сс-ст
алмасуымен
ыссы-ысты
(ысты қ),
шш-шт
алмасуы
аіишы-ашты
си яқты бірлі-
жарым сөздерде байқалады.
Ал шеттен кірген сөздерде бұл құбылыс әрі
ай қы н , әрі жиілеу. М ысалы,
алла-алда, м о лла -
молда, сәлле-сэлде
дегенде
лл-лд
алмасуы бар.
С ө н д а й -ақ
м м -м б
алм асуы на
М ұ ка м м ет ,
Мұкамбет, үммэт-үмбет, эмме-эмбе
сөздерін,
нн-ндалмасуы на
сүннэт-сүндет, жынны-жынды
мысалдарын атауға бөлады.
Керігу құбылысы тұлға (мөрфема) жігінде
жиірек кездеседі.
9.6.2.6. Тұлғалар жігіндегі керігу құбылысы
Тұлғалар жігіндегі керігу құбылысы үнді
ды б ы стары н ан басталаты н қөсы м ш алард ы ң
ж алғануы на байланысты пайда бөлады. О ның
басты себебі дыбыстар тіркесіміне байланысты.
Айталық дауысты дыбыстар ұяң, үнді, қатаң
дыбыстармен тіркесе береді. Мысалы, өны былай
байқауға бөлады:
^
-ұяң: бала-ға, бала-да, бала-дан
Д ауы сты —^-үнді: бала-ны ң, бала-ны , баламен
^
-қатаң: бала-қай, бала-пан,. бала-ша
Д е м е к , дауы сты д ы б ы с қ а б ітк ен сөзге
қөсымш а ф өнетикалы қ заңмен ©згеріске түсіп
жалғанбайды. Ұяң дыбысқа аяқталған сөз өзіне
ж а л ға н ат ы н қ ө сы м ш ан ы ң бірін ш і ды бы сы
дауыссыз бөлса, ол ұяңнан басталатыны белгілі.
Көз - көздің, көзге, козді, көз-бен
т.б. Ал үнді
ды бы старға аяқталған сөзге қөсымш алардың
156
МОРФОНОЛОГИЯ
жалғануы бірдей емес. Себебі үнді ды бы старға
а я қ т а л ғ а н сө зге үнді д ы б ы стан б а с т а л ғ а н
қосы м ш а ж ал ған ған д а дауысты дыбыстарш а
қосымшаны өзгертпей де, өзгертіп те қабылдауы
мүмкін.
М эселен, м , н, ң үнділеріне аяқталған сөзге
ілік с е п т іг ін ің ж ал ғау ы д ауы сты д ы б ы с қ а
а я қ т а л ға н сөзге ж а л ға н ған ы н д ай өзгеріссіз
ж а л ға н с а ,л , р, у, й үнділеріне ж ал ған ған д ан -д
алмасуы пайда болады.
М :
шам-ның, құм-ның, сым-ның
т.б.
Н:
нан-ның, ұн-ның, сын-ның
т.б.
Ң:
шаң-ның, аң-ның, көң-нің
т.б.
Л:
жол-дың, қол-дың, тал-дың
т.б.
Р:
қар-дың, ар-дың, жыр-дың
т.б.
У:
тау-дың, сау-дың, ау-дың
т.б.
И:
сай-дың, шай-дың, май-дың
т.б.
Жеті үнді ды бы сы ны ң үшеуі (м, н, ң) ілік
сеп тігін ің б ірінш і ды бы сы [н] - мен еркін
тіркессе, тортеуі (л, р, у, й) керігу жолымен н-д
атмасуы арқылы тіркесіп тұр.
Ал табыс септігінің
-ны,
-я/қосы м ш асы үнді
д ы б ы сп ен а я қ т а л ғ а н сөзге түгелдей керігу
жолымен жалғанады.
М :
шам-ды, қом-ды, сым-ды
т.б.
Н:
нан-ды, ұн-ды, сын-дьп.Ь.
Ң:
шаң-ды, қоң-ды, көң-ді
т.б.
Л:
жол-ды, қол-ды, көң-ді
т.б.
Р:
қар-ды, ар-ды, жыр-ды
т.б.
У:
тау-ды, сау-ды, ау-ды
т.б.
Й:
сай-ды, шай-ды, м ай-дьп.Ь.
Көмектес септігіне үнді дыбыспен аяқталған
сөзге түгелдей керігусіз, дауы сты д ы б ы сқа
аяқталған сәзге ж алғанғандай тіркеседі. Үнді
д ы б ы с т а р ы н а а я қ т а л ғ а н с ө з д е р г е ү н д і
ды б ы стары н ан басталаты н ілік
(-ның),
табыс
(-ны),
көмектес
(-мен)
қосымш аларының керігу
ж ол ы м ен ж ән е керігусіз ж а л ға н у ы белгілі
заңды лы қтан емес, сойлеу барысындағы үрдіс
нәтижесі екенін көрсетеді.
К өм ектес септігінің м -д а н бастал аты н
қосы м ш асы м - н ы ң б а р л ы қ үнді д ы б ы с қ а
аяқталған сөзге өзгеріссізжалғануы өсыған ұқсас
м-дан басталатын
-ма, -ме
жұрнақтары мен
ма,
м е
сұраулық ш ылауының жалғануы да бірдей
бөлыгі келуі керек еді. Бірақ мұнда бірізділік
байқалм айды нм > м б, ңм > нб, ңм > ңб керігу
амалы жүреді.
Сапыстырып көрейік.
Комектес септік
Ш ылау
Болымсы з етістік
М: шам-мен
шам ба?
көмбе
Н :н ан -м ен
нан ба?
нанба (нам ба)
Ң: шаң-мен
шаң ба?
сіңбе
Л: қөл-мен
қөл ма?
ілме
Р: жыр-мен
жыр ма?
тұрма
У: тау-мен
тау ма?
жума
Й :сай-м ен
сай ма?
қима
Қазақ тіліндегі
-лар, -лер (-дар, -дер, -тар,
-тер) көптік ж а лға у ы м ен -л а , -л е (-д а , -де,
-т а,-т е), - л ы ,- л і (-д ы , -д і, -т ы , -т і), -л ы қ ,
- л і к (-дық, -дік, -тық, -тік)
ж ұрнақтары ны ң
жалғауында да керігу амалы кездеседі.
Қ азақ тіліндегі л-дан басталатын
-лық, -лік
(-дық, -дік, -тық, -т ік), -ла, -ле (-да, -де, -та,
-те), -лы, -лі(-ды, -ді,-ты, -ті)
жұрнақтары мен
-лар(-дар, -дер, -тар, -т е р )ш т \к
жалғаулары м,
н, ң, л ү н д і д ы б ы с т а р ы н а б іт к е н с ө зг е
жалғанғанда керігу амалы іске асып, л-д алмасуы
пайда бөлады.
М , н, ң, л дыбыстары на біткен сөздерге
ж ө ғ а р ы д а а т а л ғ а н ж ұ р н а қ , ж а л ға у л а р д ы ң
ж алғану тәртібіндегі м л > м д , нл>нд, ңл>ңд,
лл>лд амалын былайша көруге бөлады:
-лық, -лік
жұрнағы жалғанғанда:
М: ш амлық > ш амдық, емлік>емдік
Н: ханлық > хандық, күнлік > күндік
Ң: кеңлік > кеңдік, теңлік > теңдік
Л: саллық > салдық, көллік > көлдік
-ла, -ле
жұрнағы жалғанғанда:
М: қөмла >қөмда, емле > емде
Н: шыңла> шыңда, жүнле > жүнде
Ң: тыңла > тыңда, теңле > теңде
Л: қөлла > қөлда, желле > желде
-лы, -лі
жұрнағы жалғанғанда:
М: құмлы > құмды, тиімлі > тиімді
Н: қанлы > қанды, жүнлі > жүнді
Ң: өңлы > өңды, көңлі > көңді
Л: төллы > төлды, көллі > көлді
-лар-лер
қосымш асы жалғанғанда:
М: шамлар > шамдар, кімлер > кімдер
Н: қанлар > қандар, күнлер > күндер
Ң: шаңлар > шаңдар, көңлер > көңдер
Л: қөллар > қөлдар, көллер > көлдер
Керігу амалына дейінгі нұсқалар ішінен
кеңлік,
теңлік, тыңла, теңле, құмлы, оңлы, аңлы, мұңлы
сияқты сөздердің жергілікті сөз ретінде сақталып
өтырғанын байқауға бөлады.
|


title:
сс-ст
алмасуымен
ыссы-ысты
(ысты қ),
шш-шт


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
2 0
ФОНЕТИКА
1. Құрамына қарай:
а) ж алаң дауысты ды бы стар б астан -ая қ
біры ңғай дыбысталады - А, Ә, Ы, I, ¥ , Ү;
ә) Құранды дауысты дыбыстар бір дыбыс-
тан басталып, екінш і ды бы спен аяқталады - О,
Ө, Е.
2. Ж ақ қаты сы на қарай:
а) аш ы қ дауысты
ды бы стар ж ақты ң кең
аш ылып, тілдің төмен қалпы арқы лы жасалады
- А, Ә;
ә) қы саң дауысты ды бы стар ж ақты ң тар
аш ылып, тілдің ж оғары қалпы арқы лы жасала-
ды - Ы, I, Ұ, Ү.
б) құранды дауысты дыбыстарды екінші ба-
сым сы ңары ны ң жасалым белгілеріне лайы қ,
ш артты түрде, қы саңдар
қатары н а жатқы зуға
болады. Ш артты болу себебі құранды дауысты-
ның бірінші бағы ны ш ты сы ңары ны ң жасалуы-
на да ж ақтың өзінш е қатысы бар.
3. Еріннің қаты сы на қарай:
а) еріндік дауысты дыбыстар еріннің дөңге-
ленуі арқылы жасалады - Ұ, Ү, О, Ө (ерін до-
ғал дөңгеленіп жасалса, доғал ерін - Ұ, Ү, сүйір
дөңгеленіп ж асалса, сүйір
ерін дауыстылар -О,
Ө болып іштей екіге бөлінеді);
ә) езу дауысты дыбыстар еріннің бейтарап
қалпы арқылы жасалады - А, Ә, Ы, I, Е (езумен
жасалса, езу - А, Ә, Ы, I, емеурінмен жасалса,
емеурін дауысты - Е болып іштей екіге бөлінеді).
4. Жасалу орнына қарай:
а) тіл ортасы дауысты дыбыстар тілдің орта
тұсы арқылы жасалады - Ә, I, Ү;
ә) тіл арты дауысты дыбыстар тілдің артқы
тұсы арқылы жасалады - А, Ы, Ұ;
б) құранды дауысты дыбыстар екінш і ба-
сым сыңарының жасалым белгісіне лайық, шарт-
ты түрде, тіл ортасы - Е, Ө, тіл арты - О
болып
жіктеледі. Мұның да шартты болу себебі: құранды
дауыстының бірінші бағыныш ты сыңарының өз
жасалу орны бар.
Ж аса-
Тіл алды
Тіл
ортасы
Тіл арты
Құрамы
лымы
Езу Ерін
Езу
Ерін
Езу Ерін
Ж алаң
Қысаң
I
Ү
Ы
Ұ
А ш ы қ
Ә
А
Қүранды
Е
Ө
0
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=22#Айтылым_белгілері:_ауыз_қуысты,_емеурін_шығысты_дауысты_дыбыс._Естілімі


title: СӨЗ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ ҰЛҒАЮЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
СӨЗ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ ҰЛҒАЮЫ 157 9.6.2.7. Ауысым (метатеза) А уы сы м (м е та теза ) сө й л еу б а р ы с ы н д а
дыбыстарды озара орын ауыстырып айту арқылы
пайда болатын м орф онологи ялы қ құбылыс.
Ауысым, негізінен сөзді аз қүш жұмсап, ың[-айлы
д ы б ы с та у ға әр екеттен у нәти ж есін де пайда
болады.
Қ азақ тілінде ауы сы м ны ң екі түрі бар.
Біріншісі - көрші дыбыстың өзара орын ауысып
қолданылуы, екіншісі - алыс тұрған дыбыстардың
орын ауысуы.
1. Көрші дыбыстардың орын ауысуында П Қ
> Қ П , П К > КП түріндегі дыбысталатын создер
өте жиі кездеседі. Мысалы:
П Қ > Қ П ауысымы
П К Ж П ауысымы
қ а п қ а қ -қ а қ п а қ
әпке-әкпе
капқан-қақпан
тепкіш ек-текпішек
сап қан -сақп ан
әпкіш -әкпіш
ш апқы ла-ш ақпы ла
әпкел-экпел
Түркітану ғылымында П Қ > Қ П , П К Ж П
ауысымы тіл алды дыбыстарынан бұрын тіл арты
дыбыстарын айту жеңілдігіне байланысты пайда
болған дейтін пікір бар. Олай болса,
апт ал- ат п ал, м ы зғы -м ы ғзы , м езге -м е гзе с и я қ т ы
ауысымдардың да жайын осы себепке ж атқызу
керек.
Қазақ тілінде
бж>жб орын ауысуында айту
ж ең ілдігінен б асқа тағы бір себеп бар. Ол
күбжеңде-күжбіңде дегенде [6] дыбысы буынды
аяқтап [п] түрінде айтылуы керек еді.
Келесі буы нны ң ұяң [ж]
-дан басталуы бұл
екі ұяң дыбыстың тіркесу қиындығын туғызады.
Сонды қтан
бж>жб өзгерісінің тағы бір себебі
дыбыс тіркесімінің қолайсыздығы болуы эбден
мүмкін.
Көрші дыбыстардың орын ауысуы дауысты
дыбыс пен дауыссыз дыбыстар арасы нда да
ж ү р ед і. М ы с а л ы ,
ж а р ы к ш а к > ж а р ғы ш а к ,
бағзыда>бағызда, есіт>есті, еліт>елті, керік>кергі, сорык>сорғы, сілік>сілкі, сіңіл>сіңлі, түрік>түркі, лыпа>ылпа т.б.
Д ауы сты ж әне д ауы ссы з д ы б ы стар д ы ң
ауысымы созді есітуші мен сойлеуші арасындағы
сезім, түйсікке негізделген. Себебі қашанда хабар
салмағы соз басы на түседі. Ал сөз басы аш ы қ
буынмен айты лғаннан горі ж абы қ буынмен
ай ты л са, ты ң д ау ш ы ға н ақты л ы естіледі. Ал
е-сіт, ке-рік, со-рық сөздеріндегі алғаш қы аш ық
буындар дауысты және дауыссыз дыбыстардың
ауысымымен
ес-ті, кер-гі, сор-ғы болыгі жабық
буынға айналуы осы эрекетген туі ан болуы керек.
2.
Алыс тұрған дыбыстардың орын ауысуына
айналқоста > айналсоқта, селқос > селсоқ, жалаң аяқ > жаңалаяқ, жалаңаіи > жаңалаш, айлан > айнал, дарыйа > дайра, топырақ > торпақ, тебірен > тербе сияқты сөздер жатады.
Алыс тұрған бұл ауысымдық құбылыстарды
екі топқа бөліп қараған жон.
Селқос>селсоқ, айлан>айнал сияқты создердегі [қ] мен [л]-ның
сөз соңы на орын ауыстырып, олардың орнына
соз соңындағы [с] жэне [н] дыбыстарының келуі
олардан бұрын тұрған (бірінші) буынды аяқтап,
тұрған [л], [й] дыбыстарына байланысты сияқты.
Өйткені [л] ды бы сы нан кейін тіл арты [қ]
дыбысын, [й] ды бы сы нан кейін [л] дыбысын
айтудан гөрі тіл ұшы [с], [н] дыбыстарын айту
жеңіл екені белгілі. Демек, ауысымның бұл түрі
пқ>қп дыбыстарының орын ауысуы сияқты айту
ж еңілдігіне байланы сты пайда болған деуге
келеді.
Ал
дарыйа-дайра, топырақ-торпақ, тебірен- т ербе, добы р а-дор б а с и я қ т ы а у ы с ы м д ы қ
қ ұ б ы л ы с т а р д ы ң т а б и ғ а т ы э р і тіл ар ты
дыбыстарын бұрын айту жеңілдігіне де, әрі ашық
буы нды ж а б ы қ б у ы н м ен айту үрдісін е де
байланысты. Олай дейтін себебіміз й дыбысы
р-дан,
р ды бы сы нан [6], [п] дыбыстары тіл
алды н аж ақы н . Бұл - бір. Екіншіден, ауысымға
дейінгі алғаш қы нұсқаларда-/?ь/-йд,
то-пы-рақ, те-бі-рен, до-бы-ра&опып екі, үш ашық буынмен
айтылған создеррй>йр,


