да білімгерлер
арасында оқуға жеңіл-желпі қарау салдарынан
түсіне алмау, өмірмен ұштастыра алмау жиі
кездеседі. Мағынаны тануды жоғарыдағыдай
158
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
ұйымдастыру − аталған кемшіліктерді бол-
дыр маудың бірден-бір кепілі.
Үйренушілер білетіндерін анықтап, білмей-
тіндерін белгілеп сұрауға əзірленеді. Бұл
əрекет арқылы жаңаны түсіну үшін бұрынғы
білім арасында көпірлер құрастыруға , яғни
бай ланыс құруға дағдыландырады.
Тақырып бойынша «Ой толғаныс» бағдар-
ла маның 3-кезеңі. Күнделікті оқыту үдері сін де
білімгердің толғанысын ұйымдастыру, өзіне,
басқаға сын көзбен қарау, баға беру назардан
тыс қалып жатады. Сын тұрғысынан ойлауды
дамыту бағдарламасында бұл сабақтағы аса
қажетті мəнді, маңызды əрекет болып табыла-
ды. Дəл осы кезеңде үйренуші не үйренгенін
саралап, салмақтап, оны қандай жағдайда,
қалай қолдану керектігін ой елегінен өткізеді.
Белсенді түрде өз білімін үйрену жолына
қарап, өзгерістер енгізеді, яғни нағыз білім
шыңына көтеріледі, үлкен əлемге енеді. Сол
білім арқылы өзінің өзгергенін сезінеді, өзіне
өзгеше сенім, тəрбиелік, даналыққа бастау
алады. Толғануды тиімді етуге лайықталған
«Бес жолды өлең», «Венн көрсетілімі», «Еркін
жазу», «Екі түрлі түсініктеме күнделігі», «Ой-
лану стратегиясы» т.б. осы сияқты стратегия-
лар əр сабақтың ерекшелігіне қарай лайықты
қолданылады. Олар студенттердің бір-бірімен
ой алмастыруын, ой түйістіруін қамтамасыз
етеді. Əр білімгер өз шығармашылығын
көрсете алады.
Біз өз сабағымызда «Ой толғаныс» саты-
сында «Екі түрлі түсініктеме күнделігі» стра-
тегиясын пайдаландық.
Мысалы:
– Сіздің ойыңызда не сақталып қалды?
– Автор оқырманды қалай қызықтырды?
– Кейіпкерлердің іс-əрекетін сіз қалай баға-
лайсыз?
Бұл əдіс те білімгерлерді ұжым болып
жұмыс жасауға үйретеді. Ақпараттарды өз
бетінше меңгеруге жағдай жасайды. Сөз ас-
та рын, құдіретін түсінуге машықтанады.
Сон дай-ақ, əдістің тиімділігі сабақтан тысқары
қалатын білімгер болмайды, оқыған мəтінді
түсіну, оны түсінікті етіп айтып беру, оған
қатысты ойын, пікірін білдіру арқылы сауатты
оқырман қалыптастыру мүмкіндігі туады.
Сын тұрғысынан ойлауды үйрету үшін
мына шараларды орындауы шарт:
1. Сын тұрғысынан ойлауды үйрету үшін
уақыт керек.
2. Білімгерлерге ойланып-толғануға, ойын
ашық айтуға рұқсат беру.
3. Əр түрлі идеялар мен пікірлерді қабыл-
дау.
4. Үйрену барысында студенттердің бел-
сен ді іс-əрекетін қолдау.
5. Кейбір студенттердің бір-бірінің жауа-
бына жасаған сынының дəлелді, дəйекті бо-
луын талап ету.
6. Сын тұрғысынан ойлауды бағалау. Ал,
білімгерлерге байланысты:
- сенімділікпен жұмыс жасау;
- бар ынтасымен оқуға берілу;
- пікірлерді таңдау, құрметтеу;
- өз пікірін ашық білдіруді талап ету қажет.
Тек сонда ғана олар:
- мен осы мəселе туралы не ойлаймын?
- осы мазмұннан алған ақпарат менің
бұрынғы білетініме сəйкес пе?
- маған бұл жаңа ойлар қаншалықты əсер
етті деген сауалдар төңірегінде ойлауға үйре-
неді. Сын тұрғысынан ойлауды дамыту тех-
нологиясының басты мақсаты – оқытуды
білім герге бағыттау. Осы орайда ең басты-
сы оқыту философиясы түбегейлі өзгереді.
Оқыту үрдісінде алдымен оқыту мақсаты,
оқы ту мазмұны жəне сабақ құрылымы мен
фор малары өзгереді.
