title: п ш п м п и - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
и п
і і ү і ч ш і
і ч і г д і
^
і і
ь
^
і і у і д ы
қагар, тілашар, түсаукесер, жарысқазан, қолүздік,
қолкесер, жерошақ, наурызкөже, сарымай, қарын-
бөртпе (тагам)
т.б.
Сонымен, шындық өмірде пайда болған жаңа
үғымды атауда мағынаның атқарар қызметі ерек-
ше. Яғни
үгым, магына, атау -
үштік жүйенің
нәтижесінде номинативтік бірліктер жасалына-
ды. Таным арқылы зат пен қүбылыстың қасиеті
анықталып, жаңа үғымдарды белгілейтін атау-
ыш тық бірлік түзіледі. Осылайша күрделі зат
есімдерді жасауға қатысатын сыңарлар бірімен-
бірі үйлесе келіп, сыңарларының мағыналары
түрлі
дәрежеде өзгеруі нәтижесінде, созжасам-
дык бірліктердің негізінде күрделі зат есім жа-
салады. Бүнда күрделі зат есім қүрамындағы
сыңарлардың арасындағы
уөждік арақатынас-
тар
әр түрлі деңгейде өзгеріске үш ырайды.
1. Тура лексикалық мағыналардын қосындысы,
яғни
тура уәжділік: аққайың, көлбақа, көзәйнек,
теміржол, баспасөз, беторамал, ата-ана, ага-іні,
ақыл-ой, азу тіс, ас үй, ауыз су, ат қора
т.б.
2.
Метафоралық, жартылай уәжділік: елікгүл, ас-
қазан, көкет, шілдеқоңыз, жауторгай, жаужү-
мыр, жебіріиоп, күркетауық, иткөішек
т.б.
З.Иди-
омалану
немесе
толық уәжсіздік: кокқасқа, ақса-
қал, ақсүйек, тоқымқагар, итаршы, қансонар,
кемпірқосақ, қасқыржемес,алаяқ, егеуқүйрық, шай-
танкелмес, жанкүйер
т.б.
сияқты күрделі зат
есімдер соның нәтижесі.
3.2.1. Біріккен күрделі зат есімдер
Біріккен зат есімдер түркі жүйелі тілдердің
борінде кездеседі. Бүл сала арнайы зерттеу ны-
саны да болы п келеді. Қ а за к тіл білім інде
біріккен зат есімдер жөнінде сүйенерлік күрделі
монографиялық зерттеулер жоқтың қасы. Деген-
мен, біріккен создерге қатысты,
емлемен байла-
нысты зерттеулер, мақалалар т.б. баспа бетінде
“карияЛсГнып келеді.
Біріккен зат есімдер толы қ мағыналы екі
созден қүралған, олар түрлі байланыстағы соз
тіркестерінен біріккен жасалымдар.
Біріккен зат
есім д ер д ің ш ығуы , дам уы , т ү п -т ө р к ін і сөз
тіркесімен байланысты.
Бірақ зат есім мен соз
тіркесі - тілдік табиғаты әр басқа қүбылыстар.
Сөзжасамның аналитикалық тәсілімен жа-
с а л ға н б ір ік к е н зат есім д ер О р х он ж азб а
ескерткіш тер тілінде де қ о л д ан ы л ған . Оны
ғалымдардың еңбектерінде берілген тілдік дерек-
тер айғақтайды. Жазба ескерткіштерден бастап,
к о н е т ү р к іл ік д ү н и ел ер д ің б әр ін д е де созді
күрделендіру, біріктіру үрдісі болғанын кореміз.
Қ а за қ тіліндегі
б іріккен зат есім дер де
күрделі создің бір түрі, сөзжасам амалыны ң
біріктіру ж олы м ен ж асалған туынды создер.
Өмірде, қоғамда болып жатқан озгерістермен бай-
ланысты жаңа үғымдар пайда болады да, соған
лайықты жаңа сөздер жасалады:
әнүран, елорда,
атазаң, гарышжай, багдаршам, елтаңба, бетбү-
рыс, төлқүжат, ойсана, ойтүрткі, ойтолқын, ай-
ыппүл
т.б.
Демек, біріккен
зат есімдер - кемінде толық
мағыналы екі түбірдің (негіздің) түтасып жым-
дасу нәтижесінде жаңа лексикалы қ мағыналы
сөздердің бірлестігі. Мысалы,
адалбақан (қүрал),
алтыатар (мылтық), бірқазан (қүс), аққүтан,
кокқүтан (қүс), итмүрын (жидек)
сияқты біріккен
күрделі зат есімдердің қүрамындағы сын, сан, зат
есімдер - бірбүтін, болшектеуге келмейтін лексе-
малар. Ж аңа сапалы туынды созге айналған.
Қалыпты создер тәрізді даяр күйінде, жасалған
калпында қолданылады.
Біріккен зат есімдер біртүтас лекси калы қ
мағыналы бірліктер болып саналады. Біріккен зат
есім біртүтас соз, біртүтас мағына береді, сол
біртүтастықты сыңарлардың мағынасы жасайды.
Бірақ біріккен зат есімдерді жасауға сыңарлар-
дың мағынасы түрлі дәрежеде қатысады. Оны
сыңарлардың уәждік дәрежесі деп атауға болады.
Біріккен зат есім нің жасалуында сыңаларды ң
Достарыңызбен бөлісу:


title: 4 - с у р е т . Ы -Ү ерін үн десім

text:
32
ФОНЕТИКА
ТІС, ТҰ С, ТҮ С деген буын-сөздердің дыбыс
құрамы бастан-аяқ төрт түрлі естіліп тұр.
Бұл со зд ер д ің қ ұ р а м ы н д ағы д ы б ы стар
(дауыстылар да, дауыссыздар да) торт түрлі ест-
ілу үшін торт түрлі айтылу керек. Торт түрлі
айтылу үшін төрт түрлі жасалу керек.
Ендеше үндесім дауыссыздардың құрамын
аны қтап, ж үйесін сипаттап ш ығу үшін дауыс-
сыз дыбыстардың үндесім жасалымын, үндесім
айтылымын және үндесім естілімін талдап шығу
керек. Егер үндесім заңы ескерілсе, онда әрбір
дауыссыздың торт варианты табылады.
Қ азақ тіліндегі үндесім құбылысын сипат-
тап шығу үшін коне ұғымдар мен атаулар жүйесі
жеткіліксіз болып шықты. Үндесімді дауыссыз-
дар ды ң ж асал ы м си п аттам асы н беру үш ін
“ ілгерінді-кейінді” және “еріндік-езулік” деген
атаулар енгізуге тура келді. “ Ілгерінді-кейінді”
(продвинутый-отодвинутый) деген бір дауыссыз-
дың жуан-жіңіш ке үндесім варианттары жасал-
ған кездегі тілдің алға итініп немесе, керісінше,
артқа шегініп ж атқан қалпын білдіретін ұғы м -
дардың атауы. Ал, “еріндік-езулік” (огубленный-
неогубленный; “ губной-негубной” емес) деген
бір дауыссыздың ерін-езу үндесім варианттары
жасалған кездегі еріннің доңгелек немесе бейта-
рап қ а л п ы н б іл д іретін ұ ғы м д ар д ы ң атауы
(сөздікті қараңыз).
Үндесім дауыссыздардың ілгерінді-кейінді,
еріндік-езулік белгілері құлаққа “ ш алына” бер-
мейтін белгілердің қатарына жатады. С онды қ-
тан да олар “ комескі белгілер” деп аталады. Се-
бебі, мысалы, Т тіл ұшы дауыссыз дыбысын айт-
қанда тіл ауыз қуысының алдында жатады. Енді
сол дауыссыздың жіңіш ке үндесім вариантын
айтқанда онсыз да алда жатқан тіл тағы да ілгері
жылжиды. Немесе П ерін-ерінді дауы ссы зд ы -
бысын айтқанда қос ерін қатысып отыр. Енді
сол дауыссыздың ерін үндесім вариантын айт-
қанда онсыз да ерінмен жасалып тұрған дыбы-
сқа еріндікбелгі үстеледі. Сойтіп ақиқат белгінің
үстіне комескі белгі қосылады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: уәждік аракатынасының - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
уәждік аракатынасының
(мотивацияның) үш типін
боліп корсетуге болады:
тура
(лексикалық мағы-
на),
метафоралық, ауыс
(идиомалану).
Ал осы созжасамдағы уәждік типтер өз ішінде
бірнеше түрге, тармақтарға бөлінеді:
1) біріккен зат есімдердің екі сыңары да то-
лық лексикалық мағынасын сақтап, екі сыңар-
дың қосындысынан түзілген создер:
теміржол,
шашбау, әнүран, елтаңба, баспасәз, еңбекақы,
колбақа
т.б.
2) бірінші сыңарының мағынасы күңгірттеніп,
жартылай жойылып, екінші сыңар өзінің лекси-
калық мағынасын сақтағандар:
қолбала, бозбала,
корбала, алақүйын
(вихрь),
жарқанат, қылтамақ
(ауру)
т.б.
3) бірінші сыңары лексикалы қ мағынасын
сақтаған да, екінші сыңары мағыналық озгеріске
түскен:
қолқанат, қолгабыс, қолүздік
(кәде),
қазан-
жаппа
(нан),
қарынбортпе
(үлт. тағам) т.б.
4) екі сыңары да мағыналық озгеріске түскен-
д ер, м е т а ф о р а л ы қ ж ол м ен :
ит арқа
(ү й ),
кемпірқосақ, алаокпе
(ауру),
қаптесер
(тышқан),
егеуқуйрық
(тышқан),
адалбақан
(бүйым),
итмү-
рын
(осім.).
5) біріккен зат есімдердің мағына бірлігіне
идиомалану үрдісі үйытқы болған. Біріккен зат
есімдердің қүрамындағы сыңарлардың мағынала-
рының жиынтығы дэл, сәйкес келмейді. Мыса-
326
СОсіЖАСАМ
лы,
көкқасқа
(шегіртке),
ақсарбас
(діни),
көкжал
(қасқыр), иткірмес (есік), итжекен, қырыққабат
(капуста), атустар
т.б.
Біріккен зат есім жасалғанда, зат немесе
қүбылысты атауға сөзжасамдағы уәждік белгілер
түрлі дәрежеде жәрдемін тигізіп, тілдік қүралдар
арқылы көрініс тапқан: оған сөздің ішкі мағына-
сы, пішіні, үқсастығы, түрі, түсі т.б. себепші бо-
лады, сөйтіп үғымға атау беріледі. Сөйтіп, біріккен
зат есімдердің мағына түтастығына, лексема бо-
лып қалыптасуына семантиканың түрлі заңдары
(үқсату, ауысу, қызметі т.б.) негіз болған.
Біріккен зат есімдерге
балтатумсық, итму-
рын, туйетабан
т.б. тәрізді
сөздер жатады:
1)
балтатумсық,
негізінен, қүстың аты, түмсы-
ғының
пішіні
балта тәрізді болғандықтан, соған
үқсағаңдықтан, осылай аталған. Затында оның бал-
таға да, түмсыққа да қатысы жоқ, қүстың атауы.
2) Егеуқуйрық, тулкіқуйрық, мысыққуйрық
де-
ген атаулар оның сыртқы пішінінің үқсастығы-
на қарай аталған:
тазқара, қарақуйрық, қарабау-
ыр
- аңға берілген атау, үсті қылаң, бауыр жүні
қара, басқа ж ерінен ерекше бір көзге түсетін
негізгі белгісі түс (қара) себепші болған, соған
орайлас аталған.
3) Біріккен зат есімдер
аққайың, баспасөз,
баспана, тупнусқа, туйемойнақ
тәрізді сөздердің
сы ңарлары еш қандай ды бы сты қ өзгерістерге
үшырамаған, буын қүрамын да толық сақтаған,
білдіретін үғымы мен беретін мағынасы да қүра-
мындағы сөздердің лексикалық мағыналарының
негізінде қалыптасқан, бүл да бір ғана зат я қүбы-
лы сты ң атауы. Бүған
қарақус, аққу, иіашбау,
теміржол, басқур
сияқты сөздерді де жатқызуға
болады.
Біріккен зат есімдердің жеке сыңарларына
келсек, көпшілігінің соңғы сыңары өзі тіркесіп
түрған сөзге тікелей қатысы бар, белгілі дәреже-
де сол сөздің ерекшелігін, түрлі тектік белгісін
білдіреді, әрі қарай біріккен зат есімнің жасалу-
ына негіз болады. Мәселен,
шөп, агаш, гул, қус,
торгай
т.б. біріккен зат есімдердің жасалуына
үйытқы, тірек болған. Мысалы,
аққу, қарақус,
бозторгай, Қараагаш
тәрізді сөздердің қүс бала-
сына қатысты екені, ал,
сасыршөп, сасыққурай,
сәбізот, секпілгул
сияқты біріккен сөздер өсімдік
атауларына жатады.
Ж о ғ а р ы д а к е л т ір іл г е н м ы с а л д а р д а н
біріккен зат есімдердің сөзжасамдық уәжділігі
(словообразовательная мотивированность) әр
біріккен зат есімдердің жасалуында әр түрлі дең-
гейде к ө р ін е д і. Ол кез кел ген кү р д е л і зат
есімдердің сыңарларының сөзжасамдық мағына-
сы нан а н ы қ байқалады . Ж алпы күрделі зат
есімдердің жасалы мы нда бірден оны анықтау
қиы нды қ тигізеді. Сондықтан қазіргі тіл ғылы-
мында, соның ішінде, қазақ тілтануында өзекті
м әсел ен і шешуде үлкен м індеттер түр: ол -
күрделі сөз қүрылымында уәж деңгейіне (сте-
пень мотивации) синхрондық түрде талдау жасау
және олардың сыңарларына, уәждік дәрежесіне
диахрондық анықтама-талдау бере отырып, сы-
ң а р л а р д ы ң
у ә ж д іл ік
а р а қ а т ы н а с ы н ы ң
(көмескіленуін, күңгірттенуін т.б.) себебін іздеу
арқылы шешу.
1) Б ір ік к е н /к ір ік к е н зат есім сөзд ерд ің
қүрамындағы қүрастырушы сыңарлардың дыбыс-
тық қүрамында морфонологиялық өзгеріске түсіп,
кейбір жағдайда әуел бастағы қалпын өзгертетін
түстары да болады. Мысалы:
қарағаш (қара ағаш),
алтатар (алты атар), айғабақ (ай қабақ, өсім.),
қолғап
т.б. туындылар қазірде тұтас бір атау (лек-
сема) болып үғы ны лады . Б ұны ң өзі өмірде жиі
қолданылу нәтижесінде бірігіп, бір сөз болып
кеткендігін дәлелдейді.
Біріккен зат есімдердің кіріккен зат есімдерден
бір ерекшелігі кіріккенге қарағанда, біріккендердің
аражігі ан ы ғы рақ байқалады ж әне әуел бастағы
қалпы н сақтайды:
алабота, денсаулық, еңбекақы,
асқазан, бозбала
т.б.
2) Біріккен зат есімдер екінші бір сөздің пай-
да болуына ұйытқы болады, басқа сөздердің жа-
сал у ы н а н егіз б о л а р л ы қ қ а с и е ті б а р л ы ғы н
дәлелдейді. М ысалы:
айбалта: айбалта+лы, ай-
балта+шы; ақсақал: ақсақал+дай, ақсақал+ды,
ақсақал+дық, ақсақал+ш ылық
секілді біріккен
күрделі зат есімер ж ұрнақтар арқы лы туынды
сөздердің жасалуына негіз болған.
Ж о ғ а р ы д а а й т ы л ғ а н т ұ ж ы р ы м д а м а л а р
б ір іккен зат есім дердің ұстаны м (кри тери й )
белгілері, олардың лексикалық бірлік саналуының
куәсі.
3) Біріккен зат есімдер анықтайтын тағы бір
ғылыми ұстаным, олардың сыңарларының орны
тұрақты. Біріккен зат есімдерге құрастыруға екі
сыңар қатысады: тірек сыңар, ауыспалы сыңар.
Ат+
■ауыз
(құрал)
. бегі
. қосшы "
■
құлақ
(өсім.)
.теріс
(этногр.)
. ұстар
(ер бала)
. шабар
. шоңқай
зеинет
—
еңбек
—
сый
—
төлем
+ақы
қалам
жәрдем
—
жал
—
өтем
—
|