title: бр>рб, пр>рн - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
158
МОРФОНОЛОГИЯ
сөзін м ағы налы тұлғаларға ж іктегендеиеж әне
дежұрнағына бөлінеді де, / м / дыбысы мағынасыз
бөлшек болып шығады. Сондықтан /м /ды б ы сы н
қолданбай, аталған иетүбір сөзімендежұрнағы н
қосып айтсақ,
иеле
болып ш ығады да,
иемде
деген сөзбен мағыналас болып қолданыла береді.
Д ем ек, сөз ішіндегі факультативті ды бы с-
тардың мағы наға қатысы жоқтығын түсіріп айту
ж олы м ен тексеріп ш ы ғуға болады екен. Бірақ
бұл жол да бірден-бір айғақ бола алмайды. Себебі
сез м ағы насы на қаты сы ж оқ дыбыстар тобы
барлы қ уақытта түсіріліп айтуға көне бермейді.
Ө йткені м ағы н асы ж оқ б ол ған м ен , ж ал ғас-
ты р у ш ы л ы қ қы зм еті болуы м үм кін . О ндай
жағдайда мағы насы з бөлшектің түспеуі мүмкін.
Олай болса, тілдегі м ағы на мен қызметттің ара-
жігін аны қтау керек болады.
Көпшілік жағдайда мағыналы бөлшектердің
м ағы на мен қоса қызметі қатар жүреді. Бірақ
барлы қ уақытта м ағы на мен қы змет бір емес.
М әселен,
Асан м ен Үсен келді
деген сойлемде
мен
жалғаулы қ шылауы тұлға /м о р ф ем а/ болып
есептеледі. Ал
“Асан, Үсен к е л д і”
дегенде
мен
ж а л ғ а у л ы ғ ы н ы ң о р н ы н а
қ о й ы л ғ а н үтір
м ағы налы тұлға бола алмайды. Ал бұл екеуінің
ж алғаулы қ пен үтірдің қызметтері бірдей. Екеуі
де с а л а л а с а т ір к е с к е н б ір ің ғ а й м үш елерді
б а й л а н ы с т ы р ы п т ұ р . Д ә л о с ы с и я қ т ы
тұлғалардың бір-бірімен тіркесуіне қызмет ететін
м ағы насы з дыбыс не дыбыстар тобы болады.
М ысалы,
келімсек, жыламсыра
сөздері
кел
және
-
сек, жыла
және
-сыра
тұлғалары нан тұрады.
Ал
-ім /к е л -ім -с е к /, -м /ж ы ла -м -сы р а/
сөзге
қ о с а р не л е к с и к а л ы қ , не г р а м м а т и к а л ы қ
мағы насы болмағанына қарамай, түсіріп айтуға
болмайды . Ө йткені,
-сек, -сыра
ж ұрнақтары
етістікке тікелей жалғанбайды.
Д ем ек , түсіріліп айты латы н м ағы н асы з
бөлшектерге қарағанда, түсіріп айтуға болмайтын
м а ғ ы н а с ы з
б ө л ш е к т е р
қ о л д а н ы с т а ғ ы
тұрақтылығымен де, морфемаларды жалғастыру
қызметіне қарай қажеттілігімен де озгеше көрінуі
мүмкін.
С ө н д а түсіріл іп айты лу м үм кін д ігі бар
м ағы н асы з бөлш ектерді еш қан д ай тіл үшін
пайдасы ж өқ дыбыстар деуге бөла ма? Әрине,
өлай есептеуге бөлм айды . Түсіріліп айтылу
мүмкіндігі бар дыбыстардың да аз да бөлса, өз
қы зметі бар. Т ек тұрақты қөлдан ы ста бөла
бермейді. Бұл мәселеге төменде төқталамыз.
Ал мағынасыз бәлшектердің өзі сөз басында
келуіне қарай қөнар дыбыс (прөтеза), тұлға
жігінде келуіне байланысты қы стырма дыбыс,
сөз сөңы нда келуіне байланы сты селбеспелі
д ы б ы с , м а ғ ы н а л ы б ө л ш е к т е р г е (ж ұ р н а қ ,
жалғауларға) ұқсас бөлып келуіне қарай тұлғасын
(субмөрф) бөлып төртке бөлінеді.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Соз басында кездесетін қонар дыбыстар

text:
9.7.1. Соз басында кездесетін қонар дыбыстар
Қазақ тілінде қөнар дыбыстардың (прөтеза)
пайда бөлуы екіге бөлінеді. Бірінш ісі,
Л, Р
дыбыстары нан басталған сөздердің алдынан Ү,
Ү, Ы, I, О
дауысты ды бы стары ны ң қөйылып
айтылуы. М ысалы
,рұқсат - ұрықсат, лөк
-
үлек,
лай - ылай, рет - ірет, русь - орыс
т.б. Сөндай-ақ,
басқа тілден ауысқан
ст, шт, шк
сияқты қөс
дауыссыздан басталатын сөздердің басына да
дауы сты д ы б ы с қ ө й ы п айту бар. М ы салы ,
стакан-ыстакан, иітаб - ыштаб, шкап - ышкап
т.б . Бұл ж а ғд а й д ы м о р ф о н ө л ө г и я д а н горі
ф ө н ети ка объектісі деп түсінген абзал. Ал,
екіншісі, араб-иран тілдерінен енген
вэкил, воқиа,
вохит
сөздерінің қазақ тіліндегі нұсқасында (в)
д ы бы сы (у )-ғ а ай н алад ы да, алды на
Ү, Ү
дыбыстары артық қөйылып айтылады. Мысалы,
векил-үуәкіл, воқиа-ұуақиға, возир-үуәзір, вохит-
ұуақыт
т.б.
С өндай-ақ қазақ тілінде
алпамсадай
сөзінің
алдында / б / дыбысы қөйы лы п,
балпамсадай
бөлып айтылады. Екінші төптағы мысалдар басы
аш ық морфонөлөгия нысанына жатады.
9.7.2. Тұлға жігіндегі қыстырма дыбыстар
Т ұ л ғ а ж іг ін д е к е з д е с е т ін қ ы с т ы р м а
дыбыстардың пайда болу себебіне қарай екіге
бөлінеді. Бірінш ісі - м өрфема жігінде қатар
т ұ р ғ а н д ауы сты д ы б ы с та р д ы с ақ тау үш ін
қөйылатын қыстырма дыбыстар; екіншісі - қатар
келген аш ы қ буындардың санын азайту үшін
қөйылатын қыстырма дыбыстар.
9.7.2.1. Дауысты дыбыс арасына қойылатын
қыстырма дыбыстар
Т ұ л ғ а ж іг ін д е қ а т а р к е л ге н д а у ы с т ы
дыбыстардың біреуі түсіріліп айтылатыны белгілі.
Бірақ тұлға жігінде қатар тұрған дауыстылардың
бәрі бірдей өсы лай түсу ж өлы м ен реттеле
бермейді. Кейде өлардың өртасына дауыссыз
ды бы с қөю арқы л ы өларды (қатар тұ р ған
дауыстыларды) сақтап қалатын жолдары бар.
а)
Тұлға жігіндегі дауысты дыбыстардың әрі
тү с іп , әрі с а қ т а л ы п ай ты лу ы н к ө р сететін
|


1 - к е с т е . Д а у ы сты ды бы стар ды ң ж а с а л ы м ж ік т е л ім і Осы жасалым сипаттамаларды пайдаланып
қазақ тіліндегі дауысты дыбыстардың жасалым
белгілерінің ж и у н ты қ кестесін (2-кесте) жасап
көрсетуге болады. Мұнда жалаң дауыстыларды
өз алдына, ал құранды дауыстыларды өз алдына
бөліп қарауға да болады. Онда төртінші бағана-
ның қажеті болмайды.
А
аш ы қ
езу
тіл арты
ж алаң
Ә
аш ы қ
езу
тіл ортасы
ж алаң
Ы
қы саң
езу
тіл арты
ж алаң
I
қы саң
езу
тіл ортасы
ж алаң
Ұ
қы саң
ерін
тіл арты
ж алаң
Ү
қы саң
ерін
тіл ортасы
ж алаң
0
ерін
тіл арты
қүранды
Ө
ерін
тіл ортасы
құранды
Е
езу
тіл ортасы
құранды
2 - к е с т е . Д ауы сты ды бы стар ды ң ж а с а л ы м б ел гіл ер і Дауысты дыбыстардың жасалым белгілерінің
жүйесіне (3-кесте) қарап, кез келген екі дауысты
дыбысты ң ортақ және айырым белгілерін оңай
табуға болады. Кестедегі қосу (+) таңбасы белгі
дауыстыға тән деген сөз, ал алу (-) таңбасы -
тән емес деген сөз.
Екі дауысты дыбыстың арасында ең кем де-
генде бір айырым белгі болу керек. Барлық бел-
гілері бірдей екі дауысты дыбыс болмайды және
болуы мүмкін емес.
Бұл кестеде де жалаң және құранды дауыс-
тыларды бөлек-бөлек қарауға болады. Онда соңғы
“ құрам ы ” деген бағананы ң қажеті жоқ.
Мысалы:
-
А-Ә дауыстыларының екі ортақ (+ ) ( екеуі
де аш ы қ және езулік), бір айырым (-) (біріншісі
тіл арты, екіншісі тіл ортасы) белгілері бар;
жасалу
жолы
жақ
қатысы
ерін
қатысы
тіл
қатысы
құрамы
дыбыс
аш ы қ қысаң
езу ерін тіл
ар-
ты
тіл
орта-
сы
жа-
лаң
қ ұ -
ран -
ды
А
+
-
+
-
+
-
+
-
Ә
+
-
+
-
-
+
+
-
Ы
-
+
+
-
+
-
+
-
I
-
+
+
-
-
+
+
-
Ұ
-
+
-
+
+
-
+
-
Ү
-
+
-
+
-
+
+
- •
0
-
+
+
-
-
+
Ө
-
+
-
+
-
+
Е
+
-
-
+
-
+
3 - к е с т е . Дауысты дыбыстардың ж асалы м


text:
СӨЗ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ ҰЛҒАЮЫ 159
в а р и а н т т а р : д ау ы сты д ы б ы с қ а а я қ т а л ғ а н
зырылда, қорылда етістіктеріне ж алғаны п сын
есім тудыратын
-ық, -ік жұрнақтары тіркескенде
екі түрлі айтылады. Мысалы:
зырылда+ық - зы ры лда/ы/к - зырылдақ, корылда+ық-қорылда/ ы/қ-қорылдақ. Ал осы сөздердің
зырылда +у+ық- зы р ы л д а у ы қ , қ о р ы л д а + у + ы қ -қ о р ы л д а у ы қ вар и ан ттар ы н д а / у / қы сты рм а д ы б ы сы н ы ң
арқасы нда / а / және / ы / дыбыстары сақталып
тұр. Б ұндағы / у / дауы ссы зы н ы ң қы сты рм а
дыбыс екеніне күдік тумау үшін екі мәселені
ескеру қажет. Бірі нш іден,
зырылдақ-зырылдауық, қорылдақ-қыралдауық болып екі түрлі айтылуда
м а ғ ы н а а й ы р м а ш ы л ы ғ ы н ы ң ж о қ т ы ғ ы / у /
дауыссыз дыбысының мағынасыз болшек екенін
көрсетеді.
Екіншіден, / у / қыстырма дыбысы дауыссыз
д ы бы сқа аяқтал ған сөзге
-ық, -ік ж ұ р н ағы
жалғанғанда қажет болмайды. Мысалы,сьш+ь//с-
сынық, жар+ық-жарық, тын+ық-тынық, бүз+ық -
бүзық т.б. Д ем ек, / у / дыбысы бұл жерде тек
дауысты дыбыстарды сақтау қызметін атқарып
тұ р ған м ағы н асы з қы сты рм а ды бы с болып
ш ығады. Ескерте кететін бір жәйт:
зырылдақ- зырылдауық сияқты вариант барлы қ сөзге тән
емес. Бірде ықшамдалған варианттілімізде орын
т е п с е , б ір д е қ ы с т ы р м а д ы б ы с ты в а р и а н т
о р н ы ғ ы п қ а л ғ а н сө зд ер де бар. М ы сал ы ,
ақса+ық-ақсақ, жаса+ық-жасақ, шірі+ік-іиірік сияқтылар ықшамдалу жолымен қалыптасқан.
Бұларды ң қы сты рм а дыбысты варианты
тілімізде сақталм аған, ал
ж ы ла +
у + ық - ж ылауық, сызда + у + ық - сыздауық, қақса +
у + ық - қа қсауы қ сөздерінің ықш ам далған
варианты кездеспейді. / У / қы стырма дыбысы -
ыт, -іт ж ұрнақтары ж алғанған да да қойы лы п
ай ты лады . М ы салы ,
қара+ у+ ы т -қа р ауы т , жайпа +у+ыт-жайпауыт, ойпа +у+ыт-ойпауыт, қ ү м д а + у + ы т -қ ү м д а у ы т , иіы м да + у + ы т - шымдауытт.б. ә) Дауысты дыбысқа аяқталған зат есімдерге
тәуелдік ж алғауының 3-ж ақ көрсеткіш і
-ы, -і жалғауы ж алғанғанда, / с / қы стырма дыбысы
қойылады. М ы салы ,
бала-с-ы-баласы, дала-с-ы- даласы, дэрі-с-і-дорісі т.б.
б)
Тәуелдік ж алғауының 3-ші жақ жалғауы
ж а л ғ а н ғ а н с о з б а р ы с с е п т ік ж а л ғ а у ы н
қабы лдағанда арасына / н / қы стырма дыбысы
қ о й ы л а д ы . Б ұл қ ұ б ы л ы с т ы 3 -ш і ж а қ т а
тәуелденген сөздің барыс септігіндегі корінісін
салыстырғанда анық байқалады.
1-жақ балам-а
үйім-е
2-ж ақ балаң-а
үйің-е
3-ж ақ б а іа с ы -/н /-а
ү й і-/н /-е
в) Арасына
-м а, -м е (-бе, -бе, -па, -пе) қосымшасы қосылып айтылатын қайталама қос
сөздер дауысты ды бы стан басталатын болса,
аралары на / м / қы сты рм а ды бы сы қойы лы п
айтылады. Мысалы,
ауылма-/м/ауыл, айма-/м/ай, үйме-/м/үй, үшпа-/м/үш, ізбе-/м/із т.б. Қайталама
қос создердің бұл түрі жазу нормасында да, дұрыс
айту нормасында да еленбей
ауылма-ауыл, айма- ай, үйме-үй, үита-үш, /з6е-/зтүрінде жазылады.
Сондықтан бұлар диалектологтар жазбаларында
ғана ескеріліп жүр. Ш ындығында, қос создердің
бұл түрі - қос дауысты қатар айтылмайтындығын
дәлелдеп тұрған соз үлгісінің бірі. Қос создердің
жігінде дауысты ды бы с қатар келгенде / й /
қыстырма дыбысы пайда болуы мүмкін. Бұған
аға-іні қос сөзінің
ағайын деген сөзге айналуы
мысал бөла алады. Бұл амал былай жүзеге асқан:
аға іні, аға/й/ы ны Уағайыны >ағайын/ы/. г) Қазақтілінде
ары, бері ү стеу ін е -
ырақ, -//?е/сжұрнағы жалған ғанда
арырақ, берірек түрінде
ықшамдалып айтылуымен бірге
ара-/ғ/-ы рақ, бере-/г/-ірек бөлып / ғ / , / г / қыстырма дыбыстары
қөйылып та дыбысталады.


title: .7 .2 .2 - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
9 .7 .2 .2 .
Жабық буынмен айту үрдісіне
байланысты пайда болған қыстырма дыбыстар
Қ азақ тіліндегі сөздердің айтылу легінде
дыбыстардың тіркесіміне қатыссыз қөйылып
айтылатын қы стырма дыбыстар бөлады. Олар,
негізінен, сөйлеушімен тыңдаушы (қабылдаушы)
а р а с ы н д а ғ ы
п с и х ө л ө г и я л ы қ
ж а ғ д а й ғ а
байланысты. Сөйлеуші өзінің өйын тыңдаушыға
жеткізу әрекетім ен сөйлесе, тыңдаушы өзіне
қажетті хабарды қалт жібермей ұғуға ұмтылады.
Осы әрекеттердің нэтижесінде сөйлеушінің ашық
буынды ж аб ы қ буы нм ен айту үрдісі пайда
бөлады. Себебі аш ы қ буындардың сөзылыңқы
айтылып, бөсаң естілетіні, жабық буындардың
қы сқа, нақтылы дыбысталатыны анық. Демек,
ашық буындарда сөздердің айтылу легінде жабық
буы нға айналды ры п айту өйды ты ңдауш ы ға
нақтылы жеткізуге кемектеседі. М ұның айқы н
мысалы
қып-қызыл, сап-сары, әп-эдемі
дегендегі
қы, са
буындарының
қып, сап, әп
бөлып күшейткіш
буын жасауынан байқалады.
Ашық буындардың жабық буынмен айтылу
үрдісі сөздің ды бы сты қ құрылымын арттыруға
да, ықшамдауға да себеп болады, мысалы,
і-йе-ле
деген үш аш ы қ буынны ң
і-йем-де
түрінде / м /
дыбысын арты қ қойып айту арқылы ортадағы
бір аш ы қ буын ж абы қ буынға айналып тұр. Ал
160
МОРФОНОЛОГИЯ
о-ры-ны
деген сөз
ор-ны
болып / ы / ды бы сы ны ң
түсуіне байланысты екі буыннан (ж абы қ-аш ы қ
буын) тұратын сөз пайда болды.
(Бұл құбылыс ы қш амдалуға байланы сты
к е й ін т о л ы қ а й ты л а д ы ). С о н ы м е н ж а б ы қ
буынмен айту үрдісінің пайда болуына сөйлеу
д а ғд ы сы н д ағы психологиялы қ әр екет себеп
болған деп есегітеуге болады. Бұл құбылысты
ж алпы тіл білімінде айтылып ж үрген еселеу
п р и н ц и п і ( п р и н ц и п д о п о л н и т е л ь н о с т и )
тұрғы сынан қарау керек.
Ә рине, тіліміздегі аш ы қ буынды сөздердің
бэрі сойлеу кезінде ж абы қ буы н ға айналы п
ж атқан ж оқ. Олай болғанда, тілімізде аш ы қ
буынды сөз қалмауы мүмкін еді. Бұл құбылыстың
тал ғам ал ы ж үзеге асы п, ж абы қ буын аш ы қ
буы нға айналы п жатуы да мүмкін. М әселен,
домала, сарала, онеге, кереге
сияқты ыңғай аш ық
буынды создер ж абы қ буынға айналы п ж атқан
жоқ. Сондай-ақ,
бүк, шік, тік,
яядхияқты жабық
буынды создердің дыбысты қ құрамы ұлғайы п
бүге, иііге, тіке, нақа
болып аш ы қ буынды созге
айн алғанда да м ағы наны күшейту әрекеті бар.
Демек, ж абы қ буынмен айту сөйлеу барысында
жүзеге асаты н бірден-бір тәсіл деп түсінуге
б олм ай д ы . Сол үш ін де м о р ф о н о л о ги я л ы қ
қ ұ б ы л ы с т а р д ы ң е ш қ а ш а н б ір к е л к і б о л ы п
келмейтіні, морфонологиялық құбылысқа себеп
болатын үрдіс біткен еш қаш ан заң ға айнала
алмайтыны жоғарыда ескертілген болатын. Олай
б о л с а , ж а б ы қ б у ы н м е н а й т у э р е к е т і де
біркелкілікті білмейтін, дара құбы лы старды ң
басын құрайтын талғамалы озгерістер.
Ж а б ы қ буы нм ен айту құб ы лы сы қ а за қ
тілінде қандай-қандай жағдайда іске асады? Енді
осы сұрақ тәңірегіндегі әңгімеге көшейік.
1.
Тәуелдік ж алғауының 3-ж ағы нда тұрған
сөздер жатыс септігінде / н / қы стырма дыбысы
арқы лы септелетіні белгілі. С онды қтан біз бұл
м әселені аш ы қ қалды ры п, б асқ а сөздердің
септелу жайына тоқталамыз. Мэселен, осы және
-ныкі (-нікі, -дыкі, -дікі, -тыкі, -тікі)
ж ұрнағы
ж ал ған ған сөздерге тек қана жатыс септігінің
жалғауы ғана емес,
-дай, -ша, -сы з
жұрнақтары
ж алғанғанда да / н / қыстырма дыбысы қосылып
жабық буындар пайда болады. Мысалы:
О сы /н /д а
біздікі/н/де
О сы /н /д ай
біздікі/н/дей
О с ы /н /ш а
б іздікі/н /ш е
О с ы /н /сы з
б ізд ікі/н /сіз
Бұл сөздерде осы,
біздікі
дегенде тэуелдік
жалғауы атымен жоқ. Демек,
үрыда, үрыдай, ұрыша,
ұрысыз
си яқты сөздерге ж ал ған ған д ай ,
-да
жалғауы мен
-дай, -ша, -сыз
жұрнақтары өсы,
біздікі
сөздеріне /н/ды бы сы нсы з жалғануы керек
еді. М орф онөлөгияға тэн талғамалы лы қ аны қ
көрініп тұр.
Ал
әлгі,
ж аңағы сөздеріне жатыс септігінің
жалғауы жэне -дай жұрнағы ж алғанғанда
элгіде,
әлгідей, жаңағыда, жаңағыдай
бөлып айтылуымен
бірге
э л г і/н /д е , э л г і / н /д е й , ж а ң а ғ ы /н /д а ,
ж аңағы /н/дай
бөлып та айтыла береді.
-дай,
-дейжұрнағы дауысты дыбысқа біткен
мына, ана,
не есімдіктеріне жалғанда да / н / пайда
бөлады. Мысалы,
мынадай -мына/н/дай, анадай-
ана/н/дай, недей - не/н/дей.
2. Тіліміздегі -ла, -ле ж ұрнағы дауысты
дыбысқа аяқталған
ие, баға
сөздеріне жалғанғанда
/ м / қы стырма дыбыс қөйылып, сез варианты
жасалады. Мысалы,
иеле-иемде, бағала-бағамда.
М қы сты рм а ды бы сы
кінэ
сөзіне
-ш іл
ж ұрнағы ж алған ған да да қөсылып айтылып,
вариант жасайды:
кінэшіл - кінэмшіл.
3. Аталған ж ұрнақ (-ла, -ле)
епте, қапта,
қорға, қара, қазба, қаужа
етістіктеріне жалғанғанда
/ й / қыстырма дыбысы қөсылып, жабық буын
пайда бөлады.
М ысалы,
епт е-/й/-ле, қапт а-/й/-ла, қорға-
/й /-л а , қара-/й/-ла, қазба-/й/-ла
т.б.
Қ а з ір ү с т е у р е т ін д е қ ө л д а н ы л а т ы н
немқұрайды//немқұрайлы
сөзінің құрамында да
өсы құбылыс бар:
қүра/й/лы
(құрайды).
4. Қазақ тілінде сөз бен қөсымш а арасында
қөйы лы п айтылатын қыстырма дыбыстармен
қ а та р қ ө с ы м ш а л а р а р а с ы н д а қ ө й ы л а т ы н
қыстырма дыбыстар кездеседі. Олар
-ғыла (-гіле,
-қ ы ла , - к іл е ), - м а л а / - м е л е
с и я қ т ы аш ы қ
буындардан тұратын күрделі жұрнақ арасына
қөйылып айтылады да, бір буын жабық буынға
айналады.
Қ азір гі
қ а з а қ
тіл ін д е
- ғ ы л а / - г і л е
жұрнағының
-ғышта/-гіште
болып айтылуы жиі
кездеседі. Мысалы,
алғыіита, айтқышта, бергііите,
барғышта, ж азғы іит а, келгіш т е, көргіште
қарағышта, соққышта, тыққышта, тартқышта,
түйгіш т е, тергііите, үргіште
т.б.
-ғы ш т а
ж ұрнағы ны ң арасы на / ш / қыстырма дыбысы
қойылып айтылғанын
соққыла-соққышта, үргіле-
үргіште
сияқты вариантгардан аңғаруға болады.
Ал,
алғы ла, айтқыла, бергіле, қарағыла
сияқты
создер қазіргі тілімізде қолданы лм ағаны м ен
бұрын айты лғаны н, кейін ұмытылғанын басқа
түркі тілімен (мэселен, қы рғы з) салыстырып
отырып көз жеткізуге бөлады.
|


title: СӨЗ ҚҮРЫЛЫМЫНЫҢ ҮЛҒАЮЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
СӨЗ ҚҮРЫЛЫМЫНЫҢ ҮЛҒАЮЫ 161
ЕСКЕРТУ: -ғышта, -гіште күрделі жұрна-
ғын
-ғыш және
-та ж ұрнағы нан біріккен деп
есептейтін ғалымдар да бар. Бұл көзқараспен
келісуге болмайды. Сын есім тудыратын -ғы ш
ж ұрнағы ж алғанған сөзге етістік тудыратын
-ла (-ле, -де, -де, -та, - т ^ ж ұ р н а ғ ы жалғанбайды.
-ла, -ле ж ұрнағы тек сапалы қ сын есімдерге
жалғанады. Сондықтан да
сезгіште, білгіште деп
айта алмаймыз.
Ал
-м а л а /-м е л е күрделі ж ұрнақтары ны ң
арасы на қойы лы п айтылатын / ш / қы стырма
дыбысы жиі кездеспейді. М ысалы,
ж ырмала- жырмышта, тырмала-тырмыіитач.Ь. Бірақ бұл
жұрнақ арасына / ш / қыстырма дыбысынан басқа
дыбыстар да қойылып айтылу кездеседі:
тізбеле- тізбе/к/те, тартпала-тартпа/к/та, ұйпала-ума /ж /да, түртпеле-түртпе/к/те т.б.
6. Дауыссыз / т / дыбысына біткен бір буынды
сөздерге етістік тудыратын
-ык, -ік жұрнақтары
жалғанғанда / т / қыстырма дыбысы пайда болып,
созылыңқы (гемината) құбылысы жүзеге асады.
М ысалы,
от-ык-от/т/ык-оттык, тот-ык-тот- /т/ык-тоттык, жет-ік-жет/т/ік-жеттік, сат- ык-сат /т /ык-сатт ык т.б.
7. Дауыссыз / с / ды бы сы на аяқталған сөзге
-ык жұрнағы жалғанғанда тағы бір / с / қыстырма
дыбысы пайда болады. Бірақ бұл құбылыс арқылы
пайда болған ссды бы стары (гемината) керігуге
(диссим иляция) ұш ырап, кейінгі
с дыбысы / т /
ды бы сы на айналады. М ысалы,
м а с+ ы к-м а с/с/ ык-мастык, бас+ык-бас/с/-ык-бастык т.б.
Мэ саған сөзі сезім-күйді білдіріп, одағай
қатары н а өткенде тіркес арасы нда тағы бір
қы стырма дыбыс пайда болады. Бірақ бұндағы
сс дыбыстары керігуге ұш ырамай, созылыңқы
күйде айтылады. Мысалы,л*э
саған - мәссаған. 8. Сөз аяғы /н /, /л /, / з / дыбыстарына біткен
етістіктерге
-ык жұрнағы жалғанса, /д / қыстырма
дыбысы пайда болады. М ы салы
, к ө н + ік-кө н/д / ік-көндік, ш ал+ ы к-ш ал/д/ы к-ш алды к, еміз+ ік- еміз/д/ік-ем іздік, тамыз+ык-тамыздык■ Бірақ
қыстырма дыбысты және қы стырма дыбыссыз
варианттары жарыса қолданыла береді.
Әңгіме болып оты рған ж ұрнақ етістікке
жалғанбай да осы / д / қы стырма дыбысыны ң
пайда болатын кезі болады. М ысалы,
рызык- рыздык. Араб тілінен енген бұл сөздің арасында
/ д / кыстырма дыбысыны ң қойы лы п айтылуы
тек
ы-ры-зык болып А -БА -БА Б буын үлгісінде
сөздің екінші буыны ж абық буынға /А -Б А Б -
БА Б/ айналу амалын корсетеді. С ондай-а
кж өн созінен
ж өндік етістігі ж а с а л ғ а н д а да / д /
қы стырма дыбысы бар. Бірак
жон сөзі етістік
емес, зат есім. Біздің ойымызша, бұл сөз (
жөндік) ж о ғ а р ы д а ғ ы м ы сал д ар д ы ң ан а л о ги я с ы м е н
жасалған болуы керек.
9.
-ы к /-ік ж ұрнағы / й / , /р /д ы б ы с ы н а аяқ-
талған сөзге жалғанғанда / л / қыстырма дыбысы
пайда болады. М ысалы,
к и + ік -к и /л /-к и л ік , ій- ік-ій /л/ік-и лік, шүй+ік-шүй/л/ік-шүйлік, бөр+ік- бөр/л/ік-бөрлік т. б .
10. / й / үнді ды бы сы на біткен етістікке
-ы н / -ін өздік етіс жұрнағы жалғанғанда / с / қыстырма
дыбысы пайда болады. М ысалы,
сүй+ ін-сүй/с/ ін-сүйсін, түй +ін-түй/с/ін. 11. Қыстырма дыбыс қою арқылы қатар кел-
ген аш ы қ буы ндарды ң бірін ж абы қ буы нға
ай н алд ы р у Ш ы ғы с д и алектісін д е дауы ссы з
д ы б ы сқа біткен үстеу сөздерге
-ы ры к/-ірек жұрнағы жалғанғанда жүзеге асады. Үстеу сөздің
соңғы дауыссызы қатаң болса / т / , ұяң, үнді
болса, / д / қыстырма дыбыстары келеді. Мысалы,
пэс +ірек-пэс/т/ірек-пэстірек, кеш + рек-кеіи/т / р е к -к е ш т ір е к , б ү р ы н + ы р а к -б ү р ы н /д /ы р а к , т ө м е н + і р е к - т ө м е н / д / і р е к - т ө м е н д і р е к , былай +ырак-былай/д/ырак-былайдырак т.б.


title: Үстемелеу іірііш іиміие байланысты

text:
9.7.2.3. Үстемелеу іірііш іиміие байланысты қойылатын қыстырма дыбыстар Біз жоғарыда жабық буынмен айту үрдісінде
де үстемелеу принципі барын айтқан болатынбыз.
Д еген м ен ж а б ы қ буы н м ен айту үрдісі мен
үстемелеу принципі бір емес. Үстемелеу принципі
әлдеқайда кең амал. Сондықтан жабық буынмен
айту үстемелеу принципінің бір түрі ғана деуге
болады. А йталы қ
м э саған сөзінің
м эссаған болып айты лы п, одағай сөздердің қатары на
ө т у ін д е ж а б ы қ б у ы н ж а с ау а м а л ы д а ,
с дыбысының созылыңқы айтылу арқылы эмфаза
жолымен м ағы наны күшейтіп жеткізу амалы да
бар. Сөз мағынасын үстемелеп айтуда қыстырма
дыбыстардың ролі күшті.
Ашық буынды жабық буынға айналдырмай-
ақ осылайш а басы арты қ / т / ды бы сы н қойып
айту
кабырға-кабыртка, сыпырғы-сыпырткы, суы р м а ла -суы р т п а ла с и я қ ты вар и ан ттар д а
кездеседі. М үмкін
таты, кату, дшь/сөздерінің
тэтті, катты, ашшы{ жаз.: ащы) болып айтылып
қалыптасуы да м ағы наны күш ейтіп, үстемелеу
жолымен жүзеге асқан болар.
Басы кату болса, аяғы тату болады деген мақалдың
“Басы катты болса, аяғы тэтті болады ”дейтін вариантының
сақталуы да осы пікірді дәлелдей түсетін сияқты.
162
іҮшғФинолш ия Қос сөздердің жасалу барысында да үстемелеу
принципі бары аны қ. Ол туралы әңгіме кейін
айтылады. Ал қос создердің арасында пайда
болатын дауысты ж әне дауыссыз дыбыстар да
бар. М ысалы,
тұп-тура сөзінің
тұпа-тура, теп- теңсозін тепе-тең, көп-көрнеу, тап-тал диусдемей
көпе-көрнеу, т апа-т ал түс, ап-ақ демей аппақ
деп бір-бір ды бы с қосы п айту да үстемелеу
принципі барын айту абзал.


title: Селбеспелі дыбыстар - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
9.7.3 Селбеспелі дыбыстар Сөз құры лы мы н ұлғайтуға себеп болатын
амалдың бірі - сөз соңынан қосылып айтылатын
дыбыстар. Бұндай дыбыстар оқулықтар мен кей
әдебиеттерде сөз болып жүрген
банк-банкі, киоск- киоскі, ромб-ромбы, іитамп-штампы сияқты басқа
тілден енген сөздерде ғана емес, төл создерімізде
де жиі кездеседі.
Селбелеспелі дыбыстардың тілімізде пайда
болу ж олына қарай бөлсек, үстемелеу принципі
және жабық буынмен айту үрдістері қайталанады.
1.
Үстемелеу принцпі көбінесе бір ған а
жабық буында айтылатын
жон, бүк, он, іиік, тік, нак, тарс, лық, сүр сияқты сөздерге дауысты дыбыс
қосылып айтылып, жшь/,
бүге, оне, шіге, тіке, нақа, тарса, лықа, су/?/түрінде айтылады. Сөз соңында
кездесетін
а, ы, і сияқты дауысты дыбыстардың
сөзге қосар лексикалы қ немесе грамматикалық
мағынасы болмағанымен “кездейсоқ құбы лы с”
емес сияқты . Оны мына жағдайдан аң ғаруға
болады: бірінш іден, дауысты дыбыс қосы лы п
айтылып жүрген сөздер экспрессивті-эм оцио-
налдық м ағы налы сөздерден тұрады. О ларға
д а у ы с ты д ы б ы с т а р қ о с ы л ы п а й т ы л ғ а н д а
экспрессивті-эм оционалды қ м ағы на күш ейіп,
а й т ы л ға н д а с ө й л еу ш ін ің ой ы н а р ты ғы м ен
ерекшелеп жеткізуге көмектеседі. М эселен,
т ік- тіке, нақ-нақа, бүк-бүге, шік-іиіге, коктем-кәктеме, дэйім-дэйімі сияқты жоғарыда айтылған сөздерде
осындай мағына күшейткіштік қызмет атқарады.
Е к ін ш ід е н , д а у ы с ты д ы б ы с қ о с ы л ы п
айтылатын создердің ішінде бір буынды сөздердің
ішінде кобірек кездесуінде де білінер-білінбес сыр
жатқан сияқты .
Тік, нақ, тарс, лық, жөн т.б.
сөздерді сөйлеуш і ж абы қ буынды өзгертпей
нықтап айтса да, м ағы на нақты лығы сақталар
еді, бірақ сөйлеуші өны дағдылы айтылысынан
өзгертіп сөзу арқылы ерекше естілу мүмкіндігін
жасайды. Ал екі не өдан да кеп буынды сөздерде
дауысты дыбыс қөсып айтудың аз кездеспеуі бұл
тэсілді (ұлғайтып айтуды) көтере бермейтінін
керсетеді.
Біздің бұл өйымызды жыл мезгілін білдіретін
жаз, күз, қы с сөздері бір буынды сөз бөла тұрып
селбеспелі ды бы ссы з айты лы п, екі буынды
к о к т е м с ө зін е
е д ы б ы с ы н ы ң қ ө с ы л ы п
дыбысталуы қайш ы келуі мүмкін. Бірақ бұл
қайш ы лы қ тек сырттай қарағанда ғана еске
алынады.
Көктем сөзінің ішкі мазмұны (жанға
жылылық ұялататын кектем шуағы, масайратып
к ө к к е б ө л е н г е н к ө р к і) э к с п р е с с и в т і к -
эмөциөналды қ м ағы н а жамап, дауысты дыбыс
қөсып айтуға себеп бөлған деп есептеуге бөлады.
2.
Жабық буынмен айту үрдісіне байланысты
сөз сө ң ы н а қ ө й ы л ы п ай ты латы н дауы ссы з
селбеспелі дыбыстардың көпшілігі (Б)А Б+БА
буын үлгілеріндегі сөзге жалғанып (Б)А Б+БА Б
үлгісінде айтылады. Мысалы,
м үлде-м үлдем , бөкпе-бокпен, майса-майсаң, тепкі-тепкін, тақ- та-тақтай, бәлки-бэлкім, қалқа-қалқан. Бұл үлгі
қөс сөздерде де кездеседі. Мысалы,
бірте-бірте- біртін-біртін, алқа-салқа-алқам-салқам т.б.
Сирек бөлса да үш буынды (Б)А +БА +БА
ү л г іс ін д е г і с е з д е р г е д а у ы с с ы з с е л д е с п ел і
д ы б ы с т а р ж а л ғ а н ы п (Б )А + Б А -Б А Б буы н
үлгісінде айтылады. М ысалы,
пыйала-пыйалай, әуелі-эуелім и ла һ и -и ла һ и м -ы ла й ы м , коріне- корінеу/корнеу т.б.


title: Тұлғасындар (субморф) арқылы соз - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и...

