url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=53#ФОНЕТИКА_Ш_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Ж_уан_езуліктүрі:_Ш_АШ_,_Ш_Ы_Қ_т_.б_.__(20-1-__сурет)_Жасалымы


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Жасалым белгілері: тіл ұшы, ж айы лы ңқы
ж уы сы ңқы , кейінді, тербеліссіз (қатаң ), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: ны қ ж у ы сы ң қы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: күшті лепті, қатаң (шуыл),
жуан, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, ж айылы ңқы
ж у ы с ы ң қ ы , қ а т а ң , к е й ін д і (ж у а н ), е зу л ік
дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: Ш Е Ш Е Н , Ш ІР К Е Й
т.б.
(20-2-сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
ж айы лы ңқы жуысады (2-3), жасалу орн ы н а
қарай тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп
жатады (6), тілдің жатысына қарай ілгерінді;
дауыс желбезегі тербелмейді (5-4), ж елбезек
қаты сы на қарай тербеліссіз; ерін жазылып (езу
тартып) барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на
қарай езулікды бы с болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
н ы қ ж уы сады , ж уы сы м күш іне қарай н ы қ
жуысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы күшті леппен бітеді, жуысым бітіміне
қарай күшті лепті; дауыссыз шуыл дыбысталады,
үн қаты сы на қарай қатаң әуез қатысына қарай
жіңішке және езу әуезді дыбыс болып табылады.
Ш 1 жіңішке езулік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, жайылыңқы
жуысыңқы, ілгерінді, тербеліссіз (қатаң), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: ны қ жуысыңқы, ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: күш ті леп ті, қатаң.
(шуыл), ж іңіш ке, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, жайылыңқы
жуы сы ңқы, қатаң, ілгерінді (жіңіш ке), езулік
дауыссыз дыбыс.
Жуан еріндіктүрі: Ш ОРТАН, Ш Ұ Қ Ы Рт.б.
(20-3-сурет)


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=54#Естілім_белгілері:_күш_ті_леп_ті,_қатаң._(шуыл),_ж_іңіш_ке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=54#Естілім_белгілері:_күшті_лепті,_қатаң_(шуыл),_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=54#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_жайылыңқы_жуысыңқы,_ілгерінді,_тербеліссіз_(қатаң),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ 41
Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жайылыңқы жуысады (2-3), жасалу орнына қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қар ай кей ін ді; дауыс
желбезегі тербелмейді (5-4), желбезек қатысына
қарай тербеліссіз; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп)
барып (1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай
еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
н ы қ ж уы сады , ж уы сы м күш ін е қар ай н ы қ
жуы сы ңқы; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы күшті леппен бітеді, жуысым бітіміне
қ а р а й л е п т і ж у ы с ы ң қ ы ; д а у ы с с ы з ш уы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай қатаң; әуен
қаты сы на қарай жуан ж әне ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Ш° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, ж айы лы ңқы
ж уысыңқы, кейінді, тербеліссіз (қатаң), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: ны қ жуы сы ңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: күшті лепті, қатаң, жуан,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, жайылыңқы
ж у ы сы ң қ ы , қ а т а ң , к ей ін д і (ж уан ), ер ін д ік
дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке еріндік түрі: КҮ Ш , ШӨЛ т.б.
(20- 4-сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жайылыңқы жуысады (2-3), жасалу орнына қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итіңіп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі тербелмейді (5-4), желбезек қатысына
қарай тербеліссіз; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп)
барып (1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай
еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
н ы қ ж уы сады , ж уы сы м кү ш ін е қар ай н ы қ
жуысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі: тіл ұшы м ен қы зы л и ектің
жуысымы күшті леппен бітеді, жуысым бітіміне
қ а р а й л е п т і ж у ы с ы ң қ ы ; д а у ы с т ы ш у ы л
дыбысталады, үн қатысына қарай қатаң; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Ш 10 ж ің іш к е е р ін д ік т ү р ін ің а й ы р ы м
белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=55#Естілім_белгілері:_күшті_лепті,_қатаң,_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=55#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_ж_айы_лы_ңқы_ж_уысыңқы,_кейінді,_тербеліссіз_(қатаң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
42
ФОНЕТИКА
жуан езулік үндесім
П
т
қ
с
ш
жіңішке езулік үндесім
П1
т
1
к
1
с
1
ш
1
жуан еріндік үндесім
П°
р
қ°
с°
ш°
жіңішке еріндік үндесім
ПШ
уіо
К Ю
С10
Ш10
1 6 - к е с т е . Қ а та ң д а у ы ссы з ды бы стар ды ң
ү н д е с ім қ үр ам ы
Қ а т аң ү н д есім д ы б ы с та р д ы ң ж асал ы м
белгілері күрделі:
1. Ерін П ж ән е тіл ұшы Т, С, Ш дау-
ыссыздарының үндесім варианттарының жасалу
орны ортақ, сондықтан олардың ілгерінді-кейінді
ж асалы м белгілері көм ескі байқалы п, жуан-
жіңішке естілім белгілері көмескі естіледі.
2. Қ (-К ) дауссы зы ны ң үндесім вариант-
тарының жасалу орны бір-бірінен алшақ: Қ - тіл-
шік, К - тіл ортасы. Сондықтан олардың ілгерінді-
кейінді жасалым белгілері айқын байқалып, жуан-
жіңішке естілім белгілері аны қ естіледі.
3. Ж асалу тәсілі м ен дауыс қаты сы бір
дыбыстың үңдесім варианттарының бәріне бірдей
о р т а қ , о л а р ғ а қ а т ы с т ы ж а с а л ы м - е с т іл ім
айырмашылықтар байқалмайды.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=56#Естілім_белгілері:_күш_ті_л_еп_ті,_қатаң_(шуыл),_жіңіш_ке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипатгамасы


title: Үяң дауыссыздар - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
1.4.3.2. Үяң дауыссыздар Ұяң дауыссыздардың үндесім варианттарына
ортақ жасалым белгілер - дауыс қатысы, жасалу
о р н ы ж ә н е ж а с а л у т ә с іл і. А л , ү н д е с ім
варианттары н б ір-б ірінен бөлектеп тұраты н
ай ы ры м белгілер - тілдің іл гер ін д і-кей ін д і,
еріннің еріндік-езулік қалпы (суреттер жасалымы
үйлес қатаң дыбыстармен бірге берілді).
Б дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Ж уан езулік түрі: БЫ Л ТЫ Р, Ш АЛБАР т.б.
(16-1-сурет) Ж асалы м ы : қ о с е р ін ө з а р а ж ы м д а с а
тоғысады (1), жасалу орнына қарай ерін-ерінді;
тіл ауыз қуы сы нда кейін шегініп жатады (8),
тілдің жатысына қарай кейінді; дауыс желбезегі
жартылай тербеледі (5-3), желбезек қаты сы на
қ арай терб ел ің кі (ұяң ); ерін ж азы лы п (езу
тартып) барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: қос ерін өзара босаң тоғысады,
тоғы сым күшіне қарай босаң тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орны на қарай көмей қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі: қос еріннің тоғы сы м ы босаң
леппен аяқталады, тоғысым бітіміне қарай босаң
лепті; дауыссыз ызың дыбысталады, үн қатысына
қарай ұяң; әуез қаты сы на қарай жуан және езу
әуезді дыбыс болып табылады.
Б жуан езулік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: ерін (ерін-ерінді),
тоғы сы ң қы , кейінді, тербеліңкі (ұяң), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң тоғы сы ң қы ,
көмей қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң (ызың),
жуан, езу әуезді дауыссы з дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: ерін (ерін-ерінді),
тоғысыңқы, ұяң, кейінді (жуан), езулікдауыссыз
дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: Б ІЗ , БӘ Й ГЕ т.б.
(16- 2-сурет) Ж асалы м ы : қ о с е р ін ө з а р а ж ы м д а са
тоғысады (1), жасалу орнына қарай ерін-ерінді;
тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады (6), тілдің
ж аты сы н а қар ай ілгерінді; дауыс желбезегі
жартылай тербеледі (5-3), желбезек қатысына
қар ай терб ел ің кі (ұ я ң ); ерін ж азы лы п (езу
тартып) барып (1-3) жасалады, ерін қатысына
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Аитылымы: қос ерін өзара босаң тоғысады,
тоғы сым күшіне қарай босаң тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орны на қарай ауыз қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі: қос еріннің тоғы сы м ы босаң
леппен аяқталады, тоғысым бітіміне қарай босаң
лепті; дауыссыз ызың дыбысталады, үн қатысына
қарай ұяң; әуез қаты сы на қарай жіңіш ке және
езу әуезді дыбыс болып табылады.
Б 1 жіңішке езулік түрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=57#Б_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Ж_уан_езулік_түрі:_БЫ_Л_ТЫ_Р,_Ш_АЛБАР_т.б.__(16-1-сурет)_Ж_асалы_м_ы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=57#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң_(ызың),_жуан,_езу_әуезді_дауыссы_з_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=57#Жасалым_белгілері:_ерін_(ерін-ерінді),_тоғы_сы_ң_қы_,_кейінді,_тербеліңкі_(ұяң),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


text:
43
Ж уан еріндік түрі: БҰЛ, БОТА т.б.
(16-3 -
сурет)
Ж асалы м ы :
к о с е р ін ө з а р а ж ы м д а с а
тоғысады (1), жасалу орнына қарай ерін-ерінді;
тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады (8),
тілдің жатысына қарай кейінді; дауыс желбезегі
жартылай тербеледі (5-3),
ж елбезек қатысына
қ а р а й т е р б е л ің к і ( ұ я ң ); е р ін д ө ң г е л е н іп
(сүйірленіп) барып (1-2)
жасалады, ерін қатысына
қарай еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
қос ерін өзара босаң тоғысады,
тоғысым күш іне қарай
босаң тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орны на қарай көмей қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі:
қос еріннің тоғысымы босаң леппен
аяқталады, тоғы сым бітіміне қарай босаң лепті;
дауыссыз ызың дыбысталады, үн қатысына қарай
ұяң; әуез қатысына
қарай жуан және ерін әуезді
дыбыс болып табылады.
Б° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Ж асалым белгілері:
ерін (ер ін -ер ін д і),
тоғы сы ңқы , кейінді, тербеліңкі (ұяң), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері:
босаң тоғысыңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері:
босаң лепті, ұяң (ызың),
жуан, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы:
ерін (ерін -ерін ді),
тоғысыңқы, ұяң, кейінді (жуан), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Жіңішке еріндіктүрі: БҮК, БӨ Л ЕК т.б.
(16-
4-сурет)
Ж асалы м ы :
қ о с е р ін ө з а р а ж ы м д а с а
тоғысады (1), жасалу орны на қарай ерін-ерінді;
тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады (6), тілдің
ж аты сы на
қарай ілгерінді; дауыс желбезегі
жартылай тербеледі (5-3), ж елбезек қатысына
қарай тербеліңкі; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп)
барып (1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай
еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
қос ерін өзара босаң тоғысады,
тоғысым күшіне қарай босаң тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орны на
қарай ауыз қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі:
қос еріннің тоғы сы м ы босаң
леппен аяқталады, тоғысым бітіміне қарай босаң
лепті; дауыссыз ызың дыбысталады, үн қатысына
қарай ұяң; әуез қаты сы на қарай ж іңіш ке және
ерін әуезді дыбыс болып табылады.
Б 10 жіңішке еріндіктүрінің айырым белгілері
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=58#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң_(ызың),_жіңішке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=58#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң_(ызың),_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=58#Ж_асалым_белгілері:_ерін_(ер_ін_-ер_ін_д_і),_тоғы_сы_ңқы_,_кейінді,_тербеліңкі_(ұяң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: Ж асалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Ж асалым белгілері: ерін (е р ін -е р ін д і),
тоғы сы ң қы , ілгерінді, тербеліңкі (ұяң), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң тоғы сы ңқы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң (ызың),
жіңіш ке, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: ерін (ерін -ерін д і),
т о ғ ы с ы ң қ ы , ұяң , ілгерінді (ж у ан ), ер ін д ік
дауыссыз дыбыс.
Д дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Жуан езулік түрі: ДАУЫС, Д Ы Б Ы С т.б.
(17- 1-сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қы зыл иек озара
жымдаса тоғысады (1), жасалу орнына қарай тіл
ұшы; тіл ауыз қуысында кейін ш егініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қарай кей ін ді; дауыс
желбезегі жартылай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін жазылы п (езу
тартып) барып жасалады (1-3), ерін қаты сы на
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қы зыл иек озара
босаң тоғы сады , тоғы сы м күш іне қарай босаң
тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, комей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай комей
қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі: тіл ұшы мен қызыл иектің тоғы -
сымы босаң леппен аяқталады, тоғысым бітіміне
қарай босаң лепті; дауыссыз ызың дыбыстала-
ды, үн қатысына қарай ұяң; әуез қатысына қарай
жуан және езу әуезді дыбыс болып табылады.
Д жуан езулік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ң қы ,
кейінді, тербеліңкі (ұяң), езулік дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң тоғысыңқы, комей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң (ызың),
жуан, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипатгамасы: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
ұяң, кейінді (жуан), езулік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: Д Е Н Е , Д ІРІЛ
т.б. (17- 2-сурет)


