title: СӨЗЖАСАМДЫҚ САТЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
СӨЗЖАСАМДЫҚ САТЫ 279 сатыда,
біліксіз 2-сатыда тұр.
Біліксіз деген ту-
ынды түбір
біліксіздік туынды түбіріне негіз бол-
ған, сондықтан
біліксіздік 3-сатыда тұр.
Соны мен тізбектегі бір туындыдан келесі
туынды жасалып отырғандықтан, олардың бұрын
жасалғаны алдыңғы сатыда, кейін жасалғаны ке-
лесі сатыда ретімен орналасып отырады. Бұл са-
ты ны ң ретінің алғаш қы түп негізден ж асалған
туындыдан 2-сатыда орналасуын, 2-сатыдағы
туындыдан ж асалған келесі туынды 3-сатыда
орналасаты нын, 3-сатыдағы туындыдан жасал-
ған туынды 4-сатыдан орын алатыны н көрсе-
теді. Ол әрі қарай келесі сатыны жасайтыны си-
яқты саты саны өсіп отырады.
Бұдан сатыны ң саны бір түп негізден жа-
салған туындылар әрқайсысының өзінен кейінгі
туы нды ға негіз болып, туындылардың бірінен-
бірі тізбектегі жасалуы үзілмей, ж алғасы п, бір
тізбекте қанш а туынды жасалуына байланысты.
Тізбекте бірінен-бірі тікелей жасалған қанш а ту-
ынды сөз болса, тізбекте сонш а саты болады.
Өйткені тізбектегі бір сатыда бір ғана туынды
түбір жасалады.
М әселен,
ш аш —>
шашак-> ш аш акт а ->
ша- шактат —»
шашактаткыз деген тізбекте 4 саты
бар: 1-саты -
шашақ, 2-саты -
шашакта, 3-саты -
шашақтат, 4-саты -
шашақтатқыз туындыла-
ры нан тұрады. Ал
шоқ —> шоғыр —> шоғырла —»
шоғырлан —> шоғырландыр —>
шоғырландырт —> шоғырландыртқыз деген тізбекте 6 саты бар: 1-
саты -
шоғыр, 2-саты -
шоғырла, 3-саты -
шо- ғырлан, 4-саты -
шоғырландыр, 5-саты -
шоғыр- ландырт, 6-саты -
шоғырландыртқыз туындыла-
рынан тұрады.
Келтірілген мысалдар тізбекте я ғн и тілде
сөзж асам ды қ сатыны ң саны түрлі болатыны н
көрсетгі; Бірақ олардың саны қазақ тілінде 5-6-
дан аспайды. Ал осылардың тілде алатын орны
әр түрлі. Екі-үш саты тілде өте жиі кездеседі де
5-6 сатыдан тұратын тізбектер тілде сирегірек кез-
деседі. Ал орыс тілінде сөзж асам ды қ сатыны ң
саны 7-8 дейін жете береді. М үмкін ол орыс
тілінде сөз алды көрсеткіш тердің де сөзжасам-
ды қ қы змет атқаруымен де байланысты болуы
мүмкін. Қ азақ тілінде тек сөз соңы ж ұрнақтар
негізгі орын алады. Сөзжасамдық көрсеткіштердің
түрлі болуы саты саны на әсер етуі мүмкін.
Сөзж асамды қ сатыны ң көп болуы туынды
сөздің жасалу мүмкіндігінің м олды ғын көрсете
алады. Өйткені сөзж асам ды қ саты ны ң саны
бірінен-бірі туындаған, өрбіген туынды сөздердің
санын көрсетеді. Сонымен бірге олардың сөзжа-
самдық қабілетін, мүмкіндігін де айқындайды.
Тізбекте неғұрлым саты саны көп болса, соғұрлым
туынды сөз саны да көп. Бұл сөзжасамдық ұя-
ның өнімділігіне әсер етеді. Рас, сөзж асамдық
ұяны ң құрам ы ндағы туындылардың көп-аз бо-
луы ондағы тізбектердің санына да тікелей бай-
ланысты . Ұ ядағы тізбек саны ны ң көп болуы
және ол тізбектердің көп сатыдан тұруы яғни көп
туындыдан құралуы - ұяны ң өнімділігін қам та-
масыз ететін белгілердің бірі.
Әр сөзж асам ды қ саты бір туынды түбірден
тұратын болғандықтан, созжасамдық сатыдағы ту-
ынды сөздің қалай жасалғаны сол сатының өзінде
аны қталуға тиісті. Ол үшін сатыдағы туынды
сөздің құрам ы талданады . С аты дағы туынды
сөздің құрамы негіз сөз бен одан туынды түбір
жасаушы сөзжасамдық жұрнақтан құралады. Сон-
ды қтан саты дағы туынды түбірдегі негіз сөзді
тауып, одан туынды түбір жасаушы жұрнақты табу
керек. М ысалы,
із —>
ізд е—> іздегіш —>
іздегіштік деген тізбекті алсақ, 1-сатыдағы
ізде деген туын-
ды түбірдің негіз сөзі -
із, одан туынды түбірді
етістіктің
-де ж ұрнағы ж асаған. Ал екінш і саты-
дағы туынды түбір
іздегіш, оған негіз болған сөз
-
ізде. Ізде негізінен туынды түбір жасаған жұрнақ
-гіш, ол - сын есім тудырушы жұрнақ. 3-сатыда-
ғы туынды түбір сөз
іздегіштік, оны ң негізі -
/здег/ш д еген сөз, одан туы нды сөз ж асауш ы -
-тік деген ж ұрн ақ, ол - зат есімнің ж ұрнағы .
Осы 3 саты дағы туынды сөздердің негіз сөздері
дұрыс анықтаітғанын тексеру керек. Оны ан ы қ-
тауда мына деректерге сүйену керек. 1-сатыдағы
туынды сөз барлы қ жағдайда ұяға негіз болған
түп негіз сөзден жасалады. Осы ұядағы түп негіз
сөз -
із, сонды қтан 1-сатыдағы туынды сөздің
негіз сөзі дұры с корсетілген. 2-саты дағы
іздегіш деген туынды түбірдің негіз сөзі
ізд ещ р ы с белг-
іленгенін түрліше дәлелдеуге болады. Тізбекте ту-
ынды түбірлер бірінен-бірі тікелей жасалатын бол-
ғанды қтан, 2-саты дағы туынды түбір оны ң ал-
ды ндағы туынды түбірден ғана жасалады, оның
алдындағы туынды түбір -
ізде, сондықтан
іздегіш тек қана
ізде түбірінен жасала алады. М ағы на ар-
қылы да /здеетістігінің
іздегіш түбіріне негіз бол-
ғаны н дәлелдеуге болады. Онда
іздегіш сөзінің
іздеу қим ы лы на шеберлікті білдіретінін негізге
алу керек. Сонда
іздеу етістігінің
іздегіш сы ны на
негіз болғаны дәлелденеді. Сол сияқты
іздегіштік туы нды сы ны ң алды ндағы сатыдағы іздегіш де-
ген туынды түбір ғана
іздегіштік туындысына негіз
бола алады. М ағына жағынан келгенде,
іздегіштік - іздеуге шеберліктің заттық ұғымы, сондықтан
негіз сөз -
іздегіш болады екен.


title: СӨЗЖАСАМ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
280 СӨЗЖАСАМ Қоры та келгенде, алды ңғы сатыдағы сөз
үнемі келесі саты дағы туы ндының негізі бола-
тыны анықталды. Олай болса, сатыларда кез кел-
ген туынды сөз тұра алмайды. Тек өзінің алдын-
дағы сатыдағы сөзден жасалған туынды сөз ғана
сатыдан орын алады. Бұл сөзжасамдық сатылар-
ды ң бір-бірімен байланы сы н, сатылардағы ту-
ы нды с ө зд ер д ің б ір ін е н -б ір і ж а с ал а ты н ы н
білдіреді.
Сөз табы ж ағы нан алғанда, сатыларда түрлі
сөз табы на жататын туынды түбірлер орын ала
береді. Ж оғары да келтірілген мысалда 1-сатыда
туынды түбір етістік
(ізде) тұр, 2-сатыда туынды
түбір
(іздегіш) сын есім орналасқан, 3-сатыда де-
рексіз м әнді туынды түбір зат есім
(іздегіштік) орналасқан. Мұнда үш сатыда 3 түрлі сөз табына
жататын туынды сөздер жасалған. Бұл сатылар-
дың сөз табына байлаулы емес екенін корсетеді.
Оны басқа тізбектегі сатыларда сөз табы ж ағы -
нан туынды түбірлердің сатыда түрліше орнала-
суынан да көруге болады. М ысалы
біл —>
білім —>
білімді —>
білімдісі деген тізбектің 1-саты-
сында туынды зат есім сөз, 2-сатысында туынды
сын есім сөз, 3-сатысында туынды етістік орна-
ласқаны нан да көруге болады.
Алайда осында бір заңдылық ерекше байқа-
лады. Бір тізбектегі сатыларда бір ж ұрнақ қайта-
ланбайды және әр сатыдағы сөзжасамдық жұрнақ
көбіне түрлі сөз табы ны ң ж ұрнағы болып ке-
леді, бірақ ол міндетті емес. Кейде тізбектегі әр
сатыда бір сөз табы на жататын туындылар да
кездеседі. Д егенм ен оны ң туынды етістіктерге
қатысы аңғарылады . М ысалы,
ал —>
алдыр —>
алдырт —>
алдырткыз. Осы айты лғандарды ң бәрі көлденең қатар-
дағы сатыларға қатысты. Ғылымда сөзжасамдық
саты екі қатарда қарастырылады.
1) көлденең қатардағы сатылар (горизонталь-
ные ступени)
2) тік қатардағы сатылар (вертикальные сту-
пени).
Енді тік қатардағы сөзжасамдық сатыға тоқ-
талайық. Тік қатардағы сатылар көлденең қатар-
д ағы сатылар сияқты бір тізбекке ғана қатысты
емес. Тік қатардағы сатылар бір ұядағы тізбек
атаулының бәріне қатысты.
М ысалы,
же етістігінің негізіндегі созжасам-
ды қ ұяны ң тік қатардағы 1 - сатысында 3 туын-
дыдан тұратын (
жем, жегііи, жегіз) бір сөзжасам-
ды қ тарам бар. 2- сатысында бір сөзж асам дық
тарам
(жемпаз, жемді, жемсіз, жемсау) және екі
жеке туынды бар, оны ң бірі
жегіштік 1- саты-
дағы
жегізгіш негізіңен жасалған,
ектш\с\жегіздір, жегіз негізінен жасалған. Ал үшінші сатыда сөзжа-
самдық тарам мүлдем жоқ, әр негізден жасалған
3 туынды соз бар.
Бұл К .Ш арафиддиновтың тік қатардағы са-
тылар сөзжасамдық тарамдардаң құралады деген
пікірінің ұшқары екенін дәлелдеді.
Д ем ек тік қатардағы сөзж асам ды қ саты ұя-
дағы әр сатыда қанш а туынды сөз жасалғаны н
корсетеді. Ол арқылы бір ұяда қанш а туынды сөз
жасалғанын анықтауға болады. Тік қатардағы са-
ты ны ң құрамында сөзж асамдық тарам да, жеке
туындылар да аралас келе береді, тіпті сөзжасам-
д ы қ тарамсыз да саты болатыны ж оғары дағы
мысалда анықталды. С онды қтан тік қатардағы
саты тек сөзжасамдық тарамнан құралады деуге
болмайды.
Алайда сөзж асамдық ұяны ң 1-сатысы не-
гізінен сөзж асамдық тарамнан құралады деуге
болады. Сөзжасамдық ұяның 1-сатысында сөзжа-
сам ды қ тарамы ж оқ ұялар да бар, бірақ олар аз
екені байқалады, олар, көбіне, өнімсіз ұялар. Мы-
салы ,
дат сөзі негізіндегі сөзж асам ды қ ұя 6 ту-
ынды түбірден құралады, осы ұяның 1-сатысын-
д а
датта деген бір ғана туынды сөз ж асалған,
бірақ оның 2-сатысында
даттал, даттан, даттас, даттау туындылары жасалып, олар бір созжа-
самдық тарам ж асаған. Осы ұяның 3-сатысында
даттауіиы деген жалғыз туынды түбір жасалған.
Бұл мысал тілдеғі сөзж асамдық ұяны ң 1-саты-
сында созжасамдық тарамның болмауы да мүмкін
екенін айқындайды.
Тік қатар негізіндегі созж асамдық сатының
құрамы түрлі-түрлі. С өзж асамды қ тарам тек 1-
саты ға тән құбылыс деген ұғым тумау керек.
Созж асамды қ тарам барлы қ сатыда кездесе бе-
реді. 1-2 сатыдағы тарамдарға ж оғары да мысал
келтірілді. Енді тік қатар бойы нш а 3-сатыдағы
сөзжасамдық тарамға мысал келтірілсе, ол төмен-
дегідей:
без негізіндегі ұяның
Ъ-сж ысынт безек- тес, безектет деген туындылар жасадған. Бұл екі
туындыдан тұратын тарам. Ол 2-сатыдағы
безек созі негізінде жасалған. Сол сияқты
( к ү й ^ күйін —»
күйініш) 2-сатыдағы күйініш созінен 3-сатыда
күйінішті, күйінішсіз туындылары жасалып, олар
бір сөзжасамдық тарам жасаған.
Сөзжасамдық тарам 4-сатыда да кездеседі.
Кел н егізін д егі ұ я н ы ң 4 -с а т ы с ы н д а 3 -саты д ағы
келістір созінен
келістіруші, келістіріл туынды-
лары,
коз түбірі негізіндегі ұяны ң 4-сатысында
3-сатыдағы
козғалғыш сөзінен
козғалғышта, коз- ғалғы ш т ы к туындылары ж асалған. Бұлар - екі
ұяиың 4-сатысындағы тарамдар.


title: С ӨЗЖ АСАМ ДЫ Қ САТЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
С ӨЗЖ АСАМ ДЫ Қ САТЫ 281 Алайда 5-6 -сатыдарда сөзж асам ды қ тарам
кездеспейді.
Қорыта келгенде, тік қатар бойынш а сөзжа-
самдық саты құрамында 1-2-саты ларда сөзжа-
самдық тарамның жиі кездесетіні анықталды.
Тік қатардағы сатылардағы әр сатыдағы ту-
ынды сөздердің саны да түрліше болады. Ең құра-
мы күрделі, аумағы кең саты - екінш і саты деп
санауға болады. 60 сөзжасамдық ұяға жасалған
талдау 2-сатыда 555 туынды түбір сөз ж асалға-
нын көрсетті. Осы ұялардың 1-сатысында 313
туынды түбір сөз жасалған, 3-сатысында 199 ту-
ынды түбір сөз ж асалған. Ал төртінш і сатыда
тек 46 туынды түбір сөз ж асалған, 5-сатыда 3
туынды түбір сөз ж асалған. 6-саты бұл ұяларда
мүлдем болған жоқ.
Бұл талдау ең өнімді саты - екінш і саты
екенін көрсетті. Екінші орында 1-саты өнімділік
корсетті. Үшінші оры нға 3-саты 199 туынды
сөзбен шықты. Қалған сатылардың бэрі онімсіз
екені анықталды.
Сөзжасамдық ұялардың екінші жэне бірінші
мен 3-сатылары туынды сөздердің жасалатын
негізгі орны екені байқалды. Бұл 60 сөзжасам-
ды қ ұяның сатыларыны ң көрсеткіші негізіндегі
қорытынды. Тілдегі барлық сөзжасамдық ұя тек-
серілгенде, қандай нэтиже берері белгісіз, бірақ
2-сатының туынды сөз жасаудағы өнімділігі ж о-
ғары екені ерекше аңғарылады.
С өзж асамды қ сатыны ң тік қатардағы құра-
мындағы туынды сөздер негізінен түрлі сөз та-
бына қатысты туынды түбір сөздерден құралады.
М ысалы,
аз деген салт етістік негізіндегі сөзжа-
самдық ұяны алсақ, оның құрамындағы туынды
создер зат есім, сын есім, етістік сөз таптары на
жатады.
М ысалға етістік жэне есім негізіндегі созжа-
самдық ұялар келтірілді. Екі ұядағы сатылардағы
туындылардың түп негізі екі соз табына қатыс-
ты лы ғы на қарамастан, олардан туынды зат есім-
дер де, туынды етістіктер де, туынды сын есімдер
де жасалған. Бұл бір сөзден түрлі сөз табына қаты-
сты туындылардың жасалаты нына байланысты.
Тілде зат есім сөздерден етістік, сын есім, үстеу
сөздер жасала беретіні, сол сияқты етістіктен зат
есім, сын есімдер де ж а с аіа беретіні белгілі. Ол
заңдылықты мы салға келтірілген сәзж асам ды қ
ұяларда анықтады. Олай болса, сөзжасамдық ұя-
1 -саты
2-саты
3-саты
аздыр - етістік
азғын - сын есім
азғыр - етістік
аздырыл - етістік
аздырт - етістік
аздыруіиы - зат есім
азғындық - зат есім
азғында - етістік
азғырушы - зат есім
азғырыл - етістік
азғырғыш - сын есім
азғындан - етістік
азғындат - етістік
Келесі м ы салғазй//деген есім түп негізден ж асалған сөзжасамдық ұяны келтірейік.
1 -саты
2-саты
3-саты
заңгер - зат есім
заңдан - етістік
заңдас - етістік
заңды - сын есім
заңды қ- сын есім
заңқой - сын есім
заңсы з- сын есім
заңіиы - зат есім
заңшыл - сын есім
заңгерлік - зат есім
заңдандыр - етістік
заңдастыр - етістік
заңдастырыл - етістік
заңдылық - зат есім
заңқойлық - зат есім
заңсыздан - етістік
заңсыздық - зат есім
заңіиылдық - зат есім
заңдандырушы - зат есім
заңдастырушы - зат есім
заңсыздандыр - етістік