text:
СӨЗ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ ҰЛҒАЮЫ
163
9.7.4.1. Еркін тұлғасындар
Еркін қолданылатын тұл ғас ындарға
мейір +ім,
қайыр+ым, сауыр+сын, самауыр+ын, есті+яр,
көбіне+се, шын+щайтсияқты -ым, -сын, -ын, -ияр,
-с е ,
-т у а й т
б ө л ш е к т е р і ж а т а д ы .
Б ұ л
тұлғасындардың сөз құрамында болу не болмауы
сөз мағынасына әсер етпейтіндіктен, тұлғасынды
және тұлғасынсыз сөз жарыса қолданыла береді.
С онды қтан да
самауыр - самаурын, сауыр -
сауырсын, есті - естияр, көбіне - көбінесе, шын -
іиынтуайт
сөздері бірінің орнына бірі қолданыла
береді.
Тұлғасындардың бұл тобының сөзге жалғану
тәртібі төмендегідей болып келеді.
1. Р дыбысына аяқталған зат есімдерге
-ым,
-ім , -ын, -ін
тұлғасы ндар ж алғаны п айтылады.
М ысалы,
самауыр - самауыр+ын, мейір-мейр+ім,
қайыр-қайыр +ым
.
М ұндағы
-ым,
-ь/ятұлғасындары етістіктен
зат есім тудыратын
-ым, -ын
(
қыс+ым, шық+ын
дегендегі) жұрнақтары сияқты болып келеді.
2.
Онша, сонша, осынша, м ұнш а
си яқты
үстеулер мен
қанша, неше
сұрау есім діктеріне
-м а, -м е
тұлғасы ндары ж алған ы п ,
сонша+ма,
о с ы н ш а + м а , қ а н ш а м а , н е іи е м е
т ү р ін д е
қолданылады. Бұндағы
-м а -
ның тұлғасын болу
себебі - етістіктен
есім сөз туды раты н
-м а
ж ұрнағы нан да (суы р+ма дегендегі), болымсыз
етістіктудыратын қосымшадан да
(барма, келме)
өзгешелігі бар. Қ осы лған сөзіне ондай м ағы на
жамап тұрған жоқ. Сондықтан тұлға (морфема)
бола алмайды.
3. Аталған үстеулердің (
ошиа, сотиа, осынша,
мұнша)
және
қанша сұрау есімдігінің соңына -лық
^ к е й д е
-лық+ты
“ қосы м ш алары ” ж алғанады ,
бірақ м ағы на өзгертпейтін тұлғасы н қызметін
атқарады . С о н д ы қтан да
оніиа - онш ама -
онш алы қ - онш алықт ы, сонша - сонш ама -
соншалық - соншалықты, осынша - осыншама -
осыншалық - осыншалықты, мұнш а - мұнш ама
- мұншалық - мұншалықты, қаншама
-
қаншсиіық
- қаншалықты
түрінде жарыса қолданылатын,
әрқайсысы төрт-төрттен вариантгарға ие болған.
4.
Қ апы
с ө з ім е н б ір ге
қ а п и я
с ө з ін ің
айты луы ндаш /тұлғасыны кездеседі. Ал, осы сөз
ж аты с с е п т ігін д е тұ р ы п
қ а п ы д а -қ а п и я д а -
қапыста-қапелімде
болып та айтылады.
Сонда
ия
мен біргес, лім тұлғасындары пайда болады.
5. Тіліміздегі
биттей, титтей, құйттай
сөздері
-ым, -ім
тұлғасындары арқы
лыбитімдей,
титімдей, құйтымдай
варианттары жасалған.
Осы сияқты сөз бен қосымш а жігінде
-атай
т ұ л ғ а с ы н ы е р к ін қ о л д а н ы л ы п
ж а зы м -
жазатайым
варианты пайда болған.
6. Кейбір есім сөздердің соңына
-ес, -ыс, -іс,
-/штұлғасындары қосылып айтылады. Мысалы,
бел-белес, дөң-дөңес, мән-мэніс, кең-кеңіс, кен-кеніш.
7.
-дай, -дей, -тай,
-/ггейжұрнақгары жалі анған
зат есімдерге
-ын, -ін
тұлғасы ндары қосылып
айтылып, қимылдың үдемелігін байқатады.
-ын, -ін
тұлғасы ндары сөз бен қосымш а
а р асы н а қ о й ы л ы п а й ты л ға н д а да күш ейту
мағынасынтудырады. Мысалы,
қалайша, бұлайиіа,
осылашиа, баріиа, әзірше
үстеулері
қалайынша,
бұлайынша, осылайынша, барынша, әзірінше
түрінде
қолданы лы п оты рады .
Бұл то п қ а
м ейлінш е
үстеуін қосуға болады.
8. Сын есімдердің қолданы сы нда экспрес-
сивтілік жиі кездесетіні белгілі. Бірақ сөйлеуші
өз ойын сезімге орап, көңілге дөп тиетіндей етіп
айту мақсатында күнделікті қолданылып жүрген
сын есімді онан әрі күшейтіп жеткізуге ұмтылады.
Сондықтан да тілімізде сын есімнің
-лы, -лі, -ды,
-ді, -ты, -т і
ж ұ р н а ғ ы сы н е с ім н ің өзін е
ж а л ғ а н ы п , с а п а н ы ң к ү ш е й т іл іп , ә с е р л і
айтылуына себеп болады. Бұндай қолданыстарға
қызық-қызықты, зиян-зиянды, дәл-дэлді, кесір-
кесірлі, күпт і-кұпт ілі, нақты-нақтылы, лайы қ-
лайықты, ұзақ-ұзақты (ұзақты күн дегенде), шат-
іиат т ы
(ш а т т ы
з а м а н )
с и я қ т ы
с ө з
варианттарының жасалуын келтіруге болады.
Бұл мысалдардағы
-лы (-лі, -ды, -ді, -ты, -ті)
ж ұрнақтары озінің сын есім тудыратын қы з-
метінен айыры лған, тек күшейту, әсерлі жеткізу
тәсіліне ие болып, тұлғасы н ретінде қолданып
тұр.
Мұндай қолданыс қатыстық сын есім ретінде
қолданылған зат есімнен де байқалады.
лы
тұлғасыны
-дар, -мал, -ман
сияқты сын
есім тудыратын шеттен енген ж ұрнақ үстіне
жалғанады. Бұл жағдай күшейту мақсатымен
қоса, сөйлеушіге
-дар, -мсиі, -ман
жұрнақтарының
н ақты тү сін ік ті б о л м ауы н а да б ай лан ы сты
қолдануы мүмкін. М ысалы,
мейірбан-мейірбанды,
бауы рм ал-бауы рм алды , ақы лдар-ақы лдарлы ,
жайдары-жайдарлы
т.б.
Сын
есімге
-лы
ж ұрн ағы н ы ң ж алғаны п,
тұлғасынға айналуы ерте басталған амал сияқты.
Қазіргі тілімізде сын есім ретінде қолданылудан
қалған
сүйік, оқымыс, үйреншік
сияқты сөздердің
сүйікті, оқымысты, үйреншікті
болып қолданылуы
осы ойға жетелейді.


title: МОРФОНОЛОГИЯ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
МОРФОНОЛОГИЯ 9.
-лы тұлғасы ны
кажет, тиіс, керек сияқты
модаль сөздерге де ж алғаны п,
кажетті, тиісті, керекті деген варианттар жасайды.
ЕСКЕРТУ: Сын есімдерге жалғанған
-лы, -лі жұрнақтарының тұлғасын ретінде қолданылуына
оның антонимдес жұрнағы
-сыз (-сіз)-дің қатысы
жоқ. Мәселен,
зиянды, кызыкты д еген де
-ды, -ты тұлғасын болса,
зиянсыз, кызыксыз дегендегі
-сыз қосымша морфема (жұрнақ) болып тұр.
10. Кейде
-м ак (-бак, -пак) пішінді есімшеге
-шы, -іиі “ж ұ р н а ғ ы ” ж а л ға н ы п ай ты лад ы .
М ысалы,
бармак-бармакшы, алм ак-алм акш ы , к е л м е к - к е л м е к ш і, ж е т п е к -ж е т п е к ш і т .б .
Есімшенің бұл формасында жұрнақ сияқты
-шы, -іиі элем енті еш қан д ай м ағы н а қосп ай , тек
тұлғасы н ретінде қолданылып келеді. Қ азір гі
қ а з а қ әд еб и тіл ін д е
- м а к піш ін д і есім ш ед ен
-макш ы пішінді есімш енің жиі қолданылатыны
анық байқалады.
11. Қазіргі қазақ тілінде
кеіи-кешір, шұба- іиұбыр, жекі-жекір, ұза-ұзар, каңғы-қаңғыр сияқты
варианттармен қолданылатын етістікгер кездеседі.
Екінші жұптардағы басы артық /Р /д ы б ы сы н ы ң
қ о с ы л ы п а й т ы л у ы н с е л б е с п е л і д ы б ы с қ а
жатқызуға болар еді.
Көп-көпір, ескі-ескір сияқты
сын есімнен етістік тударытан
-р ж ұрнағы ны ң
үлгісімен (аналогиясымен) паііда болғантұлғасын
деп есептедік.
12.
Барша, ерекше, калайша сөздеріне жалғанып
тұрған
-ша, -ше өзі омонимдес ж ұрнақтардың
м ағы насы н бере алмайды. Сонды қтан да бұл
сөздер
-ша, іие тұлғасынажалғанбаған сөздермен
вариант ретінде қолданыла береді.
13.
Әне, міне, кэне, мәселен есімдіктері мен
сөйлеу тііінде қолданатынагә/? шылауына шығыс
тілінен енген
-ки қосымш асы жалғанады. Бірақ
ол ешқандай мағына қоспайтындықтан тұлғасын
ретінде ғана қолданылады.
14. Қазіргі қазақ тілінде нақ сөзі
нағыз, нык сөзі
нығыз ретінде де айтылады. Бұндағы
ыз- д ы ң да ж а л ғ а н ғ а н с о зін е қо сы п тұ р ғ а н ы
мағынасы күшейту ғана.
15.
Мык созінің мағынасы
шеге ұғымын
аң ғартаты н ы белгілі. Б ір ақ осы созге
-ты жұрнағы жалғаны п
күшті деген ұғым береді.
Ал
-ым жалғанып тағы да сол мағынаны береді.
Мұндағы
мыкты (шегелі) созінің мағы насы
ауыспалы мағынада қолдану арқылы қалыптасса,
мығым сөзі тұлғасын арқылы пайда болған.
16. Кейбір тұлғасындар бірлі-жарым сөзге
ғана ж ал ған ған ы м ен сөзбен аңғары лм астай
кірігіп қолданылатын дәрежеге жеткен. Мысалы,
көбіне деудің орнына
көбінесе, көбінекей деп,
есті сөзін
естияр деп,
күпті сөзін
күптігей, зығыры кайнады деудің өрнына
зығырданы кайнады, құралпыдеумен бірге
кұралпылас деп, шын сөзін
ш ынтуайт, м а ң сөзін
м а ңай , м әрт е сөзін
мэртебе, егер сәзін
егерде деп
-се, -кей, -ияр, -гей, -дан, -лас, -туайт, -ай, -бе, -де тұлғасындарын
қөддану ерекше назар аударуды қажет етеді. Осы
мысалдардың ішінде
көбінекей, күптігей сияқты
сөздерді есептемегенде, қалғандары түгел әдеби
тілде жарыса қөлданылатын сөздер.
17. Қ азақ тілінде
кенет , тосын, т іпт і үстеулеріне ш ығыс септігі жалғаны п, бастапқы
тұлғасымен вариант жасалады. Мысалы,
кенет- кенеттен, тосын-тосыннан, тіпті-тіптен. 1)
Б ір д ен ү с те у і
-д е н ш ы ғ ы с с е п т ік
жалғауының, мағынасы көмескіленіп жасалғаны
белгілі. Осы үстеуге шығыс септік жалғауы қайта
жалғанып та қөлданылады.
М ысалы,
бірденнен. С өйлеу тілінде бұл
ж а ғд а й бары с сеп тігі к ө р сетк іш тер ін д е де
байқалады. М ысалы,
м а ға н -м а ға н ға , саған- сағанға, оған-оғанғат.б. Сөндай-ақ
-ған, -ген пішінді есімше
кұсайды (ұксайды) сөзімен тіркескенде де барыс септігінің
-ғ а , -ге ж алғауы арты қ қөй ы лы п айтылуы
кездеседі. М ысалы,
барған кұсайды - барғанға кұсайды, келген кұсайды - келгенге кұсайдыт.Ь. Дәл осы сияқты
көбісі, кайсысы сияқты
создерде тәуелдік жалғауы бірінің үстіне бірі
ж алғанған. Бірақ
көбі мен
көбісі вариант ретінде
қолданылса,
кайсы мен
кайсысы қазіргі қазақ
тілінде мағына жағынан алшақтап, тек соңғысы
ғана тәуелдік пішін мағынасын береді.
Ол, бұл, сол есімдікгері тәуелденгенде 3-жақта
онысы, бұнысы, мұнысы, сонысы болып айтылуында
да екі тэуелдік жалғауы (ы-еы) қатар жалғанып
тұрғаны н көруге болады.
18. Көптік пішінде тұрған сөздерге көптік
жалғауы ж алғануын әдетте қате қолданысқа
ж атқы зуш ы лы қ бар. Бірақ тілде бұл жағдай
қ о л д а н ы с т а а з а й ғ а н ж о қ . Х а л ы қ ты ң бұл
п іш ін д ерді қо л д ан у ы н ы ң азай м ауы еселеу
принципінің нәтижесі болу керек. Сондықтан
бэріңіз деудің орнына
бэрілеріңіз, барлығыңыз- барлыктарыңыз, біз деумен бірге
біздер деп
күшейтіп айту бар құбылыс.
Осы көптік пішін арқылы сөз мағынасын
еселеп күшейту қос сөздердің қолданылысында
да байқалады. Ж оғары да айты лған
бэрі сөзінің
қай талам а қөс сөз ретінде
бэрі-бэрі бөлып
а й т ы л у ы н д а е с е л е у п р и н ц и п ін е н б а с қ а


title: - к е с т е . Д а у ы сты ды бы стар ды ң


С Ш Қ ¥ Г Ы Л Ы 1 У 1 Ы П Ш Г 4 і л г ш и ш байқалатын м ағы на жоқ.
Лсыға сөзін
асыға- аптыға, асыға-үсіге сияқты қос сөзбен де беруге
болады .Л сы ғасөзінін өзі тұрса да, онын орнына
аталған қос сөздер тұрса да жылдам, шапш ан
қимылды білдіру бар. Бірақ үңіліп оқыған адамға
қос создер қ о л д а н ға н д а м ағы н а кү ш ей ед і,
бейнелілік артады.
Қос сөздердің осы қолданыстарына қарап,
оны (қос сөздерді) еселеу принципі негізінде
қал ы п тасқан м о р ф о н о л о ги ял ы қ тәсіл деуге
болатын сияқты . Қ азақ тіл білімінде қос создер
күрделі сөз және аналитикалық форма жасаудың
ерекше тәсілі ретінде қаралып келгені белгілі.
Басқа күрделі сөздердің сыңарлары сабақтасып
келсе, қос сөз сыңарлары салаласа байланысады
д е п қ а р а л а д ы . Ш ы н д ы ғ ы н д а , с а л а л а с а
байланы сқан сөздер заттар мен құбылыстарды,
қимыл-әрекетті даралап, санамалап жеткізсе, қос
сө зд ер ж и н а қ т а п , к ү ш е й тіп , д ү р к ін д іл ік т і
арттырып көрсетеді. Демек, қос сөздің жасалу
жолын салаласа байланысу жолынан өзгеше тәсіл
деуге толы қ болады. А йталық,
қара-қара, қап- қара, шақүр-шүқыр қос сөздерінің сыңарларын
салаласа байланысқан деуге болмайды.
Осындай жағдайда қарағаннан болар жалпы
тіл білімінде қайталама қос сөздерді м орф оно-
л о ги ял ы қ құб ы л ы с ны сан ы н а (объ ектісін е)
жатқызып жүр.
Қос создердің жасалу жолы сан алуан, бірақ
қ а й - қ а й с ы с ы д а а ң ғ а р т а т ы н м а ғ ы н а с ы н
сыңарларының мағынасымен түгелдеп, солардың
(с ы ң а р л а р д ы ң ) қ о с ы н д ы с ы н а н ш ы ғ а р у ғ а
болмайды.
Тау-тас, қазан-ошақ сияқты м ағы -
налы создердің қосарлануынан жасалғандарының
м ағы налары
тау мен
тасты, қазан мен
ошақты н ақты атап т ұ р ғ а н ж о қ. Б ір а қ б әр ін д е де
,ж и н а қ іа п , к ү ш е й т іп , ә с е р л і ж е т к ізу бар.
С онды қтан қос сөздің жасалу жолы сөздердің
грамматикалық байланысы арқылы тіркескенін
(сабақтасып не салаласып) дэлелдейтіндей жол
жоқ. Бұл - бір.
Екінш іден, қос сөздердің сы ңарлары ны ң
ды бы с қосы л у , д ы бы с түсу, д ы бы с алм асу
арқылы айтылуына қарай фонетикалық тәсілдің
қатысы бары сөз болып жүр. Бірақ сол озгерістің
бәрі де ф о н е т и к а л ы қ за ң ға қай ш ы немесе
ф о н ет и к а л ы қ заң м ен түсіндіруге көн бей ді.
Мысалы,
ет-мет, сүт-мүт, ат-мат, нан-пан, қыз- пыз, түз-пүз сияқты қос создердің сыңарлары
жігіндегі т м , нп, зп дыбыстарының қатаңнан
кейін қатаң дыбыс, ұяң, үнді дыбысган кейін
ұяң не үнді келеді дейтін заңына қайш ы. Ал
екінші сыңарларды ң бірінші ды бы сы ны ң бір
дыбысқа
щуүуыат-мат, ет-мет , немесе н-п
(нан- пан), қ-п (
қ ы з-п ы з ), т-п (
т ү з-п ү з) түрін де
дыбысталып дыбыс алмасудың жүзеге асуы -
фонетикалық заң түсіндіре алмайтын өзгерістер.
Ал қөс сөз сы ң арлары ды бы с үндестігі
(сингарм өнизм ) заңы на да бағы н а бермейді.
М ысал ы,
айқай-үйқай, оқта-текте, асығып-үсігіп, ем-дом, арық-түрық, жарқ-жүрқ, тарс-түрс, жалт- жүлтт.Ъ. Керісінше сингармөнизм заңын “бұзу”
арқылы аңғартар м ағы насы н дәлдеп, нақтылап
жеткізуге мүмкіндік алады.
Демек, фөнетикалық тәсіл деудің де қисыны
келмейді. Сөнымен қөс сөздердің қөсарлама түрі
бөлсын, қайталама түрі бөлсын жеке сыңарлары
жеткізіп айта алмайтын үстеме м ағы на туғызу
үшін қөлданылатын морфонөлөгиялық құбылыс
болып шығады.
9.7.4.2. Дәнекер тұлғасындар
Д әнекер тұлғасы ндарды ң еркін тұлғасы н-
дардан айырмашылығы - сөз құрамында міндетті
түрде қөлданы латы нды ғы ж әне тек мөрфема
жігінде ғана кездесетіндігі. Оның үстіне дәнекер
тұ л ға с ы н ж а л ғ а н ғ а н сөздер вар и ан т ж асай
алмайды. М әселен,
титімдей деген сөздегі
- ім- нің еркін тұлғасы н екендігін түсіріп айтуға
бөлатыны на қарай білеміз. Ал
келімсек деген
сөзден - ш -ді түсіріп айту мүмкіндігі жөқ. Себебі
өны ң (ш -н ің ) дәнекерлігінсіз кел және
-сек мөрфемалары тіркесе алмайды.
Дәнекер тұлғасындар да еркін тұлғасындар
си яқты сөз жасап ж әне сөз піш ін тудыруға
қызмет етеді.
Д әнекер тұлғасындар, негізінен, өзіне ұқсас
ж ұрнақтарды ң қөлданылу үлгісімен ж алғаны п
өтырады. С өнды қтан да тілімізде етістіктен зат
есім тудыратын
-ым, -ім; -ын, - ін; -м а, -м е ж ұ р н а ғ ы м е н ө м ө н и м д е с т ұ л ғ а с ы н д а р ғ а
төқталамыз.
1.
-ым, -ім тұлғасындары.
а)
-ым, -ш тұлғасы ндары , негізінен, түбір не
негіз етістіктерге сын есім тудыратын
-паз (-лы, -лі, -ды, ді, -ты, -ті),- сыз(-сіз), -сшсжұрнақтары
ж алған ған да етістік тудыратын
-сыра ( - сіре) жұрнақтары тіркескенде дэнекерлік етеді.
1. Сын есім туды раты н
-паз (-лы , -лі, -ды, -ты, -ті), -сыз (-сіз), -сақ (-сек) жұрнақтары есім
сөздерге тікелей жалғанатын бөлса (
аспаз, ойлы, ж еміссіз, м а л с а қ ), етістікке тек
-ы м , -ім ,


title: іү ш г ір и іш л ш и я - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
166
іү ш г ір и іш л ш и я
тұ л ғасы н д ары арқы л ы ж ал ған ы п , сын есім
тудырады. М ысалы,
қыдырымпаз, ж асампаз,
қелісімпаз, ж ағымды, ж ағымсыз, тартымды,
тартымсыз, ж үғымды, жүғымсыз, жарамды,
жарамсыз, жарамсақ, сүрамсақ, келімсеқ
сияқты
сөз жасалады.
Ескерту: -ым, -ім
тұлғасындары етістіктен
зат есім тудыратын
-ым, -ім , -м
жұрнақтарымен
дыбыстық ж ағы нан да, етістікке жалғану тәртібі
жағынан да өте ұқсас. Сондықтанда морфология
жөнінде жазылған әдебиеттерде (оқулық болсын,
монография болсын) бәрі де зат есім тудыратын
жұрнақ ретінде аталып келеді.
Ш ы н д ы ғ ы н д а б ұ л а р д ы ж ұ р н а қ ж ә н е
т ұ л ғ а с ы н р етін д е бөлудің қ и ы н д ы ғы көп .
Мәселен,
білімпаз, өнімді, өнімсіз, сенімді, сенімсіз
деген сөздер мен
қыдырымпаз, тартымды, үнамды,
үнамсыз
сияқты сөздердің сырттай қарағанда
жасалу жолы ж ағы нан еш қандай өзгешелігі ж оқ
с и я қ т ы . Б ір а қ м о р ф е м а ғ а ж іктеп к ө р с е к ,
бұлардың айырмаш ылығы бірден анық көрінеді.
М әселен, алғаш қы топтағы сөздердегі
-паз, -ды,
(-ді), -сыз (- сіз)
ж ұрнақтары білім, өнім, сенім
деген зат есімдерге (етістіктерден ж асалған зат
есімдерге) ж алғаны п сын есім пайда болған. Ал
екінші топтағы сөздерді олай түсіндіру мүмкін
емес. Анықтап айтсақ,
қыдырым, тартым, үнам
сияқты етістіктен ж асалған зат есім жоқ. Бізге
қыдыр, тарт, үна
етістіктері мен
-паз, -ды, -сыз
жұрнақтары ғана белгілі.
Қыдырымпаз, тартымды,
үнамды, тартымсыз, үнамсыз
сын есімдерінің
м ағы н асы да осы сөздер мен қосы м ш ан ы ң
мағыналарының қосындысынан туып тұр. Демек,
соңғы топтағы сөз ішінде тұрған
-ым, -ім
сөзге
қосатындай м ағы насы ж оқ тұлғасы ндар екені
белгілі болады.
ә) Е тістікке
-ым
тұл ғасы н ы арқы лы
-ш а,
-дік
ж ұрнағы ж алған ы п , зат есім жасалады.
Мысалы,
қос-ым-ш а, көр-ім-дік.
Ал
-шы, -сі
жұрнағы жалғанып сын есім жасалады. Мысалы,
ж ылы-м-ш ы, бол-ым-ш ы, к ү л - ім - с і
т.б. Кейде
-ым, -ім
тұлғасы ны ж алғанған етістік зат есім
сияқты тәуелденуі де мүмкін.
б)
-ім , -ым
тұлғасы ндары етістікке
-сыра,
(-сіре), -сы, (-сі), -де
жұрнақтары жалғанғанда да
дәнекерлік қы змет атқарып, етістіктің пішінін
(формасын) жасайды. М ысалы,
жыла-м-сыра,
күл-ім-сіре, өл-ім-сіре, қыл-ым-сы, күлімдет.б.
Өлімсіре
сөзінің құры лы м ы ндааяш зат есімі бар
сияқты болып көрінуі мүмкін. Негізінде
өлімсіре
сөзіндегі -ім -н ің зат есім жасап тұрм ағаны н
өлеусіре-өлусіре
варианттарынан көруге болады.
в)
-ым, -ім
тұлғасындары сөзбен қосымш а
арасында ғана емес, тіркескен сөздер арасында
да кездеседі.
Күлім қақты, күлім көз
сияқты
тіркестерде,
күл
етістігі мен
қақ
етістігін,
күл
етістігі мен
көз
зат есімінің тіркесу мүмкіндігін
жасап, дәнекерлік қызмет атқарып тұрған
-ім
тұлғасыны.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Е скерту - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
Е скерту: К ү л ім
с ө з ін ің ж е к е т ұ р ы п
тіркескеніне қарап, кей ғалымдар оны (-ш -д і)
зат есім тудырушы жұрнақ деп есептейді.
Күлім
дейтін зат есімнің жоқтығын, оның зат есімдерше
тү р л е н б е й т ін ін е қар ай аж ы р а т у ға болады .
М әселен
к ү л ім ім , к ү л ім ің , к ү л ім і
болы п
тәуелденбейтінін,
күлімнің, күлім ге, күлімді,
күлімде, күлімнен, күліммен
болып септелмейтінін
есте сақтасақ, зат есім еместігіне көзіміз жетеді.
5.
Д әл осы си я қ ты
бір әудем жер, бір
қайнатым шай, бір салым ет, сүт пісірім уақыт,
бір ү зім нан
с и я қ ты тір к е с те р д і де
эудем
қайнатым, салым, пісірім, үзім
сөздері
эуде+м,
қайнат+ым, сал+ым, пісір+ім, үз+ім
түрінде
жасалған зат есім сияқтанғанмен, шын мәніндегі
зат есімнің пайда болмағанын, тұлғасын арқылы
тіркескен сөздер екенін ж оғары да айты лған
әдіспен тексеріп көз жеткізуге болады.
9.7.4.3. -ын, - ін, дәнекер тұлғасындары
-ын, -ін
тұлғасындары етістікке сын есім
тудыратын
-лы, (-лі, -ды, -ді, -ты, -ті)
және
-ғы
(-гі, -қы, -кі)
жұрнақтары жалғанғанда дэнекерлік
қызмет атқарады.
-л ь //-л /ж ұ р н а ғы ж алғанғанда келетін
-ын,
-///тұлғасындарынажяса-я-дб/,
таста-н-ды, жуы-
н-ды, шай-ын-ды, еріт-/ін/-ді, үй-/ін/-ді, қиын-ды
т.б мысалдарын келтіруге болады.
-ын, -ін
тұлғасындары етістіктен
-қы, -кі
ж ұ р н а қ т ар ы ар қы л ы сы н есім ж асал ған д а
қолданылады. Бірақ (н) дыбысы
қ, к
дыбысының
ал ды н да келіп / ң / - ғ а ай н а л а д ы . М ы салы ,
шық+ын+қы - шығыңқы, бат+ын+қы - батыңқы,
жайыл+ын+қы - жайылыңқы
т.б.
-ын, -ін
тұ л ғасы н д ар ы н ы ң қолданы луы
етістіктен зат есім тудыратын
-ын,
-///жұрнағымен
омонимдестігіне байланысты. Мәселен, шық+ын
-
шығын, тық+ын - тығын
дегенде зат есім
жасалса,
тастан, туын, басын
т.б. дегенде зат есім
жасалмаған.
Ескерту:
Кей әдебиеттерде әңгіме болып
оты рған
-ын, -ін, -н
тұлғасындарын өздік етіс
ж ұрнағы деп есептейді.
Жасанды, жуынды
сын
есімдерін
жасанды, жуынды, шайынды
деген өздік
|


title: СӨЗ ҚҮРЫЛЫМЫНЬІҢ ЫҚШАМДАЛУЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
СӨЗ ҚҮРЫЛЫМЫНЬІҢ ЫҚШАМДАЛУЫ 167
етістіктің өткен шақ пішінімен салыстыру мүмкін
емес. Сондай-ақ өздік етіске сын есім тудыратыи
-лы немесе
-қы жұрнағы ешқашан жалғаибайды.
9.7.4.4. -м а, -м е дәнекер тұлғасындары -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -яетұлғасы ндары да
сын есім тудыратын
-лы, / - л і / ж ұрнақтары н
е т іс т ік к е ж а л ғ а п сы н есім ту д ы р у ү ш ін
дэнекерлік қы змет етеді. М ысалы,
аш /па/лы , ж ап/па/лы, көш /пе/лі, өт /пе/лі, ауыс/па/лы, ү р / м е/лі, ұр/м а/лы , ж ылж ы/ма/лы, т аңда/ма/лы, салыстыр/ма/лы т.б.
Бұл сөзжасам үлгісі (моделі) етістіктен зат
есім (сын есім) тудыратын
-ма, -лгежұрнағының
қолданылу үлгісімен пайда болған. М әселен,
бүрм елі (бү р+ м е+ лі), бө лм елі (б өл+ м е+ лі), т ү й м е л і (т ү й + м е + л і) д е г е н д е ү ш -ү ш
м о р ф е м а д а н т ұ р с а ,
к ө ш п е л і, а у ы с п а л ы , ж ылж ымалы дегендерден (м а)-н ы м орф ема
ретінде бөлу м ү м к ін ем ес. Бұл ж ерде тек
тұлғасын ретінде дэнекерлік қызмет атқарып тұр.
Ескерту: Д энекер тұлғасындарды ң бэрі де
осы кезге дейін құранды ж ұрнақтарды ң бір
сыңары ретінде саналып,
-ымпаз, -ымды, -ымсақ, -ымсыра, -ынды, -ыңқы, -малы түрінде түсіндіріліп
жүргені белгілі. Бірақ осы күрделі ж ұрнақтар
қалай пайда болды немесе дара жұрнақтар қалай
бірікті деген сұраққа жауап айты лған жоқ. Бұл
сұрақтың жауабын тұлғасындар сөзге қатысты
ма қосымшаға қатысты ма? - деген сұраққа жауап
іздеу арқылы табуға болады. Тұлғасы ндарды ң
-паз, -ды, -сақ, -сыра, -қь/жұрнақтарына ездігінен
қосылуы мүмкін емес. Оған ешқандай дэлел жоқ.
Ал тұлғасындар сөзге қатысты, оларға жалғанып,
сы н есім ту д ы р аты н ж ұ р н а қ ж а л ғ а н у ы н а
мүмкіғгдік жасайды. Ал жұрнаққа қосып, күрделі
жұрнақ деп атап кетуіміз тілде тұлғасын туралы
тү сін ік тің б о л м ау ы н а, тү сін ік сіз элем ен тті
ж ұрнаққа қоса салуға себеп болған.
9.8. С Ө З Қ Ү Р Ы Л Ы М Ы Н Ы Ң Ы ҚШ А М Д А Л У Ы
Сөз құры лы мы ны ң ықшамдалып айтылуы
ұлғаю амалына қарағанда, тіл білімінде ерте
байқалы п, ол үнем принципіне байланысты
түсіндірілгені белгілі. Бірақ ықшамдалу амалы,
негізінен дыбыстардың түсірілуіне байланысты
жүзеге асатынына қарай ф онетикалы қ өзгеріс,
ф онетикалы қ ықшамдалу, ф онетикалы қ амал
(процесс) деген ұғымдар мен терминдер жиі
қолданы лды . Бұл терм индердің қолданы сы
дыбысқа қатысты мәселенің бэрін фонетикамен
байланыстыруға дағды ланған түсініктен туған
болатын. Ш ындығында, ықшамдалудың қандай
түрі болса да, ф онетиканы ң жүйесімен, оның
заңдарымен түсіндіруге көнбейтін құбылыстар.
С он ды қтан ы қш ам далу ам алы н ы ң себебіне
келгенде, түсіндіру ж ағы қиы н болғанды қтан,
он ы (ы қ ш а м д а л у а м а л ы н ) сө й л еу т іл ін ің
ерекшелігіне, жергілікті ерекшелікке сілтеу басым
болды. Мәселен,
болып-боп, алып-ап, қалып-қап сияқты ықшамдалу қазақ тілінің қай оңіріне де
бейтаныс еместігін былай қойғанда, жалпы түркі
тіліне ортақ ықшамдалу құбылысы екенін ашып
көрсетуден гөрі диалектологтер материалында жиі
сөз болды. Негізінде, ықшамдалу процесі де
дыбыстардың морфонологиялық алмасуы, орын
ауы суы , сө зд ер д ің ұ л ғаю ы с и я қ ты сөйлеу
б а р ы с ы н д а ( к о н т е к с т е ) п а й д а б о л а т ы н
м орф он ологи ялы қ озгерістер. Ы қш ам далған
сөздер мен қы сқ а р ға н сөздерді бір қатарда
қарауға да болмайды. Қ ы сқарған сөздер жазу
мәдениетінде шартты қолданылатын белгілер
ғана. Қ ы сқарған создер арқы лы сөз варианты
жасалмайды. Мұнда семантикалық өзгеріс те жоқ.
Ал ы қ ш а м д а л ғ а н с о зд е р б ұ р ы н ғ ы т о л ы қ
қалпымен вариант ретінде қолданылып, келе-келе
стильдік оң алып, қолданыста өзгешелікке ие
болуы да, б асқа-басқа м ағы наны аңғартатын
жеке сөзге айналып кетуі де мүмкін. Мысалы,
заһар сөзінің ықш амдалған варианты
зэр сөзінің
б ір ін ің
о р н ы н а
б ір і
қ о л д а н ы л у ы д а ,
қолданы лм ауы да м үм кін . Д ем ек, стильдік
қолданыста озгешелік пайда болды деген сөз. Ал
осы
зэр сөзіні
ңзаһар сөзінен іргесін аулақтатып,
денеден болініп ш ы ғаты н қажетсіз сұйы қ зат
ретінде қолданылуы да бар. Мұндай мағыналық
өрістің кеңеюі мен өзгеше ұғымдарды білдіруі
қы сқарған создерде болуы мүмкін емес. Демек,
қ ы с қ а р ғ а н соз ш артп ен а л ы н ға н ж асанды
қолданыс болса, ы қш ам далған создер тілдің
таб и ғи даму нәтиж есінде пайда болған сөз
варианты ның, жаңа сөзжасам жолыны ң өнімді
үлгілері.
Ықшамдалған создердің пайда болу жолдары
көп. Біз оларды сөз басы ндағы ықшамдалу, сөз
ішіндегі ықшамдалу, сөз соңындағы ықшамдалу
деп үш топқа беліп береміз.


title: Соз басындағы ықшамдалу амалдары - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и...

text:
168
МОРФОНОЛОГИЯ
байланысты (прокопа) жүзеге асады. Сөз басында
дауысты дыбыстар да, дауыссыз дыбыстар да,
кейде кірігу (гаплология) жолымен дауысты-
дауыссыздан тұратын буын да түсіріліп айтылуы
мүмкін. С онды қтан осы үш мәселеге тоқталы п
өтейік.
1.1. Сөз басындағы дауысты дыбыстардың
түсірілуі.
Д ау ы сты д ы б ы с та р д ы ң тү с ір іл іп
айты луы на
ізер ле-зер ле-зерт т е, еш әй-ш әй
(деспеді), іш етік (мәсі) - шетік, ішінара-шінара,
ішек-қарын - шек-карын, ішек-сілесі катты - шек-
сілесі катты, ысыр-сыр (сырғыт), өшіред
(ор.
очередь) -
шірет
сиякты создер жатады. Бүлардың
ішінде
ізерле
м ен
зертте, еш әй
мен
іиэй
сөздерінің
б ір ін е н
б ір і
ы қ ш а м д а л ы п
ж а с а л ғ а н ы
этим ологиялы қ талдау жолымен айқы ндалса,
қалғандары оңай аңғарылатын ықшамдаулар.
1.2. Соз басындағы дауыссыз дыбыстардың
түсірілуі.
С оз б асы н д ағы дауы ссы з д ы бы старды ң
түсіріліп айтылуы қазақ тілінде б,
қ/к, н, с, ш
дыбыстарына байланысты болып келеді.
а)
Б
д ы б ы с ы н ы ң тү с ір іл іп а й ты л у ы н а
байланысты
бакыр-акыр, байбалам -айбалам ,
бажырай-ажырай, бадырай-адырай, бежірей-ежірей
сияқты варианттар жасалған.
ә)
Қ /К
дыбыстары ның түсіріліп айтылуына
байланысты
капсағай-апсағай, каңырай-аңырай,
қадым-адым, кажы-әжі, кәзір-әзір, корык-үрік,
к әк ір ей -әкір ей , кар ек ет -әр ек ет
т.б . с о зд ер
ж асалған. Бұл құбы лы с кісі аттарында да жиі
кездеседі. М ы салы ,
Қ аж ы м үкан-Ә ж ім акан,
Қажыбай-Әжібай, Қайдар-Айдар, Қабдікәрім-
Әптікэрім, Қабдолла-Абдолла
т . б .
б) Н дыбысының түсірілуіне байланысты
нэмеңгер-эмеңгер, некен-саяк-екен саяк, нажағай-
аж ағай
(диал.) сияқты варианттар жасалған.
в)
С, Ш
дыбыстарының соз басында түсірілуі
сирек кездесетін құбылыс. Сонды қтан біз (с)
ды бы сы ны ң түсуіне
сызы л-ызыл
сө зін , (ш)
дыбысыны ң түсуіне
ш ылғый-ылғы й
созін, (т)
дыбысыны ң түсуіне
тыксыр-ыксыр
созін ғана
кездестірдік.
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=244#1.2._Соз_басындағы_дауыссыз_дыбыстардың_түсірілуі._С_оз_б_асы_н_д_ағы_дауы_ссы_з_д_ы_бы_старды_ң_түсіріліп_айтылуы_қазақ_тілінде_б,_қ/к,_н,_с,_ш


title: бел гіл ер ін ің ж ү й е с і - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
- А-Ұ дауыстыларының бір ортақ (+) (екеуі
де тіл арты), екі айырым (біріншісі
ашық және
езулік, екіншісі қысаң және еріндік) белгілері бар;
- А -Ү д ау ы сты л ар ы н ы ң о р тақ (+ ) белгісі
ж о қ , о н ы ң е с е с ін е үш ай ы р ы м (-) б ел гісі
( біріншісі - аш ы қ, езулік, тіл арты,
екіншісі -
қысаң, еріндік, тіл ортасы) бар.
Осы ж олм ен барлы қ дауыстыларды бір-
бірімен салыстырып ш ығуға болады.
Қазақ тіліндегі дауысты дыбыстар құрамы-
на қарай жалаң ж әне құранды болып екі топқа
бөлінеді. Ж алаң дауыстылар қоспасыз бірыңғай
таза дыбысталады. Ат құранды дауыстылардың
сапасы күрделі болады.
Қазақ тілінің құранды
дауыстылары екі сыңардан тұрады. Оның алғашқы
сыңары үнді дауыссы з болып басталып, соңы
толық дауысты дыбысқа айналады. Құранды да-
уыстылардың сыңарларының жасалым, айтылым
және естілім деңгейі де аны қ аңғарылады.
Қ азақ тілінде тіл алды дауысты дыбыстар
жоқ.
Кірме әріптер.
Қазақ тіліне енген (4-кесте)
кірме әріптер жеке дауысты дыбыстардың таң-
басы емес. Олар арқылы
қазақ тіліндегі қы саң
дауыстылар мен үнді
Й,
У
(\
ү
)
дауыссыздары-
н ы ңтіркесі белгіленеді. Мысалы: ми - мый, си-
рақ - сы йрақ, сирек - сійрек, бу - бұу,
суық -
сұуық, сурет - сүурет т.б.
ЫЙ
ҰУ
ЙА
Й Ұ У
И <
У <
Я <
Ю <
ІЙ
ҮУ
ЙӘ
ЙҮУ
4 - к е с т е . К ір м е әр іп тер дің ды бы с қ үр ам ы
1.3.2. Дауыссыз дыбыстар
Қазақ тілінің төл дауыссыз дыбыстары ның
жүйесі 17 дыбыстан құралады. Олар: Б, Д, Ғ-Г,
Ж, 3, Й, Қ -К , Л, М, Н, Ң, П, Р, С, Т, У(\ү), Ш.
Дэстүр бойы нш а Қ -К , Ғ-Г дыбыстары ның ж а-
салым айырмаш ылықтарын ескеріп, жеке-жеке
дауыссыздар деп есептеп келеді. Бұл жерде олар-
дың бір дауыссыздың үндесім варианты екендігі
ескеріліп,
керісінше, бір дауыссыз деп қарасты-
рылып отыр (ол туралы “ үндесім тарауда” кең
айтылады).
Қазақ тіліндегі дауыссыз дыбыстардың жа-
салым қорындағы орындары барлық нүктелерді
қамтиды.
1. Жасалу орны на қарай:
а)
ерін-ерінді дауыссызлар (тоғысыңқы және
жуысыңқы) - 1-нүктеде жасалады;
ә) тіл ұшы дауыссыздар (тоғы сы ңқы және
жуысыңқы) - 2 - нүктеде жасалады; .
б) тіл ортасы дауыссыздар (тоғысыңқы жэне
жуы сы ңқы) - 3 - нүктеде жасалады;
в) тілш ік дауыссыздар (тоғы сы ңқы және
жуысыңқы) - 4 - нүктеде жасалады.
2. Дауыс қатысына қарай:
а) қатаң дауыссыздар 5-4 нүкте арқылы жа-
салады, яғн и дауыс желбезегі тербелмейді (түзу
сызық);
ә) ұяң дауыссыздар 5-3 нүкте арқылы жаса-
лады, яғн и дауыс желбезегі жартылай тербеледі
(төменгі ирексы зы қ);
б) үнді дауыссыздар 5-2 нүкте арқылы жа-
салады, яғни дауыс желбезегі мол тербеледі (ор-
таншы ирек сызық).
Соны мен дауыссыз дыбыстардың жасалы-
мы - үш айырым белгісі (жасалу орны,
дауыс
қатысы, жасалу тэсілі), айтылымы - екі айырым
белгісі (ауыз бен көмей қуы сы ны ң өзара қаты-
насы, тоғысым-жуысым күші), естілімі - екі ай-
ырым белгісі (тоғы сы м-ж уы сы м қарқы н ы , үн
қатысы) арқылы сипатталады.
Д ауы ссы з ды бы старды ң
басты ж іктелім
белгісі дауыс қатысы болып табылады. Дауыс-
сыздар дауыс қатысына қарай “ қатаң, ұяң, үнді”
болып бөлінеді. Аталған атаулар жасалым белгі-
лердің қатарына жатпайды, олар дыбыстың есті-
ліміне тікелей қатысты. Алайда, дәстүрлі ф оне-
тикада олар жасалым белгілер ретінде қалыпта-
сып қалғандықтан, дэстүрді бұзбай, сол күйінде
қалдыруға тура келді.
Ш ындығында дауыс жел-
безегінің тербелісіне қатысты жасалым белгілер
ретінде “бейтербеліңкі немесе тербеліссіз (қатаң),
жартылай тербеліңкі немесе тербеліңкі (ұяң), мол
тербеліңкі немесе тербелімді (үнді)” деген атау-
ларды алған жөн.
С он ы м ен , дауы ссы з ды бы стар алды мен
қатаң, ұяң, үнді болып үш топқа бөлінеді. Әрі
қарай эрбір топтағы дыбыстар іштей жасалу орны
мен жасалу тәсіліне жіктеледі (дауыссыз дыбыс-
тардың жасалым моделі “ үндесім тарауында”
беріледі).
Достарыңызбен бөлісу:


title: .2. Соз басындағы кірігу - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
9.8 .2. Соз басындағы кірігу
(гаплология) қүбылысы
Кірігу құбылысы, негізінен, соз ішінде, соз
аралығында пайда болатын амал.
Дргенменүуүста
(жаз. уыста) -
үста, ійен
(жаз. иен) -
ен
(дала),
ійесіз
(жаз. иесіз) -
есіз, ійемден
(жаз. иемден) -
емден, ыйлан/ыйнан
(жаз. илан/инан) -
нан
түрінде
ы қ ш а м д а л ғ а н со зд ер д ің бары белгілі. Бұл
ықшамдалудың себебі,у, й үнділерінің түсіріліп
айтылуына байланысты болуы мүмкін. Ж алпы
алғанда соз ішінде кездесетін гаплологияға оте
ұқсас. Келтірілген мысалдардың алғаш қы сы
(үуүста-үста)
қазір вариант ретінде қолданылу
кезеңінен отіп, жеке-жеке лексикалық мағы наға
ие болған. Ал қалғандары нағыз варианттар.
9.8.3. Соз ішінде және соз жапсарында
дыбыстардың түсуі
Соз ішінде және соз жапсарында дауысты
дыбыстар да, дауыссыз дыбыстар да түседі.
1.
Дауысты дыбыстардың түсуі, негізінен,
қатар келген дауыстылардың біреуінің түсірілуіне,
редукция құбылысына және жұтылу (Абсорация)
ж ағдайына байланысты жүзеге асады.
а) Қ а т а р к е л г е н д а у ы с т ы д ы б ы с қ а
байланысты ықшамдалу амалы сөзбен қосымша
жігінде және бір бунақта айтылатын соз тіркестері
жапсарында байқалады.
Қ азақ тілінде
-ыс (-іс, -с), -ык (-ік, -к), -ыт
(~іт, -т), -ып (-іп, -п), -ар (-ер, -р), -үу (-үу, -у)
сияқты әрқайсы сы үш тұлғаш ықтан (морфтан)
т ұ р а т ы н ж ұ р н а қ т а р б ар ы б е л г іл і. О сы
жұрнақтардың жеке дауыссыз дыбыстан тұратын
тұлғашықшры
(-с, -к, -т, -и, -р,
дауысты дыбысқа
біткен созге жалғану барысында дауысты дыбыспен
айтылатын тұлғашықтардың ықшамдалуы арқылы
пайда болған. М ысалы, тара+ы с - тара (ы)с -
тарас, зырылда+ык - зырылда(ы)к - зырылдак,
сөйле+іт - сөйле (і)т - сөйлет, кара-ып - кара(ы)п
- карап, кара+ыр
-
кара(ы)р - карар, сына+(үу) -
сына+үу - сынау
т.б.
Д е м е к , д а у ы с с ы з
д ы б ы с т а н т ұ р а т ы н
қосы м ш а тұлғаш ы қтарды ң бәрі де ықшамдалу
жолымен пайда болған деп есептеуге болады.
Ескерту:
Қазақ (түркі) тіл білімінде
-с, -к, -к,.
-т, -п, -р, -у
жұрнақтары н негізгі қосымш а деп
есептеп, бұлар дауыссыз дыбысқа біткен создерге
ж алған ған да (ы), (і) дауыстылары қыстырма
дыбыс ретінде қосылып айтылған деп, керісінше
түсіндіру де бар. Біз бұл жерде “ қосы м ш а
тұлғалар буын деңгейінен томен түспейді” -
|


title: СӨЗ ҚҮРЫЛЫМЫНЫҢ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
СӨЗ ҚҮРЫЛЫМЫНЫҢ Ы ҚШ АМ ДА Л УЫ 169
д ей тін Ә .Ж ү н іс б е к о в қ а ғ и д а с ы н а с ү й е н іп
отырмыз.
ә) Қатар келген дауысты дыбыстардың сөз
ж ап сары н д а ы қш ам далуы а н ы қ аң ғар ы л ы п
тұрады. Себебі жазуда толық жазылып, тек айтуда
ғана ықш амдалады. М ысалы,
келе алмады, - (кел)е алмады - кел алмады, сары ат - сар(ы) ат - сарат, торы ала - тор(ы) ала -
торала деген
сөздерде қатар келген дауыстылардың алғашқысы
түсіріліп, ал не істеді -
не(і)стеді - нестеді, не үшін - не(ү)шін - нешүн, жаңа ыдыс - жаңа(ы)дыс - ж аңадыс д еген д е с о ң ғы дауы сты д ы б ы с
түсіріліп тұр. Ал б ара
алмады - баралмады, кара ат - карат, не еткен - неткен деген сөздерде (а)
және (а), (е) қатар тұрғандықтан оны ң қайсысы
т ү с к е н і ( а л ғ а ш қ ы с ы м а , с о ң ғ ы с ы м а? )
ескерілмейді.
9.8.4. Дауысты дыбыс редукциясы Дауысты дыбыстардың түсіріліп айтылуына
келгенде ең көп әрі ең жиі кездесетін құбылыс
редукцияға байланысты болып келеді.
Дауысты дыбыс редукциясы ны ң себебін
“дауысты дыбыстан басталатын қосы м ш аны ң
ж ал ған уы н а” , “екпінсіз буынны ң айты луы на”
байланыстырған пікірлердің болғаны мәлім.
Негізінде, қазақ тіліндегі дауысты дыбыс
редукциясы мына жағдайда жүзеге асады:
а) Д ауы сты ды бы с ред у кц и ял ан у үш ін,
бірінш іден, соз құрылымы үш буы ннан кем
болмауға тиіс; екінш іден, сөз құры лы м ы нда
кемінде екі аш ы қ буын қатар тұруы керек. Осы
,-екі шарт бойында бар сөздерде ған а дауысты
дыбыс редукцияланады. Бұл коріністі, анықтап
айтқанда, дауысты дыбысы редукцияланатын
сөздің буын үлгісін (Б)А + БА + БА(Б) немесе
(Б)А + БА + БА + БА(Б) белгілерімен беруге
болады.
Осы буын үлгісіндегі сөздерде дауысты
дыбыс редукцияланғанда (Б)АБ + БА(Б) немесе
(Б)А + БАБ + БА(Б) буын үлгісіне айналады.
Д ем екбір-бір буын кемиді. М ысалы
,м а+ ғы + на - м ағ+ на, а+ра+ба -
ар+ба, ж о+ға+ры+ғы - ж о+ғар+ғы т.б.
Дауысты дыбыс редукциясы түбір сөзде де,
косымш а ж алғанған созде де жүзеге аса береді.
Мысалы,
араба, мағына сөздері түбір сөздер, бірақ
буын үлгісіне байланысты шартқа сәйкес келіп
тұр.
Д ауы сты д ы б ы с р е д у кц и ясы қ о с ы м ш а
жалғанған создерде жиі байқалады. Мұның басты
себебі - ж а л ғ а н ғ а н қо с ы м ш а л а р д ы ң созді
ж о ғ а р ы д а а й т ы л ғ а н буы н ү л гісін е с ә й к е с
келтіретіндігі. М ұны мына жағдайдан көруге
болады:
а)
Д а у ы сс ы з д ы б ы с қ а а я қ т а л ғ а н сөзге
д а у ы с т ы д ы б ы с т а н б а с т а л ғ а н қ о с ы м ш а
жалғанғанда қатар тұратын ашық буынды сөздер
пайда болады. М ысалы,
орын+ы - о+ры+ны, ауыз+ы - а+уы+зы, мойын+ы - мо+йы+ны т.б.
О+ры+ны - ор+ны, а+уы+зы - ау+зы, мо+йы+ны - м ой+ны б о л ы п д а у ы с т ы д ы б ы с т ы ң
редукциялануы әрі үш буынға жетуіне, әрі қатар
т ұ р ғ а н а ш ы қ б у ы н д а р д ы ң п ай д а б о л у ы н а
байланысты.
Д ауы ссыз ды бы сқа біткен сөзге дауысты
дыбыстан басталған қосымш а жалғану арқылы
создер де жасалады, сөзпіш ін (сөзф орма) де
жасалады. М ы салы
,орын+ык - орнык, ойын+а - ойна, бүйір+ек - бүйрек, дэуір+ен - дэурен, үрік+ек - үркек, көрік+ем - көркем, сарын+а - сарна, буын+а - буна, бүйыр+ык -
бүйрык дегенде сөз
жасалып тұр.
Ал
ірік+іп - іркіп, корык+ып -
коркып, карын+ым - карным, халык+ым -халкы м , эріп+і - әрпі, күлып+ы - күлпы, м ү лік+ і - м ү лк і т.б.
дегенде сөзпішіндер пайда болған.
Дауыссыз дыбысқа аяқталған сөзге дауысты
дыбыстан басталған сөздер тіркесіп, бір бунақта
айтылса да қатар тұрған аш ы қ буындар пайда
б өл ы п , р ед укц и я құб ы лы сы ж үзеге асады .
Мысалы,
кайын аға - кай(ы )наға - кайнаға кайын ата - кай(ы) ната -
кайната кайын ене - кай(ы)нене - кайнене зерек еді - зерек(е)ді -
зеректі барған еді - барған(е)ді - барғанды келетін еді - келетін(е)ді - келетінді Ескерту: Еді көмекш і етістігінің түбірі (е)-
нің түсіріліп айтылуы
аркылы зеректі, барғанды, келетінді сөзпіш індеріндегі
-ды, -ді ө ткен шақ
ж ұрнағы өзі ж алған ған сөзіне ш ақты қ м ағы на
жамап тұрғаны на қарамай, қазіргі қазақ тілінде
күшейту мағынасын беретін демеулік шылау деп
есептеліп дефис (-) арқылы жазылып жүр.


title: МОРФОНОЛОГИЯ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
170 МОРФОНОЛОГИЯ ә) Д ау ы сты д ы б ы с қ а а я қ т а л ғ а н сө зге
д а у ы с с ы з д ы б ы с т а н б а с т а л ғ а н қ о с ы м ш а
ж алғанғанда да (Б)А + БА + БА(Б) немесе (Б)А
+ БА + БА + БА(Б) буын үлгілеріндегі сөз не
сөзпіш ін пайда болады да, қосы м ш адан бүрын
тұ р ған дауы сты д ы б ы с түсіріліп айты лады .
Мысалы,
ара+лас - а+ р(а)+лас-арлас, әлі+гі- әл(і)гі - элгі, бері+гі -бер(і)гі -
бергі, үры+ла - ұ+р(ы)+ла - ұрла, қозы+ла - қо+з(ы)+ла - қозда, т ірі+ ліқ - т і+ р (і)+ лік - т ірлік, ұры+лық - ү + р (ы )+ л ы қ -
ұ р л ы қ , ж о ғ а р ы + ғ ы ж о + ғ а + р (ы )+ ғ ы - ж о ғ а р ғ ы , к е н е р е + л е - ке+не+р(е)+ле - кенерле т.б.
Д а у ы ст ы д ы б ы с қ а а я қ т а л ғ а н с ө з бен
дауыссыз дыбыстан басталған сөз тіркесіп, бір
бунақта айты лғанда да қатар келген аш ық буын
сан ы
к ө б е й іп , а л ғ а ш қ ы с ы ң ар д ы ң с о ң ғы
дауысты дыбысы редукцияланады.
Мысалы,
сары м ай - са+р(ы)+май - сармай сары дала - са+р(ы)+да+ла - сардала бөрі жар -
бө+р(і)+жар - боржар бөрі басар -
бө-р(і)+ба+сар -
бөрбасар ары жақ - а+р(ы)+ж ақ - аржақ бері жақ -
бе+р(і)+жақ бержақ Редукция құбы лы сы туралы түйін ретінде
мына мәселеге көңіл аудару қажет. Ж оғары да
айты лған буын саны мен қатар келген аш ы қ
буындар дауысты ды бы сты ң түсірілуіне қатаң
ш арт бола тұра а та л ға н буын үлгілеріндегі
сөздердің барлығы редукцияға ұшырауы міндетті
емес. Анықтап айтсақ, редукция құбылысы (Б)А
+ БА + Б А (Б ), (Б )А + БА + БА + БА (Б)
ү л гіл ер ін д е ғ а н а ж ү зе ге асаты н құ б ы л ы с.
Сондықтан да бұл буын үлгілеріндегі сөздердегі
дауысты дыбыс түгел редукцияға ұшырамайды.
Бұл жағдайда былай салыстыруға болады.
(Б)А + БА БА(Б)
(Б)А + БА + БА(Б)
халық+ы - халқы балық+ы - балығы қарын+ы - қарны дарын+ы - дарыны бұйыр+ық - бұйрық бұйыр+ып - бұйырып қозы+ла - қозда ж азы+ла -
жазыла бөрі жар - бөржар дәрі бер - дәрібер Б ір ін ш і б а ғ а н д а ғ ы с ө зд ер м ен е к ін ш і
б а ға н д а ғы с ө зд ер д ің буын үлгілері бірдей
болғаны мен дауысты дыбыс редукциясы тек
б ір ін ш і б а ғ а н д а ғ ы с ө зд е р д е ж ү зеге асуы
м орф он ологи ялы қ құбы лы старды ң тал ғам а-
лылығы н көрсетеді.
Д ауы сты ды бы с р е д у к ц и я с ы н ы ң себебі
туралы сөз болғанда, оған үнді дыбыстың көрші
тұ р у ы н ш арт деп ес еп те у ш іл е р де болды .
Ш ы н д ы ғ ы н д а р е д у к ц и я л а н а т ы н д ау ы сты
дыбысты ң екі ж ағында үнді ды бы сы ны ң тұруы
(мы салы,
ор(ы)ны - орны, мой(ы)ны - мойны/, не
алдында келуі
/хал(ы)қы -халқы , ау(ы)зы - аузы) амалдың іске асуына көмектесетіні рас. Өйткені
үнді дыбысы көрші дауысты дыбысты бойы на
сіңіріп, жұтып (обсорбция), келесі дауыссыз
ды бы спен тіркесуге икемді келеді. Сонды қтан
да үнді дыбыспен көрші дауысты дыбыстар басқа
д ы б ы с п е н көрш і т ұ р ғ а н д а р ы н а қ а р а ғ а н д а
редукцияға жиі ұшырайды. Бірақ дауысты дыбыс
редукциясы үшін үнді дыбысты ң болуын шарт
деп есептеуте болмайды. Аталған буын үлгісінде
тұ р ы п , б асқа дау ы ссы зд ар д ы ң а р асы н д ағы
дауыстылар да түсіріліп айтылады. М ысалы,
екі қ ала - ек(і)қала - екқала, Алматы да - Алмат(ы) да - Алм ат т а, осы жер - ос(ы)жер - өшшер. Б із осы ж а ғд а й д ы е с к е р е о т ы р ы п , өз
ерекш елігін аң ғарту үш ін төм енде дауысты
дыбыстың жұтылу себебіне жеке тоқталамыз.


title: .8 .5 . Дауысты дыбыстардың жұтылуы

text:
С Ш Қ Ү Р Ы Л Ы М Ы Н Ы Д Ы ҚШ АМ ДА ЛУ Ы
171
арқылы жасалуына байланысты. Тіл арты (ң)
д ы б ы сы н ан кейін (т) тіркесе алм айды . Д ем ек
-ыт, -іт
қосымш асы үнді дыбыстардың
тек тіл
алды дыбысымен қатар келгенде ғана дауысты
^(ы), (і) жұтылып кетеді екен.
Қазіргі қазақ тілінде
үйіт -үйт, киіт - кит,
N
еліт - елт, бұлыт - бұлт, кіліт - кілт , бөріт -
бөрт
сияқты сөздердің әдеби тілде соң ғы жұбы
қолданылғанмен, сөйлеу тілінде алғашқылары да
к е з д е с е т ін і б е л г іл і. Д е м е к , ә д е б и т іл д егі
нұсқалары дауысты дыбыстың жұтылу жолымен
ықш амдалып қалыптасқан деуге болады.
Сондай-ақ өзгелік етістің
сөйле+т, жара+т,
қара+ т
дегендегі [т]
ж ұрн ағы н ы ң
ағы л+ т ,
тарыл+т, жаңыл+т, ағар+т, көгер+т, қаіиыр+т,
қуан+т, өкін+т, қағын+т
түрінде жалғануын да
осылай жұтылу амалымен түсінген жөн.
Ал сын есімнің шырай піш інін жасайтын
[т] ж ұрнағы ны ң да
қызғыл+т, бозғыл+т
болып
жалғануы да [л] дыбысыны ң дауысты дыбысты
ө зін е с ің ір іп ж іб ер уін е б а й л а н ы с т ы . Ү нді
д ы б ы с т ы ң д а у ы с т ы ж ұ т у қ а б іл е т і т е к
қосымшалардағы дауыстыны емес, түбірдегі (ы),
(і) д ауы сты л ард ан
кейін келген
т
ды бы сы
қатарласқанда да байқалады. М ысалы,
ұйы
,
йі,
қары етістіктері
ұйыт - ұйт, иіт - ит, қары -
қарт
түрінде айтыла береді.
Қ азақ тілінде
бұлай ет, солай ет
деген
тіркестердің бүйт, сөйт/сүйт, ©йт/үйт болып, әрі
бірігіп, әрі ықшамдалуында екі амал бар. Біріншісі
(л) дыбысының түсуіне байланысты солай, бұлай,
олай сөздерініңсш,
бүй, өй/үй
болып дыбысталуы.
Ал екіншісі ет көмекші етістігінің жалаң дауыссыз
^ (т )- ғ а айналуы. Осы
ет >т
ықш амдалу амалын
жұтылу ж олы м ен,
аны қтап айтқанда, өзінен
бұры нғы [й] үнді ды бы сы ны ң әсерімен пайда
болғанды ғы н еске алу керек болады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Соз ішінде және соз жапсарында - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
9.8.6. Соз ішінде және соз жапсарында
түсетін дауыссыз дыбыстар
Қазіргі қазақ тілінде соз ішінде және сөз
ж апсары нда түсетін дауыссыз дыбыстар мына
жағдайда түсіріліп айтылады:
1.
Дауысты дыбыс арасында келген
к, қ,
ғ ,
г,
һ, л дыбыстары түсіріліп, екі ж ағы ндағы
дауыстыны ң біреуін өзімен бірге ала кетеді, әрі
ж уан а й т ы л а т ы н с ө зд е р ж ің іш к е б у ы н ғ а
айналады. М ысалы,
нақыш - нэш, Мақамбет -
Мәмбет, бағасы - бэсі, тұғын-тын
қосымш асы
(баратұғын - баратын
),егер - ер, арагідік -әредік,
тағат - дэт, рақат - рэт, заһар - зэр, қаһар - кэр,
саһар - сэрі, іиаһар - шэр, солай ет - сөйт, бұлай
ет - бүйт, олай ет - өйт
т.б. Ж
дыбысы бара
жатыр - баратыр, келе жатыр -
келеатыр деген
тіркестерде ғана түседі.
Үнді р, ң, м , у дыбыстарынан кейін келген
қ, к, ғ, г
дыбыстары түсіріліп айтылады. Мысалы,
уқала - уала, жиіркен - жирен, тарқа - тара,
бірдеңке - бірдеңе, ештеңке - ештеңе, емгіз - еміз,
т амғы з - тамыз, суғар - суарт.Ъ.
2.
Ал, бол, кел, қал, қыл, сал
етістіктеріне
к ө сем ш ен ің
-ып, -іп
ж ұрнағы ж алғанғанда, [л]
дыбысының түсуіне байланысты
алып
-
ап, болып
- боп, келіп - кеп, қалып - қап, қылып - қып, салып
- сап
варианттары пайда болады. Бұл құбылысты
диалектологтар жиі әңгіме еткенімен, аймақтық
ш е к а р а с ы ж о қ , Қ а з а қ с т а н н ы ң б а р л ы қ
облыстарында кездеседі. С ондай-ақ басқа түркі
тілдерінде де бар құбылыс. Бұл алты етістіктің
біл, іл, тіл, сыл, тол, төл, жұл, шал,
сол сияқты
басқа етістіктерден өзгеш еленіп ықш амдалуы,
олардың әрі негізгі, әрі көмекш і етістік ретінде
қолданылуына байланысты. Бұл алты етістіктің
осы ж ағдайы қолданы лу жиілігінің артуына
қарай ықшамдалу қажеттігі туған болу керек.
Әңгіме болы п о ты р ған алты етістікке
-ып,
-/лж ұрнағы нан басқа қосымшалар жалғанғанда
[л] дыбысының түсуі кездеседі, бірақ бұл жағдай
аймақтық ерекшелік ретінде ғана қолданылады.
Бұған мына қосымш алардың жалғануын мысал
ретінде алуға болады.
1) -
са, -се
шартты рай жұрнағы:
алса - аса,
болса - боса, келсе - кесе, қалса - қаса, қылса -
қыса, салса - сасат.Ъ.
2) -м ақ,
-
м ек,
есімше жұрнағы:
алм ақ -
амақ, болмақ - бомақ, келм ек - кемек, қалм ақ -
қамақ, қы лм ақ - қы м ақ
т.б.
3)
-ған, -ген
есімш е ж ұрнағы :
алған - аған,
болған - боған, келген - кеген, қалған - қаған,
салған - саған
т.б.
4) Б ұ й р ы қ р а й д ы ң ек ін ш і ж ақ коп ш е
формасында:
келіңдер - кеңдер, болыңдар
-
боңдар,
қалыңдар - қаңдар
т.б.
|


text:
172
МОРФОНОЛОГИЯ
Л дыбысының түсуі ол, бұл, сол есімдіктеріне
көп тік жалғауы ж а л ға н ған д а да байқалады .
Мысалы,
ол+лар - олар, бұл+лар - бұлар, сол+лар
- солар.
Ал осы үш есімдіктің өзге сөзбен тіркесіп
бір бунақта айты лған кезінде де [л] дыбысының
түсіріліп айтылуы жиі байқалады. М ысалы,
о
баста, о дүние, бұ жақтй, со жақтат.Ь.
5)
Б ұ й р ы қ р а й д ы ң үш ін ш і ж а қ ж ік тік
жалғауы:
алсын - асын, болсын - босын, келсін -
кесін, қалсын - қасын
т.б.
3.
Мен,
сеяж іктеу есімдіктеріне ілік септігі
ж алғанған да бір (н) дыбысы түсіп,
менің, сенің
болып айтылады.
4. Ал ілік септігінің жалғауы ж алғанған
кыс,
жаз, күз
сөздері мен
кұні
сөзі тіркесіп айтылғанда
ж ән е ілік сеп тігін д егі
м ен , сен, ол
ж іктеу
есімдіктеріне көм ектес септігі ж алған ған да [ң]
дыбысы түсіріліп айтылады. М ысалы,
қыстың
күні - қыстыгүні, жаздың күні - жаздыгүні, күздің
күні - күздіңгүні, м еніңмен - менімен, сеніңмен
-
сенімен, оныңмен - онымен.
Б ұндағы
қыстың күні - кыстыгүні, жаздың
күні - жаздыгүні, күздің күні - күздігүні
дегендер
тілімізде ж ары са қолданы лады . Ал көм ектес
с е п т іг ім е н к е л г е н іл ік с е п т ік т і ж ік т е у
есімдіктерінің екінші ықшамдалған сыңары ғана
қолданылып келеді.
5. [н] дыбысы
-ған, -ген
пішінді есімшелерге
соң
септеулік ш ы лауы тір кесіп ай ты л ған д а
түсіріліп айты лады . М ы салы ,
барған соң -
барғансын - барғасын, келген соң - келгенсін -
келгесінт.6.
Бұл ж ағдай
аздан, көптен, едэуірден
с и я қ ты ш ы ғы с с е п тігін д е гі сөзге
соң
сөзі
тіркескенде де қайталанады. Мысалы,
аздан соң,
-
аздансын - аздасын, көптен соң
-
көптенсін -
к ө п т е с ін , е д ә у ір д е н с о ң - е д ә у ір д е н с ін -
едәуірдесін т.б. Есімшенің бұл түрі бірінші, екінші
жақта жіктелгенде де (н) дыбысы түседі. Мысалы,
барғанмын - барғамын, барғансың - барғасың,
келгенмін - келгемін, келгенсің - келгесің
т.б.
Есімш енің
-ған, -ген
пішіндегі бұл түрінің
ы қ ш ам д ал ы п қ о л д а н ы л у ы н а б а р ғ а н м ы н -
барғам ы н түрінде ықшамдалуы себеп болған
деуге болады. Себебі
барғанмын, келгенмін
дегенде
[н] дыбысы [м] дыбысының әсерімен еріндік [м]
ды бы сы на айналаты ны ф онетикадан белгілі.
Сонымен
барғаммын, келгеммін
болып айтылған
бұл сөз д егем и н а ц и я ға ұш ы рап
барғам ы н,
келгемін
болып айтыла бастаған. Ал осы үлгімен
(аналогиямен) барғансың -
барғасың, келгенсің -
келгесің, барғасын
(барған соң) -
барғасын,
аздансын - аздасын, едәуірденсін - едәуірдесін
түріндегі ықшамдалу пайда болған.
6. Д е ге м и н а ц и я ж олы м ен
М ахаббат -
махабат, М ұкаммед - Мұкамед, Лэззат - Лэзат,
құттықта - кұтықта, өшиіер (осы жер) - өшер,
аттас - адас
деген сөздерде [б], [м], [з], [т], [ш]
дыбыстары түсіріліп айтылатын болған.
С өз жігінде
аппар
(алып бар),
аппер
(алып
бер),
ап кел
(алып кел) дегенде де дегем инация
жолымен бір [п] түсіп,
апар, эпер, экел
түрінде
айтылады.
7. Сөйлеу тілінде
айтып жібер, беріп жібер
деген тіркестер
айтыжбер, беріжбер
болып [п]
ж әне [і] дыбысы түсіп қалады. Бұның мәнісі
[ж] ұяң, ызың дыбыстың алдында тұрған [п]
қатаң дыбыс кейінді ықпалмен ызыңға айналып
(айты п жібер - айты \ү жібер), жүре келе ызың
/\ү / дыбысы түсіп қалатын сияқты . Бұл өзгеріс
/ ж / д ы б ы с ы н а н к е й ін г і / і / д ы б ы с ы н ы ң
редукциялануымен айтыжбер болып айтылған.
8. Сөз ішінде дыбыстардың түсу ж айы н
көрсететін күрделі құбылыс кісі аттарында жиі
байқалады.
а) Құрметтеу, сыйлау мақсатымен кісі атына
-
ақа, -еке
ж ұрнақтары ж алған ған да соңғы бір
н ем есе б ір н е ш е буын тү сір іл іп ай ты лад ы .
М ысалы,
Өмеке
(Ө м ірзақ, О м арқұл),
Ж эке
(Ж амбы л, Ж ақсы бай ),
М ырзеке
(М ы рзахан,
Мырзабай) т.б.
ә) Кісі аттарына еркелету мағы насы мен н,
ш жұрнақтары жал ғанғанда да, бір немесе бірнеше
буын түсіп қалады. М ысалы,
М ағрипа - Мэкіш,
Мэкен, Сакыпжамал - Сакыш, Жұмабек, Жұмағали
- Ж ұ м а ш , Ж ұ м а н , Ж аксы бай, Ж а ксы лы к,
Жармағанбет - Жакаш, Жакан, Толебек, Толебай
- Төлеіи, Тәлен, Сэдуақас - Сэкеіи, Сэкен, Акпанбет,
Актамберді - Акан, Кэкімбек, Кэдірбек - Кэкіш,
Кэкен
т.б.
9.8.6Л . Кірігу (гаплологня) жолымен
ықш амдалған сөздер
Біз жоғарыда
ійесіз - есіз, ійемден - емден,
ійен -
еясияқты сөз басында кіріккен буындарға
|


title: СӨЗ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ ЫҚШАМДАЛУЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
СӨЗ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ ЫҚШАМДАЛУЫ
173
тоқталған едік. Енді осылайша ықш амдалудың
сөз ішінде ж эне сөз жапсарында кездесетініне
назар аударамыз.
1) Қазіргі қазақ тілінде варианттас деуден
гөрі ж еке-ж еке сөз ретінде қалыптаса бастаған
буылтық - бултық (бүлшық), буалдыр - бұлдыр,
буырқан - бұрқан
сөздері бар. Бұлардың алғаш қы
жұбынан кірігу жолымен соңғы жұбының пайда
б о л ға н ы н м а ғы н а ж а ғы н а н да, қ ұ ры лы м ы
ж ағы нан да аңғару қиы н емес.
2) С оң шылауы ш ы ғы с септігіндегі сөзбен
тіркесіп айтылатыны белгілі. Бірақ
-ған, -ген
п іш інді есім ш ед ен кейін ш ы ғы с сеп тігін ің
д ы б ы стал уы д а, ды бы сталм ауы да м ү м кін .
М ысалы,
барғаннан соц - барған соң, келгеннен
соң - келген соң, айтқаннан соң - айтқан соң.
Қазіргі әдеби тілде бұл сөздердің ы қш ам далған
вар и ан ты ж иі қолд ан ы луда. Бұл ы қ ш ам д ал у
-ған+ нан, -ген+нен
ұқсас буындардың кірігуіне
байланысты іске асқан.
3) Көсемш енің-ь/я,
-іп, -а, -е,
-йқосымш алы
п іш ін д е р і ж ік те л ге н д е үш ін ш і ж а қ ж ік т ік
жалғауы
-ды, -ді, -ты, -т і
болып келетіні белгілі.
Бірақ көсемшенің осы жіктелген түріне сұраулық
шылау тіркесіп айты лса,
-ды, -ді
жалғауы түсіп
қалады. Мысалы:
барамын ба?
келіппін бе?
барасың ба?
келіпсің бе?
бара(ды) м а ?
келіп(ті) м е?
4). Жедел өткен шақ пішінде е көмекш і
етістігі ж екеш е бірінш і, екінш і ж ақты ж әне
бірінш і ж ақ көптік пішінде
-ді
ж ұрнағы түсіп,
едім - е(ді)м
-
ем, едің - е(ді)ң - ең, едік
-
е(ді)к -
ек
бөлып ықшамдалады.
5) Әбділда, Әбдісаттар, Әбдіжаппар, Әбдісалам
сияқты кісі аттарындағы -ді тұлғасы түсіп,
Әбілда,
Әпсаттар, Әбжаппар, Әпсалам
бөлып айтылады.
Ал
Әбубэкір, Әбутэліп есімі Әубэкір, Эутэліп
бөлып
ықш амдалуда да жартылай кірігу (гаплөлөгия)
құбылысы бар.
6) Кірігу арқы лы ықш амдалу со н д ай -ақ
дилылан - дилан, эзіз - эз, менен - м ен
(шылау,
комектес жалғау) варианттарынан, кешкетұрым
-
кешқұрым, түнеугүгүні -
ту^еугуя/тіркестерінің
екі түрлі айтылуынан аңғарылады.
9.8.7.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Соз соцындағы дыбыстардың түсірілуі

text:
Соз соцындағы дыбыстардың түсірілуі Сөз сөңы нда дауысты дыбыс та, дауыссыз
дабыс та кейде дауысты мен дауыссыз қосарлана
түсетін кезі болады. Сондықтан біз бұл жағдайға
жеке-жеке тоқталамыз.
1. Дауысты дыбыстардың түсірілуі қатарласа
келген аш ы қ буындарды ж абы қ буынмен айту
үрдісіне сәйкес келеді. Мысалы,
а) БА+БА+БА буын үлгісіндегі сөздің сөңғы
дауысты дыбысы түсіп БА+БАБ буын үлгісіндегі
сөз жасалады:
бағана - баған, барады - барат, келеді - келет т.б.
ә) (Б )А Б + Б А + Б А буын үлгісі (Б)А Б+БА Б
буын үлгісінде айтылады. Мысалы,
ертегі - ертек, алхоры - алхор, іиапталы - шаптал, бидайы - бидай. б)
( Б )А Б + Б А + Б А + Б А б у ы н
ү л г іс і
Б А Б + Б А + Б А Б б у ы н ү л г іс ін е а й н а л а д ы :
жаздыгүні - жаздыгүн, қыстыгүні - қыстыгүн,
күздігүні - күздігін т.б.
в) Кейбір қөс сөздер құрылымында да қатар
келген аш ы қ буынды болып келгенде соңғы
дауысты дыбыс түсіріліп айтылады. М ысалы,
ерсілі-қарсылы - ерсіл-қарсыл, бірді-екілі - бірдекілі - бірдекіл, эрілі-берілі - эріл-беріл, эрі-сэрі - эр-сэр, эрі-беріден соң - эрберден соң т.б.
г) Кейбір біріккен, тіркескен сездердің де
сөңғы буындары аш ы қ бөлып келгенде дауысты
д ы б ы с сусы п қ а л а д ы . М ы сал ы ,
қайы н іні сөзіндегі (ы) түсіп,
қайныны (жуандау себебі
сингармөнизмге байланы сты ) бөлып, өдан әрі
қайын(ы) - қайны/қайын бөлып дыбысталады.
Аға іні сө зін ің а р а сы н а (й ) қы сты р м а ды бы сы
қөйы лы п
ағайы ны б ө л ы п , өдан әрі с ө ң ғ ы
дауысты дыбыс сусып ағайы н сөзі қалыптасқан.
Ол несі - о несі сөзі өдағай ретінде таңы рқау
мәнінде ай ты лған д аш ес бөлып айтылады.
д)
-малы, -м елі ж ұрнағы арқылы жасалған
аіипалы, жаппалы, көшпелі сияқты сын есімдердің
ішінде таны малы , тасымалы сөздерінде ғана
сөң ғы дауысты д ы бы с түсіріліп,
т аны м ал, т асы м ал бөлып айтылады.
2. Дауыссыз дыбыстардың ішінде сөз сөңында
қ, кдыбыстары көбірек түседі. М ысалы,
ұлы қ - ұлы, толық - толы, лоблы қ - лоблы, тыншық - тытиы, оршік - өрші, кііиік - кіші, мэңгілік - мэңгілі т.б.
Қ, к дыбыстарының түсіріліп айтылуы қазақ
тіліндегі
-лы қ , -л ік ж ұр н ағы мен
-лы , -л і ж ұрнағы ны ң м ағы насы нан да, қөлданылу, сөз
жасау қабілетімен де бір тұлғаны ң (мөрфема)
тү р л і т ұ л ғ а ш ы қ т а р ы (м ө р ф т а р ы ) е к е н ін


text:
МОРФОНОЛОГИЯ
байқатады. Мэселен,
жерлік, жетерлік, айтарлық
сияқты сөздердің қос сөз ретінде қолданылғанда
есі к ір е р л і-ш ы ға р л ы
т ү р ін д е а й ты л у ы д а,
диалектіде кездесетін
баралы
(баралық орнына),
к е л е л і
( к е л е л ік о р н ы н а ) с ө з д е р і де о сы
тұжырымды айғақтайды.
Сөз соңында түсетін дауыссыз дыбыстардың
енді бірі ш ы ғы с тілдерінен ауы сқан сөздердегі
[т], [д] дыбыстары . М ы салы ,
дост
(пар. дуст.) -
дос, тахт - тақ, уақыт - уақ, бахт - бақ
т.б.
С о н д ай -ақ
кент
сөзім ен келетін
Ташкент,
Сял*д/?/с#//дқалаларының сөйлеу тілінде
Таіикен,
Сам арқан
болы п айтылуы да о сы ған ж атады .
3.
С өз соңы нда дауысты ж әне дауыссы з
дыбыстардың түсуі
-мын, -мін
жіктік жалғауының
көсемш енің
-а,
-еж ұ рн ағы н ан ж әне есім ш енің
-ған, -ген
жұрнағынан кейін
барамын - барам(ын)
- барам, көремін - көрем(ін) - көрем, барғанмын
- барғам, келгенмін
-
келгем
түрінде айтылуы
кең тараған. Ал шартты рай етістік пен нақтылы
(жедел) өткен ш ақ етістіктер жіктелгенде жіктік
ж алғауы (-м ы н , -м ін ) тек қана [м] түрінде
жалғанып, толық түрі тіпті кездеспейді. Мәселен,
барса-м, келсе-м, барды-м, келді-мт.б.
СӨЗДІҢ МОРФЕМАЛЫҚ ҚҮРАМЫ.
СӨЗЖАСАМ
СӨЗДІҢ МОРФЕМАЛЫҚ ҚҮРАМЫ
1. СӨЗ ҚҰРАМЫ Ж ӘНЕ МОРФЕМАЛАР
1.1. М О Р Ф Е М А ТУРА ЛЫ Т Ү С ІН ІК
Қандай да сөз болмасын негізінен белгілі бір
дыбыстардың ж и ы нты ғы нан тұратыны белгілі.
Сөздің сы ртқы қабы рш ағы - дыбыстар. Демек,
сөз құрайты н ең кіші тілдік бөлш ек (единица)
дыбыстар екен. Бірақ дыбысгар сөзді құрайтын
ең кіші тілдік бөлш ек бола тұрып, өздері жеке
тұрып ешбір м ағы на, мән (лексикалы қта, грам-
матикалық та) бере алмайды. Сондықтан дыбы-
стар, олардың жасалуы, қолданылу ерекш елік-
тері, сипаты т.б. соған байланысты толып жат-
қан зандылықтары фонетикада қаралады. Ал, мор-
ф ологияны ң объектісі болу үшін тілдік единица
жоғарыда көрсетілгендей, белгілі бір ірамматика-
лы қ мағына білдіріп, сойлеу процесінде (контек-
сте) белгілі бір қызмет атқарып тұруы керек.
Сөздің қолдану негізінде қалыптасқан кобіне
бір ғана л екси кал ы қ м ағы насы болғаны м ен,
сойлеу процесінде сөз бір я бірнеше ф ам матика-
лы қ м ағы на білдіруі мүмкін. Олай болу сәздің
сөйлеу процесінде қандай мәнде жұмсалуымен,
-басқа сөздермен қары м -қаты насқа түсу дәреже-
сімен, соның нәтижесінде котеріп тұрған семан-
тикалы қ-стильдік жүгімен және түрлі тұлғада
жұмсалуымен байланысты. Мысалы:
С үй-е-м ін ту-ған тіл-ді, ана-м тіл-і-н,
Бесік-те ж ат-қан -ы м -д а - ақ бер-ген біл-ім
(Т орайғы ров)
дегенді көрсетілген болшектерге бөлуге бөлады,
о й ткені о л ард ы ң ә р қ а й с ы с ы н ы ң ко н тек сте
білдіретін грамматикалық мағыналары бар, сол
жердегі тұры сына байланы сты белгілі қы змет
атқарып тұр.
Сүйеміи
деген сөзде бір лексика-
лы қ м ағы на бар, өл - нақтылы сүю қимылы,
өны білдіріп тұрған сөздің
сүй
бөлшегі, өл - тілдің
сөздік құрамына енетін жеке сөз, сөйлеу прөцес-
іне түсудің арқасы нда (лексикалы қ м ағы наны ң
ж алпы лануы арқасы нда) бұл сөзде қим ы лды
білдіру сияқты жалпы, яғн и грамматикалық ма-
ғына қалыптасқан. Сөздің бұл бөлшегінде басқа
да грамматикалық м ағы на бар, өл - сабақты лы қ
м ағы на, я ғн и бұл қимылдың тура өбъектіні та-
лап етуі. Бұл м ағы нам ен бірге өсы сөздің басқа
бөлшектері
{сү
і/дегенге үстелген тұлғалар) сөзге
түрлі грамм атикалы қ м ағы на үстеп өтыр:
-е -
қим ы лды ң белгілі мезгілде бөлуын, я ғн и ш ақ-
ты қ (ауыспалы өсы ш ақ және сөйлемнің мөдаль-
ды лы қ сипатын белгілеп тұр),
-м ін -
қимылдың
қандай субъект арқылы іске асуын, яғн и жақтық
(I ж ақ, жекеш е) м ағы наны білдіріп, өзі сөл жал-
ған ған сөзін (
сүйе)
предикаттық қ аты н аста,
мен
деген сөзбен байланыста жұмсалуға дәнекер бө-
лып тұр.
Тілін
деген сезде де бір лексикалы қ ма-
ғына, нақтылы зат атауы бар, өны білдіріп тұрған
- создің
тіл
деген негізгі бөлшегі, сөйтіп, грам-
м атикалы қ тұрғы дан жалпы зат атауын білдіру
м ағы насы бар. С оны мен бірге бұл болш екке -/'
деген қосымш а бөлшек қөсылу арқылы тәуелдік
м ағы н а (ж ақты қ м ағы н а тағы бар) үстелген.
Сөйтіп барып, бұл соз өсы
-і
бөлш егі‘арқылы
анам
сөзімен (ілік септіктің ж асы ры н түрінің
қатысуы арқылы:
анам /нъщ / тілі)
байланы сқа
түсіп тұр. Ал
-н
бөлшегі сөзге тура өбъектілік
м ағы н а үстеп, өны
сүйемін
деген сөзбен байла-
ныстырады және бұл сөздің (
тілін
) сөйлемде тө-
лықтауыш қызметін атқаруына негіз бөлады...
С өн дай -ақ
сүйемін, т ілін...
деген сәздер
тілімізде өсы түрлерінде ғана қөлданылып қөй-
майды,
оітрцъп(сүйікті, сүйкімді, сүйгіш, сүймей,
сүйіп, тілге, тілші, тілдес
т.б. тәріздес әрі өртақ,
әрі бөлек-бөлек тұлғалары бар. Олардың өртақ
болшек арқылы біідіретін өртақ мағыналарымен
бірге бөлек-бөлек бөлшектер үстейтін өзгеше де
бірде лексикалы қ немесе деривациялы қ, бірде
ф ам матикалы қ мағыналары бар.
176
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=253#СӨЗДІҢ_МОРФЕМАЛЫҚ_ҚҮРАМЫ._СӨЗЖАСАМ_СӨЗДІҢ_МОРФЕМАЛЫҚ_ҚҮРАМЫ_1._СӨЗ_ҚҰРАМЫ_Ж_ӘНЕ_МОРФЕМАЛАР


title: СӨЗДІҢ МОРФЕМАЛЫҚ ҚҮРАМЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
СӨЗДІҢ МОРФЕМАЛЫҚ ҚҮРАМЫ А йт-ы л-ар сөз айт-ы л-ды ... не-ні ай т-са-ң
да, ой-ла-п айт... айт-атын-ың-а айт... сонда айт-
п а-ғы -ң не... ай т-па-са-ң айт-п а-й -ақ қой... бұл
сөзді ай т-қы з-б а-ған кім?
Бұл сойлемдерде
айту сөзі әр түрлі тұлға-
ларда қолданылған, олардың бэріне ортақ бөлшек
айт, соны ң арқасы нда мысалдағы барлы қ сөз
сөйлеу мәніндегі нақты лы бір қимылды (сөзді
жеткізу м энін) білдіріп тұр (лексикалы қ м ағы -
на) және оны ң жалпылануы негізінде жалпы
грамм атикалы қ м ағы на - жалпы қимыл м ағы -
насы қалы птасқан (лексикалы қ маі ынасы не-
гізінде), ол болшекке үстелген тұлғалар сол негізгі
болікке (түбірге) әр түрлі қосымша грамматика-
лы қ м ағы на үстейді.
Айт-ыл-ар: -ыл - қим ы л-
дың тура объектіге грамматикалық субъект реті-
нде қаты насы н (яғни қимылдың тура объектісі
бұл жерде грамматикалық субъектісіне айналып,
етістіктің салт етістікке ауысуын),
-ар - қим ы л-
дың алда (келер ш ақты қ м ағы на) болатынды-
ғын (орын тәртібінің озгеруі арқылы заттың,
создің қимылдық сынын білдіріп тұр, бұлай болу
- етістіктің есімше формасының ерекшелігі),
айт- ыл-ды: -ды қим ы лды ң сойлеп тұрған сэттен
бұрын оры ндалғаны н (өткен ш ақты қ м ағы на),
айт-са-ң: -са - қим ы лды ң істелу ш артын,
-ң - қим ы лды ң қай (екінш і) ж ақ және жекеш е, ар-
найы субъект арқылы орындалуын,
айт : (ойлап
айт) - нольдік форма - бұйрықты және II жақ
жекеше, анайы мағынаны білдіреді, басқа сөздер
де
айт -атын -ың -а, айт - п а ғ /қ / -ың, айт -па - са -ң, айт -па -й -ақ, айт -қыз -ба -ған тәрізді
бәлш ектерден тұрады. Демек, негізгі м ағы на
өзгермейді, сөздің лексикалы қ м ағы насы және
өның жалпылануы арқылы пайда болған жалпы
грамматикалық мағы насы осы көрсетілген бар-
лық сөз фөрмаларына өртақ бөлып келеді, өйткені
өлардың ортақ мәнді бөлшегі -
айт. Ал көрсеті-
лген тұлғалар арқылы пайда бөлған категория-
лы қ грамматикалық мағы налар түбірдің мэніне
негізделеді, соның арқасында бұл создер жақын,
ұқсас мэнде қолданылып, әр түрлі тұлғалық жа-
мылғыштардың арқасында соған сэйкес әр түрлі
қосы м ш а м ағы на үстеліп, сол сөздер сөйлемде
эр түрлі қы змет атқарып түр.
Басқа сөздерде негіз бөлатын бөлшек те
(айт), өған эр түрлі м эн-м ағы на үстеп тұратын бөлшек
те
(-ың, -ар...) тіл білімінде мөрфема деп атала-
ды. Демек, мөрфема дегеніміз көнтексте (сөйлеу
прөцесінде) сөздің жалпы грамматикалық (бұны
өқулықтарда күні бүгінге дейін лексикалы қ ма-
ғына деп келгені мэлім, сөздің түбір білдіретін
мағынасы, яғни түбір әрі лексикалық мағынаны,
әрі жалпы грамматикалық м ағы наны білдіреді),
я категөриялық немесе қатысты грамматикалық
(қосымш а) мағы наларын білдіре алатын ең кіші
бөлшегі. М өрфөлөгияны ң негізгі объектісі жэне
ең кіші болшегі морфема (лексикалық я грамма-
тикалық мағына білдіре алатын) деп соңғы линг-
вистикалы қ зерттеулерде негізінен осылай ай-
қындалады. Жалпы алғанда мәселенің ұзын-ұрға,
м эн-ж айы осындай. Бірақ м орфология тілдің
грамматикалық құрылысының (грамматика сала-
сыны ң) бір болігі болғанды қтан да, оның қарас-
тыратын негізгі объектісі создің, тілдің грамма-
тикалық құрылысыньщ грамматикалық сипатын,
қасиеттерін көрсететін тілдік элементтер болса
керек қой. Осы тұрғы дан келгенде, лексикалы қ
мағы на білдіретін түбір деген тілдік құбылыстың
морфөлөгиялық сипаты қандай бөлмақ? Өйткені
лексикалық мағыналар фөнологияның үлесі емес,
морфологияның шеңберінде қаралуға тиісті емес,
лексикан ы ң (лексикологияны ң) үлесі болып та-
былады. Сонда создіңтүбірі морфема деген ұғым-
ға енбей ме? Бұл жерде мына мэселені айқындап
алу қажет. Создің түбірі л екси кал ы қ м ағы на
білдіретіні үшін морфемадеп аталмайды, керісін-
ше грамматикалық мағына білдіретіні үшін мор-
фема деп аталады. Әрине ол (түбір білдіретін)
грамматикалық мағына - лексикалық мағынаның
жалпылануы арқылы пайда болатынжалпы грам т
м атикалы қ м ағы н а, яғн и жасалу түбі, төркіні
ж ағы нан лексикалы қ м ағы наға саяды, бірақ бұл
жерде түбір білдіретін мағына ретінде өл грамма-
тикалы қ (лексикалық емес) мағына болып табы-
лады. Сонда