title: СӨЗДЕРДІҢ МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ҚҮРЫЛЫМЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и...

text:
СӨЗДЕРДІҢ МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ҚҮРЫЛЫМЫ 431
нақты лексикалық мағынадан жалпыланған, жал-
пы сипаггағы мәңді білдіретін м ағы на деп анық-
талады. С ондай-ақ “тілдегі өзіне тән граммати-
калы қ формасы (тәсіл) бар жалпы грамматика-
лы қ мағына да грамматикалық категория деп ата-
лады ” , немесе “тілдегі лингвистикалық единица-
ларды ң, яки оны ң бір тобы ның грамм атикалы қ
амал-тәсілдер арқылы берілетін жалпы сипатта-
рыны ң бірі” , немесе “морфологиялық категория
деп ортақ грамматикалық сипаттағы м ағы наны
білдіретін сөз формаларының жүйесі”, не “бірың-
ғай мағыналы грамматикалық формалар қатары-
ның бір-біріне қарама-қайш ы жүйесі түсініледі”
тәрізді анықтаудан грамматикалық категория де-
ген ұғымның ішіне морфология саласына байла-
нысты, бір ж ағы нан, сөз таптары мен олардың
түрлері деген кесек ұғымдар, екінш і ж ағы н ан ,
жекелеген сөз таптарының түрлену жүйесіне бай-
ланысты тұлғалы қ топтары (айталық, зат есімде
көптік, септік, тэуелдік, сын есімде шырай, шақ,
жақ т.б. категориялар), үшінші ж ағы нан, төмен-
де көрсетілгендей, олардың жеке-жеке түрлері (ай-
талық, жіктік я тәуелдіктің I я II ж ағы немесе “ I
я II ж ақ категориясы ” , “ ілік септік категория-
сы ” , “өткен ш ақ категориясы” , “аш ы қ рай кате-
гориясы ” тәрізді) еніп кетуі сөзсіз. Сонды қтан
грамматикалық категориялардың шекарасын ай-
қындаудың өзі қиы нға соғады. Кейбір еңбектер-
де грамматикалық категория қатарына сөз тапта-
рынан бастап қосымшаларға дейінгі тілдік құбы-
лыстар, тіпті олардың жеке түрлері де жатқызы-
лы п отырады. Грамматикалық категория, ең ал-
дымен, грамматикалық мағынамен және ірамма-
тикалық формамен тікелей байланысты. Грамма-
тикалы қ м ағы на немесе грамм атикалы қ форма
болмаған жерде грамматикалық категорияны ң
болуы мүмкін емес. Екінш іден, грамматикалық
категорияның болуы грамматикалық мағына мен
грамматикалық форманың озара бірлігімеңтұтас-
ты ғы м ен, сәйкестігімен, яғн и олар арасы ндағы
диалектикалық сэйкестікпен, ондағы жүйелілік-
пен байланысты. Я ғни, кез келген грамматика-
лы қ м ағы на немесе қайсыбір грамматикалық
форма грамматикалық категория құрай бермейді.
Белгілі бір грамм атикалы қ м ағы н алар бірлігі
белгілі бір грамматикалық топ құрайгын сөздер-
ге тән болып, солардың парадигмалық түрлену
жүйесі болу арқылы грамматикалық категория
құрайды. Үшіншіден, грамматикалық-категория
сипатына жету үшін грамматикалық мағы налар
жиынтығы, бір жағынан, өзара бір тектес бірың-
ғай сипаттағы, екінші ж ағы нан, бір-біріне қара-
ма-қайш ы мэндегі мағыналар болу керек. Я ғн и ,
грамматикалық категория - өз ішінде бір-біріне
қарама-қайшы қасиетте бола алатын бірнеше (кем
дегенде екі түрлі) тектес, мәндес ф ам м атикалы қ
м ағы наны ң ж иы нты ғы , бірлігі. Сол
бірлік пен
оз ішіндегі
қарама-қайш ы лык арқыльі және со-
ның әрқайсы сы н білдіретінә/?
түрлі тэсілдер ар-
қылы немесе соған тән арн ай
ыграм м ат икалы к формалар жүйесі я
түрлену парадигмасы арқылы
фам матикалы қ категорияның мэні, сипаты, шегі
байқалы п, айқы ндалады . О сы ған байланысты
бірден мынадай сұрақ туады: бір ғана ф ам м ати-
калық м ағы на мен оны ң сыртқы корінісі болып
табылатын фамматикалық форманың бірлігі ф ам -
матикалық категория болып саналмай ма? Бұл
сұрақтың жауабы біреу-ақ. Бір ғана грамматика-
лы қ м ағы на мен оны білдіретін грамматикалық
форма ф ам м атикалы қ категория құрай алмайды.
Мысалы, септік категориясы, тэуелдік категори-
ясы, ж ақ категориясы деген грамматикалық ка-
тегориялар бар да, ілік немесе барыс т.б. септік
категориясы, бірінш і (немесе екінш і) ж ақ тәу-
елдік категориясы, осы (немесе откен) шақ кате-
гориясы деген д ер ж о қ, ілік (нем есе бары с)
септікіің, бірінші (немесе екінші) жақ тәуелділіктің,
осы (немесе өткен) ш ақты ң эрқайсы сы на тән
гр а м м а ти к а л ы қ м а ғ ы н а с ы (г р а м м а т и к а л ы қ
меншіктілік немесе жанама объектілік-бағытты-
лық, 1-2-жақ тэуелдік, қимылдың сөйлеп тұрған
сэтте болып жатқанын немесе отіп кеткенін), оны
білдіретін грамматикалық формасы, тұлғасы бар
болса да, бұлар ж еке-ж еке грамматикалық кате-
гория бола алмайды. С ондай-ақ қазақ тіліндегі
коптік категориясы негізінен затгың көптік ұғы -
мымен байланысты да, мөрфологиялықж ағы нан
кептік жалғау арқылы беріледі. Бірақ көптік ка-
тегөриясы сөз бөлғанда өл тек көптік жалғаумен
ғана шектелмеу керек. Көптік мағына ф ам м ати-
калы қ тұрғы дан ж екелік м ағы наға қарам а-қай -
шы м ағы на ретінде заттың санды қ ұғы м ы ны ң
шеңберінде өмір сүреді. Сөндықтан бұл категө-
рия көптеген тілдерде қазақ тіліндегідей көгітік
категөриясы дегі емес,


title: сан категориясы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
сан категориясы
(мысалы,
орыс тілінде категория числа, қазіргі қы рғы з
тілінде сан категориясы) деп аталынады..
Сөйтіп,
грам м ат икалы к категория деген
үғы м ға грамматикалык мағыналар жиынтығы-
ның
(жекелеген м ағы на емес)
белгіліграм м ат и-
калык формалсір жүйесі
сияқты арнайы грамма-
тикалы қ тәсілдер арқылы берілуі жатады.
Демек, бұл баяндаудан байқалатыны - грам-
м атикалы қ кагегөрия ұғымы негізінен алғанда
4
51
МОРФОЛОГИЯ
кез келген грамматикалық мағынамен емес, оның
категориялық грам м ат икалы қ м ағы на
түрімен
байланысты. Ал грамм атикалы қ м ағы н а деген
ұғымның жалпы грамматикалық мағына, қатыс-
тық грамматикалық мағына деп аталатын түрлері
грамм атикалы қ категорияға қатысты емес пе?
деген де сұрақ туады.
Грамматикалық мағынаны жалаң түрде грам-
матикалы қ м ағы нам ен қатысты ғана карау, сол
шеңберде ғана анықтау жоғарыда көрсетілгендей
дұрыс болмайды. Грамматикалы қ категория әрі
өзара тектес, мәндес, ыңғайлас, әрі бір-біріне қай-
шы мәндегі бірнеше (кем дегенде екі түрлі) грам-
м атикалы қ м ағы нада немесе м ағы налар ж иы н-
ты ғы нан тұры п, ол грамм атикалы қ м ағы налар
белгілі парадигмалық тұлғалар жүйелері арқылы
беріледі. Сол арқы лы грамматикалық категория
белгілі грам м атикалы қ топтағы сөздердің (сөз
таптарынан) түрлену жүйесі болып, сөз табы ре-
тінде ерекшеленеді, әрі сол сөз табының грамма-
тикалы қ белгісі болып табылады.
Сөйтіп грам м атикалы қ категория болудың
алғы шарты мынадай: 1) бірнеш е, кемінде екі
грам м атикалы қ м ағы на болу керек; 2) ол (кемі
екі) м ағы налар бір-бірімен тектес, ы ңғайлас,
мәндес болу керек, әр тектес мағы налар грамма-
тикалық м ағы на құрай алмайды; 3) ол граммати-
калық мағыналар қаншама тектес, ыңғайлас бол-
са да, мысалы, тәуелділік м ағы на, екінш і ж ағы -
нан, бір-біріне қарама-қайшы болып, мысалы, сол
тәуелдіктегі ж ақ сияқты , яғн и 1-жақ 2-ж аққа, я
3-ж аққа қайш ы , 2-ж ақ 1-жаққа, я 3-ж аққа қай-
шы келуі; 4) сөйтіп барып, әрі тектес, әрі ы ңғай-
лас, әрі бір-біріне қарама-қайш ы мағыналардың
бірлігі, тұтасты ғы болуы; 5) сол тектес м ағы на
да, қайш ы м ағы н а да бөлек-бөлек белгілі грам-
м атикалы қ формалар а р қ ы л ы б е р іл у і ж ә н е
6) олардың белгілі парадигмалық жүйе құрауы
арқылы м а ғ ы н а л ы қ -т ұ л ғ а л ы қ с ә й к е с т ік бір
ж иы нты қ болуы. М іне, осындай талаптар мен
ш арттарға сәйкес келетін тілдік құбылыс қана
грамм атикалы қ категория болып таны ла алады.
М ысалы, ж іктік (ж ақ) категориясын алайы қ.
Жіктеліп, субъектінің кім, не екенін білдіру және
жақ мәні ж ақ категориясы ны ң негізгі ортақ ма-
ғынасы. Қай ж ақты алсақ та (бірінші ж ақта да,
екінш і ж ақта да, үшінші ж ақта да) осы м ағы на-
лар бар. Солай бола тұрып, ж ақ-ж ағы нан (кейде
жекеше я көпш е) бір-біріне қарама-қайш ы және
сол әрбір қайш ы м ағы наны ң әрқайсы сы на тән
грамм атикалы қ тұлғасы (ф орм асы ) бар: 1-жақ
-м ы н,-м ін, -бы н,-бін, -п ы н ,-п ін
н ем есе
-м
т.б.,
2-ж ақ
-сың,-сін
немесе
-ң,
сыпайы түрі
-сыз, -сіз
немесе
-ңыз, -ңіз,
3-жақта арнайы тұлға ж оқ не-
месе
-а-, -е,
-йжәне
-ып, -іп, -п
көсемше тұлғасы-
нан кейін
-ды, -ді, -ты, -ті.
Ж әне бұл тұлғалар
парадигмалық түрлену жүйесі болып саналады.
Міне, осылардың бірлікж иы нты ғы грамматика-
лы қ жақ (жіктелу) категориясы болып табылады.
Л ексикалы қ мағы наны ңж алпы лануы арқы-
лы пайда болатын грамматикалық (жалпы грам-
м атикалы қ) м ағы налар жүйесі (кем дегенде екі
түрлі мәндес, текгес грамматикалық мағына) ешбір
грамматикалық тұлғасыз семантикалық тәсіл ар-
қылы ғана берілетін болса, онда грамматикалық
категория жасай алмайды, ойткені грамматика-
л ы қ категория тек грамм атикалы қ м ағы ңалар
жиынтығы ғана емес, сол тектес, мәндес, әрі бір-
біріне қарама-қайшы грамматикалық мағыналар-
ды білдіретін, парадигмалық сипаттағы грамма-
тикалы қ тұлғалар жүйесі болып табылады. Сон-
ды қтан , мысалы, зат есім нің жалпы зат атауын
білдіруін былай қойғанда, м ұндатіпті бір-біріне
қарам а-қайш ы ж әне тектес, мәндес м ағы налы қ
та қасиет жоқ, яғн и бір ғана жалпы грамматика-
лы қ мағына (қайшы) оппозициялық және тектес
мэнді және ж алқы есім, деректі және дерексіз
зат есім, кімдік (адамға байланысты) және нелік
(адамнан басқа зат атауларына байланысты) зат
есім, сагіалық ж әне қаты сты қ сын есім т.б. сол
сөз табы ны ң (зат есім я сын есімнің) граммати-
калық категориялары бола алмайды, ол грамма-
тикалы қ мағыналардың морфологиялық көрсет-
кіштері жоқ. Ал грамматикалық м ағы налар се-
м антикалық тәсіл (лексикалық м ағы наны ң жал-
пылануы) арқылы берілсе де, олардың (тектес
ф амматикалық мағыналардың) бір-бірінен айыр-
машылығы (қарама-қайш ы лы ғы) кейде ф ам м а-
тикалы қ формалар арқылы берілетін болса, сөз
ж оқ, бұл м ағы налар мен формалар ж иы нты ғы
ф ам матикалы қ категория жасай алады. Мысалы,
етістіктің с а л тты л ы қ -саб ақ ты л ы қ м ағы н асы
түбірдің семантикасы арқылы көрінеді, яғн и кез
келген етістік түбір ешбір грамматикалық ф ор-
м асыз-ақ я салттылық мағы наны, я сабақтылық
мағынаны білдіреді. Салттылық-сабақтылық мән
етістік түбірдің сем антикалы қ сипаты, қасиеті
болып табылатындықтан да, кейбір зерттеушілер
бұл қасиетті етістік сөз табындағы омонимия мен
полисемияның шегін ажырататын критерий ретін-
де де ұсынады. Соған қарамастан, етістіктің салт-
тылық-сабақтылық мәні тура объектіні талап ету-
етпеуіне қарай грамматикалық ф орм аға байла-
нысты, өйткені тура объект табыс септік форма-
|


title: іҮШГЧ^илиіиллоіі\ гуігшлштт - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
іҮШГЧ^илиіиллоіі\ гуігшлштт сы (аш ы қ я жасырын түрінде) арқылы беріледі.
Сөйтіп етістік түбірдің таза семантикалы қ тәсіл
арқылы байқалатын салтты лы қ-сабақтылы қ ма-
ғы насы екінш і ж ағы нан табыс септік формасы
арқылы берілетін тура объектімен тікелей байла-
нысты я байланысты емес болуы арқасында грам-
матикалық категория касиетіне ие болып отыр.
Орыс тілінде зат есім сем антикалы қ ж ағы -
нан деректі-дерексіз (конкретное-отвлеченное
имя), жалпы-жалқы (нарицательное-собственное
имя) сияқты түрлерімен бірге жанды және жан-
сыз заттар (одушевленные и неодуш евленные
предметы) болып бөлінетіні белгілі. Қазақ тілінде
де зат есімнің осындай түрлері орыс тіліндегі зат
есімнің соң ғы түріне сем антикалы к сипаты жа-
ғы нан қазақ тіліндегі кімдік (адамға байланы с-
ты) ж әне нелік (адамнан басқа зат атауларына
байланысты) зататаулары біршама сәйкес келеді,
бірақ бірдей емес. Орыс тіліндегі зат атауының
ж ан д ы -ж ан сы з түрлері, бір ж а ғ ы н а н , қа за қ
тіліндегі кімдік-нелік зат атаулары сияқты таза
семантикалық т ә с іл а р қ ы л ы аж ы раты лы п ай-
қындалса, екінші жағынан, белгілі бір сәтте грам-
матикалық формаға қатысы байқалып отырады.
М ысалы, жанды зат атаулары септелгенде, табыс
(винительный) септік тұлғасы ілік (родительный)
септік тұлғасы м ен сәйкес келеді де, ж ансы з зат
атаулары септелгенде, табыс (винительный) септік
формасы атау (именительны й) септік ф ормасы-
мен сәйкес келеді:
вижу белые пароходы (ақ ке-
мелерді коріп тұрмын) және
вижу белых слонов (ақ пілдерді көріп тұрмын). С онды қтан орыс
тіліндегі зат есімнің жанды-жансы з түрі грамма-
тикалық (морфологиялық) категория болып есеп-
теледі де, қазақ тіліндегі зат есімнің кімдік-нелік
түрі ондай қасиеті (грамматикалы қ тұлғалануға
қатысы) болмағанды қтан, грамматикалық кате-
гория бола алмайды. Орыс тіл білімінің кейбір
мамандары зат есімнің жанды-жансыз мэнді түрін
топтау, жіктеу мэнді (классифицирую щ ие) мор-
ф ологиялы қ категорияға (сөз түрлендіру - сло-
воизменительные - м орф ологиялы қ категория-
л арға қарам а-қайш ы ) жатқызады. М ұның өзі
грамматикалық категория әр тілдің жүйелік құры-
лымына, грамматикалық құрылысының парадиг-
малық сипат-ерекшеліктеріне қарай анықталаты-
нын көрсетеді. Сондықтан да бір тілдегі грамма-
тикалы қ категория екінші бір тілде бола бермеуі
м ү м к ін . А й т а л ы қ , ү н д і-е в р о п а т іл д е р ін ің
көпшілігіне зат есімнің тек (род) категориясы тән.
Тек категориясы о баста ж ы ны сты қ қасиетпен
байланысты туып қалыптасқан болуы керек. Жан-
ды за ттар д ы (а д а м за т т ы , х а й у а н ат та р мен
жәндіктерді) биологиялық жынысы жағынан ер-
кек және ұрғаш ы деп бөлу және сондай ұғым-
ның болуы дүние жүзіндегі халықтар тілінің бар-
лы ғы на ортақ. Бірақ ол ерекшеліктердің корінісі
болып табылатын ұғымдардың тілде берілуі бірдей
емес. Бір тілде, мысалы, орыс тілінде, ондай тектік
(род ұғымына байланысты) ерекшелік белгілі бір
жүйелі түрдегі грамматикалық түлғалар арқылы
берілсе және тектік жүйе грамматикаланып, ол
сипат тек ж ы ны сты қ ерекш еліктері бар жанды
заттарға ғана емес, жыныстық қасиеті жоқ белгілі
грам м ати кал ы қ топ тағы (затты қ ұ ғы м д ағы )
создерге, жалпы зат атауларына тән болып ке-
леді, тіпті жыныспен байланысы ж оқ аралық тек
(средний род) грамматикалық мэнде пайда бол-
са, басқа бір тілде, мысалы, қазақ тілінде, жы-
ны сты қ ерекш елік жеке создердің семантикасы
ш еңберінен ш ы қпай (мысалы, әке-ш еш е, бала-
қы з, қо ш қар -қо й , арлан -қан ш ы қ т.б.) немесе
сипаттама түрде ғана беріліп (мысалы, еркек қаз,
я ата қаз - ұрғаш ы қаз, еркек күшік - ұрғаш ы
күш ік, оқуш ы бала - оқушы қы з т.б.), белгілі
грамматикалық топтағы сөздердің (соз табының)
жүйелі тұлғалық түрлену ерекшелігі болып қалып-
таспаған.
Тілде болатын табиғи құбылыстардың бірі -
заттар арасындағы меншіктілік-тәуелділік қаты-
нас. Ойткені қоғам ды қ өмірде бір зат жеке бір
адам ға, адамдар гобына, ұжымына тэн, соны ң
меншігі болу, бір зат екінш і заттың болігі болу
немесе соған қатысты болу т.б.- ақи қат нэрсе.
Осындай мәндер қай тілде болсын белгілі амал-
тәсілдер арқылы беріледі. М ысалы, ол м ағы на
орыс және басқа үнді-европа тілдерінің бірәзын-
да таза аналитикалық немесе семантикалық- ана-
литикалы қ тәсілмен - тэуелдеу есімдікгері (при-
тяжательные м естоимения) мен зат ссімдердің
анықтауыш тық қатынаста қиысу (согласование)
арқы лы (қазақ тілінде қиы су тек ж ақ арқылы
және кейде жекеше-көпше бастауыш пен баянда-
уыш арасында ғана болады) беріледі:
м ой дом, твой дом, наш дом, наіиа школа, ваша книга, мои друзья, ваши друзья т.б. Мұнда парадигмалық си-
паттағы ешбір жүйелі тұлғалы қ құрылым ж оқ,
затгың атауы болатын сөздер оз алдындағы анық-
т а у ы ш т а р ы н с ы з е ш б ір т ә у е л д ік ұ ғ ы м д ы
білдіріиейді. Ал қазақ тілінде
меніц үйім, сеніц үйіц, біздіц үйіміз, біздіц мектебіміз, сіздіц (сен- дердіц) достарыцыз (достарыц) дегендерге тә-
уелділік, ж ақтық мағына, алдыңғы анықтауыш-
тарын (менің, сенің, біздің, сіздің, сендердің) алып


title: МОРФОЛОГИЯ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
|
Байланысты: kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis434
МОРФОЛОГИЯ
тастасақ та, сақталып тұрады. Ол грамматикалық
мағынаны білдіріп тұрған
-ім, -ің, -ім із , -ы ңы з,
-ым
деген парадигмалық сипаттағы тәуелдік жал-
ғауы. С онды қтан да бұл - қазақ тілінде (жалпы
түркі тілдерінде) жеке бір грамматикалық катего-
рия, тәуелдік категориясы болып табылады.
Тілдегі грамматикалық категориялар айнала-
дағы объективтік құбылыстың, қоғамдық өмірдегі
болмы стың, ш ы нды қты ң тілдегі бейнесі деуге
болады.
Ж оғары да көрсетілгендей, грамм атикалы қ
категориялардың негізінде белгілі бір объективтік
болмыс, ш ы нды қ жатады. А йталық, тек (род),
тәуелділік ұғымдары мен жекелеген тілде сондай
грамматикалық категориялардың болуын былай
қойғанда, тілдегі етістікке байланысты шақ кате-
гориясын алайық. Ең алдымен, етістік қимылды,
іс-әрекетті, процесті, құбылысты білдіреді. Бұл -
қандай тілге болса да тән. Екіншіден, қандай тілде
болса да, етістік, я ғн и іс-әрекет, процесс, құбы-
лыс белгілі бір мезгілде, сәтте, уақытта ж әне
белгілі бір кеңістікте, мекенде өтеді, я өтуге тиіс.
Бұл - объективтік шындық. Ешбір кеңістікке бай-
ланы ссы з, еш бір мезгілге қаты ссы з қим ы л, іс-
әрекеттің болуы м үмкін емес. Енді қи м ы л-әре-
кеттің өту мезгілін (уақыты н) белгілі бір сәтпен
байланысты анықтау, яғн и айтушы тұрғы сы нан
сөйлеп тұрған сәтте өлш ем ету қалыптасты да,
с о ғ а н б а й л а н ы с т ы ә р б ір қ и м ы л , іс -ә р е к е т
мезгілінің (ш ағы ны ң) грамматикалық мағынасы
туып, тұрақтап, олар белгілі грамматикалық амал-
тәсілдер арқылы жүзеге асу нәтижесінде грамма-
ти к ал ы қш ақ
категориясы
пайда болды. Қимыл,
іс-әрекетке байланы сты кеңістік, мекендік мән
грамм атикалы қ сипат ала алмай, бұл сияқты
қалыптасу процесі болмағандықтан, грамматика-
л ы қ категорияға айнала алмады. Немесе ж оға-
рыда кәрсетілгендей, тек (род) категориясы бар
гілдердің өзінде олардың (тектің) сипаты, түрлері
бірдей, біркелкі бола да бермейді. Орыс, неміс
тілдерінде зат есімдер еркек тек (мужской род),
аралық тек (средний род), ұрғаш ы тек (женский
род) түрлеріне бөлінсе, араб, француз тілдерінде
зат есімдерді тек еркек тек, ұрғаш ы текке бөлу
дәстүрі бар. С о н д ай -ақ бұл тілдерде жекелеген
создердің (зат атауларының) тектік сипаты, ерек-
шеліктері біркелкі емес: бір сөз бір тілде тек ка-
тегориясы ны ң бір түріне жатса, екінші тілде ол
сөз тектің екінші біреуіне жатуы мүмкін. М ыса-
лы, орыс тіліндегі
лож ка
(қасы қ),
голова
(бас)
деген сөздер ұрғаш ы текке (женский род) жата-
тын болса, неміс тілінде олар
дерЛеффель
(қасық),
дер Кепф
(бас) түрінде еркек текке жатады. Тіпті
бір тілдің өз ішінде тектес, ж ақы н сөздер әр тек-
ке де жатуы мүмкін. Орыс тіліндегі мына сездер
қатарына назар аударайық:
изба-здание-дом, иіко-
ла-училище-техникум-институт, речь-слово-го-
лос, вывод-заключение
т.б. Осындағы үйге байла-
нысты, оқу орнына байланысты, сөз сөйлеуге бай-
ланысты, қорытындыға байланысты создер қата-
рының әрбір сыңары бір-бірінің соңғы тұлғалық
формасы арқылы ғана әр түрлі текке (род) жата-
ды. Әйтпесе бұлар мәндері ж ағы н ан бір-біріне
оте ж ақы н емес пе?
Бұдан тілдегі грам м атикалы қ к атего ри ял ар
о баста қоғам ды қ ©мірдегі болмыс объективтік
шындық негізінде пайда болып қалыптасып, тіддің
даму барысында ол категориялардың абстракция-
лану дәрежесіне сай алғаш қы мәнін сақтап, я
одан алшақтап кететінін кореміз. Сөйтіп, ол осы
қасиеттері арқылы белгілі бір соз табының грам-
матикалық немесе лексика-грамматикалық сипат-
тағы түрлену жүйесі болып табылады да, сол соз
табын басқа соз таптары нан аж ыратарлық мор-
ф ологиялы қ белгісі болып есептеледі.
1.11. ГРА М М А ТИ К А Л Ы Қ К А Т Е Г О Р И Я Н Ы Ң
Т Ү Р Л Е Р І
Жоғарьщағы таддаудан байқалатындай, грам-
матикалық категориялар ф ам м атикалы қ сипаты
ж ағы нан, жасалу жолы мен тұлғалы қ жүйесі жа-
ғы нан біркелкі емес. Қ айткен күнде де грамма-
тикалық категориялар белгілі фамматикалық топ-
тағы создердің тұлғалану, түрлену жүйесімен,
соған лайы қ олардың грам м атикалы қ мэнім ен,
сойлеу процесінде ол сөздердің атқараты н қы з-
метімен, басқа сөздермен қары м -қаты насы м ен
байланы сты болғанды қтан да, грамматикалық
категорияларды тілдік деңгейге қатысты шартты
түрде
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ 41
Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жайылыңқы жуысады (2-3), жасалу орнына қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қар ай кей ін ді; дауыс
желбезегі тербелмейді (5-4), желбезек қатысына
қарай тербеліссіз; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп)
барып (1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай
еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
н ы қ ж уы сады , ж уы сы м күш ін е қар ай н ы қ
жуы сы ңқы; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы күшті леппен бітеді, жуысым бітіміне
қ а р а й л е п т і ж у ы с ы ң қ ы ; д а у ы с с ы з ш уы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай қатаң; әуен
қаты сы на қарай жуан ж әне ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Ш° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, ж айы лы ңқы
ж уысыңқы, кейінді, тербеліссіз (қатаң), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: ны қ жуы сы ңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: күшті лепті, қатаң, жуан,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, жайылыңқы
ж у ы сы ң қ ы , қ а т а ң , к ей ін д і (ж уан ), ер ін д ік
дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке еріндік түрі: КҮ Ш , ШӨЛ т.б.
(20- 4-сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жайылыңқы жуысады (2-3), жасалу орнына қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итіңіп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі тербелмейді (5-4), желбезек қатысына
қарай тербеліссіз; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп)
барып (1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай
еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
н ы қ ж уы сады , ж уы сы м кү ш ін е қар ай н ы қ
жуысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі: тіл ұшы м ен қы зы л и ектің
жуысымы күшті леппен бітеді, жуысым бітіміне
қ а р а й л е п т і ж у ы с ы ң қ ы ; д а у ы с т ы ш у ы л
дыбысталады, үн қатысына қарай қатаң; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Ш 10 ж ің іш к е е р ін д ік т ү р ін ің а й ы р ы м
белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=55#Естілім_белгілері:_күшті_лепті,_қатаң,_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=55#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_ж_айы_лы_ңқы_ж_уысыңқы,_кейінді,_тербеліссіз_(қатаң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: морфологиялық категория - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
СӨЗ ТАПТАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ҚҮРЫЛЫМЫ
437
мағы насы нан толық я жартылай айырылып қал-
ған сөздер, сонымен бірге одағай сөздер деп
бөлінетін түрлері сөз таптары емес семантикалық
топтар, яғни сөздердің лексикалық мағынасы ай-
қы ндайты н лексикалы қ түрлері. Сөз таптары -
ф ам м атикалы қ сипаттағы топ та, бұлар - лекси-
калы қ сипаттағы топтар. С он д ай -ақ көмекш і
сөздердің қатарына жататын
көмекші есімдер зат
есім сөз табының шеңберінде, көмекші етістіктер
л екси калы қ м ағы насы бар ма, ж оқ па - бәрібір
сөз табы ж ағы нан етістіктің құрам ы нда қарала-
ды, бұның өзі сөздерді сөз таптарына бөлуде (сөз
таптары - лексикалы қ емес, ф ам м атикалы қ топ-
тар) сөздердің лексикалы қ м ағы насы көрсеткіш
те, кедергі де бола алмайты нын көрсетеді. Бір
окініштісі осы уақытқа дейін ф ам матикалар мен
жеке зерттеулерде
сөз бойы ндағы лекси калы қ
сипат, белгі мен ф ам м атикалы қ сипат, белгі бір-
бірімен араласып, жіктері айқы н аш ыла бермей-
тіндіктен, сөз таптары деген құбы лы сты ң ерек-
ш еліктері, негізгі белгілері, шегі мен ш еңбері,
-ілдік қабаттағы көрінісі де аны қ айқындала бер-
гейді. С оны ң бірі - семантика (м ағы н а) деген
С ы м . Ә рине, бұл ұғы м л е к с и к ал ы қ немесе
Ксімматикалық деген аны қтауы ш тар негізінде
ліқы ндалады . Л ексикалы қ м ағы на (семантика),
коғарыда талданып көрсетілгендей, сөздің ұғым-
ды қ м ағы насы ,
сөздік мағы насы екені, сондық-
тан жалқы болатыны, әрбір сөз лекси калы қ ма-
ғына арқылы ерекшеленетіні, ал ф ам м атикалы қ
мағы на, біріншіден, сөздің лексикалы қ м ағы на-
сы ны ң ж алпылануы, абстракциялануы арқылы
пайда болатын жалпы ф ам м атикалы қ мағынасы
және сол топтағы сөздердің таза сем антикалы қ
сипатына байланысты топталатын да жалпы ф ам -
матикалық мағыналары, екіншіден, сөз түрленім
нем есе ^форма тудырушы
тұ л ғал ар д ы ң сөзге
(түбірге) ж алғану (түрлену жүйесі) арқылы пай-
да болатын категориялық ф ам м ати калы қ мағы-
насы, үш інш іден, әр түрлі аналитикалы қ амал-
тәсілдері арқылы сөздің сөйлемде басқа сөздер-
мен (көмекші сөздермен де) байланысуы арқылы
туындайтын қатысты грамматикалық мағына бо-
лып табылады. Л ексикалы қ м ағы н ан ы ң қы р-
сыры , корінісі, мәні мен берілуі т.б. лексика,
тілдің лексикология деңгейінің салаларында (се-
масиология, лексикография т.б.) қарастырылады
да, грамматикаға негізгі өзек болатын - лексика-
лы қ м ағы на емес,
грамматикалық м ағы на мен
оны ң алуан түрлі қырлары мен түрлері, жасалу,
берілу жолдары. Сөз жоқ, барлық создер, әрине,
олар ф ам м атикалы қ сипаты ж ағы нан белгілі соз
таптары на жатады ж әне тілдің сөздік құрам ы на
енеді, бірақ бұл екеуі - екі түрлі құбылыс. Әри-
не, бір-біріне тіпті де байланыссыз емес. М ыса-
лы, сөз таптары, олардың жіктелуі сөздердің ф ам -
матикалық сипаты на сүйенеді, тікелей лексика-
лы қ м ағы н аға қаты сы ж оқ, тек лексикалы қ ма-
ғына абстракцияланып, жалпылану арқылы жал-
пы грам м атикалы қ м ағы н аға айналып барып,
сөйтіп, ф амматикалы қ сипатқа ие болып, сөз тап-
тарын айқындауға тікелей қатысады. Сондықтан
сөз таптарын ай қы н даған да сөздердің лексика-
лы қ м ағы насы оған тікелей негіз болмайды.
Сойтіп, бірінш іден, тіліміздегі сөздерді лек-
сикалы қ м ағы н асы н ы ң
бар-ж оқ болу тұрғы сы -
нан топтап бөлу, я ғн и толы қ лексикалы қ м ағы -
насы бар дербес сөздер - атаушы сөздер және
лексикалық мағыналары солғындаған я ада-күде
ж оғалған , м ағы н алы қ дербестігі ж оқ, сәйлемде
атаушы создердің жетегінде ғана жұмсалатын
жәрдемш і сөздер - кем екш і сөздер, сон дай -ақ
ешбір ақи қат ұғы м ды білдіре алмай,
сөйлемде
жеке сөздермен фамматикалық байланысқа түспей
(бұл соңғы сы - грамматикалық белгі), тек адам-
ның әр алуан көңіл күйі мен әр түрлі сезім рай-
ларын білдіру үшін жұмсалатын өдағай сөздер
деп бөлу грамм атикалы қ сипаттары ны ң белгі-
лерінің негізінде емес, лексикалық сипаттарының,
сем антикасы ны ң негізінде бөлатындықтан, бұл
ф ам м атикалы қ топтар - сөз таптары бөла алмай-
ды. С өнды қтан бұларды атаушы сөз таптары,
көмекш і сөз таптары деп бөлуге бөлмайды, тек
атаушы сөздер, көмекш і сөздер деп атауға бола-
ды. Әрине, бұдан сөздердің грамматикалық си-
паты (соны ң ішінде грамматикалық мағы насы )
лекси калы қ м ағы н ам ен , создін лекси калы қ си-
патымен бүтіндей байланысы жоқ екен деген ұғым
тумасқа керек. Л екси калы қ
м ағы наны ң жалпы
фам матикалы қ м ағы наға ауысу процесі негізінде
байланыс бар, бірақ бұл жерде әңгіме жалпы бай-
ланыс емес, тікелей байланыс жайында болып
отыр. Екіншіден, сөзтаптары , ең алдымен, атау-
шы сөздердің ф амматикалы қ сипаттары негізінде
жіктелетін ф ам м ати калы қ топтары болса керек.
Өйткені көмекші сөздерде абстракцияланып, жап-
пы грамматикалық м ағы н аға айналатын лекси-
калық м ағы на жоқ. Ал сөздерді таптастырғанда,
төменде талданатындай, сөздерде лексикалық ма-
ғынаның абстракцияланып, соның негізінде жал-
пы грамм атикалы қ м ағы наны ң болуы шешуші
рөл атқарады. Үш інш іден, атаушы (дербес ма-
ғыналы) сөздер белгілі-белгілі грамматикалык
қасиеттерінің, белгілер жүйелігінің ортақтық,


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
42
ФОНЕТИКА
жуан езулік үндесім
П
т
қ
с
ш
жіңішке езулік үндесім
П1
т
1
к
1
с
1
ш
1
жуан еріндік үндесім
П°
р
қ°
с°
ш°
жіңішке еріндік үндесім
ПШ
уіо
К Ю
С10
Ш10
1 6 - к е с т е . Қ а та ң д а у ы ссы з ды бы стар ды ң
ү н д е с ім қ үр ам ы
Қ а т аң ү н д есім д ы б ы с та р д ы ң ж асал ы м
белгілері күрделі:
1. Ерін П ж ән е тіл ұшы Т, С, Ш дау-
ыссыздарының үндесім варианттарының жасалу
орны ортақ, сондықтан олардың ілгерінді-кейінді
ж асалы м
белгілері көм ескі байқалы п, жуан-
жіңішке естілім белгілері көмескі естіледі.
2. Қ (-К ) дауссы зы ны ң үндесім
вариант-
тарының жасалу орны бір-бірінен алшақ: Қ - тіл-
шік, К - тіл ортасы. Сондықтан олардың ілгерінді-
кейінді жасалым белгілері айқын байқалып, жуан-
жіңішке естілім белгілері аны қ естіледі.
3. Ж асалу тәсілі
м ен дауыс қаты сы бір
дыбыстың үңдесім варианттарының бәріне бірдей
о р т а қ , о л а р ғ а қ а т ы с т ы ж а с а л ы м - е с т іл ім
айырмашылықтар байқалмайды.
Достарыңызбен бөлісу:


text:
438 МОРФОЛОГИЯ тәндік сипаты арқылы топталып сөз таптары ай-
қындалады. Ондайда сөз таптары на бөлуге негіз
болатын грамматикалық қасиеттер мен белгілер
жүйесі барлық атаушы сөздерде бар-ж оқты ғы на,
ы ңғайлас, мәндестігіне немесе қай ш ы л ы ғы н а
қарай б ір тек тес п р и н ц и п тер м е н а н ы қтал ад ы .
Ал, тортіншіден, көмекші сөздер ф ам м атикалы қ
сипаттары ж ағы нан өздері ш ыққан негізгі сөздер-
ден айы рм аш ы лы ғы болмай, я онш а алш ақтап
кетпесе, сөз таптары грамм атикалы қ сипаттағы
сөздер тобы болғанды қтан да, сол өздері ш ы қ-
қан негізгі соз таптары ш еңберінде қаралады.
М ысалы, көмекші есімдер зат есімдерден шығып
лексикалы қ мағы налары солғы н даған болса да,
ф ам м атикалы қ сипаттары, атап айтқанда, түрле-
ну жүйесі (тәуелдену, септелу, көптелу), тіркесуі
мен синтаксистік қызметі т.б. зат есімнен алшақ-
тап кетпегендіктен, зат есім ш еңберінде қарала-
ды. С ондай-ақ көмекші етістіктер де етістіктердің
ф ам м атикалы қ сипатын (жіктелуі, ш ақ, рай, етіс,
модальдылық т.б.) өз бойында сақтап отыратын-
дықтан да, етістік шеңберінде қаралады. Бесіншіден,
қалған көмекш і сөздер (шылаулар), одағайлар,
модаль создерді таптастырудың осы айтылғандай,
ф амматикалы қ сипаттары, яғни түрлену мен син-
таксистік қызметтері негізінде емес, ерекш е қол-
даныстық-семантикалық қасиеттері негізінде жеке-
жеке сөз таптары болып қаралады.
Сөйтіп, создерді соз таптары на жіктеудің
белгілі-белгілі принциптері бар, бірақ олар не-
гізінен атаушы создерге ғана қатысты болып ке-
леді.
2.2. С Ө З Д Е Р Д І ТА П ТА С ТЫ РУ П Р И Н Ц И П Т Е Р І
Ж Ә Н Е С Ө З ТАП ТАРЫ
Соз таптары создердің белгілі жүйе негізінде
қалы птасқан ф ам м атикалы қ топтары болып та-
былады, сондықган соз таптары мен создерді олар-
дың түрлеріне белуге ол создердің фамматикалы қ
сипаттары мен белгілері негіз болады. Создерді
сөз таптарына бәліп қарау әр сөзге байланысты әр
түрлі белгілер арқылы айқындалмай, сөз таптары-
на қатысты тұрақты белгілерінің негізінде жан-
жақты жіктеу үшін жүйелі принциптер негізге
алынуы керек. Ол принциптер сөздердің ф ам м а-
тикалық сипаттарына негізделуі тиіс.
Әрбір атаушы сөздің лексикалы қ м ағы насы
болатыны белгілі, сол лексикалы қ м ағы насы ар-
қылы әрбір сөз бір-бірінен ерекш еленеді, жеке-
жеке единица ретінде түсініледі. Тіпті мағынала-
ры бір-біріне ж ақы н синоним сөздердің өзі си-
нонимдік қатар құрғанмен, озіндік ерекшеліктері
бар бөлек-бөлек лексем а ретінде өмір сүреді.
М ы салы ,уй,
бала, ағаиі, көше, білім, сондай-ақ
үзын, үлкен, көк, жақсы т.б. сөздер лексикалық ма-
ғынасы ж ағы нан бір-біріне алш ақ сөздер. Олар-
ға “Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі” берген анық-
тамаларға назар аударып көрейік:ум - адам тұра-
тын, мекендейтін баспана;
бала - ата-ананың пер-
зенті, ұрпақ, тұқым, яғн и белгілі (кіші) жастағы
адам;
ағаш - бұтақтан биік өсетін көп жылдық
өсімдіктердің ортақ аты, дарақ;
көше - қатарласа
тізілген үйлердің т.б. арасындағы жүріп-тұратын
жол, кеңістік;
білім - оқу, үйренумен санаға қона-
тын ақиқат жайлы түсінік; ақыл-парасат, ой-оріс;
үзын - қы сқа емес, ш ұбаты лған, биік;
үлкен -
көлемі ж ағы нан аумақты, зор, дәу;
көк - аш ы қ
аспан тәрізді түс;
жаксы - көңілге ұнайтын оңды,
тәуір. Л ексикалы қ м ағы налары ж ағы нан, көріп
отырғанымыздай, бұл сөздердің арасында ешбір
жақындық жоқ. Сонымен бірге берілген сөздердің
алғаш қы тобы - белгілі бір деректі я дерексіз
заттың атауы, екінш і тобы - заттың сы нды қ
белгісі. Атап айтқанда, лексикалы қ мағыналары-
ның жалпы лануы , абстракциялануы негізінде
әрбір сөзде жалпы ф ам м атикалы қ мағына пайда
болады. А йталы қ,
үйдің лексикалы қ м ағы насы
баспана, я ғн и белгілі заттың нақты атауы болса,
оны ң жалпылануы, абстракциялануы негізінде
жалпы зат атауы деген жалпы грамматикалық
м ағы на пайда болып отыр. С ондай-ақ
баланың перзент,
ағаштың осімдік түрі,
көше тізілген
үйлердің арасындағы жол,
білімнің түсінік, пара-
сат, ақы л-ой деген нақты атаулардан жалпы зат
атауы деген жалпы грамматикалық м ағы н аға
ауысуы - ф ам м ати калы қ процесс, демек, грам-
матикалық сипаты. Осындай сөздердің лексика-
лы қ м ағы насы ны ң (ол жалқы, дара болып табы-
лады) жалпылануы арқылы пайда болатын жал-
пы грамматикалық м ағы насы жалқы емес, жал-
пы болады да, сол топтағы, яғн и , жалпы зат ата-
уын білдіретін создердің бәріне ортақ болып ке-
леді. Міне,уй,
бала, ағаш, кәіие, білім сияқгы создер
лексикалы қ м ағы налары н ы ң жалпылануы не-
гізінде пайда болған жалпы грамматикалық ма-
ғыналары арқылы (тікелей лексикалы қ м ағы на-
сы арқылы емес) ортақ фамматикалық топ құрай-
ды: бұл жерде ол - жалпы зат атауы. Екінші топ-
тағы сөздер де оздерінің лексикалы қ м ағы нала-
ры дара-дара сездер. Ал сол лексикалық мағына-
ларының жалпылануы арқылы пайда болған жал-


СӨЗ ТАПТАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ МОРФОЛОІ ИЯЛЫҚ ҚҮРЫЛЫМЫ пы грамм атикалы қ мағы налары
үзын сөзінің
белгілі заттың көлемдік сыны, одан жалпы сапа-
лы қ сыны ,
үлкеннің де заттың сапалы қ сыны ,
көктің де белгілі заттың түсі, одан сапалық сыны,
жақсының да белгілі заттың сап алы қ сы ны бо-
луы осы сөздердің бәріне ортақ жалпы грамма-
тикалы қ м ағы на (лексикалық м ағы на емес) тән
болып, соны ң негізінде заттың әр түрлі сы ны н
білдіретін грамматикалық топ құрайды. Дәл осын-
дай ретпен заттың сандық сипаты н (есептік сан,'
реттік сан, болжалдық сан, бөлш ектік сан, жи-
нақты қ сан, топты қ сан) білдіретін сөздер, зат-
ты ң әр түрлі қи м ы л , іс -ә р е к е т ін , п р оц есін
білдіретін сөздер, қимылдың әр түрлі амалын,
мезгілін, мекенін, себебін, мақсатын т.б. қасиет-
терін білдіретін сөздер, осынд&й атаушы сөздердің
орны на жүретін орьінбасар сөздер болатыны н
айтуға болады. Сөйтіп, бұл ж алпы грамматика-
л ы қ м ағы на лексикалы қ емес, грамм атикалы қ
семантика болып табылады. Сондықтан сөздерді
ф ам м ати кал ы қ топтарға, яғн и сөз топтары на
жіктеуде, топтастыруда ұстанатын басты прин-
цип
семант икалық (яғни лексикалық емес, ф ам -
м а т и к а л ы қ с е м а н ти к ал ы қ ) п р и н ц и п екен ін
көреміз. Екінтіден, осындай ф ам матикалы қ топ-
тарға белгілі-белгілі өзіндік түрлену жүйесі, өзге-
ру, тұлғалы қ парадигмасы немесе бұған қарама-
қайш ы түрленбеу, тұлғалық өзгеріске түспеу тән
болып келеді. Сондықтан түрлену ж үйесіне (не-
месе оған қарама-қайш ы түрленбеуге) негіздел-
ген категориялық ф ам м атикалы қ м ағы на жүйесі
мен фамматикалы қ категорияларының болу-бол-
мауьі^ сөздерді таптасты руды ң екін ш і
негізгі (морфологиялық) принципі, яғни создердің гүрлену
жүйесі болып табылады. М ысалы, зат атауын,
затты қ ұғымды білдіретін сөздерге көптелу (со-
^ .ға н с ^ к е с сан-м өлш ер категориясы ), септелу
(септік категориясы), тәуелдену (тәуелдік катего-
риясы ) тән де, қимыл, іс-әрекетті, процесті т.б.
білдіретін сөздерге жіктелу (ж ақ категориясы),
шақты білдіру (ш ақ категориясы), модальдылық-
ты білдіру (рай категориясы), болы м сы зды қ-бо-
лымдылықты, сабақтылық-салттылықты, субъект-
объектімен әр түрлі қатынасты (етіс категория-
сы) білдіру т.б. тән болып келеді. Ал заттың әр
түрлі сы нды қ белгісін түр-түсін білдіретін, сон-
дай-ақ заттың әр түрлі сандық сипатын білдіретін
және қим ы лды ң, іс-әрекеттің алуан түрлі ама-
л ы н , м е к е н ін , м езгіл ін , с е б е б ін , м ақ саты н
білдіретін сөздер - арнайы ф ам м ати калы қтұлға-
лармен түрленбейтін сөздер. Сондықтан ол түрлен-
бейтін сөз табына жатады. Ал басқа сөздердің
орнына жүретін орынбасар сөздер, өздері қандай
сөздердің орнына жүрсе, солар сияқты түрленеді,
я солар сияқты түрленбейді. Сөздерді
таптас- тырудың үіиіниіі синтаксистік приципі сөздердің
сөйлемде өзіне тән белгілі қызмет атқарумен және
сол сөздердің тіркесу сипатымен, яғн и қандай
топтағы сөздермен қалай тіркесе алуымен байла-
нысты. Мысалы, зат атауын білдіретін сөздер атау
тұлғада тұрып, қимыл, іс-әрекеттің иесі (субъект),
бастауыш, табыс септігінде келіп, тура толы қта-
,уыш, жіктеліп келіп, баяндауыш , ілік септікте
және екінші затпен қатыстық қатынаста келіп
анықтауыш, көлемдік септіктерде келігі пы сы қ-
тауыш, кейде жанама объект мәнінде толықтау-
ыш қызметтерін атқары п, атау тұлғада қим ы л,
іс-әрекетті білдіретін предикатпен қиы са байла-
нысады, ілік септікте екінші сөздің тәуелдік жал-
ғауында тұруын талап етіп, онымен матаса бай-
ланысады , екінш і сөзбен түбір күйінде тікелей
орын тәртібі арқылы қабыса байланысады, табыс
я көлемдік септіктерде екінші сөзге (көбіне етіс-
тікке) меңгеріле байланысады. Ал қимыл, іс-әре-
кетті білдіретін сөздер жіктеліп келіп баяндау-
ыш, көсемш е тұлғасы нда пысықтауыш , белгілі
түрлері атау тұлғада заттанып барып бастауыш,
есім ш е тұ л ғасы н д а ан ы қтауы ш , табы с ж әне
көлемдік септіктерде затганып барып толықтау-
ыш қызметтерін атқарып, фамматикалық субъек-
тімен жіктеліп келіп қиыса байланысады, етістік-
пен (көбіне көсемше тұлғасында) қабыса байла-
нысады, есімше тұлғасында анықтауыштық қаты-
наста да есім сөзбен қабыса байланысады, септік
жалғауындағы сөздерді меңгереді. Заттың сынын
және санын білдіретін сөздер зат атауларын анық-
тап, затпен қабы са байланы сы п қолданылады ,
заттанып барып бастауыш, толықтауыш , адамға
байланы стысы жіктеліп барып баяндауыш қы з-
метін атқарады. Қимылдың әр түрлі сипаты н
білдіретін сөздер қим ы л мәніндегі сөздермен
қабыса байланы сы п, пысықтауыш қызметін ат-
қарады. Ал басқа сөздердің орнына жүретін орын-
басар сөздер өздері орнына жүретін сөздердің син-
таксистік қы зметін атқары п, солар байланы сқа
түсетін сөздермен тіркеседі. Бұл сияқты қасиет-
тер көмекші сөздерде, әсіресе лексикалық мағына-
сынан бүтіңцей айрылып қалған көмекші сөздің ерек-
ше түрі шылау мен одағай, модаль сөздерде бол-
майды. Шылаулардың сөз байланысындағы орны
бүтіндей бөлек. Осы көрсетілген принциптердің не-
гізінде атаушы сөздерді мынадай сөз таптарына боліп
қарауға болады: зат атауын білдіретін -
зат есім, затгыңәртүрлі сынын, қатыстықбелгісін білдіретін


text:
440 МОРФОЛОГИЯ -
сын есім, заттың санды қ мөлш ерін білдіретін -
сан есім, есім сөздердің орны на жүретін орынба-
сар сөздер
есімдік, қимыл, іс-әрекетті білдіретін -
етістік, қим ы л, іс-әрекеттің әр түрлі сипатын
(амалын, мекенін, мезгілін, мақсатын, себебін т.б.)
білдіретін -
үстеу, әр түрлі дыбыстарға, қимыл-
қозғалы старға еліктеп аталатын -
еліктеу сөздер
болып бөлінеді. Осы атаушы сөздерден басқа
көмекші сөздердің бір түрі
шылаулар және
одағай сөздер мен
модаль сөздер де ж еке-ж еке сөз табы
болып қаралады, өйткені олардың жеке лексика-
лы қ мағы налары болмаса да, өзі қатысты сезге я
сәйлемге қосы м ш а грамматикалық мән үстейді
немесе ойға қатысты (коңіл күйін білдіру я мо-
дальдық) мәндер қосады.
Сөйтіп, қазақ тілінде мынадай сөз таптарын
кәрсетуге болады.
1. Зат есім
6. Етістік
2. Сын есім
7. Еліктеу сөздер
3. Сан есім
8. Ш ылаулар
4. Есімдік
9. Одағай
5. Ү стеу
10. М одаль сөздер
2.3. С Ө З Т А П Т А Р Ы Н Ы Ң ҚАЛЫ П ТАСУЫ
М Е Н Д А М У Ы
Әрине, көрсетілген 10 сөз табының тілімізде
сөйлеу процесінде алатын орны, атқаратын қы з-
меті бірдей, біркелкі емес. Олардың әрқайсы сы -
ның ұқсас топтардан айқы нды лы ғы , ажыратылу
шегі, түрлену жүйесі, жетілу дәрежесі де бірдей
емес. Ж алпы тілдің өзі тарихи құбылыс болған-
ды қтан, оны ң грам м атикалы қ топтары ны ң бірі
сөз таптары да тарихи құбылыс, олардың қалып-
тасып, дамып отыру жүйесі бар.
С өз та п т ар ы н ы ң ш ы ғу ы н , қалы п тасуы н
бірсыпыра ғалымдар сөйлем мүшелерімен байла-
ныстырады. Негізгі сөз таптары сөйлеу процесін-
де сөздердің белгілі сөйлем мүшелері қызметінде
жұмсалуы барысында біртіндеп жасалып қалып-
тасқанын көрсетеді. Әрине, бұл процесте сөйлем
ішіндегі сөздердің орын тәртібі, орналасу тұрғы -
сы ны ң да әсері бар. Өйткені сөздер, бір ж ағы -
н ан , сө й л ем д егі о р ы н тәртібі ар қы л ы (бұл
сөздердің белгілі тәртіппен орналасуы ның қол-
даныла келіп тұрақталуы негізінде қалыптасады),
екінші ж ағы нан, белгілі сөздермен тұрақты син-
таксистік қатынас жасап, грамматикалық сипаты
айқындала бастау арқылы белгілі грамматикалық
мағыналарға ие болады. Сол жалгіы грамматика-
лы қ мағы наларының негізінде сәздер жеке-жеке
грамматикалық топтарға, яғн и сөз таптары на
жіктеле бастайды.
Тілдің көне балаң ш ағы нада сөз таптары
бүгінгідей бір-бірінен грамматикалық тұлғалары
арқылы да, семантикалық сипаты арқылы да онша
ажырап тұрмаған. Ол кезде грамматикалық тұлға-
лардың деривациялық қызметінің озі дамымаған,
тіпті грамматикалық тұлғалар қалыптаспай тұрған-
да, сөздер бір-бірімен орын тәртібі арқылы таза
аналитикалық жолмен ғана байланысқан. Жіктеу
есімдікгерінің Орхон-Енисей жазбаларының тілінде
баяндауыш қызметіндегі сөзбен қайталанып тірке-
суі, бір жағынан, олардың әлі жіктік жалғауға то-
лы қ айналып бітпегенін, екінші ж ағы нан, белгілі
бір сәздің жалпы грамматикалық мағы наларын
қалыптастыруда сөздердің қосымшасыз, орны ар-
қылы белгілі қызметте қолданылғанын көрсетеді.
М ысалы, Күлтегінде:
Арық оқ сэн, ансық тосық емәз сэн, бір тодсар, ачсық емэз сэн - Арық бол
сен, аш ты қ-тоқты қ бол сен, бір тойса аш болмас
сен. Тонықұқта:
Табған, Оғуз, Қытаң буучегу қабы- сыр, қалтачы біз өзі ічі тасын тұтмыс тег біз - Табғач, Оғы з, Қытаң бұл үшеуі қабысып, (табы-
сып) кетсе, қалатыны біз, оз іш і-сырты н ұстай
алмастаймыз.
Білге Тонықұқ анығ ол, өз ол аңлар - Білікті Т өны құқ аңдағыш ол, ол өзі аңғарар.
С өз ж өқ, алдымен саралана бастаған - есім-
дер төбы мен етістіктер. Бұл төптардың өзі сөйлеу-
де қызметтері, орын тәртібі арқылы ажырап отыр-
ған. Есімдер субъект (субстант), объект есебінде,
сөйлемнің соңындағы создер предикат қызметін-
де жұмсалып, көпш ілік жағдайда бір сөздің әзі
әрі есім ұғымында, әрі қимылдық ұғымды орын
тәртібіне қарай білдіріп жұмсала берген. Тілімізде
қазір омоним деп танылып жүрген, түркі синкре-
тизмі деп аталатын құбылыс, я ғн и есім - етістік
бір буынды негізгі түбірлер осының айғағы болса
керек:
кош (керуен) -
көіи (бір ж аққа көшу),
той (думан, ас беру) -
той (төйып тамақ ішу),
тоң (қатқан жер, кесек) -
тоң (қалтырау, төңу),
ық (жел тимейтін жақ) -
ық (желдің ағымымен кету),
ой ( төмен, өйпаң жер) -
ой (жерді қазу),
жау (май,
көздің жауын алды немесе
жаубүйрек, жау жұмыр дегенде, көне түрі: йағ -май)
-ж а қ (май-
лау, сөз соңындағы)
ғ дыбысы есім сөздеудыбы -
сына айналған, етістікте қатаң қ дыбысына ауыс-
қан,
соз (ақы ры н, жайлап:
тез байығаннан соз байыған қайырлы деген мәтелде) -
соз (тарту, ұзар-
ту),
түт (төбеге, бұрыштарға ш аң-төзаңның жи- ’
налып қалуы) -
түт (майдалау, жүн түту) т.б.
Д е м е к , с ө й л е м д е г і қ ы з м е т і м ен о р ы н
тәртібінің тұрақталуы арқасында ең алдымен есім
(негізінен зат есім) және етістік сөз таптары
қалыптаса бастаған. Сөйлемнің бірінші позиция-
сы ндағы сөздер зат атауы мен оны ң алуан түрлі


СӨЗ ТАПТАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ҚҮРЫЛЫМЫ
441
сипаттары н белгілейтін жалпы грамм атикалы қ
м ағы н аларға ие болып, сөйлемнің соңы ндағы
создер сол есім создердің әр түрлі қим ы л, іс-
әрекеттерін білдіретін жалпы грамматикалық ма-
ғы наларға ие бола бастаған. Көне жазбалардағы
сөйлемдердің қазіргі тілмен, әсіресе жазба тілмен
салыстырғанда өте қарапайым, құрылысы ж ағы -
нан көбіне жалаң, жай болып келетіні осымен
байланысты болса керек.
Есімдер тобы мен етістіктердің сыртқы түр-
тұлғасы ерекш елене бастайды да, түркі синкре-
тизмі құбылысына алып келеді. Кейін келе грам-
м атикалы қ түр-тұлғалар (олар кобіне комекш і
сөздердің негізгі сөздер шылауында тұрақты қол-
данылу негізінде қосы м ш аларға айнала бастай-
ды) есімдерге де, етістіктерге де ж алғана бастай-
ды: кейбір жағдайда есімге де, етістікке де ортақ
ж алған са (мы салы,
-ық, -ік, -қ
қосы м ш асы н ы ң
қ ы з
-ы қ
ойы н, тол
-ық
адам т.б. және бір затқа
қыз-ь//с-ты, кеті-г/сенімен тол-ь/^-ты сияқты қол-
даныстар мен бір создер ербіген кейбір қосы м -
шаларды көруге болады), енді біразы заттық ұғым-
ға, зат атауының алуан түрлі қасиетгерін білдіретін
ұғы м атаулары на бір түрлі болы п, қим ы лды
білдіретін сөздерге басқа түрлі болып ж алғаны п
қалыптасады. Тіл дамуының келесі бір сатысын-
да есімдердің өздері өз ішінде саралана бастайды:
зат атауын білдіретін сөздер бір грамм атикалы қ
топ болып қалыптасып, өзіндік түрлену жүйесі,
парадигм алы қ сипаты қалыптаса бастайды, сө-
нымен бірге заттың әр түрлі белгісін, сы нды қ
қасиетін білдіретін сөздер (сын есім) бір бөлек,
санды қ қасиетін білдіретін сөздер (сан есім) бір
болек, қимылдың әр түрлі белгісін (амалын, сы-
ны н, м екенін, мезгілін, м ақсаты н, себебін т.б.)
б іл д іретін сө зд ер (үстеу) бір б ө л ек , негізгі
сөздердің орны на жүретін оры нбасар сөздер
(есімдіф-бір бөлек қалыптаса бастайды. Бұл жер-
де де сем антикалы қ прөцестердің (адъективте-
нудің, адвербиалданудың т.б.) орны ерекше бол-
ған. Қазірде де тілімізде әрі зат есім (мысалы,
жас), әрі сын есім (тіпгі кейде зат есімдердің қатыс-
ты қ мәнде жұмсала беруінің:
қалайы қасық, ал-
тын сағат, жібек орамалч.Ъ.,
сондай-ақ кейбір
сын есімдердің заттанып, зат есімге ауысуы:
шыны
-
қы тайлы қ,
былғары -
б ұлғарлы қ,
тағы
-
тау-
лық
т.б.) болып жарыса қолданылып жүрген
сөздер баршылық екенін көреміз. Сөндай-ақ жеке
сөздердің әрі сын есім (.
жаңа үй),
әрі үстеу
(жаңа
келді)
қатар болуын немесе әрі зат есім
(фіиіьмнің
соңы),
әрі үстеу
(соң келді)
және оның септеулік-
ке, одан қосымшаға айнала бастау процесін көруге
болады: б арғаннан
соң -
барған
соң -
барғасын
т.б. Сонымен бірге сын есім мен сан есімнің про-
номиналданып, есімдікке, адвербилданып, үстеу-
ге айналуы
(бір, біреу, бірге: бір адам, бірге бірді қос
т.б. және
бір қара көрінді, біреудің кісісі өлсе, қарсиіы
ол, бірге жүреді),
етістіктің, бір жағынан, сын ес-
імге
(қүттықтау сөз, жанар м ай, сүзеген сиыр,
қабаған итт.Ъ.),
екінші жағынан, үстеуге (
айнал-
а, лық-а, эдей-і, жорт-а, от-е, ас-ат.Ь.)
айналып
отырғанын кереміз және бұл прөцестің тіл дамуы-
ның барысында әмэн болып отыратынын да бай-
қаймыз. Оның үстіне сөз тудыру тәсілдері не-
гізінде жаңа сөздер жасалып, сезжасам м ағы на-
сының жалпылануы, абстракциялануы арқылы
жалпы грамматикалық мағы налар пайда болып,
грамматикалық сипаты ж ағы нан белгілі бір сөз
табының құрамына енген сөздердің қатары өсе
түсті. Енді сөз таптарының шеңбері тек сөздердің
семантикалық сипаты мен сөйлемдегі өрын тәртібі
тұрақты бөлу (позициясы) негізінде ғана айқы н-
далмай, сонымен бірге олардың түрлену жүйесі
мен парадигмалық сипаты арқьшы да, синтаксистік
қызметі арқылы да анықталатын, өзіндік ерекше-
ліктері бар фамматикалық топ дәрежесінде қалып-
тасты. Әрине, әрбір соз табының ондай қалыпта-
су, даму дәрежелері бірдей емес.
Сөйтіп, сөз таптарының туып, қалыптасып, да-
муын схемалық түрде былай көрсетуге болар еді:
Есім сөз
қимылды білдіретін сөз
зат есім
сын есім
етістік
сан есім
етютіктщ ерекше тұлғ.
үстеу
есімдік
шылау
|


text:
442
МОРФОЛОГИЯ
3.
3 А Т
Е С I М
3.1.
ЗАТ Е С ІМ Н ІҢ Ж А Л П Ы С И П А ТЫ
( З а т есімнің л ек си к ал ы қ -гр ам м а ти к ал ы к топтары)
Айналамызды қо р ш аған дүниедегі зат пен
жан-жануар атаулыға, барша құбылыс пен уақиға
- болмыс атаулыға есім, атауыш болып келетін
сөздердің бәрі - зат есімдер. Л ексикалы қ тұрғы -
дан алғанда зат есімдер оз алды на м ағы налы қ
дербестігі бар, затты қ ұғымды білдіретін сөздер.
Табиғат пен қоғамды қ тіршіліктің қыр-сыры қан-
ш алық алуан түрлі болса, оларды ң бас-басы на
дерлік атауыш ретінде жұмсалатын тілдегі сөздер
де соншалық алуан түрлі. Зат есімдер тікелей сезім
арқылы тануға болатын дүниедегі нақтылы нәрсе-
лерден
(су, жылқы, тсіғам, жел, дауыл, жейде, тал,
терек, у-іиу, айқай, қойын, қоныіи)
бастап, адамның
тек ақыл-ой қабілетінің жәрдемі нэтижесінде ғана
түсінілетін түрлі абстракт ұғы м дарды ң
(наным,
шама-іиарық, ынсап, нарық, мінез-қүлық, кэде-жора,
ырым, пікір, тентектік, үялшақтық, ырыс)
аттарын
да білдіре алады.
Л ексикалы қ-сем антикалы қ өрісі аса кең сөз
таптары ны ң бірі осы зат есімдер. М ұны аңғару
үшін осы орайда оның құрамына енетін сөздердің
мына секілді топтары н іш інара санамалап атап
өтудің өзі-ақ жеткілікті. Олар: күнделікті тұрмы-
сымызда жиі айты лы п, жиі қолданылатын түрлі
бұйымдар мен нәрселердің аттары
(ыдыс-аяқ, киім-
кешек, қасық, табақ, қалам, қағаз, жүген, асық, ке-
реге),
тағамдардың аттары
(сорпа, қазы-қарта, жент,
түз, қант-шай, өрік-мейіз, нан, сүт, ет, шүжық),
жан-жануарлар атаулары
(жылқы, түйе, ақбөкен,
киік, түлкі, мысық, ит),
өсімдік атаулары
(қайың,
баялыіи, тобылғы, бидайық, өлең,раң),
табиғатде-
нелері мен құбы лы старды ң аттары
(ай, жүлдыз,
жауын-шашын, боран, аяз, аптап),
адамның кәсібін,
тегін, м ам анды ғы н, қабілетін, қон ы с-тұрағы н ,
білдіретін сөздер
(мүғалім, тілші, диқан, қаламгер,
мүсініиі, саудагер, алыпсатар, қызметкер, саятшы,
керей, найман, қазақ, орыс),
тұрмыс-салтқа, әдет
ғұры пқа байланысты айтылатын сөздер
(айтыс,
көкпар, шілдехана, жар-жар, қыз қуу).
Мұндай біз
зат есім арқылы көрінетін сөздердің лексикалы қ
тобын тек шетпұшақтап қана атап өтгік. Сөздердің
мұндай тобының бәрін ине-жіпке тізіп санап шығу
тіпті де мүмкін емес. Олар өте көп.
Сырт пішімі, тұлғасы ж ағы нан алғанда зат
есімдердің біразы түбір тұлғалы сөздер болып
келетін болса
(бас, із, ым, су, жол),
бірқатары әр
түрлі сөз тОбынан ж ұрнақтар арқылы ж асалған
туынды сөздер
(тебінгі, маліиы, бағбан, егін, ойық).
Сол сияқты зат есімнің екі сөздің бірігуі арқылы
жасалған түрлері
(бірқазан, кәріқыз, өнеркәсіп, қара-
қат, Ақсеңгір, Қаратау)
мен қос сөз тұлғалы
түрлері де
(қүрт-қүмырсқа, шөп-иіалам, сай-сала,
келін-кетиік, ер-түрман, бала-шаға)
бар. Екі сөздің
тіркесі нақтылы бір заттың атауышы ретінде қол-
данылғанда да ондай лексикаланған тіркестер
(ақ
іиағыр, сары іиағыр, ақ тікен, темір-тікен, көкқүтан,
аққүтан),
зат есім қатарында танылады.
Дербес заттар мен заттардың белгілі тобы-
ның атын білдіру ы ңғайы на қарай зат есімдер
жалқы есім (
Үсен, Гүлнар, Ачматы, Үлытау, Сыр-
дария, Ай, Темірқазык),
жалпы есім
(адам, қыз, қала,
дала, өзен, көл)
болып бөлінеді.
Б ір-біріне ұқсас, б іры ңғай нәрселер мен
ұғы м дарды ң атауышы болып келетін есімдер
жиынтық мәнді зат есімдердің
(тері-терсек, тау-
тас, жігіт-желең, қыз-келіншек, той-томалақ, кір-
қоң, дэм-түз)
тобын құрайды.
Зат есімдердің тағы бір тобын
ғаламзат
есім-
дері мен
адамзат
есімдері деп атауға болады.
А дамға қатысты есімдерге кісінің аты -ж өнінен
бастап оны ң барлық әлеуметтік, қоғам ды қ жай-
күйін, хал-ахуалын білдіретін
(ағайын, жекжат,
қарындас, қүдаша, дэрігер, қойшы-қолаң, жарлы-жа-
қыбай)
атаулар жатады да, ал адамнан өзге өлі
және тірі табиғат біткеннің бәріне қатысты атау-
лар (жартас, төбе, іиыбын-шіркей, үміт, тілек, кой-
ешкі, қалам , кітап) ғалам зат
есімдері делінедід
Зат есімдердің бұл екі тобының бір-бірінен түбе-
гейлі айырмаш ылығы - адамзатқа қатысты есім-
дер әлбетте
к ім ?
деген сұрақты ң, ал ғалам затқа
қаты сты есім деряе?деген сұрақты ң жауабы ре-
тінде айтылады. Өзге сөздермен сойлем ішінде
грамм атикалы қ қаты насқа, байланы сқа түсуіне
орай зат есімге тәуелдік, септік, жіктік жалғаула-
ры ж алғанады , сондай-ақ олар сойлемде не же-
кеше, не көпше тұлғада айтылады. Осыған сәйкес
оның түрлену жүйесін зат есімнің тәуелденуі, сеп-
телуі, жіктелуі, жекеш е, копш е түрде қолданы -
луы деп аталатын ірі-ірі грамматикалық катего-
рияларға бөліп корсетуге болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Адамзат және ғаламзат есімдері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
ЗАТ ЕСІМ
443
лер. Л ексикалы қ м ағы насы тек адамды, кісіні
білдіретін зат есімдер ғана жіктеу есімдіктерінің
барлық түрімен (мен, сен, ол, біз, сіз) предикат-
тық қатынаста айтыла алады, ал зат есімнің басқа
түрлері болса, олар еш уақыт жіктеу есімдіктерінің
бірінші, екінші ж ағымен предикаттық қатынасқа
түсе алмайды. Солай болғандықтан да мағынасы
ж ағы нан “адам ” деген жалпы үғы м ны ң ішіне
кіретін зат есімдерді үш жақта бірдей жіктеп ай-
туға болғаны м ен, зат есімдердің қалған тобы
бірінші, екінші жақта жіктелмей айтылады. Мы-
сал ға
әйел, үіиқыш, жүмыскер, етікші, көрші, қүда-
ғи, Ж амал, Нүрлан
деген секілді адамға қатысты
зат есімдерді алатын болсақ, бүлардың кез кел-
генін жіктеу есімдіктерімен қосы п
м ен әйелмін,
сен жүмыскерсің, ол көріиі
деген тэрізді ретпен
бірінші жақта да, екінші жақта да, үшінші жақта
да айта беруге болады. Ал енді
озен, сай, уық, төбе,
зейін, ықылас, надандық, бөдене, өрмек, жидек, бүры-
лыс
тәрізді адам нан өзге барлы қ нэрселер мен
құбылыстарға, жан-жануарға қатысты айтылатын
зат есімдерге келсек, бұлардың жайы бір басқа.
М ұндай зат есімдердің бірден-бірі өзінің тура
мағы насы нда ж ұм салғанда, ж іктік жалғауының
бірінші, екінші ж ағы н қабылдамайды, бұлай бо-
луы жіктеу есімдіктерінің тек адамға, кісіге (пер-
сона) байланысты қолданылатын сөздер екенді-
гінен. Мінекей, осы сияқты қасиеттері тұрғысы-
нан алғанда үш ж ақта бірдей жіктелу қабілеті
бар адамға байланысты зат есімдерді шартты түрде
жақты зат есімдер, ал үш ж ақта бірдей жіктелу
қабілеті ж оқ адамнан басқа зат атауларына бай-
ланысты зат есімдерді ж ақсы з зат есімдер деп
атасақ та болады. Бұлайша атаудың бір олқылық
келтіретін де кілтипаны бар. Ол - осы зат есімнің
жоғары дағы адамзат, ғаламзат деп бір-бірінен
ажырага көрсетіп оты рған топтарының екеуінің
де тәуелдік жалғауының үш жағында бірдей қол-
даныла алатындығы. Сондықтан бұл жердегі жақ-
ты, ж ақсы з дегенді тек ж іктік жалғауымен ғана
байланыстыра ұққан абзал.
Адамды білдіретін зат есімдер мен адамнан
ты сқарғы ұғымды білдіретін зат есімдерді бір-
бірінен ажырату үшін кей түрколог ғалымдар-
дың орыс тілінде ж азған еңбектерінде “ катего-
рия лица и не л и ц а ” деген терминдерді қолдан-
ған да кезі бар. Әрине, бұлай деп атауда еш қай-
ш ылық жоқ. М ұндағы “л и ц о ” деп оты рғаны
“ кісі” де, “ не л и ц о ” деп оты рғаны - “ кісі емес,
кісіден басқа” деген түсінік.
Нәрселер мен құбылыстардың жан-жануар-
дың аты болып келетін зат есімдердің адамға тән
әр алуан қасиетті бейнелі түрде көрсету үшін кейде
көркем эдебиетте, көбінесе поэзияда, жоғарыда
аталған “адам ” ұғы м ы ндағы зат есімдердің ор-
нына жүретін кездері де болады. М ұндайда олар
жіктік жалғауында келе берді.
Дулат деген еліңмін,
Асуы жоқ беліңмін
(Жамбыл).
Мен келем қара бүлтпен
Келе ж аумай аш ы лм ан(
Махамбет).
Хан емессің, қасқырсың,... қара іиүбар жылан-
сың
(Махамбет).
Бір-бірімізбен тілдесіп сойлескен кезімізде,
сон дай -ақ хат жазысып хабарласқан кезімізде
кім ?
деген сұрақты біздің тілімізде тек адам
жөніңде ғана қою ға болады. Бұдан тыс фольклор
шығармалары мен діни ұғым-нанымда және жо-
ғарыда айтылғандар тәрізді поэзияда адам бейне-
сінде ұшырайтын образдар жөнінде ғаналгш? деп
сауал қоюмызға болады. Бұлардан өзге барша жан-
жануар мен нәрсе атаулары
не?
деген сұраққа жа-
уап береді. Соз болып отырған зат есімдердің екі
тобын бір-бірінен даралайтын басты бір белгі -
осы. Ал орыс тілінде
кім ? (кто?)
деген сауалды
адам мен барша кеудесінде жаны бар м ақұлы ққа
қолданатыны,
не?(что?)
деген сауалды өлі таби-
ғат денелері мен осімдіктер дүниесіне қатысты
есімдер жөнінде қолданылатыны мэлім.
Достарыңызбен бөлісу:


title: ЗЛ .2. Жалпы есім мен жалқы есімдер

text:
ЗЛ .2. Жалпы есім мен жалқы есімдер
Қ азақ тіліндегі зат есімдер сем антикалы қ
сипаты ж ағы н ан
жалпы есім
және
ж алқы есім
деп аталатын негізгі екі топқа бөлінеді.
Жалпы
есім
деп бір-біріне ұқсас нэрселер мен құбылыс-
тардың, жан-жануарлардың жалпылама атауышы,
ортақ атауы ретінде жұмсалатын создерді атайды
да,
ж алқы есім
деп жеке адамдарға, дүниедегі
жеке заттар мен құбылыстарға атауыш болып ке-
летін сөздерді айтады. Дерексіз ұғымды, жиы н-
ты қ ұғымды білдіретін зат есімдердің дені де осы
жалпы есімдер.
Ж алпы есім болатын создердің тобы жалқы
есім болатын создердің тобымен салыстырғанда
элдеқайда мол. Тіпті айта берсек, жалпы есім бо-
латын зат есімдердің лексикалық топтарының бэрі
бірдей бір таптастырудың аясына сыя бермейді.
Ойткені кез келген жалпылық ұғымды білдіретін
заттық атау жалпы есім болып есептеледі. Мыса-
лы:
білезік, нақыш, қиял, қора, маман, қамқорлық,
торғай, бала, шәп, қора, кітап, білім.
Ж алпы есім мен жалқы есімдердің лексика-
лы қ м ағы насы ндағы айырмаш ылықты былай
444
МОРФОЛОГИЯ
қойғанда, грамматикалық қасиеттерінде де елеу-
лі ерекшеліктер байқалмайды емес. Мәселен, нақ-
тылы ж алқы лы қ мәнде ж ұм салған жалқы есім-
дер жекеше түрде ғана айтылып, еш уақыт көптік
ж алғауы н қабылдамайты н болса, ал кейде кісі
аттары көптік жалғауында жұмсалса, сол заттын
көптігін емес, басқа мәнді білдірсе, м ағы н асы
дерексіз создерді есептемегенде, жалпы есімдердің
көп ш ілігін ің-ақ екі бірдей тұлғада, әрі ж екеш е,
әрі көпше түрде жұмсала беретінін көреміз. М ы-
салы:
ауыл-ауылдар, бала-балалар, кісі-кісілер,
көше-көшелер.
Ж оғарыда айтылған жайдан жалқы есім атау-
лы ға көгітік жалғауы тіптен де жалғанбайды екен
деген түсінік тумайды. Ж алқы есімге де коптік
ж алғауы ны ң аракідік ж алғанаты н кездері бар,
бірақ мұндайда ж алқы есімдер сол ж алқы атау-
ды ң көптігін емес, көбіне, жалқы атаумен бірге
басқа адамдар деген мәнді аңғартады. М әселен,
Асқарлар Астанадан кеше ға на оралды
деген
сөйлемді алатын болсақ, бұл жердегі А сқарлар
деген есім жалғыз Асқардың ғана емес, сонымен
бірге оны ң қасындағы озге кісілердің де Астана-
дан қайтып оралғаны н білдіреді. Дәлірек айтсақ,
м ұндағы
-дар
қосы м ш асы өзі ж ал ған ған сөзге
көптік м ағы на үстеп түрған ж оқ, яғн и сол атау-
ды ң көптігін білдіріп тұрған ж оқ, одан ж алқы
есім жалпы есімге ауысып кеткен ж оқ, ол жал-
ғыз емес, қасы нда басқа адамдар бар екенін
білдіріп тұр. Сол тәрізді
Абайлардың, Ыбырайлар-
дың заманы
дегендегі көптік ж алғауы ны ң қы з-
меті осы ған ұқсас. М ұнда да ол бір ғана Абай
мен Ы бырай емес және оны ң тұстастары деген
ұғымды аңғартады.
Кейде көптік жалғауының бұл айтылғандар-
дан тыс ерлі-зайы пты адамдардың, ағайы нды
адамдардың аты -ж өнін қатар атау қажет болған
ж ағдайда олардың ф ам илиясы на ж алғануы да
эбден ықтимал. Бұл ретте де көптікжалғауы көптік
м ағы нам ен қоса ж алпы лы қ мәнді аңғартады .
Мысалы:
ағайынды Абдуллиндер, ерлі-зайыпты
Әмірхановтар, апалы -сіңлілі Досымбековалар.
(Бүлар кеңес кезеңіндегі орыс тілінің әсері болып
табылады: братья Абдуллины, супруги Амирхановы,
сестры Досымбековы).
К өптікж алғауы ны ң кейде мекен, қоны с ат-
тары на да жалғануы мүмкін. М ұндай ж ағдайда
ол создер сөйлемдегі өзге создермен қарым-қаты-
насына қарай ж алқы лы қ мәннен горі кобіне са-
лыстыру, ұқсату мәнінде айтылады. Мысалы:
Алматылар
-
Апматылардай, Қостанайлар-Қос-
танайлардай.
Ал жалқы есімдерге келетін болсақ, қазақ
тілінде жалқы есім болатын создердің мынадай
топтары бар:
1. Кісінің аты-жоні мен лақап аты: М ұқтар,
Ғабит, Әлия, М әнш үк, Ж аяу Мұса, Балуан Ш о-
лақ (шын аты - Нұрмағамбет), Алдар Косе, Қожа-
насыр.
Қазақта өзінен үлкен кісінің атын (көбіне ер
адамның атын) толық атамай, сыпайгершілік ізет-
пен Сәбит болса, Сәке яки Сәбе, Қали болса,
Қалеке яки Қалес, Қайролла болса, Қайреке, Қақа
деп тағысын-тағыш а атайтын дәстүр бар. Мұндай
есімдер де жалқы есімнің осы түріне жатады.
2. Географиялық атаулар мен әкімш ілік-тер-
риториялы қ атаулар, кәсіпорындар мен мекеме-
лердің, қоғам ды қ ұйымдардың, аттары: Ұлытау,
Торғай, Маңғыстау, Сарыарқа, Терісаққан, Сыр,
Қарқаралы, Ш ымкент, “ Қайрат” (футбол коман-
дасының аты).
3. Әдебиет, өнер және ғылым ш ы ғарм ала-
рыны ң аты: “Абай ж олы ” , “ Ер Т ар ғы н ” , “ Елім-
ай ” , “Саржайлау” , “ Қыз Ж ібек” , “А қ ж ел к ен ”.
4. Аспан, ғарыш әлеміндегі денелердің жеке
аты (астроном иялы қ атаулар): Ай, Күн, Үркер,
Ж етіқарақшы, Ақбозат.
5. Тарихи оқиғаларды ң аты: Ақтабан шұбы-
рынды (1723 ж ы лғы о қ и ға), Прием (1916 жыл-
ғы оқи ға), Ұлы Отан соғы сы (1941-1945 жыл-
дардағы оқиға).
6. Сәйгүлікке, аң ға түсетін құсқа, құмайта-
зы ғ а қ о й ы л ғ а н аттар: Т ай б у р ы л , Қ ұл агер,
Көкжендет, Бөрібасар.
Қай тілді алсақ та оның лексикалық жүйесінің
дамуы барысында жалпы есімге тән сөздердің
ж ал қы есім ге, кер ісін ш е, ж алқы есімге тән
сөздердің жалпы есімге ауысу процесі болмай
тұрмайды. Әңгіме болып оты рған сөздердің екі
тобы ны ң бірінен біріне ауы с-түйіс айты лы п
жүрген сөздердің қазақ тілінде талайы бар. Мәсе-
лен, әйел адамдардың аты ретінде жиі естілетін
Өрік, Мейіз, Алма, Алуа, Бота, Бәтес, Ақұштап,
Жібек, Гауһар, Маржан тәрізді сөздер мен ер адам-
ның аты ретінде жиі естілетін Қозы, Бүркіт,
Кобей, Арыстан, Әмір, Темір, Сұлтан, Сайлау,
Тілек, Жеңіс секілді сөздердің басында жалпы есім
болғанын әрқайсымыз жақсы білеміз. Сол тэрізді'
ел арасында сараңды қты ң, қаталдықтың белгісі
ретінде айтылатын Қарабай, Қарынбай, Ш ығай-
бай, батырлық ұғымдағы
каһарман,
жүйріктіктің
символы
дүлдүл
сездерінің басында жалқы есім
болғаны мәлім. Осы жөнінен алғанда, жалқы есім
қатарына жататын сөздер мен жалпы есім қата-
|


title:
ЗАТ ЕСІМ
445 - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
ЗАТ ЕСІМ 445 рына жататын сөздердін өзара бір-біріне ауысып
отыру факторын тілдегі омонимдер пайда болуы-
ның бір жолы деп қарауға болар еді. Мысалы:
м ақп ал (түгі майда барқыт) - М ақпал (қыздың аты, әннің аты), алтын (м ет алл) -
Алтын (эйел аты), қайрат (күш, қуат), Қайрат (ер адамның аты, футбол қомандасының аты), кеңес (кеңесу, ақыл- дасу), Кеңес (ер адамның аты). 3.1.3. Коптік мәнді есімдер Көптік ж алғауы ж алғанбаған сөзді арнайы
грамматикалық көрсеткіші болмағандықтан әлбет-
те жекеше тұлғада айтылған сөз деп ұғамыз. Бірақ
бұдан тіліміздегі көптік жалғауы ж алғанбаған
сөздің ешбіреуі көптік м ағы наны білдіре алмай-
ды екен деген қорытынды ш ы қпайды . Қайта
жекеше тұлғада тұрған создің лексикалы қ мағы-
насына үңіліңкірей қарау - олардың бэрінің бірдей
әр кез ж екеш елік мәнді аңғарта бермейтіндігін
көрсетеді. М ысалы:
бүл жігіт - жігіттің төресі деген сөйлемді алатын болсақ, біріне-бірі жете
тұрған екі дүркін қайталап келетін
жігіт жэне
ж ігіт тің деген бір ғана зат есімнің осы екі ж ағ-
дайдың әрқайсысында жекеше, копш е тұрғыдан
әр басқа м ағы наны білдіретінін байқаймыз. Ал-
ғаш қы ж а ғ д а й д а ж /г /т сөзінен сойлеушінің бұл
пікірді өзінің көз алдындағы нақты лы бір ғана
жігіт туралы айтып тұрғаны сезілетін болса,
кейінгі ж ағдайдағы
жігіт сөзінен бір ғана жігіт
емес, жалпы жігіт біткен, жігіт атаулы деген
түсінік туады.
Жігіттің де жігіті бар - азаматы бар, аттың да аты бар - қазан аты бар дегенде де
осы сияқты . Мұнда да бастагіқы
жігіт сөзі мен
соң ғы
жігіт созінің грамм атикалы қ м ағы насы
тепе-тең емес. Кейінгімен салыстырғанда алғаш -
қы
жщр\ сөзі мағынасының көптік болатыны бұл
ж ер д е а н а ғ ұ р л ы м а й қ ы н . Д әл осы ж айды
келтіріліп отырған мысалдың ішіндегі
аттың, аты деген сөздердің м ағы насы туралы да айтуға бо-
лады, демек, бұл - барлы қ сөздің, соны ң ішінде
барлық зат есімнің көптік мағы наны, жалпылық
мәнді білдіруі үшін оның әрдайым көптік жалға-
уында тұруы тілімізде міндетті шарт емес деген
сөз. Ауызекі сөйлеуде, ж азған кезде дара бір
нэрсені, құбылысты оған ұқсас, тектес өзге нәрсе-
лер мен құбылыстардан бөліп көрсету қаж етбол-
ған ыңғайда, зат есімдердің алдына
ол кісі, бүл үй, мына қол, ана бсіла деген тәрізді ретпен сілтеу
есімдіктерін қосып оты рғаны м ы зды ң сыры да
осында жатыр. Бұл - ең алдымен, әңгіменің нақты-
лы бір ғана нэрсе, нақтылы бір ғана құбылыс
туралы болып оты рғаны н саралау үшін қажет,
әйтпесе контекстжемісінен байқалмағандай бол-
са, сөз етіп оты рған нәрсеміздің ж алғы з екені,
яки одан кәп екені Жсілаң зат есімнің өз бойынан
байқалмай қалуы да ықтимал. Өйткені ешбір
тұлғалық озгеріске түспеген зат есімнің жекешелік,
көпш елік тұрғыдан олай да, былай да ұғынылуы
мүмкін. Қазақ тіліндегі, қалды жалпы түркі тілдер-
дегі зат есім коптік-ж екеш елік категориясыны ң
өзге жүйелі тілдердегі, мәселен, орыс тіліндегі
мұндай категориялардан түбірлі бір айырмасы
осында. Орыс тілінде көпш е тұлғада айты лған
создерді қазақ тіліне аударған кезде олардың
қазақш а нұсқасына көпгік жалғауын жалғаудың
үнемі қажеті бөла бермеуі де, негізінде, өсы се-
бептен. Бірақ біздегі аударма тэжірибесінде өрыс
тілінде көпше тұлғада айты лған сәз бөлғанды қ-
тан қазақш а нұсқасы на көптік тұлғаны ң қажеті
болмаса да, көптік жалғауы өры нсы з телініп
жүрген сөздер ж оқ емес. М ұндай жағдайды ң,
эрине, аударма тэжірибесінде ескерілгені керек.
Зат есімнің жекеше, көпше болып болінуінің
белгьіі бір жалғаудың қызметіне байланысты бол-
май, сөздің ішкі лексикалы қ мағынасына байла-
нысты болып келуін коптік м ағы н а тудырудың
лекси калы қ тэсілі дейді. Қ азақ тілінде соз тура
мағы насы нда жұмсалғанда, көптік жалғауының
ж алғанылуын қажет етпейтін біраз сөздер бар.
М ұндай сөздердің бірқатары ж алпы лы қ мэнде
жұмссілып, көпгік, жекешелік мағынаға бейтарап
болып келеді. Ондай сөздердің басты-басты лек-
сикалық төптары төмендегіше:
Әлеуметіік кэсіп түрінің атауышы бөлып ке-
летін сөздер. Бұған, негізінде,
-шылық (-
шілік )
және
-лық (-
л ік , -дық, -дік, -тық, -тік ) жұрнақта-
ры арқылы жасалатын зат есімдер жатады. Мы-
салы:
егіншілік, саудагершілік, ақындық. Ж өғары дағы ж ұрнақтар арқы лы ж асалған
мағынасы дерексіз зат есімдер де осы топқа кіреді:
достық, көпшілік, азшылық, жоқшылық, байлық, сый- ластық. Пар нэрселердің атын білдіретін/сояғ#//,
етік, сырға, кебіс секілді сөздер де осы топқа жатады.
Егер мұндай создерге көптік жалғауы ж алғана-
тын болса, онда олар осы атаулар арқылы ұғы -
нылып отырған нэрсенің бір ғана пар емес, бірне-
ше пардан тұратындығын білдіреді. Мэселен, бір
пар қолғапты ң екі сыңарын білдіру үшін
қолғап сөзіне көптік жалғауын жалгаудың еш қажеті жоқ.
Егер бұлай еткен болсақ, онда бұл сөзден қол-
ғапты ң бірнеше түрі, бірнеше пары деген ұғым
туған болар еді.


text:
446
МОРФОЛОГИЯ
Бір-бірімен парланып келетін егіз дене мүше-
лерінің атын біддіретін сөздердің кейбір контексте
қолданылуында да ұқсастық бар. Мәселен,
аяқта-
рыца етік ки
демейміз,
аяғыца етік ки
дейміз.
Сондай-ақ/сөзде/?/
бақырайды
деп қолданбай,
көзі
бақырайды
деп қолданамыз. Ал
аяқтарыц, көздері
сияқты тұлғада қолданылса, көптік жалғауы бұл
жерде аяқтың, көздің көптігін емес, солардың иесі
адамның көптігін білдіреді.
Ж алқы есімдердің де көптік жалғауын қажет
етпейтіні түсінікті. Алайда бірлі-жарым ыңғайда,
ж оғары да көрсетілгендей, ж алқы есімдерге де
көптік ж алғауының жалғанатын кезі болады.
Қимылдың, процестің, күй-ж айды ң атауы-
шы болып келетін зат есімдерде де көптік тұлға-
да жұмсала бермейді. М ысалы:
күлкі, күйінііи,
сүйініш, реніш.
Ғылым салалары ны ң аты да үнемі көптік
жалғаусыз айтылады.
Ыысглъу.физика, м ат ема-
тика, геология, тарих, диалектология.
К өптік м ағы на тудырудың ж оғары да атал-
ған амалдарының бірі
-синтаксистіктәсіл.
Көптік
м ағы наны ң сөз өз бойы ндағы м орф ологиялы қ,
яки лексикалы қ белгілеріне байланысты болмай,
оның басқа сөздермен синтаксистік қарым-қаты-
насы арқылы көрінуі синтаксистік тэсіл деп ата-
лады. Синтаксистік жолмен пайда болған көптік
мағынасы бар есімдер қатарында мыналарды атау-
ға болады:
Сан ж ағы нан заттың біреу емес, бірнешеу
екендігін білдіру үшін оның атауышы болып ке-
летін сөздердің алдына есептік сан есімдерді қойып
айту тәсілі. Мысалы:
алты аласы, бес бересі
( мэтелЛ
қырық қасқыр, екі еіикі
(ертегі/ М ұндайда көптік
мағынадан тыс заттың сан мөлшері де көрінеді.
Бірақ заттың көптігін білдіру үшін оның нақтылы
санын көрсету, әрине, шарт емес екені түсінікті.
Шақты, іиамалы, жуық, тарта, қаралы
тәрізді
комекші сөздердің жэрдемімен жасалған болжалдьі
сан есімдер мен
көп, аз, көптеген, талай, бірталай
т.б. создерін зат есімге тіркестіріп айту арқылы да
оның көптігін аңғаруға болады. Мысалы:
жүзге
тарта адам, он іиақты кітап, көп күн, аз кісі.
Есімдермен синтаксистік байланыста жиі ай-
тылатын создердің бір парасы -
біраз, бірқатар,
бірталай, бірқыдыру, бірнеше, бірсыпыра
тэрізді сөздер.
Бұл сөздер сан жағынан бөлшектеп көрсетуге бо-
латын зат есімдерге анықтауыш болып келгенде,
олардың мағынасында көптік ұғым туады. Мыса-
л ы :
біраз қой, бірсыпыра кісі, бірталай жан.
Зат есімдер анықталушы сөз ретінде
барлық,
бар, бэрі, күллі, барша, һэмме
секілді жалпылауыш
есімдіктермен тіркесіп келгенде де кептік м ағы -
наны білдіреді. Мысалы:
барлық үлт, барша мүлік,
к ү ллі қала.
Қос сөз тұлғалы зат есімдер де коптік м ағы -
нада жиі ұш ырайды. Зат есімдердің бұлайш а
жұмсалуының екі түрлі жолы бар: 1. М ағы на
ж ағы нан біріне-бірі жуық келетін екі зат есімнің
қосарлануы. М ысалы:
ыдыс-аяқ, ағайын-т уған,
тамыр-туыс, қүрал-сайман, жіп-шуда, аға-жецге.
Бір сы ңары ны ң мәні ж оқ заттық м ағы надағы
темір-терсек, жүн-жүрқа, келін-кепшік, жігіт-
желец
секілді жалпылауыш қос сөздердің де дені
осыған жатады. 2. М олшер және бейнелеу м ағы -
насындағы зат есім түбірдің екі дүркін қайтала-
нуы.
Ыысгі\ъү.үйір-үйір, қора-қора, сала-сала.
Ке-
йінгілердің ілгері аталған қосарланудан айырма-
шылығы бар, ойткені мұнда көптік м ағы наға сол
қайталап айтылатын зат есімнің озі ғана ие болып
қоймайды, сонымен бірге ол арқылы анықтала-
тын, сойлем ішінде оған тете тұрған екінш і зат
есім де көптік мағынаға ие болады.
Ыэсслсн,қора-
қора
койдегеннен қораның да, сондай-ақ қойдың
да біреу емес екендігін ұғамыз.
Қ азақ тіліндегі коптік тұлға мен коптік ма-
ғы на бір-бірімен тепе-тең түсінік емес. Көптік
тұлғамен салыстырғанда көптік мағы на дегеннің
өрісі элдеқайда кең. Олай болатыны - тіліміздегі
әрбір зат есім еш қандай сыртқы морфологиялық
корсеткішсіз-ақ екі бірдей грамматикалық мағы -
нада - жекеш е де, көпш е де жұмсала алады.
О ны ң үстіне зат есімнің бәрі бірдей көптік
жалғауын қабылдай бермейді. Осы сияқты қаси-
еттерін ескерсек, көптікж алғау ж алғанған сәзді
ғана копш е деп, көптік ж алғаусыз создің бэрін
жекеш е деп таниты н түсініктің сем антикалы қ
ж ағы нан жеткіліксіз екенін, ол тек грамматика-
лы қ сипаты ж ағы нан формальды екенін кореміз.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=56#Естілім_белгілері:_күш_ті_л_еп_ті,_қатаң_(шуыл),_жіңіш_ке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипатгамасы


title: Реңдік және үстеулік мәнді зат есімдер

text:
ЗАТ ЕСІМ
447
бутив (определительный атрибутив), үшіншісін
үстеулік атрибутив (обстоятельственный атрибу-
тив) деп атаған. Тілдің кейінгі тарихи кезеңдері
дамуының нәтижесінде алғаш қы топтан қазіргі
зат есімдер, екінш і топтан қазіргі сын есімдер,
үшінші топтан қазіргі үстеулер бөлініп ш ы ғы п,
олар өз алдына дербес-дербес сөз табын құраі ан.
Сол бір арғы дәуірлердегі біртұтастықтың,
ортақтықтың ізін біз қазір, әсіресе, зат есімдердің
кей түрлерін сын есімдер мен үстеулерден ажы-
ратқан кезде, олардың ара жігіне меже қойып
аны қтаған кезде жиі байқайм ы з. Осы ж ағы нан
алып қарағанда сын есімдермен, сондай-ақ үстеу-
лермен ара жігі үзілді-кесілді, еркін ажырап
үлгірмеген, со бір әрідегі дэуірлердің табы, ізі
бойында елеулі дәрежеде сақталып қалған есім
сөздердің бір парасы - зат есім десек болады.
Заттың атауы ретінде жұмсалатындықтан зат
есімдер, әлбетте субстаніты (затты) білдіретін
сөздер болатыны белгілі. Ешқандай тұлғалық ен-
таңбаның кемегінсіз-ақ олар сол түбір қалпында
тұры п-ақ заттың атын білдіре алады. М эселен,
көз
деген дене мүш есін білдіру үшін осы заттың
аты боп келетін
көз
созінің белгілі бір морфоло-
гиялық көрсеткішті қабылдауы шарт емес.
Реңдік мәнді туынды зат есімдердің біразы-
ның пайда болуында есім создерге ж алғанатын
күрделі қосы м ш а -
сымак
ж ұрнағы ны ң қызметі
зор. Бір нэрсенің, кісінің бойы ндағы сапаны ң,
қасиеттің ж арытымсыз, мардымсыз күйде, бол-
машы ғана екенін корсететін осы ж ұрнақ арқы -
лы жасалған есімдер тілімізде аз емес,
батырсы-
мак, ақынсымак, адамсымак, әкімсымак, үйсымақ,
көлсымақ
секілді создер реңдік мэні бар зат есім-
дердің осы тобы на жатады. К әп ы ңғайда осы
жұрнақтың комегімен жасалған есімдердің реңдік
іцәнінің -қекесін, эжуа түрінде айгылаты ны, бір
нэрсеге, іске тақымы толмаушылықты білдіретін
кездері де бар.
Реңдік мэнді есімдер тудырудағы қызметі
сонш алы қ елеулі болмаса да, оған белгілі дэре-
жеде қатысы бар қосымшалар қатарында нәрсенің,
адамның бойында нақтылы бір қасиеттің жоқты-
ғын білдіретін
-сыз
(-сіз)
қосымшасы мен
бей -, на-
тәрізді бірлі-жарым префиксті де атай кетудің
орайы бар. Негізінен алғанда қазақ тіліндегі
-сыз
жұрнақты создер зат есімнен горі сын есімге таң-
дық, ойткені олар сойлемнің басқа мүшелерінен
гөрі аны қтауы ш қы зметінде кобірек жұмсала-
ды. Ә рине, оларды ң сойлем нің бастауыш , то-
лықтауыш сияқты мүш елерінің қы зметін ат-
қаратын кездері де ж оқ емес, мұндайда олардың
заттық мэнге ие болатыны айтпасақ та түсінікті.
Парсы тілінен ауысқанбей-,
на-
префикстері-
мен келетін создер қазақта аса коп емес, саусақ-
пен санарлық қана. Сондықтан олардыңтіліміздегі
қызметін соз тудыру жүйесінен горі лексикалы қ
құбылыс аясында деп қарауға болады. Өйткені
бұл создердің кобі сол префикстердің озімен бірге
қоса ауысқан. Олар:
надан, нэмэрт, нақүрыс, нақақ,
бейбақ, беймәлім.
М ысалы:
Күңгірт коңілім сырласар
Сүрғылт тартқан бейуаққа,
Томен қарап мүңдасар
Ой жіберіп ж ан-ж аққа
(Абай).
Осында соз болып откен реңдік мэндегі есім-
дерден тыс үстеулік мәнге ие де есімдер тобына
кіретін біраз соз бар. Ж ы лды ң торт мезгілін
білдіретін\-б/с,
жаз, күз, коктем, жазғытүрым
, күн
мезгілін білдірегін
азан, таң азан
,
боз ала таң, түс,
ерте, шаңқай түс, кеш, ымырт, іңір, ақиіам
, сон-
д а й -а қ /с т с ,
ертең, бүгін, биыл
секідді сөздер осын-
дай үстеулік мэні бар есімдер қатарында.
Қыс ерте
түсті, жаз иіықты, ымырт үйірілдіде
ген тәрізді
сойлем құрылымды түйдектердің құрам ы ндағы
қыс, жаз, ымырт,
тутдегендердің затесім екенінің
басы ашық. Алайда өсы іспетті сөздердің сөйлемде
қөлданылу ыңғ айына қарай заттық (субстанттық)
м ағы надан үстеулік м ағы н аға қарай өйыстап,
пысықтауыш қызметіне ауысып өтыратыны да
ш ынды қ. М эселен,
қыс қысыл, жаз жазыл
(ма-
қал) дегендегі
қыс
пен
жаз
бұл жерде заттық
мағынадан гөрі мезгіл мағынасын білдіруге бейім.
С онды қтан кей зерттеушілер мұндай сөздерді
мезгіл үстеулері қатарында қарастырады. Деген-
мен олардағы бастапқы субстантгық мэнді де
ж оққа ш ығаруға, әрине, болмайды.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Эмоңия-эксирессия реңі бар есімдер

text:
448
МОРФОЛОГИЯ
іш іне сөйлеу процесіндегі айты лы п оты рған
әңгімеге сөйлеуші кісінің өз тарапы нан беретін
бағасы да, сондай-ақ оның жеке басының қуаныш-
реніш сезімі де қоса кіреді екен.
Э м оциялы -экспрессиялы белгілердің тілдің
барлық саласына қатысы бар. Оны тілдің дыбыс,
сөз жүйесінен де, ф ам м атикалы қ құрылымынан
да кездестіреміз. Тілдегі эм оциялы қ-экспрессия-
л ы қ құбылыс әсіресе одағайларды ң сем антика-
сы нан, стильдік қолданысынан бәрінен де айқы -
нырақ көрінеді. Эмоция-экспрессия реңді лекси-
ка зат есім құрамында да барш ылық.
Затесім құрамындағы эмоциялы-экспрессия-
лы сөздерді мына секілді екі топқа болсек болады:
1. Кісінің көтеріңкі көңіл күйіне байланы с-
ты қолданылатын сөздер:
қуаныіи, сүйініш, рахат,
күлкі, достық, жақсылық, ізет, қүрмет.
2.
Кісінің көңіл күйінің кірбіңін танытатын
сөздер:
қайғы, қасірет, күйініш, реніш, кейіс, ашу, ыза,
намыс, шам
(ш амш ылдық),
зүлымдық, арамдық.
Сол сияқты сыни реңі бар
арамза, пэлекет,
пэле-жала, қауіп-қатер, жексүрын, м алғүн
тәрізді
кісінің біреуге деген кейістігін, наразылығы н та-
нытатын сөздерді де екінші топтағы эм оц и я-эк-
спрессия реңді есімдер қатарында атауға болады.
Тілімізде өзінен жасы кішілерге, жас бала-
ларға мерейлене, ықыластана сөйлеген кезде олар-
ды ң аты на
-жан, -тай
секілді м орф ологиялы қ
элементтерді қосы п айтатын дәстүр бар. М әсе-
лен, баланың аты
Марат, Болат
болса, оны
Ма-
ратжан, Болатжан, Әмір
болса,
Әміртайцеп
қол-
данатын әдет елдің бәріне таныс.
-жан, -тай
дегендердің бұлардан басқа үлкен
кісілерге айтылатын
а ға, апа, көке, ата
сияқты
есімдерге қосылып ізет, құрмет, кейде жалыныш
мәнін білдіретін реттері көп:
ағатай, апатай, көке-
тай, ағажан, апажан, кокежан, атажан.
Қаратпа мәнінде қолданы латы н создердің
құрам ы нда жиі ұш ырайтын тәуелдіктің бірінші
ж ақ жекеш е түріндегі
қарағым, шырағым, айым,
күнім, айнам
, сонымен бірге
-ек е
қосы м ш асы -
мен келетін
ағеке (ағаеке), апеке (апаеке
) ,
атеке
(атаеке)
дегендер де осы сияқты . Бұлардан гыс
шырағия
деген соз тағы бар. Ж алқы есімдерге
қосылатын
Мэке, Ісмеке, Ғайнеке, Сапеке
деген-
дегі
-еке
арқылы келетін есімдерді де осы лекси-
калық топқа қосу керек.
Есімдердің эмоциялы-экспрессиялы мәнінің
айқындала, саралана түсуі олардың сөйлемде, кон-
тексте қалай қолданылуымен шарттас.
Достарыңызбен бөлісу:


title: ЗЛ.6. Комекші есімдер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
ЗАТ Е С ІМ
449
тәуелдік ж алғаулы көбіне мекендік септіктерде
қолданылып матаса байланысқан тіркестің екінші
сы ңары қы зм етінде ж ұм салаты н зат есім нің
кеңістік мәнді ерекше бір тобын айтады.
Сан ж ағы нан
алғанда көмекш і есім қазақ
тілінде аса көп емес, оған мына секілді сөздер
жатады:
асты, үсті, алды, арты, жаны, қасы, маңы,
түсы, іші, сырты, тысы, арасы, басы, түбі, қарсысы,
бойы, төңірегі, айналасы, жан-жағы, беті, шеті, ор-
тасы, соңы.
М ысалы: Бір мезгілде
қасына
Көпей
келді (Бақбергенов). Арыстың екі көзі
ауыл м а -
ңында
(Ж үнісов). Бұл ауыл
өзеннің басына
қон -
ған (Әуезов).
Көмекш і есім де зат есім сияқты нақтылы
бір ұғымның аты, атауышы болатын сөздер. Бірақ
біздің түсінігіміздегі кәдімгі зат есімдерден олар-
дың айы рм аш ы лы ғы м ағы насы дерексіз болып
келеді және семантикалық тұрғьщан алғағща нақ-
тылы бір ұғымды өзінен бұрын тұрған есім сөзге
тіркесу арқы лы , соны ң
ш ылауында айтылу ар-
қылы ғана көрсете алады. Айталық,
сырт, қ а с
де-
ген көмекші есімдерден кеңістік мэнін жалпыла-
ма ұққаны м ы збен ол ненің сырты, ненің қасы
екенін ұға алмаймыз. Ол үшін бұл сөздердің тә-
уелдік жалғауын қабылдап,
ауылдың сырты, үйдің
қасы
деген сияқты ілік септікті я жасырын түрінде
нақты лы бір анықтауыш сөзбен тіркесуі шарт.
К өмекш і есімдер арқы лы таны латын м ағы н а
әлбетте олармен тіркесе айтылатын сөздің семан-
тикасына тэуелді.
Көмекші есім - түркі тілдерінің грамматика-
лы қ жүйесін тілдердің өзге жүйесінен, айталық,
еуропа тілдерінен ерекшелейтін белгілердің бірі.
Егер орыс тілі тұрғы сы нан алып қарайты н бол-
сақ, көм екш і есімдердің тілдегі атқараты н қы з-
метін кей жағдайда предлогтармен салыстыруға
болады. Сыртқы белгілері жағынан алғанда пред-
"лог өзііграмматикалық байланысқа түсетін негізгі
м ағы н а ға ие сөздің алды нда тұраты н болса
көмекші есім соңында тұрады.
Негізгі мағыналы
сөздің соңы на орналасу ы ңғайы на қарай түркі
тілдерін зерттеуші ғалымдардың біразы бұларды
послелог
деп те атайды. Бұл орыс тіліндегі атау
/7/?едлогдегеннің антонимі есепті. Негізгі сөздің
соңында тұру түркі тілдеріндегі көмекші сөз атау-
лы ны ң бәріне тән белгі, сондықтан көпш ілік
түркологтар послелог дегенді кең мағынада бар-
ша комекш ілерге ортақ атау есебінде қолдануға
бейім. Бірқатар зерттеушілер көмекш і есімдерді
өзге шылаулардан бөліп “служебные им ена” не-
месе “ послелоги-имена” деп те атағанды
қалай-
ды. Расында да, көмекші есімдер шылаулармен
салыстырғанда өздерінің лексикалық дербестігі-
нен толық ажырай қоймаған сөздер, олардың дер-
бес қолданылатын кездері көп. Осы жөнінен
көмекш і есімдерді
аралық топтағы создер
деп
тануымызға да болады. Мамандар арасында оны
бірде есімдер тобы на, бірде шылаулар тобына
жатқызу ы ңғайы қазір де байқалады.
Ш ынтуайтқа келсек,
көмекші есім деп отыр-
ғанымыздың өзі - дербес лексикалы қ мағынасы
бар сөздер, бірақ тіл дамуы барысында олар бас-
тапқы лексикалы қ м ағы насы мен қатар тәуелдік
ж алғауын қабылдап, соған орай озінің аны қта-
уышы болатын сөзге селбесіп, соның жетегінде,
шылауында айтылатын көмекіпіге айналған. Ілік
септіктегі создің тәуелдік жалғаулы сөзбен тіркесі
түркі тілдерінің грам м ати калы қ құры лы м ы н
тілдердің өзге жүйесінен даралап тұратын белгі-
лердің бірі екені мэлім. Түркөлөгиялы қ зерттеу-
лерде түрік изафеті деп аталатын синтаксистік
құрылымның бір түрі - өсы. Қазақ тіліндегі өсын-
дай құрылымындағы сөзтіркесін прөф. М .Бала-
қаев матаса байланы сқан сәз тіркесі деп атаған.
Бұл кісінің көрсетуінше, тіркестердің бұл түрінің
сөз тіркесінің өзге түрлерінен ерекшелігі - мұнда
таза басы ңқы сыңар, бағы ңқы
сыңар деген бөл-
майды, тіркес құрылымындағы сыңарлар біріне-
бірі тәуелді, б ір ін -бір і б ағы н д ы р а тіркеседі,
сөндықтан өрысша жазылған еңбектерінде
сопод-
чинение
деп атайды. Матасу дегенді С.Нұрханов-
тың орысша жазған еңбектерінде “взаимоподчи-
н ен и е” деп атау себебі де осыдан.
Ілік жалғаулы сөз дегенде мына жағдайды
ескеру керек: И заф еттік құры лы мы ндағы ілік
ж алғауы ны ң аш ы қ тұруы да, ай қы н көрінбей
жасырын тұруы да мүмкін. Бұл жай көмекші есім-
дермен келетін изафеттік құры лы м ға да тән.
М эселен,
ауылдың маңы, есіктің алды
деген си-
яқты тіркестердің
ауыл маңы, есік алды
болып
айтылуы - тілімізде жиі байқалаты н құбылыс.
Тіркестің осы түрінің (изафеттің) екінші сы-
ңары ретінде жұмсалу, я ғн и
тәуелдік жалғауын-
да айтылу - көмекш і есімдердің ең басыбайлы
ны ш аны , өзіне ең тән қасиеті. Тіптен көмекш і
есімдердің арасында осы күнде тілімізде тәуелдік
жалғауынсыз қолданылмайтындары да бар:
алды,
арты, асты,
^сшдегендер - осындай көмекші есім-
дер. Бұлардың эу бастағы негізі - тіліміз дамуы-
ның арғы бір кезеңдерінде дербес қолданылуы
әбден ықтимал
алд-ал, арт-, аст-ас, үст-үс
деген
үлгіде қалы птасқан кеңістік мәнді зат есімдер.
Бұлар көп тіктұлғада қолданы лғанда, бастапқы
түбірі байқалып қалады:
ал-дар-ы, арт-тар-ы, ас-
тар-ы, үс-тер-і.
Б ірақ бұларды ң қазір түбір


title:
ЭІР
м и г ч у и л и і
пп - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
4ЭІР м и г ч у и л и і
пп күйінде дербес мағыналы сөз ретінде қолданыл-
майтыны мәлім. Бұлай болуы - олардың ілік сеп-
тіктегі сөзбен тіркесіп, ұзақ уақыт көмекш ілік
қызметте жұмсалуының нәтижесі. Бұлардың ішінде
арт деген нұсқаның
арт жақ деген тіркестің құры-
лымында тәуелдік жапғауынсыз айтылатыны бар.
Басқаларының бұлайша қолданылуы байқалмай-
ды.
К ө м е к ш і есім д ерд ің қ а т а р ы н а ж ататы н
сөздердің бәрінің көм екш ілік қы зметте ж ұмса-
луы біркелкі емес. Біры ңғай көм екш і есім қы з-
метінде жиі жұмсалатын сөздер бар да, көмекш і
есім қы зметінде тиіп-қаш ы п, іш інара жұмсала-
ты н сөздер бар. А лғаш қы топқа енетін сөздер
қатарында
аст, үст, алд, арт, жан, маң, іш, сырт, тұстэрпт сөздерді атауға болады, ал
айнала, бет, бой, шет тәрізділер мұның екінші тобына кіреді.
Лексикалық жағынан алғанда, қазақ тіліндегі
көмекш і есімдерді білдіретін м ағы н асы н а бір
нәрсенің үстіңгі, астыңғы жағын, аддыңғы, артқы
ж ағы н, шеті мен жанын, айналасын, ішкергі тұсы
мен ортаң ғы тұсын білдіретін ы ң ғай ы н а қарай
біз төменде оларды шартты түрде горизонталь
бағы ттағы кеңістік қатынасты білдіретін, верти-
каль бағы ттағы кеңістік қаты насты , көлемдік
кеңістік қатынасты білдіретін көмекші есімдер деп
бергенді қолайлап отырмыз.
1. Горизонталь бағыттағы кеңістік қатынас- ты білдіретін комекші есімдер. Б ұған
алды, арты, касы, жаны, маңы, түсы, шеті, жан-жағы, айнала- сы, төңірегі секілді сөздер жатады. Енді осылар-
дың әрқайсысының лексика-грамматикалық мән-
мағы наларына тоқталып өтелік.
АЛДЫ. Адамның беті қар аған , белгілі бір
нәрсенің алды ңғы ж ағы н білдіреді.
Барыс септікте қолданылған кезде етістік ба-
яндауыш арқылы танылатын қимылдық, істің бір
нэрсенің алдыңғы ж ағы на қарай бағытталғанын
көрсетеді. Мысалы: Ол атының басын қақпаны ң
дәл
алдына келіп тежеді.
Алдыңа қара. Домбыраны
Ахметтің
алдына қойды (Сейфуллин). Жұмыстан
қайтар кезіңде кеңс
ъалдына барасың (Әлімбаев).
Ж атыс септігінде айтылған
алдында көмекші
есімі істің, қим ы лды ң, я заттың м екен-ж айы н,
орны н, тұрған жерін білдіреді. М ысалы: Ауыл-
дың орта шеніндегі бір үйдің
алдында үйме-жүйме
кісі (М айлин).
Алдында қы м ы з, ақ ж асты ққа
ш ынтақтап болыс жатыр (Мүсірепов).
Ж атыс септіктегі
алдында сөзінің мекендік
мағынадан тыс мезгіл мағынасында да қолданы-
латын кездері бар. М ұндайда ол мезгілдік мәнді
сөздермен тіркесіп, бір істің, жұмыстың басталар
кезеңін, алғаш қы уақытын көрсетеді. М ысалы:
Абай кеш батар
алдында Баймағанбетті жіберіп,
Әбішті ш ақыртып алған (Әуезов). Басқа облыс-
қа ауысар
алдында достар тағы да бас қосқан
(Төлешов). Қ ы зы қ та, білім де
алдыңда (Бега-
лин).
Алды көмекші есімнің жоғарыда корсетілген
септіктерден тыс озге септік жалғаулары нда да
айтылатын кездері бар.
Атау септігінде келуі:
Есіктің алды тап-таза. Ілік септігінде келуі:
Есік алдының карын тазалады. Ш ы ғы с септігінде келуі:
Қонактыңалдынан шығып қолын алды. Ком ектес септігінде келуі: Ү
й-үйдің алды-


title: мен жүріп келе - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
мен жүріп келе жатты.
АРТЫ.
Б ары с септігінде тұрған
артына
комекші есімі істің, қим ы лды ң бір нәрсенің ал-
дыңғы жағына қарама-қарсы мағынада болатын-
ды ғы н білдіреді. М ысалы: Үйдің
артына
қарай
жүреді. А тының
артына
бөктерген бірдемесі бар
(Исабаев).
Артында
көмекш і есімі жатыс септікте істің,
әрекеттің, қим ы лды ң бір нәрсенің ту сыртында
өткендігін білдіреді.
Үй м енікі дем еңіз үй
артында
кісі бар (М а-
қал).
Арты
комекш і есімі де бұдан өзге де септікге
қолданылады. Атау септігінде қолданылуы:
Аады
омір,
арты
ажал (Аманжолов). Ілік септігіңце қол-
данылуы:
Үйдің артының кары еріген жок-
Та-
быс септікте қолданылуы:
Әліптің артын бак■
Солардың артын ала барып шықтым.
Ш ы ғы с
септікте қолданылуы:
Үйдің артынан шыға келді.
К е м е к т е с с е п т ік т е қ о л д а н ы л у ы :
О т ы рған
кісілердің артымен білдірмей өтіп кет.
ҚАСЫ, ЖАНЫ.
Бұлар кеңістік мәнді септік
ж алғаулары нда қолданы лы п, негізінде, істің,
қимылдың бір нәрсенің маңында, соған таяу жер-
де болғанды ғын көрсетеді.
Б ары с сеп тігін д е а й ты л ға н кезде істің ,
қимылдың не нәрсенің, не заттың маңына қарай
бағы ш талғаны н білдіреді. Үйдің
касына
ж ақы н-
дады. Ә кем нің
касына
еріп жүріп бір жолбарыс-
ты ұстағанын көргенім бар (Бегалин).
ЖАНЫ.
Бұл көмекш і есім жатыс септігінде
айтылған кезде кейде салыстыру мәніне ие бола-
ды. М ысалы: Қара жастың
жанында
біз піл мен
үш жасар баладай екенбіз ғой езі (Ш аш кин).
Ж атыс септігінде ол басқа да мәнде қолда-
нылады: Бұрын қыстаудың
жанында
бір терең
құдық болатын (Сәрсенбаев).
ЗАТ Е С ІМ
451
Бұл көмекш і есімдер ш ы ғы с септігінде іс-
әрекеттің, қимылдың қай нәрсенің, қай объектінің
ж анынан басталғанды ғы н көрсетеді. Мысалы:
Абайдың
қасынан
асы ға ш ы ққан (Әуезов).
Бұл көмекші есімдер жоғарьщағылардан тыс
ілік, табыс, көмектес септіктерінде де қолданы -
лады.
М А Ң Ы //М А Ң А Й Ы , ТҮСЫ , Ж А Н-Ж АҒЫ ,
АЙНАЛАСЫ , Т Ө Ң ІР Е Г І. Ж оғарыдағы
қасы,
жаны
дегендермен мағыналас көмекші есімдердің
бір тобы - осы сөздер. Септік тұлғаларында мына
секілді мағыналарды білдіреді.
Барыс септік тұлғалы мұндай комекші есім-
дердің негізгі м ағы насы - істің, қим ы лды ң бір
нәрсенің төңірегіне қарай бағытталғанын білдіру.
Мысалы: Ол ош ақ
манына
отын жинап жүр.
О тырғыш тардың
түсына
келгенде Алма алға оза
берген мені тоқтатты (Әбдіков). Жауырын
түсы-
на
жамау түскен қы зы л гүлді шыт көйлегі жел-
біреп көлбеңдеп жүр (Сүндетов). Ол асатаяғы на
сүйеніп тұрып
айналасына
көз тастады (Газет-
тен).
Ж атыс септігі тұлғасы нда айты лғанда істің,
қимылдың бір нәрсенің жанында, қасында бол-
ғаны н көрсетеді. Ауылдың
түсында
мал көріне
қоймады. Алыстан қарағанда үй
маңында
ешкім
көрінбейді (Әбдіқалықов). Сұрақ пен жауап осы
мәселе
төңірегінде
(М усин).
ТҮ СЫ көмекш і есімі жатыс септікте қолда-
ны лған кезде кейде мезгіл м ағы насы н көрсетуі
де мүмкін. Еркежан бүгін бұл зорлықтың
түсында
жылаған ж оқ (Әуезов).
Ш ығыс септігінде жұмсалуына мысал:
Күнде
таңертең қаланың ж ан-ж ағынан осы м еқт епке
жарқын жүзді жастар ағылады
(Газеттен).
Табыс септігінде жұмсалуына мысал:
Ол қазақ
баласының оңтүстігіне барып Мойынқүм мен Арал
төңірегін кезді
(М үсірепов).
Бұл көмекші есімдер өзге септіктерде де қол-
данылады.
Атау септігінде келуі:
Ауыл маңайы т олған
мал.
Ілік септікте келуі:
Керегенің түсының бәрі
кілем екен.
Ш Е Т І. Дербес м ағы налы
шет
зат есімінің
де көмекш і есім қызметінде жұмсалуы тілімізде
жиі байқалады. М ұндай зат есімнің бәрінің атау
күйін біз тәуелдік жалғауының үшінші жағында
алып отырмыз. Бұлай етуіміздің себебі түсінікті,
өйткені зат есімдердің бұл тобының көмекші есім
қызметінде қолданылуы олардың тәуелдік жал-
ғауында келуімен шарттас.
Б а р ы с ж а л ғ а у ы н д а а й т ы л ғ а н
ш ет інде
көмекші есім істің, қимылдың бір нәрсенің шет-
кей ж ағы на, жиегіне, ернеуіне қарай бағыттал-
ғаны н білдіреді. М айор оларды қаланың арғы
шетіне
жіберді (М омышұлы).
Шетіне
орамалдың
түйдім сусар (“Жамбас сипар” әні). Жазушы өзіне
келген почтаны да столының сол жақ
шетіне
қояды
екен (Нұршайықов).
Ж атыс септігінде қолданылған
шетінде
есімі
іс-қимылдың қай нәрсенің ж иек жағында, ернеу
ж ағы нда б олғанды ғы н білдіреді. О құрғы ры ң
қаланы ң қиы р
шетінде
екен (Газетген).
Ш ығыс септігінде айтылуына мысал: Желдің
өтінен, елдің
шетінен
келе жатырмыз.
Табыс септігінде қолданылуы:
Жолдыңшетін
ала жүрді.
Комектес септігінде қолданылуы:
Жолдың
иіетімен жүрді.
Б О Й Ы комекші есімі іс-қим ы лды ң, бір зат-
тың, нәрсенің, я геоф аф и ялы қ объектінің ұзына
бойына, оңіріне қатысты екенін білдіреді.
Б ары с сеп тігін де қо л д ан ы л у ы н а мысал:
Болменің ұзына
бойына
тақтай тосеп шықты.
Бақанас озені
бойына
сығылыса қонған ауыл (Ле-
керов).
Ж атыс септігінде келуі: Кокш етаудың
бой-
бшдоалтын коп екенін білеміз (М ұқанов).
Ш ы ғы с септігінде қолданылуы: Озен
бойы-
нан
қы рға қарай беттеген (Әуезов).
Комектес септікте қолданылуы: Кош е
бой-
ларымен
жоғары орлеп келе жатты (Сейфуллин).
Б О Й Ы комекш і есімі кеңістік мәнді септік-
терден ты с табыс септігінде қолданы луы да
мүмкін, мұндай жағдайда ол іс-әрекеттің болған
жері не нәрсенің, қандай объектінің бойына қатыс-
ты екендігін білдіреді. Ж аңбы рш ы ауылы ұзын
бір сайдың
бойын
орлей қ о н ған екен (М үсіре-
пов). Ол Тарбағатай ж әне Ж етісу
бойларын
ара-
лаған (Елеусізов). Бұл комекш і есім ілік септікте
де қолданылады:
Өзен бойы қүладын.
2.
Вертикаль бағы ттағы кеңістік қатынасты
білдіретін комекші есімдер. Бұған
асты, үсті, беті,
түбі
секілді комекші есімдер кіреді.
ҮСТІ. Барыс септікте қолданы лған кезде
үстіне
комекші есімі іс-әрекетгің бір заттың асты-
на қарама-қарсы ж ағы на, үстіңгі бетіне, жоғары
жағына бағытталғанын білдіреді. Серігіміз екеуміз
ауладағы жаңа тасып әкелінген піш еннің
үстіне
жатгық (Қанахин). Азын-аулақ тағамдарының бар-
лы ғы н үстел
үстіне
қойды (Дүйсенов).
Кейде
үстіне
комекш і есімі барыс септікте
тұрып істің, оқиғаны ң болған орнын емес, оның
|


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=574#Арты_комекш_і_есімі_де_бұдан_өзге_де_септікге_қолданылады._Атау_септігінде_қолданылуы:__Аады_омір,__арты


text:
қатынаста да, субъектілік-грамматикалық қаты-
наста да қолданы ла алады. М ұндай қатынаста
қолданылған көмекш і есімдер көмекш ілік қы з-
меттен гөрі дербес м ағы налы сөз ретінде қолда-
нылуға бейім.
Зат есім нің өзге л екси кал ы қ топтары нан
көмекші есімдердің басты бір ерекшелігі - оның
барш асыны ң тіліміздің байы рғы сөздері болуы.
Көмекші есімдердің лексикалық құрамында кірме
сөз атаулы мүлдем жоқ. Қ азақ фразеологизм-
дерінің, мақал-мәтелдерінің құрамында көмекші
есімдерді жиі кездестіретініміз осыны ң айғағы .
Достарыңызбен бөлісу:


title: Зат есімнің құрылымы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
ту - тым ж асанды нәрсе. Олар көбінесе күрделі
'атаулардың бас әріптерінен алынып барып жаса-
лады. Бұл тәсіл тілдегі үнемдеу принципінің та-
лабын қанағаттандыруды көздейді. Оның тілдегі
сөз қоры н байытудың бір жолы деп таныла қоюы
неғайбы л. Б ірақ оны ң тілімізде, әсіресе жазба
тілімізде, ресми стильде жиі қолданылып жүргені
де бекер емес. Қ ы сқарған созбен келетін зат есім
қатары нда А Қ Ш (Америка Құрама Ш таттары),
ҚазП И (Қазақ педагогтік институты), ТМ Д (Тәу-
елсіз мемлекеттер достығы) сияқтыларды атауы-
м ы зға болады.
Күрделі зат есімдердің ж оғары да аталған
құры лы м ды қ топтардан ерекшелігі - тұтас бір
ұғымды білдіретін атау мұнда ең кем дегенде екі
сөзден тұрады, сырт белгілері ж ағы нан мұндай
күрделі есім сөздердің тіркесіне ұқсайды. М ы-
салға,
темір жол, шүрегей үйрек
секілді атаулар-
ды алатын болсақ, олардың қабыса байланысқан
сөз тіркесінен орбіген құры лы м екені талассыз.
Бұлар, дұрысында, сөз тіркесінің лексикаланған
нұсқасы. Бір ұғы м ны ң атауышы болып келетін-
діктен ғана олар дербес сөз ретінде танылады.
Достарыңызбен бөлісу:


3 . 2 . З А Т Е С І М Н І Ң Т Ү Р Л Е Н У Ж Ү Й Е С І
Зат есім нің түрленімі дейтін түсінік оны ң
жекеше, копше түрде қолданылу, септік, тәуелдік,
жіктік ж алғаулары нда қолданылу ж үйесін қам -
тиды. Тілдердің озге жүйесімен, әсіресе, еуропа
тілдерімен салы сты рғанда, түркі тілдерінің, со-
ның ішінде қазақ тілінің түрлену жүйесінің түбе-
гейлі өзгешелігі бар.
3.2.1. Зат есімнің коптік тұлғада
қолданылуы
Н ақты лы лексикалы қ м ағы насы на орай зат
есім сойлем іш інде не жекеш е, не копш е түрде
қолданылады . Зат есімдерді жекеш е, көпш е деп
аталатын екі топ қа айыра корсетуге негіз бола-
тын ең басты грамматикалық сыртқы белгі - олар-
ға коптік ж алғауы ны ң жалғануы. К өптік жал-
ғауын жалғау сезге көптік мағына берудің негізгі
жолы болғаны м ен, бірден-бір ғана жолы емес.
Ана тілімізде зат есімде коптік м ағы на пайда бо-
луының бұдан да басқа амал-тәсілдері бар.
Көптік м ағы наны ң арнаулы қосымш а арқы-
лы пайда болуы, негізінен алғанда, коптік жал-
ғауыны ң қы зметіне байланысты. Қ азақ тілінде
көптік ж алғауы
-лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер
деген алты түрлі фонетикалық нұсқада ұшырай-
ды. М ұның
-лар, -лер
нұсқасы аяғы дауысты ды-
быс пен
-й, -у, -р
дыбыстарына біткен создерге (ба-
лалар, үйлер, таулар, нарлар),
-дар, -дер
нұсқасы
аяғы мұрын дыбыстары менл,
з, ж
дауыссыздары-
ны ң біріне біткен создерге (киім дер, қы здар),
-тар, -тер
нұсқасы аяғы қатаң дауыссыздар мен
ұяң
б, г
дыбыстарына біткен создерге (қонақтар,
арабтар, филологтар) жалғанады. Коптік жалғауы
ж алғанған зат есімдер көптік мағы намен қоса
озінің бастапқы лексикалы қ мәніне орай сойлем
ішінде мынадай мағы налы қ реңктерге ие болады.
Нәрсенің оз алдына дербес-дербес санап корсе-
туге болатын бөлшектерден тұратындығын корсе-
теді. М ысал ы:
өзендер, кітаптар, жануарлар, ыдыс-
тар.
К өптік ж алғауы н бұл ретте қолдану көбіне
соз болып оты рған заттардың біркелкі емес,
әркелкі екендігін аңғарту қажеттігінен туады.
Келтірілген мысалдардан коптік ж алғауы ны ң
м ұндағы
өзен, кітап, жануар, ыдыс
дегендердің
ұ зы н с а н ы н ы ң м о л д ы ғ ы н а н гөрі о л ар д ы ң
түрлерінің коптігін білдіру үшін ж ұм салғанды -
ғы н кореміз.
Сан жағынан бөлшектеп корсетуге келмейтін
бір текті нәрселердің ж иы нтығы н білдіретін атау-
ларға ж алған ған кезде де көптік жалғауы ж оға-
рыдағы секілді ол заттың жай ғана көптігін емес,
түрінің, сыртының әр түрлі екендігін аңғартады.
М ысалы:
тағамдар, тәттілер, тастар.
Мұндай
зат есімдер әр түрлілікті, әр сырттылықты корсет-
пей, бірыңғай, бір текті нәрселердің жиынтығын
корсететін болса, онда олар әрдайым коптік жал-
ғауы ж алғанбай айтылады.
Коптік жалғауы өзі ж алғанған зат есімдерге
молшылық, қисапсыз коптік секілді мағыналар-
ды да үстей алады. Мұндайда зат есімдердің негізгі
л е к с и к ал ы қ м ән ін ің , кобін есе сан ж ағы н ан
болшектеп корсетуге келмейтін нәрселерді білдіруі
шарт. Мысалы:
сулар, үгінділер.
Зат есімге коптік жалғауы жалғанғанда бұдан
кейін пайда болатын басты бір мағы налы қ реңк
- белгілі бір адамдардың тобы н, ж иы нты ғы н
білдіру. Мысалы:
жастар, сауыншылар, қырғыздар,
ғалымдар, еуропалыктар.
Туыстық ж ақы н ды қты білдіретін зат есім-
дердің тәуелденген түріне ж алғанған кезде көптік
жалғауы біреудің есімін сый тұтуды, құрмет тұту-
ды білдіреді. Мысалы:
апамдар, эжелер, атамдар.
Көптік жалғауы мезгіл мөлшеріне байланыс-
ты айтылатын кейбір зат есімдерге ж алғанған
кезде сөзге тұспал, шамалау м ағы насы н үстейді.
М ысалы:
кыстың ортасында - қыстың ортала-
рында, тамыздың аяғында - тамыздың аяқта-
рында, жаздың басында - жаздың бастарында.
ЗАТ Е С ІМ
Достарыңызбен бөлісу: |


title: . 2 . З А Т Е С І М Н І Ң Т Ү Р Л Е Н У Ж Ү Й Е С І