title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
194-жаттығу. Көркем әдебиеттен кестеде көрсетілген ережелерге сәйкес
бес мысал тауып, жаттығуды орындаңыздар.
Сызықша қойылатын орындар
Мысалы
Жалпылауыш сөздің алдынан
Оңашаланған айқындауыштың екі жағынан
Жалғаулықсыз салалас құрмалас сөйлемдерде
Сөйлемді ықшамдап қолдануға байланысты
195-жаттығу. Сөйлемнің тиісті жеріне сызықшаны қойып, көшіріңіздер.
Қойылу себебін анықтап, ережесін еске түсіріңіздер.
І. Жаңағы қараны жыққан Байсал, септі бұзған Сүйіндік, енді мынау тұл
атты бауыздаған Байдалы үшеуі де кейін «жол» алады. (М.Ә.) Бұл үлкен
қақпаның бір босағасы сияқтанып ұлы теңізге шығар ауызда, дәл мінбеде
тұрған көк қатпар шың. (Ә.Н.) Сойыл соғарға келгенде, қолға, санға келгенде
Құнанбайдың мықтап сүйенетіні сол Байсал елі Көтібақ. (М.Ә.) Бақанас,
Байқошқар бұл өңірдегі Тобықтының ең үлкен өзені. (М.Ә.) Ортасындағысы
Абайдың үлкен енесі Алшынбайдың әйелі, семіз, қара бәйбіше. (М.Ә.)
Пісіргені, қуырғаны бәрі де келіп жатыр, бұл жағын жайғастырып, дедек қағып
жүрген Гүлжамал мен кемпір. (Ш.А.) Бұл баланың өмірінде көрген, іштей
сенген жалғыз адамы Оразқұлға шамасы келер, бар қылмысын көзіне шұқып
айтар осы Құлбек қана. (Ш.А.) Кемпір де, Бекей апай да, Гүлжамал да, ең ар
жағы Момын атай да бәрі қосылып Мүйізді Бұғы ананың етін мақтады. (Ш.А.)
Көріп те, сағынып та келе жатқаны асқақ Алатау. (С.Ш.) Мұның бірі бурыл
сақалды, кішілеу шегір көзді, ер мұрынды салмақты адам. Екіншісі сорайған
атжақты, көселеу келген, өткір жүзді, ұзын бойлы қара жігіт. (М.Ә.) Үлкендер
тобына бір жақтан, әкеден төмен отырып, телміре қараған Абай болса, дәл осы
тәрізденіп, барынша бой салып, қарап отырған ана шеттегі жас жігіт Жиренше.
Бұл Көтібақ ішінде Байсалдың жақын туысқаны Шоқанның баласы. (М.Ә.)
96
ІІ. Тыстағы ойын: ат шабыс, көкпар, серке тарту, теңге алу, балуан
күрестіру баршасы да осы күні болды. (М.Ә.) Қазір онан тыйылып, бәрінің
бағатыны Мөңкенің қабағы. (Ә.Н.) Өмірде бұл шал бес аспап ағаш жону, есік-
терезе жөндеу, шөп шабу, күде тұрғызу әйтеуір, қолы тиген шаруаның қай
жағы болса да, тап-тұйнақтай болып шыға келеді. (Ш.А.) Ол көзі тышқанның
көзіндей жылтырап тұратын қушық бет қара кісі Садыр. (С.Ш.) Баланың да,
жігіт-желеңнің де, егде-мосқал үлкеннің де барлығының аузында бір жаңалық,
бір хабар. Ол осы жақында болатын ас туралы, Бөжейдің асы туралы. (М.Ә.)
Біреуі бұрынғы күйге үйлескісі келмей, заманынан, ортасынан озып шығып,
сыншы, ұстаз, ақын, данышпан болуға айналған Абай да, екіншісі күндегі
өмірдің талқысы мен шырмауынан шыға алмаған, содан азап шегіп, қиналған
Абай. (М.Ә.) Сол себепті философия адам баласының жан тәрбиесінің,
адамшылығының, бірінші өрлейтін басқышы, екіншісі көркі. (М.Ә.)
Дауыл
дүниедегі үш алып күштің, үш апаттың бірі. (Ғ.Мүс.) Сол ретте қалың елдің
аузына түгел тараған қалжың мысқылдың бірі ояздың әйелі айтты деген, бағана
күндіз жаңсақ ұғылған бір сөз. (М.Ә.) Осыдан соң бұлардың әрбір күлкісі, әзіл
сөздері, қабақ қимылдары барлығы да сондайлық бір тәттілік, қуаныш белгісін
көрсетіп отырды. (М.Ә.)
196-жаттығу. Бұрыс қойылған және түсіп қалған сызықшаларды тауып,
тиісті жеріне орналастырып, жаттығуды көшіріп жазыңыздар. Оның қойылу
себебін анықтап, ережемен дәлелдеңіздер.
Баласын, туысқанын қалдыра гөр – деп, біреулер құдайдан тілек тілеп
жүрсе, құзғындар ынты-көңілі етке тою, тері, май пайда қылу. (Ж.А.) Қартқожа
– өзінің жаман ойын жүгіртіп, дүниенің қызығын көруге екі-ақ нәрсе керек екен
деп жорыды: бірі ақша, бірі ғылым. (Ж.А.) Мұнда төрт старшын –
Сақтоғалақтың атқамінері Абыралы, екі старшын – Жігітектің баласы Бейсенбі,
Ерболаттан Оразбай, Көтібақтан Жиренше, Бөкеншіден Күнту, Жуантаяқтан
Байғұлақ, Топайдан Байділда бар. (М.Ә.) «Базаралы, Тәкежан дауы» деген
бәлеге – бүкіл бір ояз, Семей оязының болысы мен жуандары атсалыса бастады.
Аршалы, Керейінен Рақыш, Бәсентиіннен Әлі, Бурадан Алдоңғар, Ылди
бойынан Нүрекенің Темірғалысы, Көкеннің Уағынан пысық болыс – Нүрке,
Қарағай ішіндегі, ішкі жақтағы Белағаш болысынан Шынжы сияқты бүтіл бір
ояз ел сабағы қосылған. (М.Ә.) Жол үстінде келе жатқанның барлығы – атты-
жаяулысы болсын, машина-тракторы болсын бәрі де алақандағыдай айқын
көрінеді. (Ш.А.) Базаралының қашып келгені де рас және «бұрын емес, дәл
биылғы жылы қашып келуіне себеп Күнтудың болыс боп тұрғандығы» дегені
де дұрыс. (М.Ә.)
97
197-жаттығу. Өлеңді мәнерлеп оқып, көшіріңіздер. Сызықшаның өлеңді
оқу мәнеріне әсерін түсіндіріңіздер.
Ақ сәуле күміс жүзді, құндыз қабақ,
Сен гүлсің иіс шашқан жарып сабақ.
Болғанда көзің – жақұт, етің – торғын,
Көзің – ай, шашың – жібек, мамық тамақ.
Көзің – нұр, сөзің – алма, аузың – алтын,
Самород, қоспасы жоқ нағыз балқын.
Шомылған сұңқар бойың нақ гауһардай
Бұрқырап нұр төгілсін, маған талпын!
Бір сенсің дүние көрген көзім нұры,
Жарқырап жаным тартар, көңілім гүлі!
Егілген ер көңілім қол сермейді,
Тартса да аспаннан көп жұмақ хоры.
Жан сәуле, кеуде күйген, жүрек жалын!
Кеудем от, жүрегімнің байқа халін?!
Дауасы ауыр дерттің – жалғыз сенсің,
Қолың бер, кетсін қайғы, сөнсін жалын! (С.Торайғыров)
198-жаттығу. Мәтіннің тиісті жеріне сызықшаны қойып, көшіріңіздер.
Оның қойылу себебін талдап түсіндіріңіздер.
Қазір бұл ауылдағы күзетші, сауыншы, түйеші, қауғашы, отыншы, асшы
атаулы бәрі де жаман жыртық киімдерінен жел азынап, бүрсең қағып, бай
малының қамында жүр. (М.Ә.) Жиналған көптің жүзі жаз, көңілдері жайлау,
езуінде күлкі, көзінде шаттық. (Т.К.) Жас шалғыны мол, кең қоныс Барлыбайда
отырған Абай ауылы. (М.Ә.) Олар үлкен үйде Еркежанның қолында өсетін
Әубәкір және Пәкизат. (М.Ә.) Бұрын жеткен Кәкітай, Дәрмен және Оспанның
бір ұл, бір қызы Әубәкір, Пәкизат. (М.Ә.) Ол ол ма, Оразқұл мас болып
келгенде ол арсыздың бетіне түкірудің орнына атам елпек қағып, атының
шаужайынан ұстап, аттан түсіріп, үйіне апарып, үстіне тон жауып, тоңып
қалмасын деп жік-жаппар боп жүреді. (Ш.А.) Ең алдымен тіл қатқан Жиренше:
... Бізге де олжа түссін деп, тым құрса мезіреті жасады ма? Ол ол болсын, жә,
мынау көргеніміз қай мазағымыз!? деп қатарында келе жатқан Күнтудің,
опырылып қалған ерінің қасына қамшысымен салып кетті. (М.Ә.)
98
Бастауыш пен баяндауыштың арасына қойылатын сызықша
Бастауыштан кейін қойылатын сызықша
Бастауыш та, баяндауыш та зат есімнен,
заттанған өзге сөз таптарынан болғанда
Сендер үшін ең қолайлы тау – мына бергі
Алмалы. (С.Ш.)
Бастауыш жіктеу, сілтеу есімдіктерінен,
баяндауыш ІІІ жақтағы зат есімнен болғанда
Бұл – болашақ университет қаласының
құрылысы. (С.Ш.)
Бастауыш тұйық етістіктен, баяндауыш ІІІ
жақтағы жалғаусыз зат есімнен не керісінше
болғанда
Соны тәрбиелеп адам қылу – міндет. (М.Ә.)
Бастауыш та, баяндауыш та бір сөздің
қайталануынан жасалғанда
Ортасында бес үлкен ақ үйлер бар, көп үйлі
ауыл – Абайдың екі шешесі Ұлжан мен
Айғыздың ауылы. (М.Ә.)
Бастауыш та, баяндауыш та сын есімнен не
сан есімнен жасалғанда
Олақ – меншіл, Қызғаншақ – күншіл, Сырғақ
– сыншыл. Бес жерде бес – жиырма бес.
Бастауыш есімшеден, ал баяндауыш не зат
есім, не есімше, не есімдіктен жасалғанда
Құнанбайға бұлардың ішінен көз алмай,
қырандай қарап отырған – дәл төрдегі Байсал.
(М.Ә.)
Бастауыш бірі, біреуі, біріншісі, алдыңғысы,
соңғысы, көбі деген сөздерден, баяндауыш
атау тұлғадағы зат есімнен не тұйық
етістіктен болғанда
Жайлауда
Құнанбай
аулының
көбірек
орнығып отыратын қонысының бірі – Ботақан
ошағы. (М.Ә.)
Бастауыш өзінен кейінгі сөзбен тіркесіп,
сөйлемнің басқа мүшесімен шатасып кететін
болса
Жиырма – беске қалдықсыз бөлінеді.
Бастауыш зат есім не заттанған басқа сөз
таптарынан
болып,
баяндауыш
болымсыздықты
білдіретін
емес
сөзі
тіркескен есімдердің бірінен болса
Жоқтық – ұят емес, байлық – мұрат емес.
(Мақал)
Бастауыш
пен
баяндауышты
байланыстырушы дегеніміз, деген, ... сынды
сөз тұрса
Уақыт деген – көзге көрінбеген терең мазмұн,
әлуетті күш, шешегін жармаған гүл,
оқылмаған кітап, болуға тиісті оқиға,
ашылмаған ғылыми жаңалық. (С.Ш.)
Ол – ол ма, бұрынғы – бұрынғы ма, бұл – бұл
ма сияқты қыстырма сөз тіркестерінің
араларына
Ол – ол ма, әңгіме одан сайын күшейе түсті.
199-жаттығу.
Ақын-жазушылар
шығармаларынан
бастауыш
пен
баяндауыштың арасында қойылатын сызықшаның әр түріне 3 мысалдан теріп,
ережемен дәлелдеңіздер.
200-жаттығу. Көшіріп жазыңыздар да, бастауыштан кейін тиісті жеріне
сызықша қойыңыздар. Егер бастауыштан кейін сызықша қоюға болмайтын
болса, оның себебін түсіндіріңіздер.
Осы орайда «Қан мен тердің» шетелдік зерттеушілері (Л.Анинский т.б.)
автордың шығармаларына өзек етіп алған философиялық ұстанымының
«адамзат тарихы дегеніміз адам баласының өкініштері мен адасуларының
тарихы» деген көзқараспен үндесіп айтылады. (Ә.Н.) Жотаның құла берісіндегі
99
сайда жапырайған жер кепелер жұмысшылар мекені. (Т.К.) Сөйтіп, ауру
шешемнің алғашқы шипасы мен, менің келуім болды. (С.Ш.) Бір-бірінен
жасырынып кеткен молдалардың бар ойы Шәймерденді жамандап қана қайту
емес, өзіне бәсекеші боларды даттау, сөйтіп, өзінің имам болсам деген
арманына жету. (Т.К.) Ішіндегі есебі кемпірді өз үйіне кіріптар ете түсу. (М.Ә.)
Тәкежанның өз үйі көл жақ шеттегі үлкен абажадай қоңыр үй. (М.Ә.)
Шақыртуға келмегені бұғып қалып, бастарын алып қашқаны. (М.Ә.) Ақымаққа
айтқан сөз ағып жатқан сумен тең, ақылдыға айтқан сөз қолға ұстаған тумен
тең. (Мақал)
201-жаттығу. Бастауыш пен баяндауыштың арасына сызықша қойып,
ережемен дәлелдеңіздер.
Соңғы алты ай ішінде барлық жалын атқан қайғысы жалғыз баласы Құтжан
жайы. (М.Ә.) Өзге жұрттан бөлініп көшкен бұл бір топ ауылдар шетінен
Ырғызбай руы. (М.Ә.) Сол жердің орта тұсы Жексен қыстауы Қарашоқы.
(М.Ә.) Бұл екеуі Бөжейдің жақын ағайындары. (М.Ә.) Тегінде Шыңғыстың
асыл шөбі мық жусан. (М.Ә.) Ол Өскенбайдың үлкен үйі Зере отырған ауыл.
(М.Ә.) Тізесімен тербетіп отырғаны Айғыздан туған немере қызы үш жасар
Кәмшат. (М.Ә.) Олардың тілеуі мен қақпайына еру өзін-өзі аямау. (М.Ә.)
