title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
174-жаттығу. Қыстырма сөздердің сөйлемдегі айтылған ойға қандай
мағыналық реңк үстеп тұрғанын ашып, тыныс белгілерін қойыңыздар.
Енді міне Ақлима апай көрінген жұртқа балам келе жатыр деп
күтіп отыр. (Ғ.Мүс.) Әрине негізгі сөзге тіркескен көмекші сөздің бәрі
бірдей сөздің аналитикалық формасын жасай бермейді. (С.И.) – Е,
төрелер, жол болсын! Қаладан келесіздер ме? Жол шеті? Не ретпен
шығып едіңіздер? Жай ма, тыныштық па әйтеуір? (Ғ.Мүс.) Сөйтіп сөз
әртүрлі тұлғалар арқылы түрленудің, сөзге түрлі форма тудыратын
тұлғалардың қосылуы нәтижесінде оның көптеген формасы пайда
болады. (С.И.) Айтқанындай түн асып, ертеңгі күн бесінге жеткен
шақта Шүйгінсу, Қарауыл бойы, мол Шыңғыс қойнаулары түгелімен
Тәкежанның қалың қос жылқысын тұп-тұтас, қызыл жоса қан қылып,
қырып салды. (М.Ә.) Грамматикалық форма деген ұғымға ең алдымен
сөзге, түбірге үстелетін қосымшалар, сондай-ақ префикстер мен
жүйелі түрдегі ішкі флексия, супплетивтік тәсіл жатады. (С.И.) Ең
әуелі жайдақ суға теңгердіңіз... Екінші ел алатын тәсілді айттыңыз...
Үшінші орысты айттыңыз. (М.Ә.) Бүгін қойды кеш сауып болған ба
немене ымырт жабылып қалыпты. (М.Ә.) Ербол досына жаны
ашығандай сөйледі: «Бәсе жүзі де ашаң тартыпты... Нені мұңдап
кеттің тағы да?» – деп, енді Абайға ұзақ қарады. (М.Ә.) Олардың
айтуынша дәл осы отырған ұры, исі Арғын, Наймандағы ең бір барып
тұрған қаныпезер баукеспенің өзі. (М.Ә.)
175-жаттығу. Мәтіннен қыстырма сөздері бар және жоқ сөйлемдерді бір-
бірінен ажыратып, тиісті тыныс белгілерін қоя отыра, бағанға бөліп
жазыңыздар.
Үлгі
Қыстырма сөзі бар сөйлем
Қыстырма сөзі жоқ сөйлем
Немене,
шабыныңды
басар
деп
қорқамысың?
Немене
айтып
отырғаныңды
өзің
түсінемісің?
Оның кешігіп жүруі мүмкін емес. Мүмкін бұл Максим
Горькийдің жазған беташарының әсері болар. Бала кезде естіген
ертегілерім әлі есімде. Әлі есімде бір күні тауға шықтық. Биыл несін
айтасың егіннің шығымы өте жақсы! Бұл сөзді бұрын мен
естігенмін, қайталап оны несін айтасың. Мен саған бірдеңе
115
айтпақшы едім. Айтпақшы сол жүнді колхоздың отарларында
тонналап қырқып жатады... (Ш.А.) Рас қазақ тілінде адамға
байланысты есім сөздер тікелей жіктеледі де, жіктік жалғау тікелей
сол түбірге жалғана алады. (С.И.) Оның айтқаны рас екен. Екінші ел
алатын тәсілді айттыңыз. (М.Ә.) Екінші тілек тілеңіз, Ер шұғыл
пасық залымның Тіліне еріп азбасқа. (Бұқар жырау)
176-жаттығу. Мәтінді қыстырма сөздердің тыныс белгілерін қойып,
көшіріңіздер. Қыстырма сөздердің астын бір, қыстырма сөз тіркестерінің астын
екі, қыстырма сөйлемдердің астын үш сызықпен сызыңыздар.
Осы кезде Құнанбайға Жексен шаққан болу керек әкесі Абайға
айғайлады. (М.Ә.) Байжанның қолына түскен материалдарға
қарағанда ұзын сөздің қысқасы осы дәуірге шейін Сырдың асау суын
бағындырған бір ел де, бір мемлекет те болмаған. (С.М.) Сөз жоқ
барлық сөздер әрине олар грамматикалық сипаты жағынан белгілі сөз
таптарына жатады, «тілдің сөздік құрамына енеді», бірақ бұл екеуі екі
түрлі құбылыс қой. (С.И.) Шыңғыстан Жақып, Шоқан (жұртқа мәлім
Шоқан Уәлиханов), Мақы, Махмет туады. – Астапыралда (солай
дейтін оның кейде әдеті болушы еді)! – деді Итбай. (С.М.) Сөйтіп
сөздерді біріктіру, тіркестіру, қосарлау (сөзжасамға қатыстысы) жеке-
жеке сөзжасам үлгілері болып табылады. (С.И.) Өлең шарттылығына
байланысты және белгілі бір регион тұрғындарына (Қ.Өмірәлиевше
Батыс Қазақстан өлкесіне) біршама түсінікті болғандықтан, кейбір
лексикалық және грамматикалық көнеліктер өзгермей жеткен. (Р.С.)
– Ақыл аға! Осы айтқаныңыз мен білсем талай хакім, ойшылдардың
да сан кітаптарында осылайша қойған сауалы сияқты... – деп
Мағашқа қарады. (М.Ә.)
177-жаттығу. Көркем шығармалардан қыстырма сөздерге, сөз тіркестеріне
және сөйлемдерге бес мысалдан тауып, кестені толтырыңыздар.
Қыстырма сөздер
Қыстырма сөз тіркестері
Қыстырма сөйлемдер
178-жаттығу. Мәтіннен үлгіге сәйкес қыстырма сөздері бар я жоқ
сөйлемдерді бір-бірінен ажыратып, тыныс белгілерін қоя отыра, бағанға бөліп
жазыңыздар. Ережемен дәлелдеп түсіндіріңіздер.
Үлгі
Қыстырма сөздері бар сөйлемдер
Қыстырма сөздері жоқ сөйлемдер
Әрине, жақ пен жіктелу ұғымы бір-біріне
толық балама емес. (С.И.)
Қорыққаннан тіпті даусы шықпай қалды.
(Ә.Н.)
116
Әсіресе Тәңірберген болыстық қолда тұрғанда теңіз жағасының
шұрайлы шабындығын өздеріне қаратып алғысы кеп, софы ағасының
дегеніне көнбей қойды. (Ә.Н.) Сөйтіп ілік септік пен тәуелдік жалғау
арқылы тіркескен сөздер арасындағы байланыс түрі өте күрделі.
(С.И.) Бірақ көптен бері күн жылымық тартып, ұлы теңіз ұстаса
қоймайды. (Ә.Н.) Сондай-ақ қалып етістіктері есімдерше етістік
тұлғаларының ішінде есімше жіктеледі. (С.И.) Ал кең жайлау көз
жеткен жерге дейін шұбыртқан мал. (Ә.Н.) Ең алдымен етістік
семантикалық жағынан тілімізде қимылды, процесті, әртүрлі өзгеріс,
құбылысты білдіретін сөздер болып табылады. (С.И.) Ал әлгі
қолжетпес жадыра жаздың керемет дүниесі бұрқасынның бұрқ-сарқ
сарынына үн-түнсіз батып кетіп, біржола ғайып болды. (Ш.А.) –
Қысқасы жұрт жұмыста жүргенде, біздің бүйтіп шуақтап
отырғанымыз келіспейді, солай емес пе? (Ғ.Мүс.) Жорғаның бүкіл
түр-тұлғасын, тіпті алдыңғы оң аяғының шашасына біткен
қарақошқыл мүйізге дейін көрді. (Ш.А.) Тіпті анамның қыр мұрынды
қызыл жүзі, қалың келген қара қасы, басын әнтек бұрып, төмен
отырып келгенде көрінетін ақ тістері де көз алдымда. (С.Ш.) Сондай-
ақ сапалық және қатыстық сын есімдердің ара жігін ажыратуда да
кейде қиындық туып отыратынын да ескерте кеткен жөн. (С.И.)
Сондықтан салттылық-сабақтылық сипатты етістіктің лексика-
грамматикалық категориясы деп таныған жөн. (С.И.) Сонымен
кәдуілгі жұрттан оқшауланып, үйсіз-күйсіздерге қосыла алмай, көзге
шыққан сүйелдей жалғыз қаңғырдым да қалдым. (Ғ.Мүс.) Әрине үш-
төрт ұрпақты қамтитын бір ғасырлық бұл ұзақ мерзімнің ішінде қазақ
қауымынан шыққан сөз зергерлері бұдан әлдеқайда көп болғаны
даусыз. (Р.С.)
179-жаттығу. Қыстырма сөздерді пайдалана отырып, «Біріншіден, не
жаман?» тақырыбында эссе жазыңыздар.
Одағайлардың тыныс белгілері
Кісінің көңіл-күйін, сезімін білдіретін, сөйлемдегі өзге
мүшелермен синтаксистік байланысқа түспейтін сөздерді одағай
сөздер дейміз. Одағай сөздерден кейін кейде үтір, кейде леп белгісі де
қойылады.
117
ОДАҒАЙ СӨЗДЕРГЕ БАЙЛАНЫСТЫ
ҚОЙЫЛАТЫН ҮТІР
Қойылатын орындары
Одағай сөздің сөйлемнің
басында келуі
Одағай сөздің сөйлемнің
ортасында келуі
Одағай сөздің сөйлемнің
аяғында келуі
– Қап, кетіп қалды-ау, –
деді Көкетай санын бір
соғып. (Ш.А.)
– Мұның не, әй, сірі тақым?
Шөп ұрлап жатыр ма екен? –
деді үй иесі. (Ғ.Мүс.)
Бүгінгі дос – ертең жау, Мен
не қылдым, япырмау?! (Абай)
180-жаттығу. Одағай сөздердің тиісті тыныс белгілерін қойып, жаттығуды
көшіріңіздер.
– Ананы қара, ананы қараңдар! О ғажап – деді ең алдымен
Сейдахмет. (Ш.А.) – Ах шіркін мылтық болар ма еді?! Ең аз дегенде
екі центнер ет бар-ау ә шамасы? – деді Сейдахмет аузынан қағынып
(Ш.А.). – Е-е бір-екі рет еңбегін еш қылса, «итше жер тырмалап
жаман ырым бастама!» десе, өзі де көшеді, – деп Әзімбай атынан
түсіп, жайланып, бел шешіп жатыр. (М.Ә.) – Қандай ғажап ә – деді
бадырақ көз, сырттай жуас көрінетін шофер бала шыдамай. –
Фотоаппаратымды ұмытып кеткенімді қарашы, түсіріп алғанымда
оңды болатын еді (Ш.А.). – Моһ-моһ – деп мұрнынан күліп,
Сейдахмет жүре беретін (Ш.А.). – О бәрекелді келіңдер,
жоғарылатыңдар, – дегенде Томаршаның даусы бұрынғысынша
шықты. (Ғ.Мүс.) – Жә Дәрмен, Мағрипа қалай? Оны неге айтпайсың?
(М.Ә.) – Ой балалар! Мынау қазақ емес. Ойбай орыс! Әне орыстар.
Мәтүшкелер де жүр! – деді. (М.Ә.)
181-жаттығу. Одағай сөздердің тыныс белгілерінің қойылуына назар
аударып, қандай көңіл-күйді
білдіріп тұрғанын айтыңыздар.
– Пай-пай! Осы ұлықтың осындай бір айбаты-ай! (М.Ә.) Мағаш
өзі күткен кеңес бұл емес екенін еске ала отырып, дағдылы
шапшаңдығы бойынша: – Е, Оспан ағамның жылы толмай тұрып, ол
кісілердің асыққаны несі? – деп қалды. (М.Ә.) – Жә, жеңеше, енді
«қайсысы қайсысын алады?» деген түйін сөз бар ғой! Осыны не
дейсіз? (М.Ә.) – Япыр-ай, осы екеуі қырбай деп еді. Қақтығып
қалмаса игі еді! – дейді. (М.Ә.) – Бәрекелді, Шәке дұрыс айтады. Бұл
әйелдер бәріне де жақсы келін ғана емес, іні-бауыр есепті де боп
кеткен. Үшеуінің де алдарынан өтілу осы отырған бәріміздің
қарызымыз. Сөзді осылай шешу керек! – деді. (М.Ә.) – Пай-пай!
Аяқтарының астында қаламыз-ау, ойбай! Шынаяғыңды жи, ал
ұстасты! – дейді. (М.Ә.)
118
182-жаттығу. Жан-жануарлар, жәндіктер қалай дыбыстайтынын есте
сақтаңыздар.
Түйе боздайды. Бура күркілдейді, бұрқылдайды. Жылқы, құлын
кісінейді. Айғыр арқырайды. Сиыр, қодас, бұғы мөңірейді. Бұқа
күжілдейді, өкіреді. Қой, ешкі, киік, арқар маңырайды. Қошқар
мекіренеді. Теке бақылдайды. Есек ақырады. Ит үреді, арсылдайды,
ырылдайды, қаңсылайды, ұлиды. Күшік шәуілдейді, қыңсылайды.
Доңыз қорсылдайды. Арыстан ақырады. Жолбарыс, піл күркірейді.
Аю өкіреді, ақырады. Маймыл, қоян шыңғырады. Қасқыр ұлиды.
Қорқау қорқылдайды. Түлкі шәуілдейді. Қарсақ шәңкілдейді. Борсық,
кірпі мырсыңдайды. Мысық мияулайды, пырылдайды. Тышқан,
аламан шиқылдайды. Жарқанат қиқылдайды. Күзен, зорман,
шақылдақ шақылдайды. Суыр, саршұнақ сақылдайды. Бүркіт
шаңқылдайды. Сұңқар саңқылдайды. Аққу сұңқылдайды. Қаз
қаңқылдайды. Үйрек барылдайды. Сұқсұр, шүрегей пыр-пырлайды.
Құр, кептер құрылдайды. Байғыз, үкі бақырады. Сыбызғышы
сыңсиды. Безгелдек безілдейді. Жапалақ барқылдайды. Шағала
шаңқылдайды. Өгіз шағала өкіреді. Көкқұтан қиқулайды. Тырна
тыраулайды. Қарға қарқылдайды. Бөдене пырылдайды. Торғай
шырылдайды.
Қарлығаш
шықылдайды.
Бұлбұл,
мыңсайрам
сайрайды. Тоты сөйлейді. Әупілдек әупілдейді. Шіңкілдек
шіңкілдейді. Құрылтай құрқылдайды. Жылқышы шырқырайды.
Күркетауық күркілдейді. Бозтырқылдақ тырқылдайды. Тақтақ
тақылдайды. Батпылдақ батпылдайды. Көкек көкектейді. Сауысқан
шықылықтайды. Тауық қыт-қыттайды. Әтеш шақырады. Шақшақай
шақылдайды. Тауқұдірет айғайлайды. Тауыс қырқылдайды. Ара
дызыңдайды. Сона дызылдайды. Инелік тызылдайды. Маса
ызыңдайды. Шыбын ызылдайды. Қоңыз быжылдайды. Шегіртке
шырылдайды, ысқырады. Бақа бақылдайды. Құрбақа құрылдайды,
шұрылдайды. Жылан ысылдайды.
(С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына»)
183-жаттығу. Шақыру одағайларын қатыстыра отырып еркін тақырыпта
шағын әңгіме жазыңыздар.
184-жаттығу. Көркем шығармалардан одағай сөздердің сөйлем ішінде
орналасу тәртібіне қарай үш мысалдан тауып, кестені толтырыңыздар.
Одағай сөз басында
Одағай сөз ортасында
Одағай сөз соңында
119
185-жаттығу. Құрамында одағай сөздер бар сөйлемдерді қатыстыра
отырып сұрақ-жауап түрінде диалог құрастырыңыздар.
186-жаттығу. Сөйлемдерден грамматикалық жағынан байланыспайтын
оқшау сөздерді тауып, тыныс белгілерін қойып көшіріңіздер.
– Несін айтасыңдар мен баяғыдан күншуақтап, құсмамықтап,
мамырлап рахат тапқан жанмын ба! Сондай сордан, соққыдан,
зорлықтан жол табам деген жансебіл емеспін бе!? – дейтін. (М.Ә.) – Е
бұқпа торғай сияқтанып, әншейін «бұға берсем, құтылады екем» деп
сол аурудан текке қорқып жата беріппін... (М.Ә.) – Япыр-ай тым
құрса, «өз атын өзі суаруға жарамайды», – деп мазақ та қылмайсың.
Үп-үлкен басыңмен өзіңнен бұрын мені ойлауды бір қоймайсың-ау
Ербол! (М.Ә.) Енді міне үш-төрт дуанның көп болыстарының
арасындағы тартыстар, облысты билейтін кеңсеге де түсті... (М.Ә.) –
Сен әй сұрқия-сұрдың сұмырай байы, мына кісілерге өтірік лапкеңді
көрсетпей, шын лапкеңді көрсет! – деді әлгі мосқалдау әйел. (Ғ.Мүс.)
– Көргенім осы, ал жігіттер атыңа қон! – деп, Байкөкше сөзін бітірді
де, атына қарай қозғала берді. (М.Ә.) – Осы айтып отырғаның шын ба
Оразеке – десіп, қатар сұрасты. (М.Ә.) – Ой не дедіңдер шырақтарым-
ау Абайға ұлық солай сәлем айтып па?! (М.Ә.)
Айқындауыш сөздердің тыныс белгілері
Айқындауыш – анықтауыштың ерекші бір түрі. Айқындауыш –
анықтайтын сөзінен кейін келіп, оның мағынасын, мүшелік қызметін
басқа сөздермен нақтылап, дәлелдеп, түсіндіріп тұратын сөздер (сөз)
тобы. Айқындауыш құрылысына қарай үшке бөлінеді: 1) қосарлы, 2)
қосалқы, 3) оңашаланған. Қосарлы айқындауыш дефис арқылы,
қосалқы айқындауыш бөлек жазылса, оңашаланған айқындауыш өзі
айқындайтын сөзінен үтір не сызықша арқылы ажыратылады.
Айқындауыштар
қосарлы
қосалқы
оңашаланған
Инженер-технолог,
батыр-ұшқыш,
мектеп-интернат
Қамбар
батыр,
Тойбазар
ақсақал,
Әйтеке би
Дәл осы кезде тыста, үй сыртында,
дабырлап
жүрген
ұсақ
балалар
сықылығы естіліп еді. (М.Ә.)
187-жаттығу. Сөйлемдерден айқындауыштарды тауып, құрылысына қарай
топтап жазыңыздар, тиісті тыныс белгілерін қойыңыздар.
Күндіз бала түс таянғанда мынау қаулап өскен Шыралжынның
120
ішіне барып жатқанды жақсы көреді. (Ш.А.) Әнеугүні Шүйгінсуда
Жігітек үстіне баса қонған қақтығыстан бері қарай Базаралы жағынан
жамандық күткен кісінің бірі осы Әзімбай болған. (М.Ә.) Қалалы
жердің молдасы да мәдениетті болады екен-ау деп ой түйді де
Нығыметпен қатарласты. Беттері халықтың жиын жері базар. (Т.К.)
Сейдахан болыс Құрбан ұстаны әулетімен осы Шеңгелдіге асырып
көшірген. (А.Тоқм.) Қорықтан шыққалы таңертеңнен бері
бөгелместен тартқан үш салт атты аттарын қан сорпа қылған
қалпында кешкі екінті кезінде Көлқайнардағы Құнанбай аулына
Абайдың өз шешесі Ұлжанның отырған аулына кеп жетіп еді. (М.Ә.)
Ұзақ түн бойында ас пен сауық кезектесіп ауысып отырған кездерде
әрбір әредікте домбырашы Ақылбай әнші-күйші Әлмағанбеттер
қонақ тартып өткен полька-мазурка сияқты билердің кейбір
қайырмаларын өздерінің домбырасына ақырындатып іліп тартып
ұғып қалып отырғандарын да байқатып отырды. (М.Ә.) Шоқан
Жиренше шешен аңыздарын «ноғайлы философы» Асанқайғы
толғауларын Әз Жәнібек сөздерін осы ноғайлы-қазақ дәуірінде туған
деп топшылайды. (Р.С.) Жұмыр шал осы ауылдың қасына көшіп
келген соң Ысқақтың осы кесір кердең Мәніке бұл екі баланың атын
мазақ еткен. (М.Ә.)
188-жаттығу. Төмендегі қосарлы және қосалқы айқындауыштарды
қатыстыра отырып сөйлем құраңыздар.
Қобыланды батыр, Қаз дауысты Қазыбек би, ғалым-ұстаз
Нұржамал Оралбай, Ақан сері, Біржал сал, Төле би, би-шешендер,
Алпамыс батыр, телефон-автомат, Бұқар жырау, Жиренше шешен,
әнші-композитор.
Оңашаланған айқындауыштың тыныс белгілері
Үтірмен келетін оңашаланған
айқындауыш
Сызықшамен келетін оңашаланған
айқындауыш
– Мүйізді Бұғы ана, біз, атамыз екеуіміз,
сізді өте жақсы көреміз. Сіздің келуіңізді
көптен бері күтіп жүр едік, – деді. (Ш.А.)
Сүйіндік бәйбішесімен және екі баласы –
Әділбек, Асылбекпен – бәрі де қонақтармен
бірге болды. (М.Ә.)
189-жаттығу. Мәтіннен оңашаланған айқындауышы бар сөйлемдерді
тауып, тыныс белгілерін қойып жазыңыздар.
Бұл ауыл Оспанның әйелі Еркежанның төркіні Байтас ауылы.
(М.Ә.) Осыны алдыңғы жыл былтыр екі жыл зорлап алып кеп енді
міне биыл үшінші жыл тағы орақшысын әкеп салып отыр. (М.Ә.)
Байғабылдан көп жатақ ішінен әр қыстаудан дәл осы шақта тағы
121
талай аттылар жосыта шығысқан еді. (М.Ә.) Шолпанның баурында
күнұзын Тәкежанның баласы мен жылқышылары мал үшін
қырқысқан күні сол Шолпаннан тай шаптырым жерде Ақшоқыда
Абайдың іні-достары Лермонтовқа айрықша шұғылданып жатқан-ды.
(М.Ә.) Күні әнеугүні күзекте ғана сол Базаралының жоғын жоқтап кеп
аузына келгенін айтып кеткен. (М.Ә.) Қалың көпшілік арбалылар да
салттылар да жаяулар да соның соңынан шұбап қыртысы қалың
жасыл көделі жердің шаңдағын аспанға шығарды. (С.М.) – Бұл
жөнінде ертең сағат тоғызда тресте отырып кең сөйлесейік. (Ғ.М.)
Жаңа кешке жақын бұлақ басындағы бір тақырға жиналған өз құрбы
балаларды бастап осындай ат қоюды көп ойын қылған. (М.Ә.)
Қыстауға қонғалы қазіргі қалың қыстың ортасына шейін Абай
Аралтөбеде Әйгерімнің оңаша қыстауында кітап соңында уақыт
өткізетін. (М.Ә)
190-жаттығу. Көркем шығармалардан үтір не сызықшамен келетін
оңашаланған айқындауышқа үш мысалдан тауып, кестені толтырыңыздар.
Үтірмен келетін оңашаланған айқындауыш
Сызықшамен келетін оңашаланған
айқындауыш
191-жаттығу. Оңашаланған мүшелердің тыныс белгілерін қойып, оның
қойылу себептерін түсіндіріңіздер.
Шеткі үлкен ақ үйге Құдайменде болыстың үйіне ат басын
туралап еңкілдеп төніп қалды. (Ә.Н.) Жұмыртқадай ақ үйлердің ең
үлкені Тәңірбергеннің үйіне жұрт жиналып жатыр. (Ә.Н.) Артта
қаусаған арба адыра қалды ал алдарында күнбатыста қара жолдың
үстін күлгін-күңгірт қараңғылық тұмшалап алған. (Ш.А.) Баяғыда
Базаралы жас шағында білетін Дәркембайдың інісі Көркембай бар
еді. (М.Ә.) Ел ішінде Абай айналасында осы ауылда жүрген аз ғана
өнерпаз жарыққұмар жастар болмаса Абайға қарсы арналған өштік
араздық қызғаныш қастық атаулы соншалық мол екенін Әбдірахман
көп естіген. (М.Ә.) Долы далада қатуланған суық жүзді өгей далада
бұлар тағы да ұзақ жортты. (М.Ә.) Қонақтарды түнде Сыздықтікіне
жер үйге жатқызғанмен тамақты бәйбіше өз үйінде киіз үйде берді.
(Д.И.) Келіссөз бейтарап алаңда қалалық демалыс паркіндегі көлдің
Арал ресторанында мейлінше жылы шырайлы екі жақты толық
түсініскен жағдайда өтті. (Д.И.)
122
Оңашаланған айқындауыштың сызықшамен келуі
Оңашаланған айқындауыш ішінде
бірыңғай
мүше
келгенде,
екі
жағынан сызықша қойылады
Оңашаланған айқындауыш айқындайтын сөзімен
септік, тәуелдік жалғаулары жағынан қиыспай
тұрса,
араларына
сызықша
қойылады
да,
айқындауыштан кейін тыныс белгісі қойылмайды
Өзі сері, әнші, сұлу Байтасқа екеуі де
– бірі кәрі, бірі жас бала – қызғана
да, тамашалай да қараған еді. (М.Ә.)
Жаңа жерге қонғанда жас төл – қозы, лақ қандай
рахаттанады. (Ә.Н.)
192-жаттығу. Көркем шығармалардан сызықшамен келетін оңашаланған
айқындауыштарға үш мысалдан теріп жазыңыздар.
Бірыңғай мүшелердің тыныс белгісі
Сөйлемде бір ғана сұраққа жауап беріп, бір сөйлем мүшесі
болатын, бір-біріне бағынбай, өзара салаласа байланысатын
мүшелерді бірыңғай мүшелер дейміз.
Бірыңғай мүшелерге байланысты қойылатын үтір
Бірыңғай
мүшелер
жалғаулықсыз келгенде
Да, де, әрі, я, яки, не, немесе,
әлде жалғаулық шылаулары
бірыңғай
мүшелермен
қайталанып келгенде
Да,
де
жалғаулық
шылаулары
бірыңғай
баяндауыштар
арасында
қайталанбай келгенде
Қызғалдақ,
жауқазын,
сарғалдақ,
бәйшешек
дегендер
қызыл,
сары,
көкшіл
түстермен
құлпырып
жайнайды.
(М.Ә.)
Жиынға түсінікті қазақ әні, әрі
скрипкада, әрі өнерлі, жіңішке,
ашық үнді әншінің көмейінде
ырғалғанда,
жұрт
жаңадан
рахат тауып тамашалап отыр.
(М.Ә.)
Сен де бір кірпіш дүниеге
Кетігін тап та, бар қалан!
(А.Қ.)
193-жаттығу. Көшіріп жазып, тыныс белгілерін қойыңыздар. Бірыңғай
мүшелердің қандай қызмет атқарып тұрғанын анықтап, астын тиісті сызықпен
сызыңыздар.
1) Құлақтағы әшекей сырғасы бастағы кәмшат бөркі білек толған
неше білезіктері баршасы да бұл өңірден Абайдың көрмеген бір сәні
сияқты. (М.Ә.) 2) Биыл жұт болады деп күн бұрын есепшілер де
айтқан шөптің шығысы жаман серейген-серейген еркек шөп бұйдай
бас көде боз қаптап кетті. (Ж.А.) 3) Осылайша бар сорақысы
бадырайып тұрған әрі зорлық әрі жуандық әрі арамдық ұясындай бай
аулында сол күнгі қазақ сахарасының басындағы тарихтай күйзеу
күздің күнінде Абайдың анық өлмес өшпес және бір сазы туып еді.
(М.Ә.) 4) Мұсабай өзі өнерпаз болмаса да неше алуан әзілқой күлдіргі
әңгімеші сауықшыл адамдарды аса жақсы көретін. (М.Ә.) 5) Ақ
сеңсең тымақ астынан тұздай көк көзді сары сақалды шикіл сары кісі
күліп тұр екен. (Ә.Н.) 6) Құдайменде Темірке Ақсақ Жагор бас боп
123
күтіп тұрған кісілер жас Федоров алдында жел соққан қамыстай
жапырылып иіліп-бүгіліп жатыр. (Ә.Н.) 7) Шоқпардай кекілі бар
қамыс құлақ Қой мойынды қоян жақ бөкен қабақ. Ауыз омыртқа
шығыңқы майда жалды Ой желке үңірейген болса сағақ. (А.Қ.) 8)
Енді ол тізгінге де қамшыға да айқайға да бағынбай жолды тек соқыр
сезіммен бағдарлап дауылды түнді қақ жарып сабалаған нөсердің
астымен зымырап келеді. (Ш.А.) 9) Әйеліне қызына сақманшыларға
жылы-жылы сөйлеп ақжарқын жүрмек болуға тырысты бір жағынан
олар әлдеқалай сезіктеніп қалар деп те тосылды. (Ш.А.) 10) Қыбын
тапса қарап қалмайды атады шабады соққыға жығады сөйтеді де
айдап әкетеді арбалап әкетеді. (С.Ш.) 11) Ақпан қаңтар бірдің айы –
баршасы да қазір Абайлар жүріп келе жатқан сары дала қоңыр адыр
сай-сала қорық-қойнауларға өздерінің ақ ирек саргідір омбыларын
оқаптарын мұздақ жалтырларын жапқан көрінеді. (М.Ә.)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
194-жаттығу. Мәтіндегі бірыңғай мүшелердің арасындағы үтірдің қойылу
мәнін талдап көрсетіңіздер.
Енді тостақты да, табақты да, қасықты да, сырғаны да, кірленді де
– бәрін шетінен алюминнен долбарлай береді, қайда барма, бәрі сол
(Ш.А.). Кеңесе келе Абай Тобықтының өзі ән шығара қоймайтынын,
әннің көбін сол Қарқаралы, Баян, Қараөткелден алатынын және сол
алғанын да оншалық келістіре алмай, бұрып, ырғақсыз ғып әкететінін
айтты (М.Ә.). Сазарған түсінен не көнгендігі, не қарсылығы
байқалмайды. (Ғ.М.) Толқын біресе жарды сүзіп, біресе қайтып,
буырқанып жатыр екен. (С.М.) Ел адамдары да, құрбы-құрдастары да
Сәкенге ілтипат білдіріп, оның аузынан шыққан сөзге мән бере
қарайтын боп қалыпты. (Т.К.) Сүп-сүйкімді уылжыған жігітке
үлкендердің де, қыз-келіншектердің де көзі түскіш-ақ емес пе?! (Т.К.)
Бұлар ертеден осы қалаға орналасып, жаяу кәсіппен күн көріп
отырған адамдар: әйелдері тон тігеді, еркектері етік тігеді, ойық
тазалайды, әркімнің отын-шөбін тасып береді. (Ғ.Мүс.) Әрі шабыт
шалған, әрі күн шұғыласы шалған, шапшыған жігіт Абай көзіне ақ
мәрмәрдан ойылған, әсем біткен, тас тұлғадай көрініп еді. (М.Ә.) Осы
кезде домбыраны Мұқа алды да, үй ішін тегіс елең еткізіп,
сергітердей боп, шырқап кетті. (М.Ә.)
195-жаттығу. Мәтінді оқып, бірыңғай мүшелерге жалпылауыш сөз қосып
көшіріңіздер, олардың тиісті тыныс белгілерін қойыңыздар.
124
Сарғайып қураған шөптер де бұталар да бұталардың
жапырақтары да жаңбыр суын жұтып жасарыңқыраған сияқты. (С.С.)
Сайлы ер-тоқым сары жезден жасалған үзеңгі сылдыр қағатын
сағалдырық пен өмілдірік күмістей жылтырайды. (Ш.А.) Жамыраған
қой азынаған сиыр өкірген бұқа айғайлаған бала ауқаулаған
қатындардың даусы қосылып көлдің басы ың-жың у-шу ауыл-
ауылдың түтіні ұрандасып ұласып көл арнасын көк тұман басып тұр.
(Ж.А.) Батырлар жырларындағы Құртқа Назым Ақжүністерді былай
қоя тұрып Баян сұлу Қыз Жібектерді алып қарасақ та елді аяулы
қыздарына қолың жету үшін толып жатқан қауіп-қатерлер ерлік
көрінер сырлардан өтуің керек. (Ғ.Мүс.) Астындағы бөдес қоңыр
құнанының омырауы құлағы көзіне шейін тер басқан. (М.Ә.) Сөйтіп
Дәрмен өлеңінің орта тұсында үлкен үйдегі Оразбай Жиренше
Бейсенбі Абыралылар да осы үйге кіріп сөз тыңдады. (М.Ә.) Бұл
елдің ірі бай салмақты жуандары Оразбай Жиренше Бейсенбілер осы
мінезге де наразы боп шықты. (М.Ә.)
196-жаттығу. Мәтіндердің тиісті жеріне үтірді қойып, көшіріңіздер.
Бірыңғай мүшелерді табыңыздар. Асты сызылған сөздердің мағынасын
түсіндірме сөздіктен тауып жазыңыздар.
І. Ішік – сыпайы әрі сәнді әрі жылы киім. Мұның сыртын берік
матадан ішін аң мал терілерінен құрайды. Жағасы тік сәндік үшін
жағасынан бастап өңірі етегіне дейін теріден жұрыңдайды. Ішік ұзын
әрі мол пішіліп тігіледі. Ішіне салынған терісіне қарай ол күзен ішік
қасқыр ішік бұлғын ішік түлкі ішік қарсақ ішік зорман ішік пұшпақ
ішік суыр ішік сеңсең ішік жанат ішік деп аталғанымен көбінесе бір
үлгіде тігіледі. Бұлардың ішінде сирек кездесетіні бота терісінен жүні
ішіне қаратылып тігілетін бота ішік. Басқа ішікке қарағанда жылы
болады.
Ішікті еркектер де әйелдер де кие береді. Әйелдерге әсіресе
жастарға арналған ішіктер әшекейленіп түрлі ою кестелер салынып та
тігіледі. Сеңсең ішік марқа қозының терісінен (сеңсеңінен) тігіледі.
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарында ішіктің алатын
өзіндік ерекше тәлім-тәрбие мен құқықтық ережелері де бар. Мысалы
қасқыр ішікті жиырма беске толмаған жастарға киюге болмайды.
Себебі жастық жалыны мен тері қызуы жігіттің күшін қайтарады
немесе ауруға ұшыратады. Сол сияқты екі адам боранды күнде
адасып қасқыр ішікті адамның жанындағы кісі үсіп өлсе онда өлген
кісінің туыс-туғандары қасқыр ішікті кісіден құн даулауға хақысы
125
бар. Өйткені бір қасқыр ішік екі адамды суыққа бермейді. Дала заңы
осылай.
(С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына»)
ІІ. Сөк – қазақ халқының ертеден дайындап ішіп-жеп келе жатқан
тағамының бірі. Ол тарыдан жасалады. Ақталмаған тарыны қара
тары дейді. Бұдан сөк дайындау үшін қара тарыны әбден тазалап
үлкен қазанға су құйып қайнатады. Қауызы ашыла бастағанда тарыны
қайта алып шыптаға салып сүзеді. Оны кептірмей қазанға салып
қуырып былғауышпен күйдірмей араластырып отырады. Ұстауға
ыңғайлы бір жақ басына шүберек оралған ағашты былғауыш дейді.
Қуырылған тары піседі. Оны ыдысқа салып алады да түйеді. Түюге
келі мен келсап пайдаланылады. Қуырылған тары осыған құйылады
да оны келсаппен соғады. Түйілген тарының қауызы уатылып
ішіндегі дәні бөлінеді. Мұны тары түю дейді. Осы кезде оны
қайтадан қотарып алып қауызын (кебегін) ұшырады. Мұны қаралау
дейді. Қаралап болғаннан кейін оны қайтадан келіге салып түйеді.
Мұны ақтау дейді. Ақталғаннан кейін оны сөк деп атайды. Сөктен
түрлі талқан жарма тары көже сүт көже төп бөртпе тағы басқа
дәмді ұлттық тағамдар жасалады. Сөкті сүтке қаймаққа майға
араластырып жейді. Балалар жастар сөкті құрғақтай да жей береді.
Тарыны диірменге тартып талқан жасайды. Сөкті майға қуырады оны
майсөк деп атайды.
(С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына»)
197-жаттығу. Мәтіннен бірыңғай мүшелерді тауып, астын сызыңыздар,
жазылу ережесін түсіндіріңіздер.
І. Ірімшік сүттен жасалады. Сүтті қайнатып, оған қымыз, айран,
шұбат сияқты ащы іріткі қосып ірітеді. Іріген сүттен ірімшік түзіліп,
ол әбден қызарғанда бабымен қайнатады да сүзіп алып, табаққа,
дорбаға салып, кептіріп алады. Әрине, қой сүтінен жасалған ірімшік
өте дәмді болады. Ірімшік қыста да, жазда да жақсы сақталады.
(С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына»)
ІІ. Сәбиді бесікке салар кезде бесіктің түбегі тұратын тесіктен
құрт, ірімшік, тәттілер өткізіп, «тышты», «тышты» деп ырым
жасайды және оны тыштырма деп атайды. «Тыштырманы» әйелдер
ырымдап бөлісіп алып, бала-шағаларына үлестіріп береді.
(С.Кенжеахметұлы «Жеті қазына»)
126
198-жаттығу. Қыстырма сөз, қаратпа сөз, бірыңғай және оңашаланған
мүшелері бар сөйлемдерді қатыстырып, шағын әңгіме жазыңыздар, тыныс
белгілерінің қойылу себебін түсіндіріңіздер.
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Қыстырма сөздерді белгілеңіздер
A) негізінен
B) сонымен қатар
C) сөйтіп
D) демек
E) тіпті
ІІ. Кісінің көңіл күйін, сезімін білдіретін қыстырма сөздерді
белгілеңіздер
A) әрине
B) амал қанша
C) бақытымызға қарай
D) несін айтасың
E) әлбетте
ІІІ. Қыстырма сөз қатысқан сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Әрине үш-төрт ұрпақты қамтитын бір ғасырлық бұл ұзақ
мерзімнің ішінде қазақ қауымынан шыққан сөз зергерлері бұдан
әлдеқайда көп болғаны даусыз.
B) Тіпті анамның қыр мұрынды қызыл жүзі қалың келген қара
қасы басын әнтек бұрып төмен отырып келгенде көрінетін ақ тістері
де көз алдымда.
C) Мүмкін бұл Максим Горькийдің жазған беташарының әсері
болар.
D) Сондай-ақ сапалық және қатыстық сын есімдердің ара жігін
ажыратуда да кейде қиындық туып отыратынын да ескерте кеткен
жөн.
E) Биыл несін айтасың егіннің шығымы өте жақсы!
ІҮ. Үтір қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Күні бойы іздедім табылмады
B) Ағылшындар дәстүрге берік халық
127
C) Ол сірә ата салтына адалдық баба салтына мақтаныш бұрауы
болса керек
D) Нәзік зарлы дауыспен біреу ақырын ғана өлең айтқандай
E) Мен өзімді көпті көрген көнемін деп шамалайтын едім
баланың батыл жауабынан қысылып қалдым
Ү. Үтір қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Көп күлмейтін Олжабектің қатты күлгені сонша арбадан ауып
түсіп қала жаздады
B) Еселі далаға шықса таң құланиектеніп атып келеді екен
C) Дәмештің дауысы шықты-ақ Жүніс алдын ала керегін даярлата
беретін
D) Бұл уақыттың ішінде ел де өзгеріп кетті адамдар да өзгерді
E) Аудан есікті кең ашты алғашқы бетте-ақ Жомарт аудан
басшыларының кейбіреуінің көңіліне ылғал салды
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Құрмалас сөйлемдердің тыныс белгілері
Екі я одан да көп жай сөйлемдерден құралып, күрделі ойды
білдіретін, екі предикаттық қатынастан тұратын сөйлемдерді
құрмалас сөйлем дейміз. Құрамындағы сөйлемдердің байланысуына
қарай құрмалас сөйлем салалас құрмалас, сабақтас құрмалас, аралас
құрмалас сөйлем болып үшке бөлінеді. Құрмалас сөйлемдердің
құрамындағы жай сөйлемдердің арасына үтір, нүктелі үтір, қос нүкте,
сызықша қойылады.
Құрмалас сөйлемнің ішінде қойылатын тыныс белгілер
үтір
қос нүкте
нүктелі үтір
сызықша
үтір мен
сызықша
Қасынан тазы иттер
жүгіріп өтсе, балалар
шапқылап кетсе, семіз
сары ат кермені сүзе
жөнеліп,
ары-бері
бұлаңдап
елегізіп
қояды. (М.Ә.)
Дос
санын
соқты: желөкпе
жігіттер тәуір
аттарды таңдап
әкеткен. (Ә.Н.)
Уақыт
тізгінді
қолға берер емес;
сағымдай бұлдырап
ынтық
қып,
шаршатып,
бір
жеткізбей-ақ
қойды.
Тұманның
қалыңдығы
сонша
–
түк
те
көрінбейді.
Сөз
бергенге
ерме, – бөз
бергенге
ер. (мақал)
199-жаттығу.
Құрмалас
сөйлемдердегі
үтірдің
қойылу
мәнін
түсіндіріңіздер.
128
Үй иесіне қойды ұстата салды да, құрғап қалған қырдың басына
келіп, әңгіме-дүкен құрды. (Т.К.) Ысқақ биік төсекке сүйеніп отыр да,
оның кесір-кердең нақсүйері қараторы Мәніке бәйбіше қос жастыққа
шынтақтап шіренеді. (М.Ә.) Қысқа ғана жауап бере қоюды шолақтау
көреді де, ұзатып, мәнерлеп айтуға тілі жетер емес... (Ғ.Мүс.)
Қартқожа орнынан бір-екі рет ұмтылып еді, қолына еш нәрсе түсіре
алмады. (Ж.А.) Ел ішінде әлді-малды үйлердің сандығында болмаса,
көпшілік қолында ақша жүрмейді, кедей атаулыда ол мүлде жоқ.
(М.Ә.) Түс ауа бергенде, бұл ауылға да шапқылап алымшылар жетті.
(М.Ә.) Айнала соққан дауылды боран қалай қарай бораса, қойлар
солай қарай бұрыла салады. (Ғ.Мүс.) Үрейленген елдің үрке
күткеніндей-ақ, өңкей үш ат жеккен пәуескелер дөңнен құлап келеді.
(Ғ.Мүс.) Бұл арада Жақаң азырақ кідіріп, айнала жұртқа көзін салып
еді, шоғырланған көп жағы қозғалысын, наразылықтарын білдіріп
отыр екен. (Ғ.Мүс.) Ел жайлауда, әкесі үйде жоқ. (Ж.А.) Бес жігітті
өзіне «агент» етіп алып, мойындарына салық салғанын айтып еді,
жиналғандардың
шек
сілесі
қатып
күлді
де,
мұндай
«қанаушылықтың» өз ойларына келмегеніне өкінді. (Т.К.)
Құрмалас сөйлемдерге байланысты қойылатын үтір
Да, де, та, те, әрі
жалғаулықтары
арқылы
байланысса
Бірақ, дегенмен,
әйтседе,
сондықтан,
өйткені, себебі
жалғаулықтары
арқылы
байланысса
Қайталанып
келген
әлде,
кейде,
бірде,
біресе,
не
жалғаулықтары
арқылы
байланысса
Жалғаулықсыз
ыңғайлас,
себеп
мәнді
салалас
құрмалас
арасына
Сабақтаса
құрмаласқан
жай
сөйлемдердің
араларына
Бірнеше күн ат
соғып қалжыраған
Сәкеннің
шай
ішуге
ғана
мұршасы келді де,
асқа қарамастан
ұйықтап
қалды.
(Т.К.)
Ол қазаққа шын
пейілмен қызмет
етпекші
еді,
бірақ
көп
нәрсені
қиял
қылушы
еді.
(Ж.А.)
Біресе
аузы
қимылдайды,
біресе
қолы
қимылдайды.
(С.М.)
Оттың жалыны
әзір көрінбейді,
жаңа тұтанды.
(Ғ.М.)
Жиі
қонған
қалың
елдің
малы араласып,
иттері де сәт
сайын
әуліге
үрісіп,
көп
таласа береді.
(М.Ә.)
200-жаттығу. Көркем шығармалардан құрмалас сөйлемге байланысты
қойылатын үтірге үш мысалдан тауып жазыңыздар.
201-жаттығу. Мәтіндегі салалас құрмалас сөйлемдердің мағыналық
түрлерін анықтап, тыныс белгілерін қойыңыздар.
Оспан үлкен қара өгіз секілді де Итемген үлкен өгіздің қасында
мұрнын шүйіріп қорқып тұрған көпей торпақ секілді. (Ғ.Мүс.)
129
Көшеде жалғыз кетіп бара жатыр еді артынан қазақтың көп балалары
қуып жетті. (Ж.А.) Әлде жазғы күннің тыныштық әсері ме әлде
күйдің күштілігінен бе әйтеуір Мекежайдың ойы мен бойын түгел
қуаныш тербетті. (Ғ.Мүс.) Қалай Бәдіғұлдың жылқысын бақтым
солай көзім ашыла бастады. (Ж.А.) Ақбілек олардың бетіне тура
қарай алмады кіріп келгенде ғана немесе түрткенде ғана көзінің
құйрығы түсті. (Ж.А.) Қуандықтың Мұқышы деген жастау жігіттің
арбасына мінген Сәкен оны-мұныны сұрастырып көріп еді арба иесі
айналып-үйіріліп өз жайын әңгімелей береді. (Т.К.) Бағасын сұрап еді
удай екен. (Т.К.) Тырнақ астынан кір іздегенге сылтау табу қиын ба
Сәкен тағы да айыпты болып шықты. (Т.К.) Кешеден бері көргені
көңілін көтерер еді Ысқақ сөзі сейілтіп жіберді. (Ғ.Мүс.) Тойдан
шыққан арыстандай үйден бұлқына шыға келген оған дүниені өрт
қаптаған сияқты болды жер де көк те өсімдік те ауыл да мал-жан да
қып-қызыл боп елестеді. (С.М.)
202-жаттығу. Құрмалас сөйлемдердің тыныс белгілерін қойып, ережесін
түсіндіріңіздер.
Бес-алты адым аттады ма жоқ па әлде шөптің әлде шүберектің
сыбдырындай судыр еткен бір дыбысты құлағы шалып қалды. (Ж.А.)
Әйтсе де осы молданы өз ауылы сыйлайтын қыстауға қонса бата
оқыр болса мал өлсе құрмалдық берсе бас пен жамбас молданың
алдына тартылатын. (Ж.А.) Ет пен қымыздың желігі ме әлде жайраң
қаққан көңілдің көтеріңкілігі ме «Затондағыларға ойын қойып
берейік» деген ұсыныс айтылып қалды. (Т.К.) Мұның Стамбулда
оқығаны өтірік деп те лақап таратты бірақ ешқайсысы білім
таластыруға дәті бармай жолбарыстың алдындағы мысықтай
«ишанбысыз саумысыз» деп жылмаңдай береді. (Т.К.) Төлеген
қазақшалығы ұстады ма немесе бір күніме керегі болар деді ме
жастардың қатарында бұл екеуін қонаққа шақырған еді. (Ж.А.) Кіре
қажытып келе ме әкелгендері базарлы болмады ма Ақсары
болысынан келген керейлердің қабағы қатыңқы. (Т.К.) Почта арқылы
да жіберуге болатын еді бірақ мына кісі тез жетеді ғой сонсын менің
амандық-саулығымды айтып, қазақ елін жақсы білетін жазушы
Ф.Березовскийге жақын жүргенімді ауызба-ауыз айтады ғой деген
көңіл желігі аяқ астынан хат жазғызған-ды. (Т.К.)
130
203-жаттығу. Берілген мақал-мәтелдердің екінші сыңарын тауып жазып,
оларды жаттап алыңыздар. Құрмалас сөйлемдердің мағыналық тобын анықтап,
тыныс белгілерінің қойылуын түсіндіріңіздер.
1) Туған жердей жер болмас, … . 2) Бірлігі жоқ ел тозар, … . 3)
Жақсы қыз – жағадағы құндыз, … . 4) Жасық адам жасына жетпей
қартаяр, … . 5) Жаман елдің жақсысы болғанша, … . 6) Атаның
баласы болма, … . 7) Көпшіліктен береке кетпес, … . 8) Иті семіз,
малы арық – жер азғаны, … . 9) Ақылды адам айтқызбай біледі, … .
10) Бай болатын жігіт айырбасшыл келеді, … . 11) Аққу – құстың
төресі, жалғыз жатып оттамас, … . 12) Орағың өткір болса, қарың
талмайды, … . 13) Болар бала жетісінде бас болар, … . 14) Арғымақ
аттың құйрығы – әрі жібек, әрі қыл, … . 15) Жақсымен жолдас
болсаң, ісің бітер, … . 16) Жақсы жүрген жеріне кент салады, … . 17)
Жақсының кегі жібек орамал кепкенше, … . 18) Жаман сайға су
түссе, өткел бермес кешуге, … . 19) Жаманға ақыл үшін күлкі берер,
… . 20) Сиыр сипағанды білмейді, … . 21) Жақсыға ерсең, жетерсің
мұратқа, … .
Қажетті сөздер: Отаның берік болса, жауың алмайды;
жаманмен жолдас болсаң, басың кетер; туған елдей ел болмас; бірлігі
күшті ел озар; жаман кісіге мал бітсе, сусын бермес ішуге; ынтымағы
болмаса – ел азғаны; жақсы елдің жаманы бол; адамның баласы бол;
берекелі жерден мереке кетпес; жаман сыйлағанды білмейді; ақ
сұңқар қаққызбай іледі; асыл адам жасына жетпей марқаяр; адам
болатын жігіт ағайыншыл келеді; болмас бала қырқында жас болар;
қас жақсының белгісі, ғайбат сөзді қостамас; қас жақсының белгісі –
әрі мырза, әрі құл; жаманға ерсең, қаларсың ұятқа; жаманның кегі
басы көрге жеткенше; жақсы жігіт – көктегі жұлдыз; жалқауға жұмыс
үшін ұйқы берер; жаман жүрген жеріне өрт салады.
204-жаттығу. Сөйлемдердің тиісті жеріне үтірді қойып көшіріңіздер.
Қойылу себебін анықтап, ережесін еске түсіріңіздер.
Жылаулар да ызалы назалы күйгендер де көкірегі мен тілі
қарғысқа толы шарасыздар да қалмай ілеседі. (М.Ә.) Топқа таянған
соң Нұрмағамбет би: – Азаматтар жалпы амансыңдар ма? – деді.
(Ж.А.) Бөкенші Жігітек Көтібақ жайлауларында тіпті жалпы өсы
өңірдің елінде кедей ауылдар мен жеке жыртық лашық атаулыда бұл
апаттан аман қалған жоқ еді. (М.Ә.) Кім біледі қолына қару берсе
орыс жұртына жау болып кетпесіне кімнің көзі жеткен? (Ж.А.)
131
Бұлардың арасында Базаралы Әбді Сержан Асқар мен Келден сияқты
бір топ жігерлі жандар болатын. (М.Ә.) Сөйтіп басыңқы сөзбен
бірыңғай синтаксистік қатынасқа түсіп бірыңғай мүше қызметін
атқарады. (С.И.) Дәрмен жанындағы пышағын жұлып алып сиырды
жетелеген бас жіпті кесіп жіберді. (М.Ә.) Сандыбай Оспанның зекуін
естігісі келмеді: – Ойбай желбуазым-ай... Бетіңнен жарылғасын, –
деді де шығып кетті. (Ғ.Мүс.) Көрпе-жастық асжаулық тегене
тостаған самауырлар тасыған жас әйелдер еркектер қарбаласады.
(М.Ә.) Сөз жоқ жаңа сөз тудырудың әр тәсілінің сөз табына қатысы
біркелкі болмауы мүмкін әрқайсысының өз ерекшеліктері болып
отырады. (С.И.)
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Сызықша қойылатын құрмалас сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Тұманның қалыңдығы сонша түк те көрінбейді.
B) Қостың ар жағынан қара кер аттың басындағы жүген
сылдырлады шөп суылдады.
C) Шатырлап тұрған қурай лап етті қара түтін бұрқ етті.
D) Жастардың қолы қырықтықта аузы әнде.
E) Күн батты тауды қара көлеңке басты.
ІІ. Қос нүкте қойылатын құрмалас сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Қарт әкенің қайғысын естіп асыл перзентін жоқтаған ащы
зарын тыңдағанда біздің төбе құйқамыз шымырлады көзімізден жас
парлады.
B) Басым шың ете түсті жер қатты еді.
C) Айгүл аттан түсіп еді су қайта таязданып қалғандай екен.
D) Айбала мен Ботагөздің қандары қазандай қайнайды бірақ
қолдарынан келері жоқ.
E) Қойдың күзетінде тұрған Әндіжан екеуіміз таң білінгенше
кірпік қаққанымыз жоқ аузымыз кеңесте құлағымыз дыбыста.
ІІІ. Үтір мен сызықша қойылатын құрмалас сөйлемдерді
белгілеңіздер
A) Оның бұл халіне өзгеден гөрі Гүлнәрдің тынышы кетті
сондықтан ол Қызылордадан Алмалыққа біржолата көшіп келді.
B) Сырекеңді ала кетейік өйткені жер мөлшерін со кісі ғана
жақсы біледі.
132
C) Берден бұдан гөрі де шұбалта сөйлемек еді әлденеден
сүйретпеде жатқан қозылары шу ете түсті.
D) Жүзінде қайғы да жоқ қасірет те жоқ қорқыныш қана бар.
E) Көмірден май да шығады темір қорытатын кокс те шығады.
ІҮ. Үтір қойылатын құрмалас сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Ағаңның да сенің алдыңнан шықпақ ойы бар еді жұмыстан қолы
тимеді.
B) Бұл жолда ұрысуға да намысына тиюге де болады алайда
арамыздан аластауға болмайды.
C) Ұлболсын жауап беруден сөйлесуден тартынбайды неге екені
белгісіз қаймығады.
D) Өзі кетіп құтылды әйтпесе өзіміз-ақ тастатқалы жүр едік.
E) Сапар бұл сөзін қаншама нық айттым десе де даусы сәл дірілдеп
солғын шықты.
Ү. Үтір қойылатын құрмалас сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Таңертеңгі тұнық ауа енді мұнартып кең даланы сұлу сағым
басты.
B) Құдайдың қаһарынан жалбарынып құтылуға болады халықтың
қарғысынан ешқашан да құтылуға болмайды.
C) Машина жолда бөгелмесе тура үш сағатта барып қаламыз.
D) Жамандық жалын секілді өзін де өзгені де жалмай береді.
E) Хамиттер ерте тұрып аттанатын болғандықтан жаңағы жай-
күй айтысудан өзге әңгіме қозғалмады.
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Нүктелі үтір, оның қойылатын орындары
Нүктелі үтір, негізінен, құрмалас сөйлемнің құрамындағы жай
сөйлемдердің аражігіне қойылатын тыныс белгі. Онда сөйлемнің
құрылысы мен мағынасы негізге алынады.
133
НҮКТЕЛІ ҮТІР
Қойылатын орындары
Баяндауыштары
тұлғалас
сөйлемдер
бірін-бірі толықтырып тұратын болса
Кісіге біліміне қарай болыстық қылады;
татымсызға қылған болыстық өзі адамды
бұзады. (Абай)
Баяндауыштары тұлғалас, мағыналары
теңдес,
санамаланған
сөйлемдер
жалпылауыш
мәнді
сөйлемнің
мағынасын ашып тұрса
Жаңағы әңгімеден соң Әсия реңі мүлде өзгеше:
жүзінен шуақ есіп, мойнынан ғаламат бір ауыр
жүк түскендей сергек, жеңілденгені сезіледі;
үлкен кісіге ғана тән биязылық, ұстамдылық та
мұнар шалған жанарынан аңдалады. (М.Сүнд.)
Мазмұны
әуендес
болып
келетін
бірыңғай сөйлемдерден кейін
Ақыл менен білімнен
Әбден үміт үзіппін;
Айла менен амалды
Меруерттей тізіппін;
Жалмауыздай жалаңдап,
Ар, ұяттан күсіппін. (Абай)
Баяндауыштары тұлғалас, мағыналық
жағынан жақын, өзара теңдес келетін
құрмалас сөйлем құрамындағы жай
сөйлемдер арасына
Марқакөлдің суын ішіп, отын жеген сары
қарын, тұтам емшек жануардың бауырынан сүт
сорғалап, сүт емес-ау, құт сорғалап, көнек-
көнек лықылдайды; қара саба еміздіктеп, қою,
салқын, сары қымыз, бажылдаған дәрі қымыз
шара-шара шыпылдайды.
Рет-ретімен әріптер не цифрлар арқылы
санамаланып айтылатын сөйлем не
сөздерден кейін
Сөздер тұлғасына қарай беске бөлінеді: 1)
түбір сөз; 2) туынды сөз; 3) қос сөз; 4) қосалқы
сөз; 5) қосымшалар. (А.Б.)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
205-жаттығу.
Сөйлемдердегі
нүктелі
үтірдің
қойылу
мәнін
түсіндіріңіздер.
Аңшылық құру, бәйгеге ат апарып қосу; палуан апарып
күрестіру; қаршыға, лашын салғызу; жүйрік ат пен мықты жігіт
сақтап, ұры түсіру; қасқыр соққызу; ақын, әнші, күйшіні сақтап,
өнерді қызықтау сияқтының барлығын да өзі де көрді, бала-інілеріне
де толық көрсетті. (М.Ә.) Қатар қонған екі ауыл, кейде үш ауылдың
үлкендері қонаққа шақырысып, ана жақта келелі кеңес құрып жатса,
мына жақта суға барған қатындар құдық басында шұрқырасып, ымы-
жымы ыңғайласып, ыдыс-аяқтар араласа бастар еді; жастар жағы
бәрінен бұрын жол тауып, күнде-күнде күн батқанын асыға күтер еді
де, қалай қас қарайды, солай ауыл сыртындағы жазғы таң сары
белден ағарып атқанша ақсүйек ойнап, алтыбақан теуіп, ән шырқап
ұлы түрсіл салар еді; қыста қалың түскен қар қайсы бір жылдары
көктем шығар-шықпаста қауырт еріп, көл табанға жиналған ағыл-
тегіл мол суға қаз, үйрек жаз бойы қанаты сылдырлап ұшып-қонып
қиқу сап жатыр еді. (Ә.Н.) Аят оқығанда күйеу Мағзұмның мақамына
да салып алды; құран оқығанда шарта жүгініп, көзін жұмып, сызылып
134
отыруды да білді. (Ж.А.) Қазақ тілінде салалас құрмалас
сөйлемдердің қалыптасқан мынадай түрлері бар: 1) ыңғайлас
(мезгілдес) салалас; 2) қарсылықты салалас; 3) себеп-салдар салалас;
4) талғамалы салалас.
206-жаттығу.
Көркем шығармалардан нүктелі үтірдің жоғарыда
көрсетілген ережелеріне байланысты екі мысалдан тауып жазыңыздар.
207-жаттығу. Сөйлемдердің қажетті тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Қойылу себебін анықтап, ережесін еске түсіріңіздер.
Дауыс жер астынан шыққандай селк етіп зәресі зәндемге кетті
жығылып барып оңалды. (Ж.А.) Ұзын сапты ақ балтасын
жарқылдатып құлаштай соғып құлатылған қарағайларды бұтарлайды
да жатады үнемі сөзбен де ісі жоқ әкем сияқты үндемейтін бір пенде.
(С.Ш.) Төңкерістің арғы жағында қазақтың қанішер хандары
батырлары парақор болыс би ауылнай ақсақалдары еңбек жегіш
байлары төңкерістің тап соғысының кезіндегі оқиғалар алашорда
осылардан да жазылғандар аз. (С.М.) Ін үстіне мүйіз тұяқтар
тасырлап дүбірлеп келді айқай-дабыр молайды. (М.Ә.) Күнікей күліп
отырып томсарып қалады томсарып отырып күліп жібереді біресе
апасымен шартпа-шұрт келіп қалды біресе жайдарымсып апасының
мойнынан құшақтайды бір сағаттың ішінде күзгі күндей қырық
құбылады. (Ж.А.) Өздерінің сиырларын суарам ғой деп барып еді
Қартқожаның ол ойы болмады ауылдың сиыры қаптап кетті. (Ж.А.)
Бақпен асқан патшадан мимен асқан қара артық Сақалын сатқан
кәріден еңбегін сатқан бала артық. Айдын сөзінің қазіргі тіліміздегі
негізгі мағыналары 1 айбын күш-қуат 2 көлдің тұнық судың
жарқыраған беті. Сегіз жарымда атыма мініп генералға бардым
генералдың да адъютанттың да қазір қолдары тимей жатқан шығар
деп көшеге тоқтадым да атымды дуалға байлап генерал атына мініп
шыққан кезде артынан қуып жетермін деген оймен үйдің іргесіндегі
қалама отырғышқа барып отырдым.
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Нүкте қойылатын орындарды белгілеңіздер
A) жай, лепсіз айтылған бұйрық, тілек мәнді сөйлемдерден кейін
B) сөйлемдегі бір сөздің мәні екіұшты болып, күмән тудырғанда
135
C) кейіпкердің сөзіне қатысы жоқ, автордың түсінігі ретінде
айтылған ремаркадан кейін
D) жазушы айтып келе жатқан оқиғаның жалғасын созбай
тоқтатқан жағдайда
E) цифр не әріптер арқылы санамаланып айтылған сөйлемдерден
кейін
F) санамалы нөмірді белгілейтін айшықсыз қолданылған цифр не
әріптен кейін
ІІ. Нүктелі үтір қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Кісіге біліміне қарай болыстық қылады татымсызға қылған
болыстық өзі адамды бұзады.
B) Оттың жалыны әзір көрінбейді жаңа тұтанды.
C) Марқакөлдің суын ішіп отын жеген сары қарын тұтам емшек
жануардың бауырынан сүт сорғалап сүт емес-ау құт сорғалап көнек-
көнек лықылдайды қара саба еміздіктеп қою салқын сары қымыз
бажылдаған дәрі қымыз шара-шара шыпылдайды.
D) Сөздер тұлғасына қарай беске бөлінеді 1 түбір сөз 2 туынды
сөз 3 қос сөз 4 қосалқы сөз 5 қосымшалар.
E) Біресе аузы қимылдайды біресе қолы қимылдайды.
F) Жаңағы әңгімеден соң Әсия реңі мүлде өзгеше жүзінен шуақ
есіп мойнынан ғаламат бір ауыр жүк түскендей сергек жеңілденгені
сезіледі үлкен кісіге ғана тән биязылық ұстамдылық та мұнар шалған
жанарынан аңдалады.
ІІІ. Нүктелі үтір қойылатын орындарды белгілеңіздер
A) сөйлемдегі белгілі бір сөздің мағынасын, негізгі ойды
айқындап, қосымша түсінік беру үшін қолданылатын қыстырма мәнді
сөздерден кейін
B) рет-ретімен әріптер не цифрлар арқылы санамаланып
айтылатын сөйлем не сөздерден кейін
C) баяндауыштары тұлғалас сөйлемдер бірін-бірі толықтырып
тұратын болса
D) баяндауыштары тұлғалас, мағыналық жағынан жақын, өзара
теңдес келетін құрмалас сөйлем құрамындағы жай сөйлемдер
арасына
E) мазмұны әуендес болып келетін бірыңғай сөйлемдерден кейін
F) жалғаулықсыз салаласқан жай сөйлемдердің алдыңғысының
мағынасы соңғы жай сөйлемдер арқылы айқындалса
136
ІҮ. Нүктелі үтір қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A)
Кісіге біліміне қарай болыстық қылады татымсызға қылған
болыстық өзі адамды бұзады.
B)
Жаңағы әңгімеден соң Әсия реңі мүлде өзгеше жүзінен шуақ
есіп мойнынан ғаламат бір ауыр жүк түскендей сергек жеңілденгені
сезіледі үлкен кісіге ғана тән биязылық ұстамдылық та мұнар шалған
жанарынан аңдалады.
C)
Жанқия апай сені елжіретіп сүймейді де өтінбейді де алайда
шыж-быж етіп ұрыспайды да...
D)
Сөздер тұлғасына қарай беске бөлінеді 1 түбір сөз 2 туынды
сөз 3 қос сөз 4 қосалқы сөз 5 қосымшалар.
E)
Мектеп бітіруімізге бірталай уақыт бар сонда да
әрқайсымыздың неге икем екеніміз байқалып қалған-ды.
Ү. Нүктелі үтір қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Адамдарға мұғалімнің еткен әсері мәңгі қалып қояды
сондықтан да мұғалім өзін-өзі бақылай жүруге тиіс...
B) Түсінен шошынып дүниенің төрт бұрышын тегіс кезіп шығады
бірақ қайда барса да көретіні қазып жатқан көр болады.
C) Марқакөлдің суын ішіп отын жеген сары қарын тұтам емшек
жануардың бауырынан сүт сорғалап сүт емес-ау құт сорғалап көнек-
көнек лықылдайды қара саба еміздіктеп қою салқын сары қымыз
бажылдаған дәрі қымыз шара-шара шыпылдайды.
D) Сахара жұрты естен кетпес бұрын-соңды естіп білмеген
көрініске куә болатынын Қажымұқан шапанын шеше бастағанда-ақ
сезді.
E) Ақыл менен білімнен Әбден үміт үзіппін Айла менен амалды
Меруерттей тізіппін Жалмауыздай жалаңдап Ар, ұяттан күсіппін.
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Жақша, оның қойылатын орындары
Мағынаға негізделіп қойылатын тыныс белгілердің бірі – жақша.
Жақша ішіндегі және сыртындағы сөздер өзара грамматикалық
байланысқа түспейді. Жақшаға алынатын сөздер сөйлем ішіндегі бір
ойды не жеке бір сөзді түсіндіреді, автордың белгілі бір нәрсе
жайында көзқарасын білдіреді.
137
ЖАҚША
Қойылатын орындары
Сөйлемдегі
белгілі бір сөздің
мағынасын,
негізгі
ойды
айқындап,
қосымша түсінік
беру
үшін
қолданылатын
қыстырма мәнді
сөздер
Үзінді,
мысал,
нақыл сөздің
шығу
дерегін,
кімнен
алынғанын
көрсететін
түсініктер
Драмалық
шығармалардағ
ы
ремаркалар
(автор
түсіндірмелері)
Мәтіндегі
кей
сөздің
мәні
екіұшты, күмәнді
болып келсе, сол
сөзден
кейін
қойылатын сұрау,
леп белгісі
Белгілі сөздерді
түсіндіруде
оның
аудармасы,
синонимі,
екінші
бір
тілдегі
баламасы
Таңбалар жеке
ұғымдардың
(тілдік жағынан
қарағанда жеке
сөздердің,
тіркес-
оралымдардың)
шартты
белгілері
ғана.
(С.И.)
Қазақ тілі –
әрі бай, әрі
көркем тіл.
(М.Әуезов)
Ынтықбай.
Шәрбан,
ағам
арбасын жекті
ме екен? Тысқа
шығып келші.
(Кетеді.) (Ж.А.)
–
Әдебиетті,
–
дейді марксшілдер,
–
тіл
сияқты
қоғамдағы барлық
тап
бірге
жасамайды (?), әр
тап белгілі тарихи
жағдайға сай өз
әдебиетін
туғызады. (З.Қ.)
Өзі бір бөлімнің
бөлімшесінде
(подотделение)
орынбасарлық
қызметін
атқарушы
еді.
(Ж.А.)
208-жаттығу. Сөйлемдердің тиісті жеріне жақшаны қойып, көшіріңіздер.
Қойылу себебін анықтап, ережесін еске түсіріңіздер.
І. Ұлық алдына барған сайын өзі әрқашан ойындағы сөзін айта
алмай ал тілмаш арқылы сөйлескенде де бір түрлі айызы қанбай,
шала құмар боп, булығып шығатын-ды. Ә.Н. Әне, олар Гүлсарыны
ұстағанын, басына қалай басқа жүген кигізгенін өзінің жүгенін
Танабай өліп кетсе де бермес көрді. Ш.А. Қанапия күрсініп. Заман
осылай болды, сәулем! Тым-тырыс. Тым болмаса, Ынтықбай да
қалмады. Шәрбану Қанапияның қолтығына кіріп, көзін сүртеді.
Сонда да үмітсіз шайтан деген ғой, ақырының қайырын тілейік. Ж.А.
Скульптура кескін өнерінде өнерпаз Дитрихтың жасаған бейнесі
бойынша Ташкент қаласында Науаиге зор ескерткіш қойылғалы
отыр. М.Ә. Жанр қазіргі әдеби практикада әрі әдебиеттің тегін эпос,
лирика, драма, әрі әдеби шығарманың түрлерін әңгіме, роман,
баллада, поэма т.б. белгілейтін термин ретінде екіұдайы мағынада
қолданып
жүр.
Ә.Н.
Мектептегі
баладан
басқа
мектеп
программасынан тысқары жолмен қара халықты оқыту, қырға
шығатын мұғалімдердің қыр халқымен жақындасып, қалаған игілік
жұмыстарын жұрт құлағына тез сіңіруіне үлкен себеп болатын нәрсе
138
– қара халықты оқыту үшін мұғалімдердің жоғарғы курстағы оқитын
сабақтары: 1 Халыққа қысқаша лекция, сөйлеудің жөні, жақсы
кітаптар, газет-журналдар оқып, түсіндірудің жөні. 2 Ел арасында
кітапхана ашудың жөні. 3 Театр жасаудың жөні һәм басқалар болу
керек. М.Ә.
ІІ. Ол окказионалдық әдеттен тыс, сол контекстегі ауыс мағына,
көп мағыналық, метафора, метонимия, синекдоха, эпитет, теңеу,
салыстыру, гипербола сияқты түрлі көркемдік тәсілдер арқылы
беріледі. (С.И.) Қара шұға шалбары да ескінің жұрнағы ғой, қоңыр
пенжегі де әлі сыны кете қойған жоқ, қайырма жаға тақталы
көйлегіне қара шұбар галстук те тағып қойыпты. (Ж.А.) Әрі өз
басының, әрі досының пайдасы бірдей табылған соң адам шын дос
боп жүреді әлде «шын ұлтшыл», «шын әлеуметшілдер» де сондай ма
екен? (Ж.А.). ХҮ-ХҮІ ғасырлар – қазақ ру-тайпаларының өз алдына
халық народность болып құрала бастаған дәуірлері. (Р.С.) – Жә,
біздің ауылдың кісілері! Ахкем үйінде қонақ болдың, ішер асыңды
іштің Ахкем деп ол қайнағасы Тәкежанды айтатын. Енді қайтыңдар.
Малдарыңа, шаруаңа жөнел, түге! – деді. (М.Ә.) Қазақ әдебиетінің
сын мәселесінде біреуді «оңшыл» деп Садуақасов, Мұстанбаев т.б.,
біреуді «солшыл» деп Сәкен, Бәйділдин, мен т.б., енді біреулерді
«байшылдар» деп Мұхтар, Мағжан т.б. айыптайтын. (С.М.) Осылай
жүрген Жанпейіс бір сәтте орыстың сұлу қызына Жанпейістің өзі де
сымбатты, бірсыдырғы кескінді жігіт еді ғашық болады. (С.М.)
Газеттің шығарушысы выпускающий боп негізі шалақазақ Кәрім
Балтабаев дейтін жолдас қызмет атқарады. (С.М.) Бірақ іштей қара
жылан Қарагөз бұл сезіміне осындай ат қойған өмірінде бұл күнге
шейін болмаған асаулықпен жүз толғанып иіріледі... (М.Ә.) Сенен
«мынандайын» шынашағын шошайтып аяған құдайды да тәйірі
алсын! (Ж.А.)
209-жаттығу. Көркем шығармалардан үш мысалдан тауып, кестені
талапқа сай толтырыңыздар.
Сөйлемдегі
белгілі
бір
сөздің
мағынасын, негізгі ойды айқындап,
қосымша
түсінік
беру
үшін
қолданылатын қыстырма мәнді сөздер
Үзінді, мысал, нақыл
сөздің шығу дерегін,
кімнен
алынғанын
көрсететін түсінік
Драмалық
шығармаларындағы
автор түсіндірмелері
139
210-жаттығу. Сөйлемдердегі жақшаның қойылу себебін дәлелдеп
түсіндіріңіздер.
Ертедегі герман тайпалары ірі-ірі 5 топқа бөлінген: 1)
гиллевиондар
Скандинавияның
оңтүстігінен
Дат
аралдарын
мекендеген; 2) ингвеондар ютландияның оңтүстігінен бастап Эльба
бойын, Солтүстік теңіз жағалауын жайлаған; 3) иствеондар Везер мен
Рейн аралығын қоныстаған; 4) эрминондар Эльба бассейні мен
жоғарғы Дунай аралығында болған; 5) шығыс герман тайпалар тобы
төменгі Одер мен Висла өзені сағаларында өмір сүрген. (Ә.Х.) Тағы
да осы көркем шығармалар арқылы жаргон деп танылып жүрген
құлап қалу (экзаменде екі алу – студенттер арасында), телик
(телевизор), жатақ (жатақхана), ақмағамбет (арақ), аққайнар
(шампан) сияқтылар әдеби тілдің игілігіне айналып бара жатқан жоқ
па?! (С.И.) Осыны Көпбаев Әбдіраш былай аударады: «Көрсетті
бойына өлшеу! Бұл тіпті корольдердің де сыбағасына сирек тиетін
нәрсе (бәрінен бұрын тігіншілердің қолы тез жетеді) құдайшылық
жеріне (?!) жанасу – иығы, мойыны, қыпша белі, қыз балтыры».
(Ә.Н.) Демек, сөз құрайтын ең кіші тілдік бөлшек (единица) дыбыстар
екен. (С.И.) Қалай болғанда да аудармашы қазақ сөзін қатты талғамға
сап, саралап, екшеп жатпастан қолына бұрын ілінгенін ала салған
салақтығынан (иә, тек салақтығынан, әйтпесе олақтығы деуге
аузымыз бармайды) келесі үзінділерден әсіресе анық көреміз. (Ә.Н.)
Ораз (мылтығын Қорабайға беріп). Мынаның көзін жытыр! Мен
бандыға кеттім. (Жөнеледі.) (Ж.А.)
211-жаттығу.
Мәтінді
рөлдерге
бөліп
оқыңыздар.
Драмалық
шығармаларда қойылатын тыныс белгілеріне назар аударып, есте сақтаңыздар.
Молда (орнына отырып). Балаларың оқу бақпайды, ойын бағады
деп бай ұрысып жатыр. Ұятсыз, доңыздар, неге ойнайсыңдар?
Жұмалықтарың қайда?
Нөкеш. Мінекей, молдеке! (Он тиын береді.)
Тілеу. Мінекей, молдеке! (Бес тиын береді.)
Жеке. Бір аяқ бауырсақ әкелдім.
Еске. Бір аяқ құрт әкелдім.
Нұрым. Апамнан жұмалыққа ақша сұрап едім, өзімді ұрды.
Әліш. Мінекей, молдеке! (Бір тиын береді.)
Бекен (қалтасын сипалап отырып, молда қараған кезде жылап
жібереді). Жұмалығымды жоғалтып алыппын.
140
Молда. Ақшаны жоғалтып, атаңның басын бағып отырсың ба? Е,
Нұрым! Сабағыңды тыңдат. (Нұрым өңі қашып, молданың алдына
келіп шарт жүгініп отырады.) Оқы!
Нұрым. Әліпсана ламга сәкін ал, қысынқа мөмге сәкін алқам
тұрлу алқамду. Лам асылы латады.
Молда. Атаң басы латады. (Шыбықпен тартып жібереді.) Лам
тады ла деп оқы!
Нұрым (жыламсырап). Лам тады ла. (Үш рет айтады.)
Молда. Лам тады лада әкеңнің көз құны қалды ма? (Тағы да
тартып жібереді.) ...Сенің арқаңда тарсылдаған не? Тез шешін!
(Нұрым жыламсырап шешінеді, арқасынан қабық түседі.) Сен мені
алдайын деген екенсің... Еске! Арқала доңызды. (Еске арқалап
тұрады, молда ұрады.) ...Үш жыл оқып, әлі еже білмейсің, миғұла!
Бекен, сабағыңды тыңдат. (Бекен қорқып, орнынан әрең тұрады.)
Сүйретілмей, доңыз, тез кел!
Бекен. Молдеке, аяғым ауырып жүр.
Молда. Ауырмақ түгіл, түсіп қалсын, шапшаң! (Бекен шарт
жүгініп отырады.) Оқы.
Бекен. Әбзет, ауаз.
Молда. Тіліңді шығар (Қалтасынан орамалын алады, Бекен
жылай бастайды.)
Бекен. Тілім ауырып жүр.
Молда (бақырып). Неғылған ауру? Шығар деген соң, шығар!
(Еріксіз аузын ашып, орамалмен Бекеннің тілін созғылайды. Бекен
шыңғырып жылайды.) Неге оқымайсыңдар? (Жекені тартып
жібереді.) Бекен мен Әліш байдың үйінің бұзауларын айдап келіңдер.
(Екеуі кетеді.) Сендер түні бойы ақсүйек ойнайсыңдар, кешке шейін
босамайсыңдар!
Нөкеш (орнынан тұрып, есік алдына барады). Молдеке!
Молда. Рұқсат (Дұғалық оқып, тасбық тартуға айналады. Аттың
дүбірі естіледі.)
Дауыс. Көпірбайдікі дастарқанға аят оқып берсін дейді. (Молда
жалма-жан киініп жөнеледі.)
(Қ.Кемеңгерұлы «Ескі оқу»)
212-жаттығу. Мәтінді оқып, аң-құс атауларын есте сақтаңыздар.
Түсіндірме сөздігін негізге ала отырып, басқа да аң-құстардың балалары қалай
аталатынын теріп жазыңыздар.
141
Аң-құс балалары қалай аталған?
Халқымыз табиғаттағы аңдардың баласын жалпы күшік десе,
құстардың баласын балапан деген жалпы атпен атады. Алайда
табиғатпен етене өскен ата-бабаларымыз аң-құс балаларын жеке-дара
атауға, олардың әр кезеңдегі мінез-құлқын дөп басып, әрқайсысына
жеке атау беруде алдына жан салмаған. Мысалы, мысық пен түлкі
балаларының атауына көз салайық. Мысықтың баласын соқыр,
мәулен және безек деп атайды. Алғаш туған кездегі көзі ашылмай
жатқан мысық баласының соқыр, бұйығып жата беретін шағында
мәулен және ойынға тоймай, бөлмені кезіп, кім-көрінгенге ұрынып
жүретін есейген кезінде оның безек аталуы қандай ұнамды! Әлі
толық қалыптаса қоймай, бойы да, тұрқы да қораш көрінетін кезеңде
түлкі күшігі мыршық деп, жетілгенмен еркін ойнақтай алмайтын
кезеңі жәутік аталуы, ал аяғы сидаланып, денесі пошымданған кезде
ін ішіне еніп алып, өзіңді мазақтағандай қылық көрсететін, көзі
жаутаң-жаутаң ететін шағы жаутаң атануына үйлесіп-ақ тұр.
Өз-өзіне әлі келе қоймаған шағында іннен шықпайтын сілеусін
күшігі інсін аталады. Жас кезінде денесін теңбіл басатындықтан,
арыстанның күшігі теңбілше делінсе, қорбаңдап жүретін аю
күшігінің қонжық аталуына несіне таңданамыз? Жолбарыс күшігінің
шөнжік, сарымақ атануының да жөні бар. Жас күшік әлсін-әлсін кіші
дәрет сындыруға әуес келеді.
Борсық баласы – әзборақ, барыстың күшігі – алан, қасқырдың
күшігі – бөлтірік, ал марал мен бұғының төлі – қодыға, арқар және
муфлон төлі – қозыға, құлан, домбай, есек төлі – қодық аталғаны
жұртқа мәлім.
Аққудың балапаны – көгілдір, тауықтың балапаны – шөже
аталған. Бұдан басқа да бізге беймәлім атаулардың болуы ғажап емес.
Сондықтан халқымыздың қазынасына сақ болып, тіліміздің байлығын
арттыра берейік, ағайын!
(Қ.Қайым)
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Жақша қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Аяулым да Асыл да Меруерт те не үйге кірерлерін не кері
бұрылып кетерлерін білмей дал болды.
B) Салжігіттен Темірбекті ол Салжігіт дейтін еді неге қалдым?
142
C) Айнұр мен Айдын Ардақ пен Қанат кезекшілікті бөліп алып
кезекшілік міндеттерін пысықтады.
D) Иесі Әбіл әйелге бұлайша еркек атын қоюды бірінші естуім
дейтін жесір әйел.
E) Тау жақтан самал есті мен өзен суының салқын лебін
сезінгендей болдым жүрегімді сағыныш сезімі шым еткізді.
ІІ. Жақша қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Амантай Серғазыларға ақылдасып еді Жамантайдың
науқасының түрі жаман болғандықтан олар ырық бере қоймады.
B) Қорған кезінде топырақ араластыра тастан қалаған екен де бұл
кезде қорғанның үстіне жыңғыл мен шеңгел араласа шығып өзінше
ол да бір сән беріп тұр.
C) Бірақ менімен Раушанның Рауза деп бірге оқитын жолдастары
атап кеткен көрінеді оқысында үлкен айырма бар екенін
сезгендеймін.
D) Ақбоз алдыңғы екі аяғын ербитіп көзі шатынап тұра бергенде
Шолақ құлағын төмен қарай тұқырта басып қалып еді ат етпетінен
түсті.
E) Еміс-еміс естуімше қыздың бір дұшпаны неге дұшпан
болатыны айтпай-ақ мәлім қызға мен жіберетін өлеңдердің біреуін
түсіріп алады.
ІІІ. Жақша қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) 1900 жылдың желтоқсанында шетелде Искра Ұшқын газетінің
бірінші нөмірі шықты.
B) Газеттің атынан соң Ұшқыннан жалын лаулайды деген нақыл
сөз эпиграф жазылды.
C) Дастарқандай қағаздағы шимайда не сиқыр жатқанын Шәрипа
мен Нұрбай біле алған жоқ бірақ дән шығындалу тыйылған соң екеуі
де инженерге ден қойып оның аузынан шыққан сөз атаулыны бас
шұлғи мақұлдады.
D) Бізше адам өмірін түзеуге барлық адамдар тату тұруға негізгісі
адал еңбек ақ жүрек арлы ақыл болуға керек.
E) Ақырында өмір тіршіліктің таласы сондықтан адам таласып
бірін-бірі қыруға жаралған деген ой негізсіз өйткені барлық зат оның
ішінде адам жаратылыстағыдан өзгеретіні сөзсіз.
ІҮ. Жақша қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
143
A) Ақбозға сол күні өмірінде бітпеген шабыс пайда болған
сияқтанды төрт тұяғымен жердің топырағын уыстай аспанға атып
зымырағанда көлденеңнен көзі түскен жұрт оны ұшып барады екен
деп ойлады.
B) Мен жетпіс екі жасқа келгенше өмірде болатын неше алуан
қилы оқиғаларға түрлі жамандық жақсылыққа кездесіп солардың
көпшілігін
керекті-керексіздерін
өзім
де
істеп
басымнан
өткізгендерім көп.
C) Алдыңда өнегелі көрерің болсын дегендей алдымда Абай
марқұм болған соң содан ғибрат алып мен де адамдықтың
адалдықтың жолын қуғаным жөн деп басымды шытырман шатақтан
ерте босатып алып білім жолына түстім.
D) Шыңғыстан Жақып Шоқан жұртқа мәлім Шоқан Уәлиханов
Мақы Махмет туады.
E) Үлкендердің айтуынша Қазақтың әкесі атын ұмыттым
Ноғайлы деген жұрт.
Ү. Жақша қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Әбіш командирдің қасына келіп честь беріп Камандір жолдас
хабар естіртуге рұқсат сұраймын.
B) Әбіш Таяна бергенде сендер де осы жерге келесіңдер Уай әлі
ауыл атынан кім сөйлейді?
C) Шәрбану Жалғыз өзіңіз қалай әкетесіз?
D) Қанапия Жалғыз емеспін жолдастарым бір шақырым жерде
күтіп отыр.
E) Шәрбану жүрегін басып Менің жүрегім тулап барады Біз
биттей шімірікпейміз-ау!
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қос нүкте, оның қойылатын орындары

text:
Қос нүкте, оның қойылатын орындары
Қос нүкте – сөйлемнің синтаксистік ерекшеліктері мен
мағынасына байланысты қойылатын тыныс белгі.
144
ҚОС НҮКТЕ
Қойылатын орындары
Бірыңғай мүшелердің алдынан келген
жалпылауыш не жалпылауыш мәнді
сөзден кейін
Осындай сырт ажарында дағдылы тірлік белгісі
жоқ, суық қабақ жабырқау ауылға үш салт атты
келді. Бұлар: Абай, Ербол, Дәрмен. (М.Ә.)
Жалғаулықсыз
салаласқан
жай
сөйлемдердің алдыңғысының мағынасы
соңғы
жай
сөйлемдер
арқылы
айқындалса
Өзге қостар да тұрса керек: далада шүлдірлескен
сөздер молайып, жақындай
бастады. (Ж.А.)
Төл сөздің алдынан келген автор сөзінен
кейін
Ақбала бір кітапты қолына ұстап тұрып:
– Ей, мынада Каутский де бар ғой, – деді. (Ж.А.)
Әрі қарай санамалап кететін бірыңғай
сөздердің, сөйлемдердің алдынан келетін
жалпылауыш мәнді сөйлемнен кейін
Тәуелді қалыпта екі рет бар: 1) Анайылық рет. 2)
Сыпайылық рет. (А.Б.)
Бірыңғай мүшелерден бұрын келген
мысалы, атап айтқанда деген қыстырма
сөздерден кейін
Шартты рай дейміз – істің істелуіне шарт
көрсететін сөздің түрін. Мәселен: Берсең –
аларсың, ексең – орарсың. (А.Б.)
213-жаттығу. Сөйлемдердегі қос нүктенің қойылу мәнін түсіндіріңіздер.
Бұған жалғыз-ақ құрал бар: ол – жаңа жоспар жасау. (С.М.) Күллі
адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар: бірі – надандық, екіншісі –
еріншектік, үшіншісі – зұлымдық. (А.Қ.) Бір ғана өзгеріс: осыдан он
шақты күн бұрын Елтай Кәрімовичтің қызметі жоғарылап, осындағы
трестердің біріне бастық боп кеткен. (Қ.Жұм.) Одан кейін менің
білгенім: оянып кетсем, үйдің іші ала көлеңке. (С.М.) Кино көргелі
жиналғандар ала-құла: бірі астына шелек қойып, енді бірі машинаның
ескі баллонының үстінде отыр. (М.Сүнд.) Жалғыз ғана емексіген
келісім сөздері: Күнту қалаға барады да, өзі тіленіп болыстықтан
түседі. (М.Ә.) Пәуеске айқын көрінгесін-ақ ауылдан көріп тұрғандар
таласа бастады: біреуі Қажының үйінің күйеуі деді, бірі Түбектегі
құдасы деді. (Ғ.Мүс.) Енді байқады: қала сыртынан ат қарғып өте
алмайтын қыл аяғы құрдым ор қазылыпты, ордың сырты жалпақ
даланың етегін кеміріп жеп, ішкі ернеуі білезіктей безер қорғанға
сұғынып жатыр.
214-жаттығу.
Сөйлемдердің
қажетті
тыныс
белгілерін
қойып,
көшіріңіздер. Қос нүктенің қойылу себебін анықтап, ережемен дәлелдеңіздер.
І. 1) Қастасқан жауының бәрін құртты Еламан Рай әскерде. 2)
Азамат та жұмысқа шын беріліп кетті кеңсе жұмысын бақайшағына
шейін талдап танысты сезген кемшіліктерін бірігіп отырып түзеді
кеңседе бітіре алмаған жұмысын пәтеріне әкелетін болды. 3) Жөн
білетін көңілі даңғыл көкірегі ояу жан екенін осы бір бет алысында
145
байқатып өтті бөгетсіз суыт жөнелді артына қайтып қараған жоқ. 4)
Аман екеуі қатты ойнайды кейде бірін-бірі қалжыңмен қағытады
кейде қол көтеруге дейін барады. 5) Төсек орындары киім-кешектері
тағы басқа тұрмыстары жұпыны уақытында жуылмайды тамақтары
дәмсіз. 6) Қарапайым адамдардың ғажап бір нәзік жері бар
қалжыңдары өрескел мінездері қатал болып келеді. 7) Асқар таудай
саялы арыстандай айбынды көрінген ата-анасы бай ауылында байғұс
екен бай ұрады бай ұрсады бұйырады қорлайды бәріне жақ ашуға
дәрмені жоқ. 8) Сол үйлердің қонақасысы қысырдың семіз тайынан
құнан қой ту қойларынан үйіткен марқадан басталады. 9) Биыл жұт
болады деп күн бұрын есепшілер де айтқан шөптің шығысы жаман
серейген-серейген еркек шөп бұйдай бас көде боз қаптап кетті. 10)
Кәленнің болжамы дәл шықты түн ортасы ауа жеткен ақ әскер қоңыр
жалға көтерілгесін ат басын ірікті. 11) Байлықтың ұлы өрісіне жеткен
кең қолтық мол қолды аңқау ел Албан Бұғы. 12) Қыз бұл сөздің
артындағы бар мағынаны ұғып намыстанып күйгендей болып Неге
Не себепті деді.
ІІ. Абай осы күндері байқады әкесінің сақал шашындағы ақ
көбейіп бетінің ажымдары да молая түскен екен. (М.Ә.) Солардың
басы екі атшабар Қамысбай мен Жұмағұл. (М.Ә.) Судыр Ахметтің иті
қырын жүгіре бастады сауып отырған сүті бұлақтай қараша іңген
жаман шөп жеп арам өлді. (Ә.Н.) Сыр сынында үш шырай бар 1 Жай
шырай 2 Талғаулы шырай 3 Таңдаулы шырай. (А.Б.) Ауылдың
төріндегі өңкей ақ ордалар Шынтемір тұқымынікі бірі үлкен үйі бірі
отауы бірі үлкен отау болса бірі жас отауы. (Ғ.Мүс.) Кісі көп емес
Құнанбай мен Майбасар Жұмабайдан басқа осы өңірдегі
Тобықтының белгілі үлкендері Байсал Бөжей Қаратай Сүйіндік екен.
(М.Ә.) Жазылмауында есеп бар еді қызылдар құлап қалса кім біледі
одан да байқай тұрайын деп ойлаушы еді. (Ж.А.) Дәрігердің қарауы
күшті болғаны ғой он бес күн дегенде қолы икемге келіп жарасы
бүріліп біте бастады. (Ж.А.) Біз елге сенуліміз қазақ елі ел болам десе
оқығандарының артынан ерер деп ойлаймыз. (Ғ.Мүс.) Ауыл қызы
ауыл қызынша ойланды кездескенде көзін алмайтын құрбыларын
еске алды. (Ғ.Мүс.) Енді бірінің киімі орысшалау басында шләпә
үстінде полте аяғында қисық табан. (Ж.А.) Біржан көпке дейін оның
қасына бармады таныс жұмыскерлерімен ғана отырған төре мен
барсам жекіп қуып жібере ме деп бой тартты... (Ғ.Мүс.)
146
215-жаттығу.
Себеп-салдар және түсіндірмелі салалас құрмалас
сөйлемдерді екі бағанға бөліп жазып, тиісті жеріне қос нүкте қойып
көшіріңіздер.
1) Жаз айларында ондай шұбарлы жердің масасы мен сонасы
қалың болады мұндай шыбыны көп шөл даланы ешбір ауыл
жайламайды. 2) Кейін қайта алмаймыз өткел тосатын уақыт жоқ. 3)
Байжанның оны бірінші рет көруі еді бойы төртбақтау толықша
сарғылт өңділеу қырықты алқымдап қалған жігіт екен. 4) Үй иесін
Бүркітбай білетін еді орта жаста тоқ дәулетті қонақ түскіш бір момын
адам. 5) Оған әлі күнге шейін балаша еркелейді мойнына асылады
арқала деп сүйрелейді бетінен сүйеді. 6) Үй толған адам кемпір шал
қыз-қырқын қалмастан жиналған иін тіресіп отыр. 7) Өзгеңнен гөрі
менің жаным қаттырақ ауырар еді бұл егін дәнін қолымнан мен
септім ғой. 8) Үйірме мүшелері үшін мынадай бір тәртіп белгіленген
еді әр оқушы өзі қалаған салада жұмыс жүргізуі керек өсімдік
дүниесінен тәжірибе жасайды қандай нәтижеге жеткенін үйірме
мүшелері алдына баяндайды қорытады. 9) Шынын айтқанда оны екі
нәрсе қинайды бірі әкесі екіншісі отряд жиыны. 10) Жаны шығып
кете жаздады оның қолына түскен ыдыс сау қайтқан емес.
216-жаттығу. Сөйлемдердің тиісті жеріне қос нүкте қойып, көшіріңіздер.
Қойылу себебін анықтап, ережесін еске түсіріңіздер.
Сол болашақ жайнаң қағып көз алдында тұрды қайғысыз өмір
бала-шаға қамы шаруашылықтың көп күйбеңі үй тұрғызып баспана
салу не керек тіршілік ету керек. (Ш.А.) Колхоз кассасында ақша
атаулы болмайды өткізілген астық та сүт те ет те шығынның есебіне
кетеді. (Ш.А.) Бірақ алда әлі екі қара қатарласып жанұшырып барады
бірі қара көк бірі жирен. (Ш.А.) Шылбыр ауланың төбесіндегі бел
ағашқа байланғандықтан жата алмайды басы төмен салбырай берсе-
ақ ауыздық езуін жыртып кете жаздайды. (Ш.А.) Қазір қорыққан жоқ
оттың жылуы мен түтініне сүйсініп жатыр. (Ш.А.) Ара-арасында
әркімнің басынан қилы-қилы жағдайлар өтіп жатар біреу ғашық
болады біреулер ажырасады біреу өмірге келеді біреу дүниеден өтеді.
(Ш.А.) Жалғыз ғана қолайсыздық бар Нұрыштың үйі де біз де қалың
жабылған қоста тұрамыз. (С.Ш.) Кейитінім бұрынғыдай адуын
сөйлеп бетін қайтарып тастамайды. (С.Ш.) Бірақ ақшасын төлейін
деп сатушыны іздесе бір қиындықтың үстінен шықты мұның бәрі үлгі
екен. (С.Ш.) Іштен қоштамаған уақытта Байсал Бөйжейдің бір тәсілі
міндет мысалды Құнанбайдың өзіне бастатып артын өзіне тастап
147
кететін әдеті бар-ды. (М.Ә.) Әлгі ирония бұл арада сатиралық образ
жасаудың тағы бір тәсіліне сарказмге ұласты сыналған объект тәлкек
етіліп қана қойған жоқ енді оның дәрменсіз бейшаралығы кіріптар
күйкілігі кісі күлгендей құр кеуделігі әшкереленді. (З.Қ.) Бұлар
малына індет келген ауылдың иттері сияқты жоны шығып құйрығын
сыртқа салып көзі қызарып құтырғандай қанталап қауып түсетін
сияқты түр көрсетеді. (М.Ә.)
217-жаттығу. Көркем шығармалардан үш мысал тауып, берілген ережеге
сай кестені толтырыңыздар.
Жалпылауыш сөздерден
кейін,
бірыңғай
мүшелердің
алдынан
қойылған қос нүкте
Бірінші жай сөйлемнің мазмұны
екіншісінде анықталып, ашылып
берілген
түсіндірмелі
салалас
аралығындағы қос нүкте
Жалғаулықсыз
себеп-
салдар мәнді сөйлемнен
кейін
қойылатын
қос
нүкте
218-жаттығу. Ақындардың өлеңдерінде қос нүкте қойылатын шумақтарды
көшіріп, себебін дәлелдеңіздер.
Үлгі:
Ақылымды тыңда, мейлің тыңдама,
Тілегім бар бір ғана:
Шығып ал да арманыңның шыңына,
Сосын, мейлі, ұшып өл де, сырғана.
Болса ақылың біл мынаны: жалғанда
Жолай көрме арманы жоқ жандарға?! (М.М.)
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Қос нүкте қойылатын сөйлемдерді тауып белгілеңіздер
A) Кино көргелі жиналғандар ала-құла бірі астына шелек қойып
енді бірі машинаның ескі баллонының үстінде отыр.
B) Тағы да осы көркем шығармалар арқылы жаргон деп танылып
жүрген құлап қалу экзаменде екі алу студенттер арасында телик
телевизор жатақ жатақхана ақмағамбет арақ аққайнар шампан
сияқтылар әдеби тілдің игілігіне айналып бара жатқан жоқ па?!
C) Одан кейін менің білгенім оянып кетсем үйдің іші ала көлеңке.
D) Ораз мылтығын Қорабайға беріп Мынаның көзін жытыр Мен
бандыға кеттім Жөнеледі.
148
E) Енді байқады қала сыртынан ат қарғып өте алмайтын қыл аяғы
құрдым ор қазылыпты ордың сырты жалпақ даланың етегін кеміріп
жеп ішкі ернеуі білезіктей безер қорғанға сұғынып жатыр.
F) Иегі ителгінің тамағындай деп қызықтырған асықтырған
қалыңдық Ділда Мұның жары!
ІІ. Қос нүкте қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Пәуеске айқын көрінгесін-ақ ауылдан көріп тұрғандар таласа
бастады біреуі Қажының үйінің күйеуі деді бірі Түбектегі құдасы
деді.
B) Кино көргелі жиналғандар ала-құла бірі астына шелек қойып
енді бірі машинаның ескі баллонының үстінде отыр.
C) Тыңдасайшы әуелі Аңнан басқа алаңдатар ештеме жоқ
деймісің мені деп саптама етігін шеше бастады Мына жолаушыларға
Садуақасты ертіп жіберсек деп ем.
D) Қабағын қарыс жауып алған әлгі шой қара Е тәйірі сонша
салмақтағаныңа қарағанда күшке түсер ауыр бірдеңе екен ғой десем
деп ыржая күліп иығынан салмақ түскендей қозғалып қойды.
E) Бұл вальс қой өзі деп тағы біраз ойланды да атына қарағанда
бір сезікті орыннан естілген күй сияқты ғой деп Мұқаның жүзіне күле
қарады Қайдан үйренгенсің?!
F) Бір ғана өзгеріс осыдан он шақты күн бұрын Елтай
Кәрімовичтің қызметі жоғарылап осындағы трестердің біріне бастық
боп кеткен.
ІІІ. Қос нүкте қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Жуық арада екінің бірі болуға тиісті не станцияның жерін
кеңіту керек не станцияны осы аудандағы ұжымның біреуінің
қарамағына беру керек.
B) Күн шығып ел тұра бастады Нұрлан әлі жоқ.
C) Жойқын алыптарды үңгірде көрде тұрғызу салт-сананың ең
ескі түрінің бірі үңгір адам баласының ежелгі тұрағы.
D) Кеген ауданына келгенше мен де аңшы емес едім мұнда
келген соң еріксіз үйрендім.
E) Білмегенін білсем деп оқушылар ынтығар.
ІҮ. Қос нүкте қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Сөз бергенге ерме бөз бергенге ер.
149
B) Өзгеңнен гөрі менің жаным қаттырақ ауырар еді бұл егін дәнін
қолымнан мен септім ғой.
C) Екеуі де жастықты жаңа заманнан бастаған дала жаңаша
гүлдейді дала адамы жаңа өмір сүреді.
D) Абайлар Ойқұдықтағы ауылға жете қонбақ болып аттарын
шоқыта сар желіске сала жөнелді.
E) Адам жазым ат жазым болып жүрмес үшін көкпар шығармай
айналма бәйгемен тынбаққа келісті.
Ү. Қос нүкте қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Дәуіт ұшып кетпеу үшін Қарлығаш оның қанатын қырқып
қояды.
B) Ат тұяғының дүбірі естілмесін деп бұлар ауылдың ық жағына
қарай бұрыла жүрді.
C) Абай бүгін әдейі бір үй іші кеңесті оңаша сөйлесейін деп
Мағаш Әбіштерді осында шақыртқан.
D) Ұсыныс сол сөз өздеріне берілсін.
E) Малшы сырын білем мен қасында өскем жасымнан.
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Тырнақша, оның қойылатын орындары
Тырнақша кідіріске, интонацияға немесе сөйлемнің құрылысына
байланысты емес, мағынаға негізделіп қойылатын тыныс белгі болып
табылады.
ТЫРНАҚША
Қойылатын орындары
Сөйлем ішінде келген мақал-
мәтелдер, афоризмдер
Жүсіп біздің ауылдағы сондай «айдағаны төрт ешкі,
ысқырғаны жер жаратын» кішкене «диктатор» еді. (С.Ш.)
Дәйексөз, төл сөздер
– «Сұлу – сұлу емес, сүйген – сұлу» депті ғой. Әркім өз
сүйгенін мақтайды да, – деп қойды жантайып жатқан бір
жігіт. (Ж.А.)
Объект етіп алынған жеке
сөйлемдер, сөздер не сөз
тізбектері, әріптер, буындар
Қазіргі қазақ тілінде егер-дің «г» дыбысы түсіп қалғанда,
сөз еер болу орнына ер болып ықшамдалған. (Ә.Х.)
Кекету, ажуалау және кері
мағынада
қолдану
үшін
айтылған сөз
Жас күнінде әйгілі Садақ ақынмен айтысып «Бала ақын»
деген ат алып, сол Садақты өлең, сөзде мүдірткен осы
Қадырбай болатын. (М.Ә.)
Зауыт, фабрика, комбинат,
машина маркасы, ұшақ т.б.
Жұмысқа берілгендігі сонша анадай жерге «газик» келіп
тоқтап, ішінен екі адам шыққанын да байқамай қалыпты.
150
қойылған аттар
(Ш.А.)
Газет,
журнал,
кітап,
шығарма, кино т.б. аттары
Осы түнде ас піскенге шейін Барлас «Қобыланды батыр»
жырын жырлады. (М.Ә.)
Кейбір ойын, әдет-салт аттары «Орамал тастау», «Хан жақсы ма», «Мыршым», «Белбеу
соқ», «Ләппай тутәлә» сияқты күлдіргі ойындар да тегіс
ойналды. (М.Ә.)
219-жаттығу. Оқып шығып, тырнақшаның қойылу себебін түсіндіріңіздер.
Өзінің айтулы ару қыздарының атын «Ақмарал» деп қоятын
болды... (Ш.А.) Оның ата-тегін де бар Тобықты, бар Қарқаралы
«Қаракөк» деп атайды. (М.Ә.) –... Бірі дарақы мақтаншақ, бірі ұрда-
жық, даңғой атанғанда, осындай көп жиын үстінде масайып,
оспадарлық қылам деп, сондай атақ алатын! – деді. Соңғы айтқан
«мылжың», «мақтаншақ», «даңғой» дегендері осы арада шынымен
төрт көзі түгел отыр еді. (М.Ә.) Абай жалғыз өзі төрт ауыз өлеңді
сыры терең «Аққайың» әнімен айтып барды да, баяу ғана тоқтады.
(М.Ә.) Көп басты адамынан айрылған Жігітек талай заманға шейін
«көзге қамшы тигендей» болып қалады. (М.Ә.) «Еңбек етсең ерінбей,
Тояды қарның тіленбей» деген Абай сөзі мен көргендерін бір түйіп,
Ізбасар Әлжанға жетті. (Ғ.М.) Бір терменің ішінде Барлас:
Аға сұлтан ұлық бар,
Елге мәлім қылықтар,
«Өл» дегенде өлмесең,
«Жүр» дегенде жүрмесең,
Малы құрым құрықтар,
Кісен салып құлыптар! – деп бір кетті. (М.Ә.)
220-жаттығу.
Сөйлемдердің
тиісті
жеріне
тырнақшаны
қойып
көшіріңіздер. Қойылу себебін анықтап, ережесін еске түсіріңіздер.
І. Өзен жағасына өскен бұта шөптерге де Сүйкімді, Қорқақ,
Батыр, Ашушаң деп неше түрлі аттар қоятын. (Ш.А.) Алтыбақан
қасындағы ән мен ойын тағы біразға созылып барған соң, Ербол тың
ойын бастады. Онысы – ақсүйек, содан кейін серек құлақ еді. (М.Ә.)
Ал жаңағы мықыр мойын сияқты жаңашылдар соның байыбына
барып, мынасы дұрыс, мынасы бұрыс деп саралап жатпайды. (С.Ш.)
Мен сөйтіп бір Волгаға отырдым да, айналып жүретін жаңа тас
жолды тастап, бұрын бала шағымда талай рет шиырлап өзім жүрген
ескі жолмен төте тарттым... (С.Ш.) Бұрын мұндай жиын ортасында
дос деген атпен Байсал, Қаратай, Бөжей, Сүйіндік, Түсіп сияқты
кісілер отырушы еді. (М.Ә.) Абай, Шолпан, Таң, Сана журналдарында
151
Абай мұрасын зерттеу туралы мақалаларын жазып, ақын өлеңдері
мен қара сөздерін баспасөзде жариялап, насихаттау әрекетінде
жүрген Мұхтар 1924 жылы өткізілетін Абайдың жиырма жылдығын
атап өту қарсаңында келелі-келелі міндеттерді алға қойды. (М.Ә.)
Абайдың Қараңғы түнде тау қалғып, Біржанның Жамбас сипары мен
Жонып алдысы, Жаяу Мұсаның Ақ сисасы, Тәтімбеттің Сылқылдағы,
Мәдидің Қарқаралысы мен Естайдың Хорланы, Ақанның Сырымбеті
мен Құлагері бірінен соң бірі бәйгеден келіп жатыр. Қол шапалақтап
қоштауды білмейтіндер әй бәрекелдіге басуда. (Т.К.)
ІІ. Бұл уақыттарда скрипкада орыстың әсем сырлы, сұлу сезімді
Лесная сказка, Над волнами сияқты вальстері сызылған. (М.Ә.)
Әлмағамбет Тәңірі қосқан жар едің сен деген өлеңі менен Татьяна
назын толқытып жөнелді. (М.Ә.) Жылан торғайды арбап жейді
дегенді Ақбілек бала кезінде естіген. (Ж.А.) Академик И.П.Павлов
адамзаттың тілін екінші сигналдық жүйе деп атаған. (Ә.Х.) Мақсұт
жайын кемпірмен ғана сөйлеседі. Оған да жақсы бала болып көріне
бастады. (М.Ә.) Завод 1928 жылдың 7 ноябрі күні Қазақстан деген
атпен ашылады. (С.М.) Дау үстінде, ойда жоқтан тіліне оралса да,
Бөрінің артынан бөлтірік ақылды болғандықтан ермейді деген сөз
мұның өзіне қазір бір өзгеше мәні бар, өрісті ойдай көрінді. (М.Ә.)
Ағайын ес жиярлық мезгіл бермей, ара түсердің бәріне білдірмей, бір-
ақ күннің ішінде осыны етіпті де, баяғысынша түк болмағандай,
ақсарбасын, көкқасқасын айтып, ру басшыларын жиып, қонақасысын
көпіртіп жүре беріпті... (М.Ә.) Жалпақ ел, бар ауылдар осы жайлауға
көшу сапарында балалардың ауыл-ауыл, күрке-күрке деген ойынын
ойнап жүрген сияқтанады. (М.Ә.) Жуан ауылдың сотқар малайы, өзі
ожар, доғал жас, тегінде, Оспан шаш ал десе, бас алғандай іс ететін.
(М.Ә.)
221-жаттығу. Көркем шығармалардан тыршақшаның әр түріне бес
мысалдан теріп жазыңыздар.
222-жаттығу. Өлең ішінде қойылатын тырнақшаларға мысал келтіріп,
қойылу себебін түсіндіріңіздер.
Үлгі:
Біржола күй кеткені қызға батты,
Енді оған естілер ме күйлер тәтті?
«Таратып тоқсан күйді жібердің», – деп
152
Бір жақтан керең бір ой күңкіл қақты. (І.Ж.)
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Тырнақша қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Абай күйікті бір ашумен түйілді де ендігі жолда үндемей
томсарып жүріп кетті.
B) Абай мен Әйгерімнің бұл кезде тіккен үйлері қоңыр үй деп
аталады.
C) Сазамбай Жарықтық бір әулие адам көрінеді Қырықтың бірі
Қыдыр деп еді Қандай адам әлдекім біледі?
D) Семіз бұйра торы аттың ауыздығын алып оттата жүріп
орақшыларын өкшелеп жағалайды.
E) Әзімбай ақырғанда бұдан жасқанып тоқтамай ора берген жуан
жоталы қара сақал жылқышы ғана болды.
ІІ. Тырнақша қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Мағаштың жай айтса да зіл салмақты айтылған сөзінен соң
Әзімбай да амалсыз тартынып қалды.
B) Таңертеңгі асты ішкен соң жаңа жеңіл күпіні иығына
жамылып басына лақ терісі жеңіл бөрік киіп Абай қалың кітаптар
оқиды.
C) Белгілі өлшеуі мөлшері жоқ бұл шығын анық қараңғы жолмен
алатын жем болғандықтан оның атын жұрт қарашығын дейтін.
D) Үй ішіндегі салық сөзі бітіп елубасылардың дағдылы жиыны
аяқталған соң қалың елге енді сайлау болыс сайлауы би сайлауы
деген дақпырт естілді.
E) Әйгерім отқа жақындап отырғандықтан өңі ажарланып
балқығандай қызара түскен.
ІІІ. Тырнақша қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Үлкен қамыс тегенеден сылдырмақты күміс ожаумен
құйылған көк сары тостағандағы қымыз Абайдың өзінен бастап үй
ішіндегі қонақтың бәрін жағалады.
B) Бар сөзін анық етіп салмақтап Абайдың Жігіттер ойын арзан
күлкі қымбат деген өлеңін ұзақ айтып еді.
C) Оқыған аз кідіріп маңдайын бет аузын сипап Ақсақал оның
бәрі бекер өсек сөз бұл ақтардың елге жайып жүрген лақабы.
153
D) Кәкітай мен Дәрмен Мағаш ойының батылдығына өткірлігіне
қызығып қалды.
E) Тәкежандай емес белдесуге берік бұзар мінездері білініп жүр
дегенді Абай өзі де естуші еді.
ІҮ. Тырнақша қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Ертеде Шор шапқан Найман шапқан Бура тиген деген сияқты
Тобықтының көп руларына үлкен шабуылдар жасаған көрші рулар
болған-ды.
B) Қанапия олай былай аяңдап Кім біледі Біреуге беріп жаман
үйреніп қалған адам.
C) Абайдың қымыз үстіндегі ұзақ кеңесі үй ішіндегі саналы
жастардың барлығын зор ықыласпен тыңдатып еді.
D) Аздан соң Әйгерім Татьяна әнін айтып жөнелді.
E) Әйгерімнің күлкісі қатты келсе де қайнағаға күлуден именіп
қысыла қызарып артындағы Зылиқаға бір нәрсе айтқан болды.
Ү. Тырнақша қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Ол биік бастау соңынан әсемдеп тұрып Абай өлеңі Айттым
сәлем Қаламқасты созады.
B) Мынау істі жұрт Базаралының ғана бастаған батыл қимылы
Қазақ ішінің мінезі емес Тіпті айдаудан тауып әкелген ағыны тәрізді
деп те топшылады.
C) Шәрбану Салып жатырмыз Аққұманды алып шапанын
жамылып шығып кетеді.
D) Сазамбай Шәрбануға оқты көзімен қарап Сендер-ақ
құлағымның етін жеп бітірдіңдер ғой!
E) Таңертең келіп шай ішкен одан көкқасқаның етін жеген
жиындар түске шейін сөздерін тауыса алмады.
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Сызықша, оның қойылатын орындары

text:
Сызықша, оның қойылатын орындары
Сызықша – мағынаға, интонацияға, сөйлемнің синтаксистік
ерекшелігіне байланысты қойылатын тыныс белгі.
154
СЫЗЫҚША
Қойылатын орындары
Бастауыш та,
баяндауыш та
бір
сөз
табынан
болса
Жалпылауыш
сөздің алдынан
Оңашаланған
айқындауыштың
екі жағынан
Салалас
құрмалас
сөйлемдер
де
Төл
сөз
бен автор
сөзі,
диалогте
Сөйлемді
ықшамдап
қолдануға
байланысты
Абайдың
көзін оған көп
тартатын бір
нәрсе
–
мұның
бітікшелеу,
кішкене
келген
көздері.
(М.Ә.)
Ортасында:
Құнанбай,
Бөжей, Байсал,
Қаратай,
Сүйіндік.
Майбасар
–
бәрі бар. (М.Ә.)
Үшіншісі – бұл
ауылдың
кенжесі,
осы
үлкен
үйдің
иесі, жас, толық,
орта
бойлы,
ақшыл қызғылт,
сұлу жүзді жігіт
–
Мұсабай.
(М.Ә.)
Бардым,
–
жолыға
алмадым.
Айтудай-ақ
айттым, –
көнбеді.
– Әй, осы
мынаның
өнері жоқ
па екен, ән
салғаны
әжептеуір
ғой, – деді
Арын.
(Т.К.)
Жақсы
тәжірибе –
көпке
ортақ.
(мақал)
223-жаттығу. Сызықшаның қойылуына назар аударып, қандай ережеге
негізделгенін дәлелдеңіздер.
Ана дүниеден иман тілеген, өлімге бас байлаған үмітсіз аурудай
ендігі тілек – жол амандығы, денсаулығы. (Ж.А.) Бірінің дәлелі –
қойдың қай қосқа сойылуы, екіншінің дәлелі – қойдың кімнен
алынғандығы.
(Ж.А.)
Алыстан
әлдекімдердің
күбірлеген
дауыстарының жаңғырығы естілген сияқтанды, – қай жақтан
естілгенін шамалай алмаймын. (С.М.) Талап – пендеден, көмек –
Алладан. (Мақал) Солардың үлкені төрге жуық отырған, мынау
ерекше кесек денелі – Жақып. Екіншісі – толық, биік келген, үлкен
ақсұр жүзді, қара қас, қара сақалды, үлкен қара көзді – Мұса. (М.Ә.)
Бұл уақыттарда ол абақтыдан шығып келгендіктен, аға-іні, шеше-
жеңге, жанкүйер-жақын – барлығына ыстық болған. (М.Ә.) Бұрыннан
қайындап жүрген күйеуі – Көкше Қаратайдың туысы, Алатай баласы
Дүтбай. (М.Ә.) Ер – елінде, гүл – жерінде. (Мақал) Сәуір – бұл айдың
арапша аты. (М.Ә.) Абайдың мінгені – ақ жал, сары жорға ат. (М.Ә.)
Жақсының жаны – бүтін, Жаманның жаны – түтін. (Мақал)
Тапсырманы орындау – міндет, міндетті тындыра орындаса, қонымды
еңбеккүн жазылады. (Ғ.М.) Керуен көшетін сауда жолдары, ұлы
базарлар, атақты қалалар, су жолдары – барлығы да бүгін айрықша
керек болатын. (Ғ.М.) – Әй, Сейфуллин, сөзіңде тұрдың. Жүр өзім
кіргізіп жіберейін, әйтпесе тағы да үстіңнен рапорт түсер, – деп біраз
жер шығып кеткен ұстаз кері оралды. (Т.К.)
155
224-жаттығу. Көркем шығармалардан сызықшаның әр түріне бес
мысалдан тауып жазыңыздар.
225-жаттығу. Сөйлемнің тиісті жеріне сызықшаны қойып, көшіріңіздер.
Қойылу себебін анықтап, ережесін еске түсіріңіздер.
І. Жаңағы қараны жыққан Байсал, септі бұзған Сүйіндік, енді
мынау тұл атты бауыздаған Байдалы үшеуі де кейін «жол» алады.
(М.Ә.) Бұл үлкен қақпаның бір босағасы сияқтанып ұлы теңізге
шығар ауызда, дәл мінбеде тұрған көк қатпар шың. (Ә.Н.) Сойыл
соғарға келгенде, қолға, санға келгенде Құнанбайдың мықтап
сүйенетіні сол Байсал елі Көтібақ. (М.Ә.) Бақанас, Байқошқар бұл
өңірдегі Тобықтының ең үлкен өзені. (М.Ә.) Ортасындағысы
Абайдың үлкен енесі Алшынбайдың әйелі, семіз, қара бәйбіше.
(М.Ә.) Пісіргені, қуырғаны бәрі де келіп жатыр, бұл жағын
жайғастырып, дедек қағып жүрген Гүлжамал мен кемпір. (Ш.А.) Бұл
баланың өмірінде көрген, іштей сенген жалғыз адамы Оразқұлға
шамасы келер, бар қылмысын көзіне шұқып айтар осы Құлбек қана.
(Ш.А.) Кемпір де, Бекей апай да, Гүлжамал да, ең ар жағы Момын
атай да бәрі қосылып Мүйізді Бұғы ананың етін мақтады. (Ш.А.)
Көріп те, сағынып та келе жатқаны асқақ Алатау. (С.Ш.) Мұның бірі
бурыл сақалды, кішілеу шегір көзді, ер мұрынды салмақты адам.
Екіншісі сорайған атжақты, көселеу келген, өткір жүзді, ұзын бойлы
қара жігіт. (М.Ә.) Үлкендер тобына бір жақтан, әкеден төмен отырып,
телміре қараған Абай болса, дәл осы тәрізденіп, барынша бой салып,
қарап отырған ана шеттегі жас жігіт Жиренше. Бұл Көтібақ ішінде
Байсалдың жақын туысқаны Шоқанның баласы. (М.Ә.)
ІІ. Тыстағы ойын: ат шабыс, көкпар, серке тарту, теңге алу,
балуан күрестіру баршасы да осы күні болды. (М.Ә.) Қазір онан
тыйылып, бәрінің бағатыны Мөңкенің қабағы. (Ә.Н.) Өмірде бұл шал
бес аспап ағаш жону, есік-терезе жөндеу, шөп шабу, күде тұрғызу
әйтеуір, қолы тиген шаруаның қай жағы болса да, тап-тұйнақтай
болып шыға келеді. (Ш.А.) Ол көзі тышқанның көзіндей жылтырап
тұратын қушық бет қара кісі Садыр. (С.Ш.) Баланың да, жігіт-
желеңнің де, егде-мосқал үлкеннің де барлығының аузында бір
жаңалық, бір хабар. Ол осы жақында болатын ас туралы, Бөжейдің
асы туралы. (М.Ә.) Біреуі бұрынғы күйге үйлескісі келмей,
заманынан, ортасынан озып шығып, сыншы, ұстаз, ақын, данышпан
болуға айналған Абай да, екіншісі күндегі өмірдің талқысы мен
156
шырмауынан шыға алмаған, содан азап шегіп, қиналған Абай. (М.Ә.)
Сол себепті философия адам баласының жан тәрбиесінің,
адамшылығының, бірінші өрлейтін басқышы, екіншісі көркі. (М.Ә.)
Дауыл дүниедегі үш алып күштің, үш апаттың бірі. (Ғ.Мүс.) Сол
ретте қалың елдің аузына түгел тараған қалжың мысқылдың бірі
ояздың әйелі айтты деген, бағана күндіз жаңсақ ұғылған бір сөз.
(М.Ә.) Осыдан соң бұлардың әрбір күлкісі, әзіл сөздері, қабақ
қимылдары барлығы да сондайлық бір тәттілік, қуаныш белгісін
көрсетіп отырды. (М.Ә.)
226-жаттығу. Бұрыс қойылған және түсіп қалған сызықшаларды тауып,
тиісті жеріне орналастырып, жаттығуды көшіріп жазыңыздар. Оның қойылу
себебін анықтап, ережемен дәлелдеңіздер.
Баласын, туысқанын қалдыра гөр – деп, біреулер құдайдан тілек
тілеп жүрсе, құзғындар ынты-көңілі етке тою, тері, май пайда қылу.
(Ж.А.) Қартқожа – өзінің жаман ойын жүгіртіп, дүниенің қызығын
көруге екі-ақ нәрсе керек екен деп жорыды: бірі ақша, бірі ғылым.
(Ж.А.) Мұнда төрт старшын – Сақтоғалақтың атқамінері Абыралы,
екі старшын – Жігітектің баласы Бейсенбі, Ерболаттан Оразбай,
Көтібақтан Жиренше, Бөкеншіден Күнту, Жуантаяқтан Байғұлақ,
Топайдан Байділда бар. (М.Ә.) «Базаралы, Тәкежан дауы» деген
бәлеге – бүкіл бір ояз, Семей оязының болысы мен жуандары
атсалыса бастады. Аршалы, Керейінен Рақыш, Бәсентиіннен Әлі,
Бурадан Алдоңғар, Ылди бойынан Нүрекенің Темірғалысы, Көкеннің
Уағынан пысық болыс – Нүрке, Қарағай ішіндегі, ішкі жақтағы
Белағаш болысынан Шынжы сияқты бүтіл бір ояз ел сабағы
қосылған. (М.Ә.) Жол үстінде келе жатқанның барлығы – атты-
жаяулысы болсын, машина-тракторы болсын бәрі де алақандағыдай
айқын көрінеді. (Ш.А.) Базаралының қашып келгені де рас және
«бұрын емес, дәл биылғы жылы қашып келуіне себеп Күнтудың
болыс боп тұрғандығы» дегені де дұрыс. (М.Ә.)
227-жаттығу. Өлеңді мәнерлеп оқып, көшіріңіздер. Сызықшаның өлеңді
оқу мәнеріне әсерін түсіндіріңіздер.
Ақ сәуле күміс жүзді, құндыз қабақ,
Сен гүлсің иіс шашқан жарып сабақ.
Болғанда көзің – жақұт, етің – торғын,
Көзің – ай, шашың – жібек, мамық тамақ.
157
Көзің – нұр, сөзің – алма, аузың – алтын,
Самород, қоспасы жоқ нағыз балқын.
Шомылған сұңқар бойың нақ гауһардай
Бұрқырап нұр төгілсін, маған талпын!
Бір сенсің дүние көрген көзім нұры,
Жарқырап жаным тартар, көңілім гүлі!
Егілген ер көңілім қол сермейді,
Тартса да аспаннан көп жұмақ хоры.
Жан сәуле, кеуде күйген, жүрек жалын!
Кеудем от, жүрегімнің байқа халін?!
Дауасы ауыр дерттің – жалғыз сенсің,
Қолың бер, кетсін қайғы, сөнсін жалын!
(С.Торайғыров)
228-жаттығу. Мәтіннің тиісті жеріне сызықшаны қойып, көшіріңіздер.
Оның қойылу себебін талдап түсіндіріңіздер.
Қазір бұл ауылдағы күзетші, сауыншы, түйеші, қауғашы,
отыншы, асшы атаулы бәрі де жаман жыртық киімдерінен жел
азынап, бүрсең қағып, бай малының қамында жүр. (М.Ә.) Жиналған
көптің жүзі жаз, көңілдері жайлау, езуінде күлкі, көзінде шаттық.
(Т.К.) Жас шалғыны мол, кең қоныс Барлыбайда отырған Абай
ауылы. (М.Ә.) Олар үлкен үйде Еркежанның қолында өсетін Әубәкір
және Пәкизат. (М.Ә.) Бұрын жеткен Кәкітай, Дәрмен және Оспанның
бір ұл, бір қызы Әубәкір, Пәкизат. (М.Ә.) Ол ол ма, Оразқұл мас
болып келгенде ол арсыздың бетіне түкірудің орнына атам елпек
қағып, атының шаужайынан ұстап, аттан түсіріп, үйіне апарып, үстіне
тон жауып, тоңып қалмасын деп жік-жаппар боп жүреді. (Ш.А.) Ең
алдымен тіл қатқан Жиренше: ... Бізге де олжа түссін деп, тым құрса
мезіреті жасады ма? Ол ол болсын, жә, мынау көргеніміз қай
мазағымыз!? деп қатарында келе жатқан Күнтудің, опырылып қалған
ерінің қасына қамшысымен салып кетті. (М.Ә.)
158
Бастауыш пен баяндауыштың арасына қойылатын
сызықша
Бастауыштан кейін қойылатын сызықша
Бастауыш та, баяндауыш та зат есімнен,
заттанған өзге сөз таптарынан болғанда
Сендер үшін ең қолайлы тау – мына бергі
Алмалы. (С.Ш.)
Бастауыш жіктеу, сілтеу есімдіктерінен,
баяндауыш ІІІ жақтағы зат есімнен
болғанда
Бұл – болашақ университет қаласының
құрылысы. (С.Ш.)
Бастауыш
қимыл
есімінен
(тұйық
етістіктен),
баяндауыш
ІІІ
жақтағы
жалғаусыз зат есімнен не керісінше
болғанда
Соны тәрбиелеп адам қылу – міндет. (М.Ә.)
Бастауыш та, баяндауыш та бір сөздің
қайталануынан жасалғанда
Ортасында бес үлкен ақ үйлер бар, көп үйлі
ауыл – Абайдың екі шешесі Ұлжан мен
Айғыздың ауылы. (М.Ә.)
Бастауыш та, баяндауыш та сын есімнен не
сан есімнен жасалғанда
Олақ – меншіл, Қызғаншақ – күншіл, Сырғақ
– сыншыл. Бес жерде бес – жиырма бес.
Бастауыш есімшеден, ал баяндауыш не зат
есім, не есімше, не есімдіктен жасалғанда
Құнанбайға бұлардың ішінен көз алмай,
қырандай қарап отырған – дәл төрдегі Байсал.
(М.Ә.)
Бастауыш бірі, біреуі, біріншісі, алдыңғысы,
соңғысы, көбі деген сөздерден, баяндауыш
атау тұлғадағы зат есімнен не қимыл
есімінен (тұйық етістіктен) болғанда
Жайлауда
Құнанбай
аулының
көбірек
орнығып отыратын қонысының бірі – Ботақан
ошағы. (М.Ә.)
Бастауыш өзінен кейінгі сөзбен тіркесіп,
сөйлемнің басқа мүшесімен шатасып
кететін болса
Жиырма – беске қалдықсыз бөлінеді.
Бастауыш зат есім не заттанған басқа сөз
таптарынан
болып,
баяндауыш
болымсыздықты
білдіретін
емес
сөзі
тіркескен есімдердің бірінен болса
Жоқтық – ұят емес, байлық – мұрат емес.
(Мақал)
Бастауыш
пен
баяндауышты
байланыстырушы дегеніміз, деген, ... сынды
сөз тұрса
Уақыт деген – көзге көрінбеген терең мазмұн,
әлуетті күш, шешегін жармаған гүл,
оқылмаған кітап, болуға тиісті оқиға,
ашылмаған ғылыми жаңалық. (С.Ш.)
Ол – ол ма, бұрынғы – бұрынғы ма, бұл –
бұл ма сияқты қыстырма сөз тіркестерінің
араларына
Ол – ол ма, әңгіме одан сайын күшейе түсті.
229-жаттығу.
Ақын-жазушылар
шығармаларынан
бастауыш
пен
баяндауыштың арасында қойылатын сызықшаның әр түріне 3 мысалдан теріп,
ережемен дәлелдеңіздер.
230-жаттығу. Көшіріп жазыңыздар да, бастауыштан кейін тиісті жеріне
сызықша қойыңыздар. Егер бастауыштан кейін сызықша қоюға болмайтын
болса, оның себебін түсіндіріңіздер.
159
Осы орайда «Қан мен тердің» шетелдік зерттеушілері
(Л.Анинский т.б.) автордың шығармаларына өзек етіп алған
философиялық ұстанымының «адамзат тарихы дегеніміз адам
баласының өкініштері мен адасуларының тарихы» деген көзқараспен
үндесіп айтылады. (Ә.Н.) Жотаның құла берісіндегі сайда
жапырайған жер кепелер жұмысшылар мекені. (Т.К.) Сөйтіп, ауру
шешемнің алғашқы шипасы мен, менің келуім болды. (С.Ш.) Бір-
бірінен жасырынып кеткен молдалардың бар ойы Шәймерденді
жамандап қана қайту емес, өзіне бәсекеші боларды даттау, сөйтіп,
өзінің имам болсам деген арманына жету. (Т.К.) Ішіндегі есебі
кемпірді өз үйіне кіріптар ете түсу. (М.Ә.) Тәкежанның өз үйі көл жақ
шеттегі үлкен абажадай қоңыр үй. (М.Ә.) Шақыртуға келмегені бұғып
қалып, бастарын алып қашқаны. (М.Ә.) Ақымаққа айтқан сөз ағып
жатқан сумен тең, ақылдыға айтқан сөз қолға ұстаған тумен тең.
(Мақал)
231-жаттығу. Бастауыш пен баяндауыштың арасына сызықша қойып,
ережемен дәлелдеңіздер.
Соңғы алты ай ішінде барлық жалын атқан қайғысы жалғыз
баласы Құтжан жайы. (М.Ә.) Өзге жұрттан бөлініп көшкен бұл бір
топ ауылдар шетінен Ырғызбай руы. (М.Ә.) Сол жердің орта тұсы
Жексен қыстауы Қарашоқы. (М.Ә.) Бұл екеуі Бөжейдің жақын
ағайындары. (М.Ә.) Тегінде Шыңғыстың асыл шөбі мық жусан.
(М.Ә.) Ол Өскенбайдың үлкен үйі Зере отырған ауыл. (М.Ә.)
Тізесімен тербетіп отырғаны Айғыздан туған немере қызы үш жасар
Кәмшат. (М.Ә.) Олардың тілеуі мен қақпайына еру өзін-өзі аямау.
(М.Ә.) Құлыншақ сол Торғайдың басты кісісінің бірі. (М.Ә.) Бала
атаулының жаз болады десе ерекше сағынатыны бүлдірген. (М.Ә.)
Дередей үлкен, өзі жұп-жұмыр ақ тай қысырдың тайы. Енесі асау көк
бие. (М.Ә.) Жиырма-отыз қойы бар, үш-төрт қорасы бар үй қалың
елдің көпшілігі. (М.Ә.) Ана дүниеден иман тілеген, өлімге бас
байлаған үмітсіз аурудай ендігі тілек жол амандығы, денсаулығы.
(Ж.А.) Асанқайғы, Қазтуған, Шалкиіз, Доспамбет, Шобан, Марғасқа,
Жиембеттер, негізінен, екі-үш жанрда жырлаған: бірі дидактикалық
толғау, оның тақырыбы жалпы ақыл, насихат айту, екіншісі арнау
толғау, яғни нақтылы біреуге, не оқиғаға, не өзіне қарата айтылған
сөз, оның тақырыбы көбінесе қоғам, адам, ел қорғау, үшіншісі
портрет өлеңдер. (Р.С.)
160
232-жаттығу. Көркем шығармалардан бастауыш пен баяндауыштың
арасына қойылатын сызықшаға бес мысалдан тауып жазыңыздар.
233-жаттығу. Мәтіндегі сөйлемдердің тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Бастауыш пен баяндауыштың арасына қойылған сызықшасы бар
сөйлемдерді тауып, сызықшаның қойылу себебін түсіндіріңіздер.
Үш бәйтерек
Сәкен Бейімбет Ілияс Үшеуінің де жөргегі ұлан-ғайыр бір
даланың топырағы Біреуі соның кіндік ортасында біреуі теріскей
біреуі күнгей шалғайында бір жылы туыпты Үшеуі де бір жаздың
майсасынан алғаш нәр тартып бір қыстың ызғарынан алғаш қар
басыпты
Үш бәйтерек Үшеуінің туысы қандай бір болса тұрысы қандай әр
бөлек Біреуі дәйім биікке талпынып алға ұмтылған өр халықтың асыл
арманындай асқақ біреуі талайды бастан кешіп тауқыметке төзіп
өскен қауымның сарқылмас сабырынан жаратылғандай сом мығым
Біреуі көпті көріп көпті сүйген халықтың парасат-парқын сіңіргендей
қуатты да нәрлі Үшеуі де ел өміршеңдігінің түлегі Үшеуі де халқы
мен заманының ауыздарынан түсе қалғандай адал ұл
(Ә.Кекілбаев)
234-жаттығу. Мәтіннің тиісті жеріне сызықша қойып, олардың қойылу
себебін түсіндіріңіздер. Үлкен адамдармен қалай сәлемдесу керектігі жөнінде
өз ойларыңызды айтыңыздар.
Сәлемдесу – сөз басы
Адамдардың бір-біріне лебіз білдіруі сәлемнен басталады.
Сәлемдесу тұрмыстық қатынастағы сөз басы. Сәлем сөз анасы, сөздің
қасиеті, сондықтан оның мағынасына мән беру әдептіліктің,
адамгершіліктің, сөз мәдениетін байыптаудың баспалдағы.
Кішінің үлкенге сәлем беруі үлкеннің құрмет көруі, жастың
ізеттілік білдіруі.
Сәлемдесу ағайын мен туысты, дос-жаранды, іні мен ағаны, бала
мен дананы жарастыру ғана емес, ата салтын жалғастыру, алысты
жақындату.
Адамның кейіп-кескінін тану, оның болмысын байқау, көңіл-
күйін білу әрі оған да өз ниетіңді ұқтыру.
(«Әдептілік қағидалары» кітабынан)
161
235-жаттығу. Төмендегі сөйлемдерге сызықша қойып, көшіріңіздер.
Қойылу себебін түсіндіріңіздер.
1) Сабыр ақыл серігі. 2) Аргентинадағы Аконкагуа сөнген
жанартауы Батыс жарты шардағы ең биігі. 3) Ғашықтың тілі тілсіз
тіл. 4) Тропиктер Жердің экватордар жер шары ортасының
айналысымен көзге елестетілетін сызықтан оңтүстікке немесе
солтүстікке қарай жатқан өңірлері. 5) Ең үлкен төрт планета Юпитер,
Сатурн, Уран және Нептун алып газ шарлар. 6) Үлкен Шатқал АҚШ,
Аризона штатындағы Колорадо өзені кесіп өткен жер бетіндегі
орасан зор сай. 7) Диктатура дегеніміз бір адамның немесе адамдар
тобының билікке толық ие бола отырып, елді басқаруы. 8)
Акулалардың сүйекті балықтардан айырмашылығы қимыл-қозғалыс
жасамай,
суда
өзін-өзі
ұстап
тұруға
көмектесетін
жүзу
торсылдағының болмауы. 9) Дауылдар Үнді мұхитындағы циклондар
және Тынық мұхитындағы тайфундар деген атпен белгілі ең
қиратушы жойқын желдер.
236-жаттығу. Көп нүктенің орнына қажетті сөз не сөз тіркесін тауып
қойыңыздар. Сызықшаның қойылу себебін түсіндіріп, бір мақал-мәтелді
тақырып етіп шағын шығарма жазыңыздар.
1) ... ... – қызыл тіл. 2) Жақсы болсаң – ... , жаман болсаң – ... . 3)
Әдептілік ар-ұят – ... ... . Тұрпайы мінез, тағы жат – ... ... . 4) ... ... –
ұлы ұстаз. 5) ... – білім бұлағы, ... – өнер шырағы. 6) ... – сөздің атасы,
... – ердің опасы. 7) Сөз анасы – ... , су анасы – ... , жол анасы – ... . 8)
... – зор байлық. 9) Денсаулық кепілі – ... . 10) Су жүрген жер – ... , ел
жүрген жер – ... . 11) ... ... – елдің ырысы, ... ... – жанның тынысы. 12)
Жақсының жүрген жері – ... , жаманның жүрген жері – ... . 13) Бірінші
байлық – ... , екінші байлық – ... ... , үшінші байлық – ... ... . 14)
Дүниедегі ең асыл тіл – араб тілі, одан кейін түрік тілі, түрік тілінің
ішіндегі гауһары – ... ... . (М.Көпеев) 15) Әркімге ... ... – туған шеше,
Оған бала міндетті сан мың есе. (С.Мұқанов)
Қажетті сөздер: өнер алды, денсаулық, азарсың, өмірдің өзі,
мереке, білім, мақал, құлақ, жақсы жер, бұлақ, тұяқ, денсаулық,
тазалық, береке, озарсың, жақсы адам, базар, азар, ақ жаулық,
надандықтың белгісі, он саулық, оқу, қазақ тілі, уәде, адамдықтың
белгісі, туған тілі.
237-жаттығу.
Бастауыш пен баяндауыштың арасына қойылатын
сызықшаны келтіре отырып мамандыққа байланысты әңгіме құрастырыңыздар,
162
тыныс белгілерінің қойылу себебін түсіндіріңіздер.
238-жаттығу.
Мәтіннің тиісті жеріне сызықша қойып, көшіріп
жазыңыздар. Қойылу себебін дәлелдеңіздер.
Адамзаттың ақыл-ойының даму жолын айқындайтын, көркемдік
танымының бағыт-бағдарын белгілейтін, өткен өмірді қалпына
келтіріп, бүгінгі өмірді таңбаға түсіріп, замандармен, халықтармен
бірге ғұмыр кешетін тірі бейнелер кейіптеп, өз тарапынан жаңа бір
әлем жасап шығаратын, халық рухы әбілхаят нәрімен сусындап,
фәниден озған, бақиға бата алған, ескірмейтін, өлмейтін мерейлі
шығармалармен бұ дүниеде мәңгі жасайтын Жазушы болу айрықша
бақыт. Үш дүниенің сырын тоқыған, төрт тарабын түгел таныған
Қазақ Жазушысы болу он есе артық бақыт. Талабы таудай жан балам,
көкірегіңде от болса, туған халқыңды жан-жүрегіңмен сүйсең, сенің
де ірі жазушы, зор тұлға болып шығарың күмәнсіз. Ірі болмасаң да,
ұлы болмасаң да, қатарыңша қызмет жасасаң мұратыңа жеткенің. Ол
сенің адамдығыңа байланысты.
Жазушының адамдық бейнесі әділдік, адалдық, кісілік деген
ұғымдардың жиынтық көрінісі. Қазақ жалпақ тілде «жақсы адам»
дейді, «жақсы кісі» дейді. Жақсы адамның бәрі бірдей жазушы
болмайды, бұл жалпылық өлшем, бірақ жақсы жазушының барлығы
да жақсы кісі болған. Кісілігі кем жазарман ешқашан да тәуір жазушы
дәрежесіне жетіп көрген емес. Өйткені жазу ең алдымен, кісіліктің
жемісі. Тетігін білмеген адам трактордың өзін жүргізе алмайды.
Жақсылық пен жамандықтың тетігін айырмаған жан қалай тәуір
жазбақ. Жаза алмайды, болмайды.
Қаламгердің азаматтық келбеті яғни отаншылдық, ұлтшылдық,
қаншылдық бұл да кісілікке жалғас, дарынмен бірге бітетін, өскен
орта, алған тәрбие негізінде қалыпқа түсетін қасиет. Онсыз тағы да
жазушы жоқ деп біліңіз. Әсіресе, біз сияқты отар ел жағдайында.
Халқын сүймесе, ұлттық намыстан кенде болса, адамдық қасиеті де
жоқ деген сөз, жазушылық қайда, дені түзу кісі есебіне қосу қиын.
Қаламгер аруақтың аманатын арқалаушы, халықтық рухтың
жаршысы, яғни ұлттық сана оның шығармашылық бітіміндегі ең игі
негізгі көрсеткіші болуға тиіс.
Сонымен, жазушы қайдан шығады деген әуелгі сауалымызға
қайтып оралдық. Бірінші шарт дарын дедік, ал бұл дарынның туа
бітетіні талассыз ақиқат. Бірақ сол туа біткен қасиет жүзеге асуы
үшін тағы қаншама жағдай керек екен. Соның ішінде адамның өзіне
163
тікелей байланысты және ең мәнді, ең басты шарт таудай талаптан
серпін алған табанды еңбек.
Бойдағы дарын тәңірінің сыйы еңбексіз келді. Өзгеше талай бақ
қонды. Енді соны жетілдіру, жеріне жеткізу, кәдеге асыру құт
орнаған кісінің өзінің қолында. Дарын Көктен түсті. Жеміс емес,
тұқым. Өнер, оның ішінде жазушылық сол тұқымның мәуеге
айналған көрінісі. Екі арада ауыр әрі қызғылықты, ақыр түбінде бір
адам емес, бүкіл жұрт үшін, оларды ұлыс үшін игілікті еңбек тұр.
(М.Мағауин «Мен»)
Достарыңызбен бөлісу: |