title: 3.2.2. Зат есімнің тәуедденуі - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
455 3.2.2. Зат есімнің тәуедденуі Сөздің тәуелденуі деп нақты лы бір заттың
кімнің меншігі екенін білдіретін грамматикалық
белгіні айтады. Тәуелденіп тұрған зат есімнен әрі
біреудің иелігіне жататын сол заттың өзі, әрі оны
иемденуші адам - мұның екеуі де қоса ұғыныла-
ды. Тәуелдік категориясы - өзге жүйедегі тілдер-
ден (мәселен, орыс тілінен) түркі тілдерді типо-
логиялы қ ж ағы нан оқшаулап тұратын басты бір
грамматикалық ен-таңбаны ң бірі. Көп тілдерде
тәуелдік м ағы на түркі тілдеріндегі сияқты сөз
ішінде болатын м орфологиялық құбылу арқылы
емес, ол сөзге бөгде сөздердің тіркесуі пайда бо-
лады. Демек, ондай тілдерде тәуелдік м ағы на ту-
дыру үшін, әлбетте, екі сөз керек. Ал түркі тілде-
рінде белгілі қосы м ш алардан негізгі, яки туын-
ды түбірге жалғауды ң ө зі-ақ мұндай м ағы наны
беру үшін жеткілікті. М әселен,
көйлек дегеннің
өзімізбен бірге сөйлесіп о ты рған адам ға тән
бұйым екенін көрсетпек болсақ, оны ң атауышы
зат есім
көйлек сөзіне
көйлегің деп
-ің қосымш а-
сы н ж а л ға й м ы з. С о н д а еш б ір сы рт сө зд ің
ж әрдем інсіз-ақ бұл сөздің бір өзінен
көйлек де-
геннің тыңдауш ы ж аққа менш ікті нәрсе екені
аңғарылатын болады. М ұның былай болуы түркі
тілдеріндегі
тәуелденіп тұ р ған соз біреудің
меншігі болып табылатын затты білдіреді де, оған
ж ал ған аты н тәуелдік ж алғауы м енш ік иесін
білдіреді. Тәуелденіп отырған
көйлегің деген сөзде
м ағы налы қ тұрғы дан да, сол секілді құры лы м-
ды қ тұрғыдан да бір-бірінен бөліп көрсетуге ке-
летін екі элем ент бар. О ны ң бірі -
көйлек деген
сөз арқылы көрініп тұрған менш іктелінетін зат
та, екіншісі
-ің деген қосымш а арқылы көрінетін
сол заттың иесі. Асылында, тәуелдік категория-
^сын түз^тін тіліміздегі басты белгінің өзі де осы
сияқты екі бірдей м ағы наны ң бір ғана сөздің
бойы на сьійысуы. Бұл категорияға зат пен оны
иеленушінің арасындағы қарым-қатынасты көрсе-
тетін категория деп аны қтам а берілу себебі де
осы қасиетінен.
Сөзге тәуелдік м а ғ ы н а беретін арнаулы
қосымш алар тәуелдік жалғауы деп аталады. Тә-
уелдік жалғауының әрқайсысы жіктеу есімдікте-
рімен м ағы налы қ іліктестікте айтылып, грамма-
тикалы қ үш ж аққа тән болып келеді. Тіліміздегі
тәуелдік жалғауларын фонетикалық жағынан екі
топқа ажыратуға болады. О ның бірі - тәуелдіктің
дауы ссы з ды бы стан басталаты н нұсқасы да,
екіншісі - дауысты дыбыстан басталатын нұсқа-
сы. Мұның алғашқы тобы аяғы дауыстыға біткен
сөздерге, соң ғы тобы - аяғы дауыссыз ды бы сқа
біткен сөздерге жалғанады. Олардың әрқайсысы
мынадай:
1-жақ: -м, -мы з, -міз
-ым, -ім, -ы м ы з, -іміз
балам, баламыз
інім, ініміз
2-жақ: -ң , -ңы з, -ңіз
балаң, балаңыз
інің, ініңіз
3-жақ: -сы , -сі
баласы
інісі
малым, малымыз
елім, еліміз
-ы ң, —
ің, -ы ңы з, -іңіз
малың, малыңыз
елің, еліңіз
-ы, -і
малы
елі
Тәуелдік жалғаулы сөз жекеше мағынада да,
көпш е м ағы н ада да қолданыла береді. Бірақ
тәуелдеулі сөздің жекеш елік, көпш елік мэнінде
болатын мына секілді ерекшелікті ескеру керек.
Әдетте меншіктелетін заттың жекеше, көпше ма-
ғы наға ие болуы бар да, меншік иесінің жекеше,
көпше м ағы наға ие болуы бар. М ұның меншік
иесінің көптігін білдіретін түрін ортақ тәуелдеу деп,
меншік иесінің жалғыз екенін бідціретін түрін оңаша
тәуелдеу деп атайды. Өйткені ортақ тәуелдеуде мен-
шіктелетін зат әр уақыт бірнеше субъектінің ортақ
меншігі ретінде ұғынылады да, оңаш а тәуелдеуде
бір ғана субъектінің тек өзіне тән, дербес меншік
ретінде ұғынылады. Мәселен,
үйім деген сөздегі
о ң а ш а тәуелдеу ж а л ға у ы н ы ң м а ғ ы н а с ы н а н
объектінің тек сөйлеуші адамның өзіне тән меншікті
нәрсе екенін бітсек, ушл/й дегендегі ортақ тәуелде-
нуден осы объектіге сөйлеушімен қоса басқа адам-
дардың да иелік ететіні білінеді.
Коптік жалғауы тәуелдіктің оңаш а түріне де,
ортақ түріне де ж алғана береді. Егер тәуелдеулі
сөздің құрамындағы көптік жалғауынан менш ік
иесінің көптігі ұғы ны лмай, менш іктелетін зат-
тың көптігі ұғынылатын болса, мұнымыз оңаш а
тәуеддеу болады. Ал, керісінше, бұл жердегі көптік
жалғауы , меншіктелетін зат мейлі біреу, мейлі
одан көп болсы н, әйтеуір, м енш ік иесінің көп
екендігін білдіретін болса, м ұны м ы з ортақ тә-
уелдеу болады. Бұл арасы қаншалық түсінікті бол-
ған ы м ен , дәл осы ндағы көптік м ағы н ан ы ң тә-
уелдеулі сөздің қай элементіне қатысты екенін
ажыратудың өзіндік қиы нды ғы да бар.


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 579

text:
Балалары
жігіт болды м а
? деген сұрауды бірнеш е бала ту-
ралы бір адамға да, бір бала туралы бірнеше адамға
да қою ға болады. Сол тәрізді
балалары жігіт бо-
лып паі
дегендегі кәптік мағынаның балаға қатыс-
ты екені, яки оны ң ата-анасы на қатысты екені
тосы ннан тыңдап тұрған адам үшін айқы н емес.
456
М ОРФОЛОГИЯ
Демек, мұндағы
балаларың, балалары
дегендердің
сырткы тұлғасы бұл тәуелдеуіміз оңаш а ма, ор-
тақ па деген сауалға жауап бермейді. М ұның жа-
уабын сөйлеу, жазу контексінен ған а іздеу ке-
рек. Үш інш і ж ақтағы тэуелдеулі сөздің көптік
жалғаусы з түрінің әрі оңаш а, әрі ортақ тәуелдеу
болу сыры да осы ған ұқсас. М ұның да оңаш а,
ортақ тәуелдеу екенін оны ң өзіміз грамм атика-
лық байланыста айтылған сөйлемдегі басқа сөздер-
ге қ а р а п а ж ы р а т а м ы з . Б ұ л а й т қ а н ы м ы з
түсініктірек болу үшін мына бір-екі мысалды са-
лысты рып көріңіз:
оның баласы
(мұндағы
баласы
-
оңаш а тәуелдеу),
олардың баласы
(м ұндағы
ба-
ласы -
ортақ тәуелдеу). Тәуелденген сөздің осы -
л а й ш а ү ш ін ш і ж а қ т а к ө п т ік ж а л ғ а у ы н ы ң
көм егінсіз-ақ ортақты қ м ағы наны аңғарта алуы
- қы пш ақ тобындағы тілдердің өзге түркі тілдері-
нен бір ерекшелігі есепті. Өйткені көпшілік түркі
тілдерінде тэуелденетін сөз мұндай мағынаны беру
үшін көптік жалғаулы болу керек.
3.2.3. З ат есімиің септелуі
Септелу деп сөздердің сөйлем іш інде өзге
сөздермен дәнекерлесу үшін септік ж алғауы н
қабы лдап, грам м атикалы қ тұрғы дан өзгеріске
түсуін айтады. Қ азақ тіліндегі септік ж алғауы -
ның жеті түрі бар, олар: атау, ілік, барыс, табыс,
жаты с, ш ы ғы с, көмектес септіктері. Сөздердің
жекеше түрі мен кепш е түрінің септелу үлгісінде
при н циптік айы рм а жоқ. Септік жалғауы ж еке-
ше сөзге де, көпш е сөзге де бірдей ж алғанады .
Қ азақ тіліндегі септік жалғауларын грамматика-
лы қ септік жалғаулары және кеңістікті білдіретін
септік жалғаулары деп бөліп қарайтын дәстүр бар.
Грамматикалық деген топқа атау, ілік, табыс жал-
ғаулары н ж атқы зады да, кеңістікті септіктерге
барыс, жаты с, ш ы ғы с, көмектес ж алғаулары н
жатқызады.
Грамматикалық деп атап оты рған топқа жа-
татын жалғаулардың негізгі қызметі - бастауыш-
ты (атау септігі), тәуелділікті (ілік септік), істің,
қи м ы л д ы ң о б ъ ектісін білдіру. Ал кең істікті
білдіретін ж алғаулар істің, қимылдың қайда ба-
ғы тталғаны н (барыс септік), қай жерден бастал-
ғанды ғы н (ш ығыс септігі), қай жерде және қалай
не арқы лы болып ж атқаны н (жатыс, көмектес
септігі), бір сөзбен айтқанда, істің, қим ы лды ң
бағыты н, мекенін білдіреді.
Сөйлемдегі орын тәртібі ж өнінен алғанда,
септікжалғаулы сөз озін меңгеретін сөзден бұрын
тұрады. (Стилъдік м ақсатта кейде оның меңге-
ретін созден кейін келуі де мүмкін). Сегітік жал-
ғаулары зат есімнің түрлену жүйесі болатынды-
ғы, біріншіден, тек зат есімдер, я зат есімдердің
орнына жүретін сөздер ғана септелетіндігі, екін-
шіден, басқа сөз таптары септеле қалса, олар зат-
таны п кететіндігі жалғаудың бұл түрінің ерекше
белгісі.
Сөздердің септелу жүйесі мынадай:
Атау септік. С ептік жалғауы қатарында са-
налып жүргені болмаса, атау септігінің арнаулы
жалғауы жоқ. Дұрысында, атау септігі деп отыр-
ғаны м ы з - сөздің септік ж алғауы н қабылдамай
тұрған күйі. Оны атау септік деп септік жалғау-
лары ны ң басына қою аса қажет, өйткені заттың
кім, я не екенін білдіретін сөзбен ж ақ ж ағы нан
қиысып, субъектілік-координаттық қатынаста бай-
ланысып, сөйлем құрайды.
Ілік септік. Бұл зат есім созге
-ның, -нің, -дың,
-дің, -тың,
-т/>/жалғауларының жалғануы арқы-
лы жасалады:
баланың, есіктің.
Ілік септігі жалғауының сөзге қосылған кез-
де беретін бірден-бір м ағы насы иелік, меншікті
білдіру. Септіктің бұл түрі тәуелдік категориясы-
мен ты ғы з байланысты. Ол тәуелдік жалғаулы
созбен әрдайым синтаксистік бірлікте айтылады.
Тәуелдік жалғаулы сөз ж оқ жерде ілік жалғаулы
создің жалаң өз мағынасында грамматикалық тия-
нақтылық болмайды, ол әр кез тәуелділік жалғау-
лы созге бағыныш ты, оны ң грамматикалық ма-
ғынасын анықтаушы соз ретінде айтылады. Мәсе-
лен ,
кітаптың беті
дегендегі ілік жалғауындағы
жалаң
кітаптың
деген сөз өз бетінше тұрып ф ам -
матикалы қ тиянақты лы қты аңғарта алмайды.
Оның фамматикалық тұрғыдан тиянақталуы үшін
озі қатысты тәуелдік жалғаулы создің онымен ілесе
айтылуы қажет. Зат есімдер ілік жалғауында кел-
генде онымен тіркесетін тәуелдік жалғаулы сөз
ылғи үшінші жақта тұрады, кез келген зат есім
семантикалық жағынан 3-жақты білдіреді.
Ілік септігі арқылы көрінетін фамматикалы қ
тәуелдіктің басты-басты түрлері деп оның меншік
иесін (жолдасымның үйі), туыстық жақындықты
(егіздің сыңары), табиғи бірлікті (сиырдың мүйізі),
нәрсенің бөлшегін (есіктің тұтқасы), дерексіз ұғым-
дардың байланысын (істің нәтижесі), логикалық
субъектіні (желдің ызыңы), сапалық ерекшелікті
(сараңның сараңы) білдіруін атауға болады.
Ілік септігі ж алғауы ны ң түсіп қалатын кез-
дері болады:
есік алды, тау іші, акын өлеңі.
ЗАТ ЕС ІМ
457
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Үяң дауыссыздар - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
1.4.3.2. Үяң дауыссыздар Ұяң дауыссыздардың үндесім варианттарына
ортақ жасалым белгілер - дауыс қатысы, жасалу
о р н ы ж ә н е ж а с а л у т ә с іл і. А л , ү н д е с ім
варианттары н б ір-б ірінен бөлектеп тұраты н
ай ы ры м белгілер - тілдің іл гер ін д і-кей ін д і,
еріннің еріндік-езулік қалпы (суреттер жасалымы
үйлес қатаң дыбыстармен бірге берілді).
Б дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Ж уан езулік түрі: БЫ Л ТЫ Р, Ш АЛБАР т.б.
(16-1-сурет) Ж асалы м ы : қ о с е р ін ө з а р а ж ы м д а с а
тоғысады (1), жасалу орнына қарай ерін-ерінді;
тіл ауыз қуы сы нда кейін шегініп жатады (8),
тілдің жатысына қарай кейінді; дауыс желбезегі
жартылай тербеледі (5-3), желбезек қаты сы на
қ арай терб ел ің кі (ұяң ); ерін ж азы лы п (езу
тартып) барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: қос ерін өзара босаң тоғысады,
тоғы сым күшіне қарай босаң тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орны на қарай көмей қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі: қос еріннің тоғы сы м ы босаң
леппен аяқталады, тоғысым бітіміне қарай босаң
лепті; дауыссыз ызың дыбысталады, үн қатысына
қарай ұяң; әуез қаты сы на қарай жуан және езу
әуезді дыбыс болып табылады.
Б жуан езулік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: ерін (ерін-ерінді),
тоғы сы ң қы , кейінді, тербеліңкі (ұяң), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң тоғы сы ң қы ,
көмей қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң (ызың),
жуан, езу әуезді дауыссы з дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: ерін (ерін-ерінді),
тоғысыңқы, ұяң, кейінді (жуан), езулікдауыссыз
дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: Б ІЗ , БӘ Й ГЕ т.б.
(16- 2-сурет) Ж асалы м ы : қ о с е р ін ө з а р а ж ы м д а са
тоғысады (1), жасалу орнына қарай ерін-ерінді;
тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады (6), тілдің
ж аты сы н а қар ай ілгерінді; дауыс желбезегі
жартылай тербеледі (5-3), желбезек қатысына
қар ай терб ел ің кі (ұ я ң ); ерін ж азы лы п (езу
тартып) барып (1-3) жасалады, ерін қатысына
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Аитылымы: қос ерін өзара босаң тоғысады,
тоғы сым күшіне қарай босаң тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орны на қарай ауыз қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі: қос еріннің тоғы сы м ы босаң
леппен аяқталады, тоғысым бітіміне қарай босаң
лепті; дауыссыз ызың дыбысталады, үн қатысына
қарай ұяң; әуез қаты сы на қарай жіңіш ке және
езу әуезді дыбыс болып табылады.
Б 1 жіңішке езулік түрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=57#Б_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Ж_уан_езулік_түрі:_БЫ_Л_ТЫ_Р,_Ш_АЛБАР_т.б.__(16-1-сурет)_Ж_асалы_м_ы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=57#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң_(ызың),_жуан,_езу_әуезді_дауыссы_з_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=57#Жасалым_белгілері:_ерін_(ерін-ерінді),_тоғы_сы_ң_қы_,_кейінді,_тербеліңкі_(ұяң),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: Барыс септік - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
Барыс септік. Барыс септігінің зат есімге
жалғ:анатын жалғаулары
-ға, -ге, -ка, -ке, -а, -е, -на, -не. М ұны ң
-а, -е, -на, -не түрі тәуелденген зат
есімге, қалғандары тәуелдеусіз зат есімге ж алға-
нады. Бары с септіктегі сөз, н егізін ен , істің,
қимылдың кімге, неменеге, қай ж аққа бағыт-
талғанды ғы н білдіреді. Б ағы т-бағдарды білдіру
- оны ң ең негізгі м ағы насы . Ал қалған мағы на-
лары оның негізгі мағынасының әр түрлі көрінісі
есепті. Әлбетте, септік жалғаулы сөздің белгілі
бір грамматикалық м ағы наны аңғартуы - оны
өзіне тәуелді етіп, бағындырып тұрған сөздің лек-
сикалы қ-грам м атикалы қ мәніне де белгілі дэре-
жеде қатысты болады. Мәселен,
ол үш күнге кетті, ол ауы лға кетті дегендегі барыс септікті сөздің
бірде мезгілді (үш күнге), бірде бағытты (ауыл-
ға) білдіруінің бір ұшы септеліп оты рған сөздің
семантикалық мэнінде жатыр.
Барыс жалғаулы зат есімнің басты-басты ма-
ғы налары іс-қим ы лды ң бағы ты н (үйге кетті),
мақсаты н (білуге кетті, көруге кетті), мөлшерін
(екі ай ға созылды), немесе арналған ы н (үрерге
иті ж оқ) - білдіру.
Барыс жалғаулы сөз көбіне етістіктің жете-
гінде айтылады. Дегенмен ол шылау мен есім
создердің де жетегінде айтылмайды емес. Есім
сөздердің ішінде ол сын есіммен ж иірек қолда-
нылады. Мысалы:
сөзге сараң, м а л ға бай. Білген- ге маржан, Білмеске арзан (Абай).
Аларманға ал- тау аз, берерменге бесеу көп (М ақал).
Барыс септігінің де ж асырын түрі болады.
Мәселен,
Алматыға кетті, Тәшкенге барды деудің
орны на
Алматы кетті, Тәшкен барды деп қолда-
на беретін де кезіміз бар.
Табыс септігі. Зат есімге ж алғанаты н табыс
септігінің жалғаулары
-ны, -ні, -ды, -ді, -ты, -ті және тәуелдік жалғауды ң 3-ж ағы нан кейін
-н. Т аб ы с с еп т ік - тектура толықтауыш қызметінде
жұмсалатын септік. Ол сөйлем ішінде әрдайым
сабақты етістікпен синтаксистік қатынасқа түсіп,
іс-қим ы лды ң тура объектісін корсетеді. Табыс
септігі жасырын түрде де айтылады. Оның септігі
ж асырын түрі тілімізде жиі байқалаты н құбы-
лыс. М ы салькхдт
жазды, кино көрді, кітап оқиды. Көп зерттеушілер табыс септігінің аш ы қ не-
месе жасырын түрде айтылуын түркі тілдеріндегі
белгісіздік құбылысы мен байланы сты белгі деп
түсінеді. Табыс септіктің ж асырын түрінде сеп-
теліп тұрған сөздің өзін меңгеретін етістіктің дәл
іььтъінда, араға сөз алмай тұруы шарт. Егер мең-
геруһіі сөз бен табыс септіктегі сөздің арасына
өзге сөз түсіп кетсе, табыс септігі жасырын түрде
айтыла алмайды. Демек, сәйлемдегі пөзициясы
тұрғысынан алғанда табыс септігінің, сөндай-ақ
өзге септіктердің жасырын түрде қөлданылуы-
ның ездеріне тән белгілі өрны бар. Табыстың
ж асырын түрімен айты лған сөз өзі бағы наты н
сөзден сөйлем ішінде қаш ықтап кете алмайды.
Ал табыстың аш ық түріндегі сөз бөлса, оны қажет
болған жерде сейлем нің басы н ада, өртасына да
қоя беруге болады. Мысалы:
ол кешемына кітап- ты сатып алды деген сөйлемді алатын болсақ,
мұндағы табыс септіктегі
кітапты сөзін і
ңм ы на кітапты ол кеше сатып алды, ол мына кітапты кеиіе сатып алды деп орнын жылжытқаннан септік
м ағы насы на келетін залал жоқ.