Жəне де сын тұрғысынан ойлауды дамы-
ту бағдарламасы бойынша оқыту үрдісінде
білімгерді-басты тұлға деп алып:
- оқытуды білімгердің дамуына бағыттай
ұйымдастырамыз;
- оқыту мазмұнына байланысты мақсат пен
міндетті дұрыс қойып, нəтижеге жетеміз;
- жеке тұлғаның танымдық əрекет иесі бо-
луы;
- оқытушы мен білімгер арасындағы тең
құқылы қарым-қатынасты қолдаймыз;
- кəсіби деңгейіміз дамып, жаңашыл оқы-
тушыдан зерттеуші ұстазға айналамыз.
Əрине, əр сабаққа дайындық керек, білім-
герлерге шығармашылық бағыт-бағдар бере
159
Қолданбалы психология жəне психотерапия – Прикладная психология и психотерапия
отырып, үздіксіз іс-əрекетке жетелеуге бола-
ды. Бағдарлама стратегиялары студенттердің
бірін-бірі тыңдап, құрметтеуіне үйретуге
бола ды. Сабақтарды ерекше, жаңа техно-
логия жобасымен өтуі оларға еркін сөйлеп,
ойларын ашық жеткізуге, сыншыл көзқарас
байқатуларына мүмкіншілік туғызады. Бүгін-
гі қоғамға да, оқу орнына да керегі осы техно-
логияны қолдану.
Демек, бұл технологияда білімгер өз топ -
шылауын, өз пайымын еркін білдіреді, өзін дік
дəлелдер келтіреді, басқалардың ой түйіндерін
сынайды, өз пікірін, өз тоқ тамын жасайды. Бұл
əдіс студенттерге де, оқы тушыларға да үлкен
жауапкершілікті жүк тейді. Оқыту əдістерін
жетілдіруге, дамы туға олардың тиімділігін
арттыруға көмек теседі. Студенттердің сыни
тұрғыдан ойлау қабілеттерін дамытуға ар-
налған оқытудың əдіс-тəсілдері білім алушыға
құбылыстардың себептерін толық ұғынуға,
ережелер мен заңдылықтардың сырларын
терең түсінуге, олар дың ғылыми білімдегі
орнын аңғаруға қолайлы жағдаяттар жасай-
ды. Мұндай əдістер табиғатынан тұйық, өз
ойын тəптіштеп түсін діруге шалағай, өздеріне
сенімсіздеу, түйін жасауда жасқаншақтық
байқататын білім герлер ге пайдасы ұшан теңіз
екеніне көзіміз жетті.
Сын тұрғысынан ойлау − бұл кез-келген
мазмұнды сынау емес, оны зерттеу, бақылау,
талдау, əртүрлі стратегиялар арқылы өзінің
ой лау негіздерін сыни тұрғыда дамыту.
Жаңа технологияның арқасында білімгердің
бел сенділігі артып, жан-жақты талдауға,
ойын ашық айтуға, оқу мен жазу арқылы
сын тұрғысынан ойлауға үйренеді. Осын-
дай жұмыстардың нəтижесінде бүгінгі күн
тала бына сай сауатты, білімді білімгерлер
тəрбиелеуге болады. Ол үшін оқытушы көп
ізденіп, көп оқып, ізденіс үстінде болу керек.
Қорыта айтқанда, педагогикалық жаңа
технологиялардың барлығы жеке тұлға-
ның өзін-өзі дамытуына, өздігінен шығар-
машылықпен жұмыс істей білу қабілетін жəне
біліктері мен дағдыларын қалыптастыруға
бағытталған алға қойған мақсатқа жетудің
тиімділігін, нəтижелілігін қамтамасыз етуді
көздейтін, берілген материалды жедел, əрі са-
палы меңгертуге бағытталған.
ƏДЕБИЕТТЕР
1. Қазақстан Республикасының «Бiлiм ту-
ралы концепциясы – 2015». – Астана, 2004.
2. ТашеноваА. Сын тұрғысынан ойлау-
ды оқу мен жазу арқылы дамыту //Білім-
Образование. 2006. − №2. 15-18 б.
3. Халперн Д. Психология критического
мышления. − Питер, 2000.
4. Бутенко А.В., Ходос Е.А. Критическое
мышление: метод, теория, практика. − М.:
Мирос, 2002.
С.В. ФЕДОРЕНКО
Национальный педагогический университет им. Н.П. Драгоманова
sd7227@rambler.ru
г. Киев, Украина
Достарыңызбен бөлісу: |