title: БІРІККЕН КҮРДЕЛІ ЗАТ ЕСІМДЕР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
БІРІККЕН КҮРДЕЛІ ЗАТ ЕСІМДЕР
327
Бұл мысалдардан
ат, ақы
сы ңарлары ны ң
бірнеше біріккен зат есім жасалуына тірек сыңар
болып, ол бірінші орында да, екінш і орында да
тұр және біріккен зат есім жасауға ұйыткы бол-
ған. Біріккен зат есімдер жасауда тірек сыңар
ерекше қы змет атқарады. Біріккен зат есімдерді
жасауда тірек сыңар негізгі тұлға, ұйымдастыру
қ а б іл е т і к ү ш т і е к е н ін к е л т ір іл г е н т іл д ік
деректерден де көруге болады. Бұдан біріккен зат
есімдердің сөзж асам ды қ бірлік қы зметін тірек
сыңарлар атқаратыны аны қ көрінеді.
Б ір ік к е н за т е с ім д е р д ің т ір е к с ы ң а р ы
негізінен түбір сөздер:
-ақы, -хат, -ж ол, -жай,
-шам, -шөп, -гүл, -құс, -торғайт.б.
бәрі де тілдегі
байырғы сөздер тобына жатады.
Т ірек сы ңард ы ң бір ерекш елігі бірнеш е
біріккен зат есімнің құрамында кездесе береді:
жеделхат, арызхат, сенімхат, дабылхат, қатынас-
хат, азу тіс, ақыл тіс, күрек тіс, ит тіс, уры тіс
т.б.
Біріккен зат есім жасайтын сөзж асам дық
бірлік тірек сы ңар болып қалыптасуы - тілдің
ішкі даму заңдылықтарының нәтижесі. Екі сөздің
бірігуі ұзақ кезеңге созылады. Сөйтіп, әбден
үйлесіп, ж ы мдасы п, қалыпты дара сөз сияқты
әдеби тілдің қоры на еніп, қолданыс қы зметін
а т қ а р а д ы . О сы ү л гім е н ж а ң а ж а с а л ы м д а р
(новообразование) үздіксіз көбейіп, қалыптасып
отырады:
ғарышжай, аспансерік, жанұя, тутұғыр,
эділқазы, елтаңба, елорда, бағдаршам, көрмежай,
мекенж ай
т.б.
Біріккен зат есімдердің қаш анда ауыспалы
сыңары өзгергіш келеді. Ауыспалы сыңар басқа
біріккен зат есімдерде кездесуі міндетті деп са-
налмайды. Ауыспалы сыңардың бұл ерекшелігі -
туынды түбірдің негіз сөзіне де тән қасиет. Бұл
арада біріккен зат есім мен негіз сөздің арасында
ұқсастық бар. Күрделі сөз болсын, туынды түбір
болсын ж аңа лексикалы қ бірлік жасауда негіз -
ортақ. Бұдан сөзж асам ны ң барлы қ қасиеттері
күрделі зат есімдерге де (біріккен зат есімдер де)
ортақ деген қоры ты нды ға әкеледі.
арыз
заман— хат
сенім-
ҚОЛ'
корме
мұра
тұрғын
мекен
жаи
аи
әтірч
б өрі— гүл
еңлік'/ /
жұпар
К е л т ір іл ге н м ы сал б ір ін ш і қ а т а р д а ғ ы
сыңарлар өзгергіш, тұрақсы з екенін корсетеді.
Осьшан барып, біріккен зат есімнің алғашқы ауыс-
палы сы ңарлары қалы птасқан. Осы үлгімен
кейіннен басқа біріккеи зат есімнің жасалуына
негіз болған, ол әр кезеңде саны ж ағы нан осіп
отырады.
Тірек создер болатын түбір сөздер (негіз)
негізінен ж алпы лауы ш ұғы м дағы :
-хат, -жай,
-бау, -гүл, -ағаш, -аң, -қүс, -киім, -шөп, -балық
т.б.
(көбінесе) тәрізді сөздерді жатқызуға болады.
Біріккен зат есімдерді лекси калы қ бірлікке
айналдыратын, я ғн и лексикаландыраты н негізгі
қызметті тірек сыңар атқарады. Тірек сыңардың
осы қызметін біріккен зат есімдерді анықтайтын
ұстаным-меже (критерий) етіп алу керек. Л екси-
каланған біріккен зат есімдердің ауыспалы сыңары
(тірек сыңар бірінші орында да, екінші орында да
бола береді) зат пен құбылыстың түрлі қасиетін
білдіретін ұғымдар: бір-бірінен сыртқы пішіні,
атқараты н қы зметі, пайдалану орны, тұрмыс-
тіршілігі т.б. сол заттың тұрақты айырылмайтын
белгісін білдіріп, келе-келе жеке лексемалар ретінде
қалыптасқан.
Тірек сы ңарды ң тіркесімділік (валенттілік
сочетаемость) қасиеті күшті. М ысалы,
төлбасы,
отбасы, елбасы, көшбасы, рубасы, қалабасы, дінбасы,
ордабасы
т.б.
Соны мен, біріккен зат есімдер - жұбын жаз-
бай, м ағы н аж ағы н ан ұласа келіп, дамып, үшінші
бір жаңа ұғымды білдіретін туынды создер. Бұл
жаңа сөздер үнемі қолданылудың, жиі жұмсалу-
ды ң нәтижесінде жалпы халыққа белгілі, копке
о р т а қ атау р е тін д е т ұ р а қ т а л а д ы :
бетбұрыс
(перестройка), елорда (астана), елтаңба (герб), елұран,
ісқағаздары (делопроизводство), айыппұл (иітраф),
оққағар (телохранитель), қаңғыбас (бомж)
т.б.
Тіл д ам уы н ы ң қазіргі кезеңінде бірбүтін
атауларды біріктіріп жазуға бейімделгенін және
бір ұғымды білдіретін осы тэсілдің белсеңді екенін
баспасоз бетгерінен жоғарыда келтірілген деректер
корсетеді.
Біріккен зат есімдер біртұтас лексема ретінде
қалыптасып, әрі қарай туынды тұлғалардың жа-
салуына негіз болады. М әселен, Қ азақ тілінің
орфографиялық сөздігінде (1988)
еңбекақы, еңбек-
ақы+лы, еңбекақылы демалыс, жалақы, қаламақы
создері реестр созге енген, ал осы үлгімен жаса-
ған
зейнетақы, жэрдемақы, өтемақы, төлемақы,
сыйақы
т.б. ол сөздікте жоқ. Қазіргі кезеңде қазақ
тілінде осы тәрізді қалыптасқан жаңажасалымдар
біріктіріліп ж азы лы п , норм алану бағы ты нда.
Мысалы,
келіссөз, алғысөз, келісімшарт, ойтүйін,
ойсана, қонақүй
т.б.
Осы тұста бұры нғы соз тіркесі тұрғы сынан
қарап, біріккен зат есімдерді қай топқа жатқызу-
ды білмей, бірде олай, бірдей былай жазып жүрміз.
|


title: СӨЗЖАСАМ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
328 СӨЗЖАСАМ Мәселен, Қазақ тілінің сөздігі (1999)
ешкі бұршақ (өс.) бөлек ж азы лған, солай бола тұрса да ата-
лым дәреж есіне жетіп, сөзтізбеден орын алған.
Ал осы іспеттес:
ата мекен, ақ иық (қыран), аяқ киім, аяқ бау, боз торғай, қара өрік бөлек жазыл-
ғанды қтан, біріккен зат есім деп таны лм аған
(О рф ограф иялы қ сөздік, 1988).
Тілш ілердің бөлек жазудағы негізгі ұстан-
ған қағидасы әр сыңардың лексикалы қ м ағы на-
сы бар дегенді алға тартады. Әрине, сыңарларды
бөліп алғанда, әр сөздің өзінің дербес лекси ка-
л ы қ м ағы н а сы б олаты н ы даусы з. Б ір ақ ол
біріккен зат есімдердің өлшемі болмаса керек.
Ұ ғы м ны ң атауы біріккен құрамда қаралуы тиіс.
Негізгі шарт - олардың сол тұтас қалпында белгілі
заттың, құбы лы сты ң ж алпылама аты біртұтас
ұ ғы м б о л аты н ы . С о н д ы қ тан сө зд іктер м ен
г р а м м а т и к а л а р д а , о қ у л ы қ т а р м е н о қ у
құралдары нда әр басқа тілдік құбы лы старды ң
б ір т е к т е с д е л ін у і н е м е с е б ір т е к т е с т іл д ік
құбы лы старды ң әр басқа деп қаралуы жалпы
күрделі сөздің, соның ішінде, әсіресе, күрделі зат
есімдердің ш еш імін таппағанды ғы н байқатады.
Бұл әр тектес тілдік құбылыстарды ң бірінен-
бірінің аражігін ажыратудың ғылыми қағида мен
ұстаным-межелерінің айқындалмауынан ш ы ға-
ды. М әселен, Қ азақ тілінің о р ф о гр аф и ял ы қ
сөздігі (1988) - негізгі нормативті жазу емлесі,
елдің сүйенетін, табан тірейтін емле сөздігі, со-
лай бола тұрса да, бұл сөздікте де біріккен зат
есімдердің сөзтізбеге алынуы әр түрлі:
қараторғай, қара м о йна қ (қауы н), қараөкпе (м а л ауруы), қаратаяқ (өс.) деген сөздер біріккен зат есім
ретінде таны лы п, дербес сөздер болып ш ығады
да,
қара шаңырақ, қара сасыр (өс.), қара шешек (ауру), қара м а л т.б. (сөздікте бөлек ж азы лған)
дегендер біртұтас сөздер емес, сөз тіркестері бо-
лып ш ы ққан. Осы деректердің озінен бір тектес
құбылыстар әр басқа құбылыстар ретінде таныл-
ғаны көрінеді. Ш ын мәнінде
қарашаңырақ - үлкен үй, қасиетті орын дегенді білдіретін ұғы м н ы ң
атауы, түсті білдіріп тұрған ж оқ, сол сияқты
қарасасыр - өсімдікт ің атауы, қараіиеш ек - аурудың аты, қарамал -
қазақ ұғымында сиыр малын атайды. Бұл жерде анықтаушы мен анық-
талушы сөз емес, аталым дәреж есіне жеткен
лексемалар. Олар семантикалық та, құрылымдық
та, қызметі ж ағынан еш бөлінбей, бірбүтін бірлік
ретінде жұмсалады. Бұл сияқты тіркескен атрибут
сыңар, бір кезде сөйлемнің синтаксистік тіркесін
құрап, нақты лы айырым ұғымын жасау үшін
жұмсалғанымен, кейін өз мағыналарын өзгертіп
жаңарту арқылы аналитикалық тәсілмен біріккен
зат есім ж асауға үлес қосаты н мағы налы сыңар
болып қалы птасқан тірек сы ңарды ң мағы насы
туынды жаңа сөздің м ағы н асы н а негіз болған.
Мысалы,
қаракүзен (аң), қаракүйе (қүрт), қаражидек (өсім.), қарабидай (дақыл), қарабие (этногр., түнде ойналатын ұлттық ойын), қарақұс (жыртқыш құс), қарақұрт (улы жэндік) т.б. осы сияқты
“а қ ”, “к ө к ”, “сары”т.Ъ. сөздермен келетін біріккен зат
есімдер жасалу жағынан екіншілік мағынаға (жаңа
м ағы н аға) ие болған туынды ұғымдар (атаулар)
тілге бір заттың немесе құбы лы сты ң алғаш қы
жалпылық, ж инақты лы қ дерексіздік мағы насы н
нақтылап, саралап, өзгерте келе, жиі қолданылу-
дың нәтижесінде екіншілік жаңа атау (вторичная
номинация) пайда болған. Осы үлгімен тілде түрлі
атаулар жасалып келеді. Бұл - тілдің дамуындағы
күрделену заңына жататын құбылыс.
Сөздердің бірігуі күрделену заңды лы ғы на
бағы наты н тілдік құбылыстар. Тілдің ішкі заң-
дылығында әбден қалыптасқан бұл заңдылық тек
сыртқы тұрпатын (құрылымын) түрлендіріп қой-
майды, мазмұн-мағынасын да өзгертіп, бастапқы
(жеке тұрғандағы) мағы насы нан басқа м ағы наға
көшіп отырған. Мысалы,
қырықжеті (кэде), үшто- ғы з (кэде), сегізкөз (анат .) т.б. б іріккен зат
е с ім д е р д ің м а ғ ы н а л а р д ы ң с е м а н т и к а л ы қ
құрылымды екі сыңардың мағыналарынан тұрады.
Б ұ л а р д ы ң с ы р т қ ы ж а м ы л ғ ы ш ы (т ұ л ғ а с ы )
өзгеріссіз қалады. Сонда біріккен зат есімдегі ата-
лым жасаушы - м ағы налар (семалар) ауыспалы
сыңар мен тірек сыңардағы мағыналар. Біріккен
за т е с ім д е р м а ғ ы н а л а р ы м е н б а й л а н ы с ы н ,
о р т а қ т ы ғ ы н ж о й м аған . Д ем ек, б іріккен зат
е с ім д е р д ің іш кі с е м а н т и к а л ы қ қ ұ р ы л ы м д а
сыңарлардың мағыналары сақталып, жалпы өзек
(стержень) мағынаны құрайды, сөйтіп, біріккен зат
есімнің аталым белгі анықтайтын жаңа мағына (сема)
түзіледі. Ұғымдық ерекшелік негізінде туындаған
біріккен зат есімнің аталымдық белгі көрінісі нақ-
ты мағыналарды айқындайды. Нақты мағына
дәрежесінің түрлі болуына сәйкес жеке атауды
(сегізкөз - анат. атау, егеуқұйрық - тышқан, сарала - тағам) білдіретін мағына қалыптасады. Бұл тілде
біріккен зат есімдердің (аталымның) пайда болу,
қалыптасу жолын көрсетеді және біріккен зат
есімдердің тілде түрлі өзгерісті, дамуды басынан
өткізу арқылы қалыптасатынын көрсетеді.
Біріккен зат есімдердің жасалуының басты
заңды лы ғы - олардың жүйелі белгілі үлгілерге
құралаты нды ғы . Олар тілдің грам м атикалы қ
құрылысына үйлесіп негізделген үлгілер.


text:
БІРІККЕН КҮРДЕЛІ ЗАТ ЕСІМДЕР
329
Біріккен зат есімдерді іштей саралай келген-
де, олардың ауыспалы сыңары түрлі сөз табына
катысты:
зат есім+зат есім, сын есім+зат есім,
зат есім+етістік
т.б. үлгілерде осылай жасала
береді.
Біріккен зат есімдер әуел баста сыңарлары
ан ы ктау ш ы ж ән е ан ы қтал у ш ы сөз ретін де
қалыптасқан. Қазір бүл сыңарлардың арасында
ондай қаты настарды ң белгісі ж оқ, тек заттың
атауы.
1. Біріккен зат есімдердің бірінші сыңары
сол ұғым ның қандай затқа (материалға) қатыс-
ты екенін, я ғн и заттық сапаны білдіреді:
тас-
бақа, тайтері (төсеніш), темірж ол, қүстөсек,
жероиіақ, жүкаяқт.Ь.
2. Пішін ұқсастығы:
егеуқүйрық (жэндік),
оқжылан, өгізкөз (есім.), қүсаяқ (өсім.), аю қүлақ
(өсім.), шпмүрын, айбалта, қылтүтік (катііляр)
т.б.
Біріккен зат есім жасалу үшін создер ең
бірінші, мағыналық жағынан үйлесуі керек. Мэсе-
лен
аяқ
және
көйлек
деген екі зат есімді алайық,
бұл екеуі біріге алмайды, өйткені
аяқ-көйлек
не-
месе
көйлекаяқ
дей алмаймыз. Бұл м ағы налы қ
нормаға сай келмейді, керісінше
ит
және
мүрын
деген сөздердің бірігуіне болады, өйткені итте
мұрын бар. Бұтада өсетін жемістің сыртқы пішіні
иттің мүрнына
ұқсас болғандықтан, оған мағы-
налық ұқсату заңдылығына байланысты
итмүрын
деген атау берілген,
итмүрын
деген біріккен зат
есім ұқсастықтан барып қалыптасқан.
3. Түс:
ақбәкен, қарабидай, қарақат, сарысу,
сарыөрік, қызылш ақа (күс), алақүрт (өрнек),
алақоржын (тышқан)
т.б.
4. Заттың неге арналғанды ғы :
асжаулық
(дастархан), қолж уғыш , шаштараз, асбүршақ,
түскиіз, астүз, балабақша
т.б.
5. Сапалық қасиеттері, дәмі, иісі т.б.:
балқурай,
м ай қа раға й , үшж апырақ, уқорғасы н (өсім .),
жүпаргүл, сасықкекіре (өсім.)
т.б.
6. М екендік орнын, мекенін корсетеді:
тау-
сағыз, ж анқалта, қолбала, сужылан, колбақа,
тауешкі (аң), тасшөп (өсім.), қүмсағыз (өсім.)
т.б.
7. С анды қ сапаны ң қатысуымен қалыптас-
қан:
бірқазан,қырықж еті,алтыбақан, үшбүрыш
(геом.), қырықбуын (өсім.), мыңбасы
т.б.
8. М етафора, б ейнелеп, астарлап, теңеп
корсету:
соқыртеке, кәріқыз (өсім.), желаяқ, көріпкел,
қылкөпір,ш өпж елке
т.б. Бұл жерде сыңарлар -
мағыналық даму үрдісінен откендер.
Б ір ік к е н зат е с ім д е р д ің қ ұ р а м ы н д а ғ ы
сыңарлартүрлі соз табынан болуына қарамастан,
бір заттық ұғымды білдіріп, соз табы ж ағы нан
зат есім болады. Соны мен, зат есімдер - жеке
создердің бірігуінен біртұтас лекси калы қ м ағы -
наны білдіретін туынды создер. Біріккен зат
есімдердің лексикалы қ салм ағы , олардың м ағы -
налықтұтастығымен олшенеді. Нэтижесінде жаңа
мағыналы аталым (номинация) пайда болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Кіріккен күрделі зат есімдер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
3.2.2. Кіріккен күрделі зат есімдер Тіліміздегі кіріккен зат есімдер - екі, үш
создердің бірігу нэтижесінде жаңа мағыналы лек-
сем аға айналған кезде құры лы м ды қ (морфема-
лық), дыбыстық озгерістерге ұшырап, жымдасып,
сіңісіп кеткен создер.
Кіріккен зат есімдердің басқа күрделі зат
есімдерден айырмаш ылығы, ерекшелігі олардың
сыңарлары бастапқы тұрпатын озгертіп, буын
жігін ж оғалты п, сыңарлары озара кірігіп, жігін
білдірмей кетеді. Басқа күрделілерге қарағанда,
дара созге сыртқы тұрпаты ж ағы н ан ж ақы нда-
сып келеді. М ысалы,
қөлғап, қарағаш, бәйшешек, белбеу, ыіиқыр, қайнаға, т.б.
Кіріккен зат есімдер - құры лы м ы ны ң оған
негіз болған сыңарларды ң озгеріп, кейде ұқса-
май, мүлдем басқаш а болып қалы птасқан тілдік
б ір л ік те р . Бұл тіл з а ң д ы л ы қ т а р ы н а с ә й к е с
дыбыстардың бір-біріне ы қпалы н тигізуі, буын
ығы суы, жылжуы, кірігуі нәтижесінде болатын
сандық, сапалық озгерістер. Мысалы,
білезік<(білек жүзігі), көзілдірік<(көзге іл+ дір+ік), қайнаға <(қайын аға), желғабыз<(жел+қабас), т.б. тәрізді
создер кірігіп, жігі білінбей кеткен сездер тілде
коп. Осы сияқты создердің сыңарлары озара
бірігіп, ж ымдасып, жаңа лекси калы қ ұғы м ны ң
атауы болған кезде, тілдің ішкі заңдылықтары на
сәйкес өзгерістерге түскен. Біріншіден, бұлай бо-
лудың себебі: сыңарлардың м ағы налы қ тұтасты-
ғынан лексикалы қ тұтастық қалыптасқан, сойтіп
бір лексикалық бірлікке айналу барысында әр түрлі
ф о н ет и к а л ы қ озгеріске ұш ы рай береді. Сол
озгерістердің негізінде біріккен создер кіріккен
создерге айналады. Ал кіріккен создердің бір бас-
палдақ жеке дара создерге ж ақы н тұрғаны тіл
деректерінен де анық корінеді. Мысалы,
қоян, қүлан, қабан, тарлан т.б. соған дәлел. Бұлардың осылай
-а н //-а ң созіне аяқталуы тек кездейсоқ емес.
Бұл корініс жалпы күрделі создердің заңды-
лы ғы н а сәйкес тірек сыңардың бірнеш е соз жа-
сау мүмкіндігінен ш ы ғаты н заңдылық. Бүгінгі
т а ң д а тілде с о н ы ң ізі, ж ұ р н а ғ ы қ а л ғ а н ы н
аңғартады. Бұл заңдылық тілдегі ықшамдау заң-