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=59#Д_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Жуан_езулік_түрі:_ДАУЫС,_Д_Ы_Б_Ы_С_т.б.__(17-__1-сурет)_Жасалымы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=59#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң_(ызың),_жіңіш_ке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=59#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң_(ызың),_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипатгамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=59#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_тоғы_сы_ң_қы_,_кейінді,_тербеліңкі_(ұяң),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: АЛҒЫ СӨЗ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
6 АЛҒЫ СӨЗ негізінде пайда болған үш дербес механизмі бо-
лы п табылады. С онды қтан сөзжасам лингвис-
тикалы қ зерттеудің лексикам ен ж әне морфоло-
гиямен терезесі тең саласы ретінде танылуға тиіс”
(Ф .М .Березин, Б.Н.Головин).
Екінш і бір көңіл аударатын нәрсе - қ азақ
әдеби тілінің грам м атикалы қ қүры лы сы н ы ң
қазіргі қалпы дегенге байланысты. Тілдегі түрлі
иерархиялық деңгей-сатылардың бір-бірінен да-
раланы п саралануы бір жыл, я бір ғасыр емес,
талай-талай замандар бойғы, үздіксіз өте үзақ
процестің нәтиж есінде барып қан а жүзеге аса-
ты ны белгілі. Б ірақ өзара бүлай қан ш алы қты
бөлектенгенмен, түрлі грамматикалық категория-
лардың, әр алуан сөз формалары ның бірінің ор-
ны на бірі қодданылуы сияқты араластығы, яғни
оларды ң бір-бірінен іргесі толы қ ажырай қо й -
м аған “қозы қо сп ай ” да бір кезі болғаны белгілі
дәрежеде В.В.Виноградовтың м ы на бір теория-
л ы қ , қағидалы қ түж ы ры м ы ны ң тағы бір дәлел
айғағы сияқты көрінеді. “Морфологические фор-
мы - это состоявш иеся синтаксические формы.
Нет ничего в морфологии, чего нет или прежде
не было в синтаксисе и лексике. И стория мор-
фологических элем ентов и категорий - это ис-
тория смеш ения синтаксических границ, исто-
рия превращ ения синтаксических пород в мор-
фологические”. Ш ы ны нда да, тілде бардың бәрі
қолм ен қойғандай ап -а н ы қ , көрінеу емес. Әр
заман ғалымдары онда әлдеқаш ан“жаралып, жа-
салып қойған нәрселерді” өз уақытындағы лин-
гвистика ғы лы м ы ны ң талап, деңгейі түрғысы-
нан, Абайш а айтқанда “көзбен көріп, ақы лм ен
біліп, сезбекке тиіс”. Енді сондай тілдегі кейбір
баяғыда “жаралып, жасалып қойған нәрселерге”
қы сқаш а тоқталып өтейік. Бүл ретте әуелі мына
бір тіл деректері көңіл аударады.
Куйін түс ауа болыс Бақтыгүлды өзінің сегіз қанат аппақ үйінің сыртындагы көгалга шақыр- тып алды (Әуезов);
Бар жазықтан үстін биік төбеде шабытымен өзі болып отырып қалган Абай қуанышты бір мақтаныш сезді ( Сонда);
Тоты- дайын таранган, Сүңқардайын сыланган (Фольк-
лор);
Балы тамган жас қамыс, Ормасаңшы көктейін (Абай).
Б ү л ж е р д е к ө ң іл а у д а р а т ы н н ә р с е -
келтірілген мысалдардағы
күйін, үстін, тоты- дайын, сүңқардайын, көктейін лексемалары ның
соңындағы ти ян ақ
-ын(-ін) элементі. О сы
-ын ( - ін) түлғалы сөз формалары түркі тілдерінде
жалпы әріден келе ж атқан көне қүбылыс сана-
лады, мысалы:
кйпйп -
Шпйг днем и ночью, денно
и нощ но;
йМ верх, йзійп верхний (Н а д ж и п );іМ л
Ъоза&а верхний косяк (Мукаддимат),
ко)ін ]іІ год
овцы,
ко}ін кунда. в день овцы (Истор. разв. лекси-
ки тюрк.языков), Вамберише:
күн<күйүн (причас-
тие от глагола
күй/) горящий, сияющий (Егоров).
Бүл деректерден
күйін (күйүн) ж әне
үстін (үстүн) сөздерінің ең алдымен дериватты қ си-
патын, сол түста ж әне алдыңғы туылымдағы -
ін/үн ж алғам ы ны ң етістіктен есімш е, ал кейінгі
үстін (үстүй) туылымындағы
ін/үн жалғамының
енді үстеуден сын есім жасап түрғандығьш көруге
болады. Яғни бір дериваттық түлғаның екі түрлі
қызметте жүмсалғандығы байқалады. Осы жер-
де ж оғары дағы
қойын (йъиі), қойын (күн), қысы- жазын, күнүн-түнүн, көктейін дегендердегі, сон-
д а й -а қ “пазуха” үғымын білдіретін
қойын (мүның
Махмүд Қ аш қари д а
қой түріндегі лекси калы қ
дублеті де бар) ж әне
сайын шылауындағы (хақас
тілінде бүл дериватты ң
сай түрінде қолданы ла-
ты ны белгілі), тілдегі жалпы осы қүры лы мды
өзге де сөз ф ормалары ндағы
-ын/ін/үн ф орман-
ты ны ң грам м атикалы қ статусын түсіндірудің
қазір едәуір қиы нды ғы бары ойлантады. Себебі,
бүл
-ы н/ін/үн ф орманты түркологияда көптен
“архаический афф икс инструментального паде-
жа” деп түсіндіріліп келеді. Ал В ам бери м үн ы
( -
ы н/ін/үн ж алғамы н), мысалы
күйүн дегендегі
с о ң ғы
-үн қ о с ы м ы н (ж о ғар ы д а к е л тір д ік )
етістіктен есімше жасайтын формант деп қарай-
ды. Б ір а қ д әл осы ф орм а “М укадди м атта”,
“ Г ү л с т ан д а ” үстеуд ен сы н есім туды раты н
ж үрнақ ретінде сипатталған. Сөз болып отырған
бүл
-ын-ін-үн формантының грамматикалық ста-
тусын тиянақтаудың қиыңдығы, міне, осы сияқты
түрлі пікір алалығынан келіп шығады.
Қ ы сқасы , тілде мүндай бір кезде “жаралып,
жасалып қойған” (Абай) “өз ішіндік, өзі үшіндік”
бізге ж үмық-жүмбақтар, әрине, аз емес. Қай за-
ман ғалымдары да оларды оралып және өте ал-
майды. Ғылымның жалпы адам ойын үнемі өзіне
бүру, тарту қасиетінің, бірден-бір м ән-маңы зы-
ның, мәңгілігінің өзіде, сірә, осында жатса керек.
Бүл арада сәл пысықтай түсетін нәрсе: кейбір
басқа тілдердегі сияқты , түркі тілдерінде дағды-
лы “д е н ь” м ағы насы ндағы
күн сөзі планета
мәніндегі
күннен алынған. Ал соңғы “солнце”
үғы м ы ндағы
күн атауы “жечь, гореть” дегеннең
келіп ш ы ққан . Біраз түркі тілдерінде
гүн-гүнеш, күн-күнес, күн-күнеш, күн-күйеш (кояш ) қосары
осы солнце мағынасында жарыса қолданылады
(В.Г.Егоров). М.Әуезов жоғарыда келтірілген
үзіндіде “Қ араш -қараш оқиғасында”,
күйін лек-
семасын да солай осы “күн” мәнінде, қолдан-
ған, яғн и
күн түс ауа дегенді
күйін түс ауаде п
айтқан.


title:
ФОНЕТИКА
Жасалымы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ФОНЕТИКА Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жымдаса тоғысады (1), жасалу орнына қарай тіл
ұшы; тіл ауыз қуы сы нда ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі жартылай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін жазылып (езу
тартып) барып жасалады (1-3), ерін қаты сы на
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қы зы л иек өзара
босаң тоғы сады , тоғы сы м күш іне қарай босаң
тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұ ш ы м ен қ ы з ы л и е к т ің
тоғы сы м ы босаң леппен аяқталады , тоғы сым
бітім іне қарай б осаң лепті; дауы ссы з ызы ң
ды бы сталады , үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қаты сы на қарай жіңіш ке және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Д 1 жіңіш ке езулік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
ілгерінді, тербеліңкі (ұ я ң ), езулік дауы ссы з
дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң тоғы сы ңқы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң (ызың),
жіңіш ке, езу әуезді дауыссы з дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
ұяң, ілгерінді (жуан), езулік дауыссыз дыбыс.
Ж уан еріндік түрі: Д Ұ Р Ы С , Д О С т.б.
(17- 3- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
жымдаса тоғысады (1), жасалу орнына қарай тіл
ұшы; тіл ауыз қуы сы нда кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қарай кей ін ді; дауыс
желбезегі жартылай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін дөңгеленіп
(сүйірленіп) барып жасалады (1-2), ерін қатысына
қарай еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
босаң тоғы сады , тоғы сы м күш іне қарай босаң
тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
тоғы сы м ы босаң леппен аяқталады , тоғысым
бітім іне қарай босаң лепті; дауы ссы з ызың
дыбысталады, үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қаты сы на қарай жуан ж әне ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Д° жуан еріндік түрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=60#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң_(ызың),_жіңіш_ке,_езу_әуезді_дауыссы_з_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=60#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_тоғы_сы_ңқы_,_ілгерінді,_тербеліңкі_(ұ_я_ң_),_езулік_дауы_ссы_з_дыбыс._Айтылым_белгілері


text:
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
кейінді, тербеліңкі (ұяң), еріндік дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң то ғы сы ң қы ,
көмей қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң, жуан,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
ұяң, кейінді (жуан), еріндік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке еріндік түрі: Д Ү Н И Е , Д Ө Ң т.б.
(1 7-4-сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жымдаса тоғысады (1), жасалу орнына қарай тіл
ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы н а қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі жарты лай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін дөңгеленіп
(сүйірленіп) барып (1-2) жасалады, ерін қатысына
қарай еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
босаң тоғы сады , тоғы сы м күш іне қарай босаң
тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
тоғы сы м ы босаң леппен аяқталады, тоғы сы м
бітім іне қарай босаң лепті; дауы ссы з ызы ң
ды бы сталады , үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Д 10 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ң қы ,
ілгерінді, тербеліңкі (ұяң), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң тоғы сы ңқы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң, жіңішке,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
ұяң, ілгерінді (жіңішке), еріндік дауыссыз дыбыс.
Ғ (-Г ) дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Ж уан езуліктүрі: БАҒА, ТЫ ҒЫ З т.б.
(18-1- сурет) Ж асалымы: тіл арты мен тілш ік жымдаса
(ж ай ы л ы ң қы ) тоғы сады (ж уысады ) (3 -1 ,2 ),
жасалу орнына қарай тілшік; тіл ауыз қуысында