text:
282 СӨЗЖАСАМ ларды ң саты лары нда түрлі сөз тобы на қатысты
туынды түбірлердің жасалуы орынды.
3. ЗАТ ЕСІМ ДЕР СӨЗЖАСАМЫ* Зат есімдер сөзжасамы көп ж ағдайда тұтас
сөзжасам жүйесімен астас, негіздес болып келеді.
Сонды қтан ол әдетте сол тұтас сөзжасам жүйесі
тұрғысынан қарастырылады.
Мағынасы мен дыбысталуы басқа біртүбірлес
лексемалармен байланысты сөздер сөзжасамның
зерттеу объектісі болып табылады. Сөзжасам де-
мек сөз құры лы мы на тікелей қатысты.
С өздің құры лы мы әдетте оны ң пайда болу-
ы ны ң ж әне содан бы лайғы жерде ұзақ өмір
сүруінің заттық қабықш асы (“материальная обо-
л очк а” ) болып табылады. С онды қтан ол (сөз
құры лы мы ) сөздің бастапқы қалп ы н ы ң , ш ы ғу
тегінің, даму ерекш елігінің бүгінге көлеңкелі,
көмескі ізін азды-көпті сақтап қалады. Бұл жер-
де ай тайы қ деп оты рғаны м ы з: сөз құры лы мы н
аны қтауға м орф ологияны ң да, сөзж асамның да
- екеуінің бірдей қатыстылығы. Мәселе сөз құры-
лы м ы н аны қтауда сөзжасам ж ұрнақтары мен
түбірлердің өзара байланыстылығы туралы. Бұдан
да н ақты рақ айтсақ: сөзжасам ж ұрнақтары мен
түбірлерде бірінің табиғаты н бірі аш аты н, бір-
біріне “сәулесін түсіретін” қабілет, қасиет бар.
Я ғн и түбірдің тілдік табиғаты н, сөзж асам ды қ
қызметін анықтау, жалпы түбір мәселесін, оның
дәлді құрам ы н айқы ндау белгілі дәрежеде о ған
ж алғанаты н ж ұрнақтарм ен байланы сты болса,
соңғылардың (жұрнақтардың) нақты өзіндік бол-
мысы керісінш е түбірмем ты ғы з байланы ста
ашылмақ. Бұл айтылғандардан сөзжасамның бір
ж ағы айналы п келіп, тіл білімінде ғы лы м ды қ
жақтан әлі де болса тереңірек негіздей түсуді ке-
рек ететін, әлі де болса нақты лай түсетін біраз
тұстары бар сөз таптары мәселесіне соғаты ны н
көруге болады. Ал бұл сөз таптары ны ң өзара
жігін, жымын ашып көрсетудің, бір-бірінен ажы-
ратудың, айыра қараудың ең басты, басқы белгісі
- жалпы категориялы қ м ағы н а екені мәлім.
М ұны ж әне жеке бір сөздің лексикалы қ семан-
тикасымен шатастыруға болмайды. Өйткені лин-
гвистикалық әдебиеттерде бұл екі сала м ағы на-
ны бір-бірінен даралай, саралай қарайды. Мыса-
лы “сөздің грамматикалық тұлғалар арқылы түрле-
нуі нәтижесінде пайда болатын м ағы н а” жалпы-
категориялық м ағы на деп танылса, лексикалы қ
мағына деп әдетте сөздерді бір-бірінен ажыратып
тұратын, я ғн и сөздің әуелгі тума м ағы насы н ай-
тады. Ж алпы қандай да бір сөздің жұрнақ қабыл-
дау, я ғн и сөзж асам ды қ ф ормант таңдау, талғау
қабілеті көп жағдайда оның осы жеке өзінің лек-
сикалы қ м ағы насы на қарай анықталады. Осы
жерде бір нақты лай кететін нәрсе, сөзжасамдық
жұрнақ мәселесі. Сөзжасамдық формант деп әдетте
тұрпаты мен семантикасы жағынан ең кіші сөзжа-
самды қ құралды айтады (бұл мәселе кейін кеңі-
рек сөз болады). Түбір мен ж ұрнақ, я ғн и сөзжа-
самдық формант арасындағы жоғарыда айтылған
екі жақты тәуелділік (шарттылық), я ғн и олардың
өзара ортақ сөзж асам ды қ ф ункциясы нан туған,
бірін бірі айқы ндағы ш ты қ, бірін бірі таны тқы ш -
ты қ ерекшелігі міне осы жерден келіп ш ы ғады ".
Тілдің тіркеуіш тік және тұрақтанды руш ы
ф ун кц и ясы сөзж асам н ы ң өзін дік аса күрделі
жүйесіне сәйкес ерекше грамматикалық м ағы на-
ларды қалы птасты рады . Сөзжасам түрлерінің
ішінде дериват мысалы орасан бай афф икстер
қоры ны ң көмегімен жаңа сөздер қатарын жасақ-
тайтын ең универсал грамматикалық тәсіл болып
табылады. Ал өзіне бөлек мұндай сөзжасамдық
ж ұрнақтар жүйесі барлы қ дерлік сөз таптарына
тән. Тіл өзі қаншалықты көне болса, оның сөзжа-
сам жүйесі де өзінің лингвистикалы қ табиғаты
ж ағы нан сонш алықты ескілікті құбылыс санала-
ды. Әдетте сөзжасам жұрнақтарының зерттеушіні
көп ретте өзінің сол тарихтық тегіне тарта бе-
ретіні де сірә содан болу керек.
Түркі тілдерінің жалпы созжасам жүйесі бір
негізді, тұтастай алғанда өзара ұқсас болып ке-
леді. Олардың бір-бірімен ортақ тұстары өте көп.
Өзге тіл деңгейлеріндегі сияқты , сөзжасам-
дағы ортақты қтар да олардың сол бір тектілігін-
де, туыс тілдер екендігінде жатыр. Ондай тілдердің
бірінің сөзжасам мәселесін екінш ісінің материа-
лы нсы з сипаттаудан көп ж ағдайда едәуір жада-
ғайлық сезіліп тұрады. Жалпы қандай да бір сөзжа-
сам мәселесіне жеке бір ғана тіл аясы “тарлы қ”
қылатындай көрінетіні міне көп жағдайда осы
жерден келіп ш ығады. Бірақ бұл бір қарағанда


title: Сөзж асам - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
Сөзж асам
терм инін үсы нған - осы ж олдардың авторы.
“ Е динственны м и истинны м объектом лингвистики является язы к, рассматриваемый в самом себе и для себя”
дегенді Ф ердинанд де Соссюр, сіро, тіл қүбы лы стары ны ң бір-бірін тілдің оз ішіндегі осы сипаттағы ш ты қ қызм етінен
ш ығары п айтқан болу керек. О зінің “ Курс общ ей лин гви стики ” дейтін атақты еңбегін де ол осылай, осы сөздермен
аяқтаған.
ЗАТ ЕСІМДЕР СӨЗЖАСАМЫ
283
дәстүрлі синхрондық талдау талабынан ш ы ғы п
кеткендік сияқты көрінуі мүмкін. Ш ын мәнінде
әсте де олай емес. Ж алпы сөзж асам ны ң өзіндік
лингвистикалық табиғатына бір сәт тереңірек ден
қойы п, әрірек үңіле түссек әсте де олай болмай
ш ығады. Себебі сөзжасам жалпы өзінің тілдік
тіні, жаралысы (генезисі) ж ағы нан синхрония-
лы қ “ая-кемерден” , яғн и синхрондық “жағадан
асық, асып жатқан ж үйе”\
Ш ынында да, созжасамның лингвистикалық
табиғатын нақты да неғұрлым терең танудың ең
негізгі алғы шарты - түбір мен жұрнақтың құра-
мын анықтау. М әселе бұл арада сөзж асам ны ң
негізгі осы екі ком понентінің құрам ы н нақты -
лай түсуге, олардың арасы ндағы өзара ты ғы з
тілдік байланысты, тарихи тамырластықты еске-
рудің маңы здылығына баса көңіл аудару туралы
болып отыр. Д әлірек айтқанда: түбірлер құра-
мы ны ң қанш алы қты толы қ ашылуы сөзжасам
ж ұрнақтары ны ң құрамы қай дәрежеде, қандай
көлемде ан ы қты ғы н а тәуелді, керісінш е де дәл
осылай (яғн и сөзжасам ж ұрнақтары ны ң құра-
м ы ны ң нақты аны қты қ деңгейі түбірлер құра-
м ы ны ң аны қты қ аум ағы на сәйкес нақты лана-
ды). Д ем ек жеке түбірлер мен жеке ж ұрнақтар
бірінің лингвистикалы қ табиғаты н (яғн и өзді-
өзінің құрам ды қ ж ағы н) бірі аны қтай алатын-
дай қабілетпен, яғни “өз іш жүйесімен” ерекше-
ленеді. Рас бұл ретте тек бір тілдің “өз іш і” ма-
териалдарынан гөрі, өзге туыс тіл материалдары
көбірек қолғабыстық қызмет атқарады. Мына бір
тіл деректерін салыстырудан мысалы соны аңға-
руға болады:
шапшаң
(тез, дереу, жылдам) -
шаб
(М Қ )
тез, дарров;
шыбық
(прут, прутик, хворостина)
- ч іб
(МҚ):
• чибиқ,-инчичка новда (прут);
т ам ұқ
(тозақ: тозақ көрген отпен ойнайды)
-
там
(қазіргі моңғол тілінде) ад, преисподняя;
тамшы
(бір тамшы су) -
там
(хакас) капля;
тұңғыш
(бірінш і туған бала, тұла бойы
тұң ғы ш ы ) -
тун
первенец,
тун бала
первый ре-
бен ок,
тун ипчі
ж енщ ина еще не родивш ая (ха-
кас, қырғыз);
ұлтан
(етіктің, жалпы аяқ киімнің қалың
табан былғарысы: кісі елінде сұлтан болғанш а
өз еліңде ұлтан бол) -
у л
(м оңғол тілінде) подо-
шва, подметка (ССТМЯ);
тұлпар
миф. крылатый конь, боевой конь,
выдаю щийся скакун: тұлпар - тұсында, күлік -
күнінде (мәтел) -
ШІ
(чағ., тағы кейбір түркі
тілдерінде) конь, снаряженный для боя;
қойын
(қуаны ш ы қойны на сыймай) -
ко]
па-
зуха халата (М Қ);
орын
(оты рған қыз орын табар) -
ор
(моңғол
тілінде) вакансия, место;
қоныш
(қолы нан келген қоны ш ы нан басар -
мәтел)
- көн
(ІеЬ.) голенищ е (РСл.);
қатын
(қаты н алсаң отын ал (мәтел) - тел.,
куманд., хак., шор
катГхат
женщ ина, баба (РСл,
т.б.).
Л/уш(орылған егістік, шабындық орны; жни-
вье, стерня) -
аң:
малды аң ға жай (диалект);
Кемер: Қаракемер
(гидроним) - тув.
кем.:
Қара-кем
черная река;
]ети-Кем
семиречье (тува);
тақыр
(шөп ш ы қпаған жалаңаш, тықыр жер)
-
тах
голый,
т ахчир
голая земля (хакас);
сайын
(шылау: Ж атқан сайын ұй қы ға Д ұға
оқушы ем, ш ош ы ны п - Абай.) -
сай
(послелог:
қаждый, всякий), хакас;
торпақ
(бұзау м ағы насы ндағы ) -
тор
теле-
нок (шағатай тілінде), РСл;
қоиіқар
(қойдың еркегі, производитель) - оғуз-
дар қойдың мұндай еркегінкочдейді (М Қ , РСл.)
осек
(сплетня) -
өс
молва, толки, пересуды
(як.);
талақ:
көкбауыр (талағы тарс айырылды) -
т ал
селезенка:
Таі ағроғ зопіг
боль в селезенке
затихнет (ДТС);
құрдас
(бір жылда туған, жасты адамдар) -
кур:
бир кур балдар дети - сверстники (Ю Сл);
көлік
( ат, түйе, есек сияқты мініс малы) -
кол
верховое животное (Катанов);
м ақт ау
(марапаттау мәнді сөз) -
м а х
хвала
(хакас);
мысық-мы ш ық
(үй қаюаны) -
м із
(аг$ гпизик
кочка) Мукаддимат аль-адаб.
кіндік
(адам, мал т.б. ағзасы ) -
кі~кін пуп
(Мукаддимат аль-адаб).
Мұндай тілдік деректердің әлі де талайын кел-
тіруге болады . Б ірақ түбірлер мен сөзж асам
ж ұрнақтарының құрамын анықтауда ұстанған өз
тұ р ғы м ы зд ы ң (п о зи ц и я м ы зд ы ң ) негізділігін
көрсетуге осы салыстырулар да жеткілікті деп ой-
лаймыз. Бұл келтірілген лингвистикалы қ ай ғақ-
деректер “сөз сөзге ж арығы н да түсіреді” дейтін
*
“ Орыс грамматикасы ” авторлары ны ң “всякая синхрония в языке существует только как условно ограниченны й
момент развития и соответственно долж на рассмативаться как синхрония ди н ам и ческая” деген пікірлері де он ы ң осы
сипаты нан келіп ш ы ққан .
|


text:
284 СӨЗЖАСАМ пікірдің тағы бір ж арқы н мысалы бола алады.
Ө й ткен і бұл ж ерде “ сөздің сөзге ж а р ы ғ ы ”
түбірлердің нақты құрам ы н аны қтауға септігін
тигізіп тұр. Түбірлердің бұлай құрамын анықтау
өз кезегінде белгілі дәрежеде сөзжасам ж ұрнақ-
тарының құрамын анықтау болып табылады. Ал
түбірлер мен ж ұрнақтарды ң осы тектік ж ағы -
ның, генезисінің неғұрлым толы ғы рақ ашылуы,
н еғұрлы м н ақты л ан а түсуі ж алпы сөзж асам
жүйесінің өзге тіл деңгейлерімен ара-қатынасын,
айырым-белгісін соғұрлым тереңірек танып білуге
мүмкіндік береді. Бұлай етпеген жағдайда, яғн и
сөзжасам жұрнақтары мен түбірлердің құрамын
аны қтауға жете зер салм айы нш а сөзж асам ны ң
дербес тіл деңгейі ретіндегі өзіндік статусы, лин-
гвистикалық табиғаты жөніндегі ұғым-түсінігіміз
қалағаны м ы здай толы қ болмай ш ы ғады . Осы
орайда бір көңіл аударатын нәрсе: түбірлер мен
сөзжасам ж ұрнақтары ны ң құрам -құры лы м ы н
бұлай “сөзге сөздің ж ар ы ғы ” арқы лы аны қтау
ж оғары да аталған динам икалы қ синхрониядан
(“синхрония ди нам ическая” дегеннен) еш шал-
ғай кетпейді.
М іне, бұл жерде біз тағы да сол “тілді тілдің
өзі арқылы зерттеу” мәселесіне тап болып отыр-
мыз. Түбірлер мен жеке сөзжасам ж ұрнақтары -
ның құрамын неғұрлы м тереңірек таны п білуде
пайдаланы латы н бұл “тілді тілдің өзі арқылы
зерттеу” әдісінің жолы бір бұл ғана емес, мыса-
лы м ы надай да жолы бар: бірінші бөлігі (бас
ж ағы ) нем есе ая қ ш ені д ы бы сты қ ж ағы н ан
құрамдас, бірдей болып келетін (екі-үш тен кем
емес) белгілі бір сөздер тобын өзара туыс түркі
тілдерінің қай-қайсы сы нан да, сол қатарда қазақ
тілінен де кездестіруге болады. Бұл ретте әуелі
мына бір сөйлемге көңіл аударып көрелік.
Қоқан хандығының қолында мерт болған Тәтиді оның елі “халқына т ұлға, озенге ж ылға, тауға өлке, елге серке болған еді” деп жоқтайды
(Қоңыратбаев).
О с ы н д а ғы
т ұ л ғ а , ж ы л ға , о лк е , серке сөздерінің соңғы бөлігіндегі қатаң жүйелілік,
біркелкілік, я ғ н и оларды тұйы қтап тұр ған
-ға , -ке ф орм анттары ны ң ды бы сты қ ж ағы н ан бір
тұрпатты лы ғы ең алдымен бұл лексем аларды ң
дериваттық ж ағы на, туындылық сипатына мең-
зейді. Ойымызды нақты лай, тарата түссек: жо-
ғарыдағы соншалықты көрінеу жүйелілік бүгінде
тілімізде жеке кездеспегенмен, семантикасы да
күңгірт көмескі тартқанымен, аталмыш лексйка-
лық едиі шцалардағы
тұл, жыл, ол, сер бөлікгерінің
бір кезде өз алдына түбірлік статусы бар, дербес
қолданымды сөз болғанды ғы на, ал олардың со-
ңын ала тұрған тиянақтаушы
-ға, -ке формантта-
рының сөзжасамдық қызметтегі арнайы элемент-
тер екендігіне тікелей тұспалдай көрінеді. Әдетте
тіл - тілдің қай -қай сы сы н да да аяқ шені бұлай
жүйелі түрде біркелкі болып келетін сөздер қата-
рының азды-көпті орын алуы жалпы заңды құбы-
лыс. Себебі тілдің өз негізінде біртұтас жүйе екені
белгілі. Біз сөз етіп оты рған жеке сөз бойындағы
жүйелілік те сол тіл жүйелілігінен келіп шығады.
Сондықтан жалпы созжасам проблемасының лин-
гвистикалық табиғаты н жете танудың ең бір ма-
ңызды мұрындық шарты түбірлер құрамын анық-
тау болса, біз сөз етіп оты рған жеке сөз архитек-
тоникасы на қатыстыжүйелілік (системность) сол
түбірлердің (семантикалық ж ағы ны ң бірсыпыра
ретте көмескі болып жататынына қарамастан)
құрамын аны қтаудағы , “тілді тілдің әзі арқылы
зерттеудегі” шешуші факторларды ң бірі болып
табылады. Бұл жерде тағы мына мәселе есте болу
керек: аяқ шені дыбыстық құрамы жағынан бұлай
ж үйелі түрде біркелкі болып келетін мұндай
сөздердің кейбір түбір бөліктерінің семантикасы
ай қы н аш ы қ болып келеді, ал күңгірттік қалған
бірен-сараныны ң ғана мағы насы нан байқалады.
Бұл екі ж ақты сипатты, мысалы, мына сияқты
сөз қатарларынан көруге болады:
қайм ал (інген) ботеке шардақ құтпан катамал бетеге кұндак келепан боймал көсеге бойдак оқпан саумал дөдеге сойдак сақпан жорамал <жорымал кежеге жайдақ кетпен түнемел томаға Ардақ сүймен татымал босаға (антр.) саңлақ көнтек тентек жантак боздак сайман О сы торт б ө л ек л е к с и к а л ы қ қ а та р д а ғы
сөздердің қай-қайсы сы да жүйелі түрде бір келкі
дыбысты қ құрамда, мысалы, бірінші бағандағы
сөздер -
-м ал(-м ел), екінш і қатардағы лар -
-аға (-еге), б ұ ған тете тұ р ған д ар -
-дак(-дек), -т ак (-т ек), ал соң ғы топ тағы лар -
-пан(-пен), -ман (-мен) форманттарына аяқталған. Ілгеріде айтыл-
ғандай, бұл жүйелілік, біркелкілік түбірлер мен
оларға жалғанатын жұрнақтар арасындаіы сөзжа-
самдық байланы стан, я ғн и олардың бірін бірі
аны қты ғы ш ты қ ара қы зметінен келіп ш ы ққан.