text:
330 СӨЗЖАСАМ ды лы ғы на әкеп саяды. Тілде жалпы кіріккен зат
есімдердің пайда болу ж үйесін көрсетуге бола-
ды: сөз —» сөз тіркесі —> лексикалы қ тіркес —>
біріккен зат есімдер —» кіріккен зат есімдер.
К іріккен зат есімдердің кірігу үрдісі үзақ
сонар тарихи кезеңдерден өткен. С онды қан да
олардың кірігу дәрежесі әр алуан. Демек, кіріккен
зат есімдердің сыңарларының өзгеріске ұшыраған
дәрежесін түрлі саты ға боліп көрсетуге болады:
1-саты: кіріккен зат есімдердің құрамындағы
сыңарларының түйіскен жерінде аз ғана дыбыс-
ты қ өзгеріске ұшырап, жылыса кіріккендер:
бел- беу < (бел+бау), ашудас < (ашу+тас), жегжат < (жек+жат), жәрдем < (жар+дем) т.б.
2-саты: кіріккен зат есім нің құрам ы ндағы
сы ңарларды ң құрам ы өзгеріске түсіп, сыртқы
тұрпаты өзгереді, сы ңарлар ж ы м даса, сіңісе
кіріккендер:
карлығаш < (қара+ала+кұс), білезік < (білек+ж үзігі), белуар < (бел+буар), ышкыр < (іш+кұр) т.б. біріккен зат есім құрам ы ндағы
сыңарлардың арасында пайда болатын өзгерістік
фонетикалық қана құбылыс емес, олар түбір мен
түбірді, қосы м ш аларды қию ласты ратын амал.
Кіріккен зат есімдер сы ңарлары ны ң орындары
арқылы қабыса байланысуы олардың сіңісуі мен
жымдасуы, буын ығы суы мен жылысу заңдары
тарихи синтаксистік амалы болса, сол байланыс-
ты бекіте түсетін, дара сөздің қалпы н жасайтын
қосы м ш а ды бы сты қ байланы с амалы - сы ңар
а р а с ы н д а ғы д ы б ы с ты қ , б у ы н д ы қ ө згер іске
ұшырауы. Осылай кірігіп қалы птасқан кіріккен
зат есімдер бір құрамды дара сөз деп ұғы ны ла-
ды. Бірақ тарихи ж ағы н ан кіріккен зат есімдер
лингвистикалық барлау, талдау жасау арқылы ай-
қындалады. Ж оғарыда келтірілген деректер тұлға-
сын бүтіндей өзгертіп, ізін жоғалтқандар.
3-саты: кіріккен зат есімдердің сыңарларының
біреуі ғана өзгеріске ұшырап кіріккендер, олар
л и н г в и с т и к а л ы қ т а л д а у к е з ін д е а р а ж іг ін
ажыратуда, онш а қиы нды қ келтірмейді. М ыса-
лы ,
бэйіиешек, бәйтерек, абжылан, алагүлік (аң), абжаукын (өсім.), айгөлек (ойын), ақдабы (мата), алапес (ауру), аласапыран, жансебіл, ителгі, ала- ғаншык (боран), алагүлік (1. қоңыз; 2. бүлік; 3. түйе ауруы) т.б.
Кіріккен зат есімдердің сыңарлары тегі жа-
ғы нан әр алуан. Көпшілігі тіліміздің байы рғы
сөздері болса, соны м ен қатар, басқа сөздерден
енген сөздер де кездеседі. Мысалы,
шалап, мүрап, жиеншар, жарапазан, диуана, докаба (барқыт), дарбаза<(дәр+вазе), байғұс<[бей+һуш (ақыл, ес т.б.)],эбілхаят [аб: су+хәйат: өмір,т ірш ілік[; абы ро й< [а б+ су, руй:б ет [, ж егж ат < [ж еке. и е к :(б і р )+ д ж е һ э т :(ж а қ , б а ғ ы т )] , ж эр- дем<[жар+дем[-комек т.б.
Бұлар көбінесе, араб, парсы тілдерінен еніп,
кірігіп кеткендер. Келтірілген мысалдардан мы-
надай түйін жасауға болады: 1) тілдік қордағы
б айы рғы сөздер; 2) байы рғы сөздер мен басқа
тілдерден ен ген кірме сөздер; 3) таза басқа
тілдерден енген кірме сөздер.
Ж асалу тәсілі ж ағы нан кіріккен зат есімдер
құры лы м ды қ, м ағы налы қ ж ағы н ан күрделі зат
есімнің басқа түрлерінен өзіндік айырмашылығы
бар. С онды қтан ол күрделі зат есім нің бір түрі
болып саналады.
Сонымен, кіріккен зат есімдердің дыбыстық,
буындық өзгеріске ұш ырап, әуел бастағы түр-
тұрпаты н өзгертуі кездейсоқ емес, белгілі тіл
жүйесіндегі заңды лы қтарға байланысты. Бұның
өзі кіріккен зат есімдер - күрделі зат есімнің өз
алдына жеке түрі екеніне дәлел.
Кіріккен зат есімдер құрамындағы сыңарлар
эуелгі өз м ағы налары н ж оғалты п, басқа жаңа
мағынаны білдіреді. Мысалы,
жауқазын, сарғалдақ, қы зғалдақ, сайгүлік, абжылан, ж елғабыз деген
сөзд ерд егі
-ға лЬ а қ у -гү л ік , аб -, ж ау-, -қазы н, -ғабыз тәрізді сөздердің дәл лексикалы қ мағына-
сын түсіну қи ы н , оларды ң м ағы н асы тарихи
тұ р ғы д ан с а р ал аған д а ға н а , белгілі болады.
Сөздердің түп-төркінін табу терең зерттеуді қажет
етеді. Ж оғары да келтірілген мысалдарда
-ғабыз сөзі - ф онетикалық өзгерістерге ұшырап ұяңдан-
ғ а н ^ я б д с д ег ен м онғол сөзі. М ағы насы -
күшті жел, дауь/лдегенді білдіреді.
Ж ау - түркі тілдерінде
м ай деген м ағы наны
білдіреді,
жауказын<жау+қаз+ын гүлдің бір түрі.
Сол сияқты
-ғалда қ - көне түркі тілінде қазіргі
гүл сөзінің орнына қолданылған.
-қат, -ғалдақ, -іиешек сөздері көне түркі тілінде жиі қолданыл-
ған.
К ір ік к е н за т е с ім д е р д і а у ы з ә д е б и е т і
үлгілерінен де жиі кездестіруге болады. Мысалы:
Кокпар қылып дұшпанын, Тау мен тасты күңірентгі
(Қобыланды). Барайын десе, бата алмас
,Дарбазадан өте алмас (Сонда).
Ағайынын ш ақыры п, Ж инады
тегіс ж ан-ж ақты (Қамбар).
Т іл з а ң ы б о й ы н ш а с ө з д е р қ о л д а н ы с
б а р ы с ы н д а ө з ін ің д ы б ы с т а л у ы н ө з г е р т іп ,
құры лы мды қ тұлғасы н ықш амдай алады. Осы
тұрғыдан алғанда, жоғарыдағы келтірілген тілдік
деректер о бастағы толыққанды, мағыналы сөздер
болғаны дәлел болады.


title: И Г К Е Л Л - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
И Г К Е Л Л 1 КҮҒДЬЛІ ЗАІ ЕСІІУІДЕР 331
Кіріккен зат есімдердің кұрамында кездесетін
кейбір
-дырык// -дірік; -ғалдақ, -қыр т.б. тәрізді
аф ф иксоидтарға
мойынтүрық, өмілдірік, уы л- дырық, сағалдырық ,
сарғалдақ, қызғалдақ сияқты
сөздер жатады. Тұркітануда бұл құбыдыс жай-
ында әр түрлі пікір бар. Дегенмен, шығу төркінін
дәл солай деп ан ы қ айту қиы н болса да, тілдің
ықшамдау заңды лы ғы на сәйкес қалыптасқаны,
толық мағыналы сөздер болғаны даусыз. Мыса-
лы ,
ышқыр сөзі екі сөзден құралған. Бастапқысы
-
іш+күр. Қүр - “бау, белбеу” деген сөз. Дәл осы
мағынасы көне жазба ескерткіш тілінде кездеседі.
Ол курім іазсаді - ол белбеуін ш еш кісі келді
(М К .III.319). Кейінірек
құр сөзінің мағы насы
дами келе синкретті түбірге айналған, яғни етістік
мағынасын білдірген. Бұл екі сөз дыбыстық жа-
ғы н ан ы ң ға й л а с а к ір ік к е н ,
іш сөзі екін ш і
сыңардың ықпалымен жуанданып
ыш болған да,
екінші сыңар
қүр сөзіндегі еріндік дауысты ды-
бысты “ұ” - қы саң “ы” -дыбысына айналдырған,
сөйтіп қыр сөзіне айналған. М ысалы: Ол тізесі
жамаулы сұр шалбарын
ышқырынан көтеріп қой-
ды (Дәуренбеков).
*Жансебіл - жан “дж ан” - парсы тілінен ен-
ген ж үрек, өм ір, дем , рух деген м ағы н ан ы
білдіретіні түсінікті, ал
-себіл сыңарыны ң мағы-
н а с ы т ү с і н ік с і з . Б ұл - т ү р к і т іл д е р ін ің
көпшілігінен кездесетін көне құбылыс. Қырғыз
тілінде екі мағы нада: 1) сауыт, 2) қару ұғымын
білдіреді,
шарайна созімен мәндес. Сонда екеуінен
бірігіп барып кіріккен зат есімді
жаны берік, қайратты, табанды деген мэнді білдіреді. М ы-
салы : Не д е ген ит ж а н д ы ,
ж ансебіл едім
(Ж үнісов). Зұлыс деген бір тау бар үлкен, биік,
Басы қарлы, таяны п көкке тиіп, Пілден пайда
етуші
жансебіл бар, Қ аракет қы п сүйегін атып,
жиып (Ақылбай Абайұлы).
*Жэрмеңке - неміс тілінен енген сез. Немісше
- Уа/г/* -
жыл деген м ағы наны білдіреді. Ал
Магкі - сауда деген сөз. Ж ы лы нда бір рет белгілі бір
жерде ұлы ж иы н сауда ұйы м дасты ры п, оны
^аһгтагкі деп атайды. Біртіндеп орыс тіліне
ярмарка ауысқан, одан қазақ тілінің дыбысты қ
заңы на сай
ж эрмеңке болып кірігіп кеткен сөз.
Осындай езгерістерге дыбыс, кейде бүтін бір
б у ы н н е м е с е г р а м м а т и к а л ы қ т ұ л ғ а л а р
көмескіленіп, екі сөз кірігеді. Сонда сөз тіркесінің
бірігіп, тұтас тұлға болып қалыптасуына анали-
тикалы қ тәсіл ғана емес, ф онетикалы қ тәсіл де
әз үлесін қосады. Кіріккен зат есім құрамында
мейлі тол сөз болсын, мейлі кірме сөз болсын
сол қ о л д а н ы п о т ы р ғ а н т іл д ің д ы б ы с т ы қ
заңдарына сай дыбыстық өзгерістерге ұшырайды,
сөз тіркестеріндегі алды ңғы сы ңарды ң екпіні
әлсіреп, екінш і сыңардың соңғы буы ны ндағы
екпін басым келеді де, сөзтіркес бірұдай екпінмен
айтылады. О ған мына секілді тілдік деректерде:
қарлығаш, білезік, ышқырт.б. дыбыстар ы ғы сы п
ш ығы п қалы п, буын саны кемуі арқылы бүтін
соз ы қш ам далған. Бұлайш а кірігу кіріккен зат
есімдерге тән.
Кіріккен есімдерге қарағанда, біріккен зат
есімдер бертін іректе пайда болған бірліктер.
Ө йткені создердің әуелі тіркесіп, одан кейін
бірігіп, ең соңы нда мүлде кірігуі, я ғн и м ағы на-
лы қ, тұлғалы қ озгерістерге ұшырауы ұзақ уақыт
жүретін үрдіс. Тарихи тұрғыдан қарағанда кіріккен
зат есімдер коне создерге жатады.