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=61#Ғ_(-Г_)_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Ж_уан_езуліктүрі:_БАҒА,_ТЫ_ҒЫ_З_т.б.__(18-1-__сурет)_Ж_асалымы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=61#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жіңішке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=61#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=61#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_тоғы_сы_ң_қы_,_ілгерінді,_тербеліңкі_(ұяң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ 45
кейін шегініп жатады (8), тілдің жатысына қарай
кейінді; дауыс желбезегі ж арты лай тербеледі
(5-3), желбезек қатысына қарай тербеліңкі; ерін
жазылып (езу тартып) барып (1-3) жасалады, ерін
қатысына қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл арты мен тіл ш ік б осаң
тоғы сады (жуысады), тоғы сым күш іне қарай
босаң тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей
қуысы кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай
көмей қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі:тіл арты мен тілшіктің тоғы сы м ы
(жуысымы) босаң леппен аяқталады , тоғы сы м
бітіміне қарай босаң лепті; дауы ссы з ы зы ң
ды бы сталады , үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
катысына қарай жуан және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Ғ жуан езулік түрінің айырым белгілері
Ж асалым белгілері: тіл ш ік т о ғ ы с ы ң қ ы
(ж уы сы ңқы ), кейінді, тербеліңкі (ұяң), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: б о саң т о ғ ы с ы ң қ ы
(жуысыңқы), көмей қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң, жуан,
езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тілш ік, тоғы сы ң қы
(ж у ы с ы ң қ ы ), ұ я ң , к е й ін д і (ж у а н ), е зу л ік
дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: ЕГІН , ГӘП т.б.
(18-2- сурет) Жасалымы: тіл ортасы мен таңдай жымдаса
(ж ай ы л ы ң қы ) тоғы сады (ж уы сады ) (3 -1 ,2 ),
ж асалу о р н ы н а қарай тіл ортасы ; тіл ауыз
қ у ы сы н д а ілгері итініп ж атады (6), тіл д ің
ж аты сы н а қарай ілгерінді; дауы с ж елбезегі
жартылай тербеледі (5-3), желбезек қаты сы на
қарай тербеліңкі; ерін жазылып (езу тартып)
барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на қарай
езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ортасы мен таңдай босаң
тоғысады (жуысады), тоғы сым күш іне қарай
босаң тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей
қуысы үлкейеді, үстеме жасалым орнына қарай
ауыз қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл о р та с ы м ен т а ң д а й д ы ң
тоғысымы (жуысымы) босаң леппен аяқталады,
тоғы сым бітіміне қарай босаң лепті; дауыссыз
ызың дыбысталады, үн қатысына қарай ұяң; әуез
қатысына қарай жіңішке және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Г' жіңішке езулік түрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=62#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=62#Ж_асалым_белгілері:_тіл_ш_ік_т_о_ғ_ы_с_ы_ң_қ_ы_(ж_уы_сы_ңқы_),_кейінді,_тербеліңкі_(ұяң),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


text:
Жасалым белгілері: тіл ортасы, тоғысыңқы
(жуысыңқы), ілгерінді, тербеліңкі (ұяң), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: б о саң т о ғ ы с ы ң қ ы
(жуысыңқы), ауыз қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң, жіңішке,
езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Ж алпы с и п а т т а м а сы : тіл
о р т а с ы ,
т о ғ ы с ы ң қ ы ( ж у ы с ы ң қ ы ), ұ я ң , іл г е р ін д і
(жіңішке), езулік дауыссыз дыбыс.
Жуан еріндіктүрі: ҒО Й , ҒҰЛАМ Ат.б.
(18- 3-сурет) Жасалымы: тіл арты мен тілш ік жымдаса
(ж ай ы л ы ң қы ) то ғы сад ы (ж уысады ) (4-1 ,2 ),
жасалу орнына қарай тілшік; тіл ауыз қуысында
кейін шегініп жатады (8), тілдің жатысына қарай
кейінді; дауы с ж елбезегі ж арты лай тербеледі
(5-3), желбезек қатысына қарай тербеліңкі; ерін
дөңгеленіп (сүйірленіп) барып (1-2) жасалады,
ерін қатысына қарай еріндік дыбыс болады.
Айтылымы: тіл арты м ен тілш ік б осаң
тоғысады (жуысады), тоғы сы м күшіне қарай
босаң тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей
қуысы кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай
комей қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі: тіл арты мен тілшіктің тоғы сымы
(жуысымы) босаң леппен аяқталады, тоғы сым
бітіміне қарай босаң лепті; дауы ссы з ызы ң
дыбысталады, үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қатысына қарай жуан ж әне ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Ғ° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тілш ік, то ғы сы ң қы
(жуысыңқы), кейінді, тербеліңкі (ұяң), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: б о саң т о ғ ы с ы ң қ ы
(жуысыққы), көмей қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң, жуан,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=63#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жіңішке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Ж_алпы_с_и_п_а_т_т_а_м_а_сы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=63#Жасалым_белгілері:_тілш_ік,_то_ғы_сы_ң_қы_(жуысыңқы),_кейінді,_тербеліңкі_(ұяң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=64#3_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Жуан_езулік_түрі:_А_ЗЫ_Қ_,_ЗАТ_т.б.__(19-1-__сурет)_Жасалымы

title: Жалпы сипаттамасы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
46
ФОІІЕТИКА
жартылай тербеледі (5-3), желбезек қатысына
қарай тербеліңкі; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп)
барып (1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай
еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
тіл ортасы мен таңдай ны қ
тоғы сады (жуысады), тоғы сы м күш іне қарай
босаң тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей
қуысы үлкейеді, үстеме жасалым орнына қарай
ауыз қуысты дыбыс болып табылыды.
Е стілім і:
тіл о р т а с ы м ен т а ң д а й д ы ң
тоғысымы (жуысымы) босаң леппен аяқталады,
тоғы сы м бітіміне қарай босаң лепті; дауыссыз
ызың дыбысталады, үн қатысына қарай ұяң; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Г10 жіңішке еріндіктүрінің айырым белгіпері
Жасалым белгілері:
тіл ортасы, тоғы сыңқы
(жуысыңқы), ілгерінді, тербеліңкі (ұяң), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері:
б о с аң т о ғ ы с ы ң қ ы
(жуысыңқы), ауыз қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері:
босаң лепті, ұяң, жіңішке,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Ж алпы
си п а т т а м а с ы :
тіл
о р т а с ы ,
т о ғ ы с ы ң қ ы ( ж у ы с ы ң қ ы ), ұ я ң , іл г е р ін д і
(жіңішке), еріндік дауыссыз дыбыс.
3 дауыссыз дыбысының үндесім түрлері
Жуан езулік түрі: А ЗЫ Қ , ЗАТ т.б.
(19-1-
сурет)
Жасалымы:
тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
ж инақы жуысады (2-2), жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз куысында кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қарай кей ін ді; дауыс
желбезегі жартылай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін жазылып (езу
тартып) барып (1-3) жасалады, ерін қатысына
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
тіл ұшы мен қызыл иек өзара
босаң жуысады, жуысым күшіне қарай босаң
жуысыңқы; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і:
тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к тің
жуысымы босаң леппен аяқталады , жуысым
бітіміне қарай босаң лепті; дауы ссы з ызың
дыбысталады, үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қатысына қарай жуан және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
3 жуан езулік түрінің айырым белгілері
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=64#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жіңішке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Ж_алпы_си_п_а_т_т_а_м_а_с_ы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=64#Жасалым_белгілері:_тіл_ортасы,_тоғы_сыңқы_(жуысыңқы),_ілгерінді,_тербеліңкі_(ұяң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: Ж асалы м белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Ж асалы м белгілері: тіл ұш ы , ж и н а қ ы
ж уы сы ңқы , кейінді, тербеліңкі (ұяң), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң жуысыңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң, жуан,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұш ы, ж и н ақы
жуысыңқы, ұяң, кейінді (жуан), езулік дауыссыз
дыбыс.
Ж іңіш ке езуліктүрі: ЗІЛ, ЗЕРГЕР т.б.
(19- 2- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
ж инақы жуысады (2-2), жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі жартылай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін жазылып (езу
тартып) барып (1-3) жасалады, ерін қатысына
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
босаң жуысады, жуысым күш іне қарай босаң
жуысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы босаң леппен аяқталады , жуысым
бітім іне қарай босаң лепті; дауы ссы з ызы ң
ды бы сталады , үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қаты сы на қарай жіңішке және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
З 1 жіңішке езулік түрінің айырым белгілері
Ж асалы м белгілері: тіл ұш ы , ж и н а қ ы
ж уы сы ңқы , ілгерінді , тербеліңкі (ұяң), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым беліілері: босаң жуысыңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң, жіңішке,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұш ы, ж и н ақы
ж уы сы ң қы , ұяң, ілгерінді (ж іңіш ке), езулік
дауыссыз дыбыс.
Жуан еріндіқ түрі: ЗОР, ЗҰЛМ АТ т.б.
(19- 3-сурет) Ж асалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
ж инақы жуысады (2-2), жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=65#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жіңішке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=65#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=65#Ж_асалы_м_белгілері:_тіл_ұш_ы_,_ж_и_н_а_қ_ы_ж_уы_сы_ңқы_,_ілгерінді_,_тербеліңкі_(ұяң),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_беліілері


text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ 47
(8), тілд ің ж аты сы н а қарай кей ін ді; дауы с
желбезегі жарты лай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін дөңгеленіп
(сүйірленіп) барып (1-2) жасалады, ерін қатысына
қарай еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
босаң жуысады, жуысым күшіне қарай босаң
жуысыңқы; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы босаң леппен аяқталады , жуысым
бітіміне қарай б осаң лепті; дауы ссы з ы зы ң
ды бы сталады , үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қаты сы на қарай жуан және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
3° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Ж асалы м белгілері: тіл ұш ы , ж и н а қ ы
ж уы сы ңқы, кейінді, тербеліңкі (ұяң), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң жуысыңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң (ы зы ң),
жуан, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұш ы, ж и н ақы
жуысыңқы, ұяң, кейінді (жуан), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Ж іңіш ке еріндіктүрі: КҮЗ, К Ө З т .б
.(1 9 -4 - сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек озара
ж инақы жуысады (2-2), жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі жартылай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін дөңгеленіп
(сүйірленіп) барып (1-2) жасалады, ерін қатысына
қарай еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
босаң жуысады, жуысым күшіне қарай босаң
жуысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орнына қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы мен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы босаң леппен аяқталады , жуысым
бітіміне қарай босаң легіті; дауы ссы з ы зы ң
дыбысталады, үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
З 10 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=66#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң_(ы_зы_ң),_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=66#Ж_асалы_м_белгілері:_тіл_ұш_ы_,_ж_и_н_а_қ_ы_ж_уы_сы_ңқы,_кейінді,_тербеліңкі_(ұяң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


text:
48
ФОНЕТИКА
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі жартылай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін жазылып (езу
тартып) барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
тіл ұшы мен қы зы л иек өзара
босаң жуысады, жуысым күш іне қарай босаң
жуысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і:
тіл ұш ы м ен қ ы з ы л и е к т ің
жуы сы мы босаң леппен аяқталады , жуысым
бітім іне қарай босаң лепті; дауы ссы з ызы ң
ды бы сталады , үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қаты сы на қарай жіңіш ке және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Ж 1 жіңішке езулік түрінін айьтрым белгілері
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=67#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жіңішке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=67#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң_(ызың),_жуан,_езу_әуезді_дауыссы_з_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=67#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_жайылы_ңқы_ж_уы_сы_ңқы_,_кейінді,_тербеліңкі_(ұяң),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=67#Ж_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Жуан_езулік_түрі:_Ж_АҚ,_Ж_Ы_Р_т.б.__(20-1-__сурет)_Жасалымы


text:
Жасалым белгілері: тіл ұшы, ж айы лы ңқы
жуы сы ңқы , ілгерінді, тербеліңкі (ұяң), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң ж уы сы ңқы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң, жіңішке,
езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұш ы , ж и н ақы
ж уы сы ңқы , ұяң, ілгерінді (ж ің іш ке), езулік
дауыссыз дыбыс.
Ж уан еріндік түрі: Ж Ұ РТ, ЖОЛ т.б.
(20-3- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
жайылыңқы жуысады (2-3), жасалу орнына қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қар ай кей ін ді; дауыс
желбезегі жартылай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін дөңгеленіп
(сүйірленіп) барып (1-2) жасалады, ерін қатысына
қарай еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
босаң жуысады, жуысым күш іне қарай босаң
жуысыңқы; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы босаң леппен аяқталады , жуысым
бітіміне қарай босаң лепті; дауы ссы з ызың
дыбысталады, үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қатысына қарай жуан және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Ж° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, ж айы лы ңқы
ж уы сы ңқы , кейінді, тербеліңкі (ұяң), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң жуысыңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң, жуан,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, жайылыңқы
жуысыңқы, ұяң, кейінді (жуан), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Ж іңіш ке еріндік түрі: Ж Ү З, Ж Ү РЕ К т.б.
(20-4-сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жайылыңқы жуысады (2-3), жасалу орнына қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қараи ілгсрінді; дауыс
желбезегі жарты лай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін дөңгеленіп
(сүйірленіп) барып (1-2) жасалады, ерін қатысына
қарай еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
босаң жуысады, жуысым күшіне қарай босаң
жуысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орнына қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы босаң леппен аяқталады, жуысым
күш іне қарай б осаң лепті; дауы ссы з ы зы ң
ды бы сталады , үн қаты сы на қарай ұяң; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Ж'°жіңішке еріндіктүрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=68#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жіңішке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=68#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=68#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_ж_айы_лы_ңқы_ж_уы_сы_ңқы_,_кейінді,_тербеліңкі_(ұяң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ
49
жуан езулік үндесім
Б
д
ғ
3
ж
жіңішке езулік үндесім
Б 1
Д 1
Г'
З 1
Ж1
жуан еріндік үндесім
Б°
д°
р
3°
ж°
жіңішке еріндік үндесім
Бі°
Д Ш
ріо
3 І°
ж 10
1 7 -к е с т е . Ұ яң д а у ы ссы з д ы бы стар ды ң
ү н д е с ім к үр ам ы
Ұяң үндесім дыбыстардың жасалым белгілері
күрделі:
1. Е р ін Б ж ә н е тіл ұш ы Д , 3 , Ж
дауы ссы здары ны ң үндесім вари ан ттары н ы ң
жасалу орны ортақ, сондықтан олардың ілгерінді-
кейінді жасалым белгілері комескі байқалы п,
жуан-жіңішке естілім белгілері көмескі естіледі.
2.
Ғ ( - Г )
д а у ы с с ы з ы н ы ң
ү н д е с ім
вариантгарының жасалу орны бір-бірінен алшақ:
Ғ - тілш ік, Г - тіл ортасы. Сондықтан олардың
іл гер ін д і-к ей ін д і ж асалы м белгілері а й қ ы н
байқалып, жуан-жіңіш ке естілім белгілері аны қ
естіледі.
3. Ж асалу тәсілі мен дауыс қаты сы бір
дыбыстың үндесім варианттарының бәріне бірдей
о р т а қ , о л а р ғ а қ а т ы с т ы ж а с а л ы м - е с т іл ім
айырмашылықтар байқалмайды.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=69#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң,_жіңішке,_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


title: АЛҒЫ СӨЗ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
АЛҒЫ СӨЗ 7
Бұл сияқты лингвистикалы қ табиғаты өр
түрлі дәрежеде күңгірт тартқан ескіліктер тілдің
жалпы қай деңгейінен де кездеседі. М ысалы,
тіліміздегі бір ғана мына дерекке сәл көңіл қойы п
көрейік.
Үй сыртында Абай мен Баймагамбет мініп келген траитенкенің дәртесі қайырулы түр (Әуезов). Осындағы
дәрте лексемасы ның грам-
матикалық статусы туралы кімнің де болса салған
жерден пәлен деп кесімді бір пікір айта қою ы
екіталай. Оның сезжасамға қатысы бар-жоқтығы
тіпті ойына да келмейді. К оңілін тек
дорте лек-
семасы ны ң затты қ сипаты аудара береді. Ш ын
мәнінде, кейбір түркі тілдерінің деректері бүл
сөздің л и нгвистикалы қ табиғаты ны ң тікелей
с о зж асам м ә с е л е с ім е н б а й л а ң ы ст ы е к е н ін
корсетеді. М ысалы, мына бір тілдік айғақтар:
т урт а- оглобля; уйг.
тат., башк.
тәртә, кирг.
тарта, каза
х.т ә р т е - оглобля. Древнее причас-
тие от
турт тянуть (В.Г.Егоров).
Келтірілген д еректен қазіргі біраз түрік
тілдерінде “оглобля” үғы м ы н білдіретін
т урт а/ тарта/т орт ә/т орте атауының
турт/тарт/торт етістігіне
-а /о /е форманты жалғану арқылы жа-
салғандығы айқы н аңғарылады. Бірақ бүл жер-
де В.С.Егоровтың оны, яғни
турта/тарта/тор- то/торте ф ормалары н коне есімше (“древнее
причастие”) деп қарайты нды ғы көңіл аударады.
Көңіл аударатын себебі, аталмыш етістік түлға-
лар бүл тілдерде қазір көсемше ретінде сипатта-
лады. Борінен де маңыздырағы - өсы талданыл-
ған тіл деректері тоғы сы нан, контекстен түрлі
ой туындайды: қазіргі кезгі лигвистикалы қ дос-
түрде созтүрлемдік ф орм ант саналатын
т урт а/ т арт а/т әрт о/т орт е дегендердің с о ң ы н д а ғ ы
-
а /о /е қосы м ы ертеде созж асам ды қ қызметте
қолданы лған ба, әлде осы күнгі созтүрлем мен
созжасам форманттарының ара жігі дол қазіргідей
жете ажырай қоймаған, бірінің орнына тіпті бірі
жүрген, яғни кейбір созтүрлемдік ф орм аны ң
созжасамдық қы зм ет атқарған ауыспалы-аума-
лы дегендей де бір кезі болған ба? Осы тоңіректі
ойға, сондай-ақ м ы на бір тіл деректері де жете-
лей түседі.
Жалығуды поледен
Ж үрт үмытты біржола.
Ш ынымен тамам ел,
Кете ме екен ит бола
(Абай) немесе:
Алдымызда корінгеп -
Балапанны ң таулары.
Артымызда корінген -
Үргеніш тің аңғары.
Енді бізге күн қайда
Қ а й т ы п с о г а н б ар га л ы
(Ж ү с іп б е к пен Ахметбектің айтысы). Қолы мда бір қамш ы м бар бүлдіргелі,
А йтайы н мен бір созді күлдіргелі.
О риы ң нан әрі отырган, бермеп отыр,
Қ олы м да қармагым ж оқ ілдіргелі
(Халық олеңі). Осы үзінділерде коңіл аударғалы отырғаны-
мыз -
Кете ме екен ит бола, Қайтып соган бар- галы жоне
қолымда қармагым жоқ ілдіргелі дейтін
олең жолдары. Бүдан да нақтырағы:
бола, барга- лы м ен
шдіргелі етістік формалары. Бүлардағы -
а, -галы(-гелі) формалары өдетте косем ш енің
корсеткіш і ретінде сипатталады. Б ірақ олар бүл
келтірген ж оғары дағы о л ең ж о л д а р ы н д а
-ып, -атын(-етін) түлғалары қызметінде қолданыл-
ған. Сонда қалай: тілдің алыс, ертерек кезгі даму
тарихында кейбір грамматикалық категориялар-
д ы ң орқай сы сы н ы ң озіндік статусы жете дара-
ланбаған, сараланбаған болу керек, содан барып
оларды ң бірінің орнына екінш ісінің қолданған
кезі болған-ау деген ілгерідегі күдік-күмоніміздің
ш ы іщ ы ққа айналғаны ма?
М үны былай қойғанда, сол іш күдігімізді
тағы м ы на бір тіл дерегі одан орі терендете
түседі, яғни жоғарыдағылар торізді жеке соз фор-
м алары ны ң озара алмасуы, мысалы , мына бір
үзінділерден де ай қы н корінеді. “
Ханым - сен, қараіиың - мен" десем дегідей кісім озің екенсің (Әуезов).
Абай ага, Кокбай қаіиса қаиіқыдай екен (Сонда). А йтайы қ деп оты рғаным ыз мүндағы
десем дегідей, қашса қаиіқыдай конструкцияла-
ры туралы. Бүл конструкциялар тілімізде қазір
т е к “десе дегендей”, “қаш са қаш қандай” түрінде
ғана жүмсалады. Ал Әуезов ш ығармаларында
бүлар қазіргі дағдылы қолд ан ы м н ан мүлдем
озгеше түрде, яғни аталмыш екі конструкция-
ны ң соңғы сыңарларындағы
-гі(-қы) түлғасы
е с ім ш е н ің осы к ү н г і ү й р е н ш ік т і
-га н (-ге н ), -қан(-кен) корсеткіш інің орны на қолданылған.
Б үған қ ар аған да түркі тілдерінде ертеректе
есім ш енің коне
-қы(-кі), -гы(-гі) форманты бол-
ғанға үқсайды . Осы түста тағы бір коңіл ауда-
раты н норсе: жазуш ы
-ган түлғалы есім ш е
қызметіндегі бүл коне
-қы(-кі), -гы(-гі) форман-
тын үнемі жоғарыдағы сияқты конструкциялық
созқолданыстарда ғана емес, сонымен қоса одан
тыс жағдайда да алып жүмсайды, мысалы:
Аңгары, Гимсиіайдың сілемі болгыдай. Осы күші түрлі түркі тілдеріндегі кейбір мүңдай
дағдылы етістік формаларының генетикалық жақ-
тан ара-түра, шыньпзда да, коне есімше форманты-
на барып саятыны түркологтар назарынан да жалпы


title: Үнді дауыссыздар - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
1.4.3.3. Үнді дауыссыздар Үнді дауыссыздардың үндесім варианттарына
ортақ жасалым белгілер - дауыс қатысы, жасалу
о р н ы ж ә н е ж а с а л у т ө с іл і. Ал ү н д е с ім
варианттары н б ір-бірінен болектеп тұраты н
айы ры м белгілер - тілдің ілгер ін д і-кей ін д і,
еріннің еріндік-езулік қалпы (суреттер қатаң
дауы ссы здарды ң үйлес сы ңарлары м ен бірге
беріледі).
М дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Жуан езулік түрі: МАЛ, М ЬІС т.б.
(16-1- сурет) Ж асалы м ы : қ о с е р ін ө за р а ж ы м д а с а
тоғысады (1), жасалу орнына қарай ерін-ерінді;
тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады (8),
тілдің қатысына қарай кейінді; дауыс желбезегі
мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына қарай
тербелімді; ерін жазылы п (езу тартыгі) барып
(1-3) жасалады, ерін қатысына қарай езулік дыбыс
болып табылады.
Айтылымы: қос ерін өзара бос.тоғы сады ,
тоғы сы м күшіне қарай бос тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен комей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орнына қарай көмей қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі: қос еріннің тоғысымы бос леппен
аяқталады , тоғы сым бітіміне қарай бос лепті;
дауыссыз ыңыл дыбысталады, үн қатысына қарай
үнді; әуез қатысына қарай жуан және езу әуезді
дыбыс болып табылады.
М жуан езулік түрінің айырым белгілері
Ж асалым белгілері: ерін (е р ін -е р ін д і),
тоғы сы ң қы , кейінді, тербелімді (үнді), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді (ыңыл),
жуан, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: ерін (ерін -ерін ді),
тоғысыңқы, үнді, кейінді (жуан), езулік дауыссыз
дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: М ЕН , М ІН Е З т.б.
(16- 2 -сурет) Ж асалы м ы : қ о с е р ін ө з а р а ж ы м д а с а
тоғысады (1), жасалу орнына қарай ерін-ерінді;
тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады (6), тілдің
жаты сына қарай ілгерінді; дауыс желбезегі мол
терб елед і (5 -2 ), ж ел б езек қ а ты сы н а қарай
тербелімді; ерін жазылы п (езу тартып) барып
(1-3) жасалады, ерін қатысына қарай езулік дыбыс
болып табылады.
Айтылымы: қос ерін өзара бос тоғы сады,
тоғы сы м күшіне қарай бос тоғы сы ң қы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орны на қарай ауыз қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі: қос еріннің тоғысымы бос леппен
аяқталады , тоғы сым бітіміне қарай бос лепті;
дауыссыз ыңыл дыбысталады, үн қатысына қарай
үнді; әуез қатысына қарай жіңіш ке және езу
эуезді дыбыс болып табылады.
М ' жіңішке езуліктүрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=70#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=70#Ж_асалым_белгілері:_ерін_(е_р_ін_-е_р_ін_д_і),_тоғы_сы_ң_қы_,_кейінді,_тербелімді_(үнді),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=70#М_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Жуан_езулік_түрі:_МАЛ,_М_ЬІС_т.б.__(16-1-__сурет)_Ж_асалы_м_ы