title: Жатыс септік - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
458
М ОРФОЛОГИЯ
Заттың не нәрседен істелгенін, кісі,нің тегін
білдіретін кездері де бар. Мысалы:
Атадан алтау,
анадан төртеу
(Абай);
барқыттан істелген.
Сан есіммен меңгеріле байланысқан мөлшер,
өлшем мағынасында қолданылады.
Мысалъү.жеті
айдан асты, үш күннен істеді, эрбіреуі мың теңге-
ден алды.
С ептіктің бұл түрі көбіне етістік сөздердің
жетегінде келіп, олармен объектілік, пысықтау-
ыш тық қаты наста айтылады да, сөйлемде жана-
ма толы қтауыш яки м екен, мезгіл, мөлшер пы-
сықтауыш қызметінде жұмсалады.
К өп ж ағдайда ш ы ғы с септікті сөздің есім
сөздердің, әсіресе сы н есімдердің жетегінде ай-
тылатын кезі бар. О ны ң бұл м ағы насы көбіне
тұрақты тіркестердің құрамында келуімен байла-
нысты. Мысалы:
койдан жуас, сыныктан өзге
жүғады
(мақал),
көзден таса, акылдан нұска.
Ш ығы с жалғауының да кейде айтылмай түсіп
қалатын кездері болады. Мысалы:
тесік тау өтіп
кеткір
(қар ғы с сөз);
бел асу.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Көмектес септік - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
Көмектес септік. Септіктің бұл түрі қазақтан
өзге түркі тілдерінде септік жалғауы деп таныл-
майды, оның қосымш асын жалғаулық шылау деп
біледі, сөйтіп оны бөлек жазады. Қазақ тіліндегі
көмектес септігінің жалғаулары
-мен, -бен, -пен, -менен, -бенен, -пенен. Оның тілімізде жуан фоне-
тикалы қ нұсқасы ж оқ, сондықтан жуан түбірге
де, жіңіш ке түбірге де бір-ақ нұсқада жалғанады.
Сырт пішімі ж ағы нан жалғаудың түрін бір буын-
ды (-
м ен, -бен, -пен ), екі буынды (-
менен, -бенен, -пенен) деп екі топқа бөлуге болады. Олардың екеуі
де тілімізде бірінің орны на бірі еркін қолданыла
береді. М әселен,
атпен келдім деп те,
атпенен келдім деп те айта береміз. Бірақ бұл септіктің екі
буынды нұсқасы ны ң айтылуы тілімізде сирек,
көбіне-көп ол ауызекі тілімізде қолданылып жүр.
Көмектес септікті сөздердің негізгі м ағы на-
лары:
Іс-қим ы лд ы ң қандай құралмен атқары лға-
нын білдіреді. М ысалы:
пышакпен кесті, балта- мен шапты, поезбен келді. Іс-қи м ы л ға ортақ субъектіні білдіреді. М ы-
салы:
Аскармен сөйлесті, жаумен алысты. Кейде іс-қим ы лды ң амалын білдіреді. М ы-
салы:
сөзбен жеңді, ынтамен істеді, ісімен көрінді. Септіктің бұл түрінің істің мақсатын көрсететін
кезі де бар. Мысалы:
Ол мұнда бір оймен келді Іс-қим ы лды ң қай жерде жүзеге асқан ды ғы
да кейде осы септіктің мағынасынан көрініп тұра-
ды. Мысалы:
жолмен жүріп келеді, арыктың жие- гімен жүріп келеді. Көмектес септігінің жалғауы мезгіл мағына-
лы сөздерге ж алған ған кезде ол сөздер үстеулік
мәнге ие болады. Мысалы:
күнімен, түнімен. Есім сөздерден тыс етістіктің есімше тұлға-
сына жалғанып, қарсы лы қ мәнін білдіреді. М ы-
салы:
Ол сені көргенмен, м ені көрген жок .
Септіктің бұл түрінің де ф разеологиялы қ
тіркестердің құрамында жиі ұш ырайтыны бар.
Мысалы:
алтынмен аптап, күміспен күптеп; көзбен көріп, колмен үстау; таспен үрғанды аспен үр (Мақал).


title: Зат есімнің жіктелуі - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
^ А І *Л Л М
459
Есім сөздерге ж алғанаты н жіктік жалғауы-
ның қосымш асы үшінші жақта ж оқ екені ж оға-
рыдағы кестеден көрініп тұр.
Есім сөздердің, соның ішінде зат есімдердің
бәрі бірдей жіктік жалғауын қабылдай бермейді.
Лексикалық мәні жағынан алғанда зат есімдердің
іш інен жіктелетіні - адамның қы зметі, кәсібі,
м ам анды ғы , қабілеті, тегі, туы стығы , жы ны сы ,
жас шамасы (бастық, тігінші, әнші, балгер, ұстаз,
қайраткер, әйел, жігіт т.б.) сияқты жеке басына
тән белгілері мен қасиеттерін білдіретін сөздер.
Екінші сөзбен айтқанда, жікгелетін зат есім кобіне-
се субъектіні білдіретін сөз бөлуы тиіс. Зат есімнің
жіктелу үлгісі мынадай:
Достарыңызбен бөлісу:


title:
жақ
жекеше - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
|
Байланысты: kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksisжақ
жекеше
көпше
1
баламын
мұғаліммін
2
анайы
сыпайы
бала
3
мұғалім
баламыз, балалармыз
мұғалімбіз, мұғалім-
дерміз
баласың
баласыңдар
м ұғаіімсің мұғалімсіңдер
баласыз
баласыздар
мұғалімсіз мұғалімсіздер
бала, балалар
мұғалім, мұғалімдер
Ж өғары да аталған тікелей субъектіні білді-
ретін сөздерден тыс бастапқы тура м ағы насы
субъектіні білдіру бөлмаса да, қөлданылу ыңғайы-
на қарай субъектілік мәнге ие бөлған зат есім-
дердің ©зге төптары ны ң да жіктелуі мүмкін. Зат
есімнің өзінің ауыспалы мағынасында субъектіні
білдіруінің бірнеше жөлы бар. Олардың ішіндегі
ең басты-басты дегендері мыналар:
1. Нәрселер мен құбылыстардың, жан-жануар-
ды ң атын білдіретін зат есімдерді сөйлеуші, яки
жазушьГбелгілі мақсатпен адам кейпіндегі бейне
ретінде қөлданылатын кездері бөлады. М ұндай
кез келген нәрсенің, құбы лы сты ң, кез келген
тірш ілік иесінің атын білдіретін сөз субъектілік
мәні бар зат есімдерде бөлатын грамматикалық
қасиетке ие бөлады да, сөйлемде кәдімгі субъект
есебінде ұғынылады. Сөлай бөлғанды қтан өлар
да тікелей субъектіні білдіретін зат есімдерше
жіктеледі. Мысалы:
біз ұлтанды елміз, сендер іргелі
ауылсыңдар.
2. Белгілі бір субъектіні білдіретін ұғы м ны ң
теңеуі, салыстырмалы баламасы ретінде бейнелі
түрде ж ұм салған зат есімдерде де жіктелу қабі-
леті бөлады. Мысалы:
арманымсың, тілегеніңмін,
көзімнің жанарысың.
Зат есімдерді бұлайша бейнелі түрде қолдану
көбіне-көп көркем ш ығарма тіліне, әсіресе өның
ішінде пөэзия тіліне тән құбылыс.
Шамдансам, жығар асаумын,
Шамыркансам, сынар болатпын
(Махамбет).
3. Адамға тән түрлі қасиеттер мен белгілерді
білдіру үшін әр алуан м етаф өралы қ сипатта
жұмсалған зат есімдер де жіктеледі. Мысалы:
мен
оған салмакпын, сен ұлы кеудесің. Өзің бір тырыс-
кан тарамыссың ғой.
4. Кісінің тек басы на қатысты кейбір сы н-
ды қ белгілерді кәрсеткен уақытта да зат есімдер
әуелгі тура мағынасының қандай екендігіне қара-
мастан жіктеле береді. Мысалы:
Осы тұрғанда
м алмандай сумын. Өзің калпымен іиаңсың ғой.
5. Тілімізде кейде мекендік мэнді бірқатар
зат есімдерде де, оларға жатыс, шығыс септігінің
қосымшасы жалғанған кезде, жіктелгіштік қасиет
пайда болады. М ұндай зат есімдер сөйлемде
кобіне субъектінің мекенін, өтырған өрнын, қай-
дан, қай жерден ш ы ққанды ғы н білдіреді. Мыса-
лы:
Абылай, сен бүгін үйдесің бе?Біз Қаркаралы-
данбыз.
Достарыңызбен бөлісу: |
|
|


title: . 3 . З А Т Е С І М Н І Ң С И Н Т А К С И С Т І К Қ Ы З М Е Т І

text:
460
М ОРФОЛОГИЯ
Есімді сөз тіркесінің осы түрлерінің бәрінің
де б асы ң қы сы ңары қы зм етінде ж ұм салады .
Мысалы:
барқыт қамзол, дертке дауа, Мүратпен
дос, Жамбылдың мүражайы, жүмыстың қамы.
Етістікті сөз тіркесінің құрамында келген зат
есімдер негізінен меңгеріле байланысқан тіркестің
б а ғы н ы ң қ ы с ы ң ар ы н ы ң қы зм етін атқарады .
Мысалы:
базарға қетті, базарды аралады, базарда
жүр, базардан қелді.
Зат есім нің сөйлем құрамында атқараты н
қызметіне келсек, оны ң синтаксистік қызметінің
ең бастысы деп, сойлем нің басгауышы мен то-
лы қтауы ш ы ретінде келуін атасақ болады. Бас-
тауыш қы зметінде ж ұм салған зат есім атау ф ор-
масында тұрады. Барыс, жатыс, ш ы ғы с, көм ек-
тес септіктерде келген кезде, олар сойлемнің то-
лықтауыш мүшесінің қызметін атқарады. Мекен,
мезгіл м ағы налы септіктерде қолданы лған зат
есімдердің сойлемнің пысықтауыш мүшесі бола-
тын кездері де бар. Анықталатын создің алдын-
да тұрып ешбір тұлғалы қ озгеріске түспей аны қ-
тауыш қы зметінде жұмсалады. Ж іктік тұлғалы ,
сондай-ақ 3-ж ақ нолдік формапы зат есімдердің
сойлем нің баяндауыш ы болатыны да тіліміздің
синтаксистік құры лы мы на тән жағдай.
Достарыңызбен бөлісу:


title: С Ы Н Е С I М - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
С Ы Н Е С ІМ
461
білгендер тіршіліктен ж алы қса болады (Абай).
Балаға тең көрінер
бай
мен
кедей
(Торайғыров).
Сын есімнің синтаксистік қызметі - зат есім-
мен сөз байланыстырушы тұлғаларсы з, орын
тәртібі арқылы қабыса байланысып анықтауыш
болуы. Құлақтан кіріп бойды алар,
Әсем
әнм ен
тәтті
кұй (Абай). Сұлулап ж ы рға сы й ғы зған
Сөйлеген
өткір
тіл күшті (Кәрібаев). Үстіңде А.үл*/с
қанат көгершіндер... (Молдағалиев).
Сын есім етістікпен синтаксистік қатынаста
жұмсалғанда адвербиалдық (үстеу) мәнде пысық-
тауыш қызметін атқарады.
Лрық
сөйлеп,
семіз
ш ы қ (М ақал). Ж асымда
албырт
остім, ойдан
жы рақ (Абай).
Заттанған сын есім атау септік тұлғасы нда
тұрыгі бастауыш қызметін атқарады. Бақпен ас-
қан патшадан, мимен асқан
қара
артық (Абай).
Атау мен іліктен басқа септіктердің бірінде
тұрып заттанып толықтауыш қызметін атқарады.
Жақсыдан
шарапат,
жаманнан
кесапат (Мақал).
Сын есім жеке тұрып та, көмекші етістікпен
тіркесіп те жіктеліп келіп, сөйлем нің баяндауы-
шы қызметін атқарады. Бұл ауыл - м алға
бай.
Әйел
жаксы болмайды
көркіменен (Абай). Тұрмыс
оңды,
көңіл
шат,
Еліңдегі жырды айт (Жамбыл).
Осы талдаудан көрінетіндей, сын есімнің
сөйлемдегі негізгі және басты қызметі - анық-
тауыш болу. Ол сын есімнің соз табы ретіндегі
маңызды семантикалық белгісі болып табылады.
Ал сын есімнің басқа да сойлем мүшелерінің қыз-
метін атқаруы оның негізгі синтаксистік белгісі
емес, қолданыстық, қатыстық сипатқа байланыс-
ты, яғн и сын есім септік жалғауларымен келіп
затганып (субстантивтеніп) жұмсалғанда атау сеп-
тікте тұрып бастауыш, атау мен ілік септіктерінде
тұрып толықтауыш, ал етістікпен тіркесіп, адвер-
биалдық мәнде пысықтауыш, жіктеле келіп баян-
дауыш^қызметтерін атқара алады. Бұның өзі сын
есім анықтауыш тық қызметтен басқа қызметті
белгілі шарттылықпен ғана атқара алады деген сөз.
Достарыңызбен бөлісу:


4 . 2 . С Ы Н Е С І М Н І Ң М А Ғ Ы Н А Л Ы Қ
( С Е М А Н Т И К А Л Ы Қ )
Т О П Т А Р Ы
Семантикалық жағынан сын есімдер екі топ-
қа бөлінеді: 1) сапалы қ сын есім; 2) қаты стық
сын есім.
4.2.1. Сапалық сын есімдер
Сапалық сын есімдер мен қатыстық сын есім-
дердің айы рм аш ы лы ғы , ең алдымен, білдіретін
мағынасына байланысты болады.
С апалық сын есімдер сем антикалы қ ж ағы -
нан заттың әр алуан сы н-сипаты н, сапалық бел-
гілерін, түр-түсін білдіреді, шырай тұлғаларымен
түрлене алады.
Сапалық сын есімдер қосымш асы з тұрып,
семантикасы ж ағы н ан тікелей заттың сы ны н
білдіреді.
Терең оі\,піерең
ғылым іздемейді, Өтірік
пен өсекті жүндей сабап (Абай).
Жаксы
ат пен
тату
жолдас бір ғанибет, Ы ңғайлы, ықшам киім
аңш ы адамға (Абай). Құнанбайдың^олы/у қолы
шаңдата шапты (Әуезов).
Сапалық сын есімдердің морфологиялық си-
паты - ш ы рай тұ л ғал ар ы м ен түрлене алуы.
М үсірэлі
момындау,
ауқаты
шағындау
адам еді
(Сейфуллин). Лэззаты
артығырак
шекер, балдай
(Сапарғали).
Жүп-жүмыр
ақ торғыьщай мойыны
бар (Абай).
Сапалық сын есімдер негізінен түбір сөздер
болып келеді. Олардың қатары ндағы создердің
біразы тарихи жағынан туынды түбірлер де, түбір
мен қосы м ш аны ң жігі ажырамастай бірігіп кет-
кен. М ысалы,
кызыл, жасыл, үзын, ү лк е н
тәрізді
сөздер
кызғылт, жас-кылтым, үз-ар, үз-ақ, үлке-
йген, үлке-ю
сияқты туынды сөздермен тарихи
тұрғыдан түбірлес екені даусыз. Сондай-ақ дшщ;,
толық, ақылды, қараңғы
туынды сөздері
аіи, тол,
ақыл, қараң
деген түбірлерден ж асалған, бірақ
қазіргі кезде бұл си яқты сын есімдер өздері
білдіріп тұрған сы нны ң қи м ы лға (ашу, төлу),
затқа (ақьщ, қараң, қараң қалғыр) қатысынан гөрі
екінші заттың сапалы қ сын есімнің қатарына
көш кен . Бөлады ай батқандай
қараңғы
түн
(Мансұр). Нұрғанымтолы/скөркем кеудесін ерек-
ше пандықпен кере түсіп... (Әуезөв).
Ж оғары да айты лған сын есімдерге, шырай
тұлғалары үстеле алып, сапалық сын есімдердің
шырай категориясын жасай алатын болған:
аиіық
- аиіығырақ - ашықтау - тым аіиық; толық -
толығырақ - толықтау - топ-толық, - тым то-
лық; ақылды - ақылдырақ - ақылдылау - тым
ақылды
т.б.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: . 2 . С Ы Н Е С І М Н І Ң М А Ғ Ы Н А Л Ы Қ


title: Қатыстық сын есімдер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
462
МОРФОЛОГИЯ
т.б. қаты сы н білдіреді. Мысалы:
Ж елсіз
түнде
жарық ай, сәулесі суда дірілдеп (Абай). Бұл мы-
салда
желсіз
сөзі
тынык
түн мәнін, нақтылы айт-
са қ , ж ел ж о қ (ж елге қаты сты ) түн д еген д і
білдіреді.
Көптеген сапалы қ сын есімдер қим ы лды
анықтаса, қаты стық сын есімдер үстеу қызметін-
де ж ұмсалмайды немесе өте сирек жұмсалады.
Бетті бастым,
катты
састым (Абай) деген сөйлем-
де
катты
сапалы қ сын есімі қим ы лды аны қтап
тұр.
Қатыстық сын есімдер морфологиялық құра-
мы ж ағы н ан сөзжасам қосы м ш алары арқы лы
ж асалған туынды немесе күрделі сөздер болып
келеді.
М ағы налы қ ж ағы нан қатыстық сын есімдер
заттың сы ны н білдіре оты рып, белгілі бір сапа-
л ы қ заттың екінш і бір затқа, я ұғы м ға қаты сы н
немесе сондай сапаны ң ж оқты ғы н, я ғн и заттың
түрі мен түсіне, сыры мен сыны на, я ішкі қасие-
тіне, сол сияқты мезгіл мен мекенге тағы басқа
сол тәріздес белгілеріне қатысты сы нды қ ұғы м -
дарды білдіреді.
Ол тек үй иесінің такиялы ба-
сын изеп әлденені ыкыластана күптағанын көрді
(Досжан).
Жанын карманып адал еңбекпен м а л
іздемек - ол арлы адамның ісі
(Абай).
С о н ы м ен , қ а за қ тіліндегі -
л ы /- л і , -ды /-ді,
-ты/-ті, -лы к/-лік, -дық/-дік, -тык/-тік, -ғы /-гі,
-кы/-кі, -сыз/-сіз, -шыл/-шіл, -и, -паз, -кой, -ык/-ік,
-к/-к, -ғыш/-гіш, -кыш/-кііи, -шак/-шек, -ғыр/-гір,
-кыр/-кір
т.б. сөзжасам қосымшалары зат атауын
білдіретін нем есе есім мәнді ж ән е қим ы лды
білдіретін сөздерге ж алғаны п, сол сөздің м ағы -
насына қатысты ол ұғымдарды ң бар, я ж оқ, со-
ған бейімділік, м екендік т.б. тәрізді сөзж асам-
ды қ (деривациялы қ) м ағы на тудырады да, ол
екінш і бір затқа қатысы болу арқылы қаты сты қ
сын есім болады. Бөтен сөзбен былғанса сөз ара-
сы, Ол - ақы н н ы ң
білімсіз
бейш арасы (Абай).
Бүгінгі
көш Қ айы ңды ға қонғалы келе ж атқан
(Әуезов). Әбілқайырды
азулы
тілектестері хан
етіп, ақ киізге көтерді (Есенберлин). Бұл мы-
салдардағы
білімсіз, бүгінгі, азулы
қаты стык сын
есімдері екінші бір затқа, яғни
бейаиара, көш, тілек-
тестері
деген зат есімдерге қатысы болу арқылы
қатыстық сын есім мэнінде тұр.
Тілдің даму барысында туынды түбір кейбір
қатыстық сын есімдер қатыстық мағынамен бірге
затгың сапалық сипатын да білдіреді, сәйтіп, бара-
бара сапалық сын есімдерге ауысып кетеді. Оны
ажыратудың бірден-бір белгісі - м ағы налы қ жа-
ғымен бірге шырай қосы м ш алары ны ң ж алғана
алуы немесе керісінше ж алғана алмауы. Қатыс-
тық сын есімдерге шырай қосымшалары жалғана
алмайды. Ал қосымш а арқылы жасалған туынды
сын есімдерге шырай тұлғалары ж алғанса, олар
сапалық сын есімдерге ауысқан сөздер болып та-
былады. Ө ткір-өткірлеу - өп-өткір, өте өткір,
тұны қ - тұп-тұны қ, өте тұны қ т.б. Әуе
т үп-
түнык,
тап-таза, жібектей жұмсақ (Сейфуллин).
Өткірірек
найзалы, жұлдызы жанған маңдайда...
(Ж амбыл). О сындағы
әткір, түнык
деген сөздер
негізгі түбірлер емес, тарихи жағынан
өт
(етістік)
+
кір
(қосы м ш а),
түн
(етістік) +
ык
(қосымш а)
түбірлерінен ж асалған туынды сөздер. Осылар-
ды ң қатарынао/сыл-дь/,
акыл-сыз
сияқты сөздер
де жатады. Демек, кейбір қаты сты қ сын есімдер
семантикалық ж ағы нан қатыстық мәннен сапа-
л ы қ мәнге ауыса бастайды.
Сөйтіп, қатыстық сын есімдер басқа сөз тап-
тары нан ж асалған туынды сөздер болып келеді.
Қатыстық сын есімдердің бір тобы бір сөзде зат-
тық белгінің бар екенін көрсетсе, екінші бір тобы
керісінше оны ң ж оқ екенін, ал үшінші тобы бір
затқ а, қ ұ б ы л ы сқ а бей ім ділікті, и кем ділікті,
төртінш і тобы қим ы л, іс-әрекетке, ам алға, ме-
кенге, мезгілге қатыстылықты білдіреді. Бұл ма-
ғыналардың қай-қайсы сы болсын морфология-
лы қ көрсеткіштер (сөзжасам жұрнақтары) арқы-
лы беріледі.
Достарыңызбен бөлісу:


title: . 3 . С Ы Н Е С І М Н І Ң М О Р Ф О Л О Г И Я Л Ы Қ

text:
С Ы Н ЕС ІМ
463
4.4. САПАЛЫҚ СЬІН ЕСІМ НІҢ ШЬІРАЙ КАТЕГОРИЯСЫ
Ш ырай категориясы, әдетте, сын есімнің
категориясы деп танылып жүр. Бірақ, біріншіден,
сын есімнің бәрі бірдей, яғни сын есім сөз табы-
на жататын сөздердің барлы ғы ш ырай түлғала-
рымен түрленбейді, шырай түлғалары кез келген
сын есімге ж алғана бермейді. М ысалы,
жақсы -
жақсырақ - жап-жақсы, үлкен
-
үлкендеу - үп-
үлкен, сары - сарылау - сап-сары- өте сары
т.б.
болса да,
таулы
дегеннен
таулырак,
не
тап-тау-
лы, өте таулы
деп,
кешкі
д егеннен
кешкілеу,
не
кеп-кешкі, аса кеш кі
деп, шырай түрлерін жасау-
ға болмайды. Я ғни сын есімнің бір түрі - сапа-
л ы қ сын есімдерге шырай ж үрнақтары ж алға-
нып, шырай түрлерін жасауға болса, сын есімнің
мағыналық тобының екінші тобы - қатыстық сын
есімдерге шырай жұрнақтары ж алғана алмайды
да, одан ш ырай түрлері жасалмайды. Я ғн и шы-
рай категориясы жалпы сын есімге емес, сын
есім нің бір ғана сем антикалы қ түрі - сапалы қ
сын есімге ғана тән. Екіншіден, сын есім - қазақ
тілінде түрленбейтін сөз табы. Я ғн и сын есім
өзінің семантикалы қ (м ағы налы қ), қызметтік
ерекш елігі - зат атауының (зат есім нің) әр түрлі
сапалық, сындық белгілерін, түр-түсін, бір сөзбен
айтқанда, заттың әр түрлі белгісін білдіретін
сөздер болғандықтан, сөйлеу процесінде осы мәнде
негізінен зат есіммен тіркесіп қолданылатыны
белгілі.
Кейде қимыл, іс-әрекеттің, процестің сын-
қим ы лы н, амалын білдіріп, етістікпен тіркесіп,
кейде тіпті зат есімнің орны на субстантивтеніп
жұмсалуы сын есімнің әдеттен тыс қолданылуы
болып саналады. Сын есімнің әдеттегі қолданы-
сында ол түбір тұлғасы нда тұрып, өзі аны қтай-
тын зат:ж:іммен (немесе заттанған созбен) тек
орын тәртібі арқылы байланысып, синтетикалық
түрлену тәсілінің оған ешбір қатысы болмайды.
Мысалы:
Достарыңызбен бөлісу:


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
43
Ж уан еріндік түрі: БҰЛ, БОТА т.б.
(16-3 -
сурет)
Ж асалы м ы :
к о с е р ін ө з а р а ж ы м д а с а
тоғысады (1), жасалу орнына қарай ерін-ерінді;
тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады (8),
тілдің жатысына қарай кейінді; дауыс желбезегі
жартылай тербеледі (5-3),
ж елбезек қатысына
қ а р а й т е р б е л ің к і ( ұ я ң ); е р ін д ө ң г е л е н іп
(сүйірленіп) барып (1-2)
жасалады, ерін қатысына
қарай еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
қос ерін өзара босаң тоғысады,
тоғысым күш іне қарай
босаң тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орны на қарай көмей қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі:
қос еріннің тоғысымы босаң леппен
аяқталады, тоғы сым бітіміне қарай босаң лепті;
дауыссыз ызың дыбысталады, үн қатысына қарай
ұяң; әуез қатысына
қарай жуан және ерін әуезді
дыбыс болып табылады.
Б° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Ж асалым белгілері:
ерін (ер ін -ер ін д і),
тоғы сы ңқы , кейінді, тербеліңкі (ұяң), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері:
босаң тоғысыңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері:
босаң лепті, ұяң (ызың),
жуан, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы:
ерін (ерін -ерін ді),
тоғысыңқы, ұяң, кейінді (жуан), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Жіңішке еріндіктүрі: БҮК, БӨ Л ЕК т.б.
(16-
4-сурет)
Ж асалы м ы :
қ о с е р ін ө з а р а ж ы м д а с а
тоғысады (1), жасалу орны на қарай ерін-ерінді;
тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады (6), тілдің
ж аты сы на
қарай ілгерінді; дауыс желбезегі
жартылай тербеледі (5-3), ж елбезек қатысына
қарай тербеліңкі; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп)
барып (1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай
еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
қос ерін өзара босаң тоғысады,
тоғысым күшіне қарай босаң тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орны на
қарай ауыз қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі:
қос еріннің тоғы сы м ы босаң
леппен аяқталады, тоғысым бітіміне қарай босаң
лепті; дауыссыз ызың дыбысталады, үн қатысына
қарай ұяң; әуез қаты сы на қарай ж іңіш ке және
ерін әуезді дыбыс болып табылады.
Б 10 жіңішке еріндіктүрінің айырым белгілері
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=58#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң_(ызың),_жіңішке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=58#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң_(ызың),_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=58#Ж_асалым_белгілері:_ерін_(ер_ін_-ер_ін_д_і),_тоғы_сы_ңқы_,_кейінді,_тербеліңкі_(ұяң),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


Сүр бүлт түсі суык каптайды аспан,
Күз болып, дымқыл түман жерді баскан (Абай).
ІНоқпардай к ек іл і бар кам ы с к ү л а к (А бай).
Сүйыктау, қоңыр шашының арасынан бас күйка- сы да кылаңданып көрінеді. ІІІымқай қызыл гүлдердің үлкен шоғы бірден назар аударады (И м анж анов).
Желсіз түндежарық ай. Ауылдың маңы терең сай (Абай). Берілген мысалда сын
есімдер зат атауын аны қтап,
сүр деген бүлтты,
дымқыл деген тұманды,
шоқпардай деген кекілді,
сүйықтау және
қоңыр деген шашты,
шымқай қызыл деген гүлдерді, у-Л/ітя деген ш оқты ,.
желсіз деген түнді,
жарық деген айды,
терең деген сай-
ды анықтап, атрибутгық қатынаста орын тәртібі
арқылы байланыса қолданылған. Бұл мысалдан
сын есімдердің, біріншіден, сапалық түрі болсын,
қаты стық түрі болсы н, өзі анықтайтын сөзімен
байланы сы нда, сол сөзге қатысында сол сөздің
қандай тұлғада жүмсалуына бейтарап екенін,
қызметі ж ағы н ан аны қтауы ш ты ң, байланы су
тәсілі ж ағы нан таза орын тәртібі арқылы ерек-
шеленетінін байқау қиын емес. Екіншіден, сын
есім түбір күйінде қолданылса да, шырай тұлға-
ларында қолданы лса да, оны ң бұл грамматика-
л ы қтұлғалы қ көрсеткіші, яғни шырай формасы,
зат есіммен грамм атикалы қ байланы сқа ешбір
қатысы болмай, тек сол сын есімнің семантика-
лы қ сипаты н, сем антикалы қ реңдік мәнін ай-
қындау, корсету үшін қолданылғанын көреміз.
Мысалдағы грамматикалық сипаты жағынан
сүйықтау шаіи (сүйы қ деген сап алы қ сын есім
-тау қосымш асы үстелу арқылы салыстырмалы
шырай түрінде қолданылған) пен
қоңыр итштың арасында ешбір айырмашылық жоқ. Әрине, бұлар-
дың (сын есімдердің) семантикалық ерекш елік-
тері, яғн и біреуінің сұйы қты қ-қою лы қ ж ағы нан
сы нды қ белгісі, екінш ісінің түске байланысты
мэнін білдіріп оты рғаны ескерілігі отырған жоқ.
Бұл жағына келгенде, мысалы, орыс тіліндегі сын
есіммен салыстырғанда, ф ам м атикалы қ сипаты
жағынан үлкен айырмашылығы бар. Орыс тілінде
сын есім зат есіммен фам матикалы қ байланысқа
түсіп, тек сипаты ж ағы нан (мысалы,
болыиая школа - үлкен мектеп, болыиой институт - үлкен институт), ж екеш елік-көптік ж ағы нан, септік
түрленуі ж ағы нан (у
болыиой иіколы - үлкен м ек- тептің, болыиому институту - үлкен институт- қа т.б.) бір тұлғада ғана түрленіп (согласование)
қолданылады да, ол сын есімнің түрлену жүйесі
деп танылады. Ал қазақ тіліндегі сын есімнің
сипаты, жоғарыда көрсетілгендей, мүлде басқа-
ша. С онды қтан да осындай грамматикалық си-
патына қарап, сын есімді сан есім, үстеу си яқ-
ты түрленбейтін сөз табы деуге болады. Ал шы-
рай тұлғалары жалпы сын есімнің сөз табы ретін-
дегі түрлену тұлғасы емес, бір ғана м ағы налы қ
тобының семантикалық сипатын көрсететін лек-
сика-грамматикалықтұлғалану корсеткіші болып
табылады. Ш ырай категориясы затқа, құбылыс-
қа байланысты біртектес, біры ңғайлас сы нны ң,
сапалық белгінің, түр-түстің т.б. сапалық сипат-
тың артық я кемін немесе тым артық, я тым кем
екенін білдіретін белгілі қосымшалар үстелу не-
месе басқа тәсілдердің жүйелі жолдары арқылы
жасалатын сапалы қ сын есімнің парадигмалық
464 М ОРФОЛОГИЯ
түрі. Сондықтан шырай категориясы, біріншіден,
жалпы сын есім атаулының емес, тек сапалы қ
сын есімнің, екіншіден, таза фамматикалық емес,
лексика-грам м атикалы қ категориясы болып та-
былады. Ө йткені ж оғары да көрсетілгендермен
бірге, ш ы рай қосымш алары сапалы қ сын есім-
дердің (сын есім түбірдің) семантикасы на (жал-
пы ф ам м ати калы қ м ағы насы на) өзгеріс енгізіп,
қосы м ш а рең к үстейді, сем антикалы қ ж ағы н ан


title:
Сүр бүлт түсі суык каптайды аспан,
Күз болып, дымқыл


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 591

text:
үлкен
мен
үлкендеу, үп-үлкен, өте үлкен, биік
гіен
биіктеу, біп-биік, күрең
мен
күреңдеу, күп-күрең
т.б.
бір емес.
Бұл ж ағы нан (семантикалық) келгенде, шы-
рай категориясы сапалық сын есімнің реңдік мәні
немесе белгі реңінің бір көрінісі болып табыла-
ды. Сөз табы ны ң реңдік мәні оны ң ерекш е се-
м антикалы қ түрі болыгі саналады да, граммати-
калық немесе лексика-грамматикалық категория-
сы дәреж есіне жете алуы да, жете алмауы да
м үмкін. Осы мәндес зат есімнің реңдік мәнді
түрлері белгілі қосы м ш алар арқылы жасалаты н
тобы (әр түрлі эм оц и ял ы қ-эксп р есси ялы қ мэн
үстейтін, сыйлау, құрметтеу, еркелету, қомсыну,
кем тұту т.б. м эн үстейтін) болса да, зат есім нің
жеке грамм атикалы қ немесе лексика-грамм ати-
калы қ категориясы болып таны ла алмайды. Ал
етістіктің модальдылық сипатгағы түрлері бір емес,
бірнеш е грамм атикалы қ категориясы (рай кате-
гориясы , ж әне ш ақ категориясы т.б.) болып
қалы птасқан. Ал модальдылықтың үшінші бір
тобы (жекелеген сөздер арқылы, мысалы,
көрінеді,
болады, болмайды, іиығар
т.б.) көмекші етістіктер:
айтатын корінеді, сөйлеп болмайды
және қосым-
шалар арқылы, мысалы,
-сы, -сі, -сын, -сін, -ымсы-
ра, -імсіре
т.б. жасалатын жеке сөздер де ф ам м а-
тикалы қ немесе лексика-грамматикалық катего-
рия дэрежесіне көтеріле алмады (танылмай жүр).
С онды қтан да сапалы қ сын есімнің реңк сы н-
ның я белгінің реңк мәнді тобы толы қ грамма-
ти калы қ, лексика-грам м атикалы қ категориясы
бола алмай, оны ң белгілі реңкінің бір түрі - ш ы-
рай түрі ғана лексика-ф ам м атикалы қ категория-
сы болып қалы птасқан. Сонды қтан да сы нны ң
(сапаны ң) белгісінің артық я кемін, со л ғы н , я
айқы н сияқты т.б. дәрежелерін білдіргеннің бэрі
ш ырай көрсеткіш і деп танылып келсе, әсіресе
ондай таным арнайы зерттеулерден берік орын
алса да, кейінгі еңбектерде оларды жаппай ш ы-
рай категориясына енгізіп, шырай тұлғалары деп
гани бермей, осы айтылғандай сипатгары зерттеу-
шілерді ойландыруда. А .Ы сқақов белгінің реңін
және ш ырай категориясын бөл,е отырып, зат-
тың белгісі, сипаты (түсі, түрі, сапасы, көлемі,
аумағы, салмағы, сыры т.б.) біркелкі болмай, рең
ж ағы нан әр түрлі дәрежеде болатыны н, демек,
сипаты ны ң я белгінің бір затта арты қ, бір затта
кем болатынын білдіретін сын есім формалары
шырай формалары деп аталады дейді. Ол заттың
сы нды қ белгілерінің бэсеңдік, солғы нды қ рең-
дері мен мэндерін білдіретін ф орм аларға
-ғы л,
(-кыл), (-кылт), -ғычт, -ғылтым (-кылтым), -ғыш,
-ғана (-кене), -ілдер, -кай, -кан, -ак (~ек), -шыл
(-ш іл) -шылтым (-ш ілт ім), -ша (-ше)
қосымша-
лары ж атады” , - дей келіп,1шырай категориясы
түрлерін жасайтын қосымшаларға
-рак, -рек, -ырак,
-ірек
және
-лау, -леу, -дау, -деу, -тау, -теу
екі
қосымшасынан басқа өнімсіз жұрнақтар ретінде
-қыл, -кіл, -ғыл, -кылт, -ғылт, -тым, -шыл, -шіл,
-кай., -ак
қосымш алары жататынын көрсетеді.
Я ғни,ш ы рай формалары ның қатарына
-іиа, -іие,
-ак, -ек, -ғыш, -кана, -кене
сияқты қосымшалар
енбей қалған. Ал Ы .М аманов шырай категория-
сы ны ң тұлғалары деп бірді-екілі емес, сапалық
сын есімнің баршасына да жалғана алатын, сөйтіп,
сапалық сын есімнің кез келген шырай түрін жа-
сай алатын қосымшаларды атайды.
Қ азақ тіліндегі сөз тудырушы және форма
тудырушы қосымшалардың ара жігін айыру үшін,
олардың сөз м ағы насы н өзгерту, өзгертпеуі то-
лы қ критерий бола алмайды. Сондықтан да фор-
ма тудыруш ы қосы м ш аларды сөз тудырушы
қосымшалардан айырудың екінші бір басты белгісі
- оның грамматикалық абстракция жасау қабіле-
тіне сүйенген ж ен. Былайш а айтқанда, форма
тудырушы қосы м ш а бір сөз табына, не бір сөз
табыны ң бір тобы на, тіпті кейбіреулері бірнеше
сөз табына түгелдей ж алғанады да, ф ам м атика-
лық абстракция жасайды. Ш ырай формаларының
морфемалары сын есімнің бір тобы сапалық сын
есімдерді түгелдей қам титы н грамматикалық
көрсеткіші бөлып саналады. М ысалы,
Достарыңызбен бөлісу: |


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 592

text:
жаксырак,
акылдырак, үлкендеу, тарлаут.б.
М ұндағы
-рак,
-рек, -лау, -леу, -дау, -деу, -тау, -теу
қөсымшалары
сапалық сын есімдерге түгелдей жалғанады. Ал
-ғыіи, -гіш, -ғылт, -шыл
қөсымшалары бірді-екілі
сөздердің ғана құрамында кездеседі. Сонымен
бірге
акшыл, сарғыш, сұрғылт
сәздерінің өзі шы-
рай фөрмасымен түрленеді. М ысалы
,акшылырақ,
сарғыштау
т.б. Ж алпы тіл білімінің қағидасы
бөйынша, бір категөрияға жататын ф ам матика-
лы қ фөрмалары бірінің үстіне бірі жалғанбайды.
Бір сегітік жалғауының үстіне екінші септік жал-
ғауы, бір есімше ф орм асы ны ң үстіне екінші бір
есімше қосымшасы жалғанбайды. Олай болса, сын
есімге жалғанатын
-ғыш, -іиыл, -ғылт
қосымша-
С Ы Н Е С ІМ
465
л а р ы ш ы р ай ф о р м а с ы н ы ң г р а м м а т и к а л ы қ
көрсеткіші емес, олар сөз тудырушы қосы м ш аға
жатады. Есімше, көсемше, рай ж әне субстантив
формаларының қосымшалары жалғанған сөздері-
не грамматикалық м ағы на үстеумен қатар, бар-
л ы қ түрлеріне түгелдей ж алғаны п, грамматика-
лы қ абстракция жасайды. Жол-жөнекей айта кету
керек, Ы.М амановтың бұл позициясының тілдегі
грамматикалық тұлғалардың мәнін анықтай түсу-
де ғылы ми негізі бар мәнді дәлел екенін, көпте-
ген грамматикалық құбылыстарды қайта қарап,
қайта саралау керек екенін көрсете отырып, ғалым
пікірінің екінші критерийіне байланысты тіл заң-
дары қаты п қалған, өзгермейтін қағи да емес,
белгілі бір құбылыстарға байланысты кейбір шарт-
ты лы қ та болып оты раты нды ғы н да ескерткен
жөн екенін естен ш ы ғарм ауы мы з керек. Етіс
жұрнақтары ның бірінің үстіне бірі жалғануы со-
ның көрінісі, тілдік құбылыстың грамматикалық
емес, лексикалы қ немесе лексика-семангикалы қ
сипаты ны ң бір белгісі болуы керек. Ал А .Ы сқа-
қов ш ырай ж ұрнақтары ны ң бірінен кейін бірі
үстеліп, әсіресе
-лау, -леу, -дау, -деу, -тау, -теу
ж ұрнағы ны ң қосы лаж алғануы н оғаш деп есеп-
темейді.
Сапалық сын есімнің шырай катеюриясы мен
реңдік мәнді топтары (түрлері) бір-біріне ж ақын
тілдік құбылыс болғаны мен, бірдей емес екенін
көреміз. Сын есімнің реңдік мәнді түрлері мен
зат есім нің реңдік мәнді түрлері сем антикалы қ
(лексика-грамматикалық) сипаты жағынан сәйкес
келеді. Зат есімнің де, сын есімнің де реңдік мәнді
түрлерін жасайтын қосы м ш алар, бір ж ағы н ан ,
әдетгегі форма тудыратын парадигмалық жүйенің
түрі болып табылатын қосымшалардан да, екінші
ж ағы н ан , белгілі топқа жататын сөздерге түгел
^жаппа*і.жалғана алмау сипаты ж ағы нан сөзжа-
сам қосымш аларынан да, семантикалық сипаты,
яғн и жаңа сөз, лексема тудыра алмау жағынан да
ажыратылып, өзгеше топтағы қосы м ш а екенін
көрсетеді. Сондай-ақ сапалық және қатыстық сын
есімдердің ара жігін ажыратуда да кейде қи ы н -
ды қ туып отыратынын да ескерте кеткен жөн.
Бұның өзі, ең алдымен, тілдің өзі, оны ң жекеле-
ген элементтері қатып қалған нәрсе емес, әр
уақытта даму үстіндегі болып отыратын тілдік
процесс, құбылыс екенін көрсетеді. Мысалы, қатыс-
тық сын есімдер тұлғалық құрамы жағынан әдетте
туынды түбірлер болып келеді де, оны ң мағы на-
сы сол сездің түбірі білдіретін мағы наға қатысты
болады. Сын есімнің бұл түрі қаты стық деп ата-
луының мәні де осында жатыр. Бірақ ондай қатыс-
ты қ мәндегі туынды түбір сөздердің біразы се-
м антикалы қ озгеріске ұшыраудың салдарынан
сапалық сипатгы, мәнді біртіндеп білдіре бастау-
дың нәтижесінде сапалы қ сын есімге ауысады.
Мысалы,/шль//с,
ашық, ақылды
сияқты сындар
толу,
аіиу
қим ы лы на,
ақыл
деген заттық ұғы м ға тіке-
лей қатысты, солардан жасалған, бірақ сол қаты-
сгы қ мәнді ған а білдірумен шектеліп қалм аған,
екінші бір заттың сапалы қ сипатын білдіруге
ауысқан, сондықтан да оларға шырай формала-
ры ж алғаны п, шырай категориясы жасалады да,
ол шырай категориясы сапалық сын есімнен жа-
салады:
толық - толықтау - толығырақ - топ-
толық - тым толық, аіиық - ашықтау - ашығы-
рақ - ап-ашық - өте ашық, ақылды - ақылдьиіау -
ап-ақылды - өте ақылды
т.б.
Сын (сапалы қ) есімнің шырай категориясы
лексика-грам м атикалы қ категория, жалпы сын
есімнің түрлену жүйесі емес, сапалық сын есімнің
сем антикалы қ ж әне грамматикалық тұлғалану
сипаты болып табылады. Өйткені шырай қосым-
шалары түбірге (сапалық сын есімге) жалғанып,
түбір білдіретін м ағы наны өзгертіп жібере алма-
ғанымен, оған сәл де болса озгеріс енгізіп неме-
се қосы м ш а реңк, м эн үстеп отырады. М ысалы,
қызыл
мен
қып-қызыл, үлкен
мен
үлкенірек, ащы
мен
ащылау
семантикалық ж ағынан бірдей емес.
Зат есімде
үй-ді
(салды),
үй-дің
(тобесі),
үй-лер-
ің
(корінді), етістікте (созді)
айт-ып-ты, оқы-ған-
м е т .6 .
сөздерде -д /таб ы с септік жалғауы,
-дің
ілік септік жалғауы,
-лер
кептік,
-ің
тэуелдік жэне
атау септік нөлдік тұлғалары
үй
деген создің жалпы
ф ам м атикалы қ мағы насы на ешбір өзгеріс енгіз-
бей (деректі зат атауы болып қалып отыр), оған
тек қосы м ш а тура объектілік, грамматикалық
меншіктілік, коптік, 2-жаққа тәуелдік субъектілік
м ағы налар үстеген: етістікте де
-ып
кесем ш е
ж ұрнағы ,
-ты
3-ж ақ ж іктікж алғауы , -ғ я « е с ім -
ше ж ұрнағы ,
-мын
1-жақ жекеш е жіктік жал-
ғауы да
айт, оқы
қимыл, іс-әрекеттің мағы насы -
на ешбір нұқсан келтірмей, өзгеріс енгізбей, сол
ж алпы ф ам м атикалы қ (түбір білдіретін) м ағы на-
ның қимыл және сабақты м эннің үстіне ш ақ-
ты қ, ж ақты қ (жекешелік) мағыналарын үстеген.
Ал
а й т - ы л -м а - д ы , ж ү р -г із -с е -м
д е г е н д е ,
бірінш іден,
-ыл: -гіз
қосымш алары түбірдің се-
мантикасы на озгеріс енгізген: сабақты етістікті
(айт) салт етістікке айналды рған (айтыл), салт
етістікті (жүр) сабақты етістікке айналды рған
(жүргіз), яғн и түбір білдірегін жалпы қимыл, іс-
әрекет өзгермегенмен, сабақты лы қ-салтты лы қ
сипаты өзгерген, екіншіден, қосымша мән үстел-
|


title:
0 0
м и г ч ч л л и і и л - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
4 0 0 м и г ч ч л л и і и л ген: қим ы лды ң субъект пен объект арасы ндағы
белгілі қаты сты білдіру, сон д ай -ақ
-м а ( -
ба) жұрнағы сол қим ы лды ң (айту, жүру) болмайты-
нын білдіріп, түбір семантикасына өзгеріс енгізіп
отыр, ал
-ды, -се, -м қосымш алары (жедел өткен
шақ, шартты рай, 1 -ж ақ жекеше жіктік жалғауы)
түбір семантикасына өзгеріс енгізбей, тек қосым-
ша ш ақты қ, ш арттылық, жекеше ж ақты қ м ағы -
налар үстелген. Осьщан көрінетіндей, шырай ка-
тегориясыны ң ф ам м ати калы қ сипаты етістіктің
сабақты-салт етістік, етіс, болымсыз етістік кате-
горияларына ұқсас келеді де, лекси ка-ф ам м ати -
калы қ категория болып табылады. Ш ырай кате-
гориясының мәнін тану үшінС\.Ысқақовтың мына
пікірін келтіре кетейік: Сы н есімнің ш ырай деп
аталатын категориясының мазмұны да, формасы
да әлденеш е заттың (әр түрлі я біркелкі белгі-
лерін емес) бір түрлі біркелкі белгілерінің өзара
айы рм аш ы лы қтары н, демек, сол біркелкі белгі-
лердің бір-бірінен я артық, я кем екендігін аны қ-
тау арқылы туады. Екінші сөзбен айтқанда, біреуі
ақ, біреуі қы зы л, біреуі қара, біреуі сары, біреуі
қоңы р, біреуі көк түсті нәрселерді немесе біреуі
үлкен, біреуі кіші, біреуі тік, біреуі сопақ, біреуі
тікше нәрселерді (дұрысында түстер мен сындық
белгілерді) салыстырудан шырай категориясы ту-
майды. Ш ы рай категориясы я біры ңғай ақ, я
біры ңғай қы зы л, я біры ңғай қара, я біры ңғай
сары, я бірыңғай қоңыр, көк түсті әлденеше (кемі
екі) заттардың реңцеріндегі ерекшеліктерді неме-
се біры ңғай үлкен, я біры ңғай кіші делініп та-
нылған әлденеше заттардың көлем-аумақтарын-
дағы арты қ, я кем дік дәрежелерін өзара салы с-
тыру арқы лы туады. Әрине, ондай реңдер мен
дәрежелер сан ж ағы нан да, сапа ж ағы нан да са-
лыстырылады. Ө йткені біркелкі белгінің осы н-
дай санды қ я сапалы қ айырмаш ылықтары , сай-
ып келгенде, шырайларды бір-бірінен айыратын
өлшеу де, тірек те, негіз болып саналадьі.
Солай бола тұрса да, ш ырай қосымш алары
сияқты оның түрлері туралы да қазақ тіл білімінде
біры ңғай пікір ж оқ. Ең алдымен, бірден көзге
түсетін ерекшелік - фамматикалар мен оқу құрал-
дарында ш ырай түрлерін жасауға негіз болатын
тұлға деп көрсетілетін жай шырай түрін жеке
шырай деп бөліп көрсетеді. Тек шырай түрлеріне
негіз болатын, ал өзі шырай түрлеріне м ағы на-
лы қ ж ағы нан да, тұлғалы қ ж ағы нан да оппози-
циялы қ қатар құрай алмайты н, сөйтіп басқа
түрлермен тепе-тең парадигмалық жүйе жасай
алмайтын тұлға ол категорияның ішіне, шеңбері-
не кіре алмайды. Дәл осындай жағдай етіс кате-
гориясындағы негізгі етіс деген ұғы м ға да қатыс-
ты. Сөйтіп, бұл жерде ш ырай деген ұғым сапа-
л ы қ сын есім деген ұғы м м ен барабар, ал жай
ш ырай дегеннің ондай қасиеті бұл еңбектерде
аш ы қ көрсетіледі: заттың белгісін, түсін (түрін),
сапасын, көлемін, салмағын, аумағын, тағы басқа
сондай негізгі сы р-сипаттары н білдіретін сапа-
лы қ сын есім жай шырай болып есептеледі. Сон-
да сапалы қ сын есім тұлғасы мен жай шырай
деген ұғым бір болса, ол бір ұғымды, біріншіден,
екі түрлі атағаннан не ұтамыз? Екінш іден, кате-
гориялы қ түрлену тұлғалары на негіз болатын
тұлға (сапалық сын есім деген ұғым да, тұлға да)
ол категорияға (шырай түріне) енбейді. Мысалы,
тәуелдік категориясына негіз болатын тұлға - зат
есімнің түбірі. Бірақ зат есімнің түбірі тәуелдіктің
ішінде бір түрі болып саналмайды . Осы ерек-
шелік академиялық фамматикада алғаш рет дұрыс
көрсетілген: “ М ектеп грамматикаларында жай
ш ырай сын есімнің басқа ш ырай формалары н
жасаудағы негіз, таяныш тұлға болатынын көрсе-
ту үшін беріледі. Бірақ бұл атау ф ормада ешбір
салыстыру ж оқ, ендеш е ш ырай


title: е м ес,^ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
е м ес,^ , кызыл, сары дегендерде бұл күйінде ш ырай м ағы насы
ж оқ. О ны ң үстіне ешбір грамм атикалы қ тұлға-
с ы з-а қ аналитикалы қ тәсіл арқы лы да кейде
ш ырай (салыстырмалы ш ырай) мәнін жасауға,
білдіруге болады. Атап айтқанда, субъект (атау
септіктегі сөз) пен салыстыры латын зат, заттық
ұғымды сөз, сөз тіркесі, кейде жіктеу есімдігі
ш ы ғы с септікте немесе ш ы ғы с септік пен
гөрі шылауы тіркесіп, я көмектес септікте
салыстыр- ғанда немесе барыс септікте
карағанда сияқты
создермен тіркесіп, сапалы қ сын есім анықтау-
ыш қызметімен бірге көбіне предикат қызметін-
де қолданылады:
Саған жар менен артык та- былса да (Абай).
Ескі калаға карағанда бұл аудан- ның үйлері биік. Бұрынғы кұрылыстармен салыс- тырғанда жаңа кұрылыстың ірге тасы да, кабыр- ғасы да мыкты т.б. А кадемиялы қ грамматикада
бұл - салыстырмалы ш ырайдың аналитикалы қ
жолмен жасалатын бір түрі ретінде беріледі. Бұл
- бір. Екінш іден, басқа шырай түрлері жайында
да бір ортақ пікір жоқ. Ж оғары да талданғандай
жай шырай дегенді есептемегенде,(бір оқулық-
тарда екі түрлі - салыстырмалы және күшейтпелі
ш ырайлар, енді біреуінде үш түрлі - салыстыр-
малы шырай, күшейтпелі шырай және асырмалы
шырай, тағы біреуінде төрт түрлі - салыстырма-
лы шырай, бәсең я ш ағын ш ырай, күшейтпелі
шырай және асырмалы шырай, тіпті кейбір зерт-
теулерде одан да көп түрі беріледі.
С Ы Н Е С ІМ
467 Күшейтпелі ж әне асырмалы деп аталатын
шырай түрлерін біріктіріп карайтын болсақ (асыр-
малы деп жүрген шырай түрі де күшейтпелі мәнді
білдіреді:
өте ж ақсы - ж ап-ж ақсы, аса биік - біп-биік т.б.), 'ш ырайдың сапалы қ сын есімнің
лексика-грамматикалық категориясы ретінде екі-
ақ түрін корсетуге болады:


title: салыстырмалы шырай - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
салыстырмалы шырай
және күіиейтпелі іиырай.
4.4.1. Салы сты рмалы шырай. Салыстырма-
лы шырай бір заттың сы ны н, я сипатын, түсін
екінші заттың біртектес сынымен, белгісімен са-
л ы с ты р ы п , сол са л ы ст ы р а ты н б ел гіл ер д ің ,
түрлердің бір-бірінен, я арты қ, я кем екенін
білдіріп, белгілі қосымш алар арқылы жасалады.
Ол қосымшалар: а)
-рақ/-рек, -ырақ/-ірек.
Мыса-
лы: Әміре ортадан
төменірек
бойлы, ақ сарғылт
өңді дөңгелектеу жүзді еді (М ұқан ов). ә)
- л а у /
-леу, -дау/-деу, -тау/-теу.
Мысалы: Үйден бір
ала-
салау, көлд&неңі жалпақтау
қыз шықты да, біздің
жолдастың қолын алып, амандасты (Жансүгіров).
Бұл кезде өлең жазатын сылқым,
серілеу жігіттің
өзі - осы (Әуезов).
С апалы қ сын есімдерге ғана ж алғаны п, са-
лыстырмалы шырай жасайтын жұрнақтар да бар.
Олар: 1.
-ғыл, -гіл, -ғылт, -қылт, -ғылтым, -қыл-
тым. Сарғылт
мұнай заводты көрсетпейді (Мұста-
ф ин). Етікші ш ыңы бұл күнде
бозғылт
м ұнарға
оралған (Омаров). Бір сәтте көл үстінде үлкен
қы зғы лт шәлі ж айы на қалып, сол толқы ндалып
жатқан тәрізді көрінді (Аймауытов).
2.
-шыл, -шіл, -шылтым, -шілтім. Кокшіл
көздерінің астын кіреукелетіп көлеңке басқан (Ер-
ғалиев). Үлкен
кокш іл
козі мөлдіреп күлімдеп
тұр (Ш аш кин). Аспан
ақіиыл
тартып мұнарта
түседі (Есенж анов). Ш өп жеп тұрған екі-үш ат
кокшіл
бау шөпті күтір-күтір шайнай түсіп, пыс-
қырып қойысады (Әуезов).
3.
-ғыш, -ілдір. Сарғыш
шашы ұйпаланы п
қалыпты (Бердібаев). Бет бітімі жұқалаң, ақш ыл
сарғыш
(Әуезов). Ж анна бір бұрышқа
когілдір
түсті
торшер әкеліп жақты (Ж ұмақанов).
4. -аң, -қай, -ша, -ше.
Бала
қоңырқай сопақша
беті күреңденген күйі отырып қалды (Есенж а-
нов). Хасен қап сағай , аш аң, сіңір денелі,
косе-
леу,
сұр жігіт (Сейфуллин).
4.4.2. Күшейтпелі шырай. Күшейтпелі ш ы-
рай бір заттың бастапқы сынын, белгісін күшейтіп,
асыра корсетіп тұрады. Ол, біріншіден, күш ейт-
гіелі буын арқылы жасалады.
Жап-жасыл
жер
жүзінің қош ты ғы на, Аспанда торғай шарлап ет-
кен сайран (Ш әңгерей). Ж ы лтырап таралған
шашы
қап-қара
қалың өріммен ерекше аппақ нәзік
м ойны на қарай құлай түсіпті (Әуезов).
Топ-то-
лы қ
қызыл шырайлы, қарақат көзді Кәмшат қазір
шөлмектей болып қалыпты (Сонда).
Екіншіден,ш?е,
аса, ең, тьім, тіпті
т.б. күшейт-
пелі үстеулер арқылы жасалады. Сөзің сы ны қ,
тым
ләззатты
(Тәжібаев).
Ең ыстық, ең тәтті
кенжесі М ағжан - бәрі де Д ілдәнің бауырында
өскен (Әуезов). Қарабай Қ ұнанбайға
асабірсал-
қын
зілмен сойледі (Сонда).
Ескерту:
Тек
ақ, көк
сөздері күшейткіш буын
үстелгенде
аппақ
(ап-ақ емес),
көкпеңбек
(көп көк
емес) бөлып бірігіп жазылады. Мысалы: Қар
ап-
пақ,
бүркіт қара, түлкі қызыл. Ұқсайды қаса сұлу
ш ө м ы лған ға (Абай). Көл
көкпеңбек
бөлып жал-
тырап жатыр (Бақбергенөв).
Достарыңызбен бөлісу: |


title: . 5 . С Ы Н Е С І М Н І Ң З А Т Т А Н У П Р О Ц Е С І

text:
468
МОРФОЛОГИЯ
(Есенж анов).
Жақсыдан
ш арапат,
ж аманнан
ке-
сапат (М ақал). Осы сегіз үй ішіндегі ең
бүтіні
және
үлкендеуі -
ортада тұрған ж алпақтау бес
қанат үй (Әуезов). Бұл мысалдардағы затганған
сын есімдердің қасына анықталушы сөздерді қой-
ған ж ағдайда, қайтадан сы нды қ сипатқа ие бо-
лы п, аны қтауы ш ты қ қы змет атқара алады. М ы-
салдардағы
тымақтылар, қараның, жақсыдан, жа-
маннан, бүтіні, үлкендеуі
секідді сын есімдер тұрған
ор н ы н а, м а ғы н а л ы қ ерекш ел ігін е қарай зат
есімнің орнына қолданылып, зат есімге жалғана-
тын көптік, септік ж алғаулары н қабылдап тұр:
тымақты адамдар, қара халықтың, жақсы адам-
нан, жаман адамнан, бүтін үйі, үлкендеу үйі.
Ол сы н есімдердің заттану процесі біркелкі
емес, кейбір сын есімдер бүтіндей заттанып біржо-
ла субстантивтеніп кетеді. Олар:
жас, бала, ауру,
жүдеу, бай, кедей
т.б.
Бұлар заттық мағынада қолданылуымен бірге
кейбір тіркестердің құрамында ғана сапалық, сын-
ды қ м ағы нада кездеседі. Көп іш інен салпы ерін
бала
жігіт ш ы қты (М үсірепов). Талдан таяқ жас
бала таянбайды ,
Бала
бүркіт түлкіден аянбайды
(Х алы қәні). Қартайдық, қайғы ойладық, ұлғай-
ды арман, Ш ош им ы н кейінгі
жас
балалардан
(Абай). Қ азақ ауыз әдебиетінің бір
бай
жері -
Көкшетау (М ұқанов).
Жас
ұландар әңгіме баста-
ды (Жароков).
Ж оғарыда аталған сын есімдердің әрі затгық,
әрі сы нды қ м ағы на білдіруінің негізгі себебі о
бастағы зат есімнің атрибутивті қолданылумен
байланысты. Мұндай қолданылыс тілде анықтау-
ыш деп аталатын синтаксистік қызметгегі сөйлем
мүшесін қалыптастырған, ал бұл синтаксистік қаты-
настың тұрақтануы тілдің морфологиялық құры-
лымында сын есімнің дербес грамматикалық топ
ретінде қалыптасуына негіз қалады. Қазіргі қазақ
тіліндегі
жас, бала, кедей, бай, ауру, жүдеу
т.б.
сөздерінің атрибутивтік мәнде орнығуы - осы син-
таксистік қолданыстың нәтижесі.
Бұлар көбіне заттық мағынада қолданылады.
Сонымен, сын есімдердің заттану процесі бірдей
емес. О сы ған байланысты сын есімдердің көбі
уақытша, кейбіреулері толық субстантивтенеді.
4.6. А Д Ъ ЕК ТИ В ТЕН У АМАЛЫ
Адъективтену - басқа сөз таптары ны ң сын
есімге ауысуын білдіретін конверсиялық процесс.
Қ азақ тілінде сын есімнің өз алдына дербес
ф ам м атикалы қ топ болып қалыптасуына адъек-
тивтену процесінің атқарған рөлі зор. Себебі,
негізгі сын есімдердің барлығы о баста басқа сөз
таптары нан ауысып атрибутивтік мәнде қалы п-
тасқан сөздер болып табылады. Қ азақ тіліндегі
сын есімдер тобындағы
ауру, жамау, жүдеу, кебу,
ақсақ, сасық, жасық, қайнар
(бұла
к),ж анар
(тау),
қашаған, сүзеген, қабаған, тебеген, өңкиген, дүңки-
ген, өзге, басқа, ұш қалақ, ұшқыр
т.б. сөздер есім
мен етістік тобы ндағы сөздерден ауысып, сын
есімдерге айналған.
Қазіргі қазақ тілінде
ақ, қара, көк, бай, кедей,
жас, жарық, тең
сын есімдері атрибутивтік мәнде
орнығуы - осы синтаксистік қолданыс нәтижесі.
Бұлар әрі сы нды қ, әрі заттық м ағы нада қолда-
нылады.
Қызыл, жасыл, сары, ұзын, жүдеу, үлкен, кіші
т.б. сын есімге етістіктен ауысқан. Анықтауыш -
ты қ қызметте жиі жұмсалып, ол қолданыс эбден
тұрақталып адъективтенген. Бұл - сын есімдерді
жасаудың өзге тәсілдеріне қараған да онш а бел-
сенді емес.
Сы н есімдердің м ағы насы мен грамматика-
лы қ ерекшелігіне қарай түпкілікті және уақытша
адъективтенген болып бөлінеді.
Алаңғасар, шалажансар, біртоға, жалаңаш,
жарымжан, кішіпейіл, көнетоз, көнтерлі, төртпақ,
қашаған, ауру, тас бауыр, ұр да жық
т.б. сын есім-
дері деф орм аланған (әуелгі ф орм асы н ж оғалт-
қан ), идиом аланған. Бұлар ш ырай формалары -
мен де өзгере алады:
ашық ауыздау, көнетоздау.
Қ ұрам ы на қарай ж алаң және күрделі адъек-
тивтер болып бөлінеді.
Бір сөзден тұратын лексемалар
жалаң
деп
аталады. М ысалы,
қашаған, сүзеген, ақсақ, қызу,
бітеу
(жара).
Екі компонент немесе одан да көп сыңардан
тұратын сын есімдеркүрделі адъективтер деп ата-
лады. М ысалы,
ұр да жық, әпербақан, безбүйрек,
желаяқ, жатыпішер
т.б.
О сы мен байланы сты күрделі адъективтер
тұлға ж ағы н ан біріккен, күрделі, ф разеология-
л ы қ тіркес болып келеді.
Ш ы ғу тегіне қарай
Достарыңызбен бөлісу:


title: есім негізді, етістік - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
есім негізді, етістік
негізді
немесе
аралас түрдегі адъектив
болып
бөлінеді.
Сөз таптарының ішінде адъективтену процесі-
не зат есімдер мен етістік анағұрлым бейім. Бұл
генезистік негіздерінің бір болумен және атрибу-
тивтік функцияда жиі қолданылумен байланысты.
Зат есімнен сын есімдерге толы қ ауысқан
сөздер:
жамау, бұрау
(қамш ы),
асқақ, ұшқыр, көк
(аспан, шөп, түс),
ақ
(түс, ағарған ),
жас
(жас
мөлшері, жігіт).
САН Е С ІМ
469
Етістік түлғаларының адъективтенуі
Түбір етістіктерге қарағанда, оны ң белгілі
тұлғалары адъективтену процесіне жиі ұш ырай-
тындығы байқалады.
Адъективтенген қимыл есімдері:
үшқыр, тап-
қыр, білгір, өткір, үшкір.
Есімше формаларының адъективтенуі:
қиыл-
ған
(қас
),уылж ыған
(жас),
қашаған, сүзеген, те-
беген, алаған, береген, үшқалақ, ж аңғалақ, сасқа-
лақ.
4.7. С Ы Н Е С ІМ Н ІҢ С Ө Й Л Е М Д Е Г І Қ Ы З М Е Т І
Қазіргі қазақ тілінде сын есімдер сөйлем нің
барлық мүшелері бола алады.
Сын есімдер семантикалық ж ағы нан заттың
әр түрлі сыны н, сапа, белгісін білдіретін болған-
ды қтан , сөйлемде, негізінен, аны қтауы ш мүше
қызметін атқарады. Сұр бұлт түсі
суық
қаптайды
аспан (Абай). Қазақта
қара
сөзге дес бермедім
(Абай). Қыздырманың
қызыл
тіл түбіңе жетер
соны біл, Бұл алғаш қы
ауыр
жыл, еңбек істе адал
қыл (Торайғыров). Абайдың үстінде
қара
барқыт
қаптал ш апаны бар (Әуезов).
Ж елсіз
түнде
жа-
рық
ай (Абай) деген мысалдардағы
сүр, суық, қара,
қызыл, ауыр, қара, желсіз, жарық
сын есімдері өздері
тіркескен зат есімдерді аны қтап тұр. Айта кету
керек, сын есімдер кейде анықтауыш ты ң ан ы қ-
тауышы немесе күрделі, үйірлі аны қтауы ш ты ң
құрамында да жұмсала береді. Берілген мысалда-
ғы
суық
деген
түсі суық
құрамында
бүлттың
үйірлі анықтауыш ы болып тұр.
Қара
сын есімі
барқыт
зат есіммен тіркесіп, екеуі күрделеніп,
шапанды анықтап тұр. Сөйлемде анықтауыш болу
- сын есімнің негізгі қызметі.
1. С ы н есім ілік септікте тұры п, заттанып
келіп те йатаса байланысқан анықтауыш болады.
Жақсының
ж ақсылығын айт, нұры тасысын (М а-
қал).
Өткірдің
жүзі, кестенің бізі (Абай).
2. Сын есім табыс, барыс, жатыс, ш ы ғы с,
көмектес септіктерінде келіп заттанып, толықта-
уыш қызметін атқарады.
Білімдіден
ш ы ққан сөз,
талаптыға
болсын кез (Абай). Қ азақ
еңсүлуы н
“бота көз” , ең
жүйрігін
“бота тірсек” дейді (Мұста-
ф и н ). Өмірдің
қызығынан
күдер үздік (Абай) де-
ген сөйлемдердегі
білімдіден, талаптыға, сүлуын,
жүйрігін, қызығынан
сын есімдері заттанып келіп,
толықтауыш қызметін атқарып тұр.
3. Сын есім сөйлемде етістіктің алдында
тұрып, қимыл, іс-әрекеттің сынын білдіріп,
қалаи!
деген сұраққа жауап беріп, пысықтауыш болады.
Бетті бастым,
қатты
састым. Талап қыл
артық
білуге (Абай) деген сөйлемдердегі
қатты, артық
деген сын есімдер
қ а ла и і
деген сұраққа жауап
беріп, қимылды анықтап, пысықтауыш қызметін
атқарып тұр.
4. Сы н есімдер табиғаты ж ағы нан көптел-
мейді, септелмейді, тәуелденбейді. Көптік, септік,
тәуелдік ж алғаулары ж алғанса, зат есімнің ор-
нына жүреді, сы нды қ м ағы н аға заттық м ағы на
үстеледі.
Заттанған сын есім атау септігінде тұрып
қолданылса, ол бастауыш қызметін атқарады.
М ысалы:
Баланы ң жақсысы -
қы зы қ,
жаманы -
күйік (Абай).
Үялш ақ
сы бағасы нан құр қалар
(М ақал).
А қы лсы з
өзін м ақтап бы лж ы райды
(Абай).
Кең пейілді -
кем болмас (М ақал). Ақ
маңдай аппақ жұмыр мойнына, қолаң жібек ша-
шына, бетінің үлбіреген
қызылы
сонш алық жара-
сып тұр (Әуезов) деген сөйлемдерде
жақсысы,
жаманы, үялшақ, кеңпейілді, қызылы
сын есімдері
атау септікте тұры п, заттаны п, бастауыш қы з-
метін атқарып тұр.
5. Сын есім ж іктік тұлғада тұрып сөйлемнің
баяндауыш ы да болады. Бақты ғұл өзі де
кесек,
балуан денелі, иықты
(Әуезов). Осы адамдар ара-
сы
соншалық кереғар
(Әуезов). Төрде
оры нт ар,
төрде ж алғы з оты рм ақ ойында бар (Абай) деген
сөйлемдердегі
балуан денелі, иықты, кереғар, тар
сын есімдері (I, II, III жақ) ж іктіктұлғадатұры п,
баяндауыш қызметін атқарып тұр.
5. С А Н
Е С I М
Қазіргі қазақ тіліндегі сан есім - дербес сөз
табы. Ол басқа сөз таптарынан лексика-семанти-
калық, грамматикалық ж ағы нан ерекшеленеді.
5.1. САН Е С ІМ Н ІҢ Л Е К С И К А -С ЕМ А Н ТИ К А Л Ы Қ
С И П А Т Ы
Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер - заттың
немесе заттық ұғымдар мен құбылыстардың са-
ны н, мөлш ерін, бөлш егін, ретін білдіретін сөз
табы. Тек М ағаш ты
үш
күндей оңаш а алып оты-
рып, арманын есітті. (Әуезов).Ж/ш'атасын білген
ұл
жеті
жұртгың қам ы н жер (М ақал).
14-15
жа-
сы нда-ақ тамаш а әнш ілігімен даңқы ш ы ққан
(М ағауин).
Жетінші
тілек тілеңіз... (Бұқар ж ы -
рау) деген сөйлемдердегі
үш, жеті, 14-15, жетінші
сан есімдері есім сөздердің санын, ретін, мөлшерін
білдіріп, санды қ белгісін анықтап тұр.
|


title: МОРФОЛОГИЯ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
470 МОРФОЛОГИЯ Қ азақ тіліндегі барлы қ сан есімдер ж иы рма
ш ақты сөздер арқы ды жасалады. Оларды
бірлік, ондык, жүздік, мыңдық сандар деп беруге болады.
Бірлік
О нды қ
Жүздік
М ыңдық
бір
он
бір жүз
бір мың
екі
жиырма
екі жүз
екі мың
үш
отыз
үш жүз
үш мың
төрт
қы ры қ
төрт жүз
төрт мың
бес
елу
бес жүз
бес мың
алты
алпыс
алты жүз
алты мың
жеті
жетпіс
жеті жүз
жеті мың
сегіз
сексен
сегіз жүз
сегіз мың
тоғыз
тоқсан
тоғы з жүз
тоғы з мың
Миллион, миллиард сан есімдері түркі тілдері-
не, соны ң ішінде қазақ тіліне де орыс тілі арқы -
лы енген. Қ азақ тілінде қолданылатын
түмен сөзі
моңғол тілінен енген
сансыз көп деген м ағы наны
білдіреді.
М орф ологиялы қ құрам ы ж ағы н ан сан есім
дара, күрделі болып екіге бөлінеді.
Бір түбірден құралған негізгі және туынды сан есімдер дара сан есімдер деп аталады. Екінші тілектілеңіз... (Бұқар жырау).
Д ара сан есімдер іш тей н егізгі ж әнетуы нды
болып бөлінеді. Негізгі дара сан есімдерге мор-
ф ем алы қ бөлш ектерге бөлінбейтін сөздер жата-
ды. Есеттің
екі ж ағы н д а оты рған
екі жігіт оны ң
үстіне қон ж и я түсіп,
екі қолы нан тастай ұстап,
дедектетіп отырып... (Ж үнісов).
Туынды дара сан есімдер әр түрлі граммати-
калық ж ұрнақтардың жалғануы арқылы жасала-
ды. С алқы н судың ағы ны на
бірер сүңгіп алып ем
(Мүсірепов).
Үшеуі шүрегейді қайтеміз деген сөзге
түседі (Байтанаев).
Күрделі сан есімдер дара сан есімдердің тірке-
суі ж әне қо сарлан уы арқы лы ж асалады .
Он төртінде дөп-дөңгелек болып м інсіз толған ай
иы ққа көтерілгенше жүрді (Жүнісов).
Екі қызыл
әскер ш арш ап-ш алдығып келіп,
бір-екі сағат дем
алды (М омышұлы).
Сан есімнің негізгі бір ерекшелігі - басқа сөз
тап тары нан ж асалм ауы . Б арлы қ сан есімдер
есептік сан есімдердің өзара тіркесу, қосарлану,
әр түрлі жұрнақтардың жалғануы негізінде қалып-
тасқан.
Сан есім зат есіммен, заттанған сөздермен
тіркесе келіп, оларды сан мөлшері ж ағы нан ай-
қындап, анықтауыш ы болып табылады.
Бір кісі м ы ңға,
жүз кісі сан ға, Әлі жетер
заман ж оқ (Абай). М айысып нәзік белім бұраң
қаққан,
қырық түрлі дана кеудем өнер тапқан (Сара
ақы н). Бұл ш оқ орман
екі-үш ш ақыры м жерде
оқш ау тұр (Есенжанов) деген сөйлемдердегі
бір, жүз, қырық, екі-үш сан есімдері
кісі, дана, шақы- рым сөздерін сан ж ағы нан анықтап тұр.
Сан есімдер кей жағдайда зат есімсіз де қол-
даныла береді. Мұндай қодданыста сан есім зат-
ты қ м ағы наны , оның мөлшерін және сандардың
өз атауы ретінде жұмсалады.
Мысалы:
Мыңнан біреу ш ыққанда басшы бо-
лы п ,
Жүзден біреу ш ықса екен соңы на ерер (Ду-
латов).Х/ш ш уала болса, ауыздағы кетер,
төртеу түгел болса, төбедегі келер (М ақал). Ш аруаның
біреуі екеу болып (Абай). Өтемістен туған он едік,
Онымыз атқа мінгенде (Махамбет) деген сөйлем-
дердегілш//«я«,
жүзден, алтау, тортеу, біреуі, оны- мыз сан есімдері
адам деген ұғымды, яғн и әрі
заттық ұғымды, әрі сандық мөлшерін білдіріп тұр.
Қазіргі қазақ тілінде сем антикалы қ ж ағы -
нан сан есімге жақын біраз сөздер тобы бар. Олар:
-салмақ өлшемдерін білдіретін сөздер:
қадақ, пүт, келі, батпан; ; -көлем мөлшерін білдіретін сөздер:
бір шым- шым, біруыс, бір тілім, бір қүшақт.Ь. - қалы ңды қ өлш емін білдіретін сөзер:
пы- іиақ сырты, шынашақ, бармақ, екі еліт.б. - қаш ықтық өлшемін біддіретін сөздер:
адым, таяқ тастам, шақырым, қозы көш жер, ат шап- тырым т.б.
- ұзындық өлшемін білдіретін сөздер:
түтам, сынық сүйем, кере қарыс, кез, аршын, қүлаш т.б.
- сан есімдердің тура мағынасындағы сөздер:
жарты мағы насы н білдіретін сөздер:
жарты, жарым; бір мағы насы н білдіретін сөздер:
жеке, дара, жалғыз, жалқы; екі мағынасын білдіретін сөздер:
егіз, қос, пар; төрттен бір мағынасында:
ширек сөзі;
уақыт мөлшерін білдіретін сөздер:
сүт пісірім уақыт, шай қайнатым, биенің бір сауымындай уақыт. Бұл сөздер мөлшерлік м ағы нада қолданыл-
ғанымен, лексика-грамматикалық ерекшеліктері-
не қарай басқа сөз таптарына жатады.
5.2. САН Е С ІМ Н ІҢ М О Р Ф О Л О Г И Я Л Ы Қ
Е Р Е К Ш Е Л ІК Т Е Р І
Сан есім - дербес лексика-сем антикалы қ
ерекшеліктері, өзіндік морфологиялық белгілері,
синтаксистік атқаратын қызметі бар сөз табы. Сан


title: С А П ЕЛЛІҮІ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
С А П ЕЛЛІҮІ 4 / 1 есімнің басқа сөз таптарынан негізгі айырмаш ы-
л ы ғы - зат есіммен тіркесіп, санды қ ж ағы н ан
аны қтау ж әне зат есімсіз қолданы лы п, санды қ
атауды білдіру. Сан есім басқа сөз таптары нан
жасалмайды.
Сан есім контексте қолданылуына қарай зат-
ты ң нақты санын, ретін, мөлш ерін, болшегін
білдіреді, санды қ м ағы наны тұспалдап, болжап
көрсетеді. Осымен байланысты сан есімдерге
сөзтүрленім жұрнақтарының жалғануы да біркелкі
емес.
Сан есімнің негізгі қызметі заттық ұғымдар
мен құбылыстарды сандық жағынан анықтау бол-
ғанды қтан, әдетте морфологиялық өзгерістерге
түспей қолданылады.
Бес нәрседен қаш ы қ бол
(Абай).
Алты атанға қос артып,
Алты жыл қоныс
қарадым (Сейфуллин). Аран ішінде
екі атқа же-
гулі тұрған ш ананы алып ш ықты (Бегалин). Ол
үш-төрт адам сыйғандай қайы қ тауып, балық
аулайтын ау сатып алып, кәсіпке кірісті (Шәріпов).
Сан есімдер зат есімнің жалғауларын қабыл-
дап, заттық мағы нада да қолданыла береді.
Онын алып,
тоқсаннан дәм е қы лы п (Абай).
Ж ет і күш іктің
бесеуін көздеріне қарап елтірді де,
екі кіш кенесін тірі қалдырды (Әуезов).
Ж иы рмаға келмеген бала жігіттің сөзінде нәр де, зәр де бар
екен (М ұстафин) деген сойлемдердегі
онын, тоқ- саннан, бесеуін, жиырмаға сан есімдері тәуелденіп,
септеліп, әрі заттық, әрі санды қ ұғымды қатар
білдіріп тұр.
С ан есімдер құрам ы на қарай дара сан есім
ж әне күрдеді сан есім болып екіге болінеді. Бір
түбірден құралған негізгі және туынды сан есім-
дер дара сан есім деп аталады.
Екеуі де м аған
жалт қарасып... (М ағауин). С оны ң
жеті жылы -
баспасөз маңында (Н ұрш айықов) деген сәйлем-
^дердесі
екеуі, жеті сан есімдері бірі негізгі, екіншісі
туынды күйінде келіп, дара сан есім болып қол-
данылған.
Негізгі ж әне туынды сан есімдердің тірке-
суінен я қосарлануы нан ж асалған сан есімдер
күрделі сан есімдер деп аталады.
Үш жүзден аса
крестьян соғысы, қарсылығы болған екен (Әуе-
зов). Тіпті
жиырма-отыз түтіні бар ауылдар да
“ Ы н ты м ақ” , “ Б ірлік” , “Тегістік” деп ат қойы п
та үлгіріпті (М ағауин).
1720 жылы орыс патш а-
сы ПетрІ Ертіс бойын өрлеп... (Н ұрш айы қов)
деген мысалдарда
үш, жүз, жиырма-отыз, 1720 сан
есімдері тіркесу және қосарлану арқылы күрделі
Сан есім болып тұр.
Күрделі сан есімдердің құрамындағы сан есім-
дердің тіркесуі мынадай жолдармен болады:
а) бір санды екінш і сан ға қосыгі айту арқы-
лы. Бұл тәсіл арқылы жасалатын сандардың құра-
мы бір сан ға екінш і санды қосу жолымён бері-
леді. Мысалы: 7 5 -/4 жасында Гүлияны Бұзау-
баққа алты қараға бергеніне, міне, төрт-бес жыл
болды (Сейфуллин). Х олмға жеткенш е
150 ки-
лометр жер жатыр (М омыш ұлы) деген сойлем-
дердегі
13, 14, 150 сан есімдерінің құрамындағы
сан есімдер
10, У Ш сандарына
3, 4, 5#сандары н
қосу арқылы жасалып берілген;
б) бір санды екінші санға көбейтіп айту жолы
арқылы. Бұл тәсіл арқылы жасалған күрделі сан
есімдер құрамы бір санды екінш і санға көбейту
жолымен жүзеге асады.
5000 жылқы 25 сомнан
125000 болады (М ұстафин) деген сойлемдегі
5000 құрам ы ндағы жеке сандар (5 пен 1000) көбейту
(5x1000) арқылы жасалып тұр.
Күрделі сан есімдердің тіркесуі арқылы жа- салатын осы тәсілдер қосылмалы жэне көбейтіл- м елі, ал екеуінің де араласып келіп жасалуы ара- лас күрделі сан есімдер тіркесі деп аталады. 1931 ж ы лд ы ң қ а р а ш а а й ы н ы ң ж и ы р м а үш інде...
(Ж үнісов) деген сойлемдегі
бір мың (1x1000),
тоғыз жүз (9x100) - көбейтілмелі сан да,
отыз б ір ( 30+1) - қосылмалы сан.
Контексте қосымша күрделі сан есімнің соңғы
ком понентіне ж алғанады . Біздін зам аны м ы зға
жеткен үлгілердің ең көнесі, әрі кәлемдісі -
бір мың тоғыз жүз алпыс тоғызыншы жылы жазыл-
ған атақты дидактикалы қ ш ы ғарм а - “ Құтадғу
білік” (М ағауин) деген мысалдағы ретгік мағына
білдіріп гұрған қосы м ш а соңғы , я ғн и
тоғызын- шы сөзіне ж алғанған.
Дара сан есімдер де, күрделі сан есімдер де
зат есіммен тіркесіп қолданы лғанда, зат есімге
көптік жалғауы жалғанбайды.
Сейітқүл отыз үйлі кедейіне кетпен беріп, жер тегістеп, егін егуге кірісті (Алтынсарин).
Қазіргі қазақ тілінде
алпыс, жетпіс, сексен, тоқсан сан есімдерінің құрылысы ерекше.
Ал-пыс, жет-піс сөздеріндегі
-пыш, -мыш эле-
менті ескі дәуірде
он мәнін берген, ал
сексен, тоқсан - сегіз он, тоғыз он сөздерінің бірігуі арқылы жа-
салған сан есімдер.
Сан есім сейлемде жеке сөйлем мүшесі бо-
лумен бірге кейде күрделі сөз құрам ы на кіріп,
күрделі сөйлем мүшесі қызметін атқарады.
- етістікпен тіркесіп күрделі баяндауыш бо-
лады. Қанаев кекірейіп кербезденбей, көптің
бірі болып, жұпыны түрмен отыр (М айлин).
-
рет, жасар, есе, мәртебе, күн, жыл сөздерімен
тіркесе келіп,
қаншаі деген сұраққа жауап беріп,


title: Ж асалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Ж асалым белгілері: ерін (е р ін -е р ін д і),
тоғы сы ң қы , ілгерінді, тербеліңкі (ұяң), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң тоғы сы ңқы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң (ызың),
жіңіш ке, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: ерін (ерін -ерін д і),
т о ғ ы с ы ң қ ы , ұяң , ілгерінді (ж у ан ), ер ін д ік
дауыссыз дыбыс.
Д дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Жуан езулік түрі: ДАУЫС, Д Ы Б Ы С т.б.
(17- 1-сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қы зыл иек озара
жымдаса тоғысады (1), жасалу орнына қарай тіл
ұшы; тіл ауыз қуысында кейін ш егініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қарай кей ін ді; дауыс
желбезегі жартылай тербеледі (5-3), желбезек
қаты сы на қарай тербеліңкі; ерін жазылы п (езу
тартып) барып жасалады (1-3), ерін қаты сы на
қарай езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қы зыл иек озара
босаң тоғы сады , тоғы сы м күш іне қарай босаң
тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, комей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай комей
қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі: тіл ұшы мен қызыл иектің тоғы -
сымы босаң леппен аяқталады, тоғысым бітіміне
қарай босаң лепті; дауыссыз ызың дыбыстала-
ды, үн қатысына қарай ұяң; әуез қатысына қарай
жуан және езу әуезді дыбыс болып табылады.
Д жуан езулік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ң қы ,
кейінді, тербеліңкі (ұяң), езулік дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: босаң тоғысыңқы, комей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: босаң лепті, ұяң (ызың),
жуан, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипатгамасы: тіл ұшы, тоғы сы ңқы ,
ұяң, кейінді (жуан), езулік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: Д Е Н Е , Д ІРІЛ
т.б. (17- 2-сурет)


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=59#Д_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Жуан_езулік_түрі:_ДАУЫС,_Д_Ы_Б_Ы_С_т.б.__(17-__1-сурет)_Жасалымы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=59#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң_(ызың),_жіңіш_ке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=59#Естілім_белгілері:_босаң_лепті,_ұяң_(ызың),_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипатгамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=59#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_тоғы_сы_ң_қы_,_кейінді,_тербеліңкі_(ұяң),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: АЛҒЫ СӨЗ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
6 АЛҒЫ СӨЗ негізінде пайда болған үш дербес механизмі бо-
лы п табылады. С онды қтан сөзжасам лингвис-
тикалы қ зерттеудің лексикам ен ж әне морфоло-
гиямен терезесі тең саласы ретінде танылуға тиіс”
(Ф .М .Березин, Б.Н.Головин).
Екінш і бір көңіл аударатын нәрсе - қ азақ
әдеби тілінің грам м атикалы қ қүры лы сы н ы ң
қазіргі қалпы дегенге байланысты. Тілдегі түрлі
иерархиялық деңгей-сатылардың бір-бірінен да-
раланы п саралануы бір жыл, я бір ғасыр емес,
талай-талай замандар бойғы, үздіксіз өте үзақ
процестің нәтиж есінде барып қан а жүзеге аса-
ты ны белгілі. Б ірақ өзара бүлай қан ш алы қты
бөлектенгенмен, түрлі грамматикалық категория-
лардың, әр алуан сөз формалары ның бірінің ор-
ны на бірі қодданылуы сияқты араластығы, яғни
оларды ң бір-бірінен іргесі толы қ ажырай қо й -
м аған “қозы қо сп ай ” да бір кезі болғаны белгілі
дәрежеде В.В.Виноградовтың м ы на бір теория-
л ы қ , қағидалы қ түж ы ры м ы ны ң тағы бір дәлел
айғағы сияқты көрінеді. “Морфологические фор-
мы - это состоявш иеся синтаксические формы.
Нет ничего в морфологии, чего нет или прежде
не было в синтаксисе и лексике. И стория мор-
фологических элем ентов и категорий - это ис-
тория смеш ения синтаксических границ, исто-
рия превращ ения синтаксических пород в мор-
фологические”. Ш ы ны нда да, тілде бардың бәрі
қолм ен қойғандай ап -а н ы қ , көрінеу емес. Әр
заман ғалымдары онда әлдеқаш ан“жаралып, жа-
салып қойған нәрселерді” өз уақытындағы лин-
гвистика ғы лы м ы ны ң талап, деңгейі түрғысы-
нан, Абайш а айтқанда “көзбен көріп, ақы лм ен
біліп, сезбекке тиіс”. Енді сондай тілдегі кейбір
баяғыда “жаралып, жасалып қойған нәрселерге”
қы сқаш а тоқталып өтейік. Бүл ретте әуелі мына
бір тіл деректері көңіл аударады.
Куйін түс ауа болыс Бақтыгүлды өзінің сегіз қанат аппақ үйінің сыртындагы көгалга шақыр- тып алды (Әуезов);
Бар жазықтан үстін биік төбеде шабытымен өзі болып отырып қалган Абай қуанышты бір мақтаныш сезді ( Сонда);
Тоты- дайын таранган, Сүңқардайын сыланган (Фольк-
лор);
Балы тамган жас қамыс, Ормасаңшы көктейін (Абай).
Б ү л ж е р д е к ө ң іл а у д а р а т ы н н ә р с е -
келтірілген мысалдардағы
күйін, үстін, тоты- дайын, сүңқардайын, көктейін лексемалары ның
соңындағы ти ян ақ
-ын(-ін) элементі. О сы
-ын ( - ін) түлғалы сөз формалары түркі тілдерінде
жалпы әріден келе ж атқан көне қүбылыс сана-
лады, мысалы:
кйпйп -
Шпйг днем и ночью, денно
и нощ но;
йМ верх, йзійп верхний (Н а д ж и п );іМ л
Ъоза&а верхний косяк (Мукаддимат),
ко)ін ]іІ год
овцы,
ко}ін кунда. в день овцы (Истор. разв. лекси-
ки тюрк.языков), Вамберише:
күн<күйүн (причас-
тие от глагола
күй/) горящий, сияющий (Егоров).
Бүл деректерден
күйін (күйүн) ж әне
үстін (үстүн) сөздерінің ең алдымен дериватты қ си-
патын, сол түста ж әне алдыңғы туылымдағы -
ін/үн ж алғам ы ны ң етістіктен есімш е, ал кейінгі
үстін (үстүй) туылымындағы
ін/үн жалғамының
енді үстеуден сын есім жасап түрғандығьш көруге
болады. Яғни бір дериваттық түлғаның екі түрлі
қызметте жүмсалғандығы байқалады. Осы жер-
де ж оғары дағы
қойын (йъиі), қойын (күн), қысы- жазын, күнүн-түнүн, көктейін дегендердегі, сон-
д а й -а қ “пазуха” үғымын білдіретін
қойын (мүның
Махмүд Қ аш қари д а
қой түріндегі лекси калы қ
дублеті де бар) ж әне
сайын шылауындағы (хақас
тілінде бүл дериватты ң
сай түрінде қолданы ла-
ты ны белгілі), тілдегі жалпы осы қүры лы мды
өзге де сөз ф ормалары ндағы
-ын/ін/үн ф орман-
ты ны ң грам м атикалы қ статусын түсіндірудің
қазір едәуір қиы нды ғы бары ойлантады. Себебі,
бүл
-ы н/ін/үн ф орманты түркологияда көптен
“архаический афф икс инструментального паде-
жа” деп түсіндіріліп келеді. Ал В ам бери м үн ы
( -
ы н/ін/үн ж алғамы н), мысалы
күйүн дегендегі
с о ң ғы
-үн қ о с ы м ы н (ж о ғар ы д а к е л тір д ік )
етістіктен есімше жасайтын формант деп қарай-
ды. Б ір а қ д әл осы ф орм а “М укадди м атта”,
“ Г ү л с т ан д а ” үстеуд ен сы н есім туды раты н
ж үрнақ ретінде сипатталған. Сөз болып отырған
бүл
-ын-ін-үн формантының грамматикалық ста-
тусын тиянақтаудың қиыңдығы, міне, осы сияқты
түрлі пікір алалығынан келіп шығады.
Қ ы сқасы , тілде мүндай бір кезде “жаралып,
жасалып қойған” (Абай) “өз ішіндік, өзі үшіндік”
бізге ж үмық-жүмбақтар, әрине, аз емес. Қай за-
ман ғалымдары да оларды оралып және өте ал-
майды. Ғылымның жалпы адам ойын үнемі өзіне
бүру, тарту қасиетінің, бірден-бір м ән-маңы зы-
ның, мәңгілігінің өзіде, сірә, осында жатса керек.
Бүл арада сәл пысықтай түсетін нәрсе: кейбір
басқа тілдердегі сияқты , түркі тілдерінде дағды-
лы “д е н ь” м ағы насы ндағы
күн сөзі планета
мәніндегі
күннен алынған. Ал соңғы “солнце”
үғы м ы ндағы
күн атауы “жечь, гореть” дегеннең
келіп ш ы ққан . Біраз түркі тілдерінде
гүн-гүнеш, күн-күнес, күн-күнеш, күн-күйеш (кояш ) қосары
осы солнце мағынасында жарыса қолданылады
(В.Г.Егоров). М.Әуезов жоғарыда келтірілген
үзіндіде “Қ араш -қараш оқиғасында”,
күйін лек-
семасын да солай осы “күн” мәнінде, қолдан-
ған, яғн и
күн түс ауа дегенді
күйін түс ауаде п
айтқан.


text:
472
МОРФОЛОГИЯ
күрделі анықтауыш,
т к ү н , жылы
сөздері сан есім-
дерге тіркесіп
қаш ані
сұрағына жауап беріп, пы-
сықтауыш қызметін атқара алады. Алыстан
алты
жасар
бала келсе, алпыстағы ақсақал келіп сәлем
берер (М ақал).
Он алты жасар
Б ақты ғұл
он ж а-
сар
осы Тектіғұлды біресе жетектеп, біресе арқа-
лап, н ағаш ы деген ел болмы сқа зорға жетіп еді
(Әуезов).
Е кірет
ас құйылмаса... (Әуезов). Осы-
дан
2-3 жыл
бұры н есірік інісі Ерібай оттың ба-
сын сипап қалды (Сәрсенбаев). Хан сөзіне сен-
генім,
он күн
мұрсат бергенім (Махамбет).
Сан есім
сағат
сөзімен тіркесе келіп, екі
ж ақты қы зм ет атқарады. Бірінш іден, сан есім
сағат
сөзінің алдында келіп, оны аны қтап,
қан-
ша
? деген сұраққа жауап береді де, күрделі аны қ-
тауы ш болады . А й н а л д ы р ға н
23 сағат т ы ң
ішінде... (М омышұлы). Екіншіден,
сағат
сөзінен
кейін қолданы лы п,
қаш ані
деген сұраққа жауап
беріп, уақыт, мезгіл м ағы насы н білдіреді. Ертең
таңертең
сағат сегізде
барлы қтары ңы з сақадай
сай тұрыңыздар (Ж ұмаділов) деген сөйлемде
са-
ғат сегізде
тіркесі - мезгіл пысы қтауыш қы з-
метін атқарып тұр.
5.3. САН Е С ІМ Н ІҢ М А ҒЫ Н А Л Ы Қ Т О П Т А РЫ
Сан есімдер қолданылу ерекшеліктеріне қарай
бір тобы зат есіммен тіркесіп, оны анықтап, есебін,
ретін, м өлш ерін білдірсе, біразы ж и н ақты лы қ
ұғымды, бөлш ектік үлесті, шамалық, болжалдық
мағыналарды білдіреді. Осындай мағыналық ерек-
шеліктеріне қарай сан есім алты топқа бөлінеді.
Олар:
есептік сан есім, реттік сан есім, ж инақ-
тық сан есім, топтау сан есімі, болжалдық сан
есім және бөлшектік сан есім.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: .3 Л. Есептік сан есім - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
5 .3 Л. Есептік сан есім
Есептік сан есім заттың нақтылы санын және
абстракты сандық ұғымды білдіріп,
қанша?неше?
деген сұрақтарға жауап береді. Есептік сан есімнің
арнайы грамматикалық көрсеткіштері ж оқ, олар
түбірден тұрады.
Абай жаз сайын Ж аңы лға деп
бір сиыр, 2-3 бие сауын жіберіп отыратын
(Әуе-
зов).
Тірі боп жүз жыл жасап тек түрудан, Бір
күн артық ел үшін еңбектенген
(Бұлқы ш ев).
Екі
жаман ауыл болмас, ауыл боса, қауым болмас
(М ақал).
Ғы лы м ға жас күнімнен еттім талап,
Талпынып төрт үлағат т ан тағлым алып
(Әріп)
деген сөйлемдердегі
бір, 2-3, жүз, екі, төрт
сан
есімдері өздері анықтап тұрған
сиыр, бие, жыл, күн,
жаман, үлағат
сөздерін сан ж ағы нан аны қтап,
қанша ? неше
?деген сұрақтарға жауап беріп, есептік
сан есім болады.
Қ азақ тілінде есептік сан есімдер деректі са-
н а у ға б о л аты н зат п ен за тт ы қ ұғы м д ар д ы
білдіретін сөздерді ғана айқындап, солармен сөз
тіркесін жасай алады.
Есептік сан есім жеке, зат есімсіз қолданыл-
ған жағдайда абстракты сандық ұғымды білдіріп,
соны ң атауы ретінде қолданылады.
Елу үш
пен
жиырма алтыны
қоссаңы з қанш а болады? (М о-
мышұлы) деген сөйлемдегі
елу үш, жиырма алты
сан есімдері абстракты мәнде жұмсалып, оның
озінің атауы ретінде қолданылған.
Есептік сан есімдер құры лы сы мен дәреже-
сіне қарай бірлік, ондық, жүздік, мыңдық сандар
болып болінеді. Бірлік сандарға#//? санынан бас-
тап
о н-
ға дейінгі, он ды қ сандарға
он, жиырма,
отыз, қырық, елу, алпыс, жетпіс, сексен, тоқсансш-
дары жатады. Жүздік, мыңдық сандарға жататын
созер:
жүз, екіж үз..., мың, екім ы ң
т.б.
Осы аталған топтарды құрамына қарай
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
дара
ж әне
күрделі - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
дара
ж әне
күрделі
деп болуге болады. Дара сан есім-
дерге
бірлік, ондық
сан атаулары және
жүз, мың
создері жатады. Осы таулардың ж ы қпы лы нан
сылдырап
сегіз
бұлақ ағады (Ш аш кин).
Күрделі есептік сан есімдер ж оғары да атал-
ған сан есімдердің бір-бірімен озара тіркесуі ар-
қы лы жасалады. О ларға
он бірден
басталған,
жүздік, мыңдық
атауларға дейінгі сандар жатады.
Алдымен ж оғары дәрежелі сандар, содан соң
томен дәрежелі сандар арнайы грамматикалық
корсеткіш сіз тіркеседі. Осыдан
он бес
, жиырма
күн кейін Абай мен Ербол елге келе жатты (Әуе-
зов). Кокпекті деген қаланы ң солтүстік ж ағы на
қарай
отыз бес
ш ақы ры м жерде... (“Дала уал.”
газ.) деген сойлемдерде
он бес, отыз бес
күрделі
есептік сан есімдері болып табылады.
Есептік сан есімдер зат есіммен тіркесіп, оны
аны қтап тұрғанда, морфологиялы қ озгерістерге
түспейді. Жас бала анадан туғандае/с/түрлі мінез-
бен туады (Абай). Коп ұзам ай
төрт
салт атты да
озектің бергі қы ры на котеріле берді (Ж үнісов).
Отыз
е/с/омыртқаның буынан Зырлап аққан қара
қан (Доспамбет жырау) деген сойлемдердегі
екі,
төрт, отыз екі
сан есімдері
түрлі, салт атты,
омыртқа
сездерінің алдында келіп, еш қандай
морфологиялық өзгерістерге түспей оларды сан-
ды қ ж ағы нан аны қтап тұр. Бұл - сан есімнің
негізгі атқаратын қызметі.
Есептік сан есімдер септік, коптік, тәуелдік
жалғауларын қабылдағанда, заттық мәнге ие бо-
лып, зат есімнің қызметін атқарады.
САН Е С ІМ
473
Атау септікте тұрып тәуелденіп те, тәуелден-
бей де бастауыш бола алады. Мен істедім деген-
ш е,
Мың
істеді десейш і,
Мың
істеді дегенш е, Ер
істеді десейші (М омышұлы). Бәріміз бір босаға-
да,
біріміз
құл,
біріміз
күн болып жүргенімізді
көріп қалай отыра аламыз? (Мүсірепов).
Ілік септік жалғауын қабылдап, матаса бай-
ланы сы п, анықтауыш болады.
Біріңнің
астыңа
бірің түсіп жатқандарыңды ендігәрі көрмейін деп
едім (М үсірепов).
Бірдің
кесірі м ы ң ға,
Мыңның
кесірі түменге (Мақал).
Атау, ілік септіктерінен басқа септіктерде
тұрып, толықтауыш қызметін атқарады. Қос басы
төрт кісі еді ғой,
онға
ж еткізерсің (М ұстаф ин).
Мыңды
алған, бірді беріп Ақтабанды (Махамбет).
Секідді тұрпаттары сайы пқы ран, С арқы лы п өз-
ара ш ы ққан
жүзден, мыңнан
(Омаров).
Күрделі етістік құрам ы нда келіп немесе
сөйлем аяғы нда келіп жіктеліп, баяндауыш қыз-
метін атқарады.
Бір
көруге ғаш ы ғы н дай , Сені
түнде жоқтады-ай! (М әуленов). Қ ұнанбайды ң
қара жал бурыл аты дәмелі бәйге аттың
бірі
еді
(Әуезов). Олар
жүз сексен,
біз
жүз жиырмамыз
(Макаренко).
Бір жасап, екі жасап
Әзім өсті, Онан
соң медресеге барып түсті (Торайғыров).
Сан есім жатыс септікте тұрып, сөйлем аяғын-
да баяндауыш болады. Жасым биыл
жиырма ал-
тыда
(М омыш ұлы). М ұраттың жасы биыл
отыз
екіде
(Ахтанов).
Осылармен бірге есептік сан есімдері төмен-
дегідей тұрақты тіркестер құрамында кездеседі:
Б ІР саны: бір жасап қалу, бір киер, бір қай-
науы ішінде, бірқыдыру жер, бір сабақ жіп бер-
меу, бір сөзді, бір сырлы, сегіз қырлы, бір шөкім,
бір қайнаты м уақыт т.б.
ЕКІ саны: екі асығыс, бір қарбалас, екі дүние-
де, екі жарты бір бүтін, екі жеп биге ш ығу, екі
жүзді, екі арада шыбын өлу, екі иы ғы н а екі кісі
мінгендей, екі иы ғы нан дем алу, екі кеме басын
ұстау, екі көзі бұлаудай, екі көзі тертеу болу, екі
қолға бір күрек, екі ойлы, екі ұшты, екі еткізбеу,
екі ш оқы п бір қарау т.б.
ҮШ саны: үш қайнаса сорпасы қосылмау,
үш ұйықтаса түсіне кірмеу т.б. С ы зды қ Қоқан
хандығын қорғап шығатыны оның тіпті
үш үйык-
таса түсіне кірмейтін
(Есенберлин).
ТӨРТ саны: төрт арыстың баласы, төрт аяғы
тең жорға, төрт түлік мал, төрт құбыласы сай, төрт
көзі түгел, төрт тағандау т.б. Төбе би болмасаң да,
торт арыстың төбе биін
сен сайлап бердің (Әуезов).
БЕС саны: бесаспап адам, бес бересі, алты
аласы жоқ, бессайыс, бесенеден белгілі, бес сау-
сақтай білу т.б. Тілеуберген - ш ынындада, өнерді
меңгерген
бесаспап
жігіт (Сәрсенбаев).
АЛТЫ саны: алты қырдың асты, алтыбақан
т.б.
Алты кырдың астынан
ән ш ырқасам, Дау-
сым отарбадан кейін емес (Біржан сал).
Ж Е Т І саны: жеті қабат жер асты, жеті ата,
жеті күн, жеті түн, жетісін беру, жерден жеті қоян
тапқандай т.б. Б ұлар
жеті түнде
үркіп, қиқулап,
ұшқан қаздардай болып, өзекке қарай құлай шап-
ты (Әуезов).
тоғыз
саны: тоғы з жолдың торабы, тоғы з
қабат торқа, бір тоғы з, тоғы з құмалақ т.б.
Тоғыз
жолдың торабы Ташкентке
кімдер келіп, кімдер
кетпеген (“ Қ аз.әйелд.” журн.).
отыз
саны: отыз күн ойын, қы рық күн той-
ын қылу, отыз тістен ш ы ққан сөз отыз рулы
елге тарар т.б.
Отыз күн ойын, кырык күн тойын
қылып, қы зы қ думанға кенеліпті (“Әлем халық-
тарының ертегілері”).
Қ Ы Р Ы Қ саны: Қырықтың бірі қызыр, қысқа
күнде қы ры қ шабу, қы рқы н беру, қы ры қ күн
т.б. Мысалы: Егер Кене шын қазақ елінің қамын
ойласа, маңайындағы қазақ руларын
кырык күнде
кырык рет
шауып неге маза бермейді? (М ұқа-
нов).
Есептік сан есім әзге сөз таптарынан жасал-
майды. Тілдің тарихи даму процесінде есептік сан
есімдер арқы лы сөзж асам ны ң әр түрлі тэсілдері
арқылы жаңа сөздер жасалған.
Есептік сан есімдердің ішінде лексика-семан-
тикалық және грамматикалық жағынан бір сан
есімінің қолданылу, стильдік ерекшелігі сан алуан.
Бір сан есімі, ең алдымен, есептік сан есімі
ретінде заттың санын, мөлшерін білдіреді. Жарас
деген м олданы ңбір ұл, бір қызы бар екен (Дула-
тов). И гілік еш кімді бір адым ж ақы н датқан да,
алыстатқан да ж оқ (М үсірепов). Нені сүйдім,
дүниеде неден күйдім, Қазысы оның - арым мен
бір-ақ құдай! (Абай). - М іне, саған сы йлы қ деп,
- бір әдемі бәкі, бір қаламсап және бір кітап берді
(Алтынсарин) деген сейлемдердегі бір сөзі
үл, кыз,
адым, күдай, каламсап, кітап
деген зат есімдерді
сан ж ағы нан анықтайды.
Осы тура м ағы насы негізінде бір сан есімі
тілде қолданылу ерекшеліктеріне қарай басқа да
ауыспалы лексикалы қ мағыналарды білдіре ала-
ды және әр түрлі қосымш алардың ж алғану, бір
сан есімнің қосарлануы, сөздермен бірігіп қолда-
нылуы арқылы жаңа создер жасай алады. Бір сан
есімінің сан түрлі м ағы насы контекст арқылы
ажыратылады.
Бір сан есімінің басты ерекшеліктері:
|


text:
474
МОРФОЛОГИЯ
- етістіктің алдында келіп, бастапқы нақты
сандық мағынасы көмескіленіп, күшейткіштік ма-
ғына үстейді: Бала көзінің астыменбір қарап алды
(Бақбергенов). Төстіктен іске таргып кәуап қы л-
ды, Ж ейік деп оңашадабір сүйсініп. (Кете Жүсіп).
Қан жы лаған халқын көріп, жүрегі бір өртенсе,
қаны бір қазақтан қан қақсаған халқын тағы көріп
жүрегі екі өртенеді (Есенберлин). Май айында ке-
ремет, Бұлттан аспан күркіреп, Рахман жаңбыр
құ й ы п ,Б ір басылады, сіркіреп (Сейфуллин).
- белгісізд ік м ағы н асы н д а қо л д ан ы л ы п ,
белгісіздік есімдігі болады.
Бір
үшеу көш ені ба-
сына көтеріп келеді (Мұстафин). Қаз, тырна қатар-
л аны п қайтса бермен, Астында ақ ш омш ы жүр,
ол
бір
керуен (Абай). Бірақ ж аң ағы
бір
ой сап
ете түсті де... (М үсірепов).
- сын есіммен тіркескенде, сы нды қ м ағы на-
ны күш ейту мәнінде қолданы лады . М ысалы:
Д үниенің ғылымын білмей қалм ақты қбір үлкен
зарарлы над ан д ы қ (Абай). О қуш ы тал ап кер
тірлігінде ол - ең бір бақытты ш ақ (Әуезов).
- санды қ м ағы надан ауытки келе
бір
сөзі
біресе
шылауының орнына қолданыла береді. Көзі
бір
сығырайыгі аш ылып,
бір
ж ұм ы лы п қалуға
кетеді (Әуезов). Қалқай Жүсіптің
сөзінебір
қыза-
рып,
бір
сұрланы п оты рып, төзе алмады (М ай-
лин). Ж андос
бір
отырып,
бір
тұры п, залдан
ш ықпады (Жұбанов).
-
уакыт, күн, мезгіл, кез, сәт, заман, жолы
си-
яқты сәздерм ен тіркесе келе, болж алды қ м ағы -
нада мезгілді білдіреді.
Бір куні
Кәдіберген ота-
ғасы сасқалақтап... (М айлин). Амалсыз тағды р
бір күн
кез болмай ма? (Абай).
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=603#Бір_куні_Кәдіберген_ота-_ғасы_сасқалақтап..._(М_айлин)._Амалсыз_тағды_р_бір_күн


Бір кезде ай-
ырылмастай ж ақы н досым (Сейфуллин).
Бір сәт ақ жүзі нұр там ғандай бұлбұл ж анды ,
бір сәт өткір қара көздерін Ержанға ұзақ төңкеріп сағы -
на қарағандай (Н ұрш айы қов).
Бір жолы алдың-
ғы шептегі жермен танысып, көршілес дивизия-
ны ң бір батальоныны ң бақылау пунктіне кірдім
(М омыш ұлы).
Бір кезде Қарашолақ өзінше мәде-
ниет ош ағы болған (Аймауытов).
Бір созінің жаңа сөздер жасауы:
Бір сөзі арқылы қазақ тілінде көнеленген
жалғау, созжасам жұрнақтарының жалғануы және
қосарлану, бірігу арқылы біраз ж аңа создер жа-
салған. Осымен байланысты жаңа создердің жа-
салу ж олдары н с и н ети кал ы қ, ан ал и ти к ал ы қ
тәсілдер арқылы жасалған деп қарастырамыз.
а)
синтетикалык тәсілі. - лік, -тік жұрнақтары арқылы
бірлік, бірлестік зат есімдері жасалған:
Бірлік түбі - тірлік (М а-
қал). Бір дегеніңіз -
бірлігі кеткен ел жаман (Қаз
дауысты Қазыбек). Үнемі
бірлікке шақыратын.
-ік, -лес ж ұрнақтары арқылы етістік создер
ж асалған. М ысалы:
Бірлестік сал болуға сегіз
жігіт (Әшім ақын). Ж еңгесімен
бірікті Алтауына
ұрш ық ақ жібек, Алтауына иіртті (“ Қамбар ба-
ты р” жыры).
-дей ж ұрнағы арқы лы ж асалған
бірдей созі
бірде сын есім, бірде үстеу мәнінде қызметін ат-
қарады. Нұрымға қиямет-қайымның тар копіріне
тірелгенмен
бірдей болды (Есенжанов). Ж ам ан-
ның коңілі кокте, жерде басы, Алыс қой аң ғар-
ғанға екі арасы, Ж ақсы ны ң озі кішік, бойы биік,
Бірдей ме екеуінің мәртебесі? (Жамбыл).
-еу ж ұрнағы арқылы ж асалған
біреу созі жи-
н ақты қ сан есім болып, белгісіздік м ағы насы н
білдіріп, есімдік қы зметінде де қолданылады.
Біреуге ж ақ сы л ы қ етсең, ол ж ақсы л ы ғы ң д ы
міндет етпе (Алтынсарин).
С оны мен бірге
біреу белгісіздік есімдігі сеп-
теліп, тәуелденіп, заттанып та қолданыла береді.
М ысалы:
Біреуден жіберген бір ауыз сөзің екеу
болып елге жайылады (М үсірепов). Ол
біреуден бір ж ы лқы ны ң м айы н сұрап мініп... (Абай).
- жатыс септігінің кенеленуі арқылы жасал-
ған
бірде сөзі
біресе шылауымен қатар қолданыл-
са, кейде мезгілді білдіріп үстеу бола алады. Ос-
панкүл
бірде жұмысты ш ын ықыласы мен апы -
рып-жапырып істейді,
бірде қолының ұшын ғана
тигізеді (Әуезов).
- ш ы ғы с септігінің конеленуі арқылы жа-
салған
бірден сөзі үстеу қызметін атқара алады.
Ақ үйдің екі аш палы сырлы есігін
бірден аш ып
үйге енді (М ұстафин).
- барыс септігінің конеленуі арқылы жасал-
ған
бірге сөзінің мынадай ерекшеліктері бар:
-
коса, кабат, катар сөздерінің орнына жүреді.
Сәтгібек ауылдарымен
бірге отырғандарының
азғана жылқылары ж үйрік болады (Сейфуллин).
- бірге туған, туы сқанды қ мағынада:
Хажы заманды түгіл
бірге туған ағасын түзей
алмай... (М ұстафин).
-
“Бірге тум ақ бар,
бірге олмек ж о қ ” секілді
мақалдарда кездеседі.
ә)
аналит икалық тэсілі. - қосарланы п, болжалдық, ш амалық м ағы -
наны білдіреді.
бірен-саран, бірді-екілі, бір-екеуі. Ошақ басында


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=604#Бір_жолы_алдың-_ғы_шептегі_жермен_танысып,_көршілес_дивизия-_ны_ң_бір_батальоныны_ң_бақылау_пунктіне_кірдім_(М_омыш_ұлы)._Бір_кезде

title:
Бір кезде
ай-
ырылмастай ж ақы н досым (Сейфуллин).
Бір сәт