title: ЗАТ ЕСІМДЕР СӨЗЖАСАМЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
ЗАТ ЕСІМДЕР СӨЗЖАСАМЫ 285 Д ы бы сты қ бұл бір типтілік, жүйелілік ең алды-
мен төрт бағандағы сөздердің жалпы қай -қай -
сысының да деривагтық сипатын, туындылығын,
ең бастысы олардың түбірлік бөлігін аны қтай-
тын бірден-бір шешуші, теориялы қ негіз болып
табылады.
Рас, бұл түбірлік бөліктер өздерінің әуелгі
тек-тұрпаты, семантикасы ж ағы нан бір қатарда
тұрған жоқ. Іштерінде ұғы м ы аны қ, айқы нда-
ры м ен қоса, м ағы насы көмескі тартқандары
бірқыдыру. Аз сөз енді соңғы тарап түбірлер ту-
расында. М ысалы, тіліміздегі
қаймал інген деген
тіркес “ М укаддиматта” “ верблюдица, стремив-
ш аяся к самцу” деп түсіндірілген. Бұл келтіріл-
ген дерекке қосымш а ретінде тағы қазақтар ара-
сында түйеге байланысты айтылатын
қаю, қайы- м а у сөздерін де атауға болады. Әдетте қайы ған
інген қасына таяп біреу келгенде, үстіне мінген-
де бір орында байыз тауып тұра алмайды. Қоз-
ғалақтап, лыпыл қағып, бұлтындай береді. (Әдет-
те теңізде тұрған қайы қ пен жаңа ғана қайнап
піскен сүт бетінде енді-енді тұра бастаған қай-
м ақты ң да солай қозғал ақш ы п , қалтылдай бе-
ретіні кімге боса да жалпы таны с көрініс). Осы
тұрғы дан алғанда
қайм ал інген тіркесіндегі
қай- м а л сы ңары н
қайық ж әне /сдгшдқлексемалары-
мен де түбірлестіруге болатын сияқты . Сол си-
яқты ж оғары дағы
қат ам ал дериваты да “ Мук-
кадимагга” “сушеное” мағынасындатүсіндірілген.
Ал “
бо/мал ат буйында оқи бор ат лош адь с
белой отметиной на шее” (М Қ. Индекс). Бірінші
қатардағы қалған дериваттық түбір бөлігінің се-
м антикасы салы стырма д ерексіз-ақ түсінікті.
Е к ін ш і қ а т а р д а ғы л а р д ы ң к е й б ір ін ің түб ір
бөліктері де солай түсінікті деуге болады. Мыса-
,лы
лсе^ісау сөзімен мәндес
бөт(еке), бет(еге), дөд(еге), т ом(аға). Себебі, м оңғол тілінде
дээд “ верхний” ұғымын білдіреді, ал
том түбірі сірә
тіліміздегі
тұмсық, тұмылдырық, тұмау деген-
дермен негіздес болу керек. Ал үшінші, төртінші
бағандардағы сөз қатарларының копшілігінің түбір
бөліктері семантикалы қ жақтан жете ан ы қ емес.
Бірақ бұл олардың түбірлік статусын ж оққа шы-
ғара алмайды. Себебі бұл жерде, ж оғары да айт-
қанымыздай, торт бағандағы создерлің қай-қай-
сысыны ң да түбір бөлігін анықтаудағы (белгілеу-
дегі) негізгі шешуші фактор олардың аяқ бөлігінің
д ы б ы с ты қ құрам ы ж а ғ ы н а н ж үй елі түрдегі
біркелкілігі болып табылады. Бұл да міне айна-
лып келіп “тілді тілдің өзі арқы л ы ” , я ғн и тілдің
өз жүйесіне сүйене отырып зерттеудің жалпы қай
тілде де түбірлер құрамын тікелей сөзжасамдық
ж ұрнақтар негізінде анықтаудың ең бір сенімді,
ұтымды жолы болып табылады.
Сөйтіп, ж оғары дағы ш ағы н талдаудан жеке
сөз қатарларының аяқ бөлігінің (ж ұрнақты қ жа-
ғы ны ң) ды бы сты қ құрам ы ны ң жүйелі түрдегі
біркелкілігі олардың басқы , түбір бөлігін ан ы қ-
таудың бір маңызды құралы екенін айқын көруге
болады. Д ы бы сты қ құрамы ж ағы н ан мұндай
біркелкілік, жүйелілік түркі сөздерінің сондай-ақ
бас тұсы на да тән. Мәселе бұл арада таза сандық
көлемі ж ағы нан әртүрлі лексемалар тізбегінің бас
бөлігінің дыбысты қ біркелкілігі, бір типтілігі ар-
қы лы оларды ң (я ғн и жеке сөздер тобы н ы ң )
ж ұрн ақты қ бөлігінің құрамын аны қтауға бола-
ты нды ғы туралы айтылып отыр. Ш ы ны нда да
түркі тілдерінің жалпы қай -қай сы сы н да да тек
аяқ шені емес, бас бөлігі де солай дыбысты қ жа-
ғынан жүйелі түрде біркелкі болып келетін сөздер
қатары да аз емес. Сірә, бұл көбінесе тілдің жал-
ғам алы лы қ табиғаты нан, я ғн и жеке түбірлердің
сөзж асам ды қ қызметі мен ж ұрнақтар жүйесінің
сөзжасамдық қызметінің ішкі ара-байланысынан,
өзара ш арттастығынан туатын ерекш елік болса
керек. Бас бөлігі дыбыстық жақтан жүйелі түрде
біркелкі мұндай сөздер қатары қазақ тілінде де
бірталай. Кейбірі, мысалы, мына сияқтылар:
аңсызда жұрдай қиян: ит арқасы қиянда
арық аңқау жұрын қиыр: қиы р жайлап, шет қону
арна аңғал жұрнақ арал аңғар ж ұрқа (жүн-жұрқа)
Арыс (топ)
аңды пңысы аңыру аңқию{ аузы)
еңку: еңку-еңку жер шалмай
жаңсақ еңіс жорға жылға жаңылу еңкек жорту жылуан жаңғалақ еңкіш жорық жылым еңкей


text:
286 СӨЗЖАСАМ Бұл келтірілген сегіз топ сөз қатарлары нда
жүйелі түрдегі ды бы сты қ біркелкілік ілгерідегі-
д ей о л а р д ы ң а я қ тұ с ы н а н е м ес, а л д ы ң ғ ы
бөлігінен айқы н көрінеді. Ж үйелі түрдегі бұл
ды бы сты қ біркелкілік те - тұтастай алғанда ең
алдымен әлгі сегіз бағандағы әрбір лексем аны ң
дериваттығына, сонымен қоса басқы
аң, жүр, қый, ар, жыл, жаң, ең, жор бөліктерінің түбір стату-
сындағы сөз екендіктеріне айғақ, дәлел. Бұл жер-
де жеке сөздердің осылай түбір бөлігін аны қтау
арқы лы белгілі дәрежеде сөзжасам ф орм антта-
рының құрамы жайлы ұғым-түсінігіміздің де ке-
ңейе түсетіні көңіл аударады.
Ж оғары д а аталған түрлі түбірлер сем анти-
к а л ы қ ж а қ т а н , ә р и н е , бір д ә р еж е д е ем ес.
Кейбірінің м ағы насы күңгірттартқан. Соларды
бірш ама нақты лай және толы ғы рақ аша түсетін
салы стырма деректерді тағы да сол, Ф ердинанд
де С оссю рш е айтқанда:
өз ішінде ж әне
өзі үшін (“рассм атриваем ы й в самом себе и для с е б я ” )
зерттелетін тілдің өз бойынан кездестіруге бола-
ды. М ысалы, ж оғары дағы
жүрын лексемасында-
ғы
жүр түбірінің лингвистикалық табиғатын те-
реңірек тануда әсіресе мына бір тіл деректері ерек-
ше көңіл аударады.
Қазықүрттың басында кеме қа лға н, Ол әулие болмаса неден қалған?Ж үры н тоқты үстінде жатып қалып, Шопаната жану- ар содан қ а лға н (Ф ольклор);
Өзін жүртта қ а л- ған бүралқы жүрын күшіктей көріп, көзінің жасы кол болып аға берді, аға берді (“Ақбілек” );Жу/?ьш.
Тігілген киімдерден қалған не иленген терінің
қиы нды сы : ш ап, бақай, мойын терілері.
Жүрын борік - ж ұры ннан тігілген бөрік;
жүрын ішік - ж ұры ннан тігілген іш ік (ҚТС, бір томдық). Бұл
келтірілген деректерден бірінші бағанадағы
жүрын, жүрқа (ж үн-ясүрқадегыщеп), жүрнақ (?),
жүрдай дериваттары ның бәріне тән, ортақ семантикасы
“ қалдық, қал ған ” деген м ағы наға келіп тіреледі.
Осы жерде тілімізде (түркологияда) ертеден ай-
ты лы п келе ж атқ ан “ қазіргі ж ұр н ақтар деп
жүргеніміз әуелде толы қ мәнді, өз алдына дер-
бес сөз б о л ған ” деген пікірдің ақиқатты лы ғы на
осы
жүрнақ, жүрын, жүрқа, жүрдай сөздері де
біршама көз жеткізе түскендей. Өйткені
жүрнақ та, жүрын да, жүрқа да, жүрдай да әуелі бір тұтас,
бүтін заттың “ қалды ғы , қалы нды сы ” дегенді
білдіріп тұрған ж оқ па.
Сол сияқты ж оғары дағы
қыйыр мен
қыйан (ит арқасы қыйанда дегендегі) сөздерінің де өза-
ра ортақ этимонды лексемалар екендігіне, яғн и
екеуінің де бір /сьш түбірінен тарап, дериваттық
сипат алғанды ғына тек олардың бас бөліктерінің
жүйелі түрдегі ды бы сты қ біркелкілі ғана емес,
мұның сыртында кейбір өзге түркі тілдерінің де-
ректері де дәлел -ай ғақ бола алады, мысалы: як.
кыіаар [ср. кьц] неизвестная даль, окраина;
кьу [ср. тюрк. кыі] дальный (П Сл.). С ондай-ақ, М а-
хамбеттің “ Еңку-еңку жер ш алмай” дейтін өлең
жолындағы
еңку сөзінің де солай
еңіс, еңкек, еңкіш лексемаларымен құрылымдас, ортақ түбірлі туы-
лымдар екеніне н оғай тілінің мысалы мына бір
дерегі де коз ж еткізе түседі:
энъкев покатый, на-
клонны й; склон, уклон, покатость. Осы жерде
тағы бірінші бағандағы
аңсыз дериватына қатыс-
ты тіліміздегі мына бір дерек те көңіл аударады:
Аңсызда үстап алып әлтіргенің Ісі емес жақсы адамның, мүны да біл (Тарихи жырлар). Осында-
ғы
аңсызда лексеманың ш ыны нда да дериват сөз
екені
(аң түбірінен ж асал ған ы ) әсіресе ондағы
-сыз болымсыздық ф орманты ны ң өзінен-ақ жай
көзге де соншалықты айқын сезіледі. Бірақ сөзжа-
сам ж ұрнақтары ны ң бұлай құрам -құры лы м ы н
анықтауда сөздің таза сырт тұрпатына, әсіресе
әлгідей болымсыздық мәніндегі
-сыз корсеткіші-
не бұлай “құлай кету” кейде ақиқатган қиыс әкетуі
мүмкін. Мысалы, тілімізде ж аңағы
аңсыз дерива-
тымен тұлғалас
жансыз сиякгы да жекелеген создер
бар. Ш ын мәнінде соң ғы лексем адағы
-сыз бен
ж оғар ы д ағы
-сыз екеуі екі басқа тіл құбылыста-
ры, яғн и бұл жерде екеуінің арасындағы тек сырт
ұқсастық қана бар. Түптеп келгенде “шпион, тың-
ш ы” мағынасында қолданылатын
бүлжансызлек- семасы тіліміздегі бөтен текті кірме создер қата-
ры на жататын сияқты . М ына бір деректерден,
мысалы, сондай ой туады. Ма. Г 'А Н С И ~


title: 4 . Қ А ЗА Қ Т ІЛ І Ү Н Д Е С ІМ Д Ы Б Ы С Т А Р Ы

text:
28
ФОНЕТИКА
тән болады. Қ азақ (түркі)
тіліне тән мұндай
құбылыс - үндесім (сингарм онизм) құбылысы
немесе үндесім заңы (сингармонизм заңы).
Үндесім заңы дыбыстарды алдымен буынға
біріктіреді (егер сөз бір буынды болса), содан
соң буындарды созге біріктіреді (егер сөз екі не
кеп буынды болса). Ендеше үндесім құбылысы
- буын мен созге тән бірлік. С онды қтан да
үндесім талдаудың желісі
созден буынға, буын-
нан ды бы сқа қарай тартылады. Оны төмендегі-
дей тізбекпен көрсетуге болады.
с о з
- >
БУЫ Н
—>
Д Ы Б Ы С
Қ а за қ сөзін (буы н ы н ) соз етіп тұ р ға н
үндесім болғанды қтан,
қазақ тіліндегі дыбыс-
тардың нағы з құрамы (саны) мен жүйесін тек
үндесім талдаудың нәтижесінде ғана табуға бо-
лады.
Бұған дейінгі фонетикалық талдаудың нәти-
жесі дыбыстардың ықшамдалған құрамы мен си-
паттамасы болып табылады. Басқаш а айтқанда,
қазақ тіліндегі дыбыстардың жуан езулік үндесім
варианттарын ғана, яғни “әліпби” дыбыстар тал-
данды. Бұл айтылған жай дауыссыз дыбыстарға
қатысты.
Ал дауысты дыбыстардың керісінше, үндесім
құрам ы талданады.
О лардың ж уан -ж ің іш ке,
еріндік-езулік үндесім варианттары түгел қам-
тылды.
Себебі, дәстүрлі қазақ фонетикасы дауысты
дыбыстарды үндесім (фонология) тұрғы сы нан,
ал дауыссыздарды “әліпби-дыбыс” (бейүндесім)
тұрғы сы нан қарастырып келеді. Сөйтіп, қазақ
дыбыстарының жартысы бір қисынмен, жарты-
сы екінші қисынмен түсіндіріледі. Осыған өрай,
“ қазақ тілінде тек дауыстылар үндеседі,
ал дау-
ыссыздар корші дауыстының ы қпалы нда бола-
д ы ” деген ереженің жаңсақ екенін айта кету ке-
рек. Егер қазақ тілділер сөздердің үндесім үлгісін
жеңіл және үйреншікті айта беретін бөлса, ол
ана сүтімен қалыптасқан дағды болғанды қтан
қиналмайды.
Оның себебі, дауыстылардың дау-
ыссыздарды икемдеп жатқандығынан емес, создің
үндесім мөделі сөйлермен санасында орнықты
тұрғандығынан.
С онды қтан да осыған дейін бұл еңбекте де
сол “ үйреншікті” дэстүр сақталып, дауыстылар-
дың үндесім құрамы, дауыссыздардың “әліпби”
құрамы сипатталып шықты.
Сонымен, буын не сөз құрамындағы дыбыс-
тардың (дауыстылардың да, дауыссыздардың да)
бір әуезбен айтылуын үндесім құбылысы дейді.
Ал дыбыстарды (тағы да, дауыстыларды да, дау-
ыссыздарды да) буын не сөзге біріктіріп тұра-
тын (ф онологиялы қ) құрсауды (просодиканы)
үндесім (үндестік - ескі атау жүйесі бойынш а)
заңы дейді. Егер дыбыстардан буын құрап тұрса,
буын құрсау (просодика слога) соз құрап тұрса,
сөз құрсау (просодика слова) деп аталады.
Ү ндесім құбы лы сы торт әуездің (жуан,
жіңішке, еріндік, езулік) араласымынан (комби-
нациясы нан) пайда болады:
жуан езулік; жуан
еріндік; жіңішке езулік, жіңішке еріндік.
Буын не создің үндесім әуезі сол буын не
сөз құрамындағы дыбыстардың жасалымы өзара
үйлескен, естілімі озара үндескен тіркесін құрай-
ды. Қ азақ сөздері өсы төрт әуездің бірімен ай-
тылады.
Үндесім әуезінің түрлерін белгілеу үшін ар-
найы дәйекшелер жүйесі қабылданған (дәйекше
әріптің оң ж ақ ж оғарғы бұрыш ына қойылады):
- жуан езулік әуез дәйекш есіз беріледі, яғни
дәйекш енің ж оқты ғы жуан езулік әуезді керсе-
теді;
- тік таяқш а ( 1) жіңішке езулік әуезді
көрсе-
теді;
- дөңгелекш е ( ° ) жуан еріндікәуезді көрсе-
теді;
- тік таяқш а мен доңгелекш е ( 10) жіңіш ке
еріндік әуезді көрсетеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: §з'анси - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
ЗАТ ЕСІМДЕР СӨЗЖАСАМЫ
287
ашылуы түптеп келгенде түтас сөзжасамның лин-
гвистикалық табиғатын, тілдің бір иерархиялық
деңгейі ретіндегі дербестігін, статусын соғұрлым
тереңірек танып, соғұрлым тереңірек аша түсудің
бірден-бір маңызды шарты болып табылады.
Д инам икалы қ синхрон ияға барудың қажеттігі
м іне осы ж ерд ен , тіл ж ү й е с ін ің ж алпы іш
бірлігінен, тұтастығынан келіп шығады.
Зат есімдер сөзжасамын да синтетикалы қ,
аналитикалы қ және субстантивация тәсілдері
құрайды. Осы жасалу тәсілдеріне қарай оларды
негізгі үш түрге бөліп қарауға болады. Мысалы,
синтетикалы қ тәсіл-туынды зат есімдерді, ана-
литикалы қ т ә с іі - күрделі зат есімдерді, ал суб-
стантивация тәсілі - субстансивті зат есімдерді
жасайды. Демек, зат есімдердің құрылымдық си-
паты мен олардың жасалу тәсіддері арасында озара
тәуелділік, өзара шарттылық бар. Бұдан да нақты-
лай түссек: зат есімдердің негізгі құры лы мды қ
типтері олардың жасалу тәсілдерін (немесе жаса-
лу тәсілдері олардың құры лы м ды қ типтерін)
анықтайды , белгілейді. Я ғни зат есімдер созжа-
самны ң синтетикалық, аналитикалық және суб-
стантивация тәсілдері бар деп жай санамалап
шығудың сыртында олардың құрылымдық тип-
тері (туынды зат есімдер; күрделі зат есімдер,
субстансивті зат есімдер) туралы да түсінік жата-
ды, яғн и оның (зат есімдер сөзжасамының) осы
бір объективтік сипаты ойда тұрады. Бұл жерде
бір ескерте кететін нәрсе: субстансивті зат есім-
дер озінің құрылымы жөнінен түбір де, туынды
да, күрделі де болып келеді.
Достарыңызбен бөлісу:


3 . 1 . Ж Ұ Р Н А Қ Т Ы З А Т Е С І М Д Е Р Қазақ тілінде есім негізді зат атаулары, етістік
негізді зат атаулары сияқты, жұрнақ арқылы ода-
ғайдан озге созтаптары ны ң бәрінен жасалады.
Бұл ретте өздерінің созжасамдық әлуеті (потен-
циясы) жағынан, басқа есім тектілерге қараған-
да, әсіресе зат атауларына ж алғанаты н ж ұрнақ-
тар өте өнімді де және бары нш а әртарап болып
келеді. Айтып отырғанымыз: негіз сөздердің де,
сондай-ақ жұрнақтардың да сөзжасамдық қаты-
насқа түсу, яғн и дериватгық дәрежесінің жалпы
әркелкі болатыны.
-лық//-лік, -дық//дік, -тық//-тік. Созжасам-
ды қ бұл ф ормант түрік тілдерінің жалпы қай-
қайсы сы нда да ең өнімді ж ұрн ақ саналады.
Ғалымдар оны түрліше этимологиялайды: біреу-
лер
іл етістігінен, ал көп зерттеушілер “лық толы”
дегендегі ль//ссозінен ш ығарады. Созжасамдық
бұл ф орм ант әсіресе туа түбір зат атауларына
кобірек ж алғанады . Ал бұл туа түбір атаулар
се- м ант икалы к ж акт анәр тарап болып келеді. Со-
ған байланысты олардан жасал ған туынды зат атау-
ларының мағыналары да түрлі-түрлі.
Тіліміздегі туа түбір зат атауларына
- л ы к // лік, -ды к//-дік,-т ы к//-т ікф орм ат ъ\ жалғану ар-
қылы ж асалған туынды түбір зат атауларының
бірқыдыруын
этномэдени лексикаға катысты сездер құрайды. Ондай туынды зат атауларына
актык < а қ + ты қ ,
айттык < айт+ты қ,
ерулік <
еру+ лік,
базарлык < б азар + л ы қ,
көрім дік < корім+дік, осылар іспеттес озге де біраз салттық
терминдерді ж атқы зуға болады. Дэл осы құры -
лымда қалы птасқан туынды зат атауларының
ендігі бір үлкен
семант икалык /лобь/халқымыз-
дың байырғы затгық мәдениетімен, өзіндік тұрмыс
жағдайымен байланысты. Олар, мысалы мына си-
яқтылар:
карыктык < қары қ+ ты қ (халықтық ме-
дицинада қан қысымы жоғары адамның басынан
қан соратын ескілікті құрал),
каламдык < қалам-
+ ды қ (уықтың ж оғары ұшы сұғы латы н ш аны -
рақ тесіктері),
бауырлык < бауы р+ лы қ (дәртені
көтеріп байлайтын бауыр айыл),
желдік< жел+дік,
терлік < тер+ л ік (терлігі майдай ерімей),
октык < о қ+ ты қ: А яғы на салғаны О қты ғы таза күдер-
ді (фольклор),
асмалдык < асмал+ды қ (әшекейлі
түйе жабуы, түйе кежімі),
түндік < тү н + д ік
(=түңлік < түң+ лік),
туырлык < туыр (< тоор)+ -
лы қ,
еттік < ет+тік,
отындык < отын+дық,
жіптік < ж іп+ тік,
істік < іс+тік т.б.
Ж оғарыда келтірілген
ж іптік туынды зат ата-
уын зергерлікпен, жалпы қолонер кәсібімен ай-
наласытан шеберлер ж ағы болмаса, бүгінде көп
адамдар, әсіресе кейінгі буын өкілдері біле бер-
мейді.
Түрмандарға какт алған күміс өрнектердін су сызыктарына сары жез, кызыл мыс жіптіктер де пайдаланылады (Қасиманов). Тіліміздегі белгілі
жіптіктей туынды сын атауы осы
жіптік туын-
ды зат атауынан жасалған.
Туа түбір зат атауларынан сөзжасамдық осы
формант арқылы жасалған туынды зат атаулары-
ның түрлі тағам және осімдік түрлерімен, сон-
дай-ақ жәндік, жануарлармен байланысты д а
м а- ғыналык топтары бар:
корыктык < қо ры қ+ ты қ,
еңлік < ең+ лік,
кымыздык < қы м ы з+ ды қ,
уыз- дык < уыз+дық,
инелік < ине+лік,
жандык < ж ан+ ды қ, тағы осы сияқтылар.
Қ азақстанны ң жалпы бар айм ағы нда емес,
кейбір өңірінде ғана айтылатын соңғы
жандык туынды зат атауы мен тіліміздегі белгілі
жәндік есімі - озара ортақ эпонимді дериваттар. Екеуінің


title: . 1 . Ж Ұ Р Н А Қ Т Ы З А Т Е С І М Д Е Р


text:
288 СӨЗЖАСАМ де сем антикасы “ ұ сақ” дегенге саяды.
Жандық деп малдың ұсағы н айтса,
жэндік деп м ақұлы қ-
тың ұсағы н айтады.
Қондыбаев басқаратын фер- м ада бір м ы ң баст ай ж андық кем шықты (Ш үкіров).
Туа тү б ір зат атаул ар ы н ан с ө зж а с а м д ы қ
-лы қ //-лік , -дық//-дік, -т ы қ//-т ік форманты ар-
қы лы ж асалған м ы на бір туынды зат атаулары
адам ны ң не малдың белгілі бір дене мүш елері-
мен, орын, мекен мағынасымен байланысты бо-
лы п келеді. М ысалы қазақ тілінде ондай біраз
сөз бар:
қолтық < қол+ты қ,
кекілдік < кекіл+дік,
иектік < и ек+ тік,
шоқтық < ш о қ+ ты қ,
шаша- лы қ < ш аш а+
лы к, бүғалық< бұғақ+лы қ,
иықтық < и ы қ + т ы қ ,
иіндік < иін+дік,
кіндік < кін + дік,
белдік < б е л + д ік ,
т өст ік < т ө с + т ік ,
арқалы қ < а р қ а + л ы қ ,
т ізелік < т ізе + л ік ,
қабы р ға лы қ < қаб ы рға+ лы қ,
ж елкелік < желке+лік,жоядь//с
< ж о н + д ы қ,
жауырындық < ж ауыры н+ды қ,
кеу- делік < кеуде+лік,
омыраулық < ом ы рау+ лы қ,
ж аялық < ж ая+ л ы қ,
мұрындық < м ұры н + ды қ,
ауыздық < ауы з+ды қ,
еріндік < ерін+ дік,
м о й- ындық < м о й ы н + д ы қ ,
сүбелік < с ү б е + л ік :
Сүйіндік сүбелігім елдің коркі, Арқаның көк дулы- ға болат бөркі ( Қобы лан);
Жаңа Қадырбай айт- қандай арғыдан бері қарай терсе, елдің үлкен сір- қалығы осылар сияқты (Әуезов); Бұл мысалдар-
да
арқалықтъ, сүбелікте ауыс “тірек, сүй ен іш ”
мәнінде қолданьшған.лдойль/қтуынды зат атауы
қазақ тілінде қазір өзінің тура мағынасында мы-
надай екі түрлі терминдік ұғым білдіреді. Мыса-
лы, ол бір жағы “ мәтке (верхняк)” мағынасында
қолданылса, сонымен қоса орындықтың (скамей-
каның) арқасы н да осылай арқалық деп атайды.
Адамның не малдың дене мүшелерімен бай-
ланысты осы жаңа туылымдарға өздерінің құры-
лымы ж ағы нан
үзеңгілік, жүгендік, сулық, қосар- лы қ сияқты туынды зат атаулары да тікелей қаты-
сты. Себебі бұлар да солай туа түбір зат атауы-
нан
-л ы қ //-л ік , -дік форманты арқылы ж асал-
ған. Бұлар да солай тұрмыстық жеке термин ре-
тінде ном инациялы қ тиянақты лы ғы ж ағы н ан
әбден орны ққан дериваттар.
Аттар сабалап жау- ған бұршаққа шыдай алмай, жата қалысты. Аш ылған кезде бұршақтың қалыңдығы аттың қосарлығынан келді (“ Қ азақ” : М айлин).
Туа түбір зат атауларынан аталмыш формант
арқылы жасалған туынды зат есімдердің ішінде
түрлі туыстық қатынасты, жекжаттықты білдіре-
тіндері де едәуір:
аталық, аналық, құдалық, то- қалдық, жиендік, кішілікт.Ь. Шешесі Наурызбай- дың ханым еді, Қасым мұны кішілікке алып еді (Көкбай);
Тазша кебін кигізіп Кііиілікті қылғызды (Қозы көрпеш):
Қазақ ескілігінің бір тілдік көрінісі санала-
тын бұл
кішілік лексем асы ж оғары дағы мысал-
дарда “тоқалдық, әйелдік, күң дік” мәнінде қол-
д ан ы лған ға ұқсайды. Салыстыр:
борклук жена,
супруга (Боровков). С өзж асамды қ
-лік ж ұрнағы
/сш/ш/с туылымында негіз түбірмен біржола тұта-
сып, ажырағысыздай боп мүлде кірігіп кеткен.
Ж оғарыда аталған
істік лексемасы ның да туын-
дылық сипаты, түбірінің
іс сөзі екені бірден қазір
байқалмайды. Ол бұл қалпында бұрынырақ кезгі
кейбір әдебиет үлгілерінде қолданылған, мысалы:
Төстіктен іске тартып кәуап қылды, Жейін деп оңашада бір сүйініп; Тәстіктен қақтап отқа, іске тарттым. Осы бір өлең жолдарынан Кете ақын-
ның /стүбірін шағатай тіліндегі 5/5
(іиіш) сөзінің
семантикалық бір дублеті ретінде, яғни туралаған
шикі етті қатарлап түйрейтін, бір басы үшкір
жіңішке істіктемір (“ вертел”) мағынасында алып
қолданғаны айқын аңғарылады. Бұған қарағанда
/аи/Тстуынды сөзі әуелде қазіргі
итшлық лексема-
сымен мэндес болғанға ұқсайды. М ына бір тіл
деректерінен, мысалы, сондай ой келеді:
“ М К, как в совр. тур. 5/5 и
5
/
5
; И бн-М , АЗ 5/5,
откуда5/5//7: мясо предназначенное для шашлыка;
отсюда и русское “ш аш лы к” ; туркм.с/5заострен-
ный конец чего-либо, ‘вертел’;
&ө$іте с/5
^афһпасіі не смыкал я глаз;
сізіе прокалывать,
сізіік ш аш -
л ы к ” (Наджип). Осы келтірілген түрлі тіл дерек-
тері тұрғы сы нан 5/5~5і£~с/5 - негіз, яғн и негізде-
уші сөз (бір басы үшкір, ұзындығы 40-30 см ша-
масындағы сым темір атауы), ал 5/Ш:~шашлык -
осы жіңішке сым темірге қатарлап түйрейтін, ту-
ралған ет мағынасын білдіреді.
Ж оғары да талданған
к і ш і л і к , істік, іиашлық туынды зат есімдері сияқты еңлік сөзінің де тұлға-
тұрпы, құрылымдық жігі біршама корінімді. Се-
бебі бұл сөздердің м орф ологиялы қ құрылымы,
туындылық сипаты жөнінде таза сырт қалпының
өзінен-ақ белгілі бір ой түюге болады. Бірақ олар-
дың соңғы бөліктері дағды лы сөзжасамдық
-лық (-лік) формантын көбірек еске салғанмен, тілшілер
бұл туылымдардың негіздеуші, яғн и негіз сөзі
қайсы деген мәселеге келгенде үнемі тосыла бе-
реді. Көне түркі ескерткіш терінде
еіщіік (іпіік) “рум яна” мағы насы нда келтірілген. Осы жерде
өзіміздегі мына бір тіл деректері көңіл аударады.
Айнамды алып көрейін,
Опа, индік жағайын (Қам-
бар батыр). Ж ырды ш ығаруш ы лар соңғы өлең


title: ЖҮРНАҚТЫ ЗАТ ЕСІМДЕР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
ЖҮРНАҚТЫ ЗАТ ЕСІМДЕР 289 ж олындағы
индік сөзі “далап” ұғымын білдіреді
деп түсіндіреді. С ондай -ақ мына бір олең жол-
дарындағысяе// созі де бояу мағынасындағы осы
е//л//стуылымының озгерген тұрпаты. Деформа-
цияланған қалпы:
Арғы мақ үйірін сағынса Арт- қы аяғын қағынар. А іғаны н бейбақ сағынса, қан- нан енен жағынар (Жоқтау). Солай екеніне мына
бір дерек көзіңді одан әрі жеткізе түседі.
Бүл шөпті ірі қара сүйсініп жейді. Жеген малдың сүті қызыл тартып түрады. Еңлік күзгі уақытта өседі. Сол кезде тамырын қазып қарасаң, қызыл түсті сүйық шығады. Ол қызыл бояу. Сол бояумен жас келіндер, бойжеткен қыздар беттерін бояйды (“ Егемен Қ азақстан ”). Қызыл далап, бояу жа-
сайтын осы гүл атынан
Еңлік антропонимі қалып-
тасқан.
Бұл келтірілген деректерден
еңлік лексема-
сы ны ң қазақ тілінде адамның жалпы бет мүше-
сіне арналған зат атауын яғн и бояу м ағы насы н
білдіретіні аңғарылады. Ал бұл мағынаның оның
ж оғары дағы “рум яна” мәнімен астасты ғы , ты-
ғыз байланы стығы еш күмән тудырмайды. Сол
сияқты
еңлік сөзінің нақты м орф ологи ялы қ
құрылымын таны таты н, дериватты ғы на мең-
зейтін ай ғақ, дәлел де сол тілдің өз бойында
сақталған. М ысалы кейбір көне түркі жазбала-
рында кәдімгі “бет” ұғымын білдіретін е//түбірі
кездеседі.
Ц ш е к е ң л ік - туынды сөз: “е//£щ ека,
лицо... отсюда производное
е п ф к ‘рум яна’ ”
(Наджип).
Еңлікдеп беттік (бетке жағатын) бояу-
ды атайды. А лғаны м келін б олған жұрт: Ақ
бүркенш ік салған жұрт, Ал
ендігін ж аққан жұрт
(Едіге).
-лы қ (~дық, -тық) ж ұр н ағы н ы ң ды бы сты қ
-дақ (-т ақ) нұсқасы да бар:
Тау жаңғырып, ән қосып Үрген ит пен айтаққа. Келмеп пе едің жол 'тосып-^Жолығуға аулаққа (Абай). Осы ш ағын
өлең ж олдары ндағы
аулақ лексем асы н кім-кім
де бірден тұтас бір сөз ретінде таниды. Бірақ
шын мәнінде олай емес, туынды соз. М ына бір
лексема да дэл сондай туылым:
Бауыртақ -
ершіктің (седелкенің) айылы (Аманжолов). Бұл
атал ған
аулақ және
бауыртақ лексемаларындағы
-лақта, -т а қ та, ж оғары дағы
еңлік, шашлықту- ынды создеріндегі
-лы қ(-лік) ж ұрнағы сияқты ,
“ м екен” м ағы насы н, яғн и “аң аулайтын, айыл
байланатын оры н ” ұғы м ы н білдіреді. Мысалы,
аулақ туылымы көне түркі жазба ескерткіш те-
рінде де солай,белгілі бір аң аулайтын орын (“ме-
сто охоты”) маі ынасында қолданылған. Солай
екеніне мына бір тіл дерегі айғақ:
Соңына ертіп тазысын, Ау қылып Қамбар шығады... Қыздан да зият қылы ғы Ау қылып иіығып жөнеді (Қамбар
батыр).
Алайда бұл -.яд/сжұрнағы өзі жалғанатын негіз
сөзге үнемі бұлай “оры н ” мағынасын үстей бер-
мейді. М ына бір сөзқолданыстар, мысалы, соны
аңғартады.
Бір қаміиым бар қолымда жез бауыр- лақ (Әуезов).
Түрегеліп Аліиынбай төрге барды, Жез бауырдақ қамшыны қолына алды (Копеев).
Қос бауырдақ - екі саусаққа салатын, үсті түтас жүзік (Аманжолов).
Бауырдақ - жүзік. Жүзіктің үстіңгі тасы бес саусақты бірдей басып түрады (Д осқа-
раев). С оңғы екі мысалдағы бдуьфддл; лексемасы
дағдылы доңгелек (шеңбер) гіішімді жүзікке емес,
қақпақш а тәріздес жүзікке және ол тұратын сау-
сақтың асты ңғы (бауыр) жақ бетіне қатысты ай-
тылады. Д емек, мұндағы
-дақ форманты да ілге-
ріде аталғаняулял; туылымындағыдай -тш/ужұрна-
ғымен м ағы налас, яғн и ол да, бұл да өздері жал-
ған ған н егізсөзге сол “оры н ” м ағы насы н үстеп
тұр. Сөйтіп “ай ы л” ұғымын білдіретін ілгерідегі
бауыртақ туылымы сияқты , соңғы екі мысалда-
ғы
бауырдақ солай субстанцияланып, затгық мәнде
ж ұм салған. Ал алды ңғы екі мысалдағы
жез бау- ырлақ, жез бауырдақ тіркестеріндегі
-лақ(-дақ) жұрнағы сын есім жасайтын үйреншікті
-лы(-ды) аффиксінің қызметінде қолданылған.
Демек сөзжасамдық
-лық/-дық/-т ық аффиксі
сияқты ,
-л а қ /-д а қ /-т а қ ж ұрнағы да өзі ж алған -
ған негіз (туынды) сөзге бірде “ мекен, о р ы н ”
мағынасын үстеп, одан зат есім жасаса, енді бірде
“бір нэрсенің тәндігі, молдығы, барлы ғы ” си яқ-
ты сапалық қасиет жамап, оны туынды сын есім-
ге айналдырады. Бұл ерекшелік
-лы қ/-ды қ/-т ы қ, -л а қ /-д а қ /-т а қ ж әне
-лы /-ды /-т ы ж ұрнақтары -
ның ф ункционалды қ-генетикалы қ жақтан озара
қатыстылығын көрсетеді.
Сөйтіп, тілдегі жеке сөздердің нақты морфо-
логиялы қ құрылымын, түбір мен жеке сөз жасам
жұрнақтарының ара жігін, шегін ажыратудың бір
сенімді жолы айналып келгенде, оның яғни тілдің
оз жүйесінде жатады. Сөзжасам жүйесінде жұрнақ
пен түбірдің өзді-өзіндік тілдік табиғаты н тану,
арақатынасын ашу соз құрылымы мэселесін ше-
шудің бірден-бір теориялы қ негізі болып табы-
лады. Бірақ тілдің ф онем а-м орф ем а-сөз-ф раза
тәріздес түрлі иерархиялы қ сатыларындағы си-
яқты әлі де тек “оз іш інде” қалып келе жатқан
мәселелер жұрнақ пен түбір арасы, сөз шегі тара-
пынан да кездеседі. Тілдің осы жай козден таса
“оз іш і” мәселелерін айқындауда белгілі дэреже-
де талай ғасыр, замандар бойы тағы да сол тілдің
озінде сақталған жеке тіл құбылыстары, “синтак-


text:
290 СӨЗЖАСАМ систік ж ыныстардың (породалардың) морфодо-
гиялы қ ж ы ны старға айналуы ” сияқты ескілік-
тер
“ қ о л ғ а б ы с т ы қ ”
етеді. Мәселе бұл жерде бір-
біріне “сауле-ж ар ы ғы н ” түсіретін, сөйтіп бір-
бірінің “іш ін ” аш уға, құры лы мы н аны қтауға
жәрдемдесетін түрлі сөз ф орм алары ны ң біраз
ж ағдайда тілдің өз бойы нан табылаты ны, я ғн и
тілді тілдің өзі арқы лы тану мүмкіндігі туралы
болып отыр. Ш ы ны нда да, әр ұрпақ қай заман-
да да тілдің бұл “оз ішілік” әлемін, не бір жұмбақ
қы р-сы ры н сол немесе туыс өзге бір тілдер де-
регі арқы лы таниды ж әне өз дәуірінің ментали-
теті тұрғы сы нан таразылайды. Сөйтіп, бұл айт-
қандарымыз да тілдің бір тұтас жүйе екендігінің,
ал бұл ж үйенің қаш анда және қатаң түрде тек өз
“тәртібіне” (“своему порядку”) бағынатындығы-
ның тағы бір айғақ-дерегі болып табылады.
С ө зж асам д ы қ бұл
- л ы к //- л ік , -д ы к //-д ік , -т ы к//-т ік ф орманты ны ң қолданымдық та, се-
мантикалық та аясы өте кең. Ол үнемі тек белгілі
бір зат атауларымен, ұғы м ы нақтылы түбірлер-
мен ғана емес, м ағы насы дерексіз, жалпылама
мәнді сөздермен де осылай сөзж асам ды қ қаты -
насқа жиі түседі. Бірер мысал:
Ж оқтықтың бар- лы қ қ а жіберген келгіні біз дегендей шаттана жайнайды (Әуезов).
Өлец деген тумайды жай- шылыкта, Өлең деген тулайды қайшылықта (Ма-
қатаев). Хуқ
құрдастығын алатын өзге жол жок (“ Қ азақ”).
Тілімізде қазақ даласы ндағы бұры нғы ел
басқару ж үйесінің өзіндік ерекш елігіне сәйкес
қалыптасқан лауазым атаулары да біраз бар. Олар
да осы
-л ы к //-л ік , -ды к//-дік, -т ы к //-т ік ф ор-
м анты мен туа түбір зат атаудары ны ң озара
созжасамдық қатынасынан пайда болған, мыса-
лы:
ондык, еіулік, жуздік, мыңдык, хандык, сұлтандык, патшалык, билік, болыстык, бектік. Тілімізде
бұрын бұл келтірілген түрлі лауазымдардың ж и-
ынтық номинациясы ретінде орныққан
ұлыктык, торелік, экім дік сияқты жекелеген туынды зат
атаулары да болған.
Белгілі бір кәсіп, маманды қ түрімен байла-
нысты туынды зат атаулары өзалдарына бөлек
тағы бір м ағы налы к топ құрайды. Бұлар да осы
-лы к//-лік, -дык//-дік, -т ы к//-т ік формантының
қаты суы мен туа және туынды түбір зат атаула-
рынан ж асалған, мысалы:
кірекештік, кажылык, казылык, молдалык, баксылык, балуандык, ғалым- дык, ұстаздык , тағы осы сияқтылар.
Тілде пайда болған түрлі жаңа туылым әдетте
ең алдымен, ондағы осы
-лы к //-лік , -ды к//-дік, -т ы к//-т ік типтес онімді созжасамдық формант-
тарымен кобірек байланысты болып келеді. Олар
бұл ретте тілімізде ежелден бар туа, тума түбірлерге
де, сондай-ақ озге тілдік кірме создерге де жалға-
на береді. Ж әне оның сөзжасамдық өнімділігі осы
екі сала лексикалық топтың қай-қайсысымен кел-
генде де айқын көрінеді. Тіліміздегі кірме түбірлер
м ен
-лы к //-лік , -ды к//-дік, -т ы к//-т ік форманты
арасындағы сөзжасамдық қатынастан туған мұндай
жаңа туынды зат атаулары мына төмендегі сияқ-
тылар болып келеді:
заседательдік, жонглерлік, адвокаттык, офицерлік, старшындык, кандидаттык, капитандык, кассирлік, драматургтік, министрлік, болыстык (<болыс< волость< ұлыс)+тык, упра- вительдік т.б. Рас, бұл аталған кірме түбірлі жа-
салымдар оздерінің қазіргі кездегі қолданымы
ж ағы нан біркелкі емес. М ысалы, соңғы торт ту-
ылым қазақ тілінде откен ғасырларда пайда бол-
ған. Сондықтан да олар сол ілгерірек уақыттағы,
XX ғасы рды ң бас ш амасы ндағы әдебиеттерде
ж иірек ұшырасады. Қазір тек тарихи тақы рыпқа
ж азы лған шығармалардан ғана ара-тұра ұшыра-
сады.


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 375

text:
зов те осындағы
қашқарлық, тэшкенттіктуъш-
ды зат атауларын ұйғы р, өзбек деген м ағы нада
алып қолданған.
Ж алпы н егіз сө зд ер м ен осы
- л ы қ // - л ік ,
-ды қ//-дік, -т ы қ //-т ік
ф орманты арасы ндағы
сөзжасамдық қатынастың сондай мына бір тұсы
да көңіл аударады. Мысалылуз,
апта, ай, өкіл, от,
бұқара, тэлімгер, кепіл, куэ, сэске
түбірлерінің қай-
қайсысы да қазақ тілі үшін әбден етене болып
кеткен, байырғы сөз саналады. Бірақ
-лы қ //-лік ,
-ды қ//-дік, -т ы қ //-т ік
форманты арқылы осы-
лардан жасалған туынды зат атауларынан ондай
байы рғы лы қ, етенелік сезілмейді;
күздік, апта-
лық, айлық, өкілдік, оттық, бұқаралық, тэлімгерлік,
кепілдік, куэлік, сэскелік.
Бұл ж аңа жасалымдар
кең естік дәуірдегі тіл тәж ір и б есін ің рухына
көбірек келіңкірейді. М ысалы дш ш қдери ваты -
ның семантикасы екі бірдей терминдік ұғыммен
байланысты. Бүгінде ол орыс тіліндегі
месячник
лексемасын да, о/с/шд(зарплата) сөзінің де бала-
масы ретінде қолданылады.
Оттық
туынды зат атауы да солай әр түрлі
м ағы нада қолданылады : м алға шоп салатын
орын, я ғн и “а қ ы р ” м ағы насы н білдірсе, соны-
мен қоса
сіріңке
(спички) мәнінде де жұмсала-
ды. Ол - сондай-ақ металлургия өнеркәсібінде
горелка
терм инінің баламасы ретінде де әбден
орны ққан сөз.
Оттық
туынды зат атауының
осындай үш бөлек мағынада қолданылуы түрко-
логияда омоним сөздер тұрғысынан түсіңдіріледі.
Қ азақ тілінде
өкілдік
туынды зат атауы да қазір
орыс тіліндегі
полномочие, представительство
дейтін екі бірдей терминнің орнына жұмсалады.
-лы қ //-лік , -ды қ//-дік, -т ы қ //-т ік
форман-
ты тілімізде түрлі кірме түбірлерге ж алғаны п та
туынды зат атауларын жасайды. Бірақ олардың
діліміздегі сіңімділік дэрежесі, яғн и қазақылану
қалпы біркелкі емес. М ысалы,
құрбандық, дұға-
лы қ, намаздық, тұмарлық, кэззаптық, кэпірлік,
эзэзілдік, зұлматтық, мұсылмандық, ж ұмалық,
зэбірлік, жендеттік, ғұламалық
сияқты араб-иран
сөздерінің “бөтен тектілігі” қандай мәтінде де
жалпы айқын сезіліп тұрады. Сондай-ақ,
батыр-
лық, даналық, қателік, құпиялық, балуандық, дос-
тық, қастық
дегендердің де түбірлері басқа текті.
Бірақ бұл соңғы топ жасалымдардың “бөтен
тектілігі” алды ңғы лардағы дай ондай корінімді
емес.
Созжасамдық
-лы қ //-лік , -дық//-дік, -т ы қ //
-тік
форманты интернационал түбірлерге де жал-
ғанып, туынды зат атауларын түзе алады:
кало-
риялық (калорийность), бодандық
т.б.
Адал бо-
дандығына орай сый ретінде сол күнэкар пенденің
жер-жайы, м ал-м үлкі, қора-қопсысын алады
(М а-
ғауин);
Тоқты еті калориялығы жонінен ересек
қой етінен кем түспейді ( “Қ.Ә. ”).
Туынды зат есімдер біры ңғай тек туа түбір
зат атауларынан емес, сонымен қоса тума түбір
зат атауларынан да жасалады. Бірақ есім негізді
туа түбірлерден қалы птасқан туынды зат атаула-
ры на қарағанда, тума есім создерден пайда бол-
ған туынды зат атаулары сан ж ағы нан едэуір аз
болады. Я ғн и , тума есімдердің ж ұрнақ қабылда-
ғы ш ты қ қабілеті туа түбір есімдердің ж ұрнақ
қабылдағыштық қабілетінен едәуір төмен. Себебі
түбірдің туы нды лы қ сипат алуы он ы ң әуелгі
созжасамдық мүмкіндігін, яғни жұрнақпен созжа-
самдық қатынасқа түсу қабілетін біршама шектей
түседі. О сы ған байланысты туа түбір есімдерден
туынды зат атауларын жасайтын ж ұрнақтар сан
ж ағы нан кобірек те, ал тума есімдерден туынды
зат атауларын жасайтын жұрнақтар сан ж ағы нан
аз болып келеді.
Ш ыны ндада, созжасамдық
Достарыңызбен бөлісу:


title:
-
у - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е...

text:
-
у
?6/
а
; / / -
л
/
а
:,
-д ы қ //
-дік, -т ы қ//-т ік
форманты ның, туа түбірмен са-
лыстырғанда, туынды түбірге жалғанымдығы біраз
кем. Бірақ ол сонда да озінің табиғатынан онімді
әуелгі қалпын сақтап қалады. Бұл жерде коңіл
аударатын бір нәрсе: тілімізде туынды түбір зат
атауларына
-л ы қ //-л ік , -ды қ//-дік, -т ы қ //-т ік
ж ұрнағы ж алғану арқылы орны ққан жаңа туы-
лымдар негізінен абстракт м ағы налы болып ке-
леді. Бұл сала туынды зат атауларына, мысалы,
мына сияқты лексемаларды жатқы зуға болады:
басшылық, зерттеушілік, саятіиылық, қайыріиылық,
өрімшілік, аңіиылық, малшылық, тыңшылық, эншілік,
басқыншылық, қосшылық, көшірмеіиілік, қарақіиы-
лық, жэрдемшілік, балықшылық, жаліиылық, жыр-
іиылық, жыраулықт.Ь.
Бұл туылымдар білдіретін
мағы налары ж ағы нан жалпы кәсіп түрімен, ма-
м андықпен, адамның бірдеңеге деген бейім-ике-
мімен байланы сты . Әлбетте оларды ң осылай
белгілі бір “ м ағы на тоңірегіне” топталуына, са-
ралануына негіз соз қызметіндегі туынды түбір,
әсіресе ондағы
-іиы //-ш і
форманты ұйтқы болып
тұр. С ондай-ақ,
дэрігерлік, балгерлік, зергерлік
де-
гендерді де осылай бір м ағы на м аңы на боліп
ш ы ғаруға болады. Себебі бұлардағы
-гер
де сол
кәсіп мағынасын білдіреді. Ж оғарыдағы туылым-
дардың бэріне тән және бәріне бірдей ортақ озге-
шелік: олардың қай-қайсы сы да субстантивтену
арқылы зат атауына айналған. Алайда мұндай аб-
стракт мағыналы жаңа зат атауларының бәрі бұлай
кэсіппен, мамандық түрімен байланысты болып
|


text:
292
СӨЗЖАСАМ
келебермейді. Мысалы,
кейістік, бөгеттік, жемтік,
өлімтік, жетістік, жиынтык, киғылык, кірбеңдік
сияқты туылымдардан ондай ұғым байқалмайды.
Туынды зат атауларынан
-л ы к //-л ік , -д ы к //
-дік, -т ық//-т ік
форманты арқылы жасалған жаңа
зат атауларының екінші бір үлкен тобы терминдік
тұрпаттағы туылымдар. Олар - тілімізде бұрын-
нан бар үлгі (модель) негізінде кеңес дәуірінде
ж аңадан терм индік мән алған, ном и н ац и ялан -
ған, қолданы м ды ғы ж ағы нан да толы қ дербес-
тенген дериваттар:
анықтамалык
(справочник),
тәлімгерлік
(наставничество),
шырындық
(нектар-
ник),
ормашиылық
(лесничество),
елш ілік
(по-
сольство),
кезекшілік
(дежурство),
мақсаткерлік
(целеустремленность),
отаршылдық
(колониа-
лизм ),
ішімдік
(алкоголь),
кэсіпшілік
(промысел),
егіндік
(паш ня),
егіншілік
(земледелие),
пішендік
(сенаж ),
шалғындық
(луг),
жүгерішілік.
Туынды
зат атауларына сөзж асам ды қ осы ф орм антты ң
қосылуынан пайда болған бұлардан өзге де жаңа
ж асалы мдар бар. О лардың кейбірі жеке ақы н,
жазуш ылардың стиль ерекшелігімен байланы с-
ты болып келеді. О кказионалдық сипаттағы он-
дай зат атаулары қатарында мына сияқты туы-
лымдарды атауға болады:
қайраткерлік, жүлдегерлік,
кеңесшілік, эісүкшілік, үшқыштық, желіскерлік
т.б.
Тіліміздегі туынды зат атаулары сон дай -ақ
байы рғы сын есімдерден де, кірме сын есімдер-
ден де жасалады. Сы н есімді негіз сөздерден -
л ы қ //-л ік , -ды қ//-дік, -т ы қ//-т ік
форманты ар-
қы лы ж асалған м ы на сияқты туынды зат атау-
лары н тілімізден көптеп кездестіруге болады:
жетімдік, кемдік, кеңдік, кербездік, кердеңдік, қағы-
лездік, қатыгездік, өрескелдік, семіздік, тереңдік,
кереңдік, үлкендік, шеіиендік, даңғазалық, даңғой-
лық, долылық, жадаулық, жақсылық, ерсілік, есерлік,
жүдеулік, жіңішкелік, эсемдік, игілік, кэнігілік, жы-
лылық, жырындылық, керенаулық, кермарлық, та-
сырлық, қайсарлық, қараулық, қияңқылық, қомағай-
лы қ, қоңы лт ақт ы қт л.
Осы туынды зат атаула-
рының барлығы да мағынасы жағынан абстракт
ұғым атаулары және бір ғана сөзжасамдық тип-
ке жатады.
Кермарлық, тасырлық
сөздерінен бас-
қалары - түгел әдеби нормадағы лексемалар. Ал
ж оғары дағы
игілік, жақсылық
жалпы есімдері
тілімізде ж алқы есім (антропоним) ретінде де
қолданылады. Негіздеуші
жетім, іиеіиен -
синк-
ретизмдік сипаттағы лексемалар. Бұл жерде көңіл
аударарлық тағы бір нәрсе: жоғарыдағыәсем<)//с
дериваты -
әсемпаз
сөзімен, ал
жетім
туылымы
-
ж етімек
лексем асы мен өзара сөзж асамдық
қосақ болып табылады. Ж әне бұл қосақтарды ң
әрқайсысы жеке-жеке сөзжасамдық ұя ретінде си-
патталады.
Сөзжасамдық
-л ы қ //-л ік , -ды қ//-дік, -т ы қ //
-т ік
форманты арқылы сын атауларынан пайда
болған туынды зат атауларының қатарында сон-
дай -ақ мына төмендегі сияқты жаңа жасамдарды
да (“ новообразование”) атауға болады:
ағаттық,
ақтық, ақымақтық, сиішақтық, алыстық, аңғырт-
тық, аңғалдық, жастық, эбестік, эуестік, беріктік,
биіктік, кермектік, нэзіктік, тентектік, иөлкестік,
шэргездік
т.б. Бұл келтірілген туы лымдардың
ішінен өздерімен түбірлес сөздермен бірге сөзжа-
самдық ұя жасай алатындары -
эуестік
(әуестік -
әуесқой лы қ),
өштік
(өш тік - өш пенділік),
тен-
тектік
(тентектік - тентекбасты қ) лексемалары.
Бұлардың ішінен, сондай-ақ шсяшкдериватының
қазақ тілінде жалпы үш түрлі мағына білдіретінін
мына мысалдардан көруге болады:
Сырттың
түнып т үрған ақт ы ғы н аясын ба?
(Әуезов).
М ұндағы
ақтык
туылымы “ақ от” мағы насы н
білдіріп тұр.
Байлаған ақтығы, түтатқан оты
(М ағауин). Бұл мысалдағы
ақтық
туынды зат
атауы діни ритуал белгісі, “ақ ш үберек” ұғымын
білдіреді.
Мүның сүйенііиі - тек қана эділет, ақтық
пен қалың елге деген достық
(Әуезов). Соңғы
сөйлемдегі
ақтық
дериваты “ақ ты қ ” , “әділдік”
мәнінде қолданылған.
Осы ф ормант арқы лы сын атауларынан жа-
салған туынды зат атауларының арасында кейбір
жаңа жасамдар да кездеседі. Бұлардың қайсы бірі
термин тұрпатты лексем алар. М ысалы,
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
даралық
(индивидуальность),
дербестік

text:
ЖҮРНАҚТЫ ЗАТ ЕСІМДЕР
293
законие) сөздерінен экстралингвистикалық фак-
тордың әсері сезіледі. “Абай ж олы н д ағы ” мына
будандык
сөзінен таза ном инативтік сипат ай-
қын аңғарылады:
Әкелері сиякты бүл немере буын
да сұлуша келген. Жаксы будандыкты білдіреді
(Әуезов).
Тілімізде
-лы к //-лік , -ды к//-дік, -т ы к//-т ік
форманты арқылы арабтық кірме түбір сын есім-
дерден де бірқыдыру туынды зат атаулары жа-
салған. Кейбірі, мысалы, мыналар:
аярлык, капа-
лык, кұмарлык, такуалык, інкәрлік, адалдык, бос-
тандык, мүктаждык, кастандык, әділдік (ғаділдік),
жаһілдік, кәмілдік, жайбарақаттык, ғаріптікт.5.
Келтірілген туылымдар дерексіз ұғымды сөздер,
бір сөзжасамдық типке жатады. Қ азақ тіліндегі
бір түбірден өрбіген
кастык, кастандык
сөздері
әуел баста бір синонимдік қатар түзгенімен, кейін
келе
кастандыктуыпъты
“ покуш ение” мәнінде
қолданыла бастады.
Қастандык, бостандык
де-
риватгарын мотивациялаушы
кастан, бостан
негіз
сөздері тілімізде қазір жеке күйі жалпы қолда-
нылмайды. Тек ескілікті әдебиеттер үлгілерінен,
аға буын жазушылардың ш ығармаларынан ғана
кейде ұшырасады.
Қүлдыкта талайлардын күні
кешіп, Байлаулы өткен колы болмай бостан
(Ах-
метбеков);
Бұл кастан күштер катарынан кат -
ты соккыға а лған Сармолла кұлай берді
(Әуе-
зов). Қ азақ тілінде қазір сирек қолданылатын
жаһілдік, кәмілдік
сөздерінің мағыналарын төмен-
дегі екі мысалдан біршама айқын көруге болады:
Деуш і едім жаһілдіктің жайы калай? (Айтыс);
Екі жүрек кәмілдікпен косылып... (Күлеев).
Жоғарыда аталған
жаһілдік, кәмілдік
сөздері
дерексіз ұғым атауыштары ретінде сөзжасамдық
бір ғана типке жатады. Ал
ж айбаракаттык
ту-
ынды зат атауын негіздеуші (мотивапиялауш ы)
жайбаракат
қосыны екі элементтен (парсының
джай
және арабтың
бэрэкат
сөздерінен) кіріккен.
ГТарсы т іл ін е н е н ге н сы н м а ғ ы н а с ы н
білдіретін
сөздерге -лы к //-лік , -дык//-дік, -т ы к //
-тік
ф орманты н жалғау арқылы ж асалған ту-
ынды зат агаулары жалпы бірталай:
диуаналык,
кіріптарлык, бекерлік, азаттык, жомарттык, дос-
тык, мэрттік, зеректік, пэктік
т.б. Бұлар да -
абстракт мағыналы туылымдар.
Джеванмэрдтык
джеванмэрд
терм и н ін ен қал ы п тасқан . К өне
Ш ығы ста, сондай-ақ Абайда да негізгі ф илосо-
ф иялы қ ұғымдардың бірі осылай, джеванмәрд-
ты қ деп аталады. Тіліміздегі бүгінгі
азаттык -
азаткер-азатшы-азатшыл-азатшылык
туынды
сөздері бір сөзж асам ды қ ұяға кіреді.
Дос-ж ар -
дос-жаран - дос-жора
-
достас - достык
тарам-
дары да (парадигмалары) солай бір сөзжасамдық
ұя ішінде қарастыры луға тиіс. Қазіргі қазақ әде-
би тілінде
жомарттык - сараңдык - сарабдалдык
туылымдары антоним дік қатынаста жұмсалады
және кірме түбірлі бұл жасалымдардың барлығы
бір сөзжасамдық типке жатады.
Қазақ тілінде сөзжасамдық
-лы к//-лік, -дык/ /
-дік, -т ы к//-т ік
форманты арқылы байырғы сын
атауларынан пайда болған туынды зат атаулары
да бірталай. Кейбірі мыналар:
алғырлык, ибалы-
лык, карымдылык, тапкырлыкі.Ь.
Келтірілген ту-
ынды зат атауларының дені адам бойындағы түрлі
қадір-қасиетті, м ін ез-құлы қты білдіреді және
сөзжасамдық тип тұрғы сы нан да өзара біркелкі.
Терминдік сипаттағы туылымдар қатарында -
заң-
дылык
(законность),
кабаттылык
(слоистность),
кайтымдылык
(обратимость),
түткырлык
(вяз-
кость) лексемаларын атауға болады. Ал
аукымды-
лы к, зайыптылык, жаттандылык, иланымдылык
ж асалы мдарыны ң бойы нан неологизмдік реңк
айқын аңғарылады:
Осы үшеуін...озіне сенімді серік
еткен махаббат кана зайыптылык заңына берік
болады
(Н ұрш айы қов);
Мұндағы дэлелдердің ила-
нымдылығы м ол ғибрат бергенін айтуым керек
(М ом ы ш ұлы ). Н еологизм дік сипат сон д ай -ақ
еттілік
(мясность),
жүндестік, жемістілік
(пло-
довитость),
ж үйелілік
(системность),
кенеулілік
(калорийность),
кірістілік
(доходность),
реттілік
(порядок),
күрделілік
(сложность),
сезімділік,
тистілік, тырнактылык
Достарыңызбен бөлісу:


title: Д.ернватүарына.н - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
Д.ернватүарына.н
да ай-
қы н көрінеді. Бұл лексемаларда мысалы орыс
тілінің әсер-ы қп алы көрінеу:
Қой тұкымын асы-
ландырып, жүндестігін, еттілігін арттыру кажет
(Серікбаев);
Өндірістің кірістілігі артты. Қазір
тэртіп пен реттілікті нығайту - үлкен проблема
(“ Қ .Ә .”).
Қайта заманның күштісі әзінің тістілік,
тырнактылығын істеді
(Сонда).
Ж алпы сөзж асам ды қ
-л ы к //-л ік , -ды к//-дік,
-т ы к //-т ік
ф орм анты ны ң қазақ тіліндегі ең бір
өнімді, сонш алы қты және қолданымды ж ұрнақ
екенін сондай-ақ мына мысалдардан да көруге бо-
лады:
Қаракок кұнан ойнакшып бара жатыр.
Үстінің ж айлылығы, аяғынының ж елділігі медеу
(Әлімқұлов);
Екі колды байламай, жәнділікпен
жүрмеспін
(“ К өрғұлы ”);
Жүрістілігі аттан бе-
тер, кара т үкт і нары бар (Мұканов); Ж ылан өз
иірлігін білмей, түйе мойнын иір дер (М акал); Екі
акынның да түпкі ойы - омірдің әтпелілігін тол-
ға у
(Қ.Ә .).
Бітімділік
М.Әуезов ж асаған неоло-
гизмдер қатарына жатады. Оның әдеби тілге сіңіп
кету мүмкіндігі мол.
Құнанбай тегінде жігіттің
денелі, бітімділігін ұнататын
(Әуезов).
294
СӨЗЖАСАМ
Сонымен тілімізде сөзжасамдық
-лы қ //-лік ,
-ды қ//-дік,
-ть//с//-т//сф орм ан ты н ы ң қатысуы-
мен сын атауларынан пайда болған туылымдар
іш інен таза неологизм сипаты ндағы сөздер де,
терминдік ы ңғайдағы қолданымдар да, окказио-
нализм реңділері де, диалектизм порымдастары
да - қай-қайсы сы да азды-копті кездесіп отыра-
ды. М ы салы ,
келісімпаздық
(соглаш ательство),
салмақсыздық
(невесомость),
саңылаусыздық
(гер-
метичность),
талапшылдық, іздемпаздық, жазық-
сыздық
(невинность) лексем аларды нда әрі нео-
логизм дік, әрі терминдік тұрпат айқы н болса,
азаматшылық, жолдасшылдық, жырлампаздық,
шешімталдықцетендеще
окказионализмдік ны-
шан көрінімдірек. Ал “ Мемлекет қаржысын жей
берсем! Не деген жойдасыздық” (Алтайбаев) де-
ген м ы салдағы
жойдасыздыі
сдериваты нан диа-
л екти зм д ік рең к ай қы н сезіледі. С о н д ай -ақ ,
сэйкессіздік
(несоответствие),
ісшілдік
(делови-
тость) туылымдарында терминдік, неологизмдік
белгілер кобірек те,
елсіздік
(безлюдие),
еңбексіздік,
еріксіздік
(безволие),
керексіздік, зершілдік
(
кер-
тартпалық, зергерлік
дегендермен салыстырған-
да) ж асалы мдары ны ң окказионализм дік ж ағы
басымырақ.
Ж оғарыда келтірілген окказионализмдердің
бірсы пы расы нда стильдік-кон текстік р ең к ай-
қы н сезіледі. Мұндай стильдік-контекстік окка-
зионализмдер, әсіресе Әуезов ш ығармаларынан
жиірек ұшырасады. Сын атауларынан созжасам-
д ы қ
-л ы қ //-л ік , -ды қ//-дік, -т ы қ//-т ік
форман-
ты арқы лы пайда болған жазушы қолданы сы н-
дағы ондай окказионализм дік жасалы мдардың
кейбірі, мысалы, мыналар:
айтқыштық, таны-
ғыіитық, жүмыртқалағыштық, жұмсарғыштық,
жасырғыштық
т.б.
Түбірі араб тілінен кірген туынды сын атау-
ларынан
-лы қ//-лік, -дық//-дік, -т ы қ//-т ік
фор-
манты арқылы жасалған туынды зат атаулары да
тілімізде бірталай:
баянсыздық, бейқамдық, ғиб-
раттылық, діндарлық, дінқорлық, зауықшылдық
т.б.
Анна Каренинаның басқа еркекті сүюі, меніңше,
махаббат емес, зауықшылдық деп салды бір жігіт
(Жүмақанов).
Арабтың кірме сын атауларынан
- л ы қ //-л ік
форманты арқылы ж асалған туынды зат атаула-
ры қатарына, сондай-ақ
айыптылық, кэсіпкерлік,
м ем лекет т ілік
тәрізді тағы бір топ туылымдар-
ды жатқызуға болады. Сөзжасамдық тип тұрғы-
сынан бұларды да сол адамзаттық және одан тыс
жағымды, жағымсыз қасиет атауыштары деп екі
салада алып сипаттауға болады. Тілімізде сөзжа-
самдық осы форманттың қатысуымен парсылық
кірме сын атауларынан пайда болған, дериват атау-
лар да бірталай. Олардың кейбірі мыналар:
бей-
мазалық, кербездік, бетпақтық, нақүрыстық
сияқ-
тылар адамның жеке басына тән мінез-құлықпен
байланысты болып келеді. Ж оғарыдағы
кербездік
туынды зат атауына негіз боп тұрған, яғн и оны,
мотивациялауш ы
кербез
сөзі мен
Карбоз
антро-
понимі парсы тілінде бір-ақ сөз (
кербоз
), я ғн и
бұл екеуіндегі
-без, -боз
форманттары
-паз
жұрна-
ғы ны ң ды бы сты қ варианттары ретінде ғана си-
патталуға тиіс. Парсы тіліндегі
кербоз
лексемасы
қазақ тілінде екі тұлғада қалыптасқан:
кербез
және
кәрбоз.
А лғаш қы сы - сингармонизм заңы ны ң
нәтижесі.
Әдеби қолданымды сөздердің бірі -
нақүрыс-
тық
дериваты. Бұл парсы ны ң
надорост
дегені-
нен қалыптасқан. Қазіргі қазақтілінде оны ңядд-
үрыс
ф ормасы қолданылады. Бірақ
надүрыстық
дейтін туынды зат атауы кездеспейді. Ал
надүрыс
жасалымы қалайш а
нақүрыс
қалпы на ауысты -
бұл әлі аны қталуға тиіс мәселе.
Орыс тілінен кірген сын атаулары, ж оғары -
дағы тәрізді кірме зат атауларына қарғанда, азы-
рақ. М ысалы, ондағы
-лы //-лі, -ды//-ді, -т ы //-т і
тұлғалы сын атауларынан ж асалған туылымдар
қатарында тіліміздегі
валенттілік, инерттілік, ин-
теллигенттік, принципшілік, идеялылық, класты-
лық,
тағы кейбір ұғым атауларын келтіруге бола-
ды. С он дай -ақ, тілімізде
-сы з//-сіз, -іиы л//-ш іл
тұлғалы кірме сын атауларынан пайда болған ту-
ынды түбір зат атаулары да бірталай. Олардың
кейбірі, мысалы, мыналар:
идеясыздық, правосыз-
дық, принципсіздік, цензурасыздық, карташылдық,
принципшілдік, прогресіиілдік
т.б. Бұлардың бар-
лы ғы да - орыс тілінде
-ость
қосы м ш асы ны ң
қатысуымен ж асалған
валентность
сияқты ту-
ынды түбір зат атауларының қазақ нұсқасы.
Тілімізде есім негізді туынды зат атауларын
қалыптастыруда сан есімдердің үлес салмағы да
едәуір. Әсіресе, есептік сан есімдердің жаңа соз
жасау қабілеті күштірек. Солай екенін
бірлік,
біріншілік, екілік, үштік, торттік, бестік, алтылық,
жетілік, сегіздік, тоғыздық, ондық, елулік, жүздік,
жетісі, қырқыіуы ш ы
зат есімдерінен айқын коруге
болады. Зат атауларын жасауға, әдетте негіз бо-
латындар - түбір сан атаулары. Ал бұлардың бәрінің
де есептік сан атауларына жататыны белгілі. Ту-
ынды сан атауларынан ж алғы з-ақ сөз зат атаула-
рын жасауға негіз бола алады. Ол -
біріншіретгік
сан атауы. Ал ж инақты қ, топты қ, болжалдық,
бөлш ектік сан атауларынан зат атаулары жасал-
|


title: Үндесім дауыстылар - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ
29
атаулар (тіл ортасы,
тіл арты, ерін, езу т.б.) жа-
рамайды. Сондықтан үндесім талдау кезінде тек
қана үндесім атаулар жүйесін (жуан, жініш ке,
еріндік, езулікт.б.) пайдалану керек.
Д ауы сты д ы б ы стар д ы ң үндесім
кестесі
үндесім атаулар арқылы ғана түзіледі (9-кесте)
Д А У Ы С -
ТІЛ ӘУЕЗ
Е РІН ӘУЕЗ
ТЫ ЛАР
жуан
жіңішке
езулік
еріидік
А
+
_
+
-
ә
-
+
+
-
ы
+
-
+
-
I
-
+
+
-
ұ
+
-
-
+
Ү
-
+
-
+
0
+
-
-
+
ө
-
+
-
+
Е
-
+
+
-
9 - к е с т е .
Д ауы сты д ы бы стар ды ң
Достарыңызбен бөлісу:


title: Ж Ү РН АҚГЫ ЗАІ ЬСІМДҺІ" - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
296
СӨЗЖАСАМ
іріктеп қойдық. Әлі талай жүздік құруға болады
(Сыланов); 3)
Күркілдек пішеншілерді ж үздікке
жалдайды екен. Жүздік дегеніміз жүз көпене шөп
(М ұқанов).
Қазақ тілінде
тоқсандық жоспар, тоқсандық
есеп, тоқсандық баға, тоқсандық үлгірім
сияқты
соз тіркестерінде кездесетін
тоқсандық
дериваты
тоқсан есептік сан атауының тікелей өзінен жа-
салм аған . Бұл ж асалы м ға/яо^сяя сан атауынан
негізінде лексика-сем антикалы қ тәсіл арқы лы
туған “ квартал, четверть” мағынасы негіз (ұйыт-
қы) болған. Бұған жоғарыда келтірілген сөз тірке-
стерін орыс тіліне аудару арқылы оңай көз жет-
кізуге болады:
тоқсандық жоспар -
кварталь-
ный план,
тоқсандық есеп -
квартальный отчет,
тоқсандық баға
- четвертная оценка (оценка за
четверть
),т оқсанды қүлгірім -
четвертная успе-
ваемость (успеваемость за четверть).
Тілімізде есім негізді туынды зат атаулары
қатарында сөзжасамдық
-лы қ//-лік
форманты ар-
қы лы қим ы л есім нен пайда болған туылымдар
да кездеседі. Бірақ олар көп емес, тым санаулы.
Бұлардың ж эне өзіндік ең бір басты ерекшелігі:
бәрі біры ңғай тек терминдік тұрпатга қалыптас-
қан. Мысалы,
оқулық, жалғаулық, демеулік, сеп-
теулік, сұраулық (вопросник)
т.б. Бұлар ж әне
тілімізде тек кеңес дәуірінде пайда болған. Осы
жерде ең бір баса көңіл аударатын нәрсе:
- л ы қ //
-лік, -д ы қ //-д ік , -т ы қ //-т ік
ф орм анты қим ы л
есімдердің ж алпы бәрімен бірдей сөзж асам ды қ
қатынасқа түсе бермейді. Демек терминдік бейім-
дегі мұндай туынды зат атауына кез келген қимыл
есімі негіз (яғни мотивациялаушы) сөз бола ал-
майды.
Қ азақ тілінде үстеу негізді туынды зат атау-
лары бұлардан да аз, небәрі - екеу-ақ. Олар
есте,
күнде
үстеулеріне
-лік
форманты ж алғану арқы -
лы ж асалған. Тіліміздегі бұл
күнделік, естелік
туылымдары нақты зат атауларын білдіреді, мы-
салы:
Күнделік пен естелік - сезім дүниесінің ісі
(М ұқанов).
Есім негізді туы нды зат атаулары қа за қ
тілінде
-л ы қ //-л ік , -ды қ//-дік,
-
т ы қ //-т ік
ф ор-
манты арқылы кейбір модальді сөздерден де жа-
салады. Олар мыналар:
м үмкіндік, каж еттік,
ықтималдық:
“ Ықтималдық теориясының негізін
салған - А .Э йнш тейн” .
Достарыңызбен бөлісу:


title: у н д е с ім б ел гіл ер ін ің - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
у н д е с ім б ел гіл ер ін ің ж ү й е с і Кестеден бір әуезбен айтылатын үндесім да-
уыстыларды топтастырып ш ығуға болады. Мы-
салы:
- А-Ы бір үндесім әуезбен (тембр) “жуан,
езулік” айтылады, өйткені ол белгілер екеуіне де
ортақ. Ендеше олар бір создің құрам ы нда кез-
десе береді.
- Ы-І екеуі екі үндесім әуезбен (біріншісі
“жуан” , екіншісі “жіңіш ке”) айтылады. Ендеше
олар бір сөздің құрамында кездеспейді.
Дауыстылардың үндесім белгілерінің сипат-
тамасы (10 - кесте) оз алдына түзіледі.
Әрі қарай үндесім дауыстылар тіл әуезіне
(жуан-жіңішке) қатысты үндесім топтарға жікте-
леді (11 - кесте). Ол үшін тіл әуезді үндесім бел-
гілері бірдей дауыстылар бірыңғай екшелігі алы-
нады. Бірінші қатарда жуан дауыстылар, екінші
қатарда жіңішке дауыстылар орналасқан.
А -
жуан,
езулік
үндесім дауысты
Ә -
ж ің іш к е,
езулік
үндесім дауысты
Ы -
жуан,
езулік
үндесім дауысты
I - ж ің іш к е,
езулік
үндесім дауысты
Ұ - жуан,
еріндік
үпдесім дауысты
Ү -
ж ің іш к е,
еріндік
үндесім дауысты
0 - жуан,
еріндік
үндесім дауысты
Ө -
ж ің іш к е,
еріндік
үпдесім дауысты
Е -
ж ің іш ке,
езулік
үндесім дауысгы
1 0 - к е с т е . Д ауы сты ды бы стар ды ң у н д е с ім б ел гіл ер і Енді үн д есім д ау ы сты л ар ерін әу езін е
(еріндік-езулік) қатысты үндесім топтарға жікте-
леді (12-кесте). Ол үшін ерін әуезді үндесім бел-
гілері бірдей дауыстылар бірыңғай екшеліп алы-
нады. Бірінші қатарда езулік дауыстылар, екінші
қатарда еріндік дауыстылар орналасқан.
А, Ы, Ұ, О -
жуан
үндесім дауыстылар
Ә, I, Ү, Ө, Е -
жіңішке
үндесім дауыстылар


title: -ш ы //-ш і - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
-ш ы //-ш і.
Түріктілдерінде, солардың ішінде
қазақ тілінде де ендігі бір өнімді сөзж асам ды қ
ж ұрнақ осы
-ш ы //-ш і
жұрнағы. Ол әдетте ге-
нетикалық ж ағы нан
-ш ы к//-ш ікт ул
ғалығымен,
-са //-с е
ф орманты мен, қы тай-корей тілдерінде
“адам” мағынасында қолданылатын “са” сөзімен
байланыстырылады.
Тілімізде туа түбір зат атаулары мен
- ш ы //
-ші
формантының қосылуынан жасалған туа түбір
зат атауларының ең бір мол қабаты - жалпыха-
лы қты қ сипаттағылар. Бірақ бұлардың өздері де
іштей ерекш еленеді, я ғн и
м ағы налы қ жағынан
түрлі топ қүрайды.
Мысалы, олардың біразы нақ-
тылы бір тұрмыстық зат атаулары негізінде пай-
да болған:
сабаншы, бақыршы, кемеші, қайықшы, са-
дақшы, етікіиі, қазаншы, қармақшы, аңшы, аушы,
бүркітші, қағушы, сушы, отыншы, масақшы, шөтиі,
пішенші, үйші т.б.
Бұлар тәрізді туынды зат атау-
лары ны ң енді бір тобы төрт түлік малмен байла-
нысты болып келеді, мысалы:
жылқышы, түйеші,
қойшы, қозышы, қотаншы, атіиы, сиыршы, айраншы.
Тілімізде сөзж асам ды қ
-ш ы //-ш і
ф орманты ар-
қы лы кірме түбірлерден де пайда болған біраз
туылымдар бар. О лардың кейбірі мыналар:
дом-
быраіиы, сағатшы, кестеші, қасапшы, табақшы, кенші,
зеңбірекші, кернейші, кіреші, кетпенші, керуенші, та-
разышьп.т.
Осы құры лы м дағы жасалымдардың
біразы ертерек кезгі көне салт-санамен, жалпы
кейбір қазақ ескілігімен байланы сты болып ке-
леді, мысалы: жаршы, жарықшы, жауырыншы т.б.
Сақ етер тиді саныма, Сақсырым толды қаныма.
Жарықшылар жоқ па екен. Ж армай білте саларға
(Доспамбет); Жау қалмақ Алтынбасты білген екен,
Жауырыншы жауырын жағып көрген екен
(“ Ел
аузы н ан ”).
Жаршылар, шығыңдар кәне!Жар-жар
болса, жаршы біз. Жар жақсы деп жаршылар көп
айтады, жар-жар (Ә
уезов).
Тіліміздегі түрлі зат атауларынан аталмыш -
ш ы//-ш і
форманты арқылы жасалған туынды зат
атауларының келесі тобы бүгінде архаизмдік си-
п а та л ға н . Кейбірі, мысалы, мыналар:
қауғашы,
дабылшы, бақыршы, қазаншы, жосашы, жалшы, жау-
шы, қарашы, жұлдызшы, қорашы, қосшы
т.б.
Тілімізде осы
-ш ы //-ш і
форманты арқылы пайда
болған мына бір туынды сөздер де қазір архаизм-
ге айналған. Бұлар бәрі және кірме түбірлерден
жасалған:
қазынаіиы, жәдитші, зекетші, бақалшы,
азаншы, дүкенші, ғазабатшы, зияратшы, исламшы,
зікірші, барымташы, мылтықшы, лабкеші, пимашы,
қабақшы
(<қабақ+ ш ы ) т.б. Архаизмдік сипат ал-
ған мұндай кейбір туынды зат атауы кейін кеңес
өкіметі тұсында м ағы насы ж аңғы ры п, термин
ретінде қолданылатын болды.
Жасақшы
(дружин-
ник) туынды зат атауы - мысалы, осындай тіл
құбылысы.
Аталмыш -ш ь///-ш /ж ұ рн ағы н ы ң сөзжасам-
ды қ қызметі әсіресе тіліміздің терминологиялық
ЖҮРНАҚТЫ ЗАТ ЕСІМ ДЕР
297
жүйесі қалыптасу барысында, я ғн и түрлі кәсіп,
білім салалары нда туынды зат атаулары ны н
көптеп көріне бастаған кезінде жан-жақты ашы-
ла түсті. Бұлар бүгінде лексикамыздын, сөз бай-
лы ғы м ы зды ң ең бір қарқы нды дам ы ған және
ең бір мол қабатына айналып отыр. Мұндай жаңа
сипатты дериваттар қазір жазу тәжірибесінде де,
күнделікті сөйлеу маш ығымызда да, жалпы бар-
лы қ қары м -қаты нас саласында жиі ұшырасады.
Мысалы, мыналар:
Достарыңызбен бөлісу: |


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 382

text:
жүгерііиі, күріиииі, жүзімші, ор-
маншы, жібекші, омарташы, темекіші, балғашы,
балташы, тырмаіиы, ағашшы, косеуші (кочегар),
темірші, сычақшы, сымбатшы, сэулетші, кеңесші,
хатіиы, қалақшы, жетекші, шаңғышы, алтыншы
(золотарь), бастамашы, байланысшы, өртіиі, тіліиі,
шарапшы, кезекші, саяхатшы, саясатшы, жолшы
(путеец), саратиы (арбитр, эксперт), сақпатиы
т.б.
С ондай-ақ созжасамдық
-іиы //-ш і
форман-
тының орыс сөздеріне жалғануы арқылы да пай-
да болған туынды зат атаулары тілімізде бірқы-
дыру. Міне бұлар да қазіргі қазақ лексикасының
бір мол қабатын құрайды:
скрипкашы, бандурашы,
паромшы, арматуршы, самогоншы, самбошы, звено-
шы, забойшы, дипломшы, гестапошы, каноэшы, бокс-
шы, карикатурашы, атомшы, зенитші, поіиташы,
карташы, экскаваторшы, пулеметші, вагониш (ва-
гонники), автомобилыиі, автоматіиы, прозашы, ки-
ношы (киночники), десантіиы, тенисіиі, ракеташы,
футболіиы
т.б.
Тілімізде сөзж асам ды қ осы
-іи ы //-ш і
ф ор-
манты арқылы пайда болған мына бір туынды
түбір зат атаулары тікелей этнограф иялы қ лек-
сикаға қатысты. Бірақ олардағы бұл этнография-
лы қ мазмұн бір ғана
-ш ы //-ш і
жұрнағымен бай-
ланысты емес, қайта ол көбіне-көп негіз сөздің
семантикасы нан ш ы ғы п тұр:
қайысшы, бэдізші
(тас қашау шебері), бедерші, кереіиі, жарапазаншы,
жауырыншы, кереші, тоншы, иші, көкпаріиы, қүма-
лақшы, тамыршы, бапшы (қүс), сынықшы, сүйекші,
жамшыт.5.
Ж абуы ж амш ыдай, Қ ұйры ғы қам-
шыдай Түйе сөйған не сұмды қ (Үмбетей).
Ж а-
мылшы
(ескерткіш терде
жамшы)
жауында ки-
етін сырт киім (ҚТДС). Сөңғы дерекке қараған-
да:
жамшы<жамылшы.
Туа түбір зат атауларынан
-ш ы //-ш і
ф өр-
манты арқылы ж асалған туынды түбір зат атау-
ларының тағы бір үлкен төбы бар. Ол - абстракт
мағыналы негіз сөзден пайда бөлған туылым-
дар. Б ірақ бұлай а б стр ак т м ағы н а л ы түбірге
-ш ы//-іиі
жұрнағы жалғану арқылы жасалған ту-
ынды зат атауларының мағы насы өған керісін-
ше бөлып ш ығады, яғн и біршама нақтылана
түсетін сияқты , мысалы:
күзет-күзетші, тэрбие-
тэрбиеші, есеп-есетиі, сын-сышиы, тың-тыңіиы
(агент)
т.с.с.
Тілімізде сөзжасамдық
-ш ы //-ш і
фөрманты
арқы лы туа түбір зат атауларынан пайда бөлған
туынды зат атауларының бірқатар жағдайда белгілі
бір кәсіп түрімен, мамандықпен, адамның әлдебір
икем-бейімімен байланысты бөлып келетінін жө-
ғары дағы талдауларымыздан да көрдік. Бірақ
өсылардың сыртында туа түбір зат атаулары мен
-ш ы //-іи і
фөрманты ның бірігуінен жасала тұрға-
ны м ен, тілімізде еш қандай кэсіппен де, маман-
дықпен де байланысы жөқ немесе адамның әлде-
қандай бір м аш ы қ-икеміне де, қабілетіне де бей-
қатыс туынды зат атаулары және бар. Бұл тағы
сан жағынан да едәуір:
базаршы, жэрмеңкеіиі, қала-
шы, тойшы, себепші, айғақшы, эміріиі, сэлемші, қоіие-
мепииі, жоқіиы, арызшы, ақшомшы, айқайшы,
т.т.
Базаршы, жэрмеңкеіиі, қалашы, ақшоміиы, тойшы
дегендер бұл жерде базарға, жәрмеңкеге, қалаға,
ақш ө м ға, төй ға кеткендерді, ал
сэлемш і -
сәлем
бере келген адам,
себепші -
себеп бөлған нәрсе
(адам),
айғақш ы -
ай ға қ беруші (адам),
эмірші -
әмір беруші, әмір жүргізуші,
қош ем ет ш і-к
өш е-
мет көрсеткен (адам),
Достарыңызбен бөлісу: |


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 383

text:
298
СӨЗЖАСАМ
тіліміздегі мұндай құрылымды туылымдардың
дені абстракт мағы налы болып келеді. Олардың
кейбірі, мысалы, мыналар
'.іиапқыншы, жүргішиі,
қуғыншы, іиолғыншы, жортуылшы, жолаушы,
к ө т е р іл іс іи і, б ү л ік ш і, б іт ім ш і
т .б . Б ү г ін
ж үргінш ілер аттанады ғой (Әуезов); Ш ап қы н -
шы қ о с атп е н кел іп ті (С о н д а ); С а т ы м с а қ
бітімшілердің жетегінде жүріп сөйлейді (Сонда);
Ол ілгеріге ш олғы нш ы аттандырды (М ағауин).
Осы құры лы мды дериват зат атауларының
ендігі бір тобы кәсіп түрімен, күнкөріс ж ағдай-
дындағы бейім-қабілетпен, харекетпен байланыс-
ты. М ұндай байы рғы туылымдар тілімізде қазір
де қолданылады:
егінші, пішенші, өрімші, тігінші,
оракшы, қоймаіиы, қарақшы
т.б. С өзж асам ды қ
-^ь ///-ш /ф о р м ан ты арқылы кеңес дәуірінде пай-
да болған дериватты қ зат атаулары да тілімізде
бірталай:
токымашы, кітапханашы, жылнамаіиы
(летописец),
іиағымшы
(кассатор),
қорғауіиы
(за-
щ итник),
итермеші
(толкач).
Т уы нды түбір зат атаулары нан осы
- ш ы //
-ші
ф орм анты арқы лы ж асалған ендігі бір топ
зат атаулары көбіне-көп локальды қ ы ң ғай дағы
оккази он ал туылымдар. О лардың қайсы бірі
бүгінде қолданудан ш ығып қалған, тарихизмге
айналғандар болса, енді біреулері жеке жазушы-
ның өзіндік стилімен, сөз қолданыс ерекшелігі-
мен байланысты болып келеді, мысалы:
кесікші,
үйтқышы, жарлыкшы, жарақиіы, жүздікші
т.б.
Колхозда кесікіиі жок болғандықтан, тайынша-
лар әлі пішілмеген
(ҚТДС);
Менен басқалары шөп
шабатын жүздікшілер
(Мүсірепов).
-л а с //-л е с , -д а с //-д е с , -т а с //-т е с . Бұл фор-
мант өзінің сөзжасамдық табиғаты жөнінен жал-
пы сын атауларына тиесілі. Ол туынды түбір сын
атауларын жасау ж ағы нан және өнімді санала-
ды. Тілімізде сөзжасамдық бұл формант арқылы
пайда болған туынды түбір сын атаулары едәуір.
Бірақ олардың кейбіреуі, мысалы,
жолдас, қарын-
дас, күндес, замандас, үялас
сияқтылары тым ерте
субстантивтеніп, зат атауы болып кеткен.
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 384

text:
ЖҮРНАҚТЫ ЗАТ ЕСІМ ДЕР
299
деген де туынды түбір зат атауы бар. Бірақ бұл
да түсіндірме сөздікте келтірілмеген.
Мойынтақ
деп әдетте малдың м ойын жібін айтады. Осын-
дай құрылымдағы
теміртек
дериваты да тілімізде
сирек қолданылады.
Кездігімді кауы нға салып
калғанымда, теміртегі суырылып, кауынның ішіне
түсті де кетті
(“ Қ ы ры қ өтірік” );
Жауырынтак
салм аған көйлектің аркасы тез кетеді
(ҚТТС).
Тілімізде және ботаника термині ретінде қалып-
тасқан
түбіртек
(“д онце”) туынды түбір зат есім
де бар.
Қазір ағаіи-бүта кабыктарынан, түбіртек-
терінен түрлі дорі жасалады
(“ Ел аузы нан”).
Қазақ тілінде осындай құры лы мды басқа да ту-
ынды түбір зат атаулары бар, мысалы:
іиаңдак,
мүздак, түздак, кыстак
т.б. Бұлар - өздерінің
құры лы мдық және м ағы налы қ ж ағы нан сын
атауы текті дериваттар. Бірақ субстантивтеніп,
зат атауы статусын алған, яғн и реестр сөз дәре-
жесіне жеткен:
Акш ыл бетте опаның іиаңдағы
бар
(Ж армағамбетов);
Кірпіктерді жабыстырған
салкын мүздак та білінеді
(Әуезов);
Түздактың
суретінде біраз өзгеріс бар
(М арғұлан). Соңғы
сөйлемде
түздак
туынды түбір зат атауы - топо-
ним ретінде қолданылған. Осы туылымдардағы-
дай дербесгік
күйкалак, дірілдек
зат атауларына
да тән.
Самал жел таңмен бірге үріп бетке, Ай-
налды судың беті дірілдекке
(М айлин);
Ағылшын
самолеті баяу үшады. Сонысына карай дірілдегі
жок
(“ Қ.Ә .”);
Жігіттер лакты оздері сойып, отқа
күйкалағы н пісіріп жесті
(Ж ансүгіров). Мұнда-
ғы
дірілдек
дериваты “зы бь” , “ вибрация” мағы-
насын білдіріп тұр. Қ азақ тілінде бұлардың сыр-
тында қазір оз алдына дербес қолданылмайтын
түбірлерден де біраз туынды түбір зат атаулары
ж а с ал ға н . М ы салы :
кеңірдек, т а йла к, көйлек
(//к ө н н е к ),
шынтак, бордак, боздак, бойдак
жаса-
лымдардындағы
кеңір, тай, көй (//көн), шын, бор,
боз, бой
негіз сөздері. Бұларды ң еш қайсы сы
тілімізде қазір осы тұрған қалпы нда қолданыл-
майды.
Қыс бойы бордакка байлаған койдың жас
сүбелері де бар
(Әуезов);
Балалардың жактары-
нан боздағы шыккан
(Сонда).
Достарыңызбен бөлісу:


title: -шақ//-шек - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
-шақ//-шек.
Сөзжасамдық бұл жұрнақ түрко-
логияда бірде сан, молшер, мезгіл (“ в пору”) ма-
ғы насы ндағы
-н а к//-іи а к
лексемасымен байла-
ныстырылса, кейде ол
-ч(-ш )
ж әне
-ак
элемент-
теріне мүшеленеді.
Қазақ тілінде бұл өнімсіз жұрнақ. Ол арқы-
лы туа түбір зат атауларынан ж асалған туынды
түбір зат есім көп емес. М ысалы, “жұмырына
жұқ болмау” дегендегі
жүмыр
ж әне
желбір (екі
иығында желбірі бар жеңсіз кок койлек -
С оқпақ-
баев),
дүңгір, катпар
сөздерінен
-ш ак//-ш ек
ф ор-
манты арқылы пайда болған
жүмыршак, катпар-
шақ, желбіршек, дүнгіріиек
туынды зат есімдері әдет-
те нақтылы бір зат ұғымын білдіреді. Олардан
үнемі ном и н ац и ялы қ тиянақты лы қ айқы н сезі-
леді.
Сиыр, қой-ешкінің қарны төрт бөліктен түра-
ды: таз қарын, жүмыршақ, қатпаршақ жэне үлта-
бар
(Әбішев);
Қос желбіршек салған ак бэтес
койлек
(Талжанов). Тілімізделш//шд/с туынды зат
атауы да осы сөзжасамдық
-іиақ
форманты арқы -
лы қалыптасқан: мойын+шақ>мон+шақ>моншақ.
Бұл ж ұрнақ туынды түбір зат атауларына ж алға-
нып та ж аңа зат атауларын жасайды. М ұндай
құрылымды дериваттарға, мысалы
,жарықшақ, ба-
қайшақ, жүтқыншақ, өндіршек, салпытиақ, текпі-
шек, жеткіншек, келіншек, элпеніиек
тәрізді туы-
лымдарды жатқызуға болады. Бұлардың қайсыбірі
- б е й н ақ ты л ы , аб стракт м ағы н а л ы есім дер.
Тіліміздегі
сарқыншақ, ілгеіиек
дегендер дэл сон-
дай сыпатты туындылар.
-шылық//-шілік.
Жалгіы сөзжасам жүйесінде
эрқайсысы оз алдына дербестенген
-ғар//-гер
жэне
-ш ылық//-ш ілік
жұрнақтары бар. Бұлар жеке-жеке
тұрып та, сондай-ақ кейде бірігіп, құрама жұрнақ
түрінде де жаңа сөз жасайды, мысалы:
адам -
геріиілік, партиягеріиілік, барымтагершілік, эуре-
гершілік, жаугершіш.
Осылардағы
-гершілік -
құра-
ма жұрнақ. Себебі
адамгершіл, партиягершіл, ба-
рымтагершіл, жаугершіл
дегендер дербес соз ретін-
де тілде онш алықты қолданымды емес.
С о н д а й -а қ ,
-ш ы л ы қ //-іи іл ік
те - құрам а
ж ұрнақ
-іиы //-ш і
және
-лы қ //-лік
сыңарларының
бірігуінен ж асалған. Тілімізде бұл екеуінің де
сөзж асам ды қ қызметі жеке-ж еке дербестенген,
яғн и ж еке-ж еке тұрып та туынды түбір зат атау-
ын жасай алады. Сонымен қоса кейде жеке-жеке
тұрып және мұндай туылым жасай да алмайды.
М ұндайда олар тек бірігіп барып қана сөзжасам-
д ы қ қы зм етке ие бола алады. С озж асам ды қ бұл
-ш ы //-ш і
мен
-л ы қ //-л ік
ф орманттары ны ң бірде
ж еке-ж еке тұры п, ал енді бірде екеуі қосылып
жұмсалғанда ғана жаңа сөз ж асайтыны, әлбетте,
бұлар ж алғанаты н негіз, яғн и мотивациялауш ы
сөздің семантикасына байланысты. Мысалы
жүрт,
қүл, ит, қазақ, жігіт, пенде, іиығарма
дегендердің
еш қай сы сы н а да
-ш ы //-ш і
ф орманты дара күйі,
я ғн и бір өзі жеке ж алғаны лмайды ,
-л ы қ //-л ік
ж ұрнағы н міндетті түрде өзімен бірге ала ж алға-
нады. Бұдан сөзж асам ды қ
-іиы лы қ//-ш ілік
ф ор-
мантының осы құрамалық сипатының озі жалға-
натын негіз сөздің семантикасымен озара шарт-
300
СӨЗЖАСАМ
тастығын, тәуелділігін көреміз, мысалы:
жұртшы-
лық, құлшылық, итшілік, қазақшылық, жігітшілік,
пендешілік, шығармашылықт.б.
Бірақ бұл жерде
көңіл аударатын нәрсе: жоғарыда келтірілген ту-
ынды зат атауларындағы
-шылық//-шілік
құранды
ж ұр н ағы ны ң екінш і
-л ы қ //-л ік
бөлігі бұл туы-
лымдардың түбіріне
-ш ы //-ш і
форманты н қоса-
ры на ал м ай -ақ, өз бетімен тікелей де ж алғана
береді.
-ш ы лы қ //-ш ілік
құрам а ж ұ р н ағы н ы ң
өзіндік осы сөзж асам ды қ табиғаты н м ы на бір
мысалдардан-ақ көруге болады:
Шығармашылық
- қуат көзі
(“ Қ .Ә .” );
Етегін төсек, жеңін жас-
тық етіп жүретін - жорықіиылық
(Қасиманов).
Сөзж асам ды қ осы құрама ф ормантты ң көбірек
ж ал ған аты н ендігі бір тілдік ортасы - кірме
со зд ер м ен байланы сты , мысалы:
қаріпш ілік
(кәріпшілік), мүмкіншілік, бейбітшілік, әуреіиілік,
шүкіріиілік, адамшътық, днханшылық, әкімшілікт.б.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -а қ //-е к , -ы қ //-ік , -қ //-к

text:
-а қ //-е к , -ы қ //-ік , -қ //-к . Бұл форманттың
тіліміздегі сезжасамдық қызметін негізінен онімді
деуге болады. Өнімділігі эсіресе туа түбір зат
атауларына ж алғанғанда айқы н ы р ақ корінеді.
Тілімізде бұл құрылымда қалыптасқан бірсыпы-
ра ж аңа туылымдар бар. Кейбірі мысалы м ы на-
лар:
ат ақ (< а т + а қ ),
м ойнақ (< м о й ы н + а қ ),
шы- р ақ ( < ш ы р а + қ ),
т ү н ек (< т ү н + е к ),
ж ібек (< ж іп + ек),
көнек (< к о н + ек),
түбек (< түп + ек),
қ ы м ы зе к (< қ ы м ы з+ ек ),
к езек (< ке з+ е к ),
бұтақ (<бұга+к),ж олақ(<жоп+ак),масақ<башақ(<ба- ш + а қ ).
Масақ теріп жүруіиі ем, Арқаға шығып нан жедім (Ш ортанбай).
Осы ф орм ант арқылы кейбір озге есім не-
гізден де, әсіресе қимыл есімді негізден бірсы-
пыра туынды зат атаулары жасалады. М ысалға
әуелі
күйреуік дейтін ботаника терм инін ж әне
балалар ойнайты н “зм еевик” м ағы насы ндағы
батпырауық туылымын келтіруге болады.
“Ор- тасын ойып, балаңа батпырауық жасап бер ”деді
Ораз-М ұхамед (М ағауин);
Күйреуік пен бұйыр- ғын Жеген м а лға көп жүғын (Әзірбаев). Бұл арада
мына бір ерекш елік коңіл аударады:
-ы қ //-ік ж ұрн ағы арқы лы қим ы л есім нен ж асалаты н
мұндай ж аңа туылымдар әдетте белгілі бір нақ-
ты зат атауын білдіреді. Термин ретінде әбден
ти я н а қ т а л ға н ондай туынды зат атаулары на
тістеуік, сыздауық, шырмауық, сықырлауық, зырыл- дауық, күлбіреуік, жъиітырауық, жылауық іспеггес
дериваттарды жатқызуға болады.
Сықырлауық - киіз үйдің ішкі жағынан жабылатын екі бөлек, өрнекті тақтай есік (Қасиманов);
Торғайды үркітпек болып төрт зырылдауық орнатып қой- дым (Қанахин); Ценуроз ауруын мида тіршілік ететін күлбіреуіктер қоздырады (Қашағанов);
А л- тын, күміс, асыл тас сияқты жылтырауықтың ешқайсысын әжем денеме жолатпайтын (М ұқа-
нов);
Жылауық ішінде жыбырлаған ақ құрт бол- ды (Арғынбаев);
Жүрегімде жүргені-ай бір қауіптің, Сабағындай іиырмайды шырмауықтың (М ақата-
ев).
-ы қ//-ік форманты сондай-ақ еліктеуіш негізді
созге ж а л ға н ы п та туы нды түбір зат атауын
жасайды. Бірақ мұндай негізді туылымдар тілімізде
жалпы сирек ұшырасады, мысалы
шыжық- осын-
дай туылымды дериват. С озж асамды қ осы
- а қ / / -ек форманты арқылы туынды түбір зат атаулары
сондай-ақ бейнелеуіш создерден де жасалады, мы-
салы:
бұлтақ(< бұлт+ақ),
бүлкек (<бүлк+ек),
бұрқақ (<бұрқ+ақ),
желкек (<жел к+ек),
жалбақ (<жал п+ақ),
қиқақ (< қ и қ+ ақ),
қоқақ (< қ о қ+ ақ),
салпақ (<сал-
п+ ақ),
қалбақ(<кат +ак) т.б.Сондай-ақ тіліміздегі
желік, тотық (окись),ушь//сдегендер де осы созжа-
самды қ
-ы қ //-ік форманты арқылы пайда болған
есім негізді туынды түбір зат есімдер болып табы-
лады.