text:
50
ФОНЕТИКА
тоғы сы ң қы , үнді, ілгерінді (ж іңіш ке), езулік
дауыссыз дыбыс.
Жуан еріндік түрі: М ҰҢ, МОЛ т.б.
(16-3-
сурет)
Ж асалы м ы :
қ о с е р ін ө з а р а ж ы м д а с а
тоғысады (1), жасалу орнына қарай ерін-ерінді;
тіл ауыз қуы сы нда кейін шегініп жатады (8),
тілдің ж атысына қарай кейінді; дауыс желбезегі
мол тербеледі (5-2), желбезек қаты сы на қарай
тербелімді; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) барып
(1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай еріндік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
қос ерін өзара бос тоғы сады ,
тоғы сы м күш іне қарай бос тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орны на қарай көмей қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі:
қос еріннің тоғысымы бос леппен
аяқталады , тоғы сы м бітіміне қарай бос лепті;
дауыссыз ыңыл дыбысталады, үн қатысына қарай
үнді; әуез қатысына қарай жуан және ерін әуезді
дыбыс болып табылады.
М° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Ж асалы м белгілері:
ерін (е р ін -е р ін д і),
тоғы сы ңқы , кейінді, тербеліңкі (үнді), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Аитылым белгілері:
бос тоғы сы ңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері:
бос лепті, үнді (ыңыл),
жуан, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы:
ерін (ерін -ерін ді),
т о ғ ы с ы ң қ ы , үн д і, кей ін д і (ж у ан ), е р ін д ік
дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке еріндік түрі: М ҮК, М ӨР т.б.
(16-
4-сурет)
Ж асалы м ы :
қ о с е р ін ө за р а ж ы м д а с а
тоғ-ысады (1), жасалу орнына қарай ерін-ерінді;
тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады (6), тілдің
жатысына қарай ілгерінді; дауыс желбезегі мол
тербеледі (5 -2 ), ж е л б езе к қ аты сы н а қарай
тербелімді; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) барып
(1-2) жасалады, ерін қатысына қарай еріндік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
қос ерін өзара бос тоғы сады,
тоғысым күш іне қарай бос тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен комей қуысы қосылыгі кетеді, үстеме
жасалым өрны на қарай ауыз қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі:
қос еріннің тоғысымы бос леппен
аяқталады, тоғы сым бітіміне қарай бос лепті;
дауыссыз ыңыл дыбысталады, үн қатысына қарай
үнді; әуез қаты сы на қарай жіңіш ке және ерін
әуезді дыбыс болып табылады.
М 10 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=71#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жіңіш_ке,_езу_эуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_синаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=71#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=71#Ж_асалы_м_белгілері:_ерін_(е_р_ін_-е_р_ін_д_і),_тоғы_сы_ңқы_,_кейінді,_тербеліңкі_(үнді),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Аитылым_белгілері


text:
Ж асалым белгілері: ерін (е р ін -ер ін д і),
тоғы сы ңқы , ілгерінді, тербелімді (үнді), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ңқы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді (ыңыл),
жіңішке, еріндік дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: ерін (ерін-ерінді),
тоғы сы ңқы , үнді, ілгерінді (жіңіш ке), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Н дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Жуан езулік түрі: НАН, Н Ы Қ т.б.
(17-1- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек әзара
жымдаса төғы сады (2-1), жасалу өрнына қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қар ай кейінді; дауыс
желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына
қарай тербелімді; ерін жазылып (езу тартып)
барып жасалады (1-3), ерін қатысына қарай езулік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
бос тоғы сад ы , то ғы с ы м күш ін е қар ай бос
тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, кемей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай кәмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к тің
тоғы сы м ы бос леп п ен аяқталады , тоғы сы м
б ітім ін е қар ай бос л е п ті; д ау ы ссы з ыңыл
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қатысына қарай жуан және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Н жуан езулік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
кейінді, тербелімді (үнді), езулік дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді (ыңыл),
жуан, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, тоғы сыңқы ,
үнді, кейінді (жуан), езулік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: НӘР, НІЛ т.б.
(17-2- сурет)


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=72#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жіңішке,_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=72#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=72#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_тоғы_сы_ңқы_,_кейінді,_тербелімді_(үнді),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=72#Н_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Жуан_езулік_түрі:_НАН,_Н_Ы_Қ_т.б.__(17-1-__сурет)_Жасалымы


text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ 51
Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жымдаса тоғы сады (2-1), жасалу орнына қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына
қарай тербелімді; ерін жазылып (езу тартып)
барып жасалады (1-3), ерін қатысына қарай езулік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
бос то ғы с ад ы , то ғы с ы м күш ін е қарай бос
тоғысыңқы; ауыз куысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
тоғы сы м ы бос л еп п ен аяқталады , тоғы сы м
б ітім ін е қ а р а й бос л е п т і; д а у ы с сы з ы ңы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қатысына қарай жіңішке және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Н 1 жіңіш ке езулік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ң қы ,
ілгерінді, тербелімді (үнді), езулік дауыссы з
дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ңқы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді (ыңыл),
жіңіш ке, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
үнді, ілгерінді (жіңішке) езулік дауыссыз дыбыс.
Жуан еріндіктүрі: НОҚТА, Н Ұ Рт.б.
(17-3- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жымдаса тоғы сады (2-1), жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қарай кей ін ді; дауы с
желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына
қарай тербелімді; ерін доңгеленіп (сүйірленіп)
барып жасалады (1-2), ерін қаты сы на қарай
еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек озара
бос то ғы с ад ы , то ғы с ы м күш ін е қарай бос
тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай комей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы м ен қы зы л и е к т ің
тоғы сы м ы бос леп п ен аяқталады , тоғы сы м
б ітім ін е қ ар ай бос л е п ті; д ау ы ссы з ы ңы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қатысына қарай жуан және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Н° жуан еріндік түрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=73#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жіңіш_ке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=73#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_тоғы_сы_ң_қы_,_ілгерінді,_тербелімді_(үнді),_езулік_дауыссы_з_дыбыс._Айтылым_белгілері


text:
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ң қы ,
кейінді, тербелімді (үнді), еріндік дауы ссы з
дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді (ыңыл),
жуан, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
үнді, кейінді (жуан), еріндік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке еріндіктүрі: Н Ү КТЕ, Н Ө К Е Р т.б .
( 1 7-4-сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
жымдаса тоғы сады (2-1), жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына
қарай тербелімді; ерін доңгеленіп (сүйірленіп)
барып (1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай
еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
бос то ғы с ад ы , то ғы сы м күш ін е қарай бос
тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, комей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы з ы л и е к т ің
тоғы сы м ы бос леппен аяқталады , тоғы сы м
б іт ім ін е қ а р а й бос л еп ті; д а у ы с сы з ы ңы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Н 10 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ң қы ,
ілгерінді, тербелімді (үнді), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ң қы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді (ыңыл),
жіңіш ке, ерінәуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
үнді, ілгерінді (жіңішке), еріндікдауыссыздыбыс.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=74#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жіңіш_ке,_ерінәуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=74#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=74#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_тоғы_сы_ң_қы_,_ілгерінді,_тербелімді_(үнді),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: Ң дауыссыз дыбысының үндесім түрлері

text:
52
ФОНЕТИКА
(8), тіл д ің ж аты сы н а қарай кей ін д і; дауы с
желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына
қарай тербелімді; ерін жазылып (езу тартып)
барып жасалады (1-3), ерін қатысына қарай езулік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
тіл тү б і м ен т іл ш ік б о с
т о ғ ы с а д ы , т о ғ ы с ы м к ү ш ін е қ а р а й б о с
тоғы сы ң қы ; ауыз қуысы үлкейіп,
көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай
көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі:
тіл мен тілшіктің тоғы сы м ы бос
леппен аяқталады , тоғы сы м
бітіміне қарай бос
лепті; дауыссыз ыңыл дыбысталады, үн қатысына
қарай үнді; әуез қаты сы на қарай жуан және езу
әуезді дыбыс болып табылады.
Ң жуан езулік түрінің айырым белгілері
Ж асалым белгілері:
тілш ік то ғы с ы ң қ ы ,
кейінді, тербелімді (үнді), езулікдауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері:
бос тоғы сы ңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері:
бос лепті, үнді, жуан, езу
әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы:
тілш ік, то ғы сы ң қы ,
үнді, кейінді (жуан), езулік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке езуліктүрі: ТЕҢ , С ІҢ ІР т.б
.(18-2-
сурет)
Жасалымы:
тіл ортасы мен таңдай жымдаса
тоғысады (3-1), жасалу орнына қарай тіл ортасы;
тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады (6), тілдің
жаты сы на қарай ілгерінді; дауыс желбезегі мол
тер б ел ед і (5 -2 ), ж ел б езек қ а т ы с ы н а қ ар ай
тербелімді; ерін ж азылы п (езу тарты п)
барып
(1-3) жасалады, ерін қатысына қарай езулік дыбыс
болып табылады.
Айтылымы:
тіл ортасы мен таң д ай бос
т о ғ ы с а д ы , т о ғ ы с ы м к ү ш ін е қ а р а й б о с
тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме
жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е ст іл ім і:
тіл о р т а с ы м ен т а ң д а й д ы ң
то ғы сы м ы бос леппен аяқталады , то ғы сы м
б іт ім ін е
қ а р а й бос л еп ті; д а у ы с сы з ы ңы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қатысына қарай жіңішке және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Ң 1 жіңішке езулік түрінің айырым белгілері
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=75#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы

title: Ң дауыссыз дыбысының үндесім түрлері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=75#Ж_асалым_белгілері:_тілш_ік_то_ғы_с_ы_ң_қ_ы_,_кейінді,_тербелімді_(үнді),_езулікдауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері

title: Ң дауыссыз дыбысының үндесім түрлері


text:
Жасалым белгілері: тіл ортасы, тоғы сыңқы ,
ілгерінді, тербелімді (үнді), езулік дауыссы з
дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ң қы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жіңіш ке,
езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Ж алпы си п а т т а м а с ы : тіл
о р т а с ы ,
тоғы сы ң қы , үнді, ілгерінді (жіңіш ке), езулік
дауыссыз дыбыс.
Жуан еріндік түрі: ОҢ, МҰҢ т.б.
(18-3 -сурет) Жасалымы: тіл түбі мен тілш ік жымдаса
тоғысады (4-2), жасалу орнына қарай тілшік; тіл
ауыз қуысында кейін шегініп жатады (8), тілдің
жатысына қарай кейінді; дауыс желбезегі мол
тербеледі (5 -2 ), ж е л б езе к қаты сы н а қарай
тербелімді; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) барып
(1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай еріндік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл тү б і м ен т іл ш ік бо с
т о ғ ы с а д ы , т о ғ ы с ы м к ү ш ін е қ а р а й б о с
тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі: тіл түбі мен тілш іктің тоғы сымы
бос леппен аяқталады , тоғы сы м бітіміне қарай
бос лепті; дауы ссы з ыңыл дыбысталады, үн
қатысына қарай үнді; әуез қатысына қарай жуан
және ерін әуезді дыбыс болып табылады.
Ң° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Ж асалым белгілері: тілш ік то ғы сы ң қ ы ,
кейінді, тербелім ді (үнді), еріндік дауы ссы з
дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жуан, ерін
әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тілшік, тоғы сы ңқы ,
үнді, кейінді (жуан), еріндік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке еріндік түрі: ҮҢ ГІР, ӨҢ т.б.
(18-4 -сурет) Жасалымы: тіл ортасы мен таңдай жымдаса
тоғысады (3-1), жасалу орнына қарай тіл ортасы;
тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады (6), тілдің
жатысына қарай ілгерінді; дауыс желбезегі мол
тербеледі (5 -2 ), ж ел б езек қаты сы н а қарай
тербелімді; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) барып
(1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай еріндік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ортасы мен таңдай бос
т о ғ ы с а д ы , т о ғ ы с ы м к ү ш ін е қ а р а й б о с
тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орнына қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=76#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жіңіш_ке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Ж_алпы_си_п_а_т_т_а_м_а_с_ы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=76#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=76#Ж_асалым_белгілері:_тілш_ік_то_ғы_сы_ң_қ_ы_,_кейінді,_тербелім_ді_(үнді),_еріндік_дауы_ссы_з_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: КДЗАҚ І І Л Ш Щ Д Ы Ь Ы И А Г в і

text:
КДЗАҚ І І Л Ш Щ Д Ы Ь Ы И А Г в і 53
Е ст іл ім і: тіл о р т а с ы м ен т а ң д а й д ы ң
тоғы сы м ы бос леп п ен аяқталады , тоғы сы м
б ітім ін е қ а р а й бос л е п ті; д а у ы с сы з ы ңы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Ң ‘°жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері:тіл ортасы, тоғысыңқы,
ілгерінді, тербелімді (үнді), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ң қы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жіңіш ке,
еріндік дауыссыз дыбыс.
Ж алпы с и п а т т а м а с ы : тіл
о р т а с ы ,
тоғы сы ңқы , үнді, ілгерінді (жіңіш ке), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Р дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Жуан езулік түрі: ҚАР, СЫ Р т.б.
(19-1 -сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
тербеле жуысады (2-2), жасалу орнына қарай тіл
ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қар ай кей ін ді; дауыс
желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына
қарай тербелімді; ерін жазылып (езу тартып)
барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на қарай
езулікдыбы с болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
б ос ж у ы сад ы , ж у ы сы м к ү ш ін е қ а р а й бос
жуысыңқы; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы бос леппен аяқталады, жуысым өтіміне
қарай бос лепті; дауыссыз ыңыл дыбысталады,
үн қатысына қарай үнді; әуез қатысына қарай
жуан жэне езу әуезді дыбыс болып табылады.
Р жуан езулік түрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=77#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жіңіш_ке,_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Ж_алпы_с_и_п_а_т_т_а_м_а_с_ы

title: КДЗАҚ І І Л Ш Щ Д Ы Ь Ы И А Г в і


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=77#Жасалым_белгілері:тіл_ортасы,_тоғысыңқы,_ілгерінді,_тербелімді_(үнді),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері

title: КДЗАҚ І І Л Ш Щ Д Ы Ь Ы И А Г в і


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=77#Р_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Жуан_езулік_түрі:_ҚАР,_СЫ_Р_т.б.__(19-1_-сурет)_Жасалымы

title: КДЗАҚ І І Л Ш Щ Д Ы Ь Ы И А Г в і


title: Ж аса л ы м б е л г іл е р і - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
Ж аса л ы м б е л г іл е р і: тіл ұ ш ы , д ір іл
ж уы сы ңқы, кейінді, тербелімді (үнді), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос ж уы сы ңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жуан, езу
әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы си п аттам асы : тіл ұ ш ы , д ір іл
жуысыңқы, үнді, кейінді (жуан), езулік дауыссыз
дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: ЕР, ІРГЕ .т.б.
(19-2- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
тербеле жуысады (2-2), жасалу орнына қарай тіл
ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына
қарай тербелімді; ерін жазылып (езу тартып)
барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на қарай
езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
бөс ж у ы сад ы , ж уы сы м б ітім ін е қ ар ай бос
жуысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, комей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі: тіл ұшы мен қы зы л и ектің
жуысымы бос леппен бітеді, жуысым бітіміне
қарай бос лепті; дауыссыз ыңыл дыбысталады,
үн қаты сы на қарай үнді; әуез қаты сы на қарай
жіңішке және езу әуезді дыбыс болып табылады.
Р 1 жіңішке езулік түрінің айырым белгілері
Ж асалы м б ел гіл ер і: тіл ұ ш ы , д ір іл
ж уы сы ңқы , ілгерінді, тербелімді (үнді), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос ж уы сы ңқы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді (ыңыл),
жіңіш ке, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Ж алпы си п аттам асы : тіл ұ ш ы , д ір іл
ж уы сы ңқы , үнді, ілгерінді (ж іңіш ке), езулік
дауыссыз дыбыс.
Жуан еріндік түрі: ҚҰ Р, СО Р т.б.
(19-3- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек озара
тербеле жуысады (2-2), жасалу орнына қарай тіл
ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілд ің ж аты сы н а қарай кей ін ді; дауыс
желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына
қарай тербелімді; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп)
барып (1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай
еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
бос ж у ы сад ы , ж уы сы м к ү ш ін е қ а р а й бос
жуы сы ңқы; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым өрнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі: тіл ұшы мен қы зы л иектің
жуысымы бос леппен бітеді, тоғы сы м бітіміне
қарай бос лепті; дауыссыз ыңыл дыбысталады,
54
ФОНЕТИКА үн қаты сы на қарай үнді; әуез қаты сы на қарай
жуан және ерін әуезді дыбыс болып табылады.
Р° жуан еріндік түрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=78#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_си_п_аттам_асы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=78#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жіңіш_ке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Ж_алпы_си_п_аттам_асы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=78#Ж_асалы_м_б_ел_гіл_ер_і:_тіл_ұ_ш_ы_,_д_ір_іл_ж_уы_сы_ңқы_,_ілгерінді,_тербелімді_(үнді),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: Ж асал ы м б ел гіл ер і - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
Ж асал ы м б ел гіл ер і: тіл ү ш ы , д ір іл
жуы сы ңқы , кейінді, тербелімді (үнді), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос жуысыңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жуан,
ерін әуезді дауыссы з дыбыс.
Ж алпы си п а тт а м а сы : тіл ұ ш ы , д ір іл
ж у ы с ы ң қ ы , ү н д і, к е й ін д і (ж у а н ), е р ін д ік
дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке еріндік түрі: ТҮ Р, ӨР т.б.
(19-4- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
тербеле жуысады (2-2), жасалу орнына қарай тіл
ұшы; тіл ауыз қуы сы нда ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек қатысына
қарай тербелімді; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп)
барып (1-2) ж асалады , ерін қаты сы на қарай
еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
бос ж у ы сад ы , ж уы сы м к ү ш ін е қ а р а й бос
жуысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалы м орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
ж уы сы м ы бос л е п п е н а я қ та л а д ы , ж уы сы м
б ітім ін е қ а р а й бос л е п ті; д а у ы с сы з ы ңы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Р 10 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Ж а са л ы м б е л г іл е р і: тіл ұ ш ы , д ір іл
жуысыңқы, ілгерінді, тербелімді (үнді), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос жуы сы ңқы, ауыз
қуысты дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жіңішке,
ерін эуезді дауыссыз дыбыс.
Ж алпы си п аттам асы : тіл ұ ш ы , д ір іл
жуысыңқы, үнді, ілгерінді (жіңіш ке), еріндік
дауыссыз дыбыс.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=79#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жіңішке,_ерін_эуезді_дауыссыз_дыбыс._Ж_алпы_си_п_аттам_асы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=79#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жуан,_ерін_әуезді_дауыссы_з_дыбыс._Ж_алпы_си_п_а_тт_а_м_а_сы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=79#Ж_а_са_л_ы_м_б_е_л_г_іл_е_р_і:_тіл_ұ_ш_ы_,_д_ір_іл_жуысыңқы,_ілгерінді,_тербелімді_(үнді),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