title: Тіркесті күрделі зат есімдер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
332
СӨЗЖАСАМ
“ Қазақ тілінің сөзжасам жүйесі” атты еңбекте ол
жеке таны лы п, күрделі сөздің бір түрі ретінде
бөлініп, көрсетілді. Осы еңбекте күрделі сөз, со-
ның ішінде тіркесті күрделі сөз - сөзж асам ны ң
нысаны екені анықталған.
Тіркесті зат есім әр түрлі ұғы м , құбылыс,
заттардың арасындағы түрлі қарым-қатынастары
туралы түсінік беретін жанды, ж ансы з заттарды
б іл д ір е т ін б а р л ы қ с ө з д е р д і б ір л е к с и к а -
грамматикалық топқа ж инақтайты н зат есім та-
бына жатады ж әне тіркесті зат есімнің қолданыс
аясы да өте кең.
Сөзтіркесім - ж аңа сөз жасаудың
ең өнімді
жолы. Қазақ тілінде зат немесе құбылыстың атын
тіркестіріп атау жиі ұшырайды. Бұл сөздер - ата-
лым (номинация) дәрежесіне жеткен сөздер. Егер
сөз тіркесі лексикалы қ тұтастыққа айналып, ата-
лым дәреж есіне ие б ол ған д а, сөз тіркесі өз
қызметін тоқтатады. Мұндағы басты қасиет, заң-
ды лы қ - ұғы м ны ң атауы дәрежесіне жетуі. М ы-
салы ,
кэрі ж ілік, ортан ж ілік, өгей шеше, қайын
жұрт, Ақ орда, кіндік шеше, ауыз омыртқа, азу тіс,
бел омыртқа, ауа райы, күйеу бала, киіз үй
т.б.
тәрізді күрделі зат есімдер соны ң нәтижесі.
Келтірілген тілдік деректер - сөз тіркестерінің
құрылымын сақтаған,
бірақ бір ұғы м ны ң атауы
дәрежесіне жеткен лексикалы қ бірліктер.
Л ексем алы қ тіркесімдердің басты белгісі -
құрамындағы сыңарлардың орны берік, арасына
сөз қойы лм айды , екі сы ңары да қалы птасқан
тұлғасы н сақтайды . Екі сы ңары н ы ң м ағы насы
өзара логикалық үйлесімді болып келеді. Тіркесті
зат е сім д ер о р т а қ е к п ін м е н ай ты л а д ы да,
құрамындағы сыңарларды ң тұрақты лы ғы мыз-
ғы м а й ты н , ө зге р м е й т ін қ а л п ы н са қ та й д ы .
Мұндай сөзтіркесімдер бірбүтін болып, бір ұғым
ретінде қалыптасады. М ысалы,
ауыз су, қонақ үй,
ас үй, ақ орда, ас түзы, асық жілік, бел омыртқа,
азат жол (абзац), кіндік іиеше, күрек тіс, азу тіс,
қарын бөле (туыс), мүш ел жаст.б.
М ысалы,
ақ орда -
сөзінің
м ағы н алы қ да-
муы: 1) киіз үй; 2)
көне,
билік иесі оты рған үй;
3) Ақ орда - резиденция.
Ақ орда -
Тайбурылдың
үстіне алтыннан тұрман ер салып, Аз ғана азық
жем салып,
Ақ орданың
аддынан, Өткізді Құртқа
к ө л д е н е ң (Қ о б ы л а н д ы б а т ы р ). А қ ор д а -
“рези д ен ц и я”
А қ орданың
есігі айқара ашылды!
Ата-баба жолымен ақ киіздің үстінде тұрып ант
берген Елбасы еңкейіп еліміздің көк байрағы н
сүйді (“Астана ақш ам ы ”). Осы екі мысалдан сөз
м ағы насы ны ң дамы п, жетілгені ан ы қ көрінеді.
Туынды м ағы наны ң өзегі бұры нғы сөздің ма-
ғы насы нан байланы сы н үзбей, соның негізінде
дамып, кеңейген. Қазір бұл сөз мемлекеттік жүйеде
қолданылатын термин дәрежесіне жеткен.уФс
орда
сөзінің дамуы
- алты қанат ақ ордадан бастап,
хандық мәнді білдіретін, я ғн и ханның сарайы ,
хан тұратын мекен, тұрақ мағыналарында жұмсал-
ған, кейін қолданыс ерекшелігіне қарай мемлекет
ұғы м ы нда қолдаңы лса, қазір саяси -әкім ш ілік
термині. Сөздің құрамында, құры лы сы нда еш
өзгеріс ж оқ,
бірақ жаңа сөз, жаңа м ағы на, себебі
жаңа ұғымды білдіретін м ағы н аға ие б о л ған
.А қ
орда, А қ ү й е
кеуі де резиденция деген м ағы наны
біддіреді. Имамдарды
Ақ үйде
қабылдап, ауызашар
өткізетін б олған (“ П арасат” ). Қазір қолданыста
мемлекеттік басқару аппараты мен билік жүйесін
сипатгайтын терминдер қатарында жұмсалады.
Осы си яқты лексикан ы ң басым көпшілігі
бұрын көнерген сөздер тобында жүрсе, қазір қайта
жаңару, жандану үстінде.
Тіркесті зат есімнің бірнеше ерекшеліктері бар:
1. Л ексикалық бірлік ретінде сөйлеу үрдісінде
құрастырылмай, тілдің бұрыннан жасалып, қалып-
тасқан даяр бірліктері ретінде қолданылады. Мы-
салы,
күрек тіс, азу тіс, жеті ата (тек), ара ағай-
ын, шыбын жан, асүй
т.б.
Жеті атасын білмеген - жетімдіктің салдары,
эзіл сөзді ауырлау
-
шетіндіктің салдары
(М а-
кт ).Ж ар болғай, алла, өзіме, Шыбын жаным көрінді
(Қобыланды) тәрізді сөйлемдерден
жеті ата, шы-
бын жан
сөйлеу кезінде жасалмай, тілде бұрыннан
ж асалы п, қалы птасқан лексикалы қ қорда бар
тілдік бірліктер.
2. Құрамы мен құрылысы ж ағы нан тіркесті
зат есімдердің сыңарларының орны тұрақты. Оны
құрастырушы сыңарлардың орны өзгермейді, бас-
қа сөздермен алмастыруға көнбейді. Тіркесті зат
есім дердің құ рам ы н д ағы сы ң арларды ң орын
тәртібінің тұрақты лы ғы м ен сипатталады. Тілде
тұтас күйінде қолданылады.
3. Тіркесті зат есімдерге де тән қасиет - ма-
ғыналық тұтастық. Мысалы,
тоқ ішек, күшік күйеу,
кіндік шеше, іш ауру, ауыз су
т.б. осы тәріздес
тіркесті зат есімдер қатысым кезінде жасалмай,
тілде әуелден ж асалған даяр лексемалар ретінде
ж ұм салады . А талған
тіркесті зат есім дердің
құрамындағы сыңарлар мысалы,
ііи аурудетешъп
іш
ж әне
ауру
деген сыңарлар бір-бірімен қаты-
сым үрдісінде тіркестірілмей, бұрыннан қалыпта-
сқан, бір ұғымның атауы ретінде ұғынылады. Бір
бүтін сөз ретінде қабылданады. М ұндай тіркесті
сөздер қажетінде даяр тұрған тұтас қалпында ба-
сқа сөздермен тіркестіріп қолданыла берілді.


title: ҚОСАРЛЫ КҮРДЕЛІ ЗАТ ЕСІМДЕР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
ҚОСАРЛЫ КҮРДЕЛІ ЗАТ ЕСІМДЕР 333 М ысалы,
жүмыр жер - жүмыр жердің тыным- тіріиілігі,киіз үй - отбасы түрағы,ж ол белгі -
көшелерге жол белгі койылды, топан су - тасқын су,кейбір жерлерді топан су басты,төрт түлік - төрт түлік азайып барады деген тәрізді тіркестер
бүгінгі мерзімді баспасөзде, ақпарат-құралдарында
қолданыс тауып, сөз тіркестерінін құрамында бір
мүше ретінде қолданып жүр. С ондай-ақ, бұл
сөздердің б іртұтасты ғы , сөйлем немесе сөз
құрамында лексикалы қ бірлік екені, мағы налы қ
тұтастығы еш күмән келтірмейді. Сөйтіп тіркесті
зат есімдердің тағы бір белгісі - тұтас күйінде сөз
тіркесінің бір сыңары болуында.
4. Тіркесті зат есімдердің тағы бір белгісі
номинативті немесе аталым қызметін атқаруы.
Бұлардың атау ретінде, лексикалық бірлік ретінде
атқараты н қы зм еті біреу ғана. Ол - аталым
қызметі. М ысалы,
м а л кора, ат кора -тұ р м ы с,
шаруашылыққа байланысты аталымдар,
бас сүйек, бел омыртқа - дене мүш елері,
жегі қүрт, ақ түйіршік - м едициналы қ атаулар т.б.
5. Тіркесті зат есімдерді құрылымы ж ағы -
нан ерекшелейтін тағы бір белгісі - бөлек жазы-
лу (раздельно оформленность). Сыңарлары бөлек
жазылса, күрделі сөз бола алмайды деген пікір
де кездеседі. Ж алпы күрделі сөздің шешуші
белгісіне тұтастұлғалану мен бөлектұлғалану ұста-
ным бола алмайды, ол емленің мәселесі. Тіркесті
зат есімдердің жасалуы сөзжасамның заңдылы-
ғынан шығады, олардың құрамы бөлек-бөлек бол-
ғанымен, бэрі жиылып келіп, мағы налы қ жағы-
нан тұтасып, атау ретінде қалыптасады. Тіркесті
зат есімдер - екінші рет пайда болған (вторичная)
аталым (номинация). Мысалы,
ғарыш айлағы (космодром), жүйке тамыр (нерв), жер жүзі (элем), гқызыл асық (тобық), қыз қуу (үлт.ойын)т.Ь. 6. Тіркесті зат есімдердің сөзжасамдық және
мағыналық құрылымы бірімен-бірі байланысты.
О лардың м ағы н а тұтасты ғы - құры лы м ды қ
тұлғасынан ш ығады. Күрделі зат есімдерде, со-
ны ң іш інде тір кесті зат есім дерде б іркелкі
құрылымдық-мағыналық үлгіні тірек-сыңар жа-
сап отырады. Тірек сыңар - бәріне ортақ ұғы м -
ды білдіретін ж инақтауш ы м ағы на жасайды да,
ал ауы спалы сы ң ар тірек сы ң ар д ағы түрлі
белгілерді нақты лай, даралай түседі, яғн и , бір
заттың екінші заттан ерекшелігін анықтайды.
асықты
кәрі
ортан -
тоқпан
ЖІЛІК ауыз
Жілік, ауыз - тірек сыңарлары тектік жағынан
жинақтаушы мағынаны білдіретін сыңар, ал ауыс-
палы сыңарлардағы
асық, кэрі, ортан, тоқпан не-
месе
куыс, омыртқа, су, үй - бірінен бірін даралаушы
м ағы наларды білдіретін сыңарлар. Тіркесті зат
есімдердің сөзж асамдық құры лы мы нда - тірек
с ы ң а р қ ұ р а н д ы б ір л іг і б о л ы п с а н а л а д ы .
К омпозиттердің ерекше құры лы м ды қ түрлерін
жасайтын да тірек сыңарлар. С өзж асамды қ ма-
ғынасы нақты , біртекті. С онды қтан тірек сыңар
- күрделі зат есімдерде (тіркесті зат есімдерде)
м ағы на ж ағы нан ортақтасты ғы м ен ж инақтаса,
екіншіден, оларды жеке туынды сөз ететін қасиеті,
үш інш іден ж алпы лы қ мэнін қалыптастыруш ы
бірлік. М ысалы: Ұлжан осыны ойлап,
киіз үйге ш ы ғы п, қыстау басы нан жылжып қон ай ы қ де-
ген (Әуезов). Қартқожа қайда барарын білмей,
сандалып
қонақ үйдің қасына келді (Аймауытов).
Тіркесті зат есімдердің құрастыруш ы сыңары -
тірек сыңар:
үй сөзі. Бұларды бөлек жазылуына
қарап, күрделі зат есім қатарынан ш ығары п тас-
тауға болмайды. Себебі, емлеграфикалық (бөлек-
таңбалану) күрделі затесім нің өлшемі, ұстанымы
бола алмайды. Тіл-тілде құрастырушы сыңарлары
бөлек жазылатын сөздер аз емес. Б асқа тілдерді
былай қойғанда, түркі тіддерінің өзінде бір күрделі
зат есім бірнеш е түрде жазыла береді. Мысалы:
қаз.:
қарақүс (күс), қарақалп.:
къара къус, қаз.:
қолжаулық, тасбақа, қараш.-балқ.:
қъол жаулыкь, таш манъа т.б.
Бұл жерде назар аударатын мәселе - жазу,
емле мәселесі емес, күрделі зат есімді ай ғақтай -
тын емлелік белгі шешуші ұстаным болмайты н-
д ы ғы . М ұнда - ш еш уші қы зм етті атқараты н
құрастырушы сыңарлардағы кескін-тұрпат бірлігі
мен м ән-м азм ұн тұтастығы негізгі меже болады,
сөйтіп тіркесті сөздер аталым дәрежесіне жетіп,
лексема ретінде қалыптасады.
С он ы м ен , ж оғары дағы белгілеріне қарап
күрделі зат есімнің бір түрін тіркесті зат есімдер
деп атайды.


title: Қосарлы күрделі зат есімдер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
334
СӨЗЖАСАМ
белгілі. Ескерткіш тіліндегі зат, кұбылыс атаулары
құры лы м ды қ ж ағы нан түрліше болып келген.
О ны ң
бір көрінісі, дәлелі ретінде қосарлы зат
есімдерді алуға болады. Олар мағы налы қ ж ағы-
нан ж инақты қ ұғымды білдірген. М әселен,
*ісіг-
күшіг ‘к ү ш -к уа т ’, *йер-суб ‘ж ер-су’, *көзі-кашы
‘көзі-касы
'т.б.
Тіліміздегі қазіргі қосарлы зат есімдердің
құрам ы нда кездесетін сы ңарларды ң м ағы насы
со л ғы н д ан ы п , көм ескіленіп, бірден түсінуге
қ и ы н д ы қ тигізетін создер барш ы лы қ. Ол да
қосарлы зат есімдердің көнеден
келе жатқанына
дәлел. С онды қтан олардың түп-төркіні қайдан
ш ы қ қан ы н айқы ндау үшін, олардың сы ңарла-
ры н ы ң ш ы ғу тарихы на барлау жасау арқылы
аны қтауға болады.
Ж и н а қ т ы қ м ағы н а беретін қосарлы зат
есімдердің бір сыңары (негізінен екінші сыңар)
жеке лексема ретінде қолданыла бермейді. Бірақ
қейбір түркі тілдерінде немесе м онғол тілінде
дербес м ағы н алы сөз м әнінде қолданылады .
М ұндай сыңарлар - қосарлы зат есімдердің жа-
салуына оз үлесін қосы п,
қазақ тілінің тарихи
сөзжасамында айрықша орны бар тіддік бірліктер.
М ысалы,
абысын-ажын, кыз-қырқын, бала-іиаға,
жігіт-желең, борыш-карыіи, көйлек-көншек, арык-
түрак, өрен-жаран, көрші-колаң, киім-кешек, айып-
анжы, ың-шың, ым-жым, тоқты-торым, ем-дом,
дау-шар, ырың-жырың, өлім-жітім, шал-шаукані.Ь.
М әселен,
ажын, кыркын, кешек, шаукан, шар т.б.
қазіргі тілде м ағы насы көмескі болғанды қтан,
жеке қолданылмайды. М ысалы,
дау-шар, дэрі-
дормек, ем-дом, киім-кешек, көйлек-көншек, түкым-
түкиян,айла-шарғы,кір-копсы,өлім-жітім,жігіт-
желең, кыз-кырқын, жолдас-жора
т.б. С оны ң
ішіндегі
өлім-ж іт ім
сәзін алар болсақ,
өлім
сөзінің мағынасы анық, айқын, ал
жітім
сөзінің
мағынасы күңгірт, белгісіз. Ұйғыр тіліндегі.жу/л-
“ и счезать” , “ пропадать” , “тер я ться ” қараим
тіліндегі
йыт-
“ пропадать” , “ гибнуть”
дегенді
білдіреді. Қазақ тіліндегі беретін мағынасы “жо-
ғал у” , “ ұрлану” , “ құру” . С онда
ж іт -
түбір
етістікке
-ім
ж ұрнағы ж алғану арқы лы
жітім
созі жасалған.
Сол сияқты ,
жолдас-жора
қосары н дағы
ж ора
созі қазақ тілінде жеке қолданылмайды, ал
қы рғыз тілінде “жолдас” мағынасын жеке тұрып
та білдіре алады.
Жігіт-ж елең
дегенде
желең
созі баш құрт
тіліндеж/г/ш ұғымында айтылады. Қыз-қырқын
дегендегі
кыркын
сыңары м ағы насы түсініксіз,
күңгірт.
Қыркын
с ө зін ің еж елгі м а ғ ы н а с ы
М .Қ аш қари сәздігінде
күң, кіріптар эйел
дегенді
білдірген.
Бала-ш аға
деген
қосарлы зат есімдегі
ш аға
сөзі түркім ен, ұйғы р тілінде
бала
м ағы на-
сын білдіреді.
Дау-ш ар
- қосарлы зат есіміндегі
шар
созі
түсініксіз. Коне ұйғыр
т т ш ^сар/ш ар
сөзі -
жа-
уыздык бәле
деген мағынаны білдірген. Араб тілінде
шар
созі -
бәле, жала
мәнінде жұмсалады.
Қосарлы зат есімдер оздерінің қолданымдық
сипаты ж ағы нан әркелкі болып келеді. Олардың
ең бір үлкен тобы - халықтық сипаттағы, ұлттық
дүниетаным мен ерекшелік коріністерін білдіретін
қосарлы зат есімдер. М ысалы,
бай-манап, би-бо-
лыс, дос-жар, той-думан, казан-ошак, келі-келсап,
күрт-май, ас-су, сауыт-сайман, ыдыс-аяк, ағайын-
туған, айран-ботка, ою-өрнек, тана-түйме, айыл-
түрман, әдет-ғүрып, бэйбіше-токал, ел-жүрт, ерлі-
зайып, ж ал-күйрык, ем-дом, жегжат-жүрағат,
жүген-күрык, казы-карта
т.б. Бұл келтірілген
мысалдар ауыз әдебиеті үлгілерінен бастап, жазба
әдеби тілдерінің мол арнасы, көркемдік козі бо-
лып табылады. Бұл қосарлы зат есімдер - өмірдің,
қоғам н ы ң тұрмыс-тірш ілігінен
мәлімет беретін
тілдік құралдар. М ысалы: Көкеж ан қайтып кел-
генше,
Ел-жүртын
есен көргенше... (Қобыланды).
Қол-аяғын
босатып, Жан көкемді қашырып,
Қару-
жарак, ат-тонын
Қойған екен жасырып (Сонда).
Ауыз әдебиеті тіліндегі қосарлы зат есімдер
мейлінше мол, әрі бүгінгі күнге дейін жеткен тіл
қазы насы н құрайды. Тақы ры пты қ ж ағы нан да
әр алуан: ұғы м -түсін іктің , тұрм ы с-тірш ілікке
қажетті құрал жабдықтың, бұйымдардың, тамақ-
тағам н ы ң т.б. ж и н ақты қ атауларын білдіреді.
Мысалы, туыстық қатынасты білдіретін
қосарлы
зат есімдер:
ата-ана, эке-шеше, абысын-ажын, аға-
бауыр, аға-жеңге, аға-іні, ағайын-анжы, ағайын-
жегжат, ағайын-туған, ағайын-тума;
тағамға бай-
ланысты зат есімдер:
айран-ботқа, айран-шалап,
ас-су, алуа-іиекер, ас-ауқат, ас-дэм, ас-қатык, дэм-
түз, сорпа-суані.6.
Қосарлы зат есімдер қолданысы мен лекси-
ка-грамматикалық құрамы жағынан ертеден келе
жатқан лексемалар екенін тілдік деректерден бай-
қауға болады. Ж алпыхалықтық тіл қазынасы бо-
лып саналатын қосарлы зат есімдер әдеби тілдің
әр түрлі үлгілерінен кең орын алған. Мысалы:
Қүл-күтандар
жиы лы п, Құда болған заман-ай
(Бұқар жырау).
...Қыз-келіншек
үй тігер, Бүрала
басып былқылдап (Абай).
Сонымен, қосарлы зат есімдер - қазақ тіліне
айры қш а
тән құбылыс және заттың, құбылыс-
тың, ұғы м ны ң, түсініктің атауларын жинақтап
беру үшін қолданылатын сөзжасам амалының бірі.