Құлыншақ сол Торғайдың басты кісісінің бірі. (М.Ә.) Бала атаулының жаз
болады десе ерекше сағынатыны бүлдірген. (М.Ә.) Дередей үлкен, өзі жұп-
жұмыр ақ тай қысырдың тайы. Енесі асау көк бие. (М.Ә.) Жиырма-отыз қойы
бар, үш-төрт қорасы бар үй қалың елдің көпшілігі. (М.Ә.) Ана дүниеден иман
тілеген, өлімге бас байлаған үмітсіз аурудай ендігі тілек жол амандығы,
денсаулығы. (Ж.А.) Асанқайғы, Қазтуған, Шалкиіз, Доспамбет, Шобан,
Марғасқа, Жиембеттер, негізінен, екі-үш жанрда жырлаған: бірі дидактикалық
толғау, оның тақырыбы жалпы ақыл, насихат айту, екіншісі арнау толғау, яғни
нақтылы біреуге, не оқиғаға, не өзіне қарата айтылған сөз, оның тақырыбы
көбінесе қоғам, адам, ел қорғау, үшіншісі портрет өлеңдер. (Р.С.)
202-жаттығу. Көркем шығармалардан кестеде берілген ережелерге сай бес
мысалдан тауып, толтырыңыздар.
Бастауыш та,
баяндауыш
та зат, сын,
сан
есімдердің
бірінен болса
Бастауыш
зат есімнен,
баяндауыш
сілтеу
есімдігінен
Бастауыш тұйық
етістіктен,
баяндауыш
ІІІ
жақтағы
жалғаусыз
зат
есімнен
Бастауыш
та,
баяндауыш
та
бір
сөздің
қайталануынан
жасалған
Бастауыш бірі, біріншісі,
алдыңғысы, көбі деген
сөздерден,
баяндауыш
атау тұлғадағы зат есімнен
не
тұйық
етістіктен
болғанда
203-жаттығу. Мәтіндегі сөйлемдердің тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Бастауыш пен баяндауыштың арасына қойылған сызықшасы бар
сөйлемдерді тауып, сызықшаның қойылу себебін түсіндіріңіздер.
100
Үш бәйтерек
Сәкен Бейімбет Ілияс Үшеуінің де жөргегі ұлан-ғайыр бір даланың
топырағы Біреуі соның кіндік ортасында біреуі теріскей біреуі күнгей
шалғайында бір жылы туыпты Үшеуі де бір жаздың майсасынан алғаш нәр
тартып бір қыстың ызғарынан алғаш қар басыпты
Үш бәйтерек Үшеуінің туысы қандай бір болса тұрысы қандай әр бөлек
Біреуі дәйім биікке талпынып алға ұмтылған өр халықтың асыл арманындай
асқақ біреуі талайды бастан кешіп тауқыметке төзіп өскен қауымның
сарқылмас сабырынан жаратылғандай сом мығым Біреуі көпті көріп көпті
сүйген халықтың парасат-парқын сіңіргендей қуатты да нәрлі Үшеуі де ел
өміршеңдігінің түлегі Үшеуі де халқы мен заманының ауыздарынан түсе
қалғандай адал ұл (Ә.Кекілбаев)
204-жаттығу. Мәтіннің тиісті жеріне сызықша қойып, олардың қойылу
себебін түсіндіріңіздер. Үлкен адамдармен қалай сәлемдесу керектігі жөнінде
өз ойларыңызды айтыңыздар.
Сәлемдесу – сөз басы
Адамдардың бір-біріне лебіз білдіруі сәлемнен басталады. Сәлемдесу
тұрмыстық қатынастағы сөз басы. Сәлем сөз анасы, сөздің қасиеті, сондықтан
оның мағынасына мән беру әдептіліктің, адамгершіліктің, сөз мәдениетін
байыптаудың баспалдағы.
Кішінің үлкенге сәлем беруі үлкеннің құрмет көруі, жастың ізеттілік
білдіруі.
Сәлемдесу ағайын мен туысты, дос-жаранды, іні мен ағаны, бала мен
дананы жарастыру ғана емес, ата салтын жалғастыру, алысты жақындату.
Адамның кейіп-кескінін тану, оның болмысын байқау, көңіл-күйін білу әрі
оған да өз ниетіңді ұқтыру. («Әдептілік қағидалары» кітабынан)
205-жаттығу. Төмендегі сөйлемдерге сызықша қойып, көшіріңіздер.
Қойылу себебін түсіндіріңіздер.
1) Сабыр ақыл серігі. 2) Аргентинадағы Аконкагуа сөнген жанартауы Батыс
жарты шардағы ең биігі. 3) Ғашықтың тілі тілсіз тіл. 4) Тропиктер Жердің
экватордар жер шары ортасының айналысымен көзге елестетілетін сызықтан
оңтүстікке немесе солтүстікке қарай жатқан өңірлері. 5) Ең үлкен төрт планета
Юпитер, Сатурн, Уран және Нептун алып газ шарлар. 6) Үлкен Шатқал АҚШ,
Аризона штатындағы Колорадо өзені кесіп өткен жер бетіндегі орасан зор сай.
7) Диктатура дегеніміз бір адамның немесе адамдар тобының билікке толық ие
бола отырып, елді басқаруы. 8) Акулалардың сүйекті балықтардан
айырмашылығы қимыл-қозғалыс жасамай, суда өзін-өзі ұстап тұруға
көмектесетін жүзу торсылдағының болмауы. 9) Дауылдар Үнді мұхитындағы
циклондар және Тынық мұхитындағы тайфундар деген атпен белгілі ең
қиратушы жойқын желдер.
101
206-жаттығу. Көп нүктенің орнына қажетті сөз не сөз тіркесін тауып
қойыңыздар. Сызықшаның қойылу себебін түсіндіріп, бір мақал-мәтелді
тақырып етіп шағын шығарма жазыңыздар.
1) ... ... – қызыл тіл. 2) Жақсы болсаң – ... , жаман болсаң – ... . 3) Әдептілік
ар-ұят – ... ... . Тұрпайы мінез, тағы жат – ... ... . 4) ... ... – ұлы ұстаз. 5) ... – білім
бұлағы, ... – өнер шырағы. 6) ... – сөздің атасы, ... – ердің опасы. 7) Сөз анасы –
... , су анасы – ... , жол анасы – ... . 8) ... – зор байлық. 9) Денсаулық кепілі – ... .
10) Су жүрген жер – ... , ел жүрген жер – ... . 11) ... ... – елдің ырысы, ... ... –
жанның тынысы. 12) Жақсының жүрген жері – ... , жаманның жүрген жері – ... .
13) Бірінші байлық – ... , екінші байлық – ... ... , үшінші байлық – ... ... . 14)
Дүниедегі ең асыл тіл – араб тілі, одан кейін түрік тілі, түрік тілінің ішіндегі
гауһары – ... ... . (М.Көпеев) 15) Әркімге ... ... – туған шеше, Оған бала міндетті
сан мың есе. (С.Мұқанов)
Қажетті сөздер: өнер алды, денсаулық, азарсың, өмірдің өзі, мереке, білім,
мақал, құлақ, жақсы жер, бұлақ, тұяқ, денсаулық, тазалық, береке, озарсың,
жақсы адам, базар, азар, ақ жаулық, надандықтың белгісі, он саулық, оқу, қазақ
тілі, уәде, адамдықтың белгісі, туған тілі.
207-жаттығу.
Бастауыш пен баяндауыштың арасына қойылатын
сызықшаны келтіре отырып мамандыққа байланысты әңгіме құрастырыңыздар,
тыныс белгілерінің қойылу себебін түсіндіріңіздер.
208-жаттығу. Мәтіннің тиісті жеріне сызықша қойып, көшіріп жазыңыздар.
Қойылу себебін дәлелдеңіздер.
Адамзаттың ақыл-ойының даму жолын айқындайтын, көркемдік
танымының бағыт-бағдарын белгілейтін, өткен өмірді қалпына келтіріп, бүгінгі
өмірді таңбаға түсіріп, замандармен, халықтармен бірге ғұмыр кешетін тірі
бейнелер кейіптеп, өз тарапынан жаңа бір әлем жасап шығаратын, халық рухы
әбілхаят нәрімен сусындап, фәниден озған, бақиға бата алған, ескірмейтін,
өлмейтін мерейлі шығармалармен бұ дүниеде мәңгі жасайтын Жазушы болу
айрықша бақыт. Үш дүниенің сырын тоқыған, төрт тарабын түгел таныған
Қазақ Жазушысы болу он есе артық бақыт. Талабы таудай жан балам,
көкірегіңде от болса, туған халқыңды жан-жүрегіңмен сүйсең, сенің де ірі
жазушы, зор тұлға болып шығарың күмәнсіз. Ірі болмасаң да, ұлы болмасаң да,
қатарыңша қызмет жасасаң мұратыңа жеткенің. Ол сенің адамдығыңа
байланысты.
Жазушының адамдық бейнесі әділдік, адалдық, кісілік деген ұғымдардың
жиынтық көрінісі. Қазақ жалпақ тілде «жақсы адам» дейді, «жақсы кісі» дейді.
Жақсы адамның бәрі бірдей жазушы болмайды, бұл жалпылық өлшем, бірақ
жақсы жазушының барлығы да жақсы кісі болған. Кісілігі кем жазарман
ешқашан да тәуір жазушы дәрежесіне жетіп көрген емес. Өйткені жазу ең
алдымен, кісіліктің жемісі. Тетігін білмеген адам трактордың өзін жүргізе
102
алмайды. Жақсылық пен жамандықтың тетігін айырмаған жан қалай тәуір
жазбақ. Жаза алмайды, болмайды.
Қаламгердің азаматтық келбеті яғни отаншылдық, ұлтшылдық, қаншылдық
бұл да кісілікке жалғас, дарынмен бірге бітетін, өскен орта, алған тәрбие
негізінде қалыпқа түсетін қасиет. Онсыз тағы да жазушы жоқ деп біліңіз.
Әсіресе, біз сияқты отар ел жағдайында. Халқын сүймесе, ұлттық намыстан
кенде болса, адамдық қасиеті де жоқ деген сөз, жазушылық қайда, дені түзу кісі
есебіне қосу қиын. Қаламгер аруақтың аманатын арқалаушы, халықтық рухтың
жаршысы, яғни ұлттық сана оның шығармашылық бітіміндегі ең игі негізгі
көрсеткіші болуға тиіс.
Сонымен, жазушы қайдан шығады деген әуелгі сауалымызға қайтып
оралдық. Бірінші шарт дарын дедік, ал бұл дарынның туа бітетіні талассыз
ақиқат. Бірақ сол туа біткен қасиет жүзеге асуы үшін тағы қаншама жағдай
керек екен. Соның ішінде адамның өзіне тікелей байланысты және ең мәнді, ең
басты шарт таудай талаптан серпін алған табанды еңбек.
Бойдағы дарын тәңірінің сыйы еңбексіз келді. Өзгеше талай бақ қонды. Енді
соны жетілдіру, жеріне жеткізу, кәдеге асыру құт орнаған кісінің өзінің
қолында. Дарын Көктен түсті. Жеміс емес, тұқым. Өнер, оның ішінде
жазушылық сол тұқымның мәуеге айналған көрінісі. Екі арада ауыр әрі
қызғылықты, ақыр түбінде бір адам емес, бүкіл жұрт үшін, оларды ұлыс үшін
игілікті еңбек тұр. (М.Мағауин «Мен»)
Жалпылауыш сөздердің тыныс белгілері
Жалпылауыш сөздер – сөйлемнің бірыңғай мүшелерін жинақтау, оның
мәнін ашып, тұжырымдау мақсатында қолданылатын, олар сияқты бір ғана
сұраққа жауап беріп, бір сөйлем мүшесі болатын сөздер. Оған, негізінен,
жалпылау есімдіктері, сан және сын есімдер т.б. жатады.
209-жаттығу. Жалпылауыш сөздердің тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Бірыңғай мүше мен жалпылауыш сөздердің қандай сөйлем мүшесі
қызметін атқарып тұрғанын белгілеңіздер.
Маңыраған қозы-лақ, шулаған бала-шаға, саңлаудан қораға кіріп жатқан қар
бәрі де оның қаперіне кіріп-шықпайтын тәрізді. (Т.К.) Бұл ауылдың өз адамы
боп кеткен дағдылы қонақтары Ербол, Көкбай, скрипкашы-әнші Мұқа,
Баймағанбеттер бөлек бір топ боп кірді. (М.Ә.) Асылып жатқан ет, маздап
жанған от, қою қымыз бәрі де қонақтар көңілін көтере түскендей. (М.Ә.) Қазір
бұл ауылдағы күзетші, сауыншы, түйеші, қауғашы, отыншы, асшы атаулы бәрі
де жаман жыртық киімдерінен жел азынап, бүрсең қағып бай малының қамында
жүр. (М.Ә.) Үш есіктің тұсында қазірде Жақып, Майбасар, Ызғұтты үшеуі
тұрып ап, табақ жақындай бергенде, қонақүйдің есігіне қарайды да,
табақшыларды үндемей нұсқап, рет-ретімен кіргізіп жібереді. (М.Ә.) Осы
жетінші күні Құнанбайлар Төлепберді мен Қамысбай, Бурахан үшеуін қуып
жетті. (М.Ә.) Бұл күнде қаланы көп жағалайтын, өздері саудагер жас болыстар
103
Темірғали, Айтқазы, Әлі, Рақыш, Оспан бәрі де мәжілісті қызу, көңілді ету үшін
кіршіме ішеді. (М.Ә.) Дәрмен енді жаңағы Ділдә айтқан сөз, барлық үлкен аға,
кіші іні бәрінің де көкейінде жүрген іс екенін білдірді. (М.Ә.)
210-жаттығу. Мәтіннің қажетті тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Қойылу себебін ережемен дәлелдеңіздер. Жалпылауыш сөздерді
тауып, астын сызыңыздар.
Ауыз әдебиетінің қысқа түрлері бесік жыры ана сөзі ертегі жаңылтпаш
жұмбақ тақпақ ел арасына көп жайылған ойындар асық ойынының неше түрі
отырып ойнайтын тұрып атып ойнайтын лекек доп ақсүйек қарабие тоқтышақ
қарақұлақ айгөлек ойындары дене шынықтыруға жүйріктікке шыдамдылыққа
тапқырлыққа жаттықтырмай ма есепке үйрететін ойындар мыналар тоғыз
құмалақ дойбы ойындары стадиондар доп каток мұз сырғанағы бәрі тәртіпті
қалыптасқан бейнеде ұйымдастырылады қазақ халқының ертеден әдетіне сіңген
ұлттық қалпына жарасымды кейбір спорттық мәні бар ойындары алтыбақан
әйгөлек ағаш аяқ құр-құр серке тарту салма алу теңге алу сайыс тағы басқа
әлденеше ойындарды жастар ойнайды.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
211-жаттығу.
Мәтіннің
тыныс
белгілерін
қойып,
көшіріңіздер.
Жалпылауыш сөздерге байланысты тыныс белгілерінің бірде қойылып, бірде
қойылмау себебін түсіндіріңіздер.
Сондықтан олардың шыңына жетіп аса батырып айтуды Абай Мағаш
Кәкітай үшеуі де көп машық етпейтін. (М.Ә.) Құйрығы желбезегі қабыршағы
қанаты барлығы балықтан айнымай тек қана қылқан мойны қалқан құлағы осы
бір қауақ басы сол қалпында қалса екен дейді. (Ш.А.) Ғажап жұмбақ тағы бір
хал бір Тобықтының ішіндегі Құнанбай жағына жаһаттас бай-жуандар ғана
емес көрші Уақ Бура Сыбан Найман Керей Қаракесектегі жуан ауылдардың
бәрі де бірауыздан Құнанбай жағына шықты. (М.Ә.) Ас пісіргіш еркектер мен
қатын да отыншы сушы қызметшілер баршасы да осы көшпен жөнелді. (М.Ә.)
Оспан Ысқақ Майбасар сияқты туыстарының барлығын ол өз қасына қоршау
етіп соларға ертелі-кеш кінәшіл зілін тастап жүр. (М.Ә.) Тайдай арлан бөрімен
шаппа-шап ұстасып өлердей жағаласқаны тапжылтпай ұстап өлтірткені бәрі де
бұл өңірде бұл заманда болмаған балғын азамат қасиеті боп тарады. (М.Ә.)
212-жаттығу. Мәтіннің қажетті тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Қойылу себебін ережемен дәлелдеңіздер.
Ат пен адам екеуі екі бөлек келе жатқандай. (Ш.А.) Оның осылай кетіп бара
жатқаны да қоңырқай орамалдан ағараңдап көрінген бет-жүзі де қолынан
жетектеген қызы да қасында қатарласа жүгірген күшігі де бәрі-бәрі Танабайға
шексіз ыстық көрінер. (Ш.А.) Шаруаның жаңа өмірі үшін жер мал еңбек арман
бәрі де ортақ болу үшін Танабай күреспей кім күреседі. (Ш.А.) Қолдан
сырланған тумбочкалар есік-терезелердің полотно-кенеп мұхарамалары бәрі де
тым жинақы сыпайы. (С.Ш.) Анау көрініп тұрған төскейдің сай-саласы бие
бауы ауыл қонысы қой өрісі барлығы да соншалық таныс жақын. (М.Ә.) Кешкі
104
суға келе жатқан қалың жылқының кісіней шапқан дүбірі шаң-тозаңы болсын
немесе оқта-текте азынай кісінеп үйірін іздеп шапқан мінуден босаған жас
айғырлар дауыстары болсын барлығы да осы отырған ауылдардың осы кештегі
тіршілік тынысын білдірген сияқты. (М.Ә.) Жігітек Көтібақ Бөкенші Торғай
бәрі де әлденеше қоныс қыстаулардан алыс-ты. (М.Ә.) Бойдақ жылқыны ауыл
қасына ерте айдатып келіп Құдайберді Ызғұтты Абай үшеуі ат үстінен түспей
жүріп түндегі аталған он байталды іріктеп таңдады. (М.Ә.) Босқа кеткен күшті
көп төкті Біржанға жел су толқын сең бәрі жабылды. (Ғ.Мүс.)
213-жаттығу. Жалпылауыш сөздері бар сөйлемдерді қатыстыра отырып
мамандық жайында әңгімелесіңіздер, тыныс белгілерінің қойылу себебіне
түсініктеме беріңіздер.
Құрмалас сөйлемдерге байланысты қойылатын сызықша
Құрмалас сөйлемдерге байланысты қойылатын сызықша
Жалғаулықсыз
қарсылықты,
түсіндірмелі салалас
құрамындағы
жай
сөйлемдер арасына
үтір
мен
сызықшаның
қойылады
Салаласқа енген жай
сөйлемдегі іс шұғыл
түрде өткен болса, не
біріндегі
іске
екіншісіндегі
қарама-қарсы
қойылып
айтылса,
арасына
сызықша
қойылады
Түсіндірмелі салалас
құрмалас
сөйлемдердің
баяндауышы сонша,
сондай, сол, мынау,
себебі
сөздерімен
аяқталса,
олардан
соң
сызықша
қойылады
Шартты бағыныңқылы
сабақтастың
баяндауышы
шартты
райдан
жасалып,
бағыныңқы
сөйлемге
мән бере айтылса, одан
кейін
сызықшы
қойылады
Оларда
пасықтық
бар, – адамдық жоқ;
қараңғы жауыздық
бар, – жарқын жүз
жоқ.
Ти десем – тимейді,
тиме десем – тиеді.
Оның қорыққандығы
сондай – не айтып,
не қойғанын білген
жоқ.
Қой өлсе – қозы қалады,
келер жылы өзі болады.
214-жаттығу. Құрмалас сөйлемнің тиісті тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Қойылу себебін ережемен дәлелдеңіздер.
1) Күн ашыла беріп еді тағы бір кесапат кез келе кетті мұздақ қата бастады.
2) Кеш батса қойға соқпақ табылады. 3) Ит үреді керуен көшеді. 4) Кім еңбек
етсе сол тоқ. 5) Адал еңбек аздырмас арамдық бойды жаздырмас. 6) Тату
болсаң балдай бол ащы болсаң тұздай бол. 7) Айырылсаң азарсың қосылсаң
озарсың. 8) Гүл өссе жердің көркі қыз өссе елдің көркі. 9) Үйде шешен дауда
жоқ үйде батыр жауда жоқ. 10) Келіннің үш күйеуі болады алғашқы күйеуі
алтын елі екінші күйеуі ар-намысы соңғы күйеуі алған жары. 11) Жүзінде қайғы
да жоқ қасірет те жоқ қорқыныш қана бар. 12) Қараңғы түнде елден адасқан
адам алыстан жылт еткен от ұшқынын көзі шалғанда қандай қуанады
Қартқожаға да бүгін қараңғы елдің ішінде «оқу» деген нәрсенің жарық сәулесі
жылт еткендей болды. 13) Кейін ол әртүрлі әуенді көп естіді көңілдісін де
мұңлысын да ұзағын да келтесін де сөзі барын да сөзі жоғын да талай-талай
105
естіді. 14) Жүріс-тұрысына бет құбылысына қол сермесіне көз ілеспейді бір
минутте жүз құбылады.
215-жаттығу. Көркем шығармалардан құрмалас сөйлемдердің ішінде
қойылатын тыныс белгілерінің әр түріне үш мысалдан тауып, кестені
толтырыңыздар.
Құрмалас сөйлемнің ішінде қойылатын тыныс белгілер
үтір
қос нүкте
нүктелі үтір
сызықша
үтір мен сызықша
216-жаттығу. Құрмалас сөйлемнің тиісті тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Қойылу себебін ережемен дәлелдеңіздер.
1) Ағайынды бұл үшеуінің жас мөлшерлері бір-біріне жақын Балтабек
жиырма алтыда Темірбек жиырма төртте Кенжетай жиырма екіде. 2) Оның
мінезі де ақжарқын еді өтірікті көлгірлікті екі жүзділікті білмейтін ойына
келген сөздерін айтып салатын іске шебер сөзге алғыр уәдеге берік досқа
мейірімді әр уақыт шындықты ғана сүйетін ар-ұяты таза намысқой адам еді. 3)
Шөкенді мен құшақтап сүйіп жатырмын өйткені ол менен жеті жас кіші және
жақсы көретін інім. 4) Суық киіз үйде не таза жуынуға болмайды не таза тамақ
жеуге болмайды. 5) Не сөйлеуге тілің жоқ не сөз ұғар білім жоқ. 6) Кезек-кезек
шелекті не машинамен айналдырып шығарады да не атпен тартып шығарады.
7) Шолпы тағы бір сылдыр еткенде жер бауырлай ілгерілей түсіп еді жаппадан
біреу тұрып жатқан сияқтанды. 8) Ыбыраш ауыл кедейлерінің басын қосып
артель болу туралы сөз қозғап еді жиналған жұрт мұның сөзіне құлақ қоюдың
орнына өзін тәлкек қылды. 9) Менің түк ұқпай тұрғаным саған бала керек болса
Жұмекенге керек емес пе? 10) Сонша жылдан бері тұс-тұстан науалап құйылған
ен байлықты аясын ба осында әнеу күннен бері әлденеше ту бие ту сиыр көп-
көп қойлар сойылып соны пісіруге қала мен қырдың бармағынан бал тамған
небір шебер аспаздары келіп орнағанына да едәуір уақыт болған.
217-жаттығу. Көркем әдебиеттен кестеге қажетті мысалдарды тауып
жазыңыздар.
Түсіндірмелі салалас
құрамындағы
жай
сөйлемдер арасына
қойылған үтір мен
сызықша
Жалғаулықсыз
ыңғайлас салалас
құрмалас
сөйлемдердегі
сызықша
Түсіндірмелі салалас
құрмалас сөйлемдердің
баяндауышы
сонша,
сондай, сол, мынау
сөздерімен аяқталғанда
қойылған сызықша
Шартты бағыныңқылы
сабақтастың
баяндауышы
шартты
райдан
жасалғанда
қойылатын сызықша
106
Төл сөздің тыныс белгілері
Төл сөз – сөйлеушінің я жазушының өз сөзі ішінде өзгеріссіз, бұлжытпай
қолданылған біреудің сөзі. Автор сөзі – төл сөзді жеткізіп, оған түсінік беретін
сөйлеушінің я жазушының сөзі. Төл сөз бен автор сөзі өзара тығыз байланыста
қаралады. Төл сөз бен автор сөзінің тыныс белгілері олардың орналасу
тәртібіне, синтаксистік ерекшеліктеріне, интонациялық және мағыналық
айырмашылықтарына байланысты қойылады.
Төл сөз бен автор сөзіне байланысты қойылатын тыныс белгілер
Автор сөзі төл сөзден кейін келгенде, төл сөз
тырнақшаға алынады да (немесе алдына сызықша
қойылады), төл сөзден соң үтір (леп не сұрау белгісі,
көп нүкте) және сызықша қойылады.
– Қарным ашқан жоқ, мұғалима апай
нан әкеп берді, – деді немересі.
(Ш.А.)
Автор сөзі төл сөзден бұрын келсе, одан кейін қос
нүкте қойылады да, төл сөз тырнақшаға (немесе
алдына сызықша қойылады) алынады.
Көбен заң жолымен сұрауға кірісті:
– Бөреш баласы Мұрат сені қалай
әкетті? (Қ.К.)
Автор сөзі төл сөздің ортасында тұрса, екі жағынан
үтір мен сызықша (кейде біріншісінен кейін үтір (леп
не сұрау белгісі) мен сызықша, екіншісінен кейін
нүкте мен сызықша) қойылады да, төл сөз
тырнақшаға алынады не алдынан сызықша келеді.
– Тарт әрмен, – деді Оразқұл қолын бір
сілтеп, – онан да ішетін бірдеңе бар ма,
соны әкел! (Ш.А.)
Төл сөз автор сөзінің ішінде келсе, бірінші автор
сөзінен кейін қос нүкте, төл сөз тырнақшаға алынып
(не алдына сызықша қойылады), одан соң үтір (леп не
сұрау белгісі, көп нүкте) және сызықша қойылады.
Ес:
– Мен ертең ерте жүремін, ішінде
болсам жақсы болар еді, – деп
Көбенге қарады. (Қ.К.)
Төл сөз ортасындағы автор сөзі тиянақсыз болып,
одан кейін төл сөз дербес айтылатын сөйлем
болғанда, автор сөзінен соң қос нүкте қойылады.
–
Сүйінші,
қайным,
көрімдік,
көрімдік! – деп күлімкөз жеңгесі
алдынан шыққан соң: – Алыңыз,
алыңыз, көрейік әуелі, бір көйлек
мойнымда, – деп төргі бөлмеге өтіп
кетті. (Т.К.)
Төл сөздің ішінде төл сөз келсе, алғашқысының
алдынан сызықша қойылады да, соңғысы тырнақшаға
алынады.
– Әкем «Біреудің ала жібін аттама»
деп отырушы еді, – деді ол күмілжіп.
Төл сөзден кейін келген де көмекші етістігінен соң
толық бір сөйлем келсе, одан кейін үтір қойылады.
– Айт сөзің болса! – деді де, осы
үйдегі жұрт естісін, куә болсын
дегенді ойлады. (М.Ә.)
107
Төл сөз бен автор сөзінің орын тәртібін сызбамен былай көрсетуге болады.
р/с
Төл сөздің сызықшамен келуі
Төл сөздің тырнақшамен келуі
1
— ————, — ======.
“————”, — ======.
— ————? — ======.
“————?” — ======.
2
======:
— ————.
======: “————”.
3
— ————, — ======, — ————.
“————, — ======, — ————”.
— ————, — ======. — ————.
“————, — ======. — ————”.
— ————? — ======. — ————.
“————? — ======. — ————”.
— ————... — ======, — ————.
“————... — ======, — ————”.
— ————... — ======. — ————.
“————... — ======. — ————”.
4
======:
— ————, — ======.
======: “————”, — ======.
======:
— ————? — ======.
======: “————?” — ======.
5
— ———. — =====: — ———.
“———. — =====: — ———”.
6
— ———“————”———, — =====. “———“————”———”, — =====.
— ———“————”———? — =====. “———“————”———?”— =====.
7
— ————, — деп, ======.
“————”, — деп, ======.
— ————? — деп, ======.
“————?” — деп, ======.
218-жаттығу. Төл сөздің тиісті тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар.
1) Өзің-ақ ойлашы несі өмір Қуаныш қайғысы болмаса дейді ақыл. 2) Ол
тағы да былай дейді Дін ғылымның атасы. 3) Ақын бірде Өзгереді дүние
өзгереді деп баяндайды. 4) Ақымаққа дейді ақын болмайды ақыл айтып. 5)
Өсіңіз жетіліңіз тасқындаңыз дей келе Бірақ та биікпін деп асқынбаңыз деп
жалғайды да Сен мықты анау осал мен орташа Бәріміз бір аспанның
астындамыз деп аяқтайды. 6) Біздің халықта Қарға қарғаның көзін шұқымайды
деуші еді деді. 7) Талапты ерге нұр жауар деген рас қой Сапарың қайырлы
болды Енді міне бір жылдық азығыңды әкелдің деді Дос. 8) Ассалаумағалайкүм
байекесі деді ол әзіл араластыра Қалай керуеніңіз аман-есен жетті ме саудаңыз
сәтті жүріп жатыр ма деп өзі мәз-мейрам болып дүкеншінің қолын қайта-қайта
сілкіп көрмегенімізге қаншама заман болды қош келіпсіз! 9) Ой арам қатқыр
ақымақ бала дүрбісін көзінен алмастан орнынан тұрып бұзауды айдағандай
қолын ербеңдетеді Естіп тұрмысың әрі әрі кет деймін Бәлтек Бәлтек қайдасың
Дүрбіге көрінген үйдің көлеңкесінде маңқиып жатқан Бәлтектің онымен ісі
болған жоқ Айтақ айтақ деді бала жан ұшырып итке. 10) Тыңдағанда бойың
шымырлап қоя береді дейді сыбырлап атам Ой алла-ай неткен ғажайып ән еді
11) Өлердің алдында соның әнін бір естіп кеткім келеді депті Атамның айтуына
қарағанда өз халқыңның әні үшін адам өмірін қияды дейді Сондай адамдардың
түрі қандай болады екен көрер ме еді өздерін Мүмкін ән үшін басын беретін
адамдар үлкен қалаларда тұратын шығар 12) Ерінің жаңағы сөзін осы әрекет
үстінде ести сала Ол сөзді сізден бұрын Рахым айтқан Қой сауып отырған
108
маған жүгіріп келіп Апа бол қой сауғаныңды қой Кіші ағам қонақ ертіп келді
Бол тез деп мені қолды-аяққа тұрғызбай сол әкелген жоқ па деді
219-жаттығу. Мысалдардағы төл сөз бен автор сөздеріне байланысты
қойылған тыныс белгілерінің ережелерін анықтап, оларды есте сақтаңыздар.
– Тыңдасайшы әуелі. Аңнан басқа алаңдатар ештеме жоқ деймісің мені, –
деп саптама етігін шеше бастады. – Мына жолаушыларға Садуақасты ертіп
жіберсек деп ем. (Т.К.) – Әкілдек талай жерді, талай елді аралады. Кімнің кім
екенін де білесің. Мына жаманды, – деп Сәкенді иегімен нұсқап, – оқытсам ба
деп ем. Ой бар, бірақ орындар шама жоқ. Орысша оқығанын жақсы көреміз, –
деп Жамалға көз қиығын тастады, – бірақ соның жолын білмейміз ғой біз. (Т.К.)
Қабағын қарыс жауып алған әлгі шой қара: – Е, тәйірі сонша салмақтағаныңа
қарағанда күшке түсер ауыр бірдеңе екен ғой десем, – деп ыржая күліп,
иығынан салмақ түскендей қозғалып қойды. (Т.К.) – Денім сау, Кәкітай! – деп,
ауыл-аймақтың, әкесінің амандығын сұрап кетті. (М.Ә.) – Бұл вальс қой өзі, –
деп тағы біраз ойланды да: – атына қарағанда, бір сезікті орыннан естілген күй
сияқты ғой! – деп, Мұқаның жүзіне күле қарады. – Қайдан үйренгенсің?! (М.Ә.)
«Иә, – деймін ішімнен тағы қайталап, – мен мұндайды әсте күткен жоқ едім
ғой, Зағида. Мұнан әрі өмір не болмақшы!?» Бір кезде «дырр-ррт» деген
дауыстан басымды көтеріп алсам, ат жаңа салынған қақпаға тұмсық тіреп тұр
екен. (Д.И.)
220-жаттығу. Көркем шығармалардан жоғарыдағы төл сөз бен автор
сөздеріне байланысты қойылатын тыныс белгілерінің әр түріне үш мысалдан
тауып жазыңыздар.
221-жаттығу. Төменде берілген мәтіннің тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Қойылу себебін анықтап, ережемен дәлелдеңіздер.
І. Кешігіп қалдыңдар деп Шәймерден шай үстінде сөз бастады Жыл мезгілін
күннің көзіне даланың шөбіне қарап ажыратуды қазақ қашан қояр екен Табаны
күректей он бес күнге кешіктіңдер (Т.К.) Болды болды жетеді деді Сафура
күйеуін өзінен сәл ғана итеріп Смағұл сен неге селтиіп қалдың үйге жүр (Д.И.)
Шіркін-ай сөзді сатып алған ба көбірек жазса қайтер еді деді ол тамсанып Тегі
ол бар ғой әуелден осылай тоқ етерін айтады да қош болмен аяқтай салады
(Д.И.) Жолдастар біздің қас жауымыз капиталистер ал мына кеңседегілер
олардың шабалатып қойған иттері Бірлесіп күрессек қана біз өзіміздің
талаптарымызды орындата аламыз деді (Т.К.) Қандай аяулы жан дедім Мәрия
туралы Жас болса да нағыз ана ғой мейірімді ана ғой ол (Д.И.) Қайыр түндегі
кереметтердің қайдан шығатындығын айта келіп сөзінің аяғында Түндегі
көрініп жүрген ақ боз ат та сиырдың өкіруі де бәрі де адам істеген іс Мұнда
құдайдың құдіреті де кереметі де дәнеме де жоқ Бұл біздің жауымыз байлардың
ісі солардың қолы Мұны біз сендерге кешке дейін-ақ ашып берейік деген еді
(Ғ.Мүс.) Бірақ деп жыламсыраған үні қатқылдай түсті менің де сенен тілер бір
тілегім болса сенің бермесіңе бола ма Мен сенен аналық өтініш етем Сол
109
қолқамды бересің бе деп баласын иығынан құшақтай түсіп жауап күтті (М.Ә.)
Қандай сүйкімді әйел дедім мен оны көз алдыма тағы елестетіп Ал бірақ ол
соншалықты неге мұңлы Оның күйеуі қайда неге осы кезге шейін көзіме бір
түскен емес (Д.И.)
ІІ. Е-е Адамның басы Алланың добы деген ғой не боларына кімнің көзі
жеткен деді кемпір күрсініп Аздан кейін ол Еламанға қайта қарап жүзін тіктеп
отырып Жөніңді білмесек те жүзіңді көріп отырмын Мыналар сені кісі өлтірді
деп отыр Қайдан білейін адам аласы ішінде ғой түріңе қарасам иманмен қаптап
қойғандай деді (Ә.Н.) Ақкемпір келініне көз қиығын тастап Ә құдайым-ау деді
ішінен қайтейін Бұ да өзгеге күледі өзіне күлетін кісі жоқ па екен сонда (Ә.Н.)
Дуана еке мен мен Мамырбай ақсақалдың дей берді Орыстар алып кеткенін
айтуды ұят көрді Үндемеудің тағы да жөні жоқ қалайда бірдеңе айту керек
болды Маңдайын сипап көзін жыпылықтатып төмен қарап Мен Мамырбай
ақсақалдың баласы едім ауылымнан адасып ауылымды таба алмай жүрмін деді
(Ж.А.) Бұлардың тынышын кім алыпты деді жалт қарап Оразқұл Біреу
буындырғандай өзінен өзі қызарып кетті Алжи бастағансың-ау сен шал деді Үні
баяу шыққанмен шалға деген зіл бар (Ш.А.) Ойбай-ау өз көзіммен көрдім ғой
Былай қарай үрке қашқан маралдар деді Момын шал бой бермей Балам-ау өзің
де көрген жоқ па едің Жоқ көрдің көрдің (Ш.А.) Ол оңай ма шырағым-ау
Үстіндегі жүгін былай қойғанда мына боранды көрмеймісің. Оқасы жоқ құдай
қаласа ертең бәрі орнына келер Тек әйтеуір мына боран басылса екен деді
Момын оларды өзінше ақтаған болып (Ш.А.) Анадай жерде бағанадан үн-түнсіз
тұрған Момын шал шыдамай Не айтып тұрсың Сейдахмет бұларды атуға
тыйым салынған деді міңгірлеп (Ш.А.) Ере келген өзге еркек-әйелдің бәріне
Мәніке өзінің әмірлі қатаң үнімен бұйрық етіп Жә біздің ауылдың кісілері
Ахкем үйінде қонақ болдың ішер асыңды іштің Ахкем деп ол қайнағасы
Тәкежанды айтатын Енді қайтыңдар Малдарыңа шаруаңа жөнел түге деді
(М.Ә.) Сен немене еш нәрсені сезбейсің бе деп Света қабағын көтеріп таңырқай
қарады Шекарада тұрмыз (Т.А.) Әй жарқыным деп қасына келді тұрмайық біз
де талап қылайық (Ә.Н.) Дуана Ақбілекке жетіп келіп А балақайым алақайым
шырақайым Қайдан келесің деп басын сипады (Ж.А.)
222-жаттығу. Мәтіннің бұрыс қойылған және түсіп қалған тыныс
белгілерін тауып, ережеге сәйкестендіріп, жаттығуды орындаңыздар.
Қазақтың қонағы неше түрлі болады?
Сырым батыр, үйіне қонып отырған қадірменді қонағы: «Төленді биден:
Биеке қазақтың қонағы неше түрлі болады!» деп, сұрапты.
«Қазақтың қонағы төрт түрлі болады. бірінші арнайы қонақ; екіншісі
құдайы қонақ; үшіншісі қыдырма қонақ; төртіншісі қылқыма қонақ».
«Ал оны қалай айырамыз»? – дегенде
110
«Арнайы қонағымыз, алыстан арнайы келген жақын, туыс, нағашы, жиен,
құда, күйеу, қайын, сияқты жекжаттың немесе сүйікті достарың, жақсы жолдас-
жораң.»
Міне – бұл нағыз сыйлы қонағың.
Құдайы қонағымыз: өзің танымайтын, білмейтін, шалғай елден, алыс
жерден, жолаушылап жүріп, ат басын тірей қалған, тосын да бөгде қонақ.
Міне: бұл нағыз сауап қонағың.
Қыдырма қонағымыз: ерігіп те, желігіп, үйден-үйді, ауылдан-ауылды кезіп,
сөз аңдып, өсек теріп, қымыз ішіп, ет жеп, жүрген сандалма қонақ.
Міне, бұл нағыз далбаса қонағың.
Қылқыма қонағыңыз: үй арасындағы, ауыл ішіндегі, түтіні түзу шыққан,
үйді торып, өзінің құлқыны үшін, аузына тигенін қылқытып, жіберіп басы,
ауған жаққа, тарта беретін көлденең қонақ.
Міне, бұл – нағыз сұғанақ қонағың? – депті көпті көрген көне би, Төленді
қарт... («Шешендік шиырларынан»)
223-жаттығу. Мәтіннің тиісті тыныс белгілерін қойып, көшіріңіздер.
Қойылу себебін ережемен дәлелдеңіздер.
Немене шпион іздеп жүрсіңдер ме деген бала солдаттан
Солдат мырс етіп
Әрине шпион іздеп жүрміз
Бізге әлі бірде-бір шпион келіп көрген жоқ деді бала өкінішпенен
Солдат күліп жіберді
Саған шпионның керегі не
Мен оны ізіне түсіп жүріп ұстап алатын едім ғой
Мынаның мықтысын қарай гөр ондайға әлі жассың ең алдымен жігіт болу
керек
Осылайша алтын погоны бар әскери адам Оразқұлмен орман аралап
кеткенде бала шофермен біраз әңгімелескен
Мен барлық машинаны барлық шоферлерді жақсы көремін деді бала
Оның себебі не деді шофер қызығып
Машина деген жақсы ғой әрі тез жүреді әрі күшті сосын бензиннің де исі
тамаша Шоферлердің барлығы да жас жігіттер бәрі де Мүйізді Бұғы ананың
балалары ғой
Не дейді не дейді мынау Мүйізді Бұғы ана дегенің немене деді түкке
түсінбей солдат
Ау сен білмеуші ме едің
Жоқ шырағым мұндай ғажайыпнаманы өмірімде естіген жоқпын
Сен өзің кімсің сонда
Мен қазақпын Қарағандыда туғанмын шахтерлер мектебінде оқығанмын
Жоқ сен кімнің баласысың соны айтшы
Әке-шешемнің баласымын
Олар кімнің баласы
Олар да өз әке-шешесінің баласы
111
Ал олардың әке-шешесі кімнің баласы
Шырағым-ау сен бұлай сұрай берсең дүниенің түбіне жете алмассың
Ал мен болсам Мүйізді Бұғы ананың балаларының баласымын
Оны саған кім айтты
Атам айтқан
Шырағым мынауың бір шамаға соқпайтын дүние екен деді солдат балаға
басын шайқап (Ш.Айтматов «Ақ кеме»)
224-жаттығу. Мәтіннің тыныс белгілеріне назар аударып, қойылу себебін
түсіндіріңіздер. Ертегілердің тағы басқа қандай жолдармен басталатынын еске
түсіріп, мысал келтіріңіздер.
Әже ертегілері
Абай биыл ғана анық бағалады. Бұның әжесі бір түрлі шебер әңгімеші екен.
Қызық сөйлейді. Әңгімесінің барлық жерін дәмді ғып, қызықтырып айтады.
Әуелі Абай ауыра бастағанда бір күні кешке ұйықтай алмай жатып, әжесінен
әңгіме айтуды сұрады. Сонда ол ойланып тұрып:
– Е, е... Бұлдыр-бұлдыр күн өткен. Бұрынғыда кім өткен? – деп, кішкене
тақпақтап бастап еді. Абай соны ұғып қапты. Келесі жолы әңгіме сұрағанда
әжесін тізесінен қағып:
– Е, е... Бұлдыр-бұлдыр күн өткен. Бұрынғыда кім өткен? – деп, тағы да
әңгіме тілегенін білдіруші еді.
Әжесі әуелде көп-көп ертектер айтқан. «Еділ – Жайық», «Жұпар қорығы»,
«Құла мерген» – бәрі де айтылды. Оның әңгімелерін түсте де, кеште де, тіпті
кеш бойы да Абай айтқыза беретін болды. (М.Әуезов «Абай жолы»)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Тыныс белгілерін қайталау

text:
Тыныс белгілерін қайталау
225-жаттығу. Ж.Баласағұнның даналық сөзіндерін оқып, есте сақтаңыздар.
Тиісті тыныс белгілерін қойып, жаттығуды көшіріңіздер.