text:
8 АЛҒЫ СӨЗ сыртқалмаған. Мысалы, НАБаскаковякугтіліңдегі
етістіктің бұйрықты
бараар формасыңцағы
-аар аффиксін кезінде
-гыр көрсеткішінен шығарған бо-
латын. Ол және бүл
-гыр түлғалығын есімшенің
көне формативі (“древний причастный форматив”)
деп санаған (Н.Е.Петров).
О сы ай ты лған д ар іспеттес сы рт қ а л п ы
күңгірт тартқан, коне түрпатты етістік ф орм а-
ларына, сондай-ақ мына бір лексем аны да жат-
қызуға болады:
Оларға айтары ңы з сол болсын:
Ж әміш іден қос айтып,
Ж араға м ам ы қ тосатып
Келе жата дегейсіз
(Доспамбет). Неге
келе жата, неге
келе жатыр емес?
Сірә, бүған да жауапты сол тілде бір кезде
“жаралып, жасалып қо й ған ”, тілдің “оз ішіндік,
өзі үш індік” өлем -ж үйесінен іздеу керек бола-
ды.
Ж оғарыда айтқаны м ы здай, тілдегінің бәрі
бірдей қолм ен қойғандай көрінеу емес. О ны ң
озіндік бүгінге беймәлім , колеңкелі түстары
ш ы ны нда әлі барш ы лы қ. Бір ғана мысал:
Енді менің күнелтер жагдайым жоқ, Шыгыршықта айналган ақ тиындай(Мүк,атали). Коңіл аудар-
ғалы оты рғанымыз - осындағы
кунелтуетістігі. М үны ң
кун түбірінен ж асалғандығы жай козге
де корінеу. О ны ң есесіне оған жалғанғанел
(ту) ф о р м а н ты н ы ң с о зж а са м д ы қ таб и ғаты ты м
бүлдыр. Б ір ақ бүл күңгірттікті П .М .М ели о-
ранскийдің озінің “Краткая грамматика казак-
киргизского язы ка” дейтін еңбегінде әлгі
кунел (ту) ж өне осы қү р ы лы м д ас
ж өнел, жогал етістіктері туралы айтқан мына бір пікірі едәуір
сейілте түседі. “Наряду с наращ ением ла, встре-
чается, хотя значительно реже, наращение
ал(ел, ол), например,
кун-61 (жить) от /суя(день),
джбнді (отправиться) от
дждн - путь,
джогал (потерять-
ся) от
джоқ небытье”. Ғалым бүл жерде әдетте
есім созден етістік жасайтын
-ла(-ле) жүрнағы-
ның метатезалануы сияқты процесті, яғни оның
кейде
-ал(ел) болып та түрлене алатыны туралы
айтып отырған сықылды. Б ір ақ бүл пікірді әлі
де жете дәлелдей түсу керек.
Бүл айтылғандардан шығатын қорытынды:
тіл деңгейлерінің кейде қазіргі қалпы да қажетіне
қарай салыстырма тіл дерегіне сүйенуді талап
етеді. Ойткені олар өздерінің барлы қ іш түтас-
тығымен, бар болмыс-жүйесімен, ішкі даму за-
ңымен қазіргі қалпы нан гөрі қадімгі қалпы на
көбірек жуық. Ойткені тіл - тарихи категория.
Д ем ек тіл д ең гей л ер ін ің қазір гі қ а л п ы н ы ң
кәдімгі қал п ы н сы з толы қ таныла қою ы кей
жағдайда тіпті мүмкін бола қоймайды. Оларды
зерттеуде тарихи сипаттағы түрлі тіл дерекгеріне,
тиісті салыстыруларға, яғни
кең магынадагы ди- намикалық синхронияга барудың қажеттігі, міне
осындайдан келіп шығады.
Қ азақ тілінің грамматикалық қүрылысының
неғүрлым кобірек зертгелген түсы - Кеңес дәуірі.
Бүл жетпіс жы лды ң ішінде оқулы қ, оқу қүра-
лы, монография, диссертациялық зерттеу түрінде
бірқыдыру ғылыми еңбек жарияланды. Солар-
дың ішінен Ахмет Байтүрсынүлының алғаш қазақ
тілінің бар деңгейін қам ти, жүйелеп жазған үш
бөлімді “Тіл - қүралымен” қүрылымдас, әрі маз-
мүны жағынан да едәуір үлгілес келетін, әсіресе,
үж ы мды қ екі еңбекті атауға бөлады. М ысалы,
“Қазіргі қ а за қ тілін” (1954) ж әне екі бөлім бө-
лып ш ы қ қ а н “Қ азақ тілі грамматикасын” (1967).
Алдыңғысы өқу қүралы ретінде, лексика, фөне-
тика, фамматика деңгейлерін қарастырса, кейінгі
тек морфөлөгия мен синтаксисті сипатгауға ғана
арналған. Бүл айтылғандардан қазақ тілінің ф ам -
м а т и к а л ы қ
қ ү р ы л ы с ы н ы ң
б ір к е л к і
зерттелмегенін көруге болады. Негізінен маман-
дарға арналған соңғы “Қ азақ тілі ф ам матикасы ”
ш ы ққан н ан бері де міне отыз бес жылдай уақыт
отгі. Бүл аралықта жалпы тіл білімінде, ф ам м а-
тикалы қ ілімде де, әдеби тіліміздің стильдік тар-
мақтары м ен қы зм ет жүйесінде де едәуір алға
жылжу, грам м атикалы қ жеке категорияларға
қатысты теориялық коп жаңғырулар, іягерілеулер
болды. Соған сәйкес тілдің лингвистикалы қ та-
биғаты жөніндегі түсінігіміз де байып, кеңи түсті.
Тілдік нөрмада да белгілі өзгерістер байқалды.
Ең бастысы, бүл түста ф ам м ати ка ілімі теория-
л ы қ ж ақтан едәуір байыды, тілдің ф ам м ати ка-
л ы қ қүры лы сы іштей біршама нақтылана түсті.
М ысалы, тіл білімінің қазіргі интонолөгия, мор-
ф онология, сөзжасам сияқты салалары өз алда-
рына осы аралы қта дараланып шыға бастады.
Грамматика ілімінің дамуындағы осы тәрізді то-
лысулар мен жаңарулар негізінде жаңа мазмүн-
ды, әрі толы қ академ иялы қ қазақ ф ам м ати ка-
сын дайындау және басып шығару қажетгігі келіп
туды. М үндай сипатты “Қ азақ ф ам м ати касы н ”
жазуға кіріспес бүрын бірсыпыра іздестіру, жан-
жақты дайы нды қ жүмыстары жүргізілді.
Бүл ретте алдымен бүған дейін ғылыми ай-
налымға коп ілінбей келген ауыз әдебиетінің,
бірнеше ғасыр бойы қауырт дамыған жыраулық
өнер м ен елдің ежелгі а қ ы н д ы қ м эдениеті
үлгілерінен, сондай-ақ күні кешеге дейін ақтаң-


title: Л дауыссыз дыбысының үндесім түрлері

text:
Л дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Жуан езулік түрі: БАЛ, ЖЫЛ т.б.
(20-1- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жымдаса тоғы сы п, екі жаны жуысады (2-1),
жасалу орнына қарай тіл ұшы; тіл ауыз қуысында
кейін шегініп жатады (8), тілдің жатысына қарай
кейінді; дауыс желбезегі мол тербеледі (5-2),
ж ел б езек қ аты сы н а қарай тербелім ді; ерін
жазылып (езу тартып) барып жасалады (1-3), ерін
қаты сы на қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
бос то ғы с ад ы , тоғы сы м күш ін е қарай бос
тоғы сымды ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
то ғы сы м ы бос леп п ен аяқталады , тоғы сы м
б іт ім ін е қ ар ай бос л еп ті; д а у ы с сы з ы ңы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қаты сы на қарай жуан және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Л жуан езулік түрінің айырым белгілері
Ж асалы м белгілері: тіл ұш ы , ж ан ам а
ж уы сы ңқы , кейінді, тербелімді (үнді), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғысыңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жуан,
езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұш ы , ж ан ам а
жуысыңқы, үнді, кейінді (жуан), езулік дауыссыз
дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: ЕЛ, БІЛ т.б.
(20-2- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қы зыл иек өзара
жымдаса тоғы сы п, екі жаны жуысады (2-1),
жасалу орнына қарай тіл ұшы; тіл ауыз қуысында
ілгері итініп жатады (6), тілдің жатысына қарай
ілгерінді; дауыс желбезегі мол тербеледі (5-2),
ж ел б езек қ аты сы н а қарай тербелім ді; ерін
жазылып (езу тартып) барып жасалады (1), ерін
қатысына қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
бос то ғы с ад ы , тоғы сы м күш іне қарай бос
тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз-
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы з ы л и е к тің
тоғы сы м ы бос леппен аяқталады , тоғы сы м
б ітім ін е қ а р а й бос л еп ті; д а у ы с сы з ыңыл
дыбысталады, үн қатысына қарай үнді; әуез
қатысына қарай жіңішке және езу әуезді дыбыс
болып табылады.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=80#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы

title: Л дауыссыз дыбысының үндесім түрлері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=80#Ж_асалы_м_белгілері:_тіл_ұш_ы_,_ж_ан_ам_а_ж_уы_сы_ңқы_,_кейінді,_тербелімді_(үнді),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері

title: Л дауыссыз дыбысының үндесім түрлері


text:
Ж асалы м белгілері: тіл ұш ы , ж а н а м а
ж уы сы ңкы , ілгерінді, тербелімді (үнді), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ң қы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, ж іңіш ке,
езу әуезді дауыссы з дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұш ы , ж ан ам а
ж уы сы ңқы , үнді, ілгерінді (ж іңіш ке), езулік
дауыссыз дыбыс.
Ж уан еріндіктүрі: БҰЛБҰЛ, ҚОЛ т.б.
(20- 3-сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жымдаса тоғы сы п, екі жаны жуысады ( 2 - 0 ,
жасалу орнына қарай тіл ұшы; тіл ауыз қуысында
кейін шегініп жатады (8), тілдің жатысына қарай
кейінді; дауыс желбезегі мол тербеледі (5-2),
ж ел б езек қ аты сы н а қарай терб елім ді; ерін
дөңгеленіп (сүйірленіп) барып жасалады (1-2),
ерін қаты сы н а қарай еріндік ды бы с болы п
табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек озара
бос т о ғы с ад ы , то ғы сы м күш ін е қар ай бос
тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай комей
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
то ғы сы м ы бос леппен аяқталады , то ғы сы м
б іт ім ін е қ а р а й бос л еп ті; д а у ы с сы з ы ң ы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қаты сы на қарай жуан және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Л° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Ж асалы м белгілері: тіл ұш ы , ж а н а м а
ж уы сы ңқы , кейінді, тербелімді (үнді), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос тоғы сы ңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жуан, ерін
эуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұш ы , ж ан ам а
ж у ы с ы ң қ ы , ү н д і, к е й ін д і (ж у а н ), е р ін д ік
дауыссыз дыбыс.
Жіңішке еріндіктүрі: ГҮЛ, ҮЛКЕН т.б.
(20- 4-сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
жымдаса тоғы сы п, екі жағы жуысады (2-1),
жасалу орнына қарай тіл ұшы; тіл ауыз қуысында
ілгері итініп жатады (6), тілдің жатысына қарай
ілгерінді; дауыс желбезегі мол тербеледі (5-2),
ж елб езек қ а ты сы н а қар ай тербелім ді; ерін
дөңгеленіп (сүйірленіп) барып (1-2) жасалады,
ерін қаты сы н а қарай ерін дік ды бы с бөлы п
табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек езара
бос то ғы сад ы , то ғы с ы м күш іне қарай бос
тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы м ен қы зы л и е к т ің
тоғы сы м ы бос л еп п ен аяқталады , тоғы сы м
б ітім ін е қ ар ай бос л е п ті; д ау ы ссы з ы ңы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
Л |0жіңішке еріндіктүрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=81#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_ж_іңіш_ке,_езу_әуезді_дауыссы_з_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=81#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жуан,_ерін_эуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=81#Ж_асалы_м_белгілері:_тіл_ұш_ы_,_ж_а_н_а_м_а_ж_уы_сы_ңқы_,_кейінді,_тербелімді_(үнді),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


text:
56
ФОНЕТИКА
Й жуан езулік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері:
тіл ш ік ж у ы сы ң қы ,
кейінді, тербелімді (үнді), езулік дауыссыз дыбыс.
Аитылым белгілері:
бос ж уы сы ңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері:
бос лепті, үнді, жуан, езу
әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы:
тілш ік, ж уы сы ңқы,
үнді, кейінді (жуан), езулік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: Ә Й , К (І)Й т.б.
(21-2-
сурет)
Ж асал ы м ы :
тіл о р т а с ы м ен т а ң д а й
ж айы лы ңқы жуысады (3-2), жасалу орны на
қарай тіл ортасы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп
жатады (6), тілдің ж аты сына қарай ілгерінді;
дауыс желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек
қаты сы на қарай тербелімді; ерін жазылып (езу
тартып) барып (1-3) жасалады, ерін қатысына
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
тіл ортасы м ен таңдай бос
жуысады, жуысым күшіне қарай бос жуысыңқы;
ауыз қуысы кіш ірейіп, көмей қуысы үлкейеді,
үстеме жасалым орны на қарай ауыз қуысты
дыбыс болып табылады.
Е стілім і:
тіл о р т а с ы м ен т а ң д а й д ы ң
ж уы сы м ы бос л е п п ен а я қ т а л а д ы , ж уы сы м
б ітім ін е қар ай бос л е п ті; д а у ы с сы з ы ңы л
дыбысталады, үн қаты сы на қарай үнді; әуез
қатысына қарай жіңішке және езу әуезді дыбыс
болып табылады.
Й' жіңішке езулік түрінің айырым белгілері
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=82#Аитылым_белгілері:_бос_ж_уы_сы_ңқы_,_көмей_қуысты_дауыссыз_дыбыс._Естілім_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=82#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді_(ыңыл),_жіңішке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=82#Й_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Жуан_езулік_түрі:_АЙ,_ТЫ_Й_т.б.__(21-1-сурет)_Жасалымы


text:
Жасалым белгілері: тіл ортасы, жуысыңқы,
ілгерінді (жіңіш ке), тербелімді (үнді), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: бос ж уы сы ңқы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жіңіш ке,
езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Ж алпы си п атта м асы : тіл
о р т а с ы ,
ж уы сы ң қы , үнді, ілгерінді (ж іңіш ке), езулік
дауыссыз дыбыс.
Ж уан еріндік түрі: ОЙ, С Ұ Й Ы Қ т.б.
(21-3- сурет) Жасалымы: тіл түбі мен тілш ікж айы лы ңқы
жуысады (4-1), жасалу орнына қарай тілшік;
тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады (8),
тілдің жатысына қарай кейінді; дауыс желбезегі
мол тербеледі (5-2), желбезек қаты сы на қарай
тербелімді; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) барып
(1-2) жасалады, ерін қатысына қарай еріндік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл түб і м ен т іл ш ік бос
жуысады, жуысым күшіне қарай бос жуысыңқы;
ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы кішірейеді,
үстеме жасалым орнына қарай көмей қуысты
дыбыс болып табылады.
Естілімі: тіл түбі мен тілшіктің жуысымы
бос аяқталады, жуысым бітіміне қарай бос лепті;
дауыссыз ыңыл естіледі, үн қатысына қарай үнді;
әуез қаты сы на қарай жуан және ерін әуезді
дыбыс болып табылады.
Й° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тілш ік, ж уы сы ңқы ,
кейінді, тербелімді (үнді), еріндік дауыссы з
дыбыс.
Айтылым белгілері: бос жуы сы ңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСТАРЫ 57
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жуан, ерін
әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тілшік, жуы сы ңқы ,
үнді, кейінді (жуан), еріндік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке еріндік түрі: ҮЙ, К Ө Й Л Е К т.б.
(21-4-сурет)


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=83#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жіңіш_ке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Ж_алпы_си_п_атта_м_асы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=83#Жасалым_белгілері:_тілш_ік,_ж_уы_сы_ңқы_,_кейінді,_тербелімді_(үнді),_еріндік_дауыссы_з_дыбыс._Айтылым_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=83#ҚАЗАҚ_ТІЛІНІҢ_ДЫБЫСТАРЫ_57_Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


title: Ж аса л ы м ы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
Ж аса л ы м ы : тіл о р т а с ы м ен т а ң д а й
ж ай ы лы ңқы жуысады (3-2), жасалу орн ы н а
қарай тіл ортасы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп
жатады (6), тілдің ж атысына қарай ілгерінді;
дауыс желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек
қаты сы на қарай тербелімді; ерін дөңгеленіп
(сүйірленіп) барып (1-2) жасалады, ерін қатысына
қарай еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ортасы мен таң дай бос
жуысады, жуысым күшіне қарай бос жуысыңқы;
ауыз қуысы кіш ірейіп, көмей қуысы үлкейеді,
үстеме ж асалым орны на қарай ауыз қуысты
дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл о р т а с ы м ен т а ң д а й д ы ң
ж уы сы м ы бос л е п п ен аяқ та л а д ы , ж уы сы м
бітіміне қарай бос лепті; дауыссыз ыңыл естіледі,
үн қаты сы на қарай үнді; әуез қаты сы на қарай
жіңішке және ерін әуезді дыбыс болып табылады.
Й 10 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ортасы, жуысыңқы,
ілгерінді, тербелімді (үнді), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Айтылым белгілері: бос ж уы сы ңқы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жіңіш ке,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Ж алпы с и п а т т а м а сы : тіл
о р т а с ы ,
ж уы сы ңқы, үнді, ілгерінді (жіңіш ке), еріндік
дауыссыз дыбыс.
У (XV) дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Жуан еріндік түрі: АУА, С(Ұ)У т.б.
(22-1- сурет) Жасалымы: қос ерін өзара жинақы жуысады
(1), жасалу орнына қарай ерін-ерінді; тіл ауыз
қуы сы н да кейін ш егініп ж атады (8), тілдің
жатысына қарай кейінді; дауыс желбезегі мол
терб ел ед і (5 -4 ), ж е л б е зе к қ а ты сы н а қарай
тербелімді; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) барып
(1-1) жасалады, ерін қаты сы на қарай еріндік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы: қос ерін өзара бос жуысады,
жуысым күш іне қарай бос ж уы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орнына қарай көмей қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі: қос еріннің жуысымы бос леппен
аяқталады, жуысым бітіміне қарай бос лепті;
дауыссыз ыңыл естіледі, үн қатысына қарай үнді;
әуез қаты сы на қарай жуан ж әне ерін әуезді
дыбыс болып табылады.
У жуан еріндік түрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=84#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жіңіш_ке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Ж_алпы_с_и_п_а_т_т_а_м_а_сы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=84#Жасалым_белгілері:_тіл_ортасы,_жуысыңқы,_ілгерінді,_тербелімді_(үнді),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=84#У_(XV)_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Жуан_еріндік_түрі:_АУА,_С(Ұ)У_т.б.__(22-1-__сурет)_Жасалымы


text:
58
ФОНЕТИКА
Ж іңіш ке еріндік түрі: ӘУЕ, С (Ү )У РЕТ т.б.
(22-2-сурет)
Жасалымы:
қос ерін өзара жинақы жуысады
(1), жасалу
орны на қарай ерін-ерінді; тіл ауыз
қуы сы н да ілгері и тін іп ж атады (6), тілд ің
жатысына
қарай ілгерінді; дауыс желбезегі мол
тербеледі (5 -2 ), ж е л б езе к қ а ты с ы н а қ а р а й
тербелімді; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) барып
(1-1)
жасалады, ерін қаты сы на қарай еріндік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
қос ерін өзара бос жуысады,
жуысым күш іне
қарай бос ж уы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орны на қарай ауыз қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі:
қос еріннің жуысымы
бос леппен
аяқталады, жуысым бітіміне қарай бос лепті;
дыбыс ыңыл естіледі, үн қаты сы на қарай үнді;
әуез қаты сы на қарай
жіңіш ке және ерін әуезді
дыбыс болып табылады.
•
У 1 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Ж асалым белгілері:
ерін (е р ін -е р ін д і),
жуысыңқы, ілгерінді, тербелімді (үнді), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері:
бос жуы сы ңқы, ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері:
бос лепті, үнді, жіңіш ке,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы:
ерін (ерін -ерін ді),
жуысыңқы, үнді, ілгерінді (жіңіш ке), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Соны м ен, үнді дауыссыз дыбыстар жүйелі
т ү р л е н е д і. Ә рб ір д а у ы с с ы з т ө р т тү р л і (У
дауыссызы - екі түрлі) үндесім әуезбен айтылады.
Сонда үнді дауыссыздардың үндесім варианттары
26 дыбыс
болып ш ығады
(17-кесте).
жуан езулік үндесім
М
Н
Ң
Р
Л
Й
жіңіш ке езулік үндесім М' Н 1 Ң '
Р'
Л'
Й'
жуан еріндік үндесім
М° Н° Ң°
Р°
Л°
Й()
У
жіңіш ке еріндік үндесім М10 Н 10 Ң 10 Р10 Л 10 Й 10 У 1
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=85#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жіңіш_ке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=85#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=85#Ж_асалым_белгілері:_ерін_(е_р_ін_-е_р_ін_д_і),_жуысыңқы,_ілгерінді,_тербелімді_(үнді),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: 8 -к е с т е . Ү нді д а у ы ссы з ды бы стар ды ң

text:
ҚАЗАҚ ТІ ЛІ НІ Ң Д Ы Ь Ы С І А Ғ Ы
59
1.4.4. Дауыссыздардың үндесім жүйесі
Дауыссыздардың үндесім белгілерінің жүйесі
өзара жұптасып үйлеседі
(19-кесте).
Олардың
ортақ және айырым белгілері кесте мен жасалым
модельден айқын көрінеді.
Егер екі дыбыстың жасалым белгілері бірдей
болса, онда олар үндес дыбыстар болып табылады
да, бір буы нны ң құрам ы нда кездесе береді.
М ы салы , П м ен Т, Т м ен М т.б. үндесім
дыбыстарының жасалым белгілері бірдей (екеуі
де - кейінді, езулік), ендеш е олар бір буын
құрамында (ТАП, ТЫ М т.б.) кездеседі. Бір не
екі бірдей жасалы м белгісі айырым болса, онда
олар бір б у ы н н ы ң құ р ам ы н д а кездесп ей ді.
М ы с а л ы , С м е н С°, П м ен Т 1 ү н д е с ім
дыбыстары ның бір ортақ белгісі, бір айырым
белгісі бар. Қ° мен Н 1, Б мен Б 10 жұптары ның
екі белгісі де а й ы р ы м , о р та қ белгісі ж оқ.
Араларында айыры м белгі болғанды қтан, олар
бір буын құрамында кездесе алмайды.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
ҮНДЕСІМ
ДЫБЫСТАР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ҮНДЕСІМ ДЫБЫСТАР ҮНДЕСІМ БЕЛГІЛЕР ілгерінді
кеиінді
езулік
еріндік
П Б м -
+
+
-
П 1 Б1 м 1 +
-
+
-
П° Б° м° -
+
-
+
Пі°
Б’° м>° +
-
-
+
т
Д н -
+
+
-
Т' Д' н 1 +
-
+
-
•ро
д°
н° -
+
-
+
үю
дш
Н 10
+
-
-
+
қ
ғ
ң
-
+
+
-
К
1
Г' Ң'
+
-
+
-
қ° р
ң°
-
+
-
+
К1°
ріо
ҢШ
+
-
-
+
с
3
р
-
+
+
-
С
1
3'
Р'
+
-
+
-
с°
3°
ро
-
+
-
+
С1°
3
І°
ріо
+
-
-
+
ш
ж
л
-
+
+
-
Ш' Ж'
Л
1
+
-
+
-
ш°
ж°
л°
-
+
-
+
Ш
10
Ж
10
ЛШ
+
-
-
+
й
-
+
+
-
й 1
+
-
+
-
й°
_
+
_
+
Й
10
+
-
-
+
у
+
-
+
У'
+
-
-
+
1 9 -к е с т е . Д а у ы ссы з д ы бы стар ды ң ү н д е с ім б ел гіл ер ін ің ж ү й е с і Осы жолмен озге де үндесім дыбыстарды
озара салыстырып ш ығуға болады.
С оз деңгейінде жуан еріндік ж әне жуан
езулік, сондай-ақ жіңішке еріндік және жіңішке
езулік буындар іргелеседі (М: ҚО -РА , КҮ -Н Ә
т .б .). М ұ н ы ң озі қ а з а қ т іл ін д е г і ү н д есім
д ы б ы с т а р д ы ң т а р а л ы м ы н буы н ж ә н е с е з
деңгейінде боліп қарау керек екендігін көрсетеді.
Ал, жуан және жіңішке үндесім дыбыстар буын
деңгейінде де, сөз деңгейінде де бірге кездеспейді.
Кез келген екі үндесім дыбысты ң жасалым
үлгісін бір-бірімен беттестіріп, өлардың өртақ
және айырым белгілерін нақты көруге болады.
О ртақ белгілер бір жасалым нүктенің үстінде
бірін-бірі жауып (не тұстасып) жатады, ал айырым
белгілер әр түрлі нүктенің үстінде жатады.
1.
Екі ортақ белгісі бар үндесім дыбыстар.
Е кі ү н д е с ім д ы б ы с т ы ң ж а с а л ы м ү л г іс ін
беттестіргенде екі бірдей жасалым нүктесі бір-
бірім ен дәл келсе, он да олар о р та қ әуезді
дыбыстар болады да, бір буынны ң құрамында
кездесе береді.
ТЬІС сөзіндегі (буы ны ндағы ) Т ж әне С
дауыссы здары ның жасалым үлгісін бір-бірімен
беттестіргенде еріннің езу қалпы да (1-3), тілдің
кей ін д і қ ал п ы да (8) б ір ін -б ір і ж ауы п тұр
(23-сурет). Т І С
б у ы н - с ө з ін д е г і
Т 1
ж ә н е
С 1
дауыссы здары ның жасалым үлгісін бір-бірімен
беттестіргенде еріннің езу қалпы (1-3) мен тілдің
ілгерінді қалп ы (6) б ір ін -б ір і ж ауы п ж аты р
(24-сурет). Т Ұ С
б у ы н - с ө з ін д е г і
Т°
ж ә н е
С°
дауыссы здары ның жасалым үлгісін бір-бірімен
беттестіргенде еріннің еріндік қалпы (1-2) мен
тілдің кейінді қалпы (8) бірін-бірі жауып жатыр
(25-сурет). Т Ү С
б у ы н - с о з ін д е г і Т 10 ж ә н е
С 10
дауыссыздарының жасалым үлгісін бір-бірімен
беттестіргенде еріннің еріндік қалпы (1-2) мен
тілдің ілгерінді қалпы (6) бірін-бірі жауып тұр
(26-сурет). Сөнда өсы дыбыстар жұбының жасалу тәсілі
өзара бөлек, ал екі жасалым белгісі бірдей болып
шықты.