title: ҚОСАРЛЫ КҮРДЕЛІ ЗАТ ЕСІМДЕР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
ҚОСАРЛЫ КҮРДЕЛІ ЗАТ ЕСІМДЕР 335 Қосарлы зат есімдер 1) көне замандардан
қалыптасқан тілдік бірліктер, 2) тілдің даяр нұсқа-
сы, 3) сөзжасамның аналитикалық тәсілімен жа-
салатын құнарлы түрі.
Қазақ тілінде дәстүрлі түрде: қосарлама және
қайталама қос сөздер деп екі топқа бөледі. Осы-
лай екі топқа бөлудің қосарлы зат есімге де қаты-
сы бар. Негізінен қос сөздердің басым көпшілігі
зат есімдерге тән.
Қосарлы зат есімдердің сы ңарлардағы ма-
ғыналық ерекшеліктеріне қарай: екі сыңары мэнді
қосарлы зат есімдер. Олардың өзін өз ішінде
іштей жіктеуге болады: 1) мәндес (синонимдес)
қосарлы зат есімдер:
ақыл-кеңес, аяқ-табақ, әке- илеше, іс-қимыл, күш-қуат т.б. тәрізді қосарлы зат
есімдердің сыңарлары м ағы на ж ағы нан біріне
орайлас, мәндес, ыңғайлас аталымдар, яғн и ма-
ғы насы бір-біріне ж ақы н , мәндес сы ңарлар
қосарланады. Мысалы: Жақсы жігіт
ел-жүртының анасындай (Үш ғасыр...).
Бір сыңары м ағы налы , екінш і сыңары ма-
ғы насы з сөздер қосарланады. Қазіргі тілде ма-
ғынасыз сыңарлардың, бұрын мағынасы болған
ж ән е ол сөздердің көпш ілігі м ағы н асы бар
с ы ң а р ға мәндес болы п табы лады . М ысалы:
көйлек-көншек, жолдас-жора, жауын-шашын, дос- жаран, айқай-сүрең т.б. Келтірілген мысалдардағы
көніиек- жалаңаш етке киетін киім,
жора - дос, жолдас, сүрең - үран, айқай, жаран - дос, іиаиіын - жаңбыр т.б. басқа тілдерде тіркескен сыңарлардың
мағынасын береді.
Тілдегі қосарлы зат есімдер дара варианттық
қатынаста жарыса жұмсалады. Олардың алдың-
ғысы не соңғы сы бірнеш е қосарлы зат есімге
тірек сыңар ретінде қайталанып отырады. Сөйтіп,
қосарлы зат есімдер синонимдік қатар жасайды.
Мысал
ы*аға-жеңге, аға-бауыр, аға-іні, аға-туыс, ақыл-кеңес, ақыл-ес, ақыл-айла, ақыл-ой, ақыл- парасат, ақыл-сана, ақыл-сезім т.б. жатады. Тағы
бір ерекшелігі қосарлы зат есімдердің бірінші
сыңары бірнеше сөздің жасалуына негіз болған:
айла-амал, айла-эдіс, айла-әрекет, айла-тәсіл, айла- іиарғы т.б. секілді туындылар сонымен қатар
синонимдік қатар жасап тұр.
Бұл секілді қосарлы зат есімдер мағы налы қ
жағынан бір-біріне жуық сөздерден қосарланып,
олардың кейінгі м ағы насы жеке сыңарлардың
мағыналарынан әлдеқайда кең және күрделі.
Түркі тілдерінде, соның ішінде, қазақ гілінің
табиғаты на тән үстемелеу құбылысы - айқы н-
дау, нақтылау (избыточность) — төл әдісі. Қазақ
т іл ін д е ү с т е м е л е у д ің а й қ ы н к ө р ін іс і -
п л е о н азм д а р . Л е к с и к а л ы қ п л е о н азм д а р д ы ң
қосарлы зат есімдерге сыңарлары мәндес немесе
м ағы насы бір-біріне жуық болады. Олар лекси -
калық бірліктер ретінде сөз тіркестерінің үлгілері
негізінде қалыптасқан жасалымдар және қосарлы
зат есімде бұл заңдылық сөздердің мәндес, жуық
болуы қатаң сақталып отырған. Мәселен, қосарлы
зат есімдер:
бала-шаға, қатын-қалаш, келін-кепшік, дэрі-дэрмек, өлім-жітім т.б. соның айқын көрінісі.
Бұл лексемалар бір-бірімен синонимдес бола тұра,
бірі - анықтаушы, екіншісі - анықталушы тіркестер
б о л ы п , к е л е - к е л е м а ғ ы н а л ы қ ө з г е р іс т ің
нэтижесінде бір лексемаға айналған. Сондықтан
үстем елік әд іс-м ән д ес сы ңарлы қосарлы зат
есімдерде корінуі заңды құбылыс. Мысалы: Құты-
лып жаудан
ел-жүрты, Есендік-саулы қ сұрады
(Қобьыанды).Л/сь/77-дйлатаба алмай, Басымды са-
ған қоса алмай (Сонда).
Сөздерді қосарлап, қосарлы зат есім жасау -
жаңа аталым (номинация) тудырудың, тілді бай-
ытудың ұтымды жолы. Қазір тілде осындай жол-
мен ж асалған жаңа қолданыстағы қосарлы зат
есімдер:
ой-т олғақ, үсыныс-кеңес, тау-кен, сын- ескертпе, таңдау-балама, ғалым-хатшы, үгіт-на- сихат т.б.
Қосарлы зат есімдер мәндес сы ңарларды ң
негізінде қалыптасқан аталымдар ж инақтық, жал-
пылық, мэнді ұғымды білдіреді. Мысалы: Келінді
қарсы алуға ш ыққан
қыз-келіншектер тобына жа-
қы ндаған соң... (Ғ.М үсірепов).
Бала-ш аға жылы
үйде қыстап ш ықсы н (Сонда).
Ата-бабамыз киіз
үйде туған, киіз үйде олген... (Сонда).
Келтірілген мысалдардағы қосарлы зат есімнің
құрамындағы жеке сыңарлардың мағы насы натең
емес, одан м ағы насы кең, көлемді. Бұл қосарлы
зат есімдердің қалыптасуыны ң шарты іспеттес,
олардың табиғаты на тән жағдай.
Тіліміздегі қосарлы затесім н ің қалыптасуы-
на заттың*, құбылыстың ұғымы бір сөздің аума-
ғына, мағынасына сыймаған кезде, қосарлап қол-
данылып, бірін-бірі толықтырып, біртұтас м ағы -
налы қ бірлікті білдіреді. Мысалы:
ар-үят, аға й- ын-туған. Тілімізде белгілі бір үлгілер, ұқсасты қ (ано-
логия, дағды ) бойы нш а қосарлы зат есімдердің
қалыптасуы:
сойыл-іиоқпар, шылық-былық, ақы-пүл, айып-жаза, кем пір-ш ал, отыншы-сушы, сыбыр- сыңқыл, шер-іиемен, ескерткііи-белгі т.б. тәрізді
қосарлы зат есімдерге аса қажеттілік болмаса да,
белгілі үлгілер бойынш а жасалып, тілдік құрамға
етене енбеген, тек арнайы мәтінде ж асалған
аталымдар.


text:
336 СӨЗЖАСАМ Қ осарлы зат есім н ің бұл тобы стильдік
ыңғайдағы, яғни белгілі бір мәтін колемінде қол-
данылады. Құры лымы ж ағы нан әркелкі болып
к е л е д і. С т и л ь д ік ы ң ғ а й д а ғ ы қ о с а р л ы за т
есімдердің көбінің екі сы ңары ны ң да екеуі де
жеке қолданыста бар лексемалар.
Қосарлы зат есімдердің біразына үнемдеу заң-
ды лы ғы м ен қалы птасқан тілдік бірліктер жата-
ды.
Қ оғам дағы түрлі ж аңалы қпен байланысты
келіп қосылған қосарлы зат есім жасалымдарына
үшқыш-ғарышкер, ғарышкер-батыр, сый-сияпат, ғалым-хатшы, сарапшы-маман, эксперт-кеңесші, бизнес-орталық, экономист-менедж ер, заңгер- кеңесші, экспресс-ақпарат, суретші-модельер т.б.
жатады.
Бұл туындылар - мерзімді баспасөзде үнем-
деу заңды лы ғы на сәйкес, сыртқы тұрпаты ны ң
ықшамдалуымен біртұтас м ағы налы қ ұғым жа-
сау мақсатынан туған лексемалар.
Сөздің жаңаруы - қолданымды лы қ қызметі
қоғамның дамуымен қабаттас жүріп отырады. Ол
- өмірдің қажеттілігі мен сұранысынан туындай-
тын құбылыс. Ж алпы күрделі зат есімдер қазақ
хал қ ы н ы ң ұлтты қ б о л м ы сы н ан , э тн и к а л ы қ
ерекшелігінен алыс кетпеген, қазақ елінің салт-
дәстүрі оның аталымдарынан (номинация) көрініс
тауып, сипат алып отырған. Осының бәрі - жаңа
сөзді жасаудың жолдары. Бұл әдіс - тіл байлы-
ғы н жетілдірудің ең бір құнарлы көзі.
Қосарлы зат есімдердің тағы бір ерекшелігі
құрам ы ндағы сы ңарлары антоним дес болып
келеді. Ж еке тұрғандағы м ағы налары қарама-
қарсы антоним сөздер қосарланы п айтылып,
үшінші бір жаңа мағыналы ұғымды білдіріп, қай-
шы мәнді қосарлы зат есім жасалады. М ысалы,
өтірік-шын, дос-қас, дос-дүшпан, бас-аяқ, алыс- жақын, алыс-беріс, бай-кедей, келім-кетім, күйініш- сүйінііи, ақ-қарасы, ауру-сау т.б.
Тоқтарбайды ң дәулеті, Іш кені мас, жегені
тоқ,
Бай-кедейдің көңілі жай (Қобыланды). Құда-
сы м ен
алыс-берісін күшейтті (ҚТС).
Сөздерді қосарлау мен қайталау арқылы жа-
салған қосарлы зат есімдердің табиғаты өзгеше-
леу. Біріншіден, қосарлау мен қайталау арқылы
жасалған қосарлы зат есімнің сыңарлары о баста
бір-бірімен өзара салаласа байланысқан бірыңғай
сөздер болып келеді. М ысалы,
эке-шеше, ар-үят, күіи-жігер. Екіншіден, қосарланатын да, қайта-
ланатын да сөздер бір-бірімен семантикалық бай-
ланысты болуы керек. Атап айтқанда, мағынасы
бір-бірімен ж ақы н мәндес синоним сөздер не-
месе керісінше мағынасы бір-біріне қарама-қарсы
антоним сөздер қосарланады. Үшіншіден, қосарлы
зат есімдер негізінен сөз табының барлық түрлерінен
болатындықтан, сол сөз табының тұлғалары арқылы
түрленеді. Тортіншіден, создердің қосарлануынан
жасалған қосарлы зат есімдердің лексикалық ма-
ғынасы бүтіндей өзгеріп кетпейді, көбінесе жалпы-
лық, жинақтық мағына үстеледі. Сондықтан сөзжа-
сам тұрғысынан қосарлану мен қайталау арқылы
ж асалған қосарлы зат есімдердің сипаты біркелкі
емес. Қосарлы зат есімдердің сыңарлары мағына-
лы, бірі - мағыналы, бірі - мағынасыз, екеуі де
мағынасыз болып келеді. Оларды тарихи тұрғыдан
саралағанда, мағынасыздеп жүрген сыңарларының
өзі бір кезде мағыналы немесе басқатілде мағына-
сы бар сөздер болады.
Қосарлы зат есім сы ңарлары ны ң морфоло-
гиялы қ сипаты аса күрделі болады. Мысалы:
көрген-білген [қосымш алы-қосымш алы түбір], төсек-орын [қосымшалы-қосымшасыз], ағайын- туыс [біріккен-қосымшалы] т.б. бірнеш е құры -
л ы м д ы қ к е с т е л е р б о й ы н ш а қ о с с ө зд е р д ің
морфологиялық құрамын көрсетуге болады.
Қосарлы зат есімдердің сыңарларының орнын
ауыстырып қолдануға болады (бірақ ол барлық
қос сөздерде бірдей кездесе бермейді). М ысалы,
талас-тартыс - тартыс-талас, туған-туысқан - туысқан-туған, қол-аяқ - аяқ-қолт.б. Қосарлы зат есімдердің әр сыңары өзіндік
екпінін сақтайды (екінші сыңардың екпіні, бірінші
сыңарға қарағанда күштірек болады).
Т іл д ің д а м у н ә т и ж е с ін д е қ о с а р л ы зат
есімдердің бір сыңары немесе екі сыңары да өзінің
мағынасынан айырылған. Мысалы
:дау-шар, келін- кепш ікі.Ь . Қосарлы зат есімдердің сыңарлары ж инақ-
тық, жалпылық (жекелік), даралық, айқындылық
және бейнелік мағыналарды білдіреді. Нақты бір
ұғымды білдіреді.
Қосарлы зат есімдер: біріншіден, мағыналық
тұтастық, яғни құрамындағы сөздердің әрқайсысы
әр б асқа м ағы н алы емес, тіркескен күйінде
б ір б ү т ін м а ғ ы н а н ы б іл д ір е д і. Е к ін ш ід е н ,
құрылымдық тұтастық - қосарланудан, қайтала-
нудан ж асалған сөздердің барлы ғы біртұтас соз
р е т ін д е т а н ы л ы п , қ ұ р ы л ы м д ы қ т ұ т а с т ы қ
қасиетімен сипатгалады. Үшіншіден, синтаксистік
жағынан (сөйлем мүшесі болуы жағынан) бөлшек-
тенбей, сойлемде бір ғана мүш енің қызметін
атқарады.
Қосарлы зат есімдер термин ретінде де қалып-
таса алады. Сондай-ақ, қосарлы зат есімдер күрделі


title: ҚЫСҚАРҒАН КҮРДЕЛІ ЗАТ ЕСІМДЕР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
ҚЫСҚАРҒАН КҮРДЕЛІ ЗАТ ЕСІМДЕР 337 сөздерге тән басты белгілеріне толық жауап бере
алады, сондықтан олар күрделі сөздердің біртүрі
болып қарастырылады.
3.2.5. Қысқарған күрделі зат есімдер Қ азақ тіліндегі қы сқар ған зат есімдер -
сө зж асам н ы ң бір тәсілін е ж ататы н , ө зін д ік
грамматикалық құрылымы жэне семантикалық
ерекшеліктері бар тілдік құбылыс.
Қ азақ тіліндегі қы сқарған зат есімдер екі
немесе одан да көп сыңарлардан тұратын кұрделі
атаулардың ыкшамдалған тұлғалары, екіншілік
аталымы (номинациясы). Яғни тіркесіп келген
ұғымның атаулары қысқарымдарға негіз болады
да, тілдік қүрылымы озгеріске ұшырап, қалпын
сақтай алмайды. Бүл - басқа күрделі зат есімдерге
қарағанда, қысқарымдардың ерекшелігі.
Созжасамның бір амалы ретінде қалыптас-
қан
қыскарымдар (қы сқарған зат есімдер)
лекси- калық бірлік боп таны латы нды ғы . Бүлар да
белгілі бір үғымның жинақталган, ықшамдалған
атаулары. Мысалы,
медбибі - емдеу орындарын-
дағы кіші медициналық қызметкерлерінің атауы,
зоопарк - түрлі хайуанаттар топтастырылатын
орынның атауы,
зоотехник - мал осіру маманы-
ның атауы т.б.
Кеңес дэуірі кезінде орыс тілінің әсерінен
пайда болған қы сқары мдар тілдік бірліктер бо-
лып саналды. Ж алпы ұлт тілінің дамуына ішкі
жэне сыртқы факторлар әсер ететіні белгілі. Олар-
дың әрқайсысы тілдің дамуына озінше әсер етеді.
Бұл қоғам ны ң даму барысымен бірге үздіксіз
ілесіп отыратын құбылыс екенін тілдік деректер
айғақтайды. М ысалы,
парторг,райком, комсорг, немесе
совнарком, ревком т.б. қы сқары мдары
^Кеңес дәуірі кезеңінде белсенді қызмет атқарған
жасалымдар. Қы сқары мдарды ң кобі қоғам мен
қат-қабат катар жүріп отыратын құбылыс, сон-
ды қтан бір кездері ж а с ал ға н қы сқар ы м д ар
конерген создердің немесе тарихаттар (историзм)
қатарынажатады. Мәселен
'.рабфак, совдеп, райком, обком, совхоз, колхоз, зав(})ерма, парторг, комсомол, партбилет т.б.
Ана тілінің негізінде жасалынып, тіліміздің
еркіндікке ие болған тұстағы қысқарымдардың
қарқынды қалыптасуы - табиғи құбылыс. Қыс-
қарымдар - лексикалы қ қорды байытудың бір
дерек козі. Кейінгі жылдары қоғамдағы түбегейлі
озгерістер созж асамның бір арнасы ретінде са-
налатын қысқарымдардың қалыптасуына, ұлттық
сипат алуына, дамуына игі әсерін тигізуде.
Қазіргі қы сқары м дарды ң (қы сқар ған зат
есімдер) ана тілінде жасалып, қалыптасуы: 1)
ғ ы л ы м и
т е х н и к а л ы қ ,
қ о ғ а м д ы қ - с а я с и
терминж асамда, мекеме, ұйым аттарында жиі
ұшырасады.
Ы ысдлы, А А Қ — Ашық акционерлік қоғам , А М З - Апматы маргарин зауыты ,
Ж М О —
Жылж ымайтын м ү лік орт алы ғьп.Ь. 2) маман-
дықты, қызметті жэне лауазымды білдіретін қыс-
қ а р ы м д а р :
м е д б и к е /м е й ір б и б і, б о р т с е р ік (әуесерік ),
басбух, завуч, телемеханик т.б. тәрізді
қысқарымдар созжасамның талабына сәйкес жаңа
сападағы жасалымдар.
Ж алпы қы сқары мдарды ң жасалуына негіз -
соз тіркестері. Оның табиғаты екі жақты: бір жа-
ғы нан, грамматикалық корсеткіш гері бар, басқа
туындылардың жасалуына негіз болатын
жаңа лексем а , екінш іден, ш ығу торкіні соз тіркесіне
сэйкес, байланысты, сол толық реалийлердің қыс-
қарған түрі. Сондықтан толы қ реалийлердің аты
қ ы сқ ар ған д а, м ағы н алы қ ж ағы н ан озгеріске
түспей, толы қ ұғы м ны ң атауы сақталады. Оны
тіл деректері де дәлелдейді. М ысалы, Мемлекета-
р а л ы қ к о ш і-қ о н б о й ы н ш а Қ а за қ с та н ТМ Д
(Тәуелсіз елдер достасты ғы ) елдерімен ты ғы з
байланыста (“Жас А іаш ”). Астанада
этнопарк пай-
далануға беріледі (“Жас А лаш ”). Қысқарымдар
басқа туындылардың жасалуына да негіз болады
дедік. О ған дэлел тілде көп болмаса да, ондай
жайттар кездеседі. Бір кездердегі
колхоз бен
ком- сомол жасалымдары оте белсенді туындылардың
қ а т а р ы н а ж атты . Бұл қ ы с қ а р ы м д а р кел есі
туындылардың жасалуына ұйтқы, негіз болды.
Мысал
ъ\:колхоз+арашк, колхоз+дан, колхоздан +дыру, колхоздандыр+ыл, колхоз+дас, колхоздас+тыр, кол- хоздас+ушы, колхоз+ды, колхоз+дық, колхоз+шы, колхозіиы+лық, комсомол+дай, комсомол+дық, ком сом ол+ ка т.б. немесе осы қы сқары мдарды ң
негізінде ономастикалық, топоним икалы қ (
Ком- сомольск, Комсомолабад, Колхозовка, Колхозноет.б.) жасалымдардың тууына негіз болды. Негіз создің
уәжі туынды созде эр кез сақталы п оты рған .
Бұндай үрдіс бүгінгі тілдік қолданыста да кездеседі.
Қазіргі қолданыстағы
колхоз, совхоз создерінің
баламасы
кеңшар мен
үжыміиар созі белсенді қыз-
мет атқарады. Сол сияқты
АГУ-ліктер ,
КазГУ- ліктер, кинотелекөрермендер, кеңшарлықтар т.б.
кең қолданысқа түскен лексемалар.
Түркітануда да қысқарымдар жонінде теори-
ялы қтұж ы ры мдарж оғары дағы кағидамен үндес.
Негізгі байқалатын ортақтүйін - қысқарымдардың
күрделі тіркестерден ж асалғандығы ж эне орыс
тіліндегі негізгі қысқарымдардың үлгісі негізбол-