1) Тіл арыстан есік баққан ашулы Сақ болмасаң жұтар ерім басыңды 2)
Қалар мұра сөз кісіден кісіге Сөзді мұра тұтсаң пайда ісіңе 3) Кісі көңілі түпсіз
теңіз ойласаң Білім інжу түбінде анық қойма сан 4) Кісі мәңгі болмас мәңгі ат
ары Мәңгі қалар оның жақсы атағы 5) Тірі өледі жер төсеніш жастығың Аты
өлмейді өлсе де өзі жақсының 6) Жамандық от от күйдіріп өтеді Жолын бөгер
күш жоқ күл қып кетеді 7) Ақыл көркі тіл тілдің көркі сөз Кісі көркі жүз жүздің
көркі көз 8) Ақыл шырақ қара түнді ашатын Білім жарық нұрын саған шашатын
9) Білім байлық азаймас һәм жоғалмас Еш қарақшы ұрыға да тоналмас 10)
Біліктіге білім күллі тон асы Білімсіздің қылығы сұм жолдасы 11) Құттың құты
ердің ізгі есімі Ізгі аты мәңгілік құт есігі 12) Ұстамды боп һәм көзіңе қарағын
Ұстамды әзіз алар күллі аларын Үш нәрседен жүр алыс сақ байқағын Бірі
қыңыр қисық болма айтарым Бірі жалған сұғанақтық үшінші Үшеуінің түбі
қорлық түсінші Кісі сөгіп ұсақ сөзге берілме Дұрыс сөйле теріс-қағыс керілме
Өзіңді адал ұста адалдық киелі Бектер адал адалдықты сүйеді 13) Жаһан заңы
112
құрмет тұту үлкенге Үлкен келсе тік тұрып күт іркілме Ұлыға кішік құрметі бек
жарасар Кішіге ұлық құрметтесіп санасар 14) Жібек мінез қыз-келіншек
шырыны Біле білсең әйел көркі қылығы
226-жаттығу. Өлеңді мәнерлеп оқып, тыныс белгілерін тауып қойыңыздар.
Өлсе өлер табиғат адам өлмес
Ол бірақ қайтып келіп ойнап-күлмес
Мені мен менікінің айрылғанын
Өлді деп ат қойыпты өңкей білмес
Көп адам дүниеге бой алдырған
Бой алдырып аяғын көп шалдырған
Өлді деуге сия ма ойлаңдаршы
Өлмейтұғын артына сөз қалдырған
Кім жүрер тіршілікте көңіл бермей
Бақи қоймас фәнидің мінін көрмей
Міні қайда екенін біле алмассың
Терең ойдың телміріп соңына ермей
Дүниеге дос ақиретке бірдей болмас
Екеуі тап бірдей орныға алмас
Дүниеге ынтық, махшарға амалсыздың
Иманын түгел деуге аузым бармас (Абай)
227-жаттығу. Мәтінді оқып, сөздердің білдіретін мағынасын есте
сақтаңыздар. Тиісті тыныс белгілерін қойып, жаттығуды көшіріп жазыңыздар.
Мәулен – ұрғашы мысық
Күнделікті өзіміз пайдаланып жүрген кейде әредік қана естілетін сөздердің
де түптегін яғни мән-мазмұнын біле бермейміз Айталық мәулен алан абдан
мәлике әңгі әздек жусақ марғау шағал мамыр ызақор сынды сөздердің мәнін
біреу білсе біреу білмейді
Осындағы мәулен мәлике абдал дегендер адамдардың есімі ретінде кездеседі
Ызақор мамыр марғау сөздерін жиі қолданамыз Алан әңгі әздек жусақ
сөздерінің көне екені көрініп тұрғандай Дегенмен тегіне үңілсек мұның бәрі біз
бен сіз жақсы білетін жан-жануарлардың есімі
Сөзімізді анықтай түссек мәулен ұрғашы мысық алан барыстың күшігі
абдан арыстанның баласы мәлике ұрғашы жылан әңгі есектің еркегі әздек жас
еркек есек жусақ 1 жасар тау ешкісі яғни туша марғау мысықтың есейген
баласы шағал қорқау қасқыр мамыр әлі ұшпаған отқа семірген балапан қаз
ызақор арыстанның еркегі (Д.Қожаберген)
228-жаттығу. Төмендегі салалас құрмалас сөйлемдердің тыныс белгілерін
қойып, көшіріп жазыңыздар. Салаластың қай түріне жататынын анықтаңыздар.
113
Оңтүстіктен ыстық жақтан келгені бірден байқалады жүзін күн қақтап
тотығып кеткен. Сүйрік саусағымен іліп тастағысы келіп еді күннің ерке нұры
кеткісі келмеді оның томпиған бетіне шығып алды. Бірде сөнеді бірде жануға
бет алып шоқтанған темекінің ақшуланған түтіні үзіле дөңгеленеді бірде ол
қоюлана бұрқырайды. Бұл ой Абайға ең алғаш келген ой еді және өз ойы
сияқты көрінді. Әзіл де жарасты мінез де үйлескендей болды. Бұл Абайдың да
ойы еді бірақ ол іштегі рахат күйін бұл арада сөзбен айтып жеткізе алар емес.
Сапардың сүйетін екі нәрсесі бар-ды біріншісі көгершін ұшыру да екіншісі көл
бетінде қайықпен жүзу болатын. Әлдекім хабарлап қойған болуы керек қыз-
бозбала дүркірей қашып шықты. Перизат сұрап үлгере алмады өйткені машина
гүр етті де сырғи жөнелді. Тұңғиық қара теңізге қара дауыл соқты сондықтан
теңіз шайқалып күңіренді. Маған жолға жеткендей қаржы жіберсін болмаса мен
бара алмаймын. Әлде шайға құмартқан ба әлде Мария апайдың сөзі жылы тиді
ме ана стаканды қолына алды. Біресе терезеден қараңғы түнге қадала қарайды
біресе стол үстіндегі жаюлы жатқан картаға үңіледі.
229-жаттығу. Төмендегі сабақтас құрмалас сөйлемдердің тыныс белгілерін
қойып, көшіріп жазыңыздар. Сабақтастың қай түріне жататынын
анықтаңыздар.
1) Дәл сол кезде есік сарт етіп ашылып Наргүл кіріп келді. 2) Көңілденіп
істесе жұмыс өнімді болмақ. 3) Күн ашық болғанмен шытқыл аяз екен. 4) Дос
қолындағы етікті қайта сілтей бергенде Ақкемпір ақырып тыйып тастады. 5)
Оған көңіліңді аудара бергенше көзің қыдырып жүріп тағы бірдемені тауып
алады. 6) Мұғалім келісімен Қарашолақ азаматтары жиналып кеңес құрды. 7)
Әттең бір атым насыбай деп отырғанда бір шақша алдына келіп топ етті. 8)
Мағаштар жауыз зорлықтың бар көлемін ашқалы Абай қатты қиналып
тыныштық ала алмады. 9) Аңшы осы жерге жақындай бергенде бұғы үш аяқтап
өрге қарай ата жөнелді. 10) Халық өз бақыты үшін күресетінін өзі білсе оған
ешбір жау төтеп бере алмайды. 11) Күздің санаулы күндерінің бірі бола тұра
ауа райы жақсы еді. 12) Балалық мінезі әлі қалмағанмен өзін үлкен адамдарша
ұстағысы келеді. 13) Залда жүрген адамдардың бәрі қолтықтасып жүрген соң
сұр жігіттің бұл қолтықтасуы Раушанға манағыдай ерсі көрсетеді. 14) Аспан
ақтарылып жерге түскендей бес минуттың ішінде жер беті көл болып кетті. 15)
Ұзын кірпіктері қыбыр-қыбыр етіп Манар әлдене бір шуылдаған дыбыстарды
естіп жатты. 16) Бүгін бірер керек кітабын алып шықпақ болып өзі жалғыз кіріп
еді.
230-жаттығу. Құрмалас сөйлемнің тиісті тыныс белгілерін қойып, көшіріп
жазыңыздар. Қойылу себебін ережемен дәлелдеңіздер.
Есенейге екі нәрсе өтпейді оқ өтпейді сөз өтпейді. (Ғ.Мүс.) Той жабдығына
арналған бүкіл салтанатты мәзір осында әйдік тай қазандарда палау басылып
бірнеше жерден қазылған жерошақтарда терісін тұтас сыпырған қой-ешкі қара
малдардың еттері қақталып жатыр. (Р.Тоқт.) Қазірде де ала көлеңкеде кәрі
әжесі байқап отыр ән тоқтай қалса кішкентай қыз қарақаттай қап-қара көздерін
114
ашып алады. (М.Ә.) Цин сарайы тағы да екіге жарылды Маншың әкімдерінің
бір бөлігі көтерілісшілерді жақтаса екінші бір тобы шетелдіктермен қатынасын
үзгісі келмеді. (Қ.Жұм.) Оның тез үйреніп кеткені сондай үйге кірсем бірге
кіреді далаға шықсам ол да шығады бір жаққа барам десем бірге барам дейді
тегі екі елі ажырамайтын емес. (Б.Н.) Азғантай оқымыстылар ала бірі Советті
қолдаса бірі байды қолдайды. (Ғ.М.) Қосар түрде сөйлегенде жай етістіктер
мағына беруші болып алда жүреді көмекші етістіктер өзгеруші болып сонда
жүреді. (А.Б.)
231-жаттығу. Өлеңді мәнерлеп оқып, тыныс белгілерінің қойылу себебін
анықтаңыздар.
Ей, балалар, балалар!
Бірің – шекер, бірің – бал
Бірің – қайың, бірің – тал.
Жас кезіңде ойнап қал,
Ойнап жүріп, ойлап та ал,
Ой түбінде жатар бал!
Илеуінде қайнаған,
Жазды еңбекпен жайлаған.
Ұзақтан дән тасыған,
Досына жаны ашыған,
Құмырсқаға көзің сал!
Жұмысын көр! Тәлім ал!
Гүл-гүлден шымшып бал жиған,
Жесін деп сендер ол жиған.
Қанатын желге сындырған...
Сонда да жұмыс тындырған
Бал араға көзің сал!
Жұмысын көр! Тәлім ал!
Кітаптың беті гүл-лала.
Оқыған бала – бал! (Ө.Тұрманжанов)
232-жаттығу. Үзіндіні оқып, тиісті тыныс белгілерін қойып шығыңыздар.
Үй іші
(Үзінді)
Жұман аз нашар атаның тұқымы Жұман дегенім әлгі Қартқожаның әкесі
Жұман момын адам кісіден тіленбейді кісіге жағынбайды бес уақыт намазын
оқып А құдай бергеніңе шүкір деп барға қанағат жоққа сабыр ететін бір бейуаз
Жазы-қысы төртті-бесті қарасын өзі айналдырып қаласына да өзі шығады
қорасының жыртық-тесігін өзі бүтіндейді Ол сұғанақтық етіп біреудің дүниесін
пайда қылған жан емес ел екі ұдай партия болғанда да байлардан ат мініп ақша
алған жан емес Ауыл-аймағы қай жаққа кетсе Жұман да солармен бірге Үзіп-
жұлып шығатын артық білімі де жоқ әйткенмен бір қазақтан ақылсыз да емес
115
желікпен бұзықтықпен ісі жоқ Ол бұзылған адамдарға сенеді жабықса тарықса
құдай жеткізер деп жұбаныш қылады Қысқасы ол тірі пендеге зәбірі жоқ құдай
деген қоңыр адам Оның алданышы азбыншы ораза ашары оның қуаты
қуанышы үш-төрт қарғасы үшеуі еркек бірі әйел бала Жасынан қалың беріп
жыл сайын аз-аздан малынан құтылып тұңғышының аяғын шырмады Қызын
аман-есенінде құтты жеріне қондырды Қартқожа болса сабақ оқып жүр
Кенжеқара әлі бесікте
Қартқожаның шешесі де бір түрлі момын біртоға жан Күйбеңдеп шаруасын
істеп балаларының үсті-басын бүтіндеп анаған да мынаған да Қарағым
шырағым дегеннен басқа бар дәмін кісіге бергеннен басқа бөтен мінезі жоқ Кей
қатын аузы сүйреңдеп өсек айтады енді біреулер ауылды басына көтеріп
шаңқылдап баласын байын қарғап жатады Ондайдың бірімен ісі бола ма екен
Жо-жо-жоқ Қайта ондайды естігенде Беу осы байғұстың тілінің жаманы-ай деп
тыжырынып жаратпайтын еді (Ж.Аймауытов «Қартқожа»)
233-жаттығу. Тыныс белгілерінің қойылуы мен қандай қызмет атқарып
тұрғанын талдап айтып беріңіздер.
Қазақ тілі бай, таза, іргелі жұрт тілі деп бәріміз де айтамыз. Бірақ құр бай,
таза деумен ғана тіліміз өздігінен сақталып, әдебиетіміз өрбіп кете ала ма? Қай
жұрттың тілі болса да түу басында біздікі секілді таза да, бай болған. Бірақ олар
көрші жұрттардың сөздері қосыла-қосыла, жүре бұзылған. Біздің қазақ тілі
бұрын ылғалсыз таза болса да бұл кезде басқа жұрттармен араласа бастадық,
басқа жұрттардың оқуын оқыдық.
Бір жағы Бұхар, бір жағы Мекке, Медине, Стамбұлдарда оқып
қайтқандарымыз да бар. Бұлардың сөйлеген сөзінде, жазған хатында шет
жұрттардың тілі аңқып тұр. Бұлар елге келіп жас балаларды оқытады. Сөйтіп,
шет тілдер елдегі жас балаларға жұғады. Жас балалар – келешектегі бір буын
халық. Бұрынғы қазақ арасына тарап жүрген қисса-хикаялардың бәрі ноғайша,
арабша аралас тілмен жазылған. Орысша оқығандарымыздың көбі екі сөздің
біріне орысша қатынастыруды үйреніс қылып алған. Осыдан топшылауға
болады, таза деген қазақ тілі де күн бұрын сақталуына қас қылмасақ – бірте-
бірте бұзылып кететіні. Қазақ тілінің мұндай жолмен бұзылып кетуін көбіміз
сезбей де қаламыз. (М.Дулатұлы)
234-жаттығу. Өлеңді дауыс ырғағын құбылта, мәнерлеп оқып, тыныс
белгілерінің ролін түсіндіріңіздер. Тазалық жөнінде өз ойларыңызды ары қарай
өрбітіңіздер.
116
Міне, сонда тазалық!
Қандай болар тазалық,
Енді соны жазалық.
Киім таза болғанмен,
Жүректе болмай арамдық,
Қоғамға қол сұқпаса –
Міне, сонда тазалық!
Шын тазалық – жүректе,
Шын сұлулық – еңбекте.
Көптің малын ұрлама.
Ынтымақты болсаңдар,
Сырттан жау кеп алар ма!
Досыңа да адал бол,
Сезімін сатып пұлдама –
Міне, сонда тазалық!
Ескі әдетті тастаңдар,
Жаңа жолға бастаңдар –
Міне, сонда тазалық!
Қоғам мүлкін қорғаңдар,
Сенімді бол бар жанға.
Адал болса жүрегің –
Жұрт ілеспей қалар ма!
Жауыңа да әділ бол –
Міне, сонда тазалық. (К.Әзірбаев)
235-жаттығу. Мәтінді оқып, тыныс белгілерін қойыңыздар.
Үш арсыз, үш ғайып, үш жетім
Ноғайлының ханы Әз Жәнібек халықты жиып
Үш арсыз үш ғайып үш жетім болады соны кім табады депті Жиылған
халық көп дағдарып
Үш арсыз ұйқы арсыз күлкі арсыз тамақ арсыз Үш ғайып қонақ ғайып
несібе ғайып ажал ғайып деп шешіпті Бірақ үш жетімді ешкім таба алмапты
Сонда Әз Жәнібек хан
Елде келмеген кім қалды деп сұрапты
Келмеген Қарабас шешен қалды депті халық Әз Жәнібек Қарабасты
шақыртып алып әлгі сөздің шешуін сұрапты Сонда Қарабас
Жетім үшеу емес бесеу еді ғой
Оты жоқ жер жетім
Басшысы жоқ ел жетім
Елінен ауған ер жетім
Тыңдаушысыз сөз жетім
Жоқтаушысыз қыз жетім дейді Сонда Әз Жәнібек
Сенің атыңды қоюшы адам ақылсыз екен Қарабас дегенше Алтынбас десе
болмай ма деген екен (Шешендік сөздер)
236-жаттығу. «Тыныс белгілері – шығарма ажары» тақырыбына ойтолғау
жазыңыздар.
237-жаттығу. Өлеңдегі тыныс белгілерінің қойылу мәнін түсіндіріңіздер.
Бір адамға
Бір үйде жиюлы екен қазына мал,
Көрсетті бәрін бізге ақсақал шал:
«Бұрынғы атамызға сыйға берген,
117
Біздерде мынадай бар, мынадай бар?..»
Ол рас, аталарың шенге алыпты,
Арзан қып, қымбат емес, кемге алыпты.
Апыр-ай, қалай бұлдаған сатқандарын,
Оқа, түйме, сылдырлақ теңге алыпты!
Суреттер және көрдім жүзі жарқын,
Ойладым: «Оңдырған-ау, баққан халқын»,
Соншама құны толық бұлды түйме,
Артында қалдырмас па жақсы даңқын?
Дедім мен: «Құтты болсын шекпеніңіз,
Артқыға қандай егін еккеніңіз?
Жусақ та денемізден кетер емес,
Сондағы тұқым шашып сепкеніңіз».
Көргенде күміс кесе, алтын аяқ,
Бір сөзді тамағыма қойдым таяп:
«Қай момынның малы бар бұл аяқта?»
Демейінше болмады, қарап жай-ақ!
Отырдым, көрсем жекіп тастар ма деп,
Шал айтты: «Көріңіздер, жасқанба», – деп,
Кесені қолыма алып қарай бердім:
Ішінде нақақ көзден жас бар ма деп. (С.Торайғыров)
238-жаттығу. Қате қойылған тыныс белгілерін тауып, тиісті орнына
қойыңыздар.
Сараңдық пен жинақтылық
Бірнеше тәуір кісілер, бір жетім-жесір қалған үй үшін жылу жиямыз деп әр
үйге қыдырып барып жүріп бір байдың үйіне келсе бай жұмыскеріне: «бір
кішкентай жіпті жаңбырда, ұмытып далада қалдырыпсың», – деп қатты ұрысып
тұр екен. Ұрысып тұрып айтады
«Сен білмейсің ол кішкентай ғана жіп те болса, малға сатып алынған нәрсе:
малдың табылуы оңай емес» – деп.
Мұны естіп; көріп; әлгі жолаушылар өзді-өзі сөйлесті – Бір жаман жіпті
далада ұмытып қалдырдың, – деп сонша кейіп тұрған адам бізге еш нәрсе бере
қоймас, аузымызды ауыртпай, келген ізімізбен қайталық. Ішінде біреуі айтты:
«Неміз кетіп барады, келген соң бұған да айтып кетелік».
Бұл сөзбен байға келіп, сәлем берді. Бай бұларды әдеппен үйіне кіргізді.
Сонан соң, келгендердің жұмысын естіп, сол жердің өзінде бөтендерге
қарағанда екі есе ақша шығарып берді және мұнан басқа төрт-бес қап астық
118
беремін деп уәде етті. Мұнысын көріп жолаушылар таңданып отырды да,
өздерінің далада байды сараңға қойғандарын айтысты. Сонда бай айтты:
«Аз нәрсені азсынбай, қадірін біліп жинағаннан осындай кем-кетікке
жәрдем беруге қолым жетісті; жинақтылық: сараңдыққа қосылмайды?» – деді.
(Ы.Алтынсарин)
239-жаттығу. Тыныс белгілерінің қойылу себебін түсіндіріңіздер.
Жастарымыз отаншыл болсын. Отаншылдық – әр адамға керекті ең ұлы
қасиет. Ал отаншылдық өз үйіңнен басталады. Кімде-кім ата-анасын ардақтаса,
сол ата-анадан бірге туған бауырларымен тату болса, өзінің өскен ауыл,
қаласын, туған ұлтын сыйлап, қадірлесе, сол адам отаншыл болады. Өйткені өз
әке-шешесін ардақтамаған, өзгенің ата-анасын құрметтемейді. Үйде бауырмал
болмаған, түзде интернационалист болмайды. Өз ауылының тасын сыйламаған,
өзге ауылдың тауын қадірлемейді. Өз ұлтын жақсы көрмеген, өзге ұлттарды
ұнатпайды. Мұны ұлтшылдықпен шатастырмау керек. Екеуі аспан мен жердей
екенін жастар ажырата білуі шарт.
Намыс – азаматтың алтын туы. Әке-шешесін сыйлаған балада ғана намыс
болады. Оларды ұялтпайын, сүйегіне таңба түсірмейін, өлсем өлейін, бірақ ата-
анамды, ағайын-жұртымды жерге қаратпайын дейді. Ер жігіттің елі – ата-анасы,
Отаны – өз үйі.
Патриотизм – «Отаным сені сүйемін. Сен үшін құрбан болуға әзірмін» деп
құрғақ сөзді гүмпілдете беру емес. Ол – формализм. Елді, жерді, Отанды
сүйетіндігіңді сөзбен емес, іспен дәлелде. Ата-анасын сыйлаған шәкірт, студент
сабағын да жақсы оқиды, тәртібін де дұрыс ұстайды, шаруакер, адал, әділ
болып өседі. (Ә.Нұршайықов)
240-жаттығу. М.Мақатаев өлеңін мәнерлеп оқып, тыныс белгілерінің
қойылу мәнін түсіндіріңіздер. Егер сіздер осы өлеңді қабылдаудағы өз
тебіреністеріңізді жеткізгілеріңіз келсе, онда қандай тыныс белгілерін қосқан
болар едіңіздер? Ойларыңызды дәлелдеңіздер.
Музаға
Отырғанын қарашы күйім келмей,
Қайда кеттің?
О, Муза! Құйын желдей.
Аузымды ашсам, өкпемнен жел үреді,
Қаңыраған иесіз диірмендей.
Мұздатады жанымды бұйым көрмей.
Жел үреді желпініп, көрік-кеудем,
Күйім келмей отырмын неліктен мен?!
О, Муза!
Қайдасың сен желік берген?
Жалын мен отқа ғана ерік берген
119
Серігім, қайдасың сен сеніп келген?
Дәптер жатыр парағы аударылмай,
Аударылмай шынымен қалғаны ма-ай!
Ойлар жатыр еңсемді бір көтертпей,
Тонна-тонна қорғасын салмағындай.
О, Муза!
Әуреге салғаның-ай!
Күтемін сенен үміт, сенен жігер,
Қисаң маған, биік пен тереңді бер!
О, Муза!
Маған алыс сөреңді бер!
Ғайыптан кел де, мені демеп жібер. (М.Мақатаев)
241-жаттығу. Мәтінді көшіріп жазып, сөйлем ішіндегі тыныс белгілерінің
қойылу мәнін түсіндіріңіздер.
Байұлы
Байұлы жеті жасар күнінде ел көшіп, көп балалар: біреу тайына, біреу атына
мінгенде, бір бала жыламсырап қарап тұрып қалады. Мұны көріп, Байұлы
қасына барып:
– Сен неге атыңа мінбейсің? – деді.
Бала қамығып:
– Атым жоқ, көшкенде әжеммен түйеге мінуші едім, – деді.
Сонда Байұлы аттан түсіп, жаяу әкесіне барып:
– Мен атқа мінгенде, ер-тоқымымен маған бір жорға тай атап едіңіз, сол
тайымды біреуге берсем, сіз ұрыспайсыз ба? – деді.
Әкесі:
– Кімге бересің? – деді.
Бала қысылыңқырап тұрып, жаяу жылап тұрған жарлының баласын
көрсетті.
Бұған әкесі де түсініп, бетінен сүйіп:
– Тайыңды кімге берсең де ерік өзіңде, – деді.
Сонан соң Байұлы қуанып, тайды ерттетіп, манағы балаға әкеп беріп,
қасына ертіп алды да, шауып кеп, көп балаға қосылды.
Сол уақытта бір ақсақал жақсы кісі қонақ болып жатыр екен; Байұлының
әлгі мырзалығын көріп, разы болып, сыртынан бата берді:
– Ей, құдайым, бұл балаға ұзақ жас бер, мал мен бас бер, – деп.
Сол кісінің батасы қабыл болып, ақырында Байұлынан он екі ұл туып, бәрі
де асқан бай, руға бас болды. Он екі ата Байұлы деген ру сонан болды деседі.
(Ы.Алтынсарин)
120
242-жаттығу. Мәтіннің тиісті тыныс белгілерін қойып, ережесін
түсіндіріңіздер.
Сөздің атасы мен анасы
Қаздауысты Қазыбектің атағы шығып тұрған кезде аулына бір саудагер
келіпті Түстеніп болған соң Қазыбекке
Сізден бір сөз сұрайын деп едім депті Бір керуен едік өзара дауластық та
ойластық та бірақ шешуін таба алмай қойдық Сөздің атасы кім анасы кім
Қазыбек ойланып қалады
Япырай өзбектің саудагері ғана білмейді екен десек қазақтың Қазыбегі де
білмейді екен ғой биыл таппасаңыз ендігі жылы табарсыз деп саудагер үйден
шығып кетеді
Қазыбек орнынан ұшып тұрып іле-шала тысқа шықса саудагер асығыс атқа
мініп қалған екен
Япырай саудагердің ісі сарт-сұрт деген рас екен ғой Артыңа қарамай
аттанғаның не Әлгі сөздің шешуін іздеп ендігі жылы тағы келіп саудаңнан
қаларсың артыңа қарамайтын болып кет Сөздің атасы бірлік анасы шындық
Жолың болсын жүрген жеріңе айта жүр депті Қазыбек (Шешендік сөздер)
243-жаттығу. Мәтіндердің қате қойылған тыныс белгілерін тауып, тиісті
орнына қойыңыздар.
І. Адамгершілік дегеніміз: дүниедегі ең асыл қасиет. Адам жанының рухани
тазалығы, оның қоғамдағы, жеке адамдар арасындағы игі істер, бауырмалдық,
туысқандық, жанашырлық, сыпайылық, әдептілік, сый-құрметтіліктің – бәрі де
– адамгершіліктің ұшқыны. Адамдарды қызметіне, жағдайына, киіміне, сырт
көрінісіне қарап бағалау дұрыс емес. Қызмет те, орта да, киім де уақытқа
байланысты өзгеретін нәрсе, өзгермейтін тек жан сұлулығы да; сонымен бірге,
жүрек жылуы болуға тиіс. Адамның адамгершілік қасиеті әрқашан биіктен
ізеттілікпен көрінуі парыз. Ел басына күн туған қатерлі жылдары – жанын
шүберекке түйіп; Отанын, туған жерін, болашағын қорғаған абзал әке-
аталарды, еңбек ардагерлерін, үлкендерді сыйлау, құрметтеу, кішіге қамқоршы
болу (жастардың абыройлы борышы). Адамгершілік қасиетімізге кір
келтірмейік.
ІІ. Тымақ: ерлердің қысқы бас киімі. Оны – аңның, малдың терісінен тігеді.
Осыған орай ол: түлкі тымақ, елтірі тымақ, сеңсең тымақ, пұшақ тымақ, –
деп атала береді. Бұрын қазақ елі қай жүздің, қай рудың адамы екенін осы
тымағына қарап та тани берген. Яғни, «Арғын тымағы», «Жалайыр» мен
«Найман тымағы» немесе «Торғай тымағы», «Семей тымағы» деген үлгілері
болған.
Тымақ: биік төбелі, маңдайы, екі құлағы бар, желке, жотаны жауып артқы
етектен тұратын жылы бас киім. Сыртын берік және жақсы, қымбат маталармен
тыстайды. Екі құлағына ызбалы бау тағады. Етегін төбеге қайырып қою үшін
тымақтың артқы жағына тобылғыдан немесе арша сияқты берік ағаштан тиек
121
жасап қадайды. Оны «құрысқақ» дейді. Ескілік киімі деген өлеңінде данышпан
Абай былай деп жазған:
– Күләпара бастырған, пұшпақ тымақ,
Ішкі бауын өткізген тесік құлақ.
Тобылғыдан кесіп ап, жіппен қадап,
Артын белге қыстырған бар құрысқақ.
Тымақ: қасиетті бас киім. Оны айырбастауға болмайды: аяқ тигізбейді.
Жақсы кісілердің тымағы атадан балаға мұра есебінде қалып отырған. Бұрынғы
қазақтар шала туған баланы неше күні кем болса; сонша күн тымаққа салып;
кереге басына іліп қоятын болған. Бұл да – тымақтың қадірі мен қасиетін
бейнелейтін көріністердің бірі деп түсіну керек. (С.Кенжеахметұлы «Жеті
қазына»).
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
244-жаттығу. Сөйлемнің тыныс белгілеріне назар аударып, неліктен
қойылып тұрғанын түсіндіріңіздер. Сөздің құдіреті жайында өз ойларыңызды
білдіріңіздер.
Сөз құдіреті
Баршамызды да ана тіліміздің көсегесін көгертіп, қолдану аясын кеңейту,
мемлекеттік тілдің қамы, туған тіліміздің тылсым иірімдеріне деген құмарлық
толғандырары аян. Мен тіл маманы не әдебиет маманы емеспін. Тек ана тілін
құлай сүйетін жандардың бірімін.
Сөз құдіреті!
Оның бітпесті бітірген, жетпесті жеткізген, үзілгенді жалғаған мүмкіндігі.
Бір ауыз сөз опық жегізіп, өмір бойы өзегіңді өкінішке толтырса, бір ауыз
орынды айтылған пікір жадыңда жатталып, қуанышқа, бақытқа жеткізері
ақиқат.
Ұлы ғұламалар сөз құдіреті туралы талай ұлағатты ойлар айтқан. Артына 90
томдық туынды қалдырған орыстың ұлы жазушысы Л.Н.Толстой: «Сөз – ұлы
нәрсе. Оның ұлылығы мынада: сөзбен адамдарды біріктіруге болады; сөзбен
оларды алшақтатуға да болады; сөзбен махаббат отын тұтата аласың; сөзбен
жауласуға да, арбасуға да барасың. Адамдарды бір-бірінен алшақтататын
сөзден сақтан. Тіл – ұлттың жан дүниесі», – деген.
Иә, тіл – ұлттың жан дүниесі! Расында да, қазақ халқының басында талай
қиын нәубеттің, зұлматтың, қайғылы күндердің болғаны тарихтан белгілі.
Қоралап айдаған малдың қиқулап қуса, жаудікі екендігін, борандадып соқса,
жұттікі екендігін, үйге жиған жиһаз-мүлкін, бағалы тастарын, халық айтқандай,
«Арпа-бидай ас екен, алтын-күміс тас екендігін» өмір талай дәлелдеді. Осындай
ауыр сәттерде, сын сағаттарда атамекен қонысын тастап босқан халықтың
өзімен бірге алып кетер бар байлығы – ана сүтімен санасына дарыған ана тілі
ғана. (Ө.Озғанбаев)
122
Пунктуация бөлімі бойынша тест тапсырмалары
1. «Пунктуация» деген сөздің латын тілінде білдіретін ұғымы
А) үтір
В) жақша
С) нүкте
Д) кідіріс
Е) интонация
2. Үтірді алғаш рет кітапқа енгізген адам
А) Н.Н.Пантусов
В) С.Е.Малов
С) Альд Мануций
Д) Марк Теренций Варрон
Е) Вараручи Катьяна
3. Мазмұны әуендес болып келетін бірыңғай сөйлемдердің әрқайсысынан кейін
қойылатын тыныс белгісі
А) көп нүкте
В) қос нүкте
С) нүктелі үтір
Д) леп белгісі
Е) сұрау белгісі
4. Ма, ме, па, пе, ба, бе шылауларынан кейін қойылатын тыныс белгісі
А) леп белгісі
В) сұрау белгісі
С) нүкте
Д) көп нүкте
Е) қос нүкте
5. Сөйлем ішіне оның бір мүшесі ретінде кіргізілген дәйексөзге қойылатын
тыныс белгісі
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) нүкте
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
6. «Бұлар өндіріс озаттары» деген сөйлем ішінде қойылатын тыныс белгісі
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
7. Ол, бұл деген есімдіктерден болған бастауыштар көпше тұлғада тұрса,
олардан кейін қандай тыныс белгісі қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
123
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
8. Бастауыш –ған/-ген, -қан/-кен жұрнағымен жасалған есімшеден болса,
баяндауыш зат есім, есімше, есімдіктен жасалғанда, бастауыштан кейін қандай
тыныс белгісі қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
9. Бастауыш зат есімнен не сілтеу есімдігінен, баяндауыш есімшеден болғанда,
екеуінің арасына қандай тыныс белгісі қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
10. «Жаяу Мұса Біржан бастаған Арқадағы әншілер тобының көрнектілерінің
бірі» деген сөйлем ішінде қойылатын тыныс белгісі
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
11. Бастауыш бірі, біреуі, екіншісі, біріншісі, көбі деген сөздерден, баяндауыш
атау тұлғадағы зат есім мен –у жұрнақты етістіктен басқа сөз таптарының
бірінен болса, бастауыштан кейін қандай тыныс белгісі қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
12. Бастауыш бірі, біреуі, екіншісі, біріншісі, соңғысы деген заттанған сан есім,
сын есімдерден және көбі деген сөзден, баяндауыш атау тұлғадағы зат есімнен
не тұйық етістіктен болғанда, бастауыштан кейін қандай тыныс белгісі
қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
13. Бастауыш өзінен кейінгі сөзбен тіркесіп, сөйлемнің басқа бір мүшесімен
шатасып кететін болса, одан кейін қандай тыныс белгісі қойылады?
124
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) үтір
Е) тыныс белгісі қойылмайды
14. Сөйлемнің бір бөлігі мұның себебі, оған себеп деген сияқты сөздерден
жасалып, екінші бөлігі тұтас сөйлем болып келсе қандай тыныс белгісі
қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) қос нүкте
Е) тыныс белгісі қойылмайды
15. «Бар болғыр, жай болушы ма еді?» деген сөйлемдегі үтірдің қойылу себебі
А) қыстырма сөз
В) қаратпа сөз
С) оңашаланған айқындауыш
Д) құрмалас сөйлем
Е) одағай
16. Бастауыш зат есім не заттанған басқа сөз таптарынан болып, баяндауыш
болымсыздықды білдіретін емес сөзі тіркескен есімдердің бірінен болса,
бастауыштан кейін қандай тыныс белгісі қойылады?
А) сұрау белгісі
В) үтір
С) сызықша
Д) қос нүкте
Е) тыныс белгісі қойылмайды
17. Мақал-мәтелдерде, афоризмдерде, өлеңдерде сөйлемнің баяндауышы
түсіріліп, ықшамдалып айтылғанда, бастауыштан кейін қандай тыныс белгісі
қойылады?
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) қос нүкте
Е) тыныс белгісі қойылмайды
18. Сөйлем мүшелерінің әдеттегі орны ауысып келгенде қойылатын тыныс
белгісі
А) сұрау белгісі
В) леп белгісі
С) сызықша
Д) қос нүкте
Е) тыныс белгісі қойылмайды
19. «Байқаймын, ол мені танитын адамға ұқсайды» деген сөйлемдегі үтірдің
қойылу себебі
125
А) қаратпа сөз
В) қыстырма сөз
С) одағай
Д) оңашаланған айқындауыш
Е) бірыңғай мүше
20. «Пәләй Мақұл-ақ Ал ендеше мен нені айттым!?» деген сөйлемде
қойылатын тыныс белгісі
А) леп белгісі
В) сұрау белгісі
С) сызықша
Д) қос нүкте
Е) тыныс белгісі қойылмайды
21. «Ә дегенше жетіп келді» деген сөйлем ішінде қойылатын тыныс белгісі
А) нүктелі үтір
В) үтір
С) сызықша
Д) қос нүкте
Е) тыныс белгісі қойылмайды
22. «Тобықты ішіне ең алғаш келген арба осы Зеренің, Құнанбайдың кәрі
шешесінің, көк арбасы десе де болады» деген сөйлемдегі үтірдің қойылу себебі
А) қаратпа сөз
В) қыстырма сөз
С) одағай
Д) оңашаланған айқындауыш
Е) бірыңғай мүше
23. «Ұлы орыс халқының бай мәдени мұрасының бір саласы – оның тамаша
мақалдары, мәтелдері – қазақ халқына аудармалар арқылы таныс болып,
халық игілігіне айналып келеді» деген сөйлемдегі сызықшаның қойылу себебі
А) қаратпа сөз
В) қыстырма сөз
С) жалпылауыш сөз
Д) оңашаланған айқындауыш
Е) бірыңғай мүше
24. Белгілі бір себептермен ойдың аяқталмай қалғандығын немесе сол ойдың ар
жағында айтылмай қалған тағы бір ойдың бар екендігін не болмаса, асығып-
аптығып сөйлеуге байланысты айтылмақшы пікірдің толық айтылмағандығын
білдіру үшін қойылатын тыныс белгісі
А) үтір
В) нүкте
С) көп нүкте
Д) қос нүкте
Е) сұрау белгісі
25. Бірыңғай мүшелердің алдынан жалпылауыш немесе жалпылауыш мәнді
сөздер келсе, жалпылауыш сөздерден кейін қандай тыныс белгісі қойылады?
126
А) үтір
В) нүкте
С) көп нүкте
Д) қос нүкте
Е) сұрау белгісі
26. Жалғаулықсыз салаласқан жай сөйлемдердің алдыңғысының мағынасы
соңғы жай сөйлемдер арқылы айқындалып тұратын болса, мұндай жай
сөйлемдердің арасына қандай тыныс белгісі қойылады?
А) нүктелі үтір
В) нүкте
С) көп нүкте
Д) қос нүкте
Е) сұрау белгісі
27. Түйген ойды, қағидаларды, ережелерді дәлелдеу мақсатымен алынған
сөйлемдердің алдында мысалы деген сөз қолданылатын болса, одан кейін
қандай тыныс белгісі қойылады?
А) үтір
В) нүкте
С) көп нүкте
Д) қос нүкте
Е) нүктелі үтір
28. Баяндауыштары тұлғалас сөйлемдер бірін-бірі толықтырып тұратын болса,
ондай салалас құрмалас сөйлемдердің арасына қандай тыныс белгісі қойылады?
А) үтір
В) нүкте
С) көп нүкте
Д) қос нүкте
Е) нүктелі үтір
29. Жалпылауыш мәнді сөйлемнің мәнін ашып тұратын шартты бағыныңқылы
сабақтас құрмаластар қандай тыныс белгісімен ажыратылады?
А) үтір
В) нүкте
С) көп нүкте
Д) қос нүкте
Е) нүктелі үтір
30. Баяндап отырған мәселеге автордың көзқарасын, өзіндік пікірін түрліше
сезімін аңғарту үшін қолданылатын сөздер
А) қаратпа сөз
В) қыстырма сөз
С) одағай
Д) айқындауыш
Е) бірыңғай мүше
31. Сөйлем мағынасын айқындауға қатысы бар, бірақ сөйлемнің өзге
мүшелерімен грамматикалық байланысқа түспейтін сөз
127
А) қаратпа сөз
В) қыстырма сөз
С) одағай
Д) айқындауыш
Е) бірыңғай мүше
32. Жауап күту мақсатымен айтылған сөйлем
А) сұраулы
В) бұйрықты
С) лепті
Д) хабарлы
Е) дұрыс жауабы жоқ
33. Сөйлемнің бірыңғай мүшелерін жинақтау, оның мәнін ашып, тұжырымдау
мақсатында қолданылатын сөздер
А) бірыңғай мүшелер
В) жалпылауыш сөздер
С) оқшау сөздер
Д) айқындауыштар
Е) дұрыс жауабы жоқ
34. Біреудің ойлаған ойын, пікірін, топшылауын білдіретін сөздер мен
сөйлемдер
А) автор сөзі
В) төлеу сөз
С) төл сөз
Д) оқшау сөз
Е) диалог
35. «Сауатты жазудың негізгі шарты – тыныс белгілерін дұрыс пайдалану»
(1941) деген мақаланың авторы
А) Қ.Басымұлы
В) М.Балақаев
С) Ш.Сарыбаев
Д) Р.Сыздық
Е) Б.Әбілқасымов
36. «Сөйлемнің тыныс белгілерін дұрыс жаза білейік» (1939) атты мақаланың
авторы
А) Қ.Басымұлы
В) М.Балақаев
С) Ш.Сарыбаев
Д) Р.Сыздық
Е) Б.Әбілқасымов
37. «Қазақ сөйлемінде үтірдің жазылатын орындары» (1936) деген мақаланың
авторы
А) Қ.Басымұлы
В) М.Балақаев
С) Ш.Сарыбаев
128
Д) Р.Сыздық
Е) Б.Әбілқасымов
38. «Қазіргі қазақ тілінің пунктуациясы» атты еңбектің авторы
А) Н.Оралбай
В) Ф.Мұсабекова
С) Р.Сыздық
Д) К.Аханов
Е) Ә.Қайдар
39. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Ұлболсын жауап беруден, сөйлесуден тартынбайды – неге екені белгісіз,
қаймығады.
В) Ұлболсын жауап беруден, сөйлесуден тартынбайды, – неге екені белгісіз,
қаймығады.
С) Ұлболсын жауап беруден, сөйлесуден тартынбайды, неге екені белгісіз,
қаймығады.
Д) Ұлболсын, – жауап беруден, сөйлесуден тартынбайды, – неге екені белгісіз,
қаймығады.
Е) Ұлболсын – жауап беруден, сөйлесуден тартынбайды – неге екені белгісіз,
қаймығады.
40. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Жоғары шық, – деді үйге кірген Асқарға Балтабек. – Ағаңның қолына су құй,
Ботагөз.
В) «Жоғары шық», – деді үйге кірген Асқарға Балтабек. «Ағаңның қолына су
құй, Ботагөз».
С) – Жоғары шық, – деді үйге кірген Асқарға Балтабек. – Ағаңның қолына су
құй, Ботагөз.
Д) «Жоғары шық, – деді үйге кірген Асқарға Балтабек. – Ағаңның қолына су
құй Ботагөз».
Е) – Жоғары шық – деді үйге кірген Асқарға Балтабек, – Ағаңның қолына су
құй, Ботагөз.
41. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Ей жігітім, жылап отырсың ба?– деп, таңданып қалды менімен бір
купеде келе жатқан, қарсы полкада отырған қыз.
В) – Ей, жігітім, жылап отырсың ба?– деп, таңданып қалды менімен бір
купеде келе жатқан, қарсы полкада отырған қыз.
С) – Ей, жігітім, жылап отырсың ба?– деп таңданып қалды менімен бір
купеде келе жатқан, қарсы полкада отырған қыз!
Д) – Ей жігітім жылап отырсың ба?– деп таңданып қалды менімен бір купеде
келе жатқан, қарсы полкада отырған қыз.
Е) – Ей жігітім, жылап отырсың ба,– деп таңданып қалды менімен бір купеде
келе жатқан қарсы полкада отырған қыз.
42. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Жүзінде қайғы да жоқ, қасірет те жоқ, – қорқыныш қана бар.
В) Жүзінде қайғы да жоқ, қасірет те жоқ, – қорқыныш қана бар?
129
С) Жүзінде қайғы да жоқ, қасірет те жоқ, қорқыныш қана бар.
Д) Жүзінде қайғы да жоқ қасірет те жоқ, қорқыныш қана бар.
Е) Жүзінде: қайғы да жоқ, қасірет те жоқ, қорқыныш қана бар.
43. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Бұл не жұмбақ? десті екеуі қосынан. Көл ортасында бұл жалау қайдан
пайда болды?
В) – Бұл не жұмбақ?– десті екеуі қосынан. Көл ортасында бұл жалау қайдан
пайда болды?
С) «Бұл не жұмбақ?» – десті екеуі қосынан. Көл ортасында бұл жалау қайдан
пайда болды?
Д) – Бұл не жұмбақ – десті екеуі қосынан – көл ортасында бұл жалау қайдан
пайда болды?
Е) – Бұл не жұмбақ? – десті екеуі қосынан. – Көл ортасында бұл жалау қайдан
пайда болды?
44. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Сабақ деген сөздегі «са» буыны ашық буын.
В) Сабақ деген сөздегі -са буыны – ашық буын.
С) «Сабақ» деген сөздегі -са буыны – ашық буын.
Д) «Сабақ» деген сөздегі «са» буыны – ашық буын.
Е) «Сабақ» деген сөздегі -са буыны, ашық буын.
45. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Жолдастар, – деді Павел: – Өмір бойы алға ұмтылайық!
В) – Жолдастар! – деді Павел: – Өмір бойы алға ұмтылайық!
С) «Жолдастар», – деді Павел: – Өмір бойы алға ұмтылайық!
Д) – Жолдастар! – деді Павел. – Өмір бойы алға ұмтылайық!
Е) Жолдастар деді Павел: – Өмір бойы алға ұмтылайық.
46. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) –Менің есебімді бер! – деді ол, Кенжетай ұсталып кеткесін.
В) – Менің есебімді бер, – деді, ол Кенжетай ұсталып кеткесін.
С) – Менің есебімді бер – деді ол, Кенжетай ұсталып кеткесін.
Д) «Менің есебімді бер! – деді ол», Кенжетай ұсталып кеткесін.
Е) «Менің есебімді бер» – деді ол Кенжетай ұсталып кеткесін.
47. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Сазамбай. Құп тақсыр! Бәрі болады. Шайыңыз да, майыңыз да табылады.
(Дуана кетеді).
В) Сазамбай. Құп, тақсыр! Бәрі болады. Шайыңыз да, майыңыз да табылады.
(Дуана кетеді.)
С) Сазамбай. Құп, тақсыр! Бәрі болады. Шайыңыз да, майыңыз да табылады.
Дуана кетеді.
Д) Сазамбай: – Құп, тақсыр! Бәрі болады. Шайыңыз да, майыңыз да
табылады. Дуана кетеді.
Е) Сазамбай: – Құп, тақсыр! Бәрі болады. Шайыңыз да, майыңыз да
табылады. – Дуана кетеді.
48. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
130
А) Исатай Ұмсынайға қарап: Азыққа не бересің? Жұрт құрт-май беріп
жатқан көрінеді.
В) Исатай: – Ұмсынайға қарап. Азыққа не бересің? Жұрт құрт-май беріп
жатқан көрінеді.
С) Исатай (Ұмсынайға қарап.) Азыққа не бересің? Жұрт құрт-май беріп
жатқан көрінеді.
Д) Исатай (Ұмсынайға қарап). Азыққа не бересің? Жұрт құрт-май беріп
жатқан көрінеді.
Е) Исатай Ұмсынайға қарап. Азыққа не бересің! Жұрт құрт-май беріп жатқан
көрінеді!
49. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Темір: – Еһ тентек, қарындасым! (Қол алысып.) Ризамын, жаным, бәрін де
естідім.
В) Темір: – Еһ, тентек, қарындасым! (Қол алысып.) Ризамын, жаным, бәрін де
естідім.
С) Темір. Еһ, тентек қарындасым! (Қол алысып). Ризамын, жаным, бәрін де
естідім!
Д) Темір: «Еһ, тентек қарындасым! (Қол алысып.) Ризамын, жаным, бәрін де
естідім».
Е) Темір. Еһ, тентек қарындасым! (Қол алысып.) Ризамын, жаным, бәрін де
естідім.
50. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Біраз жүгірген соң Асан – күндіз көп жүріп, шаршаған бала – ұйықтап
қалды.
В) Біраз жүгірген соң, Асан: күндіз көп жүріп, шаршаған бала ұйықтап қалды.
С) Біраз жүгірген соң: – Асан күндіз көп жүріп, шаршаған бала, ұйықтап
қалды.
Д) Біраз жүгірген соң, Асан (күндіз көп жүріп, шаршаған бала) ұйықтап
қалды.
Е) Біраз жүгірген соң, Асан – күндіз көп жүріп, шаршаған бала. (ұйықтап
қалды).
51. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Үш-ақ нәрсе – адамның қасиеті: ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек.
В) Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті: ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек.
С) Үш-ақ нәрсе – адамның қасиеті. Ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек.
Д) – Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті: ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек.
Е) Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті: «Ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек».
52. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) О, шіркін, осы ән ғой, құлақтан кіріп, бойды алар!
В) О, шіркін, осы ән ғой «құлақтан кіріп, бойды алар»!
С) О, шіркін, осы ән ғой, «құлақтан кіріп, бойды алар»!
Д) О, шіркін, осы ән ғой: «құлақтан кіріп, бойды алар»!
Е) – О, шіркін! Осы ән ғой, «құлақтан кіріп, бойды алар»!
53. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
131
А) – Абай, – былай деді, – Баланың жақсысы – қызық, жаманы – күйік.
В) Абай былай деді: – Баланың жақсысы, қызық, жаманы, күйік».
С) – Абай былай деді: «Баланың жақсысы – қызық, жаманы – күйік».
Д) Абай былай деді: «Баланың жақсысы – қызық, жаманы – күйік».
Е) «Абай, – былай деді: Баланың жақсысы – қызық, жаманы – күйік».
54. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Айтты көндім, алды бердім, енді өкіндім, өзіме аз.
В) Айтты – көндім, алды – бердім, енді өкіндім, өзіме аз.
С) Айтты – көндім, алды – бердім, енді өкіндім – өзіме аз.
Д) Айтты – көндім, алды – бердім, енді – өкіндім, өзіме аз.
Е) – Айтты – көндім, алды – бердім, енді өкіндім – өзіме аз.
55. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Екі ақсақ, бір жел аяқ, үш боздақ енді базарға қарай бет алдық.
В) Екі ақсақ, бір жел аяқ, үш боздақ – енді базарға қарай бет алдық.
С) Екі ақсақ, бір жел аяқ: үш боздақ енді базарға қарай бет алдық.
Д) Екі ақсақ, бір жел аяқ, үш боздақ: енді базарға қарай бет алдық.
Е) Екі ақсақ, бір жел аяқ – үш боздақ енді базарға қарай бет алдық.
56. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Бұл үйдің жаны нешеу? – деді Итбай, сөз бастау үшін.
В) – Бұл үйдің жаны нешеу? – деді Итбай сөз бастау үшін.
С) – Бұл үйдің жаны нешеу? – деді, Итбай сөз бастау үшін.
Д) – Бұл үйдің жаны нешеу? – деді, Итбай, сөз бастау үшін.
Е) «Бұл үйдің жаны нешеу?» – деді, Итбай сөз бастау үшін.
57. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Бәле, бала, – деді Мұхаң жымиып күліп, – бұл қулығың өтпес енді.
В) – Бәле бала, – деді Мұхаң жымиып күліп, – бұл қулығың өтпес енді.
С) Бәле, бала, – деді Мұхаң жымиып күліп, – бұл қулығың өтпес енді.
Д) Бәле, бала – деді Мұхаң жымиып күліп, – бұл қулығың өтпес енді.
Е) «Бәле, бала», – деді Мұхаң жымиып күліп, «бұл қулығың өтпес енді».
58. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Қалауын тапса, қар жанады деген мақал – үлкен философия.
В) Қалауын тапса, қар жанады деген мақал үлкен философия.
С) «Қалауын тапса, қар жанады» деген мақал – үлкен философия.
Д) – Қалауын тапса, қар жанады деген мақал – үлкен философия.
Е) «Қалауын тапса қар жанады» деген мақал, үлкен философия.
59. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) Аяғы жоқ, жүреді, аузы жоқ, сөйлейді.
В) Аяғы жоқ – жүреді, аузы жоқ – сөйлейді.
С) Аяғы жоқ жүреді, аузы жоқ сөйлейді.
Д) Аяғы жоқ, – жүреді, аузы жоқ, – сөйлейді.
Е) – Аяғы жоқ, жүреді, аузы жоқ, сөйлейді.
60. Тыныс белгісі дұрыс қойылған сөйлемді көрсетіңіз
А) – Біздің халықта «Қарға қарғаның көзін шұқымайды» деуші еді! – деді.
В) Біздің халықта: «Қарға қарғаның көзін шұқымайды» деуші еді, – деді.
132
С) «Біздің халықта «Қарға қарғаның көзін шұқымайды» деуші еді» – деді.
Д) «Біздің халықта: «Қарға қарғаның көзін шұқымайды» деуші еді», – деді.
Е) – Біздің халықта: «Қарға қарғаның көзін шұқымайды» деуші еді, – деді.
133
Орфография бөлімі бойынша тест тапсырмаларының жауаптары
1
C
13
C
25
B
37
B
49
E
2
A
14
C
26
B
38
D
50
A
3
B
15
C
27
E
39
B
51
A
4
D
16
B
28
A
40
A
52
B
5
A
17
D
29
C
41
C
53
A
6
C
18
B
30
A
42
A
54
A
7
B
19
D
31
A
43
C
55
C
8
A
20
C
32
D
44
C
56
E
9
D
21
B
33
A
45
C
57
A
10
A
22
E
34
A
46
A
58
B
11
B
23
A
35
C
47
C
59
D
12
C
24
E
36
A
48
B
60
D
Пунктуация бөлімі бойынша тест тапсырмаларының жауаптары
1
C
13
C
25
D
37
C
49
E
2
C
14
C
26
D
38
B
50
A
3
C
15
B
27
D
39
B
51
A
4
B
16
C
28
E
40
C
52
B
5
E
17
C
29
E
41
B
53
D
6
E
18
E
30
B
42
A
54
B
7
E
19
B
31
A
43
E
55
E
8
C
20
A
32
A
44
D
56
B
9
E
21
E
33
B
45
D
57
A
10
C
22
D
34
C
46
A
58
C
11
E
23
D
35
B
47
B
59
D
12
C
24
C
36
A
48
D
60
A
134
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v2.html?page=14#Пунктуация_бөлімі_бойынша_тест_тапсырмалары

title: -жаттығу - Пунктуациясы


title: ҚЫСҚАРТЫЛЫП АЛЫНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

text:
ҚЫСҚАРТЫЛЫП АЛЫНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Ж.А. – Ж.Аймауытов
Ш.А. – Ш.Айтматов
Ы.А. – Ы.Алтынсарин
К.А. – К.Аханов
Т.А. – Т.Ахтанов
Д.Ә. – Д.Әбілев
М.Әуб. – М.Әубәкіров
М.Ә. – М.Әуезов
А.Б. – А.Байтұрсынов
Ж.Ж. – Ж.Жабаев
І.Ж. – І.Жансүгіров
Қ.Жұм. – Қ.Жұмаділов
Д.И. – Д.Исабеков
С.И. – С.Исаев
Т.К. – Т.Кәкішев
Қ.К. – Қ.Кемеңгерұлы
З.Қ. – З.Қабдолов
А.Қ. – А.Құнанбаев
Б.М. – Б.Майлин
М.М. – М.Мақатаев
С.М. – С.Мұқанов
Ғ.М. – Ғ.Мұстафин
Ш.М. – Ш.Мұртаза
Ғ.Мүс. – Ғ.Мүсірепов
Б.Н. – Б.Нұржекеұлы
Ә.Н. – Ә.Нұрпейісов
Ә.Нұрш. – Ә.Нұршайықов
С.С. – С.Сейфуллин
М.Сүнд. – М.Сүндетов
Р.С. – Р.Сыздықова
Р.Тоқт. – Р.Тоқтаров
С.Т. – С.Торайғыров
Ә.Х. – Ә.Хасенов
С.Ш. – С.Шаймерденов
135
Мазмұны
Алғы сөз ...................................................................................................................... 3
І БӨЛІМ. ОРФОГРАФИЯ ......................................................................................... 4
Қазақ орфографиясының принциптері .................................................................... 4
Әліпби ......................................................................................................................... 5
Қазіргі қазақ емлесінің ережелері. Дауыстылардың жазылуы ............................. 6
Дауыссыздардың жазылуы ..................................................................................... 10
Бірге жазылатын сөздер .......................................................................................... 15
Бөлек жазылатын сөздер ......................................................................................... 18
Дефис арқылы жазылатын сөздер .......................................................................... 20
Шылау және одағай сөздердің жазылуы ............................................................... 24
Қосымшалардың жалғануы .................................................................................... 26
Бас әріптің қолданылуы .......................................................................................... 30
Тасымал .................................................................................................................... 33
Орфография бөлімі бойынша тест тапсырмалары ............................................... 37
ІІ БӨЛІМ. ПУНКТУАЦИЯ ..................................................................................... 46
Тыныс белгілері туралы жалпы түсінік ................................................................. 46
Нүкте, оның қойылатын жерлері ........................................................................... 49
Сұрау белгісі, оның қойылатын орындары ........................................................... 53
Леп белгісі, оның қойылатын орындары ............................................................... 55
Көп нүкте, оның қойылатын орындары ................................................................ 57
Тыныс белгілерінің қабаттаса қолданылуы .......................................................... 60
Үтір, оның қойылатын орындары .......................................................................... 62
Қаратпа сөздердің тыныс белгілері ....................................................................... 65
Қыстырма сөздердің тыныс белгісі ....................................................................... 68
Одағайлардың тыныс белгілері .............................................................................. 72
Айқындауыш сөздердің тыныс белгілері .............................................................. 74
Бірыңғай мүшелердің тыныс белгісі ..................................................................... 76
Құрмалас сөйлемдердің тыныс белгілері .............................................................. 79
Нүктелі үтір, оның қойылатын орындары ........................................................... 83
Жақша, оның қойылатын орындары ...................................................................... 84
Қос нүкте, оның қойылатын орындары ................................................................ 88
Тырнақша, оның қойылатын орындары ................................................................ 92
Сызықша, оның қойылатын орындары ................................................................. 94
Бастауыш пен баяндауыштың арасына қойылатын сызықша ............................ 98
Жалпылауыш сөздердің тыныс белгілері .............................................................102
Құрмалас сөйлемдерге байланысты қойылатын сызықша ................................ 104
Төл сөздің тыныс белгілері ................................................................................... 106
Тыныс белгілерін қайталау ................................................................................... 111
Пунктуация бөлімі бойынша тест тапсырмалары .............................................. 122
Орфография бөлімі бойынша тест тапсырмаларының жауаптары .................. 133
Пунктуация бөлімі бойынша тест тапсырмаларының жауаптары ................... 133
Қысқартылып алынған әдебиеттер ...................................................................... 134
136
Ерғалиев Қуаныш Советұлы
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ОРФОГРАФИЯСЫ МЕН ПУНКТУАЦИЯСЫ
Оқу құралы
Басуға 28.02.2012 ж. қол қойылды.
Форматы 70х100 1/16. Кiтап-журнал қaғазы.
Көлемi шартты 6,9 б.т. Таралымы 500 дана. Бағасы келiciм бойынша.
Тапсырыс № 0584
Ғылыми-баспа орталығы
Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты
140002, Павлодар қаласы, Мир көшесі,60
e-mail: rio@ ppi .kz
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi-v2.html?page=15#Ерғалиев_Қуаныш_Советұлы__ҚАЗАҚ_ТІЛІНІҢ_ОРФОГРАФИЯСЫ_МЕН_ПУНКТУАЦИЯСЫ__Оқу_құралы

title: ҚЫСҚАРТЫЛЫП АЛЫНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР