title: Қатаң дауыссыздар - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
1.4.3.1.Қатаң дауыссыздар Қатаң дауыссыздың үндесім варианттарына
ортақ жасалым белгілер - дауыс қатысы, жасалу
орны және жасалу тәсілі. Ал үндесім вариант-
тарын бір-бірінен болектеп тұратын айырым
белгілер - тілдің ілгерін д і-кей ін д і, ер ін н ің
еріндік-езулік қалпы.
П дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Ж уан езулік түрі: АПА, П ЬІШ А Қ т.б.
(16-1-сурет) Жасалымы: қос ерін озара жымдаса тоғы -
сады (1), жасалу орны на қарай ерін-ерінді; тіл
ауыз қуысында кейін шегініп жатады (8), тілдің
ж атысына қарай кейінді; дауыс желбезегі тер-
белмейді (5-4), желбезек қатысына қарай тер-
беліссіз (қатаң); ерін жазылып (езу тартып) ба-
рып (1-3) жасалады, ерін қатысына қарай езулік
дыбыс болып табылады.
Аитылымы: Қос ерін озара ны қ тоғысады,
тоғы сы м күшіне қарай ны қ тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орны на қарай комей қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі: Қос еріннің тоғысымы күшті леп-
пен аяқталады, тоғысым бітіміне қарай күшті
лепті; дауыссыз шуыл дыбысталады, үн қатысы-
на қарай қатаң; әуез қатысына қарай жуан және
езу эуезді дауыссыз дыбыс болып табылады.
П жуан езулік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: ерін (ерін-ерінді), то-
ғысыңқы, кейінді, тербеліссіз (қатаң), езулік да-
уыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: ны қ тоғы сы ңқы , тұтас
қуысты дауыссыз дыбыс.
Е стілім белгілері: күш ті леп ті , қатаң
(шуыл), жуан, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: ерін (ерін-ерінді), то-
ғы сы ңқы , қатаң, кейінді (жуан), езулік дауыс-
сыз дыбыс.
Ж іңішке езуліктүрі: ПІЛ, Ә П ЕР т.б.
(16-2- сурет)


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=43#Е_стілім_белгілері:_күш_ті_леп_ті_,_қатаң_(шуыл),_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=43#Жасалым_белгілері:_ерін_(ерін-ерінді),_то-_ғысыңқы,_кейінді,_тербеліссіз_(қатаң),_езулік_да-_уыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=43#П_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Ж_уан_езулік_түрі:_АПА,_П_ЬІШ_А_Қ_т.б.__(16-1-сурет)_Жасалымы


title: саулық - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л...

text:
саулық: Саулық қойдың жасындай жа- сымыз бар, мына отырған бурыл сақалдар неге т ү лға боламыз (Аймауытов). Н о и ізт а - за^Іук
дойная овца или коза от гл. $а§ доить. М.Әуезов
шығармаларында да, кейбір өзге де өлең үлгіле-
рінде
осът ш м үңды /м үңлы т уы нш сөзімен қоса,
ара-тұра болса да
м үңды қ/м үңлы қ тұлғасы да
қолданылады, яғни сын атауы жұрнағы қызметін
-ды/-лы да,
-ды қ/-лы қ та атқара алады. Бұл екі
ф ормант сын атауы жұрнағы ретінде бірінің ор-
нына бірі жүре береді.
Ж алғанда жалған, Ж алғанда Жесірден м үңлы қ жан бар ма\ (М ақатаев).
М үңлықсът атауы мұнда “мұңды, шерлі, сор-
л ы ” м ағы налары н білдіріп тұр. С оңғы (шерлі,
сорлы) мәні, әсіресе, оның мына бір үзінділер-
дегі қолданысынан айқын аңғарылады. “
Оң жақ- та күйеу мүңдық, байлалулы бүзау мүңдық ” - жең- гесінің қойнында Қартқожа мүңдық (Аймауытов);
Белуарға шейін оранып, Ақбілек сорлы көп жатты (Сонда);
Ата, немере, шөбереміз - үш зарлық (Әуе-
зов).
Д ем ек бұл қосарлар да (
саулы мен
саулық та,
мүңды мен
мүңдық та,
м үңлы мен
м үңлы қ та,
зарлы мен
зарлық та) ж оғары дағы
африкалы-аф- рикалық, дағлы-таулық, мэскәуле - мәскеуліктәрізт қосарлар қатарында сипатталуға гиіс. Сондай-ақ
мүңлы -зарлы тұлғалары мен
М үңлық-Зарлық ан-
тропоним дерінің арасында да осындай семанти-
калық сәйкестік бар.
Өзге түркі тілдеріндегі сияқты, қазақ тіліндегі
-л ы /-л і, -ды/-ді, -т ы /-т і формалы туынды сын
атаулары да өздерінің білдіретін мағыналары жа-
ғы нан әри н е біркелкі емес. Олардың іштей бір-
бірінен кейбір озгешелеу тұстарын да байқауға
болады. М ысалы, әлдеқандай бір қосымш а нәрсе
(қосалқы зат) түріндегі белгіні білдіретін сын атау-
лары - өз алды на бір сала. Олардың кейбірі мы-
налар:
ж ағалы (киім),
жеңді (ш апан),
күмбезді (үй),
т омағалы (сұңқар),
жабағылы (қой),
қобы- лы (пеш ),
қорапты (арба) т.б.
Ж абағылы қойы- ның өзі бестен асатын (Аймауытов).
Төңірек жа- ғалы киімнің көбін Нүрдықаға тіктіреді (Әше-
нов).
А чған заттары бір үйім пішен, төрт жеңді шапан (Қ азақ хандықтары тарихының материал-
т ръ\).А ғаш үй, от жаққанда қобылы пеш( Біржан).
Том ағалы сүңқар мен едім (Махамбет).
Адамға не бір нэрсеге тән (тиісті) зат түріндегі
қосалқы сы нды қ белгіні білдіретін мұндай жаңа
жасамдар қатарына
тымақты (қазақ),
ноқталы (құлын),
бетегелі (жер),
түймелі (жең),
қойлы (ауыл),
текелі (киік),
қарлы (тау),
жалаулы (қоңырау- лы) (найза),
топсалы (үстел),
білтелі (шам) си яқ-
ты туылымдарды да жатқызуға болады.
Сын атауларының келесі бір үлкен тобы адам-
н ы ң белгілі ж еке б асты қ қ аси етін е, ө зін дік
кісіліктік сапасы на, жалпы өзге де түрлі мінез-
құлық ерекшеліктеріне байланысты болып келеді.
Олар, ондай сы нды қ дериваттар негізінен мына
сияқты лар:
Абай да салмақты сыпайылықпен бас


title: ҚАЗАҚ ТІЛІНІЦ ДЫБЫСТАРЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІЦ ДЫБЫСТАРЫ 33
Жасалымы: қос ерін өзара жымдаса тоғы -
сады (1), жасалу орны на қарай ерін-ерінді; тіл
ауыз қуысында ілгері итініп жатады (6), тіл жа-
ты сы на қарай ілгерінді; дауыс желбезегі тер-
белмейді (5-4), желбезек қаты сы на қарай тер-
беліссіз (қатаң); ерін жазылып (езу тартып) ба-
рып (1-3) жасалады; ерін қатысына қарай езулік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы: қос ерін өзара н ы қ тоғы са-
ды, тоғы сы м күшіне қарай ны қ тоғы сы ңқы ;
ауыз қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді,
үстеме жасалым орны на қарай ауыз қуысты
дыбыс болып табылады.
Естілімі: қос еріннің тоғы сы м ы күшті
леппен аяқталады, тоғысым бітіміне қарай күшті
лепті; дауыссыз шуыл дыбысталады, үн қаты -
сына қарай қатаң; әуез қатысына қарай жіңішке
және езу әуенді дыбыс болып табылады.
П' жіңіш ке езулік түрінің айырым белгі-
лері
Жасалым белгілері: ерін (ерін-ерінді),
тоғы сыңқы , ілгерінді, тербеліссіз (қатаң), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: н ы қ то ғы с ы ң қ ы ,
тұтас қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: күш ті леп ті, қатаң
(шуыл), жіңіш ке, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: ерін (ерін-ерінді),
тоғы сы ңқы , қатаң, ілгерінді (жіңіш ке) езулік
дауыссыз дыбыс.
1 6 - 2 - с у р е т . П , Б , М ж іңіш ке езулік і үн десім дауы ссы здары ны ң м оделі (үлгісі) ’ Ж уан ер ін д ік түрі: П Ұ Л , П О Ш Т А т.б.
( 16-3-сурет) Жасалымы: қос ерін өзара жымдаса тоғы -
сады (1), жасалу орнына қарай ерін-ерінді; тіл
ауыз қуысында кейін шегініп жатады (8), тілдің
ж а ты с ы н а қ ар ай кей ін д і; дауы с ж елбезегі
тербелмейді (5-4), желбезек қатысына қарай тер-
беліссіз (қатаң); ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) ба-
рып (1-2) жасалады; ерін қатысына қарай еріндік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы: қос ерін өзара нық тоғысады,
тоғы сы м күш іне қарай ны қ тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үсте-
ме жасалым орнына қарай көмей қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі: қос еріннің тоғы сы м ы леппен
аяқталады, тоғысым бітіміне қарай күшті лепті;
дауыссыз шуыл дыбысталады, үн қатысына қарай
қатаң; әуез қатысына қарай жуан және ерін әуезді
дыбыс болып табылады.
П° жуан еріндік түрінің айырым белгілері


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 441

text:
иді (Әуезов).
Әбіиі тәрбиелі үстамдылық көрсетті (С онда).
Өз ә к е с і ...
кат ал, кәрлі әкесі (Сонда).
Өңшең әнші, ойнақты топ домбыраларын аспанға көтереді (Сонда).
Ол нам азға да онша қүнт ақ- ты кісі емес(А ймауытов).
Ақбілек еркелі, назды, майда үнін созып... (Сонда).
Текті жігіт тек жүрер (Мақал).
Мен кескекті ердің сойымын. (Махамбет).
Тіліміздегі түрлі асыл тасты бұйы м дарға,
әш екейлі сәндік заттарға қатысты туынды сын
атаулары өзалды на тағы бір жеке топ құрайды,
мысалы, мыналар:луА*/с/ш погон,
алтынды кежім,
алтынды шолпы,
ш ілтерлі сы рға,
зерлі оры н-
д ы қ ,
жезді түйм е,
бөрілі б айрақ,
күміст і садақ,
оқалы ким еш ек-ш арш ы ,
кестелі отау т.б.
Күн астында алтынды, күмісті погондары
жалт-жұлг етеді (Әуезов). А рғы м ақ ат бізде бар,
Алтынды кежім сізде бар Жаптыртқалы келгемін.
(Қамбар батыр).
Ы қпалы жүрген ер еді, Алтынды қылыш будырған (К енесары Наурызбай).
Зерлі орындық үстінде (Доспамбет).
Бөрілі байрақ ас- тында... Бөрілі найза үстаса... (С үйінбай).'
Ақ гимнаст еркаға жезді т үйме т аққан (Әуезов).
Бастарында оқалы, кестелі аппақ кимешек-шар- шылар (Сонда).
Құлақтағы шілтерлі, алтын сыр- ғалары тынымсыз жалтырайды (Сонда).
Әмір келіп, Үмітейдің қүшағында кестелі отауға кірген (Сонда).
Сөзж асамды қ бұл
-ды/-ді, -т ы /-т і, -лы /лі форманты арқылы есім негізден қалыптасқан жо-
ғары дағы лар іспетті туынды сын атауларының
мына бір тобы тілімізде жалпы халы қты қ по-
этикалық өң, байырғылы қ сипат алған, көбінесе
тұрақты тіркес түріндегі фразеологизмдік орам-
дарда кездеседі. М ұндай мәнді ж аңа сөзжасам-
дардың кейбір үлгілерін төмендегі мысалдардан
көруге болады.
Арқанды атқа кісенім, Байлаулы атқа пішенім (Бердіқож а).
Семіз ат, қомды түйе, қүйрықты қой, тіске ж үмсақ м илы п алау(Л әниял).А т алы сөзге арсыз таласады (Аймауытов).
А лалы сақа менен ақты асыққа Таласып бетін жасқа жу- ған інің (Ш әңгерей).
“Торқалы той, топырақты ө л ім ” дегенге келгенде... (Әуезов).
Биік стол үстіне алалы мақпал жабылыпты (Сонда).
Қоға -
мы күшті ер еді, Киімді бала тудырған (Кенеса-
ры Наурызбай).
Ж оғарыдағы сияқты құрамда келетін туын-
ды сын атауларының ішінде әдеби тілдік норма-
ға бұлай үнемі сәйкес келе бермейтіндері де ара-
тура ұшырасады. Ж алпы жұрттық қолданыс ала
қойм аған ондай жекелеген сы нды қ туылымдар
кобш есе ақы н , ж азуш ы лар ш ы ғарм алары нда
өзін дік бір стиль ерекш елігі ретінде нем есе
жергілікті сөйлеу тәжірибесінде (яғни кейбір го-
ворда) кездеседі. Кейбірін олардың, мысалы, мына
төмендегі сөйлемдерден көруге болады.
Дәрмен т ағы да үтықты дау бастады (Әуезов).
Ірікті тобын Қүнанбай қосып жіберді (Сонда).
Оразбай түкпірлі тәсіл ойлап қалғандай (Сонда).
Аталмыш бұл
-лы /-лі, -т ы/-т і жұрнағы қазір
қазақ тілінде көп қолданыла бермейтін
сыза, сы- зат сияқты гидронимдік сипаттағы көне жеке
атауларға ж әне кейбір киім үлгілеріне қатысты
белгілі бір аймақта ғана (оны ң өзінде де жалпы
сирек) жұмсалатын б ай ы р ғы тш с/яа сөзіне жал-
ғаны п та жаңа сын атауын жасайды.


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 442

text:
СЫ Н ЕСІМДЕР СӨЗЖАСАМЫ
345
гвистика, дэстүрлі граммат ика, функционалды
грамматика, болжалды келер шак, максатты ке-
лер шак, сабакты етістік, шартты рай, дауысты
дыбыстар, үнді дауыссыздар, үйірлі мүіие, күрделі
сөз, канатты сөз, нүктелі үтірт.б.
Сөзжасамдық
-лы /-д ы /-т ы
ф орм анты ны ң
қатысуымен терминдік сипатта пайда бодған
мұндай есім негізді сын атаудары жадпы толып
жатқан өзге білім салаларында да осылай көптеп
кездеседі.
-л ы қ /-д ы қ /-ты қ . С өзж асам ды қ
-лы к /-д ы қ /
-тық
ф орманты түркі тілдерінде жалпы өнімді
ж ұрнақ саналады. Түркологияда ол бірде толық
м ағы налы
іл
етістігінен ш ы ғары лса, енді бірде
“лы қ толы ” дегендегі
лы қ
лексемасымен тектес-
тіріледі.
Ілгеріде қарастыры лған қазақ тіліндегі сын
атауын жасайтын -ль//-дб//-ть/формантына моң-
ғол тіліндегі
- л и г
ж ұ р н а ғы с ә й к е с е д і.
-лы қ /
-д ы қ /-т ы қ
афф иксі сондай-ақ ілгеріде сөз бол-
ған
-лы/-ды/-т ы
ф орманты ны ң толы қ тұрпаты,
я ғн и соң ғы
-лы /-ды /-т ы
ф орм асы
-лы қ /-д ы қ /
-тық
аффиксінің фонетикалық дамуының нәти-
жесі ретінде сипатталады. Түркологияда жалпы
сөзжасамдық бұл жұрнақтың ф онетикалық даму
процесінің мынадай негізгі үш сатысы атап көрсе-
тіледі:
-лы г/-л и г —> -л у у /-л ю ю
—»
-лы /-ли .
Бірақ түркі тшдеріндегі бұл екі ж ұрнақ бір-
бірінен дамып ш ы ққанмен, өздерінің сөзжасам-
дық қызметінде олардың әрқайсысының тек озіне
тиесілі ерекш е белгілері қалы птасқан. Мысалы
-лы қ/-ды қ/-т ы қ
ж ұрнағы тілімізде сын атаула-
рынан горі, зат атауларын жасауда айрықша бел-
сенділіктаны тады , яғн и осы соңғы қызметінде
бары нш а онімді ж ұрнақ саналады. Ал
-л ы /-д ы /
- ты
форманты олай емес: бұл тек есім негіздер-
ге ж алған ы п , б іры ңғай сын атауларын ғана
түзеді. Біз қарасты рғалы оты рған
-л ы қ /-д ы қ /
-тық
ф орманты ны ң одан ең басты айырмаш ы-
лы ғы (әрі арты қш ы лы ғы ): ол көпш ілік түрік
тілдерінде зат атауларымен қоса, сын атауларын
да жасай алады. Рас, сезж асам ды қ
-лы /-ды /-т ы
жұрнағындай соншалықты жиі емес.
Сөзж асамдық бұл
-лы қ/-ды қ/-т ы қ
жұрна-
ғы , ілгеріде талданған
-лы /-д ы /-т ы
форманты
сияқты сын атауларын жасауда үнемі есім негізді
сөзге ж алғанады. Ж әне бұл есім негізді сөздер
кобінесе абстракт мағыналы, яғни білдіретін мән-
ұғымы ж ағы нан дерексіз болып келеді. Ондай
сын атауы дериваттарының кейбірі, мысалы, мы-
налар:
Ақтық күшін жинап, қатын-балаларын
шақырып алып қол үстасып қоіитасты
(Аймауы-
тов).
Бүл іиығарманын олецдік қасиетіне бармай-
ақ қояйын
(Ш от-А ман).
Отаудың оң ж ақтағы
түскиіз, іиымылдығына шаңырақтан түскен күн
сэулесінде коктемдік, жаңа ашық рең бар
(Әуе-
зов).
Әкесінің дүпиелік есепке аңқау да, аңғал емес
екенін білсе де
... (Сонда).
Қ азақ тілінде есім негізден
-лы қ/-ды қ/-т ы қ
форманты арқылы туынды сын атауларын жа-
сайтын ондай есім негіздердің енді біразы нақты
заттық мәні бар, деректі сөздер болып келеді.
Саулық қойдың жасындай жасымыз бар...
(Айма-
уытов).
Суық суға майлық орамалын малып, элсін-
элсін тарта берді
(Сонда).
Мұндай құрылымды сын атауларындағы не-
гіздеуіш создердің тағы бір тобы жанды табиғат
құбы лы стары на, я ғн и адамға, торт түлік малға
қатысты болып келеді. Бұларға, мысалы, мына
іспетті туылымдар дэлел бола алады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Інілік, құрбы- - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
346
СӨЗЖАСАМ
Үлы тыныштықты бұзып тұрған дыбыс -
т аст ақ ж олмен қеле жатқан аттылардың ты-
қыры ғана
(Әуезов).
Қасына бес-алты салт атты
жүрдек жігіттер ерткен
(Сонда). С оңғы мы-
салдағы ж әне тілімізде ж алпы жиі айтылатын
жүрдек ат, жүрдек поез
тікестеріндегі
жүрдек
сын
атауының білдіретін ұғымы, біздің байқауымыз-
ша, “жүргіш, жүрісті, ж үрісқой” дегенге көбірек
келіңкірейді. Ал, алдыңғы сөйлемдегі
тастақд&-
риватының “мағыналық аумағы” /7?ясть/сын ата-
уының семантикасын түгел “жаба алмайды”. Бұл
екеуінің (
тасты
ж әне
тастақ
туылымдарының)
ұғы м ды қ арақаты насы н
шөпті
және
шөптесін
сын атаулары ны ң ұғы м ды қ арақаты насы м ен
түсіндіруге болады.
Ж оғары дағы туынды сын атаулары сөзжа-
самды қ
-д а қ/-т а қ
ф орманты арқы лы зат және
қимыл атауларынан қалыптасқан. Мұндай құры-
лымды туынды сы н атаулары ны ң негіздеуіш
бөлігі тілімізде сон д ай -ақ түбір сын атауы бо-
лы п та келеді, мысалы:
Екі қыз барғамыз. Ажар
екеуіміз. Ж еңілт ек қыз еді
(Аймауытов).
Қала-
ның көл жақ шетінде т апалт ақақ шіркеу көрінеді
(Сонда).
Одан соңғыдүрдек ерін, ж алпақ мұрын
Д о ға деген жігіт еді
(Сонда).
Сөзжасамдық
-дақ/-дек/-т ақ/-т ек
форман-
ты біраз ретте дыбыс-еліктеуіш терден жасалған
туынды есімдерге жалғаны п та жаңа сын атауын
түзе алады.
Қарсы қабырғада, бұрышта жалты-
раған солқъиідақ кроватв
(Аймауытов).
Б ы лқы л-
дақ барқыт орындық ... Балташ бы лқылдақ ор-
нына келіп отырды
(Сонда).
Үйытқып соққаң,
ызылдақ ж ел
(Сонда).
М олдашқа даңғы лдақ
Жығылбайдың қызын айттырмаса...
(Мүсірепов).
Бұл м ы салдардағы туынды сын атаулары-
ның м орф ологиялы қ құры лы мы н былай мүше-
леп көрсетуге болады:
солқ
(дыбыс еліктеуіш) +
-ы л
(жұрнақ) >
солқыл
(дериват есім) +
-дақ
(сөзж асамдық ф орм ант) >
солқылдақ
(туынды
сын атауы).
Былқылдақ, ызылдақ, даңғылдақ -
бұлар да
тілімізде осындай құрылымда қалыптасқан.
Тілімізде сөзж асам ды қ осы
-дақ
форманты
арқылы пайда болған есім негізді сын атаулары
қатарына сондай-ақ
шаңдақ, шардақ, құмдақ
ту-
ылымдарын да ж атқы зуға болады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -сы з/-сіз - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
СЫ Н ЕСІМДЕР СӨЗЖАСАМЫ
347
ған туынды сын атаулары үнемі бүлай нақты
мәнді, деректі м ағы н алы , я ғн и затты қ мәні
көрінеу, айқын аңғарылатын сөздермен ғана ат-
рибуттық қатынаста жұмсала бермейді. Олар кей-
де дерексіз (абстракт) мағы налы зат атауына да
қатысты болып келеді. Мысалы:
Ж үрекке дерт-
тер толып жаздым қағаз, Опасыз мынау пэни
турасынан
(Ш әңгерей).
Шешпек болды көп белгісіз
сандарды
(Мақатаев).
С ө зж асам д ы қ бұл
-с ы з /-с із
ф о р м а н ты
тілімізде ара-тұра күрделі сын атауын да түзе
алады. Ол бұл тұста, рас, есімді тіркестің дәйім
соңғы сыңарына қосақталады. Привативтік (ман-
сұқтық) мэндегі
-сы з
жұрнағыны ң өзімен оппо-
зитив мағынадағы
-лы
аффиксінен тағы бір бас-
қалығы міне осы арада байқалады. Өйткені, ілге-
ріде айтқанымыздай,
-лы
форманты күрделі сын
атауын жасауда кейде жоғарыдағы тәрізді есімді
тіркестің алды ңғы сы ңары на да қосы лы п келе
береді. Ал сөзжасамдық
-сыз
жұрнағы олай емес:
күрделі сын атауын түзу пропесінде негіздеуші
есім тіркестің тек екінші бөлігіне ғана ж алғана-
ды.
Қара тактасыз м ү ға лім
-
тебенсіз кемпір
ғой
(Аймауытов).
Айкын жетексіз, баянды бас-
шысыз, күрен жолсыз кара үйлі бүқара...
(Мүсіре-
пов).
-ш ы /-ш і. Бұл формант та өзінің семантика-
л ы қ реңкі ж а ғы н а н түркі тілдерінде жалпы
өнімсіз саналады. Қ азақ тілінде де солай. Бірер
ғана сын атауын жасайды. Онда да тек есім не-
гізге қосылып.
Үш-ақ түрлі өмір бар, бэрі де мас,
Бір рәуішті болады шал менен жас. Ең керекті
дегенің - ортаншы өмір, Түгел қолың жетпейтін
бір жанталас
(Ш әкэрім ).
Орта шарқы үйдің ор-
таншы баласымын
(Аймауытов). Бұл келтірілген
.мысалддғы
ортаншытуылъты
морфологиялық
құры лы мы ж ағы н ан (бір қ ар аған да сырттай
тұрпаттас көрінгенмен)
үшінші, төртінші
деген-
дер сияқты
орта+ншы
емес,
ортан+іиы
түрінде
мүшеленуі тиіс. Ө йткені тілімізде оны ң
ортан
бөлігі дербес лексема ретінде жеке айтылады
(ор-
тан қол, ортан қолдай, ортан жілік).
Ал
үшінші,
төртінші
дегендерді бұлай етуге, я ғн и
үшін+ші,
төртін+ші
түрінде мүшелеуге келмейді. Ж әне
ж оғары дағы тіпті
ортан
сөзінің өзі де туынды
есім, яғн и
орта+н>ортан.
Осы құрылымды, яғн и тілімізде түрлі есім
негізден сөзжасамдық
-шы/-ші
форманты арқы-
лы қалыптасқан туынды сын атауларына
алдам-
шы, өткінші
туылымдарын да ж атқы зуға бола-
ды.
Адамдар м ейлі алдамшы күнге таңдансын.
Сонда да көктем. Сонда да м аған армансың
(М а-
қатаев).
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Өткіншіжаңбыр орекпіп барып откенде,
Боламын ырза осы бір ырғын коктемге
(Сонда).
Айнымалы, алдамшы

text:
348
СӨЗЖАСАМ
ұқсайды. Бұд да, сондай-ақ, ж о ғар ы д ағ
ытүне-
м е л
сын атауы да тілімізде қазір тек қы м ы зға
қатысты қолданылады
(түнемел қымыз, саумал
қымыз).
М ұндай құрылымды сын атаулары қатары-
на және оңтүстік говорындағы
ж асам ал
туылы-
мын да ж атқы зуға болады.
Қатты терлеп келе
жатып су іше м е ж асамал адам
(тіліміздегі
м ұны ң әдеби ф ормасы
жасамыс).
Ілгеріде кел-
тірілген туынды сын атаулары ны ң бәрінде де
сөзжасамдық
-м ал
форманты етістік негізге жал-
ғанған. Ал қазақ тілінде тікелей оны ң қатысуы-
мен есім негізден ж асалған б ір -ақ қана жана
жасалым бар; ол - сы нды қ м ағы на білдіретін&г-
уырмал
лексемасы.
А дам ға тез қабысатын, бау-
Достарыңызбен бөлісу:


ырмал, көшелі кісі
(Әуезов).
Менің жүрегімдей бауырмал жүректері болса... (Аймауытов).
- м а л ы / - м е л і . Бұл ф о р м а н т т ы ң ж алп ы
күрделі екені, өз алды на дербес екі бөлек, яғн и
ж еке-ж еке
-м а ж әне
-лы ж ұрнақтары нан тұра-
ты ны сырт тұрпатынан көзге бірден шалынады.
С оған қарап тілімізде ол арқы лы қалы птасқан
туынды сын атауларын
-м а ф ормалы есім не-
гізге
-лы аффиксінің қосылуынан жасалған екен
деп ойлап қалуға да болады. Бірақ шын мәнінде
олай болып ш ықпайды. Кейбір түркі тілінде бұл
сөзж асамдық ф орм ант біртұтас күрделі ж ұрнақ
ретінде алып сипатталады. Ж ән е оны ң ш ын
мәнінде солай екеніне мынадай дәлелдер келті-
реді. Мысалы, татар тілінде бұл
-м алы /-м әле аф-
фиксімен келетін
киселмәле сияқты етістік негізді
көпшілік сын есімдерден
-ма тұлғалы есім негізді,
я ғн и олардың
киселм ә тәрізді бөліктерін жеке
ажыратып алуға болмайды. Себебі бұларда зат-
ты қ мән жете айқы ндалм аған, жетікпеген. Де-
мек ж оғары дағы
киселм әле туынды сын атауы
киселм ә-ле түрінде мүш еленбейді. М үшелен-
бейтіні, яғни сөзжасамдық бұл
-м алы /-м әлі фор-
мантының шынында да оз алдына біртұтас күрделі
ж ұрнақ саналаты н себебі: бұл құры лы мды ту-
ынды сын атауларында әдетте әлдененің бірде-
мені иеленуі, әлдененің бірдеңеге тәндігі туралы
емес, оның етістік негіздің семантикасына сәйкес
туған өзіндік дара ерекш елігі, өзіндік сипатты
белгісі айтылады. Қ азақ тілінде де солай. Мыса-
лы татар тіліндегі
сизелм эле “осязаем ы й” ,
тэлен- м эле “рассекаем ы й” туы лымдарыны ң
сизелмэ, тэленмэ бөлігі сияқты , тіліміздегі
көшпелі, ж үқпалы , айны малы туы нды сы н атаулары
көшне+лі, жүкпа+лы, айныма+лы түрінде мүше-
леуге келмейді. С өзж асамды қ бұл
-м а лы //-м эл і форманты ны ң түркі тілдерінде жалпы өз алдына
дербес біртұтас жұрнақ саналатыны міне осы се-
бепті. Ол қазақ тілінде де дәл осындай статуста
сипатталуға тиіс.
-м а л ы //-м э л і - тілімізде өнімді ж ұрн ақ са-
налады. Ол өзге түркі тілдеріндегі сияқты қазақ
тілінде де дәйім етістік негізге жалғанады. С ы н-
ды қ м ағы н а білдіретін мұндай құрылымды жаңа
жасалымдар көбінесе жанды зат атауларына, өзге
де түрлі тұрм ы сты қ бұйымдарға, соны м ен қоса
кейде абстракты мағыналы есімдерге қатысты бо-
лып келеді. Олардың үнемі бұлай атрибуттық
қаты наста жұмсалаты нын көрсететін мысалдар
тілімізде жалпы жиі ұшырасады. Кейбірі м ы на-
лар:
Сэн үшін алдыңғы екі аяғына орамалы білезік салыпты (Әшенов).


Орамалымылтық қолға алып
(Базар жырау).
Толғамалы ақ сүңгім (Қобылан- ды). Қималы найза өңгеріп (М ахамбет).
Коиіпелі қазақпыз ғой күрке астында (Ақмолла).
Ж елік- пелі жел қүрсақ қызыл айғыр... (Аймауытов).
Ай- нымалы, алдамшы бейне сағым (Аманжолов).
Сындық мағына білдіретін мұндай құрылым-
ды туылымдар қатарына, сондай-ақ,
суармалы (епн ), ясүқпалы (ауру),
отпелі (кезең) сияқты тағы
біраз ж аңа сын атауларын жатқызуға болады.
Қазақ тілінде және сөзжасамдық осы
-м а л ы // -м е лі ф орм анты арқылы етістік негізден пайда
болған кейбір терминдік, жекелеген диалектілік,
тіпті этноним дік сипаттағы жасалымдар да кез-
деседі, мысалы:
үқсатпалы оралым,
қорытпалы оралым,
серіппелі оралым (Байтұрсынов).
Бір қайла іиыбын ж анға бола м а деп, Жалындым иіұбырт- палы Ағыбайға (Арыстанбек).
Мүның даж асама- лы болып қалды (ҚТДС). С оңғы ,
жасамалы диа-
лектизмі әдеби тілде айты латы нж ясялш с лексе-
масымен мәндес. Олардағы
-малы мен
-мыс фор-
малары м ағы налары ж ағы нан бұл жерде өзара
синоним болып табылады.
Қ азақ тілінде сөзжасамдық
-малы форманты
кейде күрделі сын атауын да түзе алады. Ол, бұл
тұста ара-тұра қосарлану ж олымен ж асалған
күрделі сын атауының екі сыңарыны ң екеуіне де
ж алғаны п келеді, мысалы:
Екі ашпалы шайы шы- мылдықты оң ж аққа қүрып, жібек көрпеге күйеу- лерді отырғызған (Аймауытов).


title:
Орамалымылтық қолға алып
(Базар жырау).
Толғамалы


title: Үйелмелі-сүйел- - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
СЫ Н ЕСІМ ДЕР СӨЗЖАСАМЫ
349
я ғн и “телогрейка” дегенді білдіретіні көлденең
тартылады.
Бұл форма түркі тілдерінде жалпы екі түрлі
қы змет атқарады: сөзжасамдық және формажа-
самдық. -
м а
формасы тілімізде өзіне бөлек ерекше
аны қтауы ш ты қ оралымдар жасайды. Бұл оны ң
форма жасамдық қызметі болып табылады. Жал-
пы
-м а
тұлғалы мұндай есімдерде, лексикалы қ
единицаларда міндетті түрде болуға тиісті тұрақты
мазмұн болмайды. Тұрақты мазмұн әдетте созжа-
самдық м ағы на білдіретін
-м а
формантты туы-
лы м дарға тән. С онды қтан бұл арада тілімізде
мынадай екі омонимдік форма барын мойындау
және бір-бірінен ажырата білу керек болады, олар:
грам м атикалы қ
-м а {
ф орма, сөзж асам ды қ
-м а 2
форма. Мысалы мына бір мәтінге коңіл аударып
көрейік:
Ойма т азға он теңге, Қырма т азға
қырык т еңге(Ф олъклор).
Осындағы
қырмажәие
ойма
туынды сөздері жеке тұрып дербес зат атауы
бола алмайды, зат атауы түрінде және айтыл-
майды. Болаалмайтын, айтылмайтын себебі: олар
бұл жерде сын атауы болып табылады, яғн и бұл
олардағы
-ма
сөзжасамдық қызмет атқарып, сын
атауын жасап тұр. Егер осы
ойма, қырма
деген-
дер, жалпы осындай құрылымды формалар жеке
тұрып дербес зат атауы бола алса, онда олар
анықтауыш тық оралым жасайды.
Тілімізде жоғарыдағы
ойма, қырма
сын атау-
лары м ен, сон д ай -ақ мына бір туылымдар да
құрылымдас:
Үзеңгісі үзбе алтын, Тенбінгісітперме
алтын, Қүйысқанықүйма алтын, Жүгені бартүйме
алтын Қу найзалы жирен тай
(Бақсы сарыны).
Осындағы
үзбе, терме, қүйм а
ж асалымдары
өздерінің субстантивтену, яғни заттық сипат алу
ж ағы нан, соған байланысты сөз табы ретіндегі
қолданымдық қызметі жонінен
абсоліотті
бірдей
^емес. Нақтырақ айтсақ,
үзбе
туылымы қалған
тер-
ме, қүйма, түйме
есімдерінен басқарақ. Басқа-
рақтығы:
үзбе
тілімізде зат есім ретінде жеке қол-
данылмайды, зат атауындық онда дербестік жоқ.
Ал
Достарыңызбен бөлісу:


title: терме алтын, қүйма - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
терме алтын, қүйма алтын, түйме алтын
тіркестеріндегі
терме, қүйма, түйме лексемалары
бұған керісінше зат атауы ретінде қолданыла да,
ай ты лад а береді. Я ғн и бұларузбеесім іне қара-
ғанда субстантивтену дәрежесі жағынан әлдеқай-
да “кемел”. Бұл тұрғыдан оны жоғарыдағы “Айна
тазға алты теңге” дегендегі тіпті
айна сөзі қата-
рында алып сипаттауға болады. Я ғн и
айна лек-
семасы сияқты,
терме алтын, қүйма алтын, түйме алтын кұрылымдарындағы
терме, қүйма, түйме туылымдары да жалпы сын атауы емес, атрибу-
тивтік мағынада ж ұм салған таза зат атауы бо-
лып табылады. Демек, ілгеріде жасалған бұл талда-
улар “етістік негіз + -м а //-м е ” типті сезжасамдық
үлгілер (“словообразовательные модели”) тілімізде
үнемі сын атауы бола бермейтінін көрсетеді.
-м а //-м е жұрнағы түркі тілдерінде жалпы зат
атауларын да, сын атауларын да жасайды. Екеуін-
де де дәйім етістік негізге жалғанады. Бірақ қай
тілде де өлардың сөңғыларынан гөрі алдыңғыла-
ры жиірек (басым) сияқты . Сөзж асамды қ бұл
фөрмант түркі тйідерінің жалпы қай-қайсысында
да әнімді саналады. О ны ң мұндай қөлданымды -
ғы ны ң артқан кезі - ж иы рмасынш ы ғасырдың
іші. Әсіресе терминөлөгиямен байланысты.
А лайда е тістік негізден с ө зж а са м д ы қ өсы
-лш//-л*б, фөрманты арқылы қалыптасқан ж өға-
рьщағы
қырма, ойма, у збетуылымдар сияқты, қазақ
тілінің өзін ің төл сын атаулары да жетерлік.
Кейбірін нақты мына мысалдардан көруге бөла-
ды.
Бастамаетік көрпілдек (Ш ал).
Ояна келсе баяғы ж аман тымағы, баяғы бастама мэсісі... (Аймауытөв).
Шоңқайма кебісінің нэлі тастан тасқа шықылдап ... (Сөнда).
Қызыл белбеу, шоң-


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=44#Естілім_белгілері:_күш_ті_леп_ті,_қатаң_(шуыл),_жіңіш_ке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=44#Жасалым_белгілері:_ерін_(ерін-ерінді),_тоғы_сыңқы_,_ілгерінді,_тербеліссіз_(қатаң),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title:
қима етік, үкі тағып...
(Ш ал).
Ж арма

text:
350
СӨЗЖАСАМ
түркі тілдерінің жалпы қай-қайсысында да өзінің
сөзж асам ды қбейім (қабілеті) ж ағы нан әуелден-
ақ, туа ш ағы нан бастап сын атауы ж ұрнағы бо-
лып табылады. Тілімізде бұл форма арқылы жа-
салған етістік негізді сын атауларының қайсы -
бірі кейін келе субстантивтене, заттана бастаған.
Мысалы,қь//?ь///дб/ (шектің қырындысы),
салын-
ды: Қара судысалынды басып кеткен
(Сейдімбе-
ков). Қ азақ тілінде мұндай құры лы мды байыр-
ғы сын атауларының оздерінің осы байырғылы-
ғын сақтай отырып, бұлай субстанция жолымен
озге сөз табына айналуы, мысалы заттық статус
алуы өте сирек байқалады. Рас мұндай үрдіс, яғни
сы нды қ м ағы на білдіретін туылымдардың тер-
миндену, заттық мән алу процесі жалпы беріде,
әсіресе кеңес дәуірінде етек ала бастады. М ыса-
лы
ертінді, тігінді
(подшивка),
шөгінді, жаратын-
ды
(создание),
көбейтінді, косынды, кұранды
(со-
ставной),
кәрсетінді, қорытынды, тапсырынды,
осылар сияқты тағы біраз жасалымдардың линг-
вистикалы қ табиғаты н дәл осылай түсіндіруге
болады. Кейбіріне мысал келтірейік:
О ныңтап-
Достарыңызбен бөлісу:


title:
сырынды сәлемі жок
(Әуезов).
Іркінді

text:
сырынды сәлемі жок
(Әуезов).
Іркінді суда то- ңазыған іиыбындар жүзеді (Аймауытов). Бірақ
қалай дегенмен де термин жасау процесінде,
аударма тәжірибесінде, калькалы қ ы ңғайда ту-
ған бұл тәрізді туынды сын атауларына қара-
ғанда, қазақ тілінің таза өз топы рағы нда сы н-
ды қ мәнде қалыптасқан жаңа жасалымдар әлде-
қайда мол. Бұлар ж әне м ағы налы қ ж ақтан оте
әртарап болып келеді. Кейбірі олардың мына-
лар:
Көрүғылының асыранды кұлысың (К ор ұ ғл ы /
Қара жол м а дегенім Шүбырынды із болды-ай (Ағаш аяқ).
Енді біреу асықты ж іліктің ойынды етін іиеңгелдеп... (Аймауытов).
Ақтардың шаіиы- ранды отрядтарын кәріп... (Сонда).
Жырынды жеңгелері үйреткен (Сонда).
Сырқынды Жетпіс- бай қарсы ақыра қоя берді (Әуезов).
Тілімізде осы
-(ы)нды ж ұрнағы н ы ң қаты-
суымен ж асалған бірлі-жарым фразеологизмдік
сипаттағы күрделі сын атауы да кездеседі, мыса-
лы мына сияқты:
Саба түбі сарқынды жасым қалғанда... (Сейдімбеков).
- ( ы ) м д ы //- ( і) м д і. Созж асамды қ
-(ы)нды жұрнағы сияқты, бұл формантта тілімізде құран-
ды саналады. Бірақ ондай онімді емес. Қазақ
тілінде ол арқылы ж асалған сы нды қ м ағы на
білдіретін бірер ғана жалаң жасалым кездеседі.
Онда сондай-ақ етістік негізді күрделі сын атауы
да солай, сирек ұшырасады.
Баянда жартымды жүмыс табылмады (Аймауытов).
Келімді-кетімді кісі бар (Сонда).
-ғ ы //-г і//-қ ы //- к і. Сөзж асамдық бұл ф ор-
мант түркі тілдерінде кейде -ғь//< тұлғасымен тек-
тестіріледі, яғн и :
-ғы > -ғы қ. Ол түркі тілдерінің
көбінде зат атауын да, сын атауын да жасайды.
Бұл ф ормант олардың кейбірінде зат атауын жа-
сауға кобірек қатысса, басқа біреулерінде одан сын
атаулары ж иірек пайда болады. Ол озінің осы
әртарап сөзжасамдық қызметінде есім негізге де,
етістік негізге де жалғанады.
- ғ ы //- г і қазақ тілінде де солай: етістік не-
гізден зат атауын, ал есім негізден сын атауын
жасайды. Бірақ мұнда оның соңғы топ жасалым-
дардан горі зат атауын жасайтын тұстары басым-
ырақ. Солай бола тұрғанмен де тілімізде ол арқ-
ылы пайда болған сын атаулары да біраз бар.
Кейбірі олардың мына іспетті.
Таңғы самал жа- татын сүйіп м ені (М ақатаев).
Бесінге ауып бара- ды түскі аспаным (Сонда).
Жарқырайды түнгі ауылдың оттары (Сонда).
Қ азақ тілінде бұл
-ғы форманты, Ахмет Бай-
тұрсы нұлы ның терминімен айтқанда, сөзжасам-
ды қ қаты насқа мұндай “атауыш сездерден” гөрі
“ шылау сөздерм ен” , я ғн и қазір көмекш і есім,
үстеу, септеулік статусында сипатталатын сөздер-
мен ж иірек түседі. М ысалы, мына бір тіл дерек-
теріне қарап сөлай ойлауға болады.


title:
Шеткі қыс-
таудың арт жағында...
(Аймауытов).
Ж оғарғы

text:
СЫ Н ЕСІМДЕР СӨЗЖАСАМЫ
351
Бұл жүргізілген талдауға байланысты тағы
мына бір тіл деректері көңіл аударады. Ж оғары-
дағы
кәдімгі
туылымының
кэдім
болігін кейбір
көне әдебиет үлгілерінен кездесетін
қадім оқуы,
кадім заман
тіркестерінің
қадім
(кадим) сыңары-
мен салыстыруға болады. Сы нды қ мағынадағы
сондай-ақ
кайқы
жасалымымен тіліміздегі
тайқы
маңдай
тіркесіні
нтайқы
сыңары да құрылымдас.
Ж оғарыдағы
қараңғытуынды
сын атауын
қараң-
дайды
етістігімен тектестіруге, яғн и бұл екі фор-
маның екеуін де тілімізде
қараң
деген бір негізден
қалыптасқан туылым деп қарауға болады.
Тағы бір көңіл аударатын нәрсе: қазақ тілінде
сөзжасамдық бұл ф орм ант туынды сын атауын
үнемі бұлай тек есім негізден жасамайды. Ол
сындық ұғымды сонымен қоса кейде етістік не-
гізге жалғанып та жасай алады.
Достарыңызбен бөлісу:


Ойнақы көзіжалт
етті (Аймауытов).
Бүралқы ит, бүралқы сөз (күлгенге ж ақсы ). Б ірақ бұл - барынш а сирек,
қазақ тілі үшін жалпы сирек құбылыс. Бұған
қарағанда, оны, яғн и
бүралқы жасалымын тіпті
бұлай ем ес, мүлде б асқ а, м ы салы
қосалқы (жұмыс, команда) туылымы үлгісіменбу/7+ял/сь/
түрінде мүшелеу негіздірек болуы мүмкін.
Тілімізде сөзж асам ды қ бұл
- ғ ы //-г і жұрна-
ғы ны ң қатысуымен пайда болған күрделі сын
атауы да солай бірді-екілеп, оқта-текте ғана кез-
деседі, мысалы:
Бас білгі түйе жоқ екен (Аймау-
ытов).
Ж елді күнгі бөшке күбінің аузындай уіл- дейді (Сонда).
Қиян-кескі қатал соғыс, қиян-кескі қан майдан (М ақатаев).
Сөзж асамды қ бұл
-ғы ф орм анты на байла-
нысты мына бір тіл деректеріне де көңіл аудар-
ғымыз келеді. М әселе бұл арада оны ң қазақ
тілінде кей-кейде сұрау есімдігіне де жалғанып,
туынды сын атауын жасай алатыны туралы. Бұған
бір мысал мынадай:
Кейін экем ел-жүртын бас- қарыпты, Қашанғы ж арғақ бөркі тасталыпты (Мақатаев). Тілімізде сындық мағына білдіретін
мұндай құрылымды кейбір жасалымның жалпы-
халықтық, яғни әдебилік статусынан горі, окка-
зионалдық оң-реңі, таза контекстік қана сипаты
айқы ны рақ сезіліп тұрады. Мұндай реңді туын-
ды сын атауы, әсіресе, Әуезов шығармаларында
көрінімді де және жүйелі деуге болады. Мыса-
лы, етістік негізді мына сияқты туылым:
Көзінде үнемі жинақы от бар. - ы қ / /- ік // - а қ . Сөзж асамды қ бұл формант
түркологияда жалпы -ғя/с//-ге/сжұрнағымен гене-
тикалық байланыста қаралады. Сондай-ақ
-ы қ // -ік пен
-ақ, тұлғалары м ағы насы жөнінен де,
құры лы мы ж ағы нан да бір-бірінен қазір ажыра-
ған, я ғн и әрқайсы сы озіне болек даралы қ сипат
алып жекеленген жұрнақ деген де пікір айтыла-
ды. Ал қазақ тіліне қатысты бұлай деуге, дәл сон-
дай пікір айтуға, бізше болмайды. Болмайты ны
бұл
-ы қ //-ік ж әне
-ақ ж ұрнақтары ны ң арасында
ондай дербестік барын, яғни олардың бір-бірінен
әрі м ағы н алы қ, әрі құрылымдық жақтан болған
“ажырау” , “айрылу” процесін корсететіндей тілдік
дерек байқалмайды. Мысалы, тілімізде әдетте сын-
дық мәнде жұмсалатын
жалак, салақ, қорқақ, қаіиақ жэнеозық, арық, толық, сасық, түрік (ерін), есірік, жетік, жатық сиякты жасалымдар семантикасы,
құры лы мы ж онінен бір-бірінен еш ерекш елен-
бейді. Келтірілген бұл етістік негізді туынды сын
атауларының кейбірінің мәтіндік қолданысы мы-
салы мынадай.
Есірік жастар ол м үң-зарға қүлақ қоймайды (Аймауытов).
Төлеген сыпайы, жатық жігіт (Сонда).
М олдаға артын тығып жүрген қашақ байтал былшылдамасын (Сонда).
-с а қ //-с е к , -ш ақ//-ш ек. Созжасамдық
-іи а қ // -шек (-с а қ //-с е к ) форманты қазақ тілінде дәйім
адамға байланысты (рас кейде малға қатысты да)
қолданылады. Оның әлдебір әрекетке бейім тұра-
тын, қасиетін, озіндік бір дара белгісін білдіреді.
Ол озінің бұл мағынасында әдетте есім негізге де
(мал+сақ, жарам+сақ, сатым+сақ, үйір+сек, келім +сек, сүрам+шақ, коңіл+ иіек т.б.), с о н д а й -а қ ,
етістік негізге де
(үял+шақ, мақтан+іиақ, қызған +шақ, ашулан+шақ, үрын+шақ, ерін+шек, сүрін+шек, тартын+шақ, итін+шек, түртін+шек) жалғанып
келе береді.
Бүрынғы кейбір надан ақынды, сатым- сақ сөзді, мэнсап мэзді шенепті баласы (Әуезов).
-ш аң //-ш ең . Созжасамдық бұл форманттың
түркі тілдерінде
-чан, -чэн, -чен, -іиан, -жаң, -жан, -жен тәрізді дыбысты қ варианттары бар. Бұлар-
ды біраз түркологтар қытай тілінде “ шебер (мас-
тер)” м ағы насы н білдіретін
чан созімен тектесті-
реді, енді бір зерттеушілер түркі тілдеріндегі оның
м ағы насы ны ң қытай тіліндегі ‘ш ялексем асы мен
ш ыны нда сэйкес келетінін атай келіп, бұл мэсе-
лені тарихи-лингвистикалық бай деректер негізінде
әлі де жете анықтай түсу қажеттігін айтады. Бұл
жұрнақтың жоғарыда корсетілген дыбысты қ ва-
рианттарының ішіндегі ең көнесі -чот/тұлғасы. Ол
және ілгеріде талданған
-ча г//-іиа қ аффиксінің бір
түрі (“разновидность”) ретінде сипатталады. Бұл
жерде қазақ тілінің батыс гөворы нда-/' дауыссы-
352 СӨЗЖАСАМ
зы ны ң
-ң дыбысына ауысатыны көңіл аударады.
Қ азақ тілінде
-ш аң//-ш ең ж ұрнағы туынды сын
атауын үнемі есім негізге ж алғаны п барып жа-
сайды. Сірә содан да болу керек, мұндай құры -
лымды жасалымдар онда жалпы көп емес, санау-
лы деуге болады. Мысалы олар мыналар:
бойшаң, сөзшең, тершең, ашушаң. Бәрі де ж әне адамға,
оны ң озіндік жеке қасиетіне байланысты болып
келеді.


title:
Ойнақы көзіжалт
етті
(Аймауытов).
Бүралқы


title: - ы //- і - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
- ы //- і. С озж асам д ы қ бұл ж ұ р н а қ қазақ
тілінде ж алпы онім ді саналады . Ол бар лы қ
уақытта тек есім негізге ж алғанады . М ұндай
құрылымды сын атауларының бір бөлігі өздері
атрибуттық қатынасқа түсетін заттың (нәрсенің)
тектік сипатымен байланысты болып келеді, яғни
қай халы ққа тиісті екенін білдіреді.
Биыл Есе- нейдің қаскыр алатын арабы иттерін баптап жүр (Мүсірепов).
Базардың қазақы сөзге шеберлігі көрініп түр (М ағж ан).
Алтайы күмнан қашкан түлкідейін... (Х алық әні).
Бүлғары садак, Бүкар жай (Қобыланды).
Ірі ақша былғары күмаж ніг- іне сыйып кетті (Аймауытов). Бұл келтірілген
мысалдарда сөзж асам ды қ-ь///-/ф орм анты үнемі
ел атына,
араб, қазақ, болғар деген этнонимдер-
ге, тек б ір-ақ жерде <з./тшйтопониміне ж алған-
ған. М ұндай құрылымды туынды сын атаулары
қатары на сон д ай -ақ
қазақы бөрік, қазақы етік, қазақы кой, қазақы жылқы, қазақы ер, қалмақы ер тіркестеріндегі
казақы, /с<
2
/шя/£ь/ж:асалымдарын
да жатқы зуға болады.
Созжасамдық бұл формант түркі тілдерінде
жалпы өнімді саналады. Бірақ білдіретін м ағы -
налары ж ағы нан біркелкі емес. М ысалы, түрік,
азербайжан, түрікмен тілдерінде ол арқылы жа-
салған туынды сын атаулары кобінесе түспен бай-
ланысты болып келеді. О лардың кейбірі мына-
лар:
буғдаі+ы ‘смуглый’,
гарабуғда]+ы ‘смуглый’,
кэрпич+и ‘кирпичного цвета’,
күмүш +ү//%ити$+и ‘цвет серебра’,
бадымчан+ы ‘цвета баклаж ан’,
занбағ+ы ‘л и л о в ы й ’,
шабалыд+ы ‘каш тановы й
(о цвете)’,
кигшп+і ‘свинцового цвета
\ки?£ип+ і ‘цвета воронова кры ла’, А://7ш'г+/‘красный, алый,
рум яны й’ (Э.В.Севортян). Қ азақ тілінде түспен
байланысты мұндай құрылымды сы нды қ туы-
лымдар жалпы кездеспейді, тек тілімізде түбірімен
бірге тұтас күйінде кірген соңғы


қырмызы жаса-
лымы болмаса:
Үлы менен кызына Қырмызы кытай кигізген (Базар жырау). С оңғы олең жо-
лы ндағы
кытай лексемасы “ж ібек” деген мағы -
нада қолданылған.
Қазақ тілінде есім негіз бен осы
-ы ж ұрна-
ғыны ң өзара сөзжасамдық қатынасқа түсуі нәти-
жесінде қалы птасқан
бүйығы, кунақы, шардақы, күдайы (көрш і, қонақ) сияқты біраз сын атаула-
ры әдетте адамға қатысты ғана айтылады, мыса-
лы:
Бүрынғы бүйығы, үялш ак Акбілектің ізі де жок (Аймауытов).
Қутыңдағанқунақы зиялы жігіт кіріп келді (Сонда).
Шардақы денелі, таңқы мүрын казақ тілмашы бар (Әуезов). Ал бұлардан өзге,
сын мәніндегі
тартпақы (мінез) тәрізді кейбір
жаңа жасалымдар жеке бір жазушының тек өзіндік
стиль ерекшелігіне ғана қатысты, яғн и окказио-
налды қ (контекстік) сипатта болып келеді.
М а- ғаш пен Дэрмен бірталай желігі әңгіме еспелеп... (Әуезов).
Қарғы бауына жүз күры ат берем (Сон-
да). Бұл мысалдардағы
желігі, күры туылымда-
рын негіздеуші мүшелер:жел//сжәне/д^бөліктері.
Созж асамды қ бұл
-ы ф орм анты на байланысты
соңғы бір коңіл аударатын нәрсе, ол тілімізде кей-
де сырт тұрпаты едәуір қазақыланған есім негізді
орыс созіне ж алғаны п та туынды сын атауын
жасайтын сияқты.
Аттың күйрығын көтеріп көру де сондай бөстегі жүмыстың бірі м е (Аймауы-
тов). Біздің ойы м ы зш а бұл мысалдағы
бөстегі туылымын мына түрде мүшелеп корсеткен дұрыс
деп ойлаймыз:
бөстегі< бөстек (<пустяк)+і. -ғ ы н //-гін //-қ ы н //-к ін . Сөзж асамды қ бұл
формантты копшілік зерттеушілер есімшенің
-ған ф ормасы на апарып тірейді. Қ азақ тілінде ол ар-
қылы қалы птасқан туынды сын атаулары онш а
коп емес. Сондықтан бұл жұрнақ озге біраз түркі
тілдеріндегі сияқты озінің бұл қызметінде онімсіз
саналады.
Әбді ең ш ет кіозғын өрақшының алды- на түрып алды (Әуезов).
Түрғын жайлар әуелі үйлі-баранды адамдарға берілген{¥г&цут\\н). Бұл
жұрнақ етістік негізге жалғанып күрделі сын атау-
ын жасауға да қатысады.
-аған //-еген. Кейбір зерттеушілер созжасам-
ды қ бұл ф орманы озінің негізгі м ағы насы нда
жоғарыда талданған
-ғын, -ған тұлғаларымен жа-
қындастырады. Соған сүйеніп оларды ортақ текті
деп топшылайды. Ж оғарыда қарастырылған ту-
ынды сын атаулары сияқты:
-аған//-еген форма-
лы жаңа сын мәнді жасалымдардың білдіретін
мағынасы оларды негіздеуші етістіктің семанти-
касына байланысты болады, содан дамып ш ыға-
ды. Бұл жерде бір коңіл аударатын нәрсе: ж оға-
ры дағы
-ғы н //-гін , -қы н//-кін жұрнағы зат атау-
ын да, сын атауын да жасаса, соз етіп отырған


title:
қырмызы
жаса-
лымы болмаса:
Үлы менен кызына Қырмызы


title: СЫН ЕСІМДЕР СӨЗЖАСАМЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
СЫН ЕСІМДЕР СӨЗЖАСАМЫ 353 сөзжасамдық бұл формант қазақ тілінде тек сын
атауын ғана түзе алады. Бұл құрылымды туын-
ды сын атаулары тілімізде ж оғары дағы
-ғы н ж ұрнағы арқылы қалыптасқан сын мәнді жаса-
лы м дарға қарағанда едәуір, я ғн и сөзжасамдық
бұл
-а ға н //-еге н ф орманты негізінен өнімді са-
налады. Ондай құры лы мды сын атауларының
кейбірі мыналар:
Өрік береген кісі болып алды (Аймауытов).
Ара-арасында қабаған каніиыктар шэуілдейді (Сонда).
Ш ал сүзеген өгіз болып, ж ал- ғыз көзін алайтады (М үсірепов).
Қазіргі түркі тілдеріндегі сөзжасамдық бұл
-а ға н //-еген ф орм анты ны ң осы қолданымды қ
ерекшелігіне кезінде Махмұд Қаш қари да көңіл
аударған көрінеді. Ол оны ң әрекеттің көп қай-
талан ы м ды ғы н , ұ зақты ғы н білдіретінін атай
келіп, мынадай мысал келтіреді:
оі ег оі е щ е Ьага$ап ‘тот человек, он часто идущий д о м ой ’.
Кейбір зерттеушілер
-аған ж ұрнағы н етістіктің
ж иілетпе-қарқы нды (“учаш ательно-интенсив-
н ая” ) формасы деп санайды және оны қарқы н -
дылықты білдіретін
-а көрсеткіші мен есімшенің
-ған формасының бірікпесі түрінде мүшелейді.
-ғы р//-гір. Бұл созжасамдық формант түркі
тілдерінде жалпы өнімсіз саналады. Қазақ тілінде
де солай. Тілімізде ол арқылы етістік негізден
қалы птасқан сын атаулары көп емес. М ұндай
құры лы м ды ж асалы м дар әдетте субъектінің
белгілі бір қим ы л-әрекетке деген озіндік бейім-
қабілетін білдіреді, мысалы:
Үшқыр заманның зыркырап отіп бара жатканы... (Ш әкәрім).
-кер. Түркі тілдерінде сын атауын жасайтын
өнімсіз ж ұрнақтар қатары на осы
-кер ф орм ан-
тын да ж атқы зуға болады. Бұл олардың біразы-
на араб-иран тілдерінен, өзі ж алғанған түбір не-
гізбен бірге кірген. Қ азақ тілінде оны ң
-гер ва-
рианты да сақталған. Бірақ тек зат атаулары ту-
ылымдарында:
каламгер, майдангер, тәлімгер, сау- дагер, жүлдегер т.б. Ал сын мағыналы туылым-
дар жасауға осы -керф орм анты ны ң бір өзі ғана
қатысады. Бұл оны ң кірмелігімен байланысты
ерекшелік. Бірак тілімізде мұның озінің қатысу-
ымен қалыптасқан туынды сын атаулары бірен-
саран-ақ:
Ол иттің өзі айлакер, жанкешті неме (Аймауытов).
Осы күнде дэулескер домбыраіиы боп кетіпті (Әуезов).
М ініскер жігіт іиегінің тұкыаын суырып жатыр (Аймауытов). Соңғы мы-
салдағы
мініскер туылымы “ ылпың, епті, қағы -
лез” магынасын білдіреді
. Дэулескер (дауласкер) жасалымы да осы іспетті мәнде, ‘шебер’ ұғымында
қолданылған.


title: -ғы ш //-гіш - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
-ғы ш //-гіш . Сөзж асамды қ бұл ф ормант -
қазақ тіліндегі ең өнімді ж ұрнақтарды ң бірі. Ол
өзінің осы қызметінде үнемі етістік негізге жал-
ғанады. Сын мағы налы мұндай құрылымды ту-
ылымдар
-ғы р //-гір тұлғалы ж асалы м дарм ен
м әндес болып келеді: субъектінің белгілі бір
қ и м ы л -әр ек етк е байланы сты бей ім -қаб ілетін
білдіреді. Өзге түркі тілдеріндегі сияқты, тілімізде
-ғы іи //-гіш ж ұрнағы арқы лы етістік негізден
қ а л ы п т ас қ а н сын атаулары жиі ұш ы расады .
Кейбірі олардың м ы налар:і/7
апқыіи ой ғой ақыл- дың мағынасы (Ш әкәрім).
Дүниеде адамнан конгіш м ақұ лы қ бар дейсіз бе (Аймауытов). Сөзж асам-
ды қ бұл форманттілімізде кейде күрделі сын атау-
ын ж асауға қатысады.
Пароход сорпа ж алағыш кэрі тобетше суды шолп-шолп ұрып, қозғала бас- тады (Аймауытов).
-ғ а қ //-г е к . Сөзж асам ды қ бұл ф ормантты
қазақ тілінде жалпы өнімді ж ұрнақтар қатарына
жатқызуға болады. Ол туынды сын атауын етістік
негізге жалғанып қана жасай алады. Мұндай сын
мәнді туылым әдетте субъектінің белгілі бір әре-
кетке бейім қалпын білдіреді.
Кэріп көңлі бір сың- ға қ пияла-ды (Көпеев). О сы ндағы
сыңғақ, сон-
дай-ақ, тіліміздегі
жабысқақ, ұрысқақ, тайғақ сияқ-
ты құры лы мдар, мысалы, сондай жасалымдар.
Бірақ “етістік+ғақ” құрылымды туынды сын атау-
лары н ы ң бәрінің бірдей м ағы налары дәл осы,
“әлденеге бейімділік” сагіамен байланысты болып
келе бермейді. Мысалы
қатқақ туылымыны
11
ұғы-
мы ж оғары дағы
сыңғақ, жабысқақ, ұрысқақ де-
гендердегіден басқарақ сияқты .
А сқақ туынды сын
есімі де солай. Бұл басқалы қ әсіресе
қоңқақ, қаңқақжасалымщфътш айқын аңғарылады (бірақ
бұлардың алды ңғылардан тағы бір өзгелігі: не-
гіздеуші, яғни түбір болігі мен жұрнағы бір-бірінен
ажырағысыздай болып кірігіп кеткен, осылай үнемі
бір бүтін, тұтас күйінде қолданылады).
Алдықаңқақ ерінің, арты жалпақ (Ш әкәрім).
Қоңқақ мұрнынан шып-шып тер шығып (Аймауытов).


title: -дас//-дес//-тас//-тес - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
354
СӨЗЖАСАМ
ж ұ рн ағы арқы лы қал ы п тасқ ан туы нды сын
атаулары көбінесе адамдарға байланысты атри-
бутивтік мәнде жұмсалады, яғн и олардың өзара
қ а т ы н а с ы н д а ғ ы ә л д е б ір о р т а қ т ы қ т ы , о р та қ
сипатты білдіреді:
көңілдес жігіттер, тілеулес
адамдар, эзілдес кұрбыларт.Ъ.
Ал бұл құры лы м-
ды сындық жасалымдардың адамнан өзге затпен
атрибутивтік қаты наста қолданылуы тілімізде
жалпы сирек байқалады (мысалы, мына сияқты
н екен-саяқ ж ағдайда ғана болмаса):
Тіл дәлдігін
бұзатын амэндес сөздер
(Байтұрсы нов).
-(ы )м ы р //-(і)м ір жұрнағы.
Сөзж асамды қ
бұл формант тұркі тілдерінің кейбірінде ғана кез-
деседі. С оларды ң қатары нда, м ы салы , қазақ
тілінде. Ол мұнда тек сын атауын жасайды. Ілге-
ріде қарасты ры лған кәпш ілік туынды сын атау-
ларынан мұның басты айырмашылығы: тілімізде
тек адамға ғана қатысты сапалық белгіні білдіреді.
Бұл қызметінде ж әне үнемі етістік негізге жал-
ғанады . О ны ң тағы бір көңіл аудараты н жері:
~(ы)мы р//(і)мір
ф орм асы н қазақ тіліндегі жал-
пы енімді жұрнақтар қатарына ж атқызуға бола-
ды. Бұл құрылымды, тілімізде ол арқылы етістік
негізден қалыптасқан туынды сын атауларының
кейбірі, мысалы, м ы налар
: Білімділердің, ғалы м -
дардың пән мазмұнды сөйлегені білімір шешен
сөзі деп
ятдуш дь/(Байтұрсы нов).
Шекер құймыр
отты көзі тұрғанда аштан өлмеспін деуші еді
(Аймауытов).
Айзада сұлудың құймыр қылығы
керемет болды-ау
(Алшынбаев).
Қыс еді, қыты-
мыр шал, сойқан м інез
(М ақатаев). Бұл құры -
лымды сын мағыналы жасалымдарға, сондай-ақ,
қазымыр, ж ұлы мы р
сияқты тағы біраз туылым-
дарды жатқызуға болады.
-тал.
С өзж асам ды қ бұл ж ұрнақты ң қазақ
тілінде бұдан өзге ды бы сты қ варианты кездес-
пейді. Ол тілімізде жалпы өнімсіз саналады. Бар
болғаны
өсім, сезім, жағым, ұрым, ұғым
іспеттес
б ес-а л т ы д а й ғ а н а есім н егізге ж а л ға н ад ы .
Тілімізде осы құры лы мда қалы птасқан туынды
сын атаулары ны ң м ағы н асы мен негіздеуші
түбірлердің семантикасы арасындағы жалғастық
айқын аңғарылады, яғни алдыңғы соңғының әрі
қарайғы дамымасы болып табылады
.Д үм ш ем ол-
даның балдыр-батпағы ұғы м т ал баланың көңілін
дауалатпайды
(БҒЖ ).
Рахымбай - ж ағы м т ал
жорға болыс
(Әуезов).
Аймақтың
ұры м т ал
жерін іздеп, із бағасың
(Мақатаев).
Қазақ тілінде туынды сын атауын жасайтын
бұл талданғандардан басқа, тағы біраз ж ұрнақ
бар. Олардың көпшілігінің сөзжасамдық қызметін
жалпы енім сіз деуге болады, бұлар бірер ғана ту-
ылымда кездеседі, мысалы, сын мағы налы мына
сияқты жасалымдарда:
Достарыңызбен бөлісу:


title: бық - Күнгейдің қырбық - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
бық - Күнгейдің қырбық
қары
(Әуезов);
-ы н //-ін - жегін атты ауысты-
рып. Жатын орнымыз кэдімгі сэкі
(Бәкенов); -
ы р//-ір
-
Уайхай жылтыр түйме, жылы орын
(Ай-
мауытов).
Ж ы ламаған ж алғыз ғана кебір жер
(М ұқатаев);
-ғы с ы з//-гіс із - Тозгісіз қылығыңды
кырқып тастап
(Сонда);
- ғ ы р //- г ір - Төнемін
эппақ дэптерге Бұлыңғыр мына ымырттай
(Сон-
да);
-анақ (сұғанақ адам); -м іт - жеміт қарын
(Әуезов); -
ғалақ //-қал ақ - (ұшқалақ, жаңғалақ);
-пы - Салпы ауыз т ағы сойледі
(А йм ауы тов);
-дар - діндар дэуір, сындар дэуір, сындар эдебиет
(Б ай тұрсы н ов);
діндар олеңдер
(Ә уезов);
- д а н //
-ден //-м ен ді - Д улат т ағы кадірден жекжаты-
м ы з
(М айлы қож а);
қадырдан азам ат
;
Күз біздің
қадірмендіжан ағамыз
(М ақатаев);
-гой - Н еке-
рек осы адам ға ?Ақылгой кәрілік пе, бала шақ па
(Сонда);
-улы //-улі - Өлшеуліомір бітпейді
(Қобы-
ланды );
Ж амаулы іиалбар дағы тұр кес-кестеп
(Ж ан ақ);
Қатулы қабағына қаһар бұккан
(М ағ-
ж ан);
-лікті
-
Ескіліктіжотелі болатын
(Аймау-
ытов);
-ғылықт ы//-гілікт і - қызғылықтыэңгіме,
ж ергілікті ерекшелік; -п ақ//-п ек: окпекж ел.
Тілімізде жалпы өнімсіз саналаты н мұндай
ж ұрнақтар қатарына және
-паз, -(а)уы қ//-(е)уік
формантгарын да жатқызуға болады. Бұлар да не-
гізінен белгілі бір санаулы сын атауларын ғана
жасай алады, мысалы:
сойлемпаз, сезімпаз, жасам-
паз, шолымпаз, бақырауык, жылауык, шырылдауық,
қалтырауықт.6. Жиренше шолымпаз ойымен жа-
ңағы соз туралы бір болжау айтты
(Әуезов).
4.2. КҮ РДЕЛ І С Ы Н Е С ІМ Д Е Р
Күрделі сындар ең кемі екі я онан да көп
сы ңарлардан жасалады да, біртұтас сы нды қ ма-
ғы наны білдіреді. Мысалы:
Қоңыр қошқыл қан
саусақтарының арасынан ағып отыр
(Н ұрғали-
ев).
Қаж ағай денелі, қара сұр шалдың аузына ол
карай қояды
(Омаров). Осы сөйлемдердегі
қоңыр,
қошқыл
күрделі сыны - қанны ң түсін,
қаж ағай
денелі
күрделі сыны - шалдың дене бітімін,
қара
сұр -
ш алдың бетінің түсін білдіріп тұр. БұЛ
күрделі сындардың әрқайсы сы заттың бір-бір
белгісін білдірген. Бұл осы күрделі сындардың
әрқайсысының біртұтас мағына беретініне дәлел.
Күрделі сындар біртұтас лексикалы қ мағына
береді, заттың бір сындық белгісін білдіреді, ма-
ғыналы сәздер тобына жатады, жеке лексикалық
КҮРДЕЛІ СЫ Н ЕСІМДЕР
355
бірліктер, лексемалар тобына кіреді. Күрделі сын-
дардың лексикалық бірлік болып танылуына оның
сөзжасамның аналитикалық тәсілі арқылы жаса-
луы да дәлел болады. Сөзж асамны ң аналитика-
лы қ тәсілі деп екі я онан да көп сөздің біртұтас
лексикалық мағына білдіруі саналатыны ғылымда
белгілі. Күрделі сындар - осы тәсіл арқылы жа-
салған туынды сөздер тобына кіреді. Сондықтан
да ол сөйлемге барлық басқа сөздер сияқты дай-
ын күйінде алынады. Мысалы,
қара ала, ал қызыл,
кызыл күрең, кара көк, ак кұба, қоңыр сары, күңгірт
кызыл, қара торы
сияқты күрделі сындарды ал-
сақ, олардың әрқайсы сы өзінш е белгілі түсті
білдіреді де, сөйлемде түрлі заттардың түсін
білдіру үшін қолданылады:
қара ала көйлек, қоңыр
сары мата, күңгірт қызыл бешпет, қара көк ша-
пан, ақ қүба қыз, ал қызыл орамал, қызыл күрең
шәй, қоңыр сары шатыр, күңгірт қызыл қамзол,
қара торы жігіт.
Осындағы күрделі сындар қан-
ша сыңардан жасалса да, қандай деген бір сұраққа
жауап береді, өйткені әр күрделі сын лексика-
лы қ бір м ағы на береді. Күрделі сындар біртұтас
м ағы на білдіретіндіктен, әр күрделі сын бір сөз
болып саналады.
Сөздің тағы бір белгісі оны ң сөйлем нің бір
мүшесі қызметін атқаруы. Сөздің бұл белгісіне
күрделі сындар толы қ сай келеді. Күрделі сы н-
дарды ң қайсы сы болсы н сөйлемде тек қана
сөйлемнің бір мүшесінің қызметін атқарады, бір
сұраққа жауап береді. М ысалы: Толы қш а кел-
ген,
аппақ жүзді
қы зды ң ж іп-ж іңіш ке қасы да
айдай боп, қиы лы п тұр (Әуезов). Енді
ақ боз
ат
та, бірдем еге тір ел іп то қ т а ға н д а й (С о н д а).
Төсегінің алдында
қара торы
келінш ек іс тігіп
отыр екен (Аймауытов).
Осы сөйлемдердегі
аппақ жүзді қыз, ақ боз
ат, қара^торы келінш ек
деген тіркестегі
аппақ
жүзді, ақ боз, қара торы
деген күрделі сындардың
бәрі әр сөйлемде зат есімнің алдынан қолданы-
лы п, анықтауыш қы зметін атқарып тұр. Бұл -
сын есімнің негізгі қызметі. Осы күрделі сы н-
дардың құрамы бөлініп, әрқайсысы өзінше сойлем
мүшесі бола алмайды. Оны мынадан көруге бо-
лады,
аппақ жүзді қыз
дегенді
аппақ
сы ңары н-
сыз
жүзді
деп қолдануға болмайды.
Ақ боз ат
деген
ақ ат
деген түрде қоланылмайды.
Қара
торы келіншек
дегенді
торы келіншек
деп атауға
болмайды,
торы
деген сөз жеке ж ы лқы ға байла-
нысты ғана қолданылады. Сөйтіп, күрделі сы н-
дардың сы ңарлары ны ң әрқайсы сы жеке сөйлем
мүшесі бола алмайтын себебі олар күрделі сөздің
ішкі құры лы мы на жатады, сонды қтан күрделі
сы нны ң сыңарлары әрқайсы сы өз мағы насы нда
тұрған сөздер емес, күрделі сынның біртұтас ма-
ғынасын жасаушы тұлғалар күрделі сынды жасау-
шы тілдік бірліктер. Демек, бір сөздің құрам ы н-
дағы тұлғалар жеке-жеке сөйлем мүшесі бола ал-
майды, сөз тұтас түрде ғана сөйлем мүшесі бола-
ды. Күрделі сын біртұтас сөз болып, біртұтас ма-
ғы на білдіретіндіктен, оны ң құрамы сөйлемде
бөлінбей, тұтастығын сақтайды.
Күрделі сындар біртұтас м ағы н а беріп, лек-
сикалық бірлік болғандықтан, сөйлемге дайын сөз
ретінде кіріп, бір сөздің қызметінде қолданылып,
бір сөйлем мүшесі қызметін атқарады* .
Күрделі сөз, күрделі сындар туралы пікір айт-
қан ғалымдардың бәрі де күрделі сөздердің бір
сөйлем мүшесі болатыны н таны п, бір сөйлем
мүшесі қы зметін атқараты ны н дәлелдеген. М ы-
салы:
Түстарында қара күрең кілем
(Сейфуллин).
Қайып кер торы атын сабылта жөнелді
(Сла-
нов).
Тостаған козі мөлдіреп, ақ қүба өңі албыр-
тады
(Қ ан ах ан ).
Айнала төңірек аламыш, іиүбар
ала орман
(Сейфуллин).
Қара торы жүзі күн шал-
са-ақ қошқылдана қалатын
(Есенберлин).
Осы м ысалдардағы
қара күрен, кер торы, ақ
қүба, шүбар ала, қара торы
деген күрделі сындар-
ды ң бәрі қандай деген сұраққа жауап беріп,
сөйлем нің анықтауыш мүшесі болып тұр. Бұл
күрделі сындардың бәрі зат есімнің алдынан келіп,
тікелей тіркесу арқы лы заттың сы нды қ белгісін
білдіріп, сөйлемнің анықтауыш мүшесі қызметін
атқарған.
Бір кезде жасалып, дайын сөз болып қалып-
тасқан, күрделі сындар сөйлемде сол дайын қал-
пында қолданылады. Мысалы:
Қызыл күрең қам -
золы өзіне жарасып түр
деген сөйлемдегі
қызыл
күрең
күрделі сыны тілдегі бар, дайын қалпында
осы сөйлемдегі басқа сөздер сияқты сөйлемнен
орын алып тұр. Ал осы сөйлемге кірген басқа
сөздер
қамзол, өз, жарас
сөйлемнің қажетіне қарай,
сойлемдегі сөздерді бір-бірімен байланыстыру үшін
* Күрделі создердің бір сөйлем мүшесі қызм етін атқаруын К. Аханов күрделі создердің синтаксистік түтастығы деп
санаған. Оны томендегі созінен коруте болады: “ Күрделі создің синтаксистік түтастыгы он ы ң сем антикалы қ түтастыгы-
на негізделеді. Екінші созбен айтқанда, күрделі сөз синтаксистік ж ақтан мүш еленбей, сойлемде бір гана мүш е ретінде
қызмет атқарады. О ны ң сем антикалы қ ж ақтан болш ектенбейтін, біртүтас л ексикалы қ единица (біртүтас соз) болуымен
байланысты ” (Грамматика теорисы ны ц негіздері, 79-6).
|


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
34
ФОНЕТИКА
Айтылымы:
қос ерін өзара ны қ тоғы сады ,
тоғы сы м күш іне қарай ны қ тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орны на қарай ауыз куысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі:
қ о с ер ін н ің то ғы с ы м ы күш ті
леппен аяқталады, тоғысым бітіміне қарай күшті
лепті; дауыссыз шуыл дыбысталады, үн қатысына
қарай қатаң; әуез қатысына қарай жіңішке және
ерін әуезді дыбыс болып табылады.
П 10 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Ж асалым белгілері:
ерін (е р ін -ер ін д і),
тоғысыңқы, ілгерінді, тербеліссіз (қатаң), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері:
ны қ тоғы сы ңқы , тұтас
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері:
күшті лепті, қатаң (шуыл),
жіңіш ке, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=45#Естілім_белгілері:_күш_ті_леп_ті,_қатаң_(шуыл),_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=45#Ж_асалым_белгілері:_ерін_(е_р_ін_-ер_ін_д_і),_тоғысыңқы,_ілгерінді,_тербеліссіз_(қатаң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: СӨЗЖАСАМ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
356 СӨЗЖАСАМ тәуелдікжалғауын (қамзол+ы), тәуелдікжалғауы
мен септікжалғауды (өз+і+не), көсемше жұрна-
ғы н (ж арас+ы п) қабы лдаған. С оны м ен, осы
сөйлемге дайы н сөз ретінде мына сөздер кірген:
қызыл күрең, қамзол, өз, жарас, сөздердің кейбірі-
не сөйлемнің қажетіне қарай түрлі грамматика-
лы қ көрсеткіштер қосы лған. Ал
қызыл күреңдр- ген к ү р д е л і с ы н ғ а е ш б ір г р а м м а т и к а л ы қ
көрсеткіш қосы лм аған, ол сын есімнің зат есім-
мен қосымш асыз тіркесу қабілетіне байланысты.
Сын есім қазақ тілінде қосы м ш аға бай сөз
табы на жатады. Ол өзі тіркесетін зат есіммен
қосымш а арқылы байланыспайды. Бірақ шырай
жұрнақтары бар, олар күрделі сындарға түгел жал-
ғана бермейді. Дегенмен жалғана қалса, күрделі
сы нны ң соңғы сы ңары на жалғанады. М ысалы,
қоңыр қызғы лт , қара бурылдау, қара көктеут.Ь. Бұл жағдай күрделі сы нны ң сөз ретіндегі ш ека-
расы аны қ соңғы сыңары екенін көрсетеді, олай
болса күрделі сынның соңғы сыңарына сөз аяқта-
лады, ол оның сөз ретіндегі ш екарасы болып са-
налады.
Күрделі сы н н ы ң құрам ы ны ң екі я онан да
көп болуы оны ң жасалу тәсілінің ерекшелігіне
байланысты. Күрделі сөз сөзжасамның аналити-
калық тәсілі арқы лы жасалаты н болғанды қтан,
оны ң құрамы екі я онан да көп сөздерден бола
береді. С онды қтан күрделі сы нны ң ш екарасы
оны ң құрам ы ндағы сөздердің ең соңғы сыңары
болады.
Күрделі сы н сөз атаулыға қойы латын сөз
құрам ы ны ң тұрақты лы қ белгісіне сай келеді.
Күнделік қолданыста создің дыбысты қ құрамы
тұрақты, ол құбылмалы құбы лы сқа жатпайды.
М ы салы ,
кіт ап, қ а ға з, кел, кет, жақсы деген
сияқты кез келген сөзді алсақ, олардың мағына-
сын осы ды бы сты қ құрамда ғана танимыз. Бұл
сөз атаулыға тән қасиет, белгі, сондықтан ол
күрделі сы нға да қатысты.
Күрделі сындардың құрамы да тұрақты, олар-
дың сыңарларының орны берік, орнықты бола-
ды. М ысалы,
т ом аға түйық дегенді
тұйық то- м аға деуге болмайды, өйткені ол
томаға тұйық күрделі сыны ның қалыптасқан мағынасын бере
алмайды. Сол сияқты
ат жақты, ал қызыл, қызыл ала, бос белбеу, ерке тотай, ұзың тұра т.б. осындай
күрделі сындарды
жақты ат, қызыл ал, ала қьізыл, белбеу бос, тотай ерке, тұра ұзын түрінде қолдану
тілде жоқ. Бұл ерекшелік тек күрделі сындарда ғана
емес, жалпы күрделі сөзге қатысты.
К үрделі сы н ал ғаш ж а с ал ға н д а , қан дай
құрамда болса, сол құрам сақталады. Өйткені оның
мағы насы белгілі құрамда қалыптасқан, сондық-
тан ол м ағы на берілу үшін, оның құрамы да сақ-
талуы қажет.
Күрделі сындардың мағынасы белгілі құрамда,
құрам ы ндағы сыңарлар белгілі тәртіпте тұрған-
да, қалыптасқан, сондықтан олардың құрамын да,
сыңарларының орнын да өзгертуге болмайды. Бұл
күрделі сындарды ң негізгі белгілерінің бірі бо-
лып саналады*.
Күрделі сындардың құрам ы ны ң тұтастығы-
на оларды ң құрам ы ндағы сы ңарларды ң орын
тәртібі де жатады. Анығырақ айтсақ, күрделі сын-
дардың құрамындағы сыңарлардың орын тәртібі
де берік, әбден қалыптасқан, сондықтан олардың
орны н ауыстыруға болмайды. Ө йткені күрделі
сындар белгілі құрамда, құрам ы ндағы сыңарлар
белгілі тәртіпте тұрғанда, бір м ағы на беретін бо-
лып қалы птасқан. Бұл күрделі сы нны ң құрамы-
ның, құрамындағы сыңарлардың орналасу тәртібі
берік екенін дәлелдейді. С онды қтан
ақ боз ат дегенді
боз ақ ат, қызыл шырайлы қыз дегенді
шырайлы қызыл қыз, қара ала м ат а дегенді
ала қара л ш та д е у ге болмайды. Бұл да күрделі сын-
дардың құрам тұтастығына жатады, ал оның сы-
ңарлары ны ң орнын ауыстыру күрделі сынны ң
құрам тұтастығы ның бұзылуы болып табылады.
Күрделі сындар біртұтас м ағы н аға көш кен,
біртұтас м ағы на беретін сөздер болғанды қтан,
оның құрамындағы сыңарлар өз мағынасын сақ-
тамаған. Осымен байланысты күрделі сындардың
құрам ы ндағы сыңарлар дербестігін сақтамайды.
Ол - жалпы күрделі сөз атаулыға тән құбылыс.
Күрделі сындардың құрамындағы сыңарлар-
ды ң сөз ретінде өз дербестігін сақтамауы на бай-
ланысты күрделі сы нны ң әр сы ңары жеке-жеке
сөйлем мүшесі бола алмайды. С оны мен бірге,
күрделі сынның құрамындағы сыңарлардың әрқай-
сысы сөз тіркесіне жеке мүше де болмайды,
* Ж . Ш акенов күрделі создердің қүрам ы туралы былай дейді: “ Қ андай да сөз болмасын, ол ж алаң бола ма, күрделі
ме - борі бір, онда қалы птасы п қалған қүры лы м болуы - шарт. С онд ай-ақ қ а за қ тіліндегі күрделі біріккен сөз бола ма,
тіпті қүрам а сөз бола ма - борі бір күрделі сөздердің негізгі бір белгісі - онда қалы птасы п қалған қүрам ы н ы ң болуы жоне
ол тек сы ртқы түр-түрпаты ж ағы нан ғана емес, беретін мағынасы , номинативтік қызметі ж ағы нан бекем, жеке қолда-
нуға келмейтін, ж үбы н ж азбай үнемі бірге ж үмсалатын қүры лы м болды. Ондай қүры лы м , бай қап оты рсақ, қазақ
тіліндегі күрделі создердің борііще бар (Қазіргі қазақ тіліндегі сы н есім категориясы. канд. диссертация. 1953, 85-6.)


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=46#1_6_-_4_-_с_у_р_е_т_._П_,_Б_,_М_жініш_ке_еріндік_з_үндесім_дауы_ссы_здары_ны_ң_м_оделі_(үлгісі)_4_Естілімі

title: Жалпы синаттамасы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Жалпы синаттамасы: ерін (ерін -ерін ді),
тоғы сы ңқы , қатаң, ілгерінді (жіңіш ке), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Т дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Жуан езулік т ү р і: АТ, ТЫ С т.б.
(17-1 -сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жымдаса тоғысады (1-1), жасалу орнына қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қарай кей ін ді; дауыс
желбезегі тербелмейді (5-4), желбезек қатысына
қарай тербеліссіз (қатаң); ерін жазылып (езу
тартып) барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
ны қ тоғы сады , тоғы сы м күш іне қарай ны қ
тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
1 6 - 4 - с у р е т . П , Б , М жініш ке еріндік з үндесім дауы ссы здары ны ң м оделі (үлгісі) 4 Естілімі: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к тің
тоғы сы м ы күшті леппен аяқталады, тоғы сым
бітіміне қарай күш ті лепті; дауы ссы з шуыл
дыбысталады, үн қатысына қарай қатаң; әуез
қаты сы на қарай жуан және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Т жуан езулік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ң қы ,
кейінді, тербеліссіз (қатаң), езулік дауыссы з
дыбыс.
Айтылым белгілері: н ы қтоғы сы ң қы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: күшті лепті, қатаң (шуыл),
жуан, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
қатаң, кейінді (жуан), езулік дауыссыз дыбыс.
Жіңішке езулік түрі: ЕТ, ТІС т.б.
(17-2- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жымдаса тоғы сады (1 -1), жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі тербелмейді (5-4), желбезек қатысына
қарай тербеліссіз (қатаң); еріп жазылып (езу
тартып) барып (1-3) жасалады, ерін қатысына
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
н ы қ тоғы сады , тоғы сы м күш іне қарай ны қ
тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз-
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
тоғы сы м ы күшті леппен аяқталады, тоғы сым
бітіміне қарай күшті лепті; дауы ссы з шуыл
дыбысталады, үн қатысына қарай қатаң; әуез
қатысына қарай жіңішке және езу әуенді дыбыс
болып табылады.


title: КҮРДЕЛІ СЫН ЕСІМДЕР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
КҮРДЕЛІ СЫН ЕСІМДЕР
357
өйткені күрделі сынның сыңарлары дербес сөздік
мәнінен айрылып, бір сөздің ішкі мүшесіне ай-
налған. Сондықтан күрделі сындар біртұтас тілдік
бірлік ретінде сөз тіркесінің бір мүшесі ғана бола
алады, сөз тіркесінің бір мүшесінің қызметін ат-
қарады, оның құрамындағы сыңарлардың әрқай-
сысы соз тіркесінің мүше қызметін атқара ал-
майды. М ысалы:
Әлібай да құла төбел кұнаны-
мен тұра шапты
(Бегалин). Осы сөйлемдегі
кұла
төбел кұнан
бір сөз тіркесін жасайды. Осы сөз
тіркесінің бір мүшесі -
кұла төбел,
екінші мүшесі
-
кұнан.
Ал м ұндағы
кұла
да,
төбел
де сөйлем-
дегі басқа ешбір сөзбен сөз тіркесін жасамайды.
Күрделі сындардың құрамының тұтастығын
олардың сыңарларының арасына басқа сөздердің
кіре алмауы да білдіреді. Күрделі сындар біртұтас
сөз болғанды қтан, оның сыңарларының арасын
басқа сөзбен бөлуге болмайды. Бұл - сөз атау-
л ы ға тән жалпы заңдылық. Негізгі түбір бол-
сы н, туынды түбір болсын олар - біртұтас сөз,
сондықтан олардың тұтастығын бұзып, арасына
басқа сөз кіре алмайты ны белгілі. Дәл осындай
күрделі сөздер де біртұтас сөз болғандықтан, оның
қолданыста тұтастығы сақталады.
Күрделі сындар айтылу жағынан да бір ұдай,
бір ы р ғақ арқы лы ерекшеленеді. Күрделі сы н-
дардың құрам ы ндағы сыңарлардың әрқайсы сы
жеке айтылып, сыңарлары пауза арқылы бөлініп
тұрмайды.
Күрделі сындардың сыңарларының ара жігі
бөлінбей, біртұтас ырғақпен айтылып, бір сөздегі
бір екпінмен айтылады.
М ысалы:
Ұзын бойлы, кара сұр, ашык жүзді
Күңке ерінің жылы шырайын пайдаланып, - Мен
бүгін теңдерді шешкізіп, ертең үйлерді тіккізбек
£дім, - деп, М айбасарға қарады.
Зор денелі, бурыл
сакалды
Құнанбайдың жалғыз көзі бұларда емес
(Әуезов). Осылардың еш қайсында күрделі сын-
ның сыңарларының арасында пауза, іркіліс жоқ,
айтылуда күрделі сындар біртұтас сөз ретінде бір
екпінмен ғана айтылады. Кідіріс тек күрделі сын-
дардан болған біры ңғай мүшелердің арасы нда
ғана бар.
Түркі тілдері, оны ң ішінде қазақ тілінде
күрделі сындар сөздің бір белгісі саналатын емле
белгісіне бағынбайды , бірақ сөзді тануға қойы -
латын басқа белгілердің бәріне ол толық сәйкес.
Ал емле белгісі күрделі сөздер деп біріккен
сөздерді танитын тілдердің озінде де тұрақты белгі
бола алмай жүргені ғылымда көрсетіліп жүр. Сон-
дықтан түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тілінде
емле күрделі сөзді тануға белгі, тірек болып са-
налмайды.
Күрделі сын сөзж асам н ы ң аналитикалы қ
тәсілінің 3 түрі арқылы жасалады. Олар: біріктіру,
қосарлау, тіркестіру тәсілдері. Осымен байланыс-
ты күрделі сы нны ң 3 түрі бар: біріккен күрделі
сындар, қос сөзді күрделі сындар, тіркесті күрделі
сындар.
Біріккен күрделі сын есімдер онш а көп емес.
Кейбіріне мысал келтірейік:
көнетоз, көнтері,
тілалғыш, есерсок, біртоға, аланғасар, аласабыр, кер-
тартпа, конакжай, жарымжан, балажан, карапай-
ым, кеудемсок, ішкұста
(аш у),
етжеңді, кірпияз,
можантопай, етекбасты (мінез), бұратана, кем-
тарт.6.
Мысалы:
Мынау нағыз можантопай мау-
бас түйенің өзі екен ғой
(Досжанов).
Үлбике -
етжеңді, дөңгелек бетті, киғаш кара касты то-
лыкша кыз
(Омаров).
Көнетоз сүрғылт тысы бар
жүндес кара елтірі тымактың бет тұсы сірескен
карлы м ұз
(Әуезов).
Одан әрі төрге алаша төсел-
ген, іргеде алабажалак кұрак көрпеше жаюлы жа-
тыр
(С ерғалиев).
А л Э ли болса шалык ауруы бар
кемтар жігіт
(Омаров).
Қос сөзді күрделі сын есім сөздер тілде өте
көп:
ұзынды-кыскалы, жаманды-жаксылы, акты-
каралы, кызылды-жасылды, ерке-бұлаң, көл-көсір,
ала-кұла, ағал-ж ағал, сыбай-салтаң, кан-сөлсіз,
кедір-бұдыр, телегей-теңіз, ұзыннан-ұзак, өркеш-
өркеш, үйме-жүйме, аумалы-төкпелі, кырғи-кабак,
элем-жәлем, сұлу-сыпайы, кайғы-касіретсіз, үлкен-
үлкен, ұсак-түйек, биік-биік
т.б.
Тіркесті күрделі сындар тілден кең орын ала-
ды. Олар сөзді танудың емле белгісіне бағынбай-
ды. Тіркесті күрделі сындар неше сыңардан құрал-
са да, оны ң сы ңарлары бөлек-бөлек жазылады.
Мысалы,
ақ сары, күрең қызыл, қара қошқыл, теңбіл
көк, удай ащы, коңыр салқын, майда қоңыр, қызыл
шүнақ (аяз), түлкі бұлаң, көк долы, көк жасық, то-
м аға тұйық, кер шолақ, арыстандай айбынды, түлкі
тымакты, қасқыр ішікті
т.б. Осы тіркесті сын-
дардың қайсысы болсын біртұтас м ағы на береді.
Күрделі сынны ң барлы қ белгісіне сай келеді.
Ерекше ескерілетін мәселе осы күрделі сын-
дардың құрамындағы оны ң сыңарларының қан-
дай тілдік бірліктен болатынына арнайы көңіл бөлу
керек. Ғалымдар бір ауыздан күрделі сөздің құрамы
дербес лексикалы қ бірліктен, я ғн и толы қ м ағы -
налы ең кемі екі сөзден жасалады деп санайды,
кейде оларды байланыстыратын, не сыңарлардың
құрамында көмекш і сөзі де болуы мүмкін деп
санайды. Бірақ ондай көмекшілер күрделі сөз жа-
саушы сыңар деп саналмайды.
|


text:
358 СӨЗЖАСАМ Ал кейбір зерттеушілер көм екш і сөздерді
күрделі сөздің бір сыңары деп санайды. Бүл түрко-
логтар арасы нда күрделі етістікпен байланысты
бір кездерде кең тараған пікір болатын. Бірақ
етістіктің аналитикалық формалары мен күрделі
етістіктер табиғаты танылып, дәлелдегеннен бері,
бұл мәселеде көзқарас өзгерді.
Тілдегі күрделі сын атаулының бәрінің құра-
м ы ндағы сы ңарлар толы қ, дербес м ағы налы
сөздерден құралған. Өйткені күрделі сынның ма-
ғынасы оның құрамындағы дербес сөздердің ма-
ғы насы нан жасалады. Мысалы,
көк аладесек, ол
көк пен басқа түстің араласуынан тұратын түсті
білдіреді. Күрделі сөздің сы ңарлары он ы ң ма-
ғынасына өз үлесін қосуы керек. Ал күрделі сөздің
бір сы ңары ған а м ағы налы болса, көм екш і сөз
о ған м ағы н а қоса алмайды, сонды қтан күрделі
ұғым да жасалмайды.
Ал күрделі сын күрделі ұғымды білдіруі ке-
рек, я ғн и күрделі сындық белгіні білдіруі қажет.
М ысалы,
қара сұр, қара ала, ақ боз, ақ құба, қара торы, қызыл күрең т.б. Осы сияқты күрделі сын-
дарды алсақ, бұлардың бәрі екі түстің қосынды-
сы нан, араласуы нан туған екеуінен де басқа
үш інш і түсті білдіріп тұр. Ол үш інш і м ағы н а
сыңарларының мағынасының үлестерінен туған.
Күрделі сы нны ң мағынасы оны ң құрам ы н-
дағы дербес сөзден болған сыңарларды ң м ағы -
насымен байланысты.
К ү р д е л і сы н күр д ел і с ы н д ы қ ұ ғы м д ы
білдіреді. Дүниедегі заттардың сы нды қ белгілері
алуан түрлі. Оларды білдіру үшін, тілде күрделі
сы нды қ ұғымды білдіретін күрделі сындар пай-
да болған. Олар дара сындық ұғы м нан м ағы на-
сы ны ң да күрделілігі арқылы ерекшеленеді.
Дара сындар мен күрделі сындардың м ағы -
насында үлкен айырмаш ылық бар. Дара сындар
заттың бір ғана белгісін білдіреді. М ысалы,
ақ көйлек, жасыл шөп, биік үй, сұлу қыз, әдемі киім, үлкен терезе т.б. Бұлардың әрқайсы сы заттың
бір ғана белгілерін, бір ғана ұғымды білдіріп тұр.
Ал күрделі сындардың мағынасы бұдан бас-
қаша, күрделі сындардың құрамы қандай күрделі
болса, м ағы налары да сондай күрделі болады.
М ысалы,
қызыл ала көйлек, қара көк қамзол т.б.
Күрделі сындар заттың белгісі бір текті емес
екенін көрсетеді.
Қызыл ала көйлек дегенде
көйлектің түсінде қызыл да, тағы басқа түс те
барын көреміз. С онды қтан да ол дара сы ннан
белгінің күрделілігі арқылы ажыратылады. Бұлар-
дың м ағы насы сыңарларының м ағы налары ны ң
қосындысынан жасалған.
Келтірілген күрделі сындардың әрқайсысы да
осы сияқты күрделі сы нды қ белгілерді білдіреді.
О сы ндағы
қара көк күрделі сыны көктің таза көк
емес, қараға жуық көк екенін білдіреді. Ал
м ой- ыл қара мақпал пегенде мақпалдың қаралығы мой-
ы лға ұқсайтыны,
солғын қызғылт дегенде қызыл
түстің бәсеңдігін білдіріп тұр.
Күрделі сы нны ң м ағы насы ны ң күрделілігі
ш ындық өмірдегі заттардың сындық белгілерінің
күрделі болуына байланысты. Басқаша айтқанда,
ш ы нды қ өмірдегі заттар тек бір түсті болып кел-
мейді, олардың белгісі де түрлі, күрделі болады.
Тіл ш ы н д ы қ өм ірд і б іл д ір етін д ік тен , тілдік
бірліктер затгың шындық өмірдегі күрделі белгісін
де білдіруге тиісті. Осымен байланысты заттың
күрделі қасиетіне қатысты сөздерден күрделі сын-
дар жасалады. Бұл күрделі сындардың екі не одан
да көп сөздерден құралуын туғы зған.
С оны м ен күрделі сөздер күрделі ұғымды
білдіреді. Бұл қағи да күрделі сындардан да кең
орын алады. М ысалы
,қара көк, бозғыл сары, қоңыр күрең, қара торы, қоңырқай сұр, көк ала, қызыл күрең, сияқты түр-түске қатысты күрделі сындарды ал-
сақ, олардың еш қайсы сы бір ғана нақты түсті
білдірмейді. Олардың әрқайсы сы түстің күрделі
түрін білдіреді. Ал осыларды ң қайсы сы болсын
бір заттың түсінің күрделілігін көрсетеді. М ыса-
лы:
Н айманкок деген ак көк ат болатын (Әуе-
зов).
Енді ақ боз ат та бірдемеге тіреліп тоқта- ғандай (Сонда).
Бұл мысалдарда аттың күрделі түсі суреттел-
ген. Егер осы заттардың түрі-түсі, сипаты, белгісі
күрделі болмай, бір тектес болса, онда дара сын-
дар ғана қолданылар еді. Мысалы,
көк ат, боз ат, күрең көде, селеулі дала т.б.
А ны ғы рақ айтқанда, күрделі сы нны ң құра-
м ындағы сыңарлар оның жалпы мағы насы н жа-
сайтын болғандықтан, күрделі сөздің мағынасы-
нан оның сыңарларының мағы насы орын алмай
қоймайды . Осыдан келіп күрделі сөздердің ма-
ғы насы ны ң кеңдігі күрделі ұғымды білдіруі шы-
ғады.
Күрделі сөздердің біртұтас мағынасының жа-
салуында оның сыңарлары болып тұрған тілдік
бірліктердің м ағы насы түрлі даму құбылысыңа
түседі. Бірақ олар бір-біріне қатысы жоқ, байла-
ныссыз құбылыстар емес. М әселен, кеңею мен
жинақталу үрдісін бөлу өте қиы н. Кеңею мен
жинақталу, көбіне бірге жүретін құбылыстар.
Айталық,
қызыл күрең, ақшыл көк, қара торы сияқ-
ты күрделі сыңдардың мағынасы жеке сыңарлар-
мен салы стырғанда, кеңігені сөзсіз. Ал осы ма-


text:
КҮРДЕЛІ СЫН ЕСІМДЕР 359 ғына оның құрамындағы сыңарлардың мағына-
сыны ң қосы лы п, кірігуі арқылы кеңіген.
Сонды қтан да көпш ілік ғалымдар күрделі
сөздердің м ағы насы оның құрамындағы сыңар-
лардың м ағы насы ны ң қосындысынан жасалады
деп санайды. Бұл өте кең тараған пікір.
Қазақ тіліндегі күрделі сындардың жасалу-
ында оның сыңарларының жеке мағыналарынан
күрделі сынның мағынасы әлдеқайда кең. Өйткені
күрделі сы нны ң м ағы насы көбіне оны ң құра-
мындағы екі сыңардың м ағы насы ны ң қосылуы
мен кірігуінен, оларды ң ж иы нты ғы ны ң нәти-
жесінде біртұтас м ағы н аға көшуінен жасалаты-
ны айтылды. Ол түр-түс күрделі сындарына да,
сапалық күрделі сындарға да қатысты. Ж оғары -
да түр-түс сы ндары м ы салға келтірілгендіктен,
енді сапалық күрделі сындардан мысал келтірейік:
қара қасқа, көк жал (қасқыр), тоқ жарау, көк тай- ғақ, көк жасық, ақ үлпа (қар),
арабы ақ боз (ат),
әккі қу, үлан байтақ т.б.
Шық түскен боз кырау күздің қара суық түнінде... (Әуезов).
Ол - өңшең қыз, сылқым сүлу келіншек пен сэнді сүлу бозбала (Сонда).
Ал күрделі сын кездейсоқ жасалмайды. Ол
алдымен ш ы нды қ өмірдегі заттың белгісіне бай-
ланысты, бірақ күрделі сындардың қалай жаса-
луы, қандай сы ңарлардан, сыңардың қандай
сөздерден, қандай тәртіпте орналасуы тілде әбден
қалыптасқан заңдылыққа айналған. Күрделі сын-
дардың құрамының қанш а сыңарлардан құралу-
ында да тілде қалыптасқан заңдылық бар. Олар-
дың құрамы ш ексіз, ретсіз емес. Сонымен бірге
күрделі сындардың сыңарларының да қызметін-
де айырма бар.
Күрделі сы ңарды ң құрамы ауыспалы ж әне
лірек сыңардан тұрады. Тірек сыңар күрделі сөздің
құрамын ұйыстырушы, күрделі сөз жасаушы қыз-
мет атқарады. Сонды қтан бір тірек сыңар арқы-
лы бірнеш е күрделі сын жасалады. Осы ретте
тірек сы ңарды ң қы зметі бірнеше туынды түбір
жасаушы сөзжасамдық ж ұрнаққа ұқсайды. Мы-
салы,
қызыл ала, көк ала, күрең ала, қара ала, сары ала деген күрделі сындар
ала тірек сыңары ар-
қылы ж асалған. Осы күрделі сөздердің бәрінде
ала тірек сы ңар бір м ағы на береді. Ал
қызыл, көк, сары, күрең, қара деген сыңарлар ауыспалы
сыңарлар. Олар тірек сыңарды аны қтап, оны ң
белгісі ретінде қолданы лған, қазір күрделі сөз,
әрине, бір м ағы на береді.
Күрделі сыңарда тірек сыңар қызметінде сапа
сындары мен қаты сты қ сындар ең өнімді тірек
сыңар болып саналады. М ысалы,
ал қызыл, шым- қай қызыл, күрең қара, күлгін кара, ақ сары, жирен сары, қызыл күрең сияқты күрделі сындарда ауыс-
палы сыңардың тірек сыңардың мағынасын анық-
тап, толықтырып тұрғаны ан ы қ байқалы п тұр.
Ал осы ерекш елік мына күрделі сыңдарда да
байқалады:
жирен жорға, қара жорға, меңіреу суық, уыздай жас, сүттей таза. М ұнда да ауыспалы
сы ңарлар тірек сыңардың мәнін аш ып, анықтап
тұр.
Қатыстық сындардан тірек сыңар қызметін-
де -ды тұлғалы туынды сындар өте мол қолда-
нылады. М ысалы,
қара мүртты, күн шуақты, қой көзді, бидай өңді, түлкі тымақты, ат жақты, қыз мінезді, орта бойлы, қызыл шырайлы т.б.
Тірек сыңар қы зметінде
-дай ж ұрнақты ту-
ынды қаты стық сын есім өте жиі қолданылады.
Мысалы,
тамық лебіндей, ақ қағаздай, атқан таң- дай, қара қүрттай, ат төбеліндей, аш күзендей, ащы іиектей, сары алтындайт.б. М іне, бұлардың бәрінде тірек сыңардың ма-
ғынасын ауыспалы сыңартолықтырып, күшейтіп,
нақтылап тұр.
Күрделі сындарды ң сы ңарлары көбіне сын
есім сөздерден құралады, бірақ күрделі сы нны ң
сыңары қызметінде басқа сөз таптары да қатыса-
ды. Осымен байланысты күрделі сындардың сы-
ңарларының қай сөз табынан құралатынын анықтау
қажет.
Тіркесті күрделі сындардың сыңарлары негізгі
сындардан жасалады. М ысалы:
Олардың алдына үзын бойлы, ақ қызыл ажары айқын көрінген қыз к ел д і(Э уезов).
Күрделі сындардың сыңарлары сапа сыны мен
қаты стық сыннан да өте жиі жасалады. Мысалы:
Ол қоңыр өңді, қызыл шырайлы, қара мүртты, то- лы қ денелі кісі Айтан еді (Есенж анов).
Бұл құрам дағы күрделі сы ндар да тілде өте
жиі қолданылады.
Күрделі сындардың сыңарлары қатыстық сын
мен сапа сыны ның тіркесінен де жасалады:
Қасы козін сүрмелеген сүйрікт ей сү лу өзбек қызын тоңіректеді (Әуезов).
Күрделі сы нны ң екі сы ңары да қаты стық
сыннан жасала береді. Мысалы:
Судай сүлу, жел- дей екпінді, жалпақ жүртқа жүмбақ өмір (Жұма-
баев). Қы сқа мұрты жаңа тебіндеп келе жатқан
өткір козді, сүлу жүзді, қара күрең жігіт еді (Әуе-
зов).
Күрделі сындардың құрамында басқа сөз тап-
тары на жататын сөздер де қолданылады. Соның
ішінде зат есім сөздер жиі кездеседі. Мысалы:


text:
360 СӨЗЖАСАМ Ш о қан ға арнап алып
коілған м а қп а л қара бес-
тіге Бейсен “ Ш оқанны ң қы зқарасы ” деп ат қой-
ған (Бегалин).
Қ азақ тіліндегі күрделі сындардың негізін
екі құрамды тіркесті сындар құрайды. Екі құрам-
ды күрделі сындар құрамына қарай мынадай үлгі
арқылы жасалады: 1) сапа сыны + сапа сыны; 2)
зат есім + сапа сы ны ; 3) сапа сыны + зат есім;
4) қаты сты қ сы н + сапа сыны; 5) сапа сы ны +
қаты сты қ сын; 6) зат есім + қаты сты қ сын; 7)
қаты сты қ сын + қаты сты қ сын; 8) сан есім +
қаты сты қ сын; 9) етістік + қаты сты қ сын.
Екі құрамды күрделі сындардың сапа сыны
+ сапа сыны үлгісі бойынш а ж асалған түрлеріне
мыналар жатады:
қара көк, ал қызыл, көк ала, ақ сүр, қара қоцыр, қара кер, ақ қүба, қоңыр салқын, майда қоңыр, қызыл шүнак (аяз), саңлақ жүйрік т.б.
Тіліміздегі
қара торы деген күрделі сы н ға
Ж .Ш акенов талдау жасап, ондағы
торы деген
сын есім нің жеке тұрғанда адам ға байланы сты
қолданы лм айты ны н, оны ң тек ж ы лқы м ен бай-
ланысты ғана қолданылатынын айтады.
Тіпті
торы деген сын есімнің жылқыдан бас-
қа малдың да еш қайсысына қолданылмайтынын
аш ы қ ай тқан . Ал осы
торы деген сөз
кара сы н
есім м ен тіркесіп, бір күрделі сөз ж асаған д а,
он ы ң м ағы н асы н д а б олған өзгеріс
қара торы сөзінің адамның түсін білдіруге көш кенін дәлел-
деген.
Сөйтіп, екі құрамды күрделі сындар сапа
сыны мен сапа сынының тіркесуінен жасалғанда
үш інш і сапа сы ны жасалатыны, я ғн и күрделі
сы нны ң құрамдағы сыңарлардың мағы насы нан
өзгеше үшінші мағынасының жасалатыны анық-
талды, бірақ ол м ағы на сыңарларының м ағы на-
сына өте ж ақы н м ағы на екені байқалды.
Екі құрамды күрделі сы нны ң
сапа сыны +
зат есім үлгісінде ж асалған күрделі сы ндарға
мыналар жатады:
ж алғыз аяқ (жол),
қара сирақ, ақ жүрек, кара түнек, ақ көңіл, боз окпе, ақ бал- тыр (қатын), бос белбеу, сары қарын (бәйбіше), кең қолтык (қазақ), кәрі тарлан (адам), қара көлең- ке, арам т амақ, қара бет, көк шандыр (ет),
кәрі күлақ (кәрия),
ала колеңке (кез, уақыт), кок шал- ғы н (жайлау),
қара табан (халық) т.б.
Бұл үлгідегі күрделі сындар тілімізде өте көп,
ол өнімді үлгі. Ал оны ң құрамындағы сыңарлар
тұтасып бір м ағы наға көшкен, зат есім сыңар өз
мағынасын сақтамаған. Мысалы,
жалғыз аяқ де-
ген күрделі сы н
жол деген зат есіммен тіркесте
қолданылады, сонда
ж алғыз аяқ жол - жаяу
жүретін жол дегенді білдіреді. Түсіндірме сөздікте
оған мынадай анықтама берілген: “ Еніне аяқ қана
сы яты н, ш ұбы рған со қп ақ ж ол” . Сөйтіп мұнда
ж алғыз деген сыңар да,
аяқдъүен сыңар да өзінің
дербес тұрғандағы мағы насы нан айрылып, екеуі
біртұтас лексикалық мағына беріп тұр. Сол сияқ-
ты
бос белбеу адам дегенде де қазіргі м ағы на-
сында оның құрамындағы сыңарлардың мағына-
сынан із сақталмаған, ол жуас, әлсіз, қаталдығы
ж оқ адам деген ұғымды білдіреді.
Күрделі сындардың құрамындағы сыңарлар-
дың өз мағынасынан мүлдем айрылып, басқа ма-
ғы н аға ауысуын идиомалану арқы лы басқа ма-
ғы н аға көшу дейміз. Бұл күрделі сын атаулының
бәрінде бола бермейді.
Күрделі сынның бұл түрі өте өнімді, тілімізде
жиі қолданылады. М ысалы: Онда бұл
боз өкпе, ұяң, әлі аш ылмаған ұзын тұра жас жігіт көрінген
(Есенберлин).
Екі құрамды күрделі сындарды ң зат есім +
сапа сыны үлгісімен ж асалған түрлері де тілде
мол. Олар:
томаға түйық, мақпал қара, теке сары, қозы күрең, т үлкі бүлаң т.б.
Осы үлгі бойынш а жасалған күрделі сындар-
ды ң м ағы насы сы ңарлары ны ң жеке тұрғандағы
мағы насы нан басқа екенін мынадан көреміз:
то- м а ға түйық - еш хабарсыз, ауыр мінез м ағы на-
сын береді,
м ақпал қара - оте қара, мақпалдай
қара мағынасын береді,
теке сары - текедей сары,
козы күрең - қозыдай күрең, күрең қозыдай ма-
ғы налары н береді,
жүзі қара - қара бет, ұятсыз
деген мағына береді,
түлкі бүлаң (мінез) - түлкідей
бұлаңдап, құбылып ұстатпайтын мінезді адам де-
ген мәнді білдіреді. Осы күрделі сындардың құра-
мындағы зат есім мағыналы сөздер өзінің заттық
мағынасын мүлдем сақтамаған. Олар күрделі сын-
ны ң екінш і сы ңары ны ң м ағы насы н күшейту,
анықтау, нақтылау қы зметін атқары п, онымен
біртұтас мағына берген.
Екі құрамды күрделі сындарды ң
сапа сыны +
қатыстық сын үлгісі арқылы жасалған күрделі
сындар да жиі қолданы стағы сөздер. Бұл үлгі де
өнімді үлгіге жатады. Осы топтағы күрделі сын-
дардың соңғы сыңарларына байланысты ерекшелік
байқалады. Бұлардың бір тобы ның соңғы сына-
ры
-дай/-дей ж ұрнағы арқылы ж асалған қатыс-
ты қ сы ннан болады да, екінші тобы ны ң соңғы
сыңары -ль//-л/жұрнағы арқылы жасалған қатыс-
ты қ сыннан болады.
Осылардың 1-тобына жататын күрделі сын-
дар:
ақ күріштей, ак сүйріктей, қара тастай, ақ қағаздай, мөлдір бүлақтай, сүр жыландай, асқар


text:
КҮРДЕЛІ СЫН ЕСІМДЕР
361
таудай, аіи қасқырдай, кең сарайдай, ақ сұңқардай,
қызыл түлкідей, кең жайлаудай
т.б.
Ал
сапа сыны
+
қатыстық сын
үлгісімен жа-
салған күрделі сындардың 2-тобы -
-лы /-лі
тұлға-
лы қатыстық сынның тірек сыңар болуы арқылы
жасалған күрделі сындар. Олар:
жас балалы, те-
рең ойлы, орта бойлы, қара мұртты, терең сырлы,
ақ сәлделі, қыр мұрынды, кең маңдайлы, асыл
түқымды, қара топырақты, қу тілді, жүмыр бас-
ты (пенде), салт атты, сұңғақ бойлы
т.б.
Абайдың өз шешесі Ұлжан мен екінші шеіиесі,
сұлу жүзді - Айғы з қатар түр екен
(Әуезов).
Бұл күрделі сындарды ң ауыспалы сыңары
тірек сыңардың м ағы насы н анықтап, күшейтіп,
о н ы м е н б ір тұ та с күрделі с ы н д ы қ ұ ғы м д ы
білдіреді. Күрделі сы нны ң м ағы насы сыңарла-
ры ны ң м ағы н асы н ы ң кірігіп, жалпылануы ар-
қылы жасалады.
Екі құрмады күрделі сындардың
қатыстық
сын
+
сапа сыны
үлгісімен жасалған түрі тілде
жиі қолданылады . Бұл өнімді үлгіге жатады.
Олардың біразын санап өтейік:
балдай тэтті,
түпсіз терең (теңіз), қатықсыз қара
(көж
е),уы з-
дай жас, кіршіксіз таза, жардай семіз, оттай ыс-
тық, нарттай қызыл, айдай сұлу, еңгезердей үлкен,
баладай аңқау, мұнтаздай таза, сүттей таза, удай
ащы, қаңбақтай жеңіл, мойылдай қара, (бой), аба-
жадай үлкен, оқтаудай түзу, қарақаттай қара
(көз), мамықт ай майда, панасыз жас
т.б.
Екі құрамды тіркесті күрделі сындардың
төртінш і үлгісіне қаты сты қ сын + сапа сыны
жатады. Бұл тогітағы күрделі сындардың бірінші
сыңары көбіне
-дай/-дей
жұрнақтары арқылы зат
есімнен ж асалған қаты сты қ сыннан тұрады да,
екінш і сыңары түрлі мәнді сапа сы ны нан жаса-
лады. Ал
-дай/-дей
жұрнағы зат есімнен салыс-
тырмальГмәнді сын есім жасайтыны белгілі. Сон-
да күрделі сы н н ы ң екінш і сы ңары ндағы сапа
сыны заттағы қасиетпен салыстырылып, сапа сы-
нының мәні күшейтіледі. Мысалы,
оқтаудай түзу,
сыбызғыдай нэзік
(үн),
жардай семіз, удай ащы,
қаңбақтай жеңіл
дегенде біз түзудің оқтау си-
яқты екенін, нәзік үннің сыбызғы үніндей екенін,
семіз адам ны ң жардай үлкен екенін, ащ ы ны ң
удай, жеңілдің қаңбақтай екенін түсінеміз. Сон-
да бұл топтағы күрделі сындардың бірінші сы-
ңары екінші сыңарының мәнін күшейтіп, аны қ-
тап тұрғаны аны қ көрініп тұр. Бұдан екінші сы-
ңардың лексикалы қ м ағы насы басым болыгі,
оның аздап мағынасы толығатыны байқалды. Ал
бұл топтағы күрделі сындардың мағынасы екінші
сы ңарды ң м әнінің толы ғуы нан ж асалаты ны
анықталды. Сөйтіп соңғы сыңардың мәні мүлдем
өзгермей, толығу арқылы, аздаған өзгеріске түседі,
бірақ ол оның мағынасынан өзгеріссіз қалуы емес.
Екі құрамды күрделі сындардың келесі үлгісі
-
зат есім
+
қатыстық сын.
Бұл үлгімен жасал-
ған күрделі сындар тілде бірсыпыра:
тал шыбық-
тай, ат басындай, іиақпақ тастай, жай оғындай,
шот маңдайлы, арыстан жүректі, алтын басты,
қошқар түмсықты, түйе өркешті, қыз емшекті,
күміс баулы, пүитақ бөрікті, есек дэмелі, бидай өңді,
қой көзді, қолы ашық, қаз мойынды, ат жақты,
құндыз жағалы, қызмінезді, түлкі тымақты, қош-
қар мүйізді, жай оғындай, бидай өңді, қарға та-
мырлы, киіз үйлі, қақпақ жауырынды, алтын сыр-
ғалы
т.б.
Бұл үлгімен жасалған күрделі сындардың ма-
ғынасы сы ңарлары ны ң м ағы на қосындысы ның
жалпылануы арқылы жасалады. Ал м ағы наиы ң
жасалуы на оны ң сы ңарлары ны ң м ағы налары
қосы лғаны м ен, күрделі сы нны ң м ағы насы жал-
пыланғанда, сыңарлардың мағынасынан алыстап,
идиомалануға жетеді:
қаз мойынды —
ұзын мой-
ынды деген мәнді білдіреді,
жібек мінезді
деген
де мінезі биязы, ж ұм сақ дегенді білдіреді. Бұл
күрделі сөздердің мағынасының жалпылану дәре-
жесі әр түрлі. М ысалы,
темір торлы, т үлкі ты-
мақты
дегендер сыңарларының м ағы насы на өте
жақын.
Екі құрамды күрделі сындарды ң бір тобы
қатыстық сын
+
қатыстық сын
үлгісімен жаса-
лады. Олар:
жіпсіз тұсаулы, арыстандай сымбат-
ты, жолбарыстай қайратты, улы тілді (ақын), бо-
тадай сүйкімді, кінэлі адамдай, қазақы киімді, ап-
латондай ақылды, жиреншедей ағынды, кестедей
нақысты, кілемдей келбетті, өліктей үнсіз, қырма
сақалды.
Мысалы: Кім
баласының арыстандай айбат-
ты, жолбарыстай қайратты, аплатондай ақылды,
жирениіедей ағынды
болғаны н тілемейді? (Айма-
уытов).
Күрделі сындардың осы тобының мағынасы
сыңарларының м ағы насы ны ң қосылып, ж инақ-
талуы, жалпылануы арқылы жасалады, олардың
жалпылану дәрежесі түрлі болады.
Екі құрамды күрделі сындардың келесі үлгісі
-
сан есім
+
қатыстық сын.
Бұл өте өнімді үлгіге
жатпайды. Алайда тілде олар аз болса да, бар:
жүз қадамдай, екі кісілік, екі қырлы, он күндік (де-
малыс), бір бетті (адам), сегіз өрімді, үш тармақ-
ты, төрт бүрыіиты, үш бұрышты, бес саусақтай,
алты қанатты (үй), екіжүзді, он кісілік, мың жыл-
дық
т.б.
|


text:
362 СӨЗЖАСАМ М ысалы:
Жігіт сегіз қырлы, бір сырлы бол- сын (М ұқанов). Бұл күрделі сындардың мағы на-
сы сыңарларының мағынасының қосындысынан
жасалады.
Екі құрамды күрделі сынның тағы бір үлгісі
етістік +
катыстык сын: ұлы ған торсықтай, кақкдн кдзыктай, күйген терідей, аршыған жұмырп- кадай, түксиген кабақты, ашыған айрандай т.б.
Өнімсіз үлгі ретінде етістік +
сапа сыны үлгісінде де күрделі сындар кездеседі:
кат қан қара, шыжыған ыстық, уылжыған жас, борпиған сары, ілмиген арық, лыпылдаған ж ылпосі.Ь. Беті күйген терідей бырысып-тырысып қа л- ған неме екен (М ұқанов).
Бұл күрделі сындардың мағынасы сыңарлар-
ды ң м ағы насы ны ң жинақталуы арқылы ж асал-
ғанымен, одан алыстап, дерексізденген.
Тілімізде үш құрамды күрделі сындар да бар,
бірақ күрделі сы нны ң бұл түрі өте аз, екі құрам-
ды күрделі сындармен саны ж ағы нан салысты-
руға келмейді: Алайда аз болса да,
аш қасқырдай қомағай, сары алтындай салмақты (қыз),
таңғы шықтай таза (сезім),
ал қара көк, бес биенің са- басындай, ақ сұр жүзді (қыз),
түйе жүн шекпенді, кызыл қүрең жүзді (жігіт).
Үш құрамды күрделі сындар негізінен екі
жолмен жасалады: 1) дара сын + күрделі сын, 2)
күрделі сын + дара сын.
Дара сын +
күрделі сын үлгісімен ж асалған
күрделі сындар төмендегідей:
күмістей таза сулы, нәзік қоңыр сәулесі т.б.
Күрделі сын +
дара сын үлгісімен ж асалған
үш құрамды күрделі сы ндарға мысал мынадай:
сары алтындай салмақты, аш қасқырдай қом а- ғай, ақ сұр жүзді, қызыл күрең жүзді, түйе жүн шекпендіт.б. Үш құрамды тіркесті күрделі сындардың ма-
ғынасы да - жалпы күрделі сындардың м ағы на-
сы сияқты құрамындағы сыңарлардың мағы на-
сы негізіндегі жалпы туынды м ағы на.
М ысалы,
аш қасқырдай қом ағай деген үш
құрамды тіркесті күрделі сынды алсақ, ол күрделі
сын мен дара сынның қосындысынан жасалған.
М ұндағы
аш қасқырдай деген күрделі сын
қома- ғай деген дара сынның мағынасын толықтырып,
күш ейтіп тұр, соны ң нәтижесінде тек қом ағай
деген белгінің күшейтілген мағынасы қалыптас-
қан.
А л қара көк деген күрделі сын дара сын мен
күрделі сы нны ң тіркесінен ж асалған. М ұндағы
қара көк күрделі сыны көктің қараға жақындау
реңкін білдіреді. О ған қосы лған
ал қара көк реңктің сәл аш ы қ реңкін білдіреді. Сөйтіп үш
құрамды күрделі сындардың мағы насы да оның
құрамындағы сыңарлардың мағынасына негізде-
ле жасалады.
Күрделі сындардың құрамындағы сыңарлар-
дың мағыналарының кеңуі, жалпылануы, нақты-
лануы, қосылуы, кірігуі сияқты түрлі өзгерістер-
ге ұшырауы арқасында күрделі сын біртұтас лек-
сикалық м ағы наға көшеді.
Күрделі сындарды ң м ағы насы оны ң құра-
мындағы сыңарларды ң м ағы налары ны ң кірігуі,
жымдасуы, не сы ңарлары ны ң бірігуінің, не еке-
уінің де негізгі м ағы н асы н ж оғалты п, басқа ма-
ғы н аға көшуі, я ғ н и идиомалануы арқылы жаса-
лады.
Осы күрделі сындарды жасауда ерекше қыз-
метті сапа сындары мен қаты сты қ сындар атқа-
рады. Күрделі сы нны ң жасалуында ұйымдасты-
рушы қызметін тірек сыңар атқарса, күрделі сында
тірек сыңар қы зметін түр-түс және сапа сыны
мен қатыстық сындар атқарады. Басқа сөз тапта-
рынан тірек сыңар қызметінде текж екелеген зат
есімдер кездеседі, олардың идиомалануы арқылы
күрделі сын жасалуы кездеседі, бірақ олар санау-
лы ғана.
Күрделі сындар алуан түрлі мағынада қолда-
нылады, сондықтан оларды түрлі мағыналық топ-
тарға топтастыруға болады, бірақ бұл туралы ар-
найы зерттеу ж асал м аған . С онды қтан мұнда
күрделі сындардың кейбір ірі м ағы налы қ тобын
түгел қамти алмайды.
Күрделі сындардың төмендегідей мағыналық
топтары бар: 1) түр-түс күрделі сындары, 2) сапа
мәнді күрделі сындары, 3) адамға қатысты күрделі
сындар, 4) киімге қатысты күрделі сындар, 5) та-
биғатқа қатысты күрделі сындар, 6) жануарларға
қатысты күрделі сындар, 7) үй мүліктеріне қатыс-
ты күрделі сындар, 8) құрал-ж абды ққа қатысты
күрделі сындар.
Т ү р -тү с м ән ін д егі күрделі сы н дар түсті
білдіретін негізгі сындардан жасалады. Өмірдегі
зат атаулының түрлі түсін, реңкін білдіреді. Олар
іштей аш ы қ түсті білдіретін күрделі сындар
(ақ боз, ал қызыл, ақ сұр), қою түсті білдіретін күрделі
сындар
(қара қошқыл, қара көк, қара торы), сол-
ғы н түсті білдіретін күрделі сындар
(күлгін көк, солғын қоңыр), түрлі түсті білдіретін күрделі сындар
(көк ала, теңбіл көк, шұбар ала) болып бөлінеді.
Сапа мәнді күрделі сындар мағынасы ж ағы -
нан түрлі-түрлі. Олардың кейбірін ғана атауға бо-
лады: аумақ-көлем мәнді күрделі сындар
(еңге- зердей үлкен, қағаздай жұқа, түпсіз терең, қылдай


title: САН ЕСІМДЕР СӨЗЖАСАМЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
САН ЕСІМДЕР СӨЗЖАСАМЫ 363 жіңііике), салм аққа қатысты күрделі сапа сыны
(қаңбақтай жеңіл, қорғасындай ауыр), дәм мәнді
күрделі сапа сыны
(удай ащы, балдай тэтті) т.б.
түрлі мәнді күрделі сапа сыны
(судай таза, көк жасық, айдай сүлу, оқтаудай түзу). Адамға қатысты күрделі сындар да іштей түрлі
мағыналы: бетәлпетке қатысты күрделі сындар
(қара тәмпеш бала, қара қож алақ бет, сопақ бетті), адам ны ң дене бітіміне қатысты күрделі
сындар
(сырықтай ұзын, өңкиген ірі, ілмиген арық), адамның мінезіне қатысты күрделі сындар
(жай- дары жайсаң, көк айыл долы, бір беткей), адам-
ның дауысы, үніне қатысты күрделі сындар
(май- да қоңыр, сыбызғыдай нэзік, эсем қоңыр), киімге
қатысты күрделі сындар
(қим а қамзолды, т үлкі тымақты, ақ көйлекті), табиғатқа қатысты күрделі
сындар
(ақ түтек боран, иіыжыған ыстық, үскірік суық), жануарларға байланысты күрделі сындар
(қара қасқа, тарлан боз, қарагер жорға, саңлақ жүйрік), үй мүліктеріне қатысты күрделі сындар
(алты қанатты, күйме-сандықты, торқа кілемді), құралға қатысты күрделі сындар
(өткір пышақ- ты, сабау камшылы) т.б.
5. САН Е С ІМ Д Е Р СӨ ЗЖ А САМ Ы
Сан атаулары - өте көне заманнан келе жат-
қан сөздер, оларды барлық көне жазба ескерткіш-
терден кездестіруге болады. Сан есімдердің көне-
лігіне байланысты тілдегі барлық сан атаулары-
ның қалай ж асалғаны аны қ кәріне бермейді.
Алайда, сан есімдер де - өзіндік сөзж асам ды қ
жүйесі бар сөз табы және сан есімнің созжасам-
ды қ жүйесі оте ертеде қалыптасқан. Сан есімнің
созжасам жүйесінің озіндік созжасам бірліктері,
үлгілері бар.
Сан есім нің созжасамдық бірліктеріне сан
атаулары және созжасамдық жұрнақтар жатады.
Сан атаулары созжасамда негіз соз қызметін ат-
қарады. Сан есімнің жұрнақтары созж асам ды қ
қосымшалар қызметін атқарады. Сан есім созжа-
самы на басқа соз таптары ны ң создері қаты с-
пайды, яғн и басқа соз табынан сан есім создер
жасалмайды.
Сан есімнің созжасамында тілде қалыптас-
қан созжасамдық тәсілдердің біразы қолданыла-
ды, бірақ бэрі емес. Мысалға сан есімде семанти-
калықтәсіл қолданылмайды, синтетикалықтәсіл
оте онімсіз, ал созжасамның аналитикалық тәсілі
сан есім созжасамында негізгі қызмет атқарады.
Сан есім созжасамдық бірліктерінің қызметі
белгілі заңдылықтарға негізделген. Сан есімнің
си н тети к ал ы қ тэсіл арқы лы жасалуы белгілі
қосымш алармен ғана байланысты. Сан есім -
қосымшаға оте кедей сөз табы. Сан есімнің созжа-
сам қосы м ш алары ны ң қолданы луы ны ң тілде
озіндік заңдылығы қалыптасқан. Мысалға сан есім
жұрнақтары басқа сөз табына жалғанбай, тек сан
есім сөздерге ғана жалғанады да, одан сан есімнің
түрлі м ағы налы қ топтары жасалады. Басқа сөз
таптарының қосымшалары оз аясында тұйықтал-
майтын болса, сан есімде оны ң сөзжасамдық
қосымшалары оз аясынан шықпайды, яғңи басқа
сөздерге ж алғанбайды . Сан есім қосымш алары
жаңа сан атауларын жасай алмайды, тек санды қ
атауларды түрлендіріп, оған м ағы н а үстейді.
М ысалы:
Екінші, үшінші күндері ағаіи отырғызу- шылардың тобы көбейе түсті. Төртінші бөлімше колхоз бойытиа м ем лекет ке астық сату жоспа- рын бірінші болып орындады (Боранбаев). О сы н-
дағы
екінші, үшініиі, тортініиі, бірініиі деген сан
есімдердің құрамындағы
-ніиі, -інші жұрнағы реттік
сан есімдер ж асайды, я ғн и ол - сан есімнің бір
сем антикалы қ тобы ны ң ж ұрнағы . М ұнда осы
создерге негіз болып тұрған сан атауларынан бас-
қа санды қ ұғы м , атау ж асалм аған. Негіз создің
санды қ ұғы м ы ны ң үстіне реттік м ағы на қосыл-
ған.
Мұндай сан есім қосымшалары коп емес, олар-
ға реттік, ж инақты қ сан есімдердің қосымш ала-
ры жатады. Сан есімнің созжасамдық жұрнақта-
ры сан есімнің м ағы н алы қ топтарын жасайды.
Сан есімнің түрлі м ағы налы қ топтарын жасауға
басқа соз таптары ны ң корсеткіш тері де қатыса-
ды. Бұл құбылыс та тіл заңды лы ғы нан негізгі
орын алм ағаны м ен, тілде бар құбылыс. Тілдік
бірліктердің оз қызметінен басқа да түрлі қызмет
атқаруы кездесіп отырады. Сан есімнің м ағы на-
лы қ топтарының жасалуынан бұл біраз орын ала-
ды. Мысалы:
Жасы сол кезде қырықтарды ал- қымдаған, сақалды, мүртты кісі еді (М ұқанов).
Жасы отыздардағы, қыр мұрынның астына шок- талап мұрт қойған сіріңке қара жігіт (Ж ұмақа-
нов). М ұнда
қырықтар, отыздар деген болжалдық
сандар сан есімге коптік жалғау жалғану арқылы
жасалған. М ұнда сан есімнің болжалдық семан-
тикалы қ тобы ны ң жасалуына зат есімнің коптік
жалғауы қатысып тұр.
Сонымен бірге, сан есімнің синтетикалықтәсіл
арқылы жасалуы тілдің жалпы заңдылықтарымен
ұштасып жатады. Айталық сан есім қосымш ала-
рының созде алатын орны тек сан есім қосымша-
ларына ғана қатысты заңдылық емес, ол - жалпы
қосымшаларға ортақ заңдылық. Бұл сияқты тілдің