text:
СУБСТАНТИВ ЗАТ ЕСІМДЕР
339
т а с қ а н , м ә н -м а ғ ы н а с ы бар атаулар. Қ а за қ
тіліндегі қы сқарған зат есімдер сөз ретінде тілге
енді. Тілдегі ықшамдау заңдылығына сай жүретін
лексикалы қ үнемдеу. Бұл - тілде үздіксіз жаса-
латын құбылыс. Олар - қоғам ны ң дамуы мен
өзгерісіне орай үнемі үздіксіз жүре беретін және
ықш амды қалыптасып
отыратын ұтымды қол-
даныстар. Қысқарған күрделі зат есімдер ғылым
тілінің жүйелі, ықш амды жетілген тіл болуына
өзі үлесін тигізеді.
3.3. СУБС ТА Н ТИ В ЗАТ Е С ІМ Д Е Р
Әдетте сын есімдер мен есімшелер субстан-
тивтенеді, олардың мағынасы затганады, заттық
дербестік алады. Мұндай сөздер зат есім сияқты
септеледі, тәуелденеді, коптеледі.
Егер қандай да
бір сын есім мен есімше өзінің семантикасы жа-
ғы нан бұлай затты қ сипат алып, септік және
көптік (Байтұрсыновша “жай”) жалғауларын, тәу-
елдік пен жіктік (Байтұрсыновш а “ж ақ ”) жалға-
уларын қабылдай алатын болса, онда бұл олар-
дың субстантивтенуге жарамдылығын көрсетеді.
Сөйтіп субстантив зат есімдер деп, м ағы насы
түпкілікті заттық сипат алған, жалғау қабылдау
қабілеті бар сын есімдер мен есімшелерді айта-
ды. Д емек бұлар да, жай зат есімдер сияқты ,
түбір, туынды және күрделі сияқты үш түрде
сипатталады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Түбір субстантив зат есімдер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
340
СӨЗЖАСАМ
(яғн и “тұ л ” семантикасы ) да кейін бірте-бірте
тарихилана (“заттана”) түседі, ақыры біржола суб-
стантив зат есімге айнадады, “тұ тқы н ” (“ плен-
н ы й ” ), “к ү н ” , “қ ұ л ” (“раб, раб ы н я”) м ағы н а-
сында қолданыла бастайды. Ертеде түрлі қақты-
ғы с кезінде, жаугерш ілік заманда қ о л ға түскен
тұтқындар осылай жесір деп аталған.
Жесір дауы
тіркесі де міне осыдан келіп ш ыққан.
Түбір субстантив зат есімдердің мына бір
тобы таза орыс тілінің ы қпал-ы ғы мен қалыптас-
қан.
Мысалы
науқас, сырқат, ыстық
лексемалары
терм ин жасау тәжірибесінде аударма жолымен
пайда болған: алды ңғы екеуі әдетте м едицина
саласында жиі қолданылғатынбояб//ой
(больная)
терм индерінің баламасы ретінде, ал соң ғы
ыс-
тық
сөзі
температура атауынъщ
қазақш а экви-
валенті ы ңғайы нда.
Науқастың тілегі бойынша
домбыра алғызып, көп-көп күйлер тартып отыр-
ды
(Әуезов).
Сырқат қазір орнынан түрып, жүре
бастады
(“Ж ас ал аш ” ).
Бес күн болды, ыстығы
қайтпай түр
(Бөкеев).
Ертеңінде қызуы қайта
көтерілді
(Сонда).
С о ң ғы
қы зу
сөзіне қарағанда, қазір алды ң-
ғы ь/сть//слексемасының терминдік “кәмелеті” ,
терм индік активтігі басым.
М едицинадағы бұл
температуратермннінің
мағынасында бұрын ке-
рісінше/сь/зу лексемасы кобірек қолданылып келді.
Осы күнде орыс тіліндегі
больной (больная)
ном инативінің
ауру
баламасы жиі қолданылады.
Ж иі қолданы луы нда белгілі негіз бар. Ол мы-
нау:
науқас, сырқат
сөздері
больной (больная)тер-
м инінің баламасы (эквиваленті) ретінде тек ке-
ңес дәуірінде дербестенді. Ал яу/гулексемасы олай
емес. М ұндай дербестік онда әуелден бар-ты н.
Әуелден барына, мысалы, тіліміздегі “ауру азы-
ғы м ен” дейтін мақал дәлел. Оның термин ретін-
дегі қолданым аясы, рас кеңес дәуірінде кеңейді.
Осы кезде активтенді. Демек медицина саласын-
дағы қазіргі
а ур у
термині орыс тіліндегі
больной
(больная)
терм инінің үлгісімен тікелей аудары-
лып алынбаған.
Түбір субстантив зат есімдер қатарына сон-
лаіі-акауы лнай, бөкебай
сөздері де жатады.
Бұлар
қазақ тіліндегі емес, орыс тіліндегі сын есім-
дердің м ағы насы ны ң “заттануы” арқылы (“ове-
ществление” жолымен), бірден заттық сипат алуы
нәтижесінде пайда болған субстантивтер, яғни:
аульный Уауылнай, пуховый >бөкебай. Бөкебайың-
ды салайын ба?
(Аймауытов).
Аульный, пуховый
сын есімдері сырт тұрпаты өзгеріссіз, сол тұрған
қалпында субстантивтенген. Ал
военный
сын есімі
олай емес, тікелей сөзбе-сөз қазақшаланған, яғни
калькаланған. Сол сын есімдік мағынасында
,әске-
ри
болып аударылған.
Бастық телефон алды.
Екінші телефонда эскери. Бүл кеңсе ііиінен үш
әскери шықты. Үрыны екі әскери экетіп барады
(Әуезов).
Достарыңызбен бөлісу:


title: Туынды субстантив зат есімдер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
3.3.2. Туындысубстантив зат есімдер Түбір субстантив зат есімдерге қарағанда ту-
ынды субстантив зат есімдер сан ж ағынан едәуір.
Олар - негізінен үш -торт қана ж ұрнақ арқылы
ж асалған туынды сын есімдер. Мысалы, мұндай
-іиы (-ші) жұрнақты туынды субстантив зат есім-
дерге
қанаушы, қаналушы, айыптаушы, меңгеруші, жаттықтырушы, тергеуші сияқты біраз жасалым-
дар жатады. Бұлар тілімізде кеңес дәуірінде орыс
тіліндегі
эксплуататор, эксплуатируемый, обвини- тель, заведующий, тренер, следователь термин-
дерінің қазақты қ баламасы ретінде қалыптасқан.
Осы топқа
сонмн-аккайырш ы, жүргінші туылым-
дарын да қосуға болады. Сырт тілдік әсер жалпы
бұларда көрінеу. Әсіресе соңғы
жүргінші субстан-
тив зат есімінде. Ол орыс тіліндегі сын есім негізді
прохожий субстантивінің эквиваленті ретінде пайда
бол ған. Ал
қайыршы туынды субстантив зат есімі
//юш/уйсубстантив зат есімімен мэндес.
Сырт тілдік әсер
-кер(-гер) жұрнағының қаты-
суымен жасалған
айыпкер, бапкер, үміткер, талап- кер, жүлдегер, заңгер, даугер субстантив зат есімде-
рінен де айқы н көрінеді. Бұлар да - сол орыс
тіліндегі
обвиняемый, тренер, претендент, призер, истец субстантивтерінің терминденген баламала-
ры. Ж оғары дағы туынды субстантив
даугер зат
есіміне қы рғы з тілінде
дооч субстантиві сэйкес
келеді:
Ырыстууга жуучу келет, ырысы жокко дооч келет (К удачливому сваты ходят, к неудачливо-
му истцы ходят) (Ю Сл.).
Тілімізде м ағы насы “заттан ған ” , есім негіз
бен
-лас (-дас, -тас) ж ұрнағы ны ң өзара сөзжа-
самдық қатынасынан қалыптасқан сын есім туы-
лымдар да біраз бар. С ы нды қ семантикасы зат-
ты қ сипат алған, зат есімденген мұндай субстан-
тивтер қатарында мысалы,
күндес, күрдас, қарын- дас (“туы сқан” м ағы насы ндағы ),
замандас, жер- лес, әріптес, қарсылас, бэсекелес туынды сөздерін
алып қарауға болады. Бұлардың ішінде
күндес, қүрдас, замандас, қарындас (“туысқан” мағынасын-
дағы ) сияқты сын есімдер бүгінде мағынасы өте
ерте заттанған байы рғы субстантивтер ретінде
сипатталады. Ж алпы
бэсекелестуылътын да со-
лай байырғы сипаттағы субстантив зат есім деуге


title: С У Ь С ІА Н Г И В ЗАІ ЬС ІМ ДЕГ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и...

text:
С У Ь С ІА Н Г И В ЗАІ ЬС ІМ ДЕГ
341
болады.
Бөрібай Хасенді ең қауіпті бәсекелесінің
бірі деп санайтын
(Ж армағамбетов). Ол тек ке-
ңес дәуірінде активтене түсті, одан әрі терм ин-
денді. Ал “соперница” мәніндегі
күндессуЬсіан-
тиві қазірде негізінен қолданылмайтын, тарихизм-
ге (историзмге) айналған көне тіл құбылысы са-
налады. Жоғарыдағылардың кейбірі кобінесе ма-
қал, мәтел құрамында қолданылады:
күндестің
күлі күндес; ағайыннын аты озғаніиа, ауылдас-
тың тайы озсын; замандасың болмаса тойға бар-
ма.
Соңғы төртеуі, яғн и
жерлес, эріптес, карсы-
лас, бэсекелес
лексемалары - орыс тіліндегізел*-
ляк, коллега, противник, конкурент
сәздеріне ба-
лама, яғн и бұлардың мағы насы на дөп қазақш а
эквивалент іздеу процесінде, соған байланысты
қазақ сөзін терминдеу барысында туған субстан-
тивтер.
Сын есім негізді тағы біраз туынды субстан-
тив зат есімдер
-лы қ
және
-ғыіи
тұлғалы болып
келеді. Кейбірі олардың мыналар:
түстік, шай-
лық, майлык, сулык, түңғыш(
бірінші бала),
мінгіш
т.б.
Шайлық
деп эдетге күнделікті ас-суына, шай-
пұйынажетерлік қаражатгы айтады. Қолғажұққан
майды сүртетін орамалды, салфетканы
майлык,
ал жуынған соң сүртетін орамалды
сулық
дейді.
С ондай-ақ, малшылардың су откізбейтін сырт
киімі де солай
сулық
аталады. Күнделікті жүріп-
тұруға кәбірек пайдаланылатын көлік түрі, яғни
жылқы малы
мінгіш
саналады.
Кейбір, мысалы,
жыртқыш, кеміруші
тәрізді
туынды сын есімдер үнемі бұлай жеке тұрған
күйінде емес, кейде көптік жалғауы арқылы суб-
стантивтенеді, туынды субстантив зат есімге ай-
налады. Мұндай, әр түрлі ит-құсқа, жәндіктерге
қатысты сын есімдер әдетте
-лар (-дар, -тар)
жал-
ғауының комегімен, біріншіден, заттық сипат ала-
ды, екіншіден оған коптік м ағы на да үстейді.
Ж әне бұл құрылымды субстантив зат есімдер
әдетте оздерінің айқын терминдік сипатымен ерек-
шеленеді.
Әйгерім
түстік
қамдату ісіне кірісіп, Зли-
хаға ақыры н бұйрықтар бере бастады (Әуезов).
Оның байлығы - менің
шайлығым
(Жұмаділов).
М игш /болсы н деп ботаны биеге айырбастаған-
быз (М ұқанов). Бір қосы нан қы ры қ-елу ғана
мінгіш
қалғаны бар (Әуезов).
Жыртқыштар, ке-
міруіиілер -
сүтқоректілердің дербес екі болек
атауы (ҚСЭ).
Коитенділер, жалдамалылар, омыртқалылар,
хордалылар,
тағы біраз дэл осы үлгідегі (модель-
дегі) туынды субстантив зат есімдер. Ж оғары да
аталған коптікжалғаулы бұл субстантивтердің бәрі
де кеңестік дәуірде пайда болған жасалымдар.
Сын есім негізді туынды субстантив зат есім-
дер қатарына сон д ай -а
ккірекеш, арбакеіи, түйе-
кеіи, бейнетқор, ақша, аласы, бересі, шығасы
сияқ-
ты тағы біраз туылымдар жатады. Жоғарыда қарас-
ты рылған туынды субстантив зат есімдерден ай-
ы рм аш ы лы ғы , бұлар өздерінің м орф ологиялы қ
құры лы мы , әсіресе ж ұрн ақты қ болігі, жалпы
тектік (генетикалық) сипаты жағынан оте эркелкі.
М ысалы,
теңге, сом
құнды қағаздары өздері жа-
салған материалыныңтүсіне, ақшылдығына қарай
әуелден осылай
ақш а
деп аталған. Оның бұл сын-
ды қ ұғымы кеш ікпей заттық сипат алып, я ғн и
заттанып, ақыры біржола субстантив зат есімге
айналы п кеткен.
Кірекеш
туынды субстантив зат
есімі тұрған қалпы, тұтас күйінде араб-иран тілде-
рінен енген.
Арбакеш, түйекеиі
туынды субстан-
тив зат есімдері кейін осы /с//?с/сешлексемасының
ізімен ж асалған. Ал
бейнет қор
туынды сөзі - ха-
лы қаралы қ
пролетариат
терм инінің алғаш рет
қазақш аланған эквиваленті. Бірақ ол кейін келе
қолданудан ш ығып қалды.
Ааасы, бересі, іиығасы
сөздері өздерінің семантикасы ж ағы нан
алатын
(ақш а, зат),
беретін
(ақш а, зат),
шығатын~ ше-
гетін~ тартатын
(зиян) есімшелеріне сәйкес ке-
леді. Демек,
аласы, бересі, іиығасы
дегендер әуелде
сын есім қы зметін атқарған. Бірақ бұл сы нды қ
м ағы на да кейін келе заттық сипат алған, заттан-
ған, яғн и субстантив зат есімге айналған. Мұндай
(ақша, кірекеш, бейнетқор, аласы)
құрыл ы мдас суб-
стантив зат есімдер жалпы көп емес, бар болғаны
- осы аталғандар ғана.
Саған жоқ алты аласым,
бес
бересім
(Әуе-
зов). “
Ш ығасыға иесі басіиьГ болғаны м а
(С он-
да).
Жазықсыз адал еңбекіиіні, кеңес бейнетқорла-
рын күйдірдің, қараладың
(Сонда).
Бейнетқордың
бэрі ететін ащы тэжірибе
... (Сонда).
Сын есім негізді туынды субстантив зат есім-
дердің лингвистикалы қ табиғаты , өзіндік негізгі
тілдік ерекш еліктері, санды қ көлемі жалпы ал-
ғанда міне осындай. Ал есімше негізді мұндай
субстантив зат есімдер олай емес, санаулы. Бар
болған ы
ж асаған, жаратқан, алған
тэрізді үш-
торт қана туынды сөз. Оның да с о ң ғы а л /# « е с ім -
шесі - тарихи сипатты коне құбылыс. Ол көбіне-
се бұры ны рақтағы түрлі эпосты қ жырларда, та-
рихи шығармаларда, айтыс өлеңдерде қолданыл-
ған. Бүгінде қолданыстан шығып қалған.
Бір алла осы аруға кез келтір деп, Ж ы лай-
мын
ертел\-кеиі Жаратқанға
(Айтыс). Қош, амал
бол,
стғаным,
Алаша төсек салғаным (Алпамыс).
342
СӨЗЖАСАМ
Осы қараш ығыма әкесінің ит мінезін бере көрме,
я
жасағані
(Әуезов).
Түбір ж әне туынды субстантив зат есімдер-
ге, сондай-ақ,
Тілеулес, Құйған, Қоңыр
сияқты біраз
жалқы есімдерді де ж атқы зуға болады.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Күрделі субстантив зат есімдер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
3.3.3. Күрделі субстантив зат есімдер
Күрделі субстантив зат есімдер өздерінің сырт
қалпы , тұлғасы ж ағы н ан бірде аналитикалы қ
тәсілмен жасалған күрделі зат есімдермен байла-
нысты болып келсе, енді бір жағдайда фразеоло-
гизмдік композиталармен шектесіп жатады. Лин-
гвистикалы қ табиғаты екі басқа осы тіл құбы -
лыстарының ара жігін кейде айырып болмайды.
Мысалы, мына бір тіл құбылыстарына көңіл ауда-
рып корейік:
аксакдл, бойжеткен, атқамінер, ақсар-
бас, көкжал, көкқасқа, бозқасқа, шолақ етек, қара-
таяқ, тік бақай, шүйке бас, қол жаулықт.б.
сырт
қарағанда бұлардың бәрі - субстантивтер. Бірақ
бәрінің субстантивтену дәрежесі біркелкі емес.
Қ иы нды қ міне осы жерден келіп ш ығады. Егер
оларды өзара салыстырып, салғастырып көрсек,
ақсақал, бойжеткен, атқамінер, ақсарбас, бозқасқа,
көкқасқа, көкжал
дегендердің субстантивтенудің
ең ж оғарғы деңгейінен өтіп, реестр сөз дәреже-
сінде күрделі зат есімдік статус алғаны айқы н
байқалады. Ө йткені бұлар субстантивтенудің
нәтижесінде н ом и н ац и ял ы қ сапа алған. Оны
мына бір үзінділерден коруге болады.
Ж ағалай
сойылып жатқан ақсарбас, көкқасқалар қүр ғана
келіс қуанышы емес
(Әуезов).
Әлденеше бозқас-
қаны да сойғызды, көкқасқаны да жесті
(Сонда).
Салтанат бойжеткеннің Тінібек үйіне алғаш кел-
гені бүл емес
(Сонда). Ал,
қол жаулық, шолақ
етек, атқа мінер, қаратаяқ, шүйке бас
сияқты -
ларда жоғарыдағылардай айқы н номинациялы қ
(атаулық) ұғымнан гөрі фразеологизмдік (образ-
дылық) сипат үстемірек.
Туынды субстантив зат есімдер си яқты ,
күрделі субстантив зат есімдер де өздерінің сырт
қалпы , тұлғасы ж ағы н ан , сондай -ақ қолданы -
луы ж өнінен әр түрлі болып келеді. Олар әдетте
кемінде екі сыңардан тұрады. Екі сыңар және
атау қалпыңда да, жұрнақ қосылып та әр тұрпатта
қолданы лады . Екі сы ң ары да м ұндай түбір
түріндегі күрделі субстантив зат есімдер көбінесе
жалқы есім болып келеді. Кейбірі, мысалы, мы-
налар: “ Қ ұлагер” , “Т о р ж о р ға” , “ Б о зж о р ға ” ,
“Көкбесті”, “ Назқоңыр” , “М айдақоңыр”, “Жай-
мақоңыр” , “Ж айқоңы р” , “М аңмаңгер”, “Ақкер-
без” , “Ешкіөлмес”, “Аласапыран” тағы осы сияқ-
тылар.
Атау тұлғалы күрделі субстантив зат есімдер
құрамы ж ағы нан бұлай үнемі есім типті ғана бо-
лы п келе бермейді. Соны мен қоса олардың бір
сы ңары , көбінесе соңғы сы есімш е тұлғасы нда
келіп отырады. М ысалы мына сияқтылар:
қолке-
сер, қолүздік, ауызашар, сірге мөлдіретер, жанкүйер,
нақсүйер, атүстар, антүрған, “кісен ашқан ”, “көбік
шашқан ”, “түрмеден қашқан ”, “Көңіл ашар ”, ал-
т ыатар
т.б.
Мәніке Ысқақтың ж алғыз нақсүйері
боп қалған
(Әуезов). Күрделі субстантив зат есім-
дер қатарында терминдік ы ңғайдағы мына тәрізді
біраз ж асалымдарды да атауға болады. Бұлар
тілімізде негізінен кеңес дәуірінде қалыптасты.
Кейбірі мыналар:
сүтқоректілер, қос жарнақты-
лар, әскери міндеттілер, асыра сілтеушілер, артта
қалушылар, ту үстаушылар (знаменосцы), қос м е-
кендіклер, қос жүпаяқтылар, бауырымен жорғала-
ушылар, көп аяқтылар, коян тәрізділер, шаян
тәрізділер, аша түяқтылар, желбезек қүйрықты-
лар, желбезек тыныстылар, буын аяқтылар, бас
сүйектілер, бас сүйексіздер, желбезек аяқты шаян
тәрізділерт.Ь.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: СЫН ЕСІМДЕР СӨЗЖАСАМЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
СЫН ЕСІМДЕР СӨЗЖАСАМЫ
343
4.1. Ж Ұ РН А Қ ТЫ С Ы Н Е С ІМ Д Е Р
-лы /-лі, -ды /-ді, -ты /-ті жұрнағы.
Түрко-
логияда сөзжасамдық бұл ж ұрнақты
-лы қ
аф-
фиксімен тектестіреді. Я ғни көне жазба ескерт-
кіштердегі
-лығ, -лиг, -луғ, -луг
аффиксгерін қазіргі
түркі тьііндегі
-лы, -ли, -лу, -лү
жұрнақтарының
варианты деп қарайды. О лардағы бұл
-лы, -ли,
-лу, -лү, -ды, -ты
жұрнақтары көне жазба ескерт-
кіштерде жалпы қолданылмайды. Ал бұлардың
ескі
-лы ғ, -лиг, -лу ғ, -луг
формалары осы күнгі
түркі тілдерінің кейбірінде қазір де ұшырасады.
Сөзжасамдық
-лы
ж әне
-лық
форманттары түркі
тілдерінде кейде бірінің орнына бірі қолданыла-
ды, яғни семантикалық жақтан өзара сәйкестік-
те жұмсалады. Бірақ жүйелі түрде емес, ара-тұра.
М ына бір деректер мысалы соған дэлел: аз.
азэрба/чанлы -
азербайджанец,
африкалы -
афри-
канец,
гафгазлы -
кавказец,
дағлы -
горец, көігэли
житель города
Кө]ю,
тат.
америкалы -
америка-
нец,
дагстанлы -
дагестанец,
м эскэуле -
моск-
вич,
украинлы
- украинец,
лит валы -
литовец,
икеле -
двойка,
тугызлы -
девятка,
бииіле -
пяти-
ли нейны й (о лампе),
онлы -
десятилинейны й (о
лам пе),
жиделе -
сем илинейны й, қаз.
жетілік -
ш иш асының түбінің аумағы жеті сантиметр бо-
латын шам,
бестік шам, ондық шам.
Бестік шам
дегендегі
бестік
туы лымының
және
бесті айғырдай, бесті қымыз
дегендегі
бесті
дериватының арақаты насы н да сөз табы тұрғы -
сынан дәл осылай, яғни жоғарыдағы
жиделе
мен
жетілік
туынды сын есімдері тұрғы сы нан си-
паттауға болады.
Сондай-ақ ілгеріде келтірілген
азэрбаічанлы,
африкалы, америкалы
туы лымдарымен қазақ
тіліндегі
ноғайлы
(ноғайлы дәуірінде, ноғайлы
'"әдебиеіт),
қанж ығалы
(қанж ы ғалы Бөгембай),
ж ағалбайлы
(жағалбайлы руы) этнонимдері де
салыстырымды.
Саулы: Ертістің оң қабағында Семей, со-
лында - Алаш қаласы. Алаш пен Семей арасынан
өткенде, Ертіс саулы інгендей талтаяды
(Айма-
уытов) -
Достарыңызбен бөлісу:


title: Қатаң дауыссыздар - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
1.4.3.1.Қатаң дауыссыздар Қатаң дауыссыздың үндесім варианттарына
ортақ жасалым белгілер - дауыс қатысы, жасалу
орны және жасалу тәсілі. Ал үндесім вариант-
тарын бір-бірінен болектеп тұратын айырым
белгілер - тілдің ілгерін д і-кей ін д і, ер ін н ің
еріндік-езулік қалпы.
П дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Ж уан езулік түрі: АПА, П ЬІШ А Қ т.б.
(16-1-сурет) Жасалымы: қос ерін озара жымдаса тоғы -
сады (1), жасалу орны на қарай ерін-ерінді; тіл
ауыз қуысында кейін шегініп жатады (8), тілдің
ж атысына қарай кейінді; дауыс желбезегі тер-
белмейді (5-4), желбезек қатысына қарай тер-
беліссіз (қатаң); ерін жазылып (езу тартып) ба-
рып (1-3) жасалады, ерін қатысына қарай езулік
дыбыс болып табылады.
Аитылымы: Қос ерін озара ны қ тоғысады,
тоғы сы м күшіне қарай ны қ тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орны на қарай комей қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі: Қос еріннің тоғысымы күшті леп-
пен аяқталады, тоғысым бітіміне қарай күшті
лепті; дауыссыз шуыл дыбысталады, үн қатысы-
на қарай қатаң; әуез қатысына қарай жуан және
езу эуезді дауыссыз дыбыс болып табылады.
П жуан езулік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: ерін (ерін-ерінді), то-
ғысыңқы, кейінді, тербеліссіз (қатаң), езулік да-
уыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: ны қ тоғы сы ңқы , тұтас
қуысты дауыссыз дыбыс.
Е стілім белгілері: күш ті леп ті , қатаң
(шуыл), жуан, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: ерін (ерін-ерінді), то-
ғы сы ңқы , қатаң, кейінді (жуан), езулік дауыс-
сыз дыбыс.
Ж іңішке езуліктүрі: ПІЛ, Ә П ЕР т.б.
(16-2- сурет)


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=43#Е_стілім_белгілері:_күш_ті_леп_ті_,_қатаң_(шуыл),_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=43#Жасалым_белгілері:_ерін_(ерін-ерінді),_то-_ғысыңқы,_кейінді,_тербеліссіз_(қатаң),_езулік_да-_уыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l.html?page=43#П_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Ж_уан_езулік_түрі:_АПА,_П_ЬІШ_А_Қ_т.б.__(16-1-сурет)_Жасалымы


title: саулық - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л...

text:
саулық: Саулық қойдың жасындай жа- сымыз бар, мына отырған бурыл сақалдар неге т ү лға боламыз (Аймауытов). Н о и ізт а - за^Іук
дойная овца или коза от гл. $а§ доить. М.Әуезов
шығармаларында да, кейбір өзге де өлең үлгіле-
рінде
осът ш м үңды /м үңлы т уы нш сөзімен қоса,
ара-тұра болса да
м үңды қ/м үңлы қ тұлғасы да
қолданылады, яғни сын атауы жұрнағы қызметін
-ды/-лы да,
-ды қ/-лы қ та атқара алады. Бұл екі
ф ормант сын атауы жұрнағы ретінде бірінің ор-
нына бірі жүре береді.
Ж алғанда жалған, Ж алғанда Жесірден м үңлы қ жан бар ма\ (М ақатаев).
М үңлықсът атауы мұнда “мұңды, шерлі, сор-
л ы ” м ағы налары н білдіріп тұр. С оңғы (шерлі,
сорлы) мәні, әсіресе, оның мына бір үзінділер-
дегі қолданысынан айқын аңғарылады. “
Оң жақ- та күйеу мүңдық, байлалулы бүзау мүңдық ” - жең- гесінің қойнында Қартқожа мүңдық (Аймауытов);
Белуарға шейін оранып, Ақбілек сорлы көп жатты (Сонда);
Ата, немере, шөбереміз - үш зарлық (Әуе-
зов).
Д ем ек бұл қосарлар да (
саулы мен
саулық та,
мүңды мен
мүңдық та,
м үңлы мен
м үңлы қ та,
зарлы мен
зарлық та) ж оғары дағы
африкалы-аф- рикалық, дағлы-таулық, мэскәуле - мәскеуліктәрізт қосарлар қатарында сипатталуға гиіс. Сондай-ақ
мүңлы -зарлы тұлғалары мен
М үңлық-Зарлық ан-
тропоним дерінің арасында да осындай семанти-
калық сәйкестік бар.
Өзге түркі тілдеріндегі сияқты, қазақ тіліндегі
-л ы /-л і, -ды/-ді, -т ы /-т і формалы туынды сын
атаулары да өздерінің білдіретін мағыналары жа-
ғы нан әри н е біркелкі емес. Олардың іштей бір-
бірінен кейбір озгешелеу тұстарын да байқауға
болады. М ысалы, әлдеқандай бір қосымш а нәрсе
(қосалқы зат) түріндегі белгіні білдіретін сын атау-
лары - өз алды на бір сала. Олардың кейбірі мы-
налар:
ж ағалы (киім),
жеңді (ш апан),
күмбезді (үй),
т омағалы (сұңқар),
жабағылы (қой),
қобы- лы (пеш ),
қорапты (арба) т.б.
Ж абағылы қойы- ның өзі бестен асатын (Аймауытов).
Төңірек жа- ғалы киімнің көбін Нүрдықаға тіктіреді (Әше-
нов).
А чған заттары бір үйім пішен, төрт жеңді шапан (Қ азақ хандықтары тарихының материал-
т ръ\).А ғаш үй, от жаққанда қобылы пеш( Біржан).
Том ағалы сүңқар мен едім (Махамбет).
Адамға не бір нэрсеге тән (тиісті) зат түріндегі
қосалқы сы нды қ белгіні білдіретін мұндай жаңа
жасамдар қатарына
тымақты (қазақ),
ноқталы (құлын),
бетегелі (жер),
түймелі (жең),
қойлы (ауыл),
текелі (киік),
қарлы (тау),
жалаулы (қоңырау- лы) (найза),
топсалы (үстел),
білтелі (шам) си яқ-
ты туылымдарды да жатқызуға болады.
Сын атауларының келесі бір үлкен тобы адам-
н ы ң белгілі ж еке б асты қ қ аси етін е, ө зін дік
кісіліктік сапасы на, жалпы өзге де түрлі мінез-
құлық ерекшеліктеріне байланысты болып келеді.
Олар, ондай сы нды қ дериваттар негізінен мына
сияқты лар:
Абай да салмақты сыпайылықпен бас


title: ҚАЗАҚ ТІЛІНІЦ ДЫБЫСТАРЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІЦ ДЫБЫСТАРЫ 33
Жасалымы: қос ерін өзара жымдаса тоғы -
сады (1), жасалу орны на қарай ерін-ерінді; тіл
ауыз қуысында ілгері итініп жатады (6), тіл жа-
ты сы на қарай ілгерінді; дауыс желбезегі тер-
белмейді (5-4), желбезек қаты сы на қарай тер-
беліссіз (қатаң); ерін жазылып (езу тартып) ба-
рып (1-3) жасалады; ерін қатысына қарай езулік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы: қос ерін өзара н ы қ тоғы са-
ды, тоғы сы м күшіне қарай ны қ тоғы сы ңқы ;
ауыз қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді,
үстеме жасалым орны на қарай ауыз қуысты
дыбыс болып табылады.
Естілімі: қос еріннің тоғы сы м ы күшті
леппен аяқталады, тоғысым бітіміне қарай күшті
лепті; дауыссыз шуыл дыбысталады, үн қаты -
сына қарай қатаң; әуез қатысына қарай жіңішке
және езу әуенді дыбыс болып табылады.
П' жіңіш ке езулік түрінің айырым белгі-
лері
Жасалым белгілері: ерін (ерін-ерінді),
тоғы сыңқы , ілгерінді, тербеліссіз (қатаң), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: н ы қ то ғы с ы ң қ ы ,
тұтас қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: күш ті леп ті, қатаң
(шуыл), жіңіш ке, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: ерін (ерін-ерінді),
тоғы сы ңқы , қатаң, ілгерінді (жіңіш ке) езулік
дауыссыз дыбыс.
1 6 - 2 - с у р е т . П , Б , М ж іңіш ке езулік і үн десім дауы ссы здары ны ң м оделі (үлгісі) ’ Ж уан ер ін д ік түрі: П Ұ Л , П О Ш Т А т.б.
( 16-3-сурет) Жасалымы: қос ерін өзара жымдаса тоғы -
сады (1), жасалу орнына қарай ерін-ерінді; тіл
ауыз қуысында кейін шегініп жатады (8), тілдің
ж а ты с ы н а қ ар ай кей ін д і; дауы с ж елбезегі
тербелмейді (5-4), желбезек қатысына қарай тер-
беліссіз (қатаң); ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) ба-
рып (1-2) жасалады; ерін қатысына қарай еріндік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы: қос ерін өзара нық тоғысады,
тоғы сы м күш іне қарай ны қ тоғы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үсте-
ме жасалым орнына қарай көмей қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі: қос еріннің тоғы сы м ы леппен
аяқталады, тоғысым бітіміне қарай күшті лепті;
дауыссыз шуыл дыбысталады, үн қатысына қарай
қатаң; әуез қатысына қарай жуан және ерін әуезді
дыбыс болып табылады.
П° жуан еріндік түрінің айырым белгілері


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 441

text:
иді (Әуезов).
Әбіиі тәрбиелі үстамдылық көрсетті (С онда).
Өз ә к е с і ...
кат ал, кәрлі әкесі (Сонда).
Өңшең әнші, ойнақты топ домбыраларын аспанға көтереді (Сонда).
Ол нам азға да онша қүнт ақ- ты кісі емес(А ймауытов).
Ақбілек еркелі, назды, майда үнін созып... (Сонда).
Текті жігіт тек жүрер (Мақал).
Мен кескекті ердің сойымын. (Махамбет).
Тіліміздегі түрлі асыл тасты бұйы м дарға,
әш екейлі сәндік заттарға қатысты туынды сын
атаулары өзалды на тағы бір жеке топ құрайды,
мысалы, мыналар:луА*/с/ш погон,
алтынды кежім,
алтынды шолпы,
ш ілтерлі сы рға,
зерлі оры н-
д ы қ ,
жезді түйм е,
бөрілі б айрақ,
күміст і садақ,
оқалы ким еш ек-ш арш ы ,
кестелі отау т.б.
Күн астында алтынды, күмісті погондары
жалт-жұлг етеді (Әуезов). А рғы м ақ ат бізде бар,
Алтынды кежім сізде бар Жаптыртқалы келгемін.
(Қамбар батыр).
Ы қпалы жүрген ер еді, Алтынды қылыш будырған (К енесары Наурызбай).
Зерлі орындық үстінде (Доспамбет).
Бөрілі байрақ ас- тында... Бөрілі найза үстаса... (С үйінбай).'
Ақ гимнаст еркаға жезді т үйме т аққан (Әуезов).
Бастарында оқалы, кестелі аппақ кимешек-шар- шылар (Сонда).
Құлақтағы шілтерлі, алтын сыр- ғалары тынымсыз жалтырайды (Сонда).
Әмір келіп, Үмітейдің қүшағында кестелі отауға кірген (Сонда).
Сөзж асамды қ бұл
-ды/-ді, -т ы /-т і, -лы /лі форманты арқылы есім негізден қалыптасқан жо-
ғары дағы лар іспетті туынды сын атауларының
мына бір тобы тілімізде жалпы халы қты қ по-
этикалық өң, байырғылы қ сипат алған, көбінесе
тұрақты тіркес түріндегі фразеологизмдік орам-
дарда кездеседі. М ұндай мәнді ж аңа сөзжасам-
дардың кейбір үлгілерін төмендегі мысалдардан
көруге болады.
Арқанды атқа кісенім, Байлаулы атқа пішенім (Бердіқож а).
Семіз ат, қомды түйе, қүйрықты қой, тіске ж үмсақ м илы п алау(Л әниял).А т алы сөзге арсыз таласады (Аймауытов).
А лалы сақа менен ақты асыққа Таласып бетін жасқа жу- ған інің (Ш әңгерей).
“Торқалы той, топырақты ө л ім ” дегенге келгенде... (Әуезов).
Биік стол үстіне алалы мақпал жабылыпты (Сонда).
Қоға -
мы күшті ер еді, Киімді бала тудырған (Кенеса-
ры Наурызбай).
Ж оғарыдағы сияқты құрамда келетін туын-
ды сын атауларының ішінде әдеби тілдік норма-
ға бұлай үнемі сәйкес келе бермейтіндері де ара-
тура ұшырасады. Ж алпы жұрттық қолданыс ала
қойм аған ондай жекелеген сы нды қ туылымдар
кобш есе ақы н , ж азуш ы лар ш ы ғарм алары нда
өзін дік бір стиль ерекш елігі ретінде нем есе
жергілікті сөйлеу тәжірибесінде (яғни кейбір го-
ворда) кездеседі. Кейбірін олардың, мысалы, мына
төмендегі сөйлемдерден көруге болады.
Дәрмен т ағы да үтықты дау бастады (Әуезов).
Ірікті тобын Қүнанбай қосып жіберді (Сонда).
Оразбай түкпірлі тәсіл ойлап қалғандай (Сонда).
Аталмыш бұл
-лы /-лі, -т ы/-т і жұрнағы қазір
қазақ тілінде көп қолданыла бермейтін
сыза, сы- зат сияқты гидронимдік сипаттағы көне жеке
атауларға ж әне кейбір киім үлгілеріне қатысты
белгілі бір аймақта ғана (оны ң өзінде де жалпы
сирек) жұмсалатын б ай ы р ғы тш с/яа сөзіне жал-
ғаны п та жаңа сын атауын жасайды.


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 442

text:
СЫ Н
ЕСІМДЕР СӨЗЖАСАМЫ
345
гвистика, дэстүрлі граммат ика, функционалды
грамматика, болжалды келер шак, максатты ке-
лер шак, сабакты етістік, шартты рай, дауысты
дыбыстар, үнді дауыссыздар, үйірлі мүіие, күрделі
сөз, канатты сөз, нүктелі үтірт.б.
Сөзжасамдық
-лы /-д ы /-т ы
ф орм анты ны ң
қатысуымен терминдік сипатта пайда бодған
мұндай есім негізді
сын атаудары жадпы толып
жатқан өзге білім салаларында да осылай көптеп
кездеседі.
-л ы қ /-д ы қ /-ты қ . С өзж асам ды қ
-лы к /-д ы қ /
-тық
ф орманты түркі тілдерінде жалпы өнімді
ж ұрнақ саналады. Түркологияда ол бірде толық
м ағы налы
іл
етістігінен ш ы ғары лса, енді бірде
“лы қ толы ” дегендегі
лы қ
лексемасымен тектес-
тіріледі.
Ілгеріде қарастыры лған
қазақ тіліндегі сын
атауын жасайтын -ль//-дб//-ть/формантына моң-
ғол тіліндегі
- л и г
ж ұ р н а ғы с ә й к е с е д і.
-лы қ /
-д ы қ /-т ы қ
афф иксі сондай-ақ ілгеріде сөз бол-
ған
-лы/-ды/-т ы
ф орманты ны ң толы қ тұрпаты,
я ғн и соң ғы
-лы /-ды /-т ы
ф орм асы
-лы қ /-д ы қ /
-тық
аффиксінің фонетикалық дамуының нәти-
жесі ретінде сипатталады. Түркологияда жалпы
сөзжасамдық бұл жұрнақтың ф онетикалық даму
процесінің мынадай негізгі үш сатысы атап көрсе-
тіледі:
-лы г/-л и г —> -л у у /-л ю ю
—»
-лы /-ли .
Бірақ түркі тшдеріндегі бұл екі ж ұрнақ бір-
бірінен дамып ш ы ққанмен, өздерінің сөзжасам-
дық қызметінде олардың әрқайсысының тек озіне
тиесілі ерекш е белгілері қалы птасқан. Мысалы
-лы қ/-ды қ/-т ы қ
ж ұрнағы
тілімізде сын атаула-
рынан горі, зат атауларын жасауда айрықша бел-
сенділіктаны тады , яғн и осы соңғы қызметінде
бары нш а онімді ж ұрнақ саналады. Ал
-л ы /-д ы /
- ты
форманты олай емес: бұл тек есім негіздер-
ге ж алған ы п , б іры ңғай сын атауларын ғана
түзеді. Біз қарасты рғалы оты рған
-л ы қ /-д ы қ /
-тық
ф орманты ны ң одан ең басты айырмаш ы-
лы ғы (әрі арты қш ы лы ғы ): ол көпш ілік түрік
тілдерінде
зат атауларымен қоса, сын атауларын
да жасай алады. Рас, сезж асам ды қ
-лы /-ды /-т ы
жұрнағындай соншалықты жиі емес.
Сөзж асамдық бұл
-лы қ/-ды қ/-т ы қ
жұрна-
ғы , ілгеріде талданған
-лы /-д ы /-т ы
форманты
сияқты сын атауларын жасауда үнемі есім негізді
сөзге ж алғанады. Ж әне бұл есім негізді сөздер
кобінесе абстракт мағыналы, яғни білдіретін мән-
ұғымы ж ағы нан дерексіз болып келеді. Ондай
сын атауы дериваттарының кейбірі, мысалы, мы-
налар:
Ақтық күшін жинап, қатын-балаларын
шақырып алып қол үстасып қоіитасты
(Аймауы-
тов).
Бүл іиығарманын олецдік қасиетіне бармай-
ақ қояйын
(Ш от-А ман).
Отаудың оң ж ақтағы
түскиіз, іиымылдығына шаңырақтан түскен күн
сэулесінде коктемдік, жаңа ашық рең бар
(Әуе-
зов).
Әкесінің дүпиелік есепке аңқау да, аңғал емес
екенін білсе де
... (Сонда).
Қ азақ тілінде есім негізден
-лы қ/-ды қ/-т ы қ
форманты арқылы туынды сын атауларын жа-
сайтын ондай есім негіздердің енді біразы
нақты
заттық мәні бар, деректі сөздер болып келеді.
Саулық қойдың жасындай жасымыз бар...
(Айма-
уытов).
Суық суға майлық орамалын малып, элсін-
элсін тарта берді
(Сонда).
Мұндай құрылымды сын атауларындағы не-
гіздеуіш создердің тағы бір тобы жанды табиғат
құбы лы стары на, я ғн и адамға, торт түлік малға
қатысты болып келеді. Бұларға, мысалы, мына
іспетті туылымдар дэлел бола алады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Інілік, құрбы- - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
346
СӨЗЖАСАМ
Үлы тыныштықты бұзып тұрған дыбыс -
т аст ақ ж олмен қеле жатқан аттылардың ты-
қыры ғана
(Әуезов).
Қасына бес-алты салт атты
жүрдек жігіттер ерткен
(Сонда). С оңғы мы-
салдағы ж әне тілімізде ж алпы жиі айтылатын
жүрдек ат, жүрдек поез
тікестеріндегі
жүрдек
сын
атауының білдіретін ұғымы, біздің байқауымыз-
ша, “жүргіш, жүрісті, ж үрісқой” дегенге көбірек
келіңкірейді. Ал, алдыңғы сөйлемдегі
тастақд&-
риватының “мағыналық аумағы” /7?ясть/сын ата-
уының семантикасын түгел “жаба алмайды”. Бұл
екеуінің (
тасты
ж әне
тастақ
туылымдарының)
ұғы м ды қ арақаты насы н
шөпті
және
шөптесін
сын атаулары ны ң ұғы м ды қ арақаты насы м ен
түсіндіруге болады.
Ж оғары дағы туынды сын атаулары сөзжа-
самды қ
-д а қ/-т а қ
ф орманты арқы лы зат және
қимыл атауларынан қалыптасқан. Мұндай құры-
лымды туынды сы н атаулары ны ң негіздеуіш
бөлігі тілімізде сон д ай -ақ түбір сын атауы бо-
лы п та келеді, мысалы:
Екі қыз барғамыз. Ажар
екеуіміз. Ж еңілт ек қыз еді
(Аймауытов).
Қала-
ның көл жақ шетінде т апалт ақақ шіркеу көрінеді
(Сонда).
Одан соңғыдүрдек ерін, ж алпақ мұрын
Д о ға деген жігіт еді
(Сонда).
Сөзжасамдық
-дақ/-дек/-т ақ/-т ек
форман-
ты біраз ретте дыбыс-еліктеуіш терден жасалған
туынды есімдерге жалғаны п та жаңа сын атауын
түзе алады.
Қарсы қабырғада, бұрышта жалты-
раған солқъиідақ кроватв
(Аймауытов).
Б ы лқы л-
дақ барқыт орындық ... Балташ бы лқылдақ ор-
нына келіп отырды
(Сонда).
Үйытқып соққаң,
ызылдақ ж ел
(Сонда).
М олдашқа даңғы лдақ
Жығылбайдың қызын айттырмаса...
(Мүсірепов).
Бұл м ы салдардағы туынды сын атаулары-
ның м орф ологиялы қ құры лы мы н былай мүше-
леп көрсетуге болады:
солқ
(дыбыс еліктеуіш) +
-ы л
(жұрнақ) >
солқыл
(дериват есім) +
-дақ
(сөзж асамдық ф орм ант) >
солқылдақ
(туынды
сын атауы).
Былқылдақ, ызылдақ, даңғылдақ -
бұлар да
тілімізде осындай құрылымда қалыптасқан.
Тілімізде сөзж асам ды қ осы
-дақ
форманты
арқылы пайда болған есім негізді сын атаулары
қатарына сондай-ақ
шаңдақ, шардақ, құмдақ
ту-
ылымдарын да ж атқы зуға болады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: -сы з/-сіз - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
СЫ Н ЕСІМДЕР СӨЗЖАСАМЫ
347
ған туынды сын атаулары үнемі бүлай нақты
мәнді, деректі м ағы н алы , я ғн и затты қ мәні
көрінеу, айқын аңғарылатын сөздермен ғана ат-
рибуттық қатынаста жұмсала бермейді.
Олар кей-
де дерексіз (абстракт) мағы налы зат атауына да
қатысты болып келеді. Мысалы:
Ж үрекке дерт-
тер толып жаздым қағаз, Опасыз мынау пэни
турасынан
(Ш әңгерей).
Шешпек болды көп белгісіз
сандарды
(Мақатаев).
С ө зж асам д ы қ бұл
-с ы з /-с із
ф о р м а н ты
тілімізде ара-тұра күрделі сын атауын да түзе
алады. Ол бұл тұста, рас, есімді тіркестің дәйім
соңғы сыңарына қосақталады. Привативтік (ман-
сұқтық) мэндегі
-сы з
жұрнағыны ң өзімен оппо-
зитив мағынадағы
-лы
аффиксінен тағы бір бас-
қалығы міне осы арада байқалады. Өйткені, ілге-
ріде айтқанымыздай,
-лы
форманты күрделі сын
атауын жасауда кейде жоғарыдағы тәрізді
есімді
тіркестің алды ңғы сы ңары на да қосы лы п келе
береді. Ал сөзжасамдық
-сыз
жұрнағы олай емес:
күрделі сын атауын түзу пропесінде негіздеуші
есім тіркестің тек екінші бөлігіне ғана ж алғана-
ды.
Қара тактасыз м ү ға лім
-
тебенсіз кемпір
ғой
(Аймауытов).
Айкын жетексіз, баянды бас-
шысыз, күрен жолсыз кара үйлі бүқара...
(Мүсіре-
пов).
-ш ы /-ш і. Бұл формант та өзінің семантика-
л ы қ реңкі ж а ғы н а н түркі тілдерінде жалпы
өнімсіз саналады. Қ азақ тілінде де солай.
Бірер
ғана сын атауын жасайды. Онда да тек есім не-
гізге қосылып.
Үш-ақ түрлі өмір бар, бэрі де мас,
Бір рәуішті болады шал менен жас. Ең керекті
дегенің - ортаншы өмір, Түгел қолың жетпейтін
бір жанталас
(Ш әкэрім ).
Орта шарқы үйдің ор-
таншы баласымын
(Аймауытов). Бұл келтірілген
.мысалддғы
ортаншытуылъты
морфологиялық
құры лы мы ж ағы н ан (бір қ ар аған да сырттай
тұрпаттас көрінгенмен)
үшінші, төртінші
деген-
дер сияқты
орта+ншы
емес,
ортан+іиы
түрінде
мүшеленуі тиіс. Ө йткені тілімізде оны ң
ортан
бөлігі дербес лексема ретінде жеке айтылады
(ор-
тан қол, ортан қолдай, ортан жілік).
Ал
үшінші,
төртінші
дегендерді бұлай етуге, я ғн и
үшін+ші,
төртін+ші
түрінде мүшелеуге келмейді. Ж әне
ж оғары дағы тіпті
ортан
сөзінің
өзі де туынды
есім, яғн и
орта+н>ортан.
Осы құрылымды, яғн и тілімізде түрлі есім
негізден сөзжасамдық
-шы/-ші
форманты арқы-
лы қалыптасқан туынды сын атауларына
алдам-
шы, өткінші
туылымдарын да ж атқы зуға бола-
ды.
Адамдар м ейлі алдамшы күнге таңдансын.
Сонда да көктем. Сонда да м аған армансың
(М а-
қатаев).
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Өткіншіжаңбыр орекпіп барып откенде,
Боламын ырза осы бір ырғын коктемге
(Сонда).
Айнымалы, алдамшы

text:
348
СӨЗЖАСАМ
ұқсайды. Бұд да, сондай-ақ, ж о ғар ы д ағ
ытүне-
м е л
сын атауы да тілімізде қазір тек қы м ы зға
қатысты қолданылады
(түнемел қымыз, саумал
қымыз).
М ұндай құрылымды сын атаулары қатары-
на және оңтүстік говорындағы
ж асам ал
туылы-
мын да ж атқы зуға болады.
Қатты терлеп келе
жатып су іше м е ж асамал адам
(тіліміздегі
м ұны ң әдеби ф ормасы
жасамыс).
Ілгеріде кел-
тірілген туынды сын атаулары ны ң бәрінде де
сөзжасамдық
-м ал
форманты етістік негізге жал-
ғанған. Ал қазақ тілінде тікелей оны ң қатысуы-
мен есім негізден ж асалған б ір -ақ қана жана
жасалым бар; ол - сы нды қ м ағы на білдіретін&г-
уырмал
лексемасы.
А дам ға тез қабысатын, бау-
Достарыңызбен бөлісу: