text:
Осы дәріске ағымдық, аралық, қорытынды бақылау бойынша тест тапсырмалары және сұрақтар Студенттердің білімдерін қадағалауға арналған сұрақтар:
1
№9 -дәріс
Дәріс 9. Жеке адамдық және топтық қарым-қатынас. Қарастырылатын сұрақтар (дәріс жоспары): Қарым-қатынастуралы жалпы ұғым. Қарым-қатынастыңқызметтері.Қарым-қатынастың түрлері мен құрылымы.
Қарым-қатынастың коммуникативтік, перцептивтік және интерактивтік жақтары.
Қарым-қатынастыңтұлғааралық қатынастардағы рөлі.
Қарым-қатынастың тәсілдері, әдістері мен техникалары.
Педагогикалық қарым-қатынас жөнінде ұғым.
Дәрістің қысқаша мазмұны: Кілттік сөздер:Топ, референтті топ, диффузды топ, үлкен топ, кіші топ, ұжым, әлеуметтік-психологиялық тренинг, көшбасшы, басшы, топтың заңдылықтары, топтың қасиеттері, симпатия – антипатия.
Тәрбиелеу объектісі ретінде әдетте жеке баладан гөрі, әртүрлі сипаттар бойынша біріктірілген, балалардың әртүрлі топтары қарастырылады. Адам тұлға ретінде топта қалыптасады, топ ішіндегі қатынастарды тікелей көрсететін амалданған көрсеткіш. Тұлға үшін топтың маңыздылығы мынада: топ – белгілі бір әрекеттер жүйесі. Топтың өзі белгілі бір әрекет түрінің субъектісі болады және сол арқылы қоғамдық қатынастардың жүйесіне енеді.
Шартты топтар бір-бірімен тікелей не жанама объективтік арақатынас жасамайтын субъектілерден тұрады. Олардың әлеуметтік және психологиялық сипаттамалары ортақ болады (ұлттық, жас шамасы, жыныстық және т.б.). Үлкен шартты топтарды зерттеу олардың мүшелерінің дамуын болжауға және оларға қатысты өзінің стратегиясын жасауға мүмкіндік береді.
Шағын топтар бұл – ортақ мақсаттармен немесе міндеттермен біріктірілген, әрқашанда тікелей қатынас жасайтын жеке адамдар.
“Қарым-қатынас” ұғымының көп анықтамаларының арасында біз оны - “коммуникативті іс-әрекет” ұғымымен синоним деп қарастыратын (А.Н.Леоньтев /6/, М.И.Лисина /7/, Х.Т.Шерьязданова, Т.И.Суркова , Д.А.Исмайлова, Ж.А.Абишева /9/ және т.б.) позицияларына жүгініп, М.И.Лисинаның анықтамасын арқау етеміз. Сонымен қарым-қатынас деп - екі (немесе одан да көп) адамның қатынастарын жасап, реттеуі мен ортақ нәтиже алуды мақсат етіп, келісім мен бірлестікке бағытталған өзара әрекеттерін атаймыз.
Ал отандық ғалым С.М.Жақыпов бүтіндей оқу-тәрбие үрдісініің тиімділігін анықтайтын факторлардың бірі және оқытушы мен оқушының арасындағы өзара әрекеттестік деп бірлескен диалогтық танымдық іс-әрекетті (совместно-диалогическая познавательная деятельность) тиімділік критериі деп көрсетеді. Мұнда өзара әрекеттестік, қарым-қатынас мәселесі шешілгенде танымдық іс-әрекетті қалыптастыру үрдісіне жетекшілік жасау мүмкіндігі пайда болатындығы дәлелденеді.
Қарым-қатынасты зерттеуде ең алдымен оның құрлымдық компоненттерін анықтау қажет. Осыған орай зерттеу барысында Г.М.Андрееваның қарым-қатынастың бір-бірімен өзара байланысты 3 жағынан қарастырады: коммуникативтілік, интерактивтілік және перцептивтілік. Коммуникативті жағы мәлімет беру-алмасу мәселесімен анықталады; интерактивті жақтың мәні қарым-қатынас жасаушы жұптастардың өзара әрекеттестігінде болады, ал перцептивті компонент-адамдардың бірін бірі қабылдауы, өзара түсінушіліктері. Ғалым бұлай жіктеп, бөлудің шартты ғана екендігін, қарым-қатынас үрдісінде оның 3 жағы да көрінетіндігін дәлелдейді. Біздің зерттеу де осы позицияны арқалана отырып, балалардың ересектермен, басқа балалармен қарым-қатынас жасауын зерттеуде коммуникация, интеракция және перцепция ерекшеліктерін дамытуды алға қойды. Бұл контексте қарым-қатынастың теориялық негізіне іс-әрекеттің құрлымы жайлы түсінікті қабылдаймыз. Біз балалардың қарым-қатынасын коммуникативті іс-әрекет деп қарастыратын А.Н.Леоньтев М.И.Лисина концепцияларына сүйенеміз. Сонда қарым-қатынастың құрлымын анықтайтын коммуникация, интеракция және перцепция коммуникативті іс-әрекет деп қарастырылады.
Ал М.И.Бобнева қарым-қатынас барысында жеке адамның ішкі жан-дүниесі қалыптасатындығын қарым-қатынас формаларын зерттеу арқылы көз жеткізген. Көп ретте қарым-қатынас жайлы қарастырғанда “қарым-қатынас стилі” деген ұғым да анықталынады, “қарым-қатынас стилі” деп адамдардың байланыс жасау техникасын, не болмаса позициясын айтады (Х.Т.Шерьязданова, Т.Н.Суркова).
Психологиялық, педагогикалық зерттеулерде педагог пен балалар арасындағы қарым-қатынас мәселесі басқы орын алады. Бұл қарым-қатынасты анықтауда арнайы “педагогикалық қарым-қатынас” деген ұғым қолданылады. Педагогикалық қарым-қатынас А.А.Бодалев, В.А.Кан-Калик, Я.Л.Коломинский, В.А.Петровский, А.А.Леонтьев /25/ т.б. еңбектерінде мазмұны, формалары, тәсілдері бойынша сипаталады. Педагогикалық қарым-қатынас педагог пен балалар арсындағы нақты психологиялық контракт деп түсіндіріледі.
Педагогикалық қарым-қатынас негізінде балалардың мінез-құлқы, таным дүниесі, адамгершілік позициясы қалыптасып жетіледі. (Х.Т.Шерьязданова, В.Ф.Моргун т.б.).
Педагогикалық қарым-қатынастың формасы - балалар мен педагогтың “субьект-субьект” жүйесіндегі бірлескен әрекеттестіктері болып табылады.
Педагогикалық қарым-қатынас педагогтың жеке басы, балалар психикасына әсер етудегі рөлі, яғни қарым-қатынас стилі арқылы әр деңгейде көрінеді.
В.С.Мухина қарым-қатынас стилін педагогтың балаларға әлеуметтік психологиялық әсер етуінің дара типологиялық ерекшелігі деп анықтайды.
Әдебиеттерге талдау жасағанда педагогтық қарым-қатынас стилінде коммуникациялық тәсіл, қатынас сипаты, даралық, балалар ерекшелігі, әлеуметтік-адамгершілік құндылықтар, әлеуметтік рөлі мен статус көрінеді.
Әрбір қарым-қатынас стилі де педагогтың балаларға әсер етуін байқатады. Педагогтың қарым-қатынасындағы авторитарлық стиль педагогтың позициясымен сипатталады. Онда педагогтың балалардан бағынуды талап етуі, не іс-әрекетті күшпен орындатуы, жазалау тәсілдерін қолдануы, балалар инициативасын табан асты етуі, балалар мүмкіншілігінен тыс жетістікке үміттенуіне әсер ету, тәрбиелеу тәсіліне айналады. Мұндай жағдайда балалардың өз мінез-құлқын, жүріс - тұрысын реттей алмауы, қорқыныш-үрейлі күй кешуі, кез-келген іс-әрекетке қызығушылық, ниет, мотивтің болмайтындығы талай зерттеулерде белгілі болған. Педагогикалық қарым-қатынастың демократиялық стилі педагог пен балалардың бірдей белсенді позициясын қамтамасыз етеді. Педагог балалардың жағымды эмоцияларды қажетсінуі мен өзінің ішкі мүмкіндіктерін шығаруға мүмкіндік жасайды. Мейірім, достық негізіндегі дара стиль арқылы балалардың өз-өзіне сенімді болуын, адамгершілік құндылықтарды қалыптастыруы, дамытуы мүмкін болады. Мұнда педагог сендіру және иландыру тәсілдерін пайдаланып қарым-қатынас құрады.
Педагогикалық қарым-қатынастың либералды – босаң стилі негізінде балалардың өз міндеттерін түсінбеуі, мінез-құлқын, жүріс –тұрысын реттей алмауы, топтық жағдайға бейімделе алмауы сияқты негативтер болады. Бұл педагогтың кәсіби әлсіздігімен, енжарлығымен түсіндіріледі.
Әрбір педагогтың қарым-қатынас сферасында барлық стилдер қолданылғанымен бірі басымдылау болады (А.В.Мудрик, /27/ В.С.Мухина).
Педагогтың қарым-қатынас стилі мен балалардың эмоциялық қалпында өзара байланыс болатынын А.А. Бодалев жариялаған. Балалардың қарым-қатынасын зерттеуге арналған әдістемелер негізінен байқауға, әңгімелесуге, сауал-сұраққа, вервальды тестік әдістерге сандық, сапалық жағынан бақылауға, эксперттік бағалауға негізделген. Мұнда балалардың жас ерекшелігіне, тәжірибесіне байланысты диагностикалық жұмыстар табиғи жағдайда өтуі жөн болады. Осы орайда техникалық құралдар – аудио, видео, жазба, таспа, аппаратураларын – қолдану аса тиімді (Л.А.Петровская). Бұл зерттеу сенімділігімен дәлдігін арттырады. Балалардың белсенділігі қарым-қатынас жасауына, өз-өзін танып білуіне мүмкіндік береді. Біз қазіргі балалар қарым-қатынасын анықтауға арналған әдістемелерді толық (саны жағынан) қолданса ғана балалардың коммуникативті іс-әрекетін диагностикалау дәлдікке ие болды деп ұйғарамыз. Алайда, барлық қарым-қатынас компоненттерін зертттеуге арналған әдіс тәсілдерді толық қолданудың қандайда болсын уақыт шеңберіне симайтындығы даусыз
Топтағы тұлғааралық белдерді анықтаудың танымал әдістерінің бірі болып, Джекоб Морено (1892-1974) ұсынған, социометрия саналады. Д. Морено /15,26/ теориясына сәйкес, барлық келіспеушіліктер, күштеулер, соның ішінде әлеуметті те, шағын жәнеөте үлкенқұрылымдардың сәйес келмеуінің салдарынан болады. Оның пікірі бойынша, тұлғаның адамдарға психологиялық қатысын білдіретін, симпатиялар мен антипатиялар жүйесінің жеке адамға берілген өте үлкен құрылымының шеңберіне көбінесе сыймай қалатынын осы сәйкессіздік көрсетеді. Енді шағын - және үлкен құрылымдарды сәйкестендіру міндеті пайда болады. Дәл осы мақсатта, қандай орын ауыстырулар қажет екенін білу үшін симпатиялар мен антипатияларды анықтайтын, социометриялық әдістеме қолданылады.
Социометриялық сауалнама анкеталық сауалнамадан немесе сұхбаттан ерекше айрықшаланады, өйткені топ мүшелеріне қойылатын сауалдар олардың ара-қатынастарының эмоционалдық жағын қамтиды. Мұнда толық құпиялық болуы мүмкін емес, әйтпесе социометрия нәтижесі тиімсіз болады.
Осыған байланысты, социометрия зерттеуіне кіргізуге тиісті, әлеуметтік- психологиялық маңызды міндет пайда болады, - тұлғаның топ мүшелерінің кейбіреулерімен эмоционалдық байланыс жасауының және кейбіреулерін қаламауының мотивтерін анықтау. Сұрақ тікелей қойылса, кейде шынайы жауап қайтарылмайды, сонымен бірге жеке адам бір адамды неге қалайтыны және басқасын неге қалмайтыны жайында өзіне-өзі есеп бермейді. Осыған орай, көрсетілген мақсаттарға жетуде тұлғааралық таңдаулардың мотивациясын қосалқы мәліметтер негізінде эксперименттік жолмен анықтау маңызды болып табылады.
Жеке адам таңдаған ұжым ішіндегі бұл адамдар тобын қалай белгілеуге болады? Әдетте, бұл адамдар тобын референт тобы деген ұғыммен біріктіреді. Референт (эталон) тобы деп көзқарастары, талаптары үлгі болып саналатын ақиқат өмір сүруші немесе қиялдағы топ айтылады. Адам өзінің нормасын, қадір-қасиетін бағалаған, өзі оны қолдап, ең жақсы деп есептейтін топқа кіреді. Сонда адам бұл нормаларды қолдап қана қоймай, оны қорғайды да, қажет болса насихаттайды да.
Референт тобын түсінудегі ең маңыздысы – жеке тұлғаны референт тобының бағалау факторы: субъект өзінің қылықтарын, өзінің тұлғалық қасиеттерін, іс-әрекетінің маңызды жағдайларын және т.б. бағалауға бағыттауы. Референт тобының құндылықтары мен нормалары жеке адамның тұрақты бағыты болып қалуы үшін, ол өзінің шынайы қылықтарын олармен үнемі салыстырып отыруы керек. Жеке адам өзінің айналасындағы көптеген адамдар ішінен, өзіне ерекше субъективтік маңызды қасиеті, ерекше сипаттамасы – референттілігі бар, - деп санайтындарын таңдап алады.
Референтометрияның идеясы мынада: біріншіден, сыналушыға алдын ала таңдалған және маңызды объектілерге байланысты топтың кез-келген мүшесінің пікірімен танысуға мүмкіндік беру; екіншіден – таңдалатын мұндай адамдар санын қатаң шектеу. Бұл сыналушыларды басқаларға қарағанда, пікірі мен бағалауы қызықтыратын, адамдар шеңберіне талғамдылығының жоғары деңгейін көрсетуге мәжбүр етті. Референтометрия процедурасының төмендегілерден тұрады. Эксперимент жасаушы әрбір сыналушымен жеке әңгімелесе отырып, оның жолдастарының оған берген бағалауларының кейбіреуін кездейсоқ біліп қалуы мүмкін дегенге әкеледі. Сыналушы топ ішіндегі біреуді белгілеген соң, эксперимент жасаушы оның тағы бір, мүмкін соңғы, таңдау жасай алатынын айтты. Соңында, сыналушыға соңғы, енді ақырғы, таңдауды жасауға рұқсат береді. Нұсқау сыналушы өзіне ары қарай бағалаудың нешеуімен танысуға рұқсат берілетіні жайлы алдын ала білмейтіндей етіліп арнайы жасалған. Референтометриялық процедураның көмегімен референттілік құбылыстарын зерттеу әлдеқайда қызықты нәтижелерге әкелді. Олар әр ұжымда болатын таңдаулар мен қалаулардың ерекше жүйесі туралы, референтті сипатқа негізделген, жорамалдар толығымен көрсетеді. Референтометриялық процедура жедел жасалады, және ол мәртебелік құрылымды, өзара қалаулардың болуы немесе оның болмауы жайлы түсінікті қалыптастырады, таңдаудың мотивациялық өзегін ашуға, мәліметтерді математикалық өңдеуге және оларды графика түрінде көрсетуге мүмкіндік береді.
Лидер – топ мүшелерінің мақсаттарынқамтитын және топтық іс-әрекеттің сипаты мен бағытын анықтайтын жауапты шешімдерді қабылдауға құқықты екенін топтың қалған барлық мүшелері мойындаған тұлға. Сонымен, неғұрлым беделді тұлға бола отырып, лидер бірлескен іс-әрекетті ұйымдастыруда және топтағы ара-қатынастарды реттеуде шынайы басты рөлді атқарады. Топта, ұжымда әдетте жетекшілік міндетін өзіне алатын бір адам болады.
Бақылау сұрақтары. Топтың қалыптасуының заңдылықтары мен негізгі қасиеттері.
Топтың даму кезеңдері.
Топты өлшеу әдістері: социометрия, референтометрия. Көшбасшы туралы түсінік.


url: http://emirsaba.org/psihologiya-peni-turali-tsinik-jene-oni-damu-tarihi-v2.html?page=69#Дәріс_9._Жеке_адамдық_және_топтық_қарым-қатынас._Қарастырылатын_сұрақтар_(дәріс_жоспары)

title: Осы дәріске ағымдық, аралық, қорытынды бақылау бойынша тест тапсырмалары және сұрақтар


title: Ғарышкерлік психология - Психология пәні туралы түсінік және оның даму тарихы

text:
Ғарышкерлік психология адамның салмақсыздық пен әлем кеңістігінің айдынында бағдарсыз жағдайда жұмыс істеу сәтіндегі аса қиыншылық жағдайлардағы психологиясын онын шектен тыс әсерден кейінгі кейпін, көңіл-күйі мен төзімділік көрсету шараларын зерттейді. Еңбек психологиясында арнайы зерттелуге тиісті күрделі тармақтар да бар.
Медициналық психологиядәрігерлердің қызметі мен аурулардың мінез-құлқын зерттейді. Бұл сала бірнеше тармаққа бөлінеді, әрбір тармақтың адам психикасын зерттеуге қатысты мақсат, міндеттері бар. а. Нейропсихология психикалық құбылыстар мен жоғары жүйке құрылысының физиологиясын және олардың өзара қатынасын зерттейді; ә. Психофармаксология дәрі-дәрмектердің адам психикасына әсері мен күшін қарастырады; б.Психотерапия ауру адамға психикалық әдіс айла және емдік тәсілдер қолдану мәселелерінін қарастырады; в. Психопрофилактика және гигиена адамның денсаулығы мен оны нығайтуға арналған шараларды жүзеге асыру жүйесін, оның әдіс-тәсілдерін айқындаумен шұғылданады.
Әскери психологияныңең басты міндеті, азаматты ел-жұрты мен Отанын қорғайтын қалқан болуға психологиялық тұрғыдан даярлау. Мұнда жауынгерлердің мінез-құлқы мен отаншылдық қасиетін тәрбиелеп қалыптастыру жағдайлары, бастықтар мен бағынушылар арасындағы қарым-қатынастар, үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу, дұшпанға деген өшпенділік сезімдерінің оянып, оған қарсы барлау істерін ұйымдастыру және соғыс техникасын меңгеру мен басқару әдістері зерттеледі.
Әлеуметтік психология, адам мен қоғам арасындағы қатынас мәселелерімен айналысады. Бұл сала адамдардың белгілі бір негізінде ұйымдасқан топтары мен кездейсоқ топтары арасындағы өзара қарым-қатынастары психологиялық құбылыстардың сырын зерттейді.
Спорт психологиясы,спортшылардың іс-әрекеттеріңдегі психологиялық ерекшеліктерін қарастырады. Спорт жетекшілері мен бағынушылардың өзара қарым-қатынасын, оларды даярлаудың жағдайын, құрал-жабдықтармен қамтамасыз етілуін, психологиялық даярлығын іздестіре келе оларды жаттықтыру және күш-қуатын жинақтау деңгейін, жарыстарды ұйымдастыру, өткізу мәселелерінің психологиялық факторларын зерттейді.


title: Тапсырма - Психология пәні туралы түсінік және оның даму тарихы

text:
Тапсырма: Адамдардың бір-бірін түсіну механизмдері.
Қарым-қатынас стилдері.
Қарым-қатынас техникасы мен ережесі.
Белсенді тыңдау.Қарым-қатынас және психологиялық шыдамдылық және оның түрлері.
Толеранттылық туралы ұғым (Реферат)
6. Әлеуметтік таптаурын ұғымы, оның түрлері мен функциясы. «Каузальды атрибуция» ұғымы. Қарым-қатынастың интерактивті жақтары: тұлға аралық өзараәрекет.
7. Кикілжіңді мінез-құлық және объективті кикіл- жіңді жағдаяттар (мысал келтіру). Жағдаяттар құру Тренингтер.
Осы дәріске ағымдық, аралық, қорытынды бақылау бойынша тест тапсырмалары және сұрақтар Қарым-қатынас ең алдымен көру қозғалыс жүйесіне байланысты өз ішіне ым-шара, пантонима т.б.қамтитын тілдесу
A) вербалды
B) жай тілдесу
С) тест арқылы
D) монологтық
E) &вербалды емес
*****
Адамдардың тұрмыс-еңбек барысында тәсіл, идеялар мен болжамдар бөлісу, алмасу құралы
A) ой
B) қиял
С) зейін
D) & тіл
E) сезім
****
*****
Тілдесу қызметінің нәтижесі
A) өзгертілетін өнім
B) & адамаралық қатынас
С) болжам - ой
D) қайта жасалған зат
E) нақты пікір
*****
Жазбаша және ауызша сөйлеу айырмашылығы
A) & атқаратын қызметі арқылы
B) қарым-қатынас шарты арқылы
С) қарым-қатынас әдісі арқылы
D) қарым-қатынас жағдайына байланысты
E) қарым-қатынас түріне байланысты
*****
Тіл қатынасы үшін міндетті шарт
A) & екі субъект
B) бір объект
С) екі объект
D) бір субъект
E) объект пен субъектің болуы
*****
Коммуникацияның максималдығы растығы
A) ауызша сөйлеу
B) &вербалды емес қарым-қатынас
С) хат
D) диалог
E) монолог
*****
Адамдар арасындағы іс-әрекет қажеттігінен туындаған тіл байланыстарының бастау көзі
A) ым-ишара
B) қиял
С) & сөйлесу
D) дыбыс
E) сөз
*****
Сөйлеудің қалыптасуында еліктеу рөліне аса көңіл бөлетін теория
A) конструктивтік
B) релятивистік
С) преформистік
D) &үйрету
E) функцияналдық система (жүйе)
*****
Коммуникативтік қатынас мәні
A) ақпарат беру
B) өзара түйсіну
С) ақпарат алу
D) ықпал жасау
E) &ақпарат алмасу
*****
Адам тілінің негізгі структурасы туа пайда болады дейтін теория
A) &преформистік
B) конструктивтік
C) үйрету
D) релятивистік
E) функцияналдық система (жүйе)
*****
Ықпал жасау қатынасын білдіретін психологиялық термин
A) коммуникатив
B) &интерактив
C) перцептив
D) сигнификатив
E)вербалдық
*****
Тілді меңгеру кезіндегі шамадан тыс қиындықтармен оқуға деген қабілетінің жоқтығы
A) дискалкули
B) гиперактивтілік
С) & дислексия
D) дисграфия
E) зейіннің жетіспеуі
*****
Адамдар арасындағы мәнді қатынастардың түзілуіне себепші ең маңызды тәсіл
A) вербалды
B) интерактивті
С) & коммуникативті
D) перцептивті
E) сигнитативті
*****
Сөйлеудің алғашқы генетикалық қызметі
A) белгілеу
B) жалпылама
С) коммуникативті
D) & экспрессиялық
E)қоздырғыш
*****
Толыққанды ақпарат алмасу үшін қажетті басты тіл құралы
A)ырғақ
B) сөйлеу
С) әуен
D) дыбыс
E) & сөз
*****
Сөйлеу мазмұны қандай көрсеткіштерімен сипатталады
A)&дыбыстарды дұрыс айту
B) эмоционалдық бейнелік
С) ақпарат көлемімен
D) дауыс темпі
E) ақпаратты қабылдау
*****
Әр адамның тілдесу сипаты мен мазмұнын айқындайтын құбылыс
A) ойы
B) & қоғамдық қызметі
С) жеке адам табиғаты
D) зейіні
E) қалауы
*****
Адамдардың өзара ықпал жасау қатынасын қамтамасыз етуші тіл қызметінің түрі
A) бейнелеу
B) реттеу
С) & ақпараттық
D) сезім білдіру
E) дыбыстау
*****
Сана қызметінің тіл әрекетінен негізгі айырмашылығы
A) дыбыстауда
B) сөздерді қолдануда
С) шартты таңбаларға негізделуінде
D) &болмысты бейнелерге келтіруде
E) сөйлеуде
*****
Сөйлеу құралдарының қатаң қалыпқа келтірілген жүйесі
A) ой
B) зейін
С) сезім
D) қабылдау
E) &тіл
*****
Ой мен сезімді толық жеткізуге арналған екеуара қатынас құралы
A) & сөйлеу
B) ым-ишара
С) сөз
D) тіл
E) дыбыс
*****
Ой мен сананы таңбалау ретінде танылған сөз қызметі
A) коммуникативтік
B) & сигнификативтік
С) перцептивті
D) вербалдық
E) диалогтық
*****
Сөйлеу әрекетінің коммуникативтік сипатқа ие болуындағы басты шарт
A) сөз формасы
B) дыбысталуы
С) заттық мағына
D)& тыңдаушының болуы
E) сөйлеушінің болуы
Сөзбаяндағы іркіліс, ырғақ, тыныс белгілермен көрінетін адам психикасының түрі
A) ой
B) мінез
С) қабілет
D) & көңіл-күй
E) зейін
*****
Сөйлеу процесінің негізгі тірегі
A) тыңдау
B) дыбыстау
С) қабылдау
D) баяндау
E) &түсіну, түсінісу
*****
Сөздің пайда болу көзі
A)& қоғам
B) табиғат
С) ген қажеті
D) нәсілдік
E) болмыстан тыс
*****
Сөйлеудің саналы әрекетке айналуы үшін қажет фактор
A) форма өрнектілігі
B) & мазмұн айқындылығы
С) дыбыстың жеткізілуі
D) мақсаттың нақтылығы
E) айтылу әдістері
*****
Тіл көмегімен түзілген толық мәнді адамаралық қатынас құралы
A) дыбыс
B) сөз
С) &сөйлеу
D) әуен
E) ырғақ
*****
Ауызша сөйлеуге тән ерекшелік
A) сөйлем құрылымы бүтін
B) ой толықтығына ие
С) дайындықты
D) &мән-мағына әңгіме желісінен
E) баян бірізді, қатаң логикалы
*****


url: http://emirsaba.org/psihologiya-peni-turali-tsinik-jene-oni-damu-tarihi-v2.html?page=70#Осы_дәріске_ағымдық,_аралық,_қорытынды_бақылау_бойынша_тест_тапсырмалары_және_сұрақтар


title: Қорытынды бақылау бойынша сұрақтар

text:
A)М.Ф. Орзих
B)Э.Кларк
C)Психология ғылымының дамуын көрсеткен адам
D)&С.Л. Рубинштейн
E)Атақты ресейлік психолог
***
Сөйлеу іс-әрекетінің түрлері:
A) &Айту
B)Ой-қорытынды
C)Пікір
D)Жазу
E)Тыңдау
***
Тіл құрамы:
A)Мазмұндық
B) &Лексикалық
C) &Грамматикалық
D)Сөздік
E) &Фонетикалық
Сөйлеу қызметтері
A)Вербалды
B) &Білдіру
C)Ым-ишара
D) &Белгілеу
E)Экспрессивті
F)&Хабарлау
G)Аффективті
*** Тілді заңдылықтары мен қызметiн зерттейтiн єылым:
А) психогенетика
В) психотехника
С) психодиагностика
D) психоанализ
Е)& психолингвистика
*****
Афазия – бұл:
А) ойлаудың бұзылуы
В) естің бұзылуы
С) & сөйлеудің бұзылуы
D) психоанализ
Студенттердің білімдерін қадағалауға арналған сұрақтар: Сөйлеу психологиясы.
Сөйлеудің түрлері және функциялары.
1
№10
дәріс
Тақырыптары: Қарым-қатынастың перцевтивті жағы Қарастырылатын сұрақтар (дәріс жоспары): Қарым-қатынастыңөзара іс-әрекеті мен комуникативтілігі, оныңперцевтивті аспектісі – қатысушылардыңөзара қарым –қатынасыныңқабылдауын көрсетеді. Толғымен қарым-қатынас тек қатынасқа түскен адамдардың арасындағы өзара түсіністік және оған дұрысжауап берген кезде, оныңәріптесі не айтқысы келгенін түсінгенде ғана дұрыс қатынас болады. Осы қатынасқа қатысушылар бір- бірін түсінуге және ойларын дұрыс орналастыруға тырысады. “Қарым –қатынас кезінде сіздер ең алдымен адамдардың жан дүниесін, оның ішкі жағдайларын білгілеріңіз келеді ”,- деп К.С.Станиславский жазған екен.
Дегенмен басқа адамның ішкі жан дүниесін дұрыс қайтіп өзгертіп қалыптастыру қиын міндет болып саналады. Субъектіге тікелей өзгелердің тек жан дүниесі берілген, олардыңқұлқы, қылықтары олардың қолданатын коммуникативті тәсілдері белгілі, осындай мәліметтерге сүйене отырып, нақты жұмысты істеу керектігін ,яғни ол өзімен қарым-қатынасқа түскендердің қабілеті, ойын намерения және т.б.туралы қорытынды жасауға
тура келеді.Танымал психолог С. Л. Рубинштейн жазғандай: «Күнделікті өмірде біз адамдармен қатынасқа түсу арқылы,біздер олардың мінез-құлқына бағдарлай аламыз,яғни оларды оқу арқылы, олардың сыртқы мәліметтерінің мәнін, мәтінде алынған контекстерінің мағыналарын ашамыз, оның жан дүниесін ішкі психологиялық жоспарын білеміз. Бұл “оқу” ортамен қарым-қатынас кезіндегі олардың психологиялық мінезге, құлыққа деген психологиялық түсінігін береді».¤зіндік жекелеген бұл іс-әрекет бір сөзбен айтқанда, ішкі психологиялық жоспармен байланысты емес, бұл жағдайлар психологиялықміндеттерді шешудің тұлғааралыққабылдауына алып келеді. Қарым-қатынастың перцевтивті аспектісі -бұл адамдардың бір-бірін, түсінуі қабылдауы, және бағалауы.Басқа адаммен таныса отырып, онымен бірлескен іс-әрекеттінің перспективаларын бұрынғыдан гөрі сенімді екендігін анықтап,индивид жақсы мүмкіндіктер ала алады. Олардың нақты «оқуы» ішкі жандүниесімен іс әрекетінің сәйкестенуіне алып келеді.
Адамдардың бір-бірінқабылдауының механизмі
Қарым-қатынас процесінде кем дегенде екі адам қатысады. Оның әрқайсысы бірінің сыртқы қылықтарындағы пайда болатын сипаттарына сүйеніп, оның ішкі әлемі туралы,ол туралы көзқарастары қандай бейнеде қалыптасады? Өзара таным актісінде тұлғааралыққабылдау механизміндерінің үш
маңызды әрекеті болып бөлініуі керек: идентификация, рефлексия және стереотипизация.


url: http://emirsaba.org/psihologiya-peni-turali-tsinik-jene-oni-damu-tarihi-v2.html?page=71#Осы_дәріске_ағымдық,_аралық,_қорытынды_бақылау_бойынша_тест_тапсырмалары_және_сұрақтар

title: Қорытынды бақылау бойынша сұрақтар


url: http://emirsaba.org/psihologiya-peni-turali-tsinik-jene-oni-damu-tarihi-v2.html?page=71#Тақырыптары:_Қарым-қатынастың_перцевтивті_жағы_Қарастырылатын_сұрақтар_(дәріс_жоспары)

title: Қорытынды бақылау бойынша сұрақтар


title: Идентификация – - Психология пәні туралы түсінік және оның даму тарихы

text:
Идентификация –бұл субъекті өзінің міңездемесімен саналы немесе санадан тыс арқылы ұқсастанып,басқа адамды тану тәсілі. Адамдардыңөзара қарым –қатынасы ситуациясында басқа адамның орнына өзін байқап көруі негізінде ішкі күйі, ойы, мотивтері, сезімі, тілектері туралы болжамдар құра алады.
Тамыз айы болатын институттың жанына екі қатты қиналып, кітаптарды парақтап, отырған қыздарды көрген студент, олардың мұндай ішкі күйлерін жақсы түсініп, олардың орнына өзін жеңіл қоя біледі, талапкер болған кезін еске алып, институт есігінде емтиханға шақыру уақытын күтіп отырғанын еске түсіреді.
Біраққарым- қатынас субъектісіне маңыздысы басқа адамды түсінумен шектеліп қана қоймай, сонымен қатар индивид ретінде көңіл аударып, онымен қарым-қатынасқа түсіп, оны түісініп және қабылдау керек. Серіктесімен қарым-қатынас кезінде ол өзі қалай қабылдайтынын саналы түрде субъектінің түсінуірефлексиятүрінде көрінеді.Рефлексия басқа адамды қабылдау құрамына енеді. Басқа адамды түсіну, көбінесесубъектіні қабылдаған сияқты оныңөзіне қарым-қатынасын саналы түрде түсіну. Осыған орай, адам бір-бірін қабылдауда айнадағы екі еселенген бейнеге сәйкестедіруге болады. Адам басқа да адамды бейнелеуде, осы өзгені айнада қабылдап өзін де бейнелейді
Егер де әрбір адам барлық кезде толық ғылыми ақпаратпен негізделген адамдар жайында білсе, ол өзі қарым-қатынасқа түскенде, олонымен еш қатесіз дәл өзара әрекеттесуінде қарым-қатынасқа түсе алар еді. Дегенмен күнделікті өмірде, ереже бойынша, субъекті нақты ақпараттық дәлелі жоқ, оны басқа адамдарға олардыңәрекетіне немесе олардың істегендері жайлы айтуға тура келеді.Басқа адамныңсебепті қылықтарын оның сезімдерін, тілектерін, ойларын, және мотивтерін сипаттау арқылы түсіндіру каузальды атрибуция деген атқа ие (лат.тілінде causa-себеп және atributio-бөлісемін) немесе себепті интерпретация деп аталады. Педагогтардың себептерді қате интерпретатциялауыбаланың қылықтарын қиындата түседі, ал кейде тіптен мектепте қалыпты пеагогикалық қарым-қатынас болуы мүмкін емес. Каузальды атрибуция көбінесе санадан тыс жүзеге асады немесе басқа адамдармен идентификациялау негізінде тағы басқа сол мотивтер немесе сезім жаңылуы субъектініңөзі санап ойлап анологиялық ситуыцияда туатын немесе әріптесіне айналған қатынаста болатын таңдалған негізгі серотипті көрсетеді.
Стереотипизация –қылықтарды және интерпретатцияларын топтастыруы (кейде ешқандай негізсіз) оларға ендігі белгілі себептерінің жолдарымен беруі немесе танымал сияқты құбылыстармен,яғни әлеуметтік стереотиппен жауап беруі. .Стереотип бұл жерде қалыптасқан адам бейнесін мөр сияқты қолданады. Стереотипизация субъектінің жеке адамдық қабылдауда өзінің тәжірибесімен жалпылау ретінде құрылуы мүмкін, дәлелге келетін кітаптар алынған кинофильмнен тағы басқа таныстарының білдірген пікірлерінің есінде қалғаны. Сонымен қатар, осындай білімдер тек күдікті ғана емес, дұрыс қорытындыларының жанында терең қате болуы да мүмкін.Қалыптасқан тұлғааралық сияқты стереотипке қарағанда басқа адамды түсіну эталоны қолданылады.
Сонымен әлеуметтік психологиялық сұрақнамаларда, адамның сыртқы және оның міңездерінің бітістері арасындағы біртекті байланыстар туралы көпке танымал терең стереотиптік көзқарастар туралы айтылады.
72 сұралған адамның 9 адамның айтуынша, төрт бұрышты жақтарға, иектерге күшті ерік- жігер тән, 17 адамның айтуыншаүлкен маңдайлы адамдарды- ақылды.‡ш адам қатты шаштары барларын, ерекше мінезі бар деп қарастырған. Бесеуінің айтуынша, орташадан төмен бойы бар адамдар әрқашанда билік етуімен, жігерлігімен, барлығына әмір етуді қалайтындығымен ерекшеленеді. Бес адамның пікірінше, көрікті адамдар не ақымақ, не болмаса-өзін-өзі жақсы көретіндер. Екуінің пікірінше, жіңішке, қансыз еріндері болса, ол өзін жақсы көресетуге тырысатын, ал шың мәнісіндесұм адам (ханжа)және оған тұйықтық тән.
Белгілі стереотип, бұл бұрын болған тұлғааралық қабылдауүрдісіне қатысты, адамдардыарнайы қабылдауларында қателіктер істеп және олармен қарым-қатынас үрдісі барысында аяқ асты өзгерістерге ұшырады.
Стереотипизация каузалды атрибуция механизмі ретінде, американдық нәсілдердің дәстүрлі түсіндірулерінденегрлердің қылықтарын агрессивті жыныстық, дөрекі, айтып болмайтындай және т.б. , қарастырады.Мына берілген жағдайдағы стереотипизация наным-сенімдер сипатына ие: этникалық наным-сенімдер жеткілікті тұрғыда кең таралған болып табылады.
Каузалды атрибуциялық мінездерпсихологияда жақсы зертелген, әр түрлі жағдайларға байланысты. Сонымен, мысалға басқа адамды қабылдау кезінде, яғни субъект қабылдауда алатын, бастапқы ақпараттар үлкен роль атқарады.
Психологиялық экспериментте екі топтың студентеріне бірдей адамның суретерін қайта көрсеткен. Бірінші жағдайда экспериментаторға, оны танымал ғалым ретінде, ал екіншісі- қылмыскер ретінде қабылдаған. Оған мінездеме беруді сұраған зерттелуші бірінші топ (ақпараттыққатар ғалым деп санаған) суретке түскен адам үнемі жұмыстан қолы тимейтін, ақылды, жақсы ақкөңіл деп айтқан. Ал екінші топ пікірінше,(қылмыскер қатары) біздің алдымызда өте қатыгез, шешімді, дөрекі адам. Адамның суреті деген дәл сол сурет- көзі бір жағдайда интепритацияланады, яғни ақылды және сыпайы ретінде, ал екіншісі - қайырымсыз және қатал ретінде.
Белгілі жәйт, алынған ақпарат қатал қабылдау үрдісіне бағытталған, бет әлпетіненғалым немесе қылмыскер стереотип бейнесіндеұқсас бағалауы.
Студентерге жағымды және жағымсыз қарым-қатынасты тудыратын стеоретиптер, мұғалімнің субъективті қарым-қатынасына қарай бағытталады. Үлкен топтағы экспорттыұстазтар, олар 400 болған, ксерокөшірмеден өткізген студенттердің жеке іс құжаттарын таратқан (анкета, автоөмірбаян, фотокарточка,жазбаша жұмыстарның үлгісі жэне т.б).Әрбір эксперт студенттің жан-жақты мінезін оқып білуі керек еді. Барлық студенттерден алынған мінездемелер зерттеуде топты екіге бөлуге мәжбүрболады. Бір топтың эксперттары студенттердің жақсы бағаларын мінездеді, ал екінші жағы керісінше, жағымсыз жақтарын эксперттер бірауыздан жетілдірілген жауаптар берді.
Эксперименттің мақсаты неде еді? Шын негізінде барлық 4010 эксперттер бір ксерокөшірмеден өткізілген жеке іс қағаздарын алды.Оның ерекшелігі мынада болды, 200 тек жеке іс қағаздардағы суреттерсымбатты, салмақты, алдын ойлағыш, ақылды жас адам деп, ал қалған 200 суреттің фотоваты сол жастағы адамның аз қызықтыратын суреті еді. Бірінші суретке жағымды мінездеме, ал екіншіде керісінше, студенттердің сыртқы бейнесін бағалауды эксперттерден ешкім сұрамады, бірақ шындығында сыртқы бейнесі мәнді және эксперт нәтижесіндегі айырмашылықты білдіріп көрсетеді екен.
Каузальды атрибуция кезінде өзі қатысы жоқ субъектінің қабылдауы жағымды немесе қарама-қайшы болады. Осындай жағдайларда шартты эксперимент мұғалімдердің өздеріне мүлдем таныс емес оқушыларға тапсырма беру арқылы қорытындылады. Оларға алдын-ала қай бала тартымды, ал қайсысы керісінше екендігі айқын болды. Тіпті бұл тартымды балалар қателік жасаған күнде де, (экспериментатормен кездесу кезінде) «тартымды еместерден» үміт күтеді. Бұл экспериментерде көрсетілген тәуелділіктер эффект ореолы деген атқа ие.
Эффект ореалдың маңызы мынада: адамның қалдыратын жалпы жағымды әсері субъективті түрде соның жағымдысын және сапаларын бағалауға алып келеді, яғни қабылдауға берілмеген; сонымен қатар жалпы жағымсыз белгілер соған сәйкес жағымсыз бағалауларды тудыртады. Көбінесе эффект ореалы, яғни субъектінің қабылдауы кішігірім ақпаратты қабылдағаны туралы ойын білдірген кезде пайда болады. Бір жағынан, ондай эффектілер таныс адамдарды қабылдаған кезде, бірақ оған эмоциональды қарым-қатынасы айқын көрінген жағдайларда кездеседі.
Осыған орай, педагогикалық көзқарастарда қалт жібермейтін, кейбір кезде мұғалімдердің мәдениетінде сыныптағы өздері «жақсы көретіндерін», оқушыларды бағалауда субъективті қателіктерге және олардың жеке адамдық сапаларын қате қабылдауына әкеледі.
Тұлғааралыққабылдаудың аяғында күнделікті әлеуметтік бағалау процесіндегі әрекеті оның мінезін өзгертеді. Тұрақты каузалды атрибуция қарама-қарсы әрекет эффект ореалын ұсынады. Дәл осы сол мінез адам мен адамныңүлкен ортада бір-бірін түсінуге көмектеседі.


text:
Осы дәріске ағымдық, аралық, қорытынды бақылау бойынша тест тапсырмалары және сұрақтар Дәріс 11. Қарым-қатынастың интерактивті жағы.
Жоспары: Тұлғааралық өзара әрекеттестік (интеракция) әлеуметтік-психологиялық зерттеу пәні ретінде. «Диадалық өзара әрекеттестік теориясы.
Тұлғааралық өзара әрекеттестіктің айырмашылық белгілері қарым-қатынас формалары ретінде.
Бәсекелестік пен бірлестік өзара әрекеттестіктің түрлері ретінде. Бірлескен іс-әрекет құрылымдағы өзара әрекетестік. Жалып- мақсат топаралық өзара әрекеттестік факторы ретінде.
Өзара әрекеттестікті зерттеудегі теориялық ойындық үлгілсрінің мүмкіндіктері мен шекгеулері. Өзара әрекетгестік зерттеудің ақпараттық әдістері.
Қарым-қатынастьщ интерактивті жағы – адамаралық қарым-қатынастың, адамдардың бір-бірімен өрекеттесуімен байланысты аспектілерін белгілеуге арналған шартш термин. Қарым-қатьшас барысьшда қатьшасқа түсу үшін тек мөліметпен алмасып жөне өзара түсіністікке қол жеткізумен шекгелу жеткіліксіз, өрекеттермен алмасу, ортақ іс-әрекетті жоспарлап, бірлескен әрекетгердің формалары мен нормаларын қалыптастыру да маңызды.
Қарым-қатынастың осы жағын сипаттағанда жеке адамаралық қарым-қатынастың түрлерін талдау мен қарым-қатынасқа түсушілердің әрекеттесудің қай түрін тандауға итермелейтін мотивтерін де қарастыру керек.
Жеке адам аралық өрекеттесу стратегаясының сипаттамасы төмендегідей болады.
Әртүрлі зерттеулерде, адамньщ басқа адамдармен қарым-қатынасқа түсуіндебірнешемаңыздыөлеуметтік мотивтер айқьшдалған.
Ортақ жетістікті барынша жоғарылату мотиві (немесе
Өзінің жетістігін барынша жоғарылату (немесе
индивидуализм);
Салыстьгрмалы жетісгікті барынша жоғарылату мотиві
(конкуренция);
Басқаның жетістігін барынша жоғарылату (альтруизм);
А нүктесі — аластаушылык,, басқаның жетістігін төмендету мақсатымен, өз мақсатын жоғір^индивидуализм, агрессия).
К нүкгесі “көнгіштік” стратегиясын көрсетеді (альтруизм мотиві). Бүл жағдайда адам өз мақсатгарын басқаның мүдесіне айырбастайды (көндіреді).
Ы нүктесі – ымыраға келу (компромисс), жетістіктер арасывдага айырмашылықты неғүрлым төмендету. Шартты теңцікке жету үшін өз мақсаттарын толық іске асырмау (тендік).
Б нүктесі — бірлескен өрекет (ынтымақтастық) өрбір қатынасушының мүдесін толық қанағаттандыруға бағытталған. Бүл жағдайда өлеуметгік мотивтердің екеуінің біреуі (кооперация мен бөсекелесгік) іске асьфылады.
Соңга стратегаяны өрекеттесу нөтижелілігі түрғысынан да, өрекеггесушілердің өзара қарым-қатыиасы мен өзін сезінуі түрғысынан да ең нәтижелісі деп қарастыруға болады. Сонымен бірге іске асырылуы түрғысынан ең қиыны, себебі қарым-қатынасқа түсушілерден, басқаның мүдцесін түсіне білу, туындайтын қарма-қайшылықтарды шеше білу талап етіледі. Көбінесе, адамдарды бірлескен өрекет жасатуға үйрету, белсенді өлеуметгік—психологиялық біліммен қаруландыру өдістері арқылы шешілетін дербес психологиялық міндет.
Әрекеттесу процесінің маңызды сипатгамаларын қарастырудың бірнеше жоддары үсьшылған. Мөселен, Т.Парсонс теориясы бойьшша, өрекеттесудің әрбір бөлек актісінің мынандай әлементтері бар: а) өрекет етуыі; ө) “басқа объект” (әрекет бағытталған объект); б) нормалар (әрекеттщ үйымдастыруыльшдағы); в) қүндылықтар (өрбір әрекеттесупіінің қабылдағандары); г) ситуация — жағдай (өрекет жасалынатын кездеіі). Бүл өте “абстракгылы” теория, экспериментте қолданылуы күрделі болгаңцықтан көп пайдаланылмайды.
Екінші бір түрі, өрекеттесу сатыларын қарастырумен байланысты. Поляк социологы Я.Щепаньски үсынған, осыған жақын схеманы В.Н.Панферов та (1987) қарастырады.
Тағы да бір, өрекеттесудің қүрылымдық сипаттамасы транзактілі талдауда – қатынасушылардың өрекеттерін олардың позициясы, ситуацияны есептеу жөне әрекеттесу стиліне байланысты реттестіруде үсынылады (Берн, 1988). Осы өдіс кейінгі кезде практикада кең қолдау табуда. Транзактілі талдау бойынша өрбір өрекетке қаіысушы үш позицияның біреуінде болады. (2 схема) Шартты түрде бүл позицияларды — Ата-ана, Ересек, Бала деп, белгілеуге болады. Балалық позицияның психологиялық сипаттамасы “Қалаймын!”, Ата-ана позициясы “Керек!”, Ересек позициясы “Қалаймын” мен “Керектің” бірлесуі.
Әрбір өрекетте мінез-қүлық пен өрекеттің өз стилі болады. Негізінен стиль үш түрлі: ритуалды (салт- жоралары), манипулятивті жөне гуманистік болып ажыратылады. Ритуалды сіиль негізінде стильді ситуациямен сәйкестевдіру қажеттігінен анық көрінеді.
Стиль өдетте белгілі мөдениетпен анықталады. Мысалға, амандасу стилі. Американдық мөдениетте “Хал қалай?” дегенде “өте жақсы” деген жауап алынса, орыс мөдениетінде сүрақтың мөнісіне жауап беріледі, хал нашарлау болса, оны жасырмай айту төн, қазақ мөдениетінде “аралық” стиль қалыптасқан. Қазақтар көбіне “жаман емес,” “орташа”, “жайлап жүріп жатырмыз” деген жауаптар береді. Бір салттың адамы екінші бір салтшң жауабын естігенде түсініспеуіділік туындауы мүмкін. Манипулятивті жөне гуманистік стильдер практикалық өлеуметтік психологиядағы, өздігінен үлкен проблема больш есептеледі.
Әрекеттесудің инвариантты сипатгамаларын қарастыруды Р.Бейлс 4 категорияның көмегімен көрсетеді: позитивті (оң) эмоциялар аймағы, негативті (теріс) эмоциялар аймағы, проблемаларды шешу және проблемаларды кою аймақтары. Өз кезегінде өрбір категория бірнеше маңызды көріністермен айқындалады (схема түрінде 2- суретте көрсетілген).
Әрекеттесуді талдау категориясы
Маңызды
мінез-қүлықтық көріністер
Оң эмоциялар аймағы
Ынтымақтастық, шиеліністі шешу, келісім
Проблеманы шешу аймағы
Үсьшыс, нұсқау, пікір басқалардың бағдары
Проблема қою аймағы
Мәлімет туралы өтініш, пікір
айтуға ұсьшыс, нүсқауга үсыныс
Теріс эмоциялар аймағы
Келіспеушілік, шиелініс тудыру,
қарама-қарсылық көрсету
2 сурет. Әрекетгесудің сипаттамалары
Нақты өсерлесу барысында өрбір категориялық көрінуінің жиілігі мен формасын тіркеп жазьш отырып, оньщ ерекшеліктерін түсінуге болады. Мысалы, қарым-қатынас қавдай сферада өтуде, неге бағытталған, қатысушылардьщ өздерін үстауы үйлесімді болды ма, әлде бір-бірінен аластауга бағытталды ма, тағы сол сияқтылар. Осьшдай ерекшеліктер педагогтық өсерлесу барысында да көрініс береді (мысалы, сабақ үстінде мүғалім мен оқушы).


Дәріс 12. Қарым-қатынастың коммуникативті жағы. Коммуникацияның құрылымы, негізгі функциялары және түрлері.
Коммуникациядағы цифрлық технологиялар.
Коммуникацияның вербалды және вербалды емес құралдары.
Қарым-қатынастың коммуникативті жағы (тар мағынада) қарым-қатынасқа түсушілердің бір-бірінен мәлімет алмасуы.
Интерактивті жағы – қарым-қатынасқа түсушілердің өзара әрекеттесуін ұйымдастыру, яғни білім, идеялар және әрекеттермен алмасу (әрекеттестік). Бірлескен әрекеттің ұйымдастырылуы.
Перцептивті жағы – қарым-қатынасқа түсушілердің бір-бірін қабылдауы, тануы (түсінуі), соның негізінде өзара түсіністіктің пайда болып қалыптасуы.
Сонымен қатар, жеке адам-аралық қарым-қатынас: императивті, манипулятивті жөне диалог болып бөлінеді. Императивті қарым-қатынас – авторитарлы, директивті (өктем) түрде қарым-қатынасқа түсушіге жасалынатын әсер. Бұл жағдайда қарым-қатынас партнері “пассивті” объект болып есептелінеді.
Көптеген іс-әрекетте, мәселен, шытырман, қиын-қыстау жағдайларда қажет. Мұндай қарым-қатынастың орынсыз, этикаға сыймайтын кездері де болады: өте жақын адамдар арасында, тәрбиелік, педагогикалық т.б. қарым-қатынастарда.
Манипуляция – қарым-қатынас партнеріне өзінің іштей мақсаттарын жасырын түрде жүзегс асыру үшін жасалынатын қарым-қатынас түрі. Қарым-қатынастың бұл түрі, әсіресе, бизнес, іскерлік қарым-қатынаста әбден орынды болғанымен, достық, жолдастық, сүйіспеншілік саласында орынсыз. Императивті және манипулятивті қарым-қатынасты біріктіріп, монологтық қарым-қатынас деп сипаттауға болады. А.А. Ухтомскийдің айтуынша, адам өз маңайындағыларды басқа адам емес, өзінің “сыңарлары” деп қабылдайды. Өзіне деген бағдардан басқа адамға деген бағдарға көшетін қарым-қатынас түрі – диалогты қарым-қатынас.
Диалог – тең құқылық, субъективті қарым-қатынас, оның мақсаты: өзара танып – түсінісу, партнерлер арасында өзін түсіну, өзіндік даму. Диалогты қарым-қатынас жасау, қарым-қатынастың белгілі ережелерін сақтағанда ғана мүмкін.
Қарым-қатынаста адамдар өзара идеялар, қызығулар, көңіл-күйімен, сезімдерімен, т.б. бөліседі. Мұның бәрін әртүрлі мәлімет ретінде қарастыруға болады.
Адамдар арасындағы коммуникативті процестер техникалық қондырғыларарасындағыалмасуданөзгешеболады,оның мазмұны және формасы бойынша өзіне тән ерекше, маңызды қасиеттері бар. Олардың ерекшелігі – кері байланыс процесі, коммуникативті барьер, коммуникативтік әсер және мәлімет берудің әртүрлі деңгейі (вербалды-сөз жүзіндегі, вербалды емес-сөз жүзіндегі емес) сияқты процестермен байланысты. Әрқайсысын бөлек-бөлек талдап көрейік: 1. жеке адамаралық қарым-қатынастағы кері байланыс. Ең алдымен мәлімет бір жақты болмайды, екі жақты пікір алмасу түрінде өтеді. Мәліметті беруші – коммуникатор, оны қабылдаушы – реципиент деп аталады.
Сондықтан да негізгі мәліметті біреуден екінші адамға беру ғана емес, қарым-қатынас барысында ортақ көзқарас, пікір, ортақ мәнге келу маңызды.
Бұл міндетті орындауда ерекше механизм – кері байланыс іске қосылады, ол рецепиенттің коммуникатордың іс-әрекетін қалай қабылдал, бағалауына байланысты. Сонымен, кері байланыс дегеніміз – коммуникатордың әрекетіне деген реакциясын көрсететін мәлімет. Кері байланыстың берілуі әртүрлі жолдармен іске асырылады. Ең алдымен тура және жанама. Тура кері байланыста реципиент пікірі ашық түрде беріледі. Мысалы: “сенің пікірің маған ұнамайды”, “не айтып тұрғаның маған түсініксіз”, т.б. және де әртүрлі қимыл-қозғалыс (жест), ренжу, қуану, т.с.с. бұл түрде тиімді болады.
Жанама кері байланыс — психологиялық мәліметті берудің астыртын түрі. Бұл жағдайда әртүрлі сұрақтар, кекету, күтпеген эмоциялық реакциялар болуы мүмкін. Мұндай жағдайда коммуникатор партнердің не айтқысы келетінін өзі түсінуі қажет. Әрине бұлай түсіну әрқашан дұрыс болмауы мүмкін, сондықтан түсінісу қиынырақ болады.
Коммуникация процесінде тек мәлімет алмасу ғана емес, оны партнерлердің бірдей тура түсінуі қажет.Яғни коммуникация процесінде келіп түскен мәліметті дұрыс түсіну (интерпретация) проблемасы туьшдайды. Біріншіден, мәліметоң формасы мен мазмұны коммуникатордың жеке-даралық ерекшелігі, рецепиент туралы көзқарасы, ол туралы өзінің пікірі және қарым-қатынас процесіндегі жағдайларға байланысты. Екіншіден. оның жіберген мәліметі реципиенттің жеке-дара психологиялық ерекшелікгеріне, көзқарасы, шкірлеріне, жағдайға байланысты өзгеріске түседі. Мәселен, бастығы мен өзінің ұлынан естіген бір мәлімет екі түрлі психологиялық реакцияға әкеледі. (Бастықтың айтқанын зейінмен тыңдаса, баласыныкіне ашулануы мүмкін).Мәліметті әртүрлі қабылдау бірнеше себептерге байланысты. Солардың ішінде маңыздысы-коммуникативтік барьердің болуы (түсініспеушілікке әкелетін тосқауыл), ол – коммуникативтік процестің екінші ерекшелігі. Түсініспеушілік барьері, әлеуметгік – мәдени барьер, қарым-қатынас барьерлері болуы мұмкін.
Түсініспеушілік барьерінің бірнеше түрлері болады: 1) фонетикалық барьер жатады. Әртүрлі тілде, диалектіде сөйлеу, тіддегікемістік(немеседикция),тілдіңграмматикалық құрылымының өзгеруі. Өте тез сөйлеу, сөзді анық айтпау, қосымша дыбыстардың болуы да осыған себеп болады. 2) Семантикалық барьер сөз мәнінің ерекшеліктері (тезаурус) әртүрлі жаргондар, слэнгтер. Әртүрлі ортаның өзіне тән”мини-тілі”болады.Өздерініңқалжыңдары,тілінің оралымдары,т.с.с. Мұндай барьерлерден аттай білу мұғалімдер, дәрігерлер, басшылар үшін өте қажет.
3) Стилистикалық барьер – коммуникатор тілінің стилі жағдайға сәйкес келмегенде немесе рецепиенттің психологиялық көңіл-күйіне сәйкес болмағанда көрінеді.
Мысалы, балаларға берілген мәлімет қызықты түсінікті тілде емес, қиын ғылыми тілде айтылса, осындай құбылыс байқалады. Сондықтан коммуникатор өзінің реципиенттерінің көңіл-күйі, жағдайларын сезіне білуі керек, қарым-қатынас жағдайларының өзгерістерін тез сезініп, саған байланысты өзгерістер енгізуі қажет.
4) Логикалық барьер, коммуникатордың ұсынган логикалық тұжрымдарыөтекүрделіболғандатуындайды.””Ерлер логикасы”,”әйелдер логикасы”,”балаларлогикасы”,т.б. логикалар туралы айтуға болады.
Қарым – қатынастағы әлеуметтік – мәдени ерекшеліктерге саяси, діни, кәсіби ерекшеліктерді жатқызуға болады. Қарым-қатынас процесіндегі мәлімет алмасу деңгейлері екі түрде іске асырылады: вербалды, вербалды емес.
Вербалды (сөз арқылы) деңгейінде (негізгі) – тіл пайдаланылады. Сонымен қатар вербалды емес жүйелер де пайдаланылады: оларға оптикалық – кинестезиялық және акустикалық жүйелер жатады. Оптикалық-кинестезиялық жүйеге адамның сыртқы түрі жөне әсерлі қимыл-қозғалыстары, ым-ишараттары, мимикасы, отырыс – тррысы, жүрісі, т.б. жатады. Бүл жүйенің маңызды түріне көздік контакт жатады. Адамның сезімдері негізінен осылар арқылы беріледі. Партнердің сөзіне сенбегенде осыларға көңіл аударамыз.
Акустикалық жүйеге сонымен бірге коммуникатордың дауысының сапасын (тембрі, биіктігі, қаттылығы), интонация, сөйлеу темпі, дауыс екпіні және әртүрлі сөз арасындағы үзілістер (пауза), жөтелістер, күлкілері, т.б. жатқызады.
Және де коммуникативті процестің кеңістікте, уақытта ұйымдастырылуы да маңызды. Қарама-қарсы отыру – дұрыс контакт, сыртынан айқайлау, керісінше бұрыс контакт болып есептелінеді.
Сонымен бірге тиімді тыңдай білу техникасы да маңызды. “Есту ” және “тыңдау” күрделі еріктік процесс, зейін қойып, өз проблемасын ұмытып, өзгенің проблемасына тереңдей білу ә
әрқашанда бола бермейді.
Тиімді тыңдаудың екі түрі бар: зейін қойып үндемей тындау — басын изеу, мимикалық реакциялар, көз контактысы, зейінін бөлудің өртүрлі фазалары. Кейде “Иө”-“иө” деген сөздерді айту, немесе соңғы сөздерді қайталау да қолданылады. 2-түрі рефлекситі тындау, өртүрлі сүрақтар арқылы, сөйлесушінің сөздерін басқаша айту, бір ойды басқа сөздермен жеткізу (парафраз), қорытындылау, аралық қорытындыларды айтып беру.


Дәріс №13. Тақырыбы: Әлеуметтік-психологиялық кикілжің.
Жоспары:
1. Кикілжің ұғымына анықтама.
2. Кикілжіңнің түрлері мен функциялары.
1. Кикілжің ұғымына анықтама.
Кикілжің сөзі латын тілінен аударғанда – соқтығысу, қақтығысу деген мағынаны береді және өзара іс-әрекет процесінде пайда болатын қарама-қарсы бағытталған мақсаттар, қызығушылықтар, ұстанымдар, ой-пікірлер, көзқарастардың бір-бірімен сәйкес келмеуі аталады.
Кикілжіңдерді жіктегенде әртүрлі критерийлерді қолдануға болады:
кикілжіңдердің орны бойынша тұлғаішілік, тұлғааралық, тұлғалық-топтық, топаралық деп бөлуге болады.
тұлғаішілік кикілжің адамның ішкі дүниесінде пайда болып, оның әртүрлі мақсат, тілек, себептерінің негізінде пайда болады.
тұлғааралық кикілжің екі немесе одан да көп жеке адамдардың арасында пайда болады. Тұлғааралық кикілжіңдердің пайда болуынынң бірнеше себептері бар:
тұлғалық-топтық кикілжің жеке адамның мінез-құлқының топтық нормаларға сәйкес келмеуінен пайда болады. Жеке адам мен топтың өзара іс-әрекет деңгейіндегі кикілжіңдер әртүрлі нұсқада беріледі:
басшының қол астындағылармен кикілжіңі – бұндай кикілжіңдердің себебі басшының төмен деңгейлі құзырлылығынан болуы мүмкін;
теріс ықпалды формальды емес лидерлердің басымдылығы;
жаңа басшыны «сырттан» сайлау, бұнда осы топ ішінде басшы болуға мүмкіндік бар үміткердің болуы;
басқару стилінің сәйкес келмеуі;
топ мүшелерінің ұжыммен кикілжіңге баруы – кикілжіңнің себебі адамның тұлғалық ерекшеліктері болуы мүмкін;
жеке адам үшін маңызды нормаларды топтың бұзуы;
топтың жеке адамдардың статусына қарым-қатынасының сәйкес келмеуі;
адамдардың ресми және ресми емес өзара іс-әрекет нормаларын бұзуы.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Дәріс №13. Тақырыбы: Әлеуметтік-психологиялық кикілжің


title: топаралық кикілжің - Психология пәні туралы түсінік және оның даму тарихы

text:
топаралық кикілжің – бұнда кикілжіңге қатысушылар ретінде қарсы топтың мақсаттарымен сәйкес келмейтін топтар алынады. Нәтижесі бойынша конструктивті және деструктивті кикілжің деп бөлуге болады.
Конструктивті кикілжің – мұнда жеке адам немесе топ жинақталған қарама-қайшылықтарды шешіп, ол дамуының жаңа кезеңіне өтуге бағыт алады.
Деструктивті кикілжің – бұл түрі өзара іс-әрекеттерді бұзуға, жеке адам мен топтың эмоциональды жағдайын төмендетуге бағытталған. Көп жағдайда кикілжіңнің осы түрі стресс жағдайының себебі болып табылады.
Деструктивті кикілжіңнің мынадай белгілері бар:
кикілжіңге жаңа адамдарды көптеп енгізу;
бір-біріне деген қарым-қатынаста жағымсыз әсерлердің көбеюі;
кикілжіңнің «эскалациясы» - қысымның өршуі, қарсыласты шынайы қабылдамау.
қызмет пен қарым-қатынастағы шешілмеген мәселелерді түсінуге мүмкіндік беру;
топтың пікірін, оның мүшелерінің көзқарасы мен көңіл-күйін анықтауға мүмкіндік беруі;
кикілжіңнің ішкі қиындықтар пайда болғанда топтың ұйымшылдығына әсер етуі.
Қатысушыларға кикілжіңнің деструктивті әсері мына жағдайда көрінеді:
кикілжің қатысушылардың психикалық жағдайына жағымсыз әсерінің және стресске ұшырауының себебі болуы мүмкін;
тұлғааралық қарым-қатынастардың бұзылуының себебі болуы мүмкін;
қызметтің тиімділігінің төмендеуіне әкеп соғуы мүмкін;
кикілжің топтағы мәселелерді күштеп шешудің себептері болуы мүмкін.
Әлеуметтік ортаға кикілжіңнің деструктивті әсері мына жағдайларда көрінеді:
кикілжің топтағы қарым-қатынас процесін бұзады;
топтың құндылық-бағдарлы тұтастығын әлсіретеді;
бірлескен іс-әрекеттің сапасын төмендетеді.
Көптеген тұжырымдамаларда отбасы әлеуметтендірудің маңызды институты ретінде қарастырылады. Отбасында өзара іс-әрекеттің алғашқы дағдылары қалыптасады, алғашқы әлеуметтік рольдерді меңгереді, ер адамға және әйел адамға тән белгілер қалыптасады. Адамның мінез-құлқының негіздері, оның еңбекке, моральды, идеялық және мәдени құндылықтарға қатынасы қалыптасады.
Әлеуметтендірудің маңызды факторларының бірі мектеп болып саналады. Мектепте жүйелі білім беріп қана қоймайды, сонымен бірге адамды қоғамдағы өмірге үйретеді. Мектеп отбасымен салыстырғанда, қоғам мен мемлекетке біршама тәуелді, сонда да болса, мектепте адамға мемлекеттің бір азаматы ретінде алғашқы түсінік беріледі.
Балалардың отбасы мен мектептен тыс уақытының көп болуына байланысты замандастар қоғамының маңызы артуда, олардың ықпалы ата-аналар мен мұғалімдердің ықпалынан көбірек.
Мектептен басқа, бұқаралық ақпарат құралдарының – баспасөз, радио, теледидар, компьютерлік жүйелердің ролі мен маңызы артуда. Баспа мен теледидарды бақылау мен жоспарлауға алуға болады, ал интернет жүйесін бақылауға алу қиынға соғады.
Әлеуметтендіру процесіне белгілі бір этносқа қатыстылық мәселесі ықпал етеді. Этностық ерекшеліктер бір жеке адамға емес, көптеген топтарға сипаттама береді. Этностардың құрылуы көптеген ғасырлар бойы біршама факторлардың әсерімен жүріп келе жатқан процесс болып табылады. Әрбір этносқа белгілі рухани құрылым тән, мысалы – менталитет, қазақшаға аударғанда діл деп аталады. Менталитет халықтың арнайы әлеуметтік мәдени өмір жағдайларында қалыптасады және әлеуметтендірудің маңызды факторы болып саналады.
А.В.Петровскийдің пікірі бойынша, менталитет ұғымы бір қауымдастықты екінші бір қауымдастықтан ерекшелейтін сана ауқымындағы ерекше құбылыстарды анықтауға қолданылады. Әрі қарай ол мынадай мысал келтіреді: «жақын адамдарға деген махаббат сезімі, олардан айырылғандағы өкініш сезімі, олардың өмірден өтулеріне себеп болған адамдарды кінәлау жалпы адамдық қасиеттер бооып табылады, сонымен қатар қанды кек алуды адамгершілік жағынан ақтау – менталитеттің халық дәстүрімен бекітілген белгісі болып саналады. Мысалы қанды кек алу – «вендетта» деп аталады, итальян тілінде «кек алу» деген мағынаны білдіреді.
Әлеуметтендірудің маңызды факторларының бірі елді мекеннің типі болып табылады. Әлеуметтендіру процесі үлкен қалалар мен алыстағы кішкентай ауылда бірдей жүреді деп айтуға болмайды.
Жеке адамның қалыптасуы жүретін үш сфераны атауға болады: қызмет, қарым-қатынас және өзіндік сана. Осы үш сфераның жалпы сипаттамасы ретінде индивидтің сыртқы ортамен әлеуметтік байланыстарын кеңейту процесін алуға болады.
Қызмет сферасында адам қызметтің жаңа түрлерін меңгереді. Қарым-қатынас кезінде оның кеңдігі мен тереңдігі қарастыралады. Қарым-қатынасты кеңейтуді адамның басқа адамдармен байланыстарын көбейту деп түсіндіруге болады. Қарым-қатынастың тереңдігін монологты қарыми-қатынастан диалогты қарым-қатынасқа өту деп түсіндіруге болады.


text:
Осы дәріске ағымдық, аралық, қорытынды бақылау бойынша тест тапсырмалары және сұрақтар Адамның өзін және шындықты қайта құруға бағытталған белсенділіктің түрі-
А) инсайт
В) инстинкт
С) интеллект
D) рефлекс
Е)& іс-әрекет
*****
Адамның мақсатқа орай кедергілерді жеңумен өзінің қылық-әрекеттерін қолдап, реттей білу қасиеті:
А) мінез
В) қабілет
С) темперамент
D)& ерік
Е) сезім
Адамның өз борышын орындауы тәуелді:
А) сезімге
В)& ерікке
С) қабілетке
D) танымға
Е) мінезге
*****
Ерік күшіне ие адам көрсеткіші:
А) мақсат белгілеу
В) жоспар түзу
С)& іс нәтижесі
D) іске ұмтылыс
Е) орындау жолы
*****
Ерік күшінің негізі:
А)& жан толғанысы
В) жоғары рух
С) астар сана
D) қоршаған орта
Е) бұлшық еттер қуаты
Адамды іс-әрекетке жетелейтін:
А) рефлекс
В) стимул
С) инстинкт
D)& мотив
Е) гипноз
*****
Адамның іс-әрекетіне жат нәрселер:
А) өнімділік
В) заттылық
С)& туа берілгіштік
D) мақсатқа бағытталғандық
Е) бірлесушілік
*****
Адамның өз борышын орындауы тәуелді –
A)Сезімге
B)Қабілетке
C)Танымға
D)Мінегзе
E) Ерікке
*****
11. Еріктің ырықты әрекет түрі-
A) Жаттау
B)Түшкіру
C)Ашуға берілу
D)Таңдау
E) Жөтелу
*****
12. Ерікті қылықтың басты көрсетіші-
A)Сезімдік қызығу
B) Саналы әрекет
C)Жоғарғы таным
D)Табиғи құмарлық
E)Ізгі мақсат
*****
13. Адамның мақсатына орай кедіргілерді жеңумен өз қылық-әрекетінқолдап, реттей білу қасиеті-
A)Мінез
B)Қабілет
C) Ерік
D)Темперамент
E)Сезім
*****
14. Қандай мақсат жолында қиыншылықтарды жеңу үшін ерік қоса білу тәуелді-
A)Қажетсінуіне
B)Қалауға
C)Сезімге
D) Терең түсінімге
E)Ниетке
*****
15. Қазіргі заман ғылымы дәлелдеген ерік әрекетінің басты себебі-
A)Сыртқы мәжбүрлік
B)Тума қасиет
C)Рухтық бастама
D)Тылсым күш
E) Белсенді қарым-қатынас
*****
16. Мидың маңдай бөлімі зақымдану болатын ерік сырқаты
A) Аппракция
B)Иллюзия
C)Галлюцинация
D)Фрустрация
E)Абулия
*****
17. Ми сырқатынан болатын абулия құбылысының мәні-
A)Танымнан қалу
B) Зақымды еріксіздік
C)Алдану
D)Қатерлі қиял
E)Жоспарға икемсіздік
*****
18. Ерік реттестірудің негізі тәуелді-
A)Тежелеуге
B)Радияцияға
C) Қозу ошағына
D)Иррадиацияға
E)Сөнуге
*****
19. Еріктің әрекет желісінің бастапқы басқышының негізгі міндеті-
A)Талдау
B)Талқылау
C)Орындау
D) Мақсат белгілеу
E)Шешім қабылдау
*****
20. Ерік қолдану желісінде әрекетке келтіруші себепті түсіну кезеңі-
A)Шешім
B)Тілеу
C)Орындау
D)Ниет
E) Ұмтылыс
*****
21. Шешім қабылдаумен адамда пайда болатынеріктік әрекеттің ерекше сипаты-
A) Жауапкершілік
B)Белсенділік
C)Борыш
D)Табандылық
E)Дербестік
*****
22. Еріктік әрекеттің мәнділігі-
A)Шешімге келуден
B) Нәтежеге келуден
C)Жоспар түзуден
D)Орындауға кірісуден
E)Мақсат нақтылаудан
*****
23. Ерік күшіне ие адам көрсеткіші-
A)Мақсат белгілеу
B)Іске ұмтылыс
C) Іс нәтежесі
D)Жоспар түзеу
E)Орындау жолы
*****
24. Ерік күшінің негізі
A)Бұлшық еттің қуаты
B)Қоршаған орта
C)Астар сана
D) Жан толғанысы
E)Жоғарғы Рух
*****
25. Адамның өз болмысын билеп, сезімдері мен құмарлықтарын тоқтам беру қасиебі-
A)Мінез
B)Ой
C)Қабілет
D)Сезім
E) Ерік
*****
Ерік бойынша қорытынды бақылау сұрақтары:
1
№14 дәріс
Тақырыбы: Кикілжіңдегі мінез-құлық модельдері. Қарастырылатын сұрақтар. Кикілжіңнің динамикасы мен құрылымы.
Кикілжіңдердің құрылымы – басқа әлеуметтік құбылыстармен салыстырғанда оның тұтастығын қамтамасыз ететін киілжіңнің тұрақты байланыстарының жиынтығы.
Кикілжіңнің құрылымы:
кикілжің объектісі;
кикілжің мәселесі;
кикілжіңге қатысушы жақтар;
пайда болатын ішкі жағдайлар;
кикілжіңді жағдайдың бейнесі;
мүмкін болатын кикілжіңді іс-әрекеттер мен оның нәтижелері.
Кикілжіңнің объектісі – соқтығысудың мәселесі, яғни материалдық, рухани, әлеуметтік құндылықтар арқылы кикілжіңге баратын екі жақтың қарама-қайшылық мәселелсі.
Кикілжіңнің мәселелсі – екі жақтың қарама-қайшылығының қайнар көзі болып табылатын объективті және субъективті мәселелер.
Кикілжіңге баратын жақтар – қатысушылар, яғни негізінен адамдар жеке, ресми, заңды тұлғалар болып кикілжіңге барады.
Ішкі жағдайлардың бірнеше түрлері бар:
кеңістіктік-уақытша - пайда болатын қарама-қайшылықтың орны мен уақыты;
әлеуметтік-психологиялық – топтағы психологиялық ахуал, олардың қарым-қатынастарының типі мен деңгейі;
әлеуметтік - әртүрлі әлеуметтік топтардың қызығушылықтарының қарама-қайшылыққа ұшырауы;
Кикілжіңді жағдайдың бейнесі мынадай элементтерден тұрады:
қатысушылардың өздері туралы ойлары – қажеттіліктері, құндылықтары, мүмкіндіктері, мақсаттары;
қарама қарсы жақ туралы пікірлері, кикілжіңді жағдайлар болған орта туралы ойлары.
Бұл бейнелер әрдайым шынайы бола бермейді.
Кикілжіңді іс-әрекеттер қарама-қарсы жақтың мақсаттары мен қызығушылықтарының жетістіктерін қоршауға бағытталады. Кикілжіңді іс-әрекеттердің нәтижелері – кикілжіңнің нәтижелері болып табылады.
Кез келген кикілжің динамикалық процесс болып табылады және оның дамуының бірнеше кезеңдері болады.
объективті кикілжіңді жағдайдың белгілі бір мәселе бойынша пайда болуы; Бұл кезең «потенциалды кикілжің кезеңі» деп аталады.
объективті кикілжіңді жағдайды кикілжіңге қатысушылар өз мақсаттарын қарама-қарсы жақтың мақсаттарына сай еместігін түсінген кезде пайда болады.
кикілжіңді мінез-құлыққа өту, яғни өз мақсаттарына жетуге белсенді іс-әрекетке көшу. Осы кезеңде 5 типті атауға болады:
бәсекелестік типі;
Әлеуметтік-психологиялық адаптация әлеуметтендіру механизмінің құрамды элементі болып табылады және өмірдің әртүрлі жағдайларына бейімделуінің жиынтығы ретінде қарастырады. Әрбір адаптация адамның тәжірибесін байытады, оны әлеуметтендіруге ұмтылады. Әлеуметтік-психологиялық адаптация жеке адамның өзгермелі әлеуметтік ортамен өзара іс-әрекет процесі және нәтижесі болып табылады.
Адам үшін әлеуметтік-психологиялық адаптацияның оң нәтижелері мыналар:
өзінің биологиялық және әлеуметтік қажеттіліктерін қанағаттандыру және өмір сүру мүмкіндігі;
өз қажеттіліктерін қарым-қатынас мен мінез-құлқының қажетті құралдарын қалыптастыру нәтижесінде әлеуметтік талаптарға сәйкестендіру;
Бұл нәтижелердің көрсеткіштері ретінде төмендегілерді алуға болады:
адамның әлеуметтік ортадағы жоғары әлеуметтік статусы;
осы статусқа, әлеуметтік ортаға және оның маңызды элементтеріне, мысалы, қызметке қанағаттану.
Қоғам үшін әлеуметтік адаптацияның маңыздылығы өзінің әлеуметтік құрылымын қайта өңдеу мүмкіндігіне ие болумен анықталады.
Жеке адамның әлеуметтік-психологиялық адаптациясының деңгейінінің объективті және субъективті критерийлері бар. Объективті критерийлер:
нәтижелі қызмет;
ұжымдағы нақты орны;
әлеуметтік шындық ретіндегі авторитеті.
Субъективті критерийлер:
жаңа немесе өзгермелі әлеуметтік ортадағы әртүрлі аспектілер тұрғысындағы жеке адамның қанағаттануы;
қызмет пен қарым-қатынастың әртүрлі аспектілеріне жағымды қатынас.
Адамға өзгермелі әлеуметтік ортадағы адаптациясы сәтті өтуі үшін оның өмірлік қиындықтарды жеңуге бағытталған күш-қуатының белсенділігі және болып жатқан оқиғаларға жеке жаупкершілік сезімі сияқты тұлғалық қасиеттері қажет. Әлеуметтік белсенділіктің маңызды белгілері:
әлеуметтік процестерге ықпал етудің күшті және тұрақты ұмтылысы;
қоғамдағы әлеуметтік тәртіпті, оның формалары мен түрлерін сақтауға, қайта құруға, өзгертуге бағытталған қоғамдық істерге нақты қатысу.
Жеке адамның әлеуметтік белсенділік деңгейіне байланысты оның әлеуметтік-психологиялық адаптациясының екі түрін анықтауға болады: белсенді және енжар. Белсенді әлеуметтік-психологиялық адаптация адамның әлеуметтік ортаға әсер етуге ұмтылысында көрінеді. Енжар адаптация осындай өзгертулер мен іс-әрекеттерге ұмтылыстың жоқтығымен анықталады.
Адам барлық уақытта әлеуметтік ортаның жағдайларына бейімделе бермеуі себепті, әлеуметтік-психологиялық адаптацияның осы белгісі бойынша екі түрін анықтауға болады: ерікті және еріксіз.
Ерікті адаптация орта ұсынған жаңа құндылықтар мен іс-әрекет әдістері жеке адамның құндылық жүйесіне қарама-қайшы келмеген жағдайда пайда болады:
әлеуметтік ортаның нормалары мен құндылықтары жеке адамның қызығушылықтары мен қажеттіліктер жүйесіне енгізіліп, оны жүзеге асыруға қолайлы жағдай жасайды;
жеке адамға тән құндылық бағдарлар мен мінез-құлық нормалары еш қысымсыз жаңа жағдайларға сай өзгереді.
Еріксіз адаптация кезінде қайта құрулардың әдістері мен бағыттары жеке адамның құрылымдарына сай келе бермейді:
жаңаны қабылдамай, жеке адам ортаның талаптарын өзгертуге тырысады, бірақ ол нәтижесіз болып, соңында жеке адамның бағынуына тура келеді;
индивид еш өзгертуге тырыспай бағынады;
әлеуметтік мінез-құлықтың жаңа әдістері жеке адамның қасиеттеріне сай келе бермейді, бірақ жеке адам оларды әрі қарай өмір сүру үшін қолдануға мәжбүр болады.
Адаптация процесіне қарама-қарсы процесс дезадаптация деп аталады. Осы процестің мәні ішкі психикалық процестер мен мінез-құлықтың дамуы мәселелерін шешуге емес, жеке адамның қиындықтарының күшеюіне әкеліп соғады. Дезадаптация патологиялық және патологиялық емес деп екіге бөлінеді. Патологиялық дезадаптацияда психикалық функциялар мен мінез-құлықтың деструктивті өзгерістері пайда болады.
Өзіндік бақылауға арналған сұрақтар:
1. Кикілжің дегеніміз не?
2. Кикілжіңнің түрлері мен функцияларын атаңыз.
3. Конструктивті кикілжің мен деструктивті кикілжіңнің қандай өзгеншелігі мен айырмашылығы бар?
4. Кикілжіңді неге динамикалық процесс ретінде қарастыруға болады?


1. Әлеуметтік топ түсінігі. Әлеуметтік топтың негізгі қасиеттері. А.Альфредтің «жаңа әлеуметтік психологиялық көзқарас» концепциясында адамға деген биофизикалық ықпалдан басқа интеллектуалды тенденциялар қалыптасты психоанализге.
Адлер психологтардың ойына әлеуметтік өзгерткіштер дегенді салып, әлеуметтік психологияныңдамуына негіз салды. Адлердің тағы бір екінші маңызды еңбегі ол тұлға теориясына жоғары персоналданған субъективті жүйе «Креативті Мен» деген ұғымды кіргізді. Үшінші айтқан маңызды жағдайы психоанализден айырмашылығы сол ол адамның уникалды сипаты жайлы айтты.
Адлердің концепциясында тұлғада болатын төмендегі жағдайларды көрсетті: фиктивті финализм, басым болуға ұмтылу, толық қанды емес сезімі мен компенсация, әлеуметтік қызығу, өмір стилі, кретивті Мен. Адлер зерттеуде қолданған әдістері: туу реті мен тұлға жайлы, ертедегіні еске түсірулер, балалардың бастан кешкендері бойынша сезімдері.
Эрих Фромм еңбектеріндегі негізгі тақырып адамдағы жалғыздық пен адамдардан бөлектену жағдайы болды. Оның көзқарастарының қалыптасуына Маркстің идеялары әсер етті. Адам бір уақытта табиғаттың бір бөлігі, әрі жануар әрі адам, жануар ретінде адам биологиялық қажеттіліктерді игереді, адам ретінде өзіндік санаға, ақылға, қиялға ие.
Фромм өз теориясын емдеу барысында адамдарды бақылау арқылы, тарих экономика, социология, философия, әдебиет жайлы адамдардың білімдерін бақылап, эмприкалық зерттеулер арқылы жасады.
2. Топ типологиясы.Әлеуметтік топтың даму мәселесі. Қазіргі жаңа психологиялық тұлға теориялары не береді? Барлық қазіргі жаңа тұлға теориялары XX ғасырдың алғашқы жартысында жасалды, әртүрлі жиырмаға жуық теориялар пайда болды. Осы теориялардың бәрінде барлық мүмкін деген тұлға психологиясына арналған көзқарастар болды.
Психоаналитикалық тұлға теориясының негізін З.Фрейд салды, оны көптеген шәкірттері мен ізбасарлары ары қарай дамытты, олар А.Адлер, К.Юнг, Э.Фромм, К.Хорни, Г.Салливен, алайда олардың көзқарастары мен З.Фрейдтің көзқарастары біршама айырмашылықтары болды.
Тұлғалық психологиялық рөлдер теориясының көп түрі бар. Олардың ішіндегі ең танымалы американдық психолог Э.Берн жасаған транст теориясы. Оның концепциясы бойынша адам өзіне басқалардың мінез-құлқын өзіне алады, келесі әлеуметтік рөлдерді ойнайды: баланың рөлі, ата-ананың рөлі, ересек адамның рөлі.


title: Әлеуметтік топ түсінігі. Әлеуметтік топтың негізгі қасиеттері


Тақырып 15. Коммуникацияның тиімді техникалары Қарастырылатын сұрақтар (дәріс жоспары):
Дәріс жоспары: Дәрістің қысқаша мазмұны:
Кикілжің сөзі латын тілінен аударғанда – соқтығысу, қақтығысу деген мағынаны береді және өзара іс-әрекет процесінде пайда болатын қарама-қарсы бағытталған мақсаттар, қызығушылықтар, ұстанымдар, ой-пікірлер, көзқарастардың бір-бірімен сәйкес келмеуі аталады.
Кикілжіңдерді жіктегенде әртүрлі критерийлерді қолдануға болады:
кикілжіңдердің орны бойынша тұлғаішілік, тұлғааралық, тұлғалық-топтық, топаралық деп бөлуге болады.
тұлғаішілік кикілжің адамның ішкі дүниесінде пайда болып, оның әртүрлі мақсат, тілек, себептерінің негізінде пайда болады.
тұлғааралық кикілжің екі немесе одан да көп жеке адамдардың арасында пайда болады. Тұлғааралық кикілжіңдердің пайда болуынынң бірнеше себептері бар:
тұлғалық-топтық кикілжің жеке адамның мінез-құлқының топтық нормаларға сәйкес келмеуінен пайда болады. Жеке адам мен топтың өзара іс-әрекет деңгейіндегі кикілжіңдер әртүрлі нұсқада беріледі:
басшының қол астындағылармен кикілжіңі – бұндай кикілжіңдердің себебі басшының төмен деңгейлі құзырлылығынан болуы мүмкін;
теріс ықпалды формальды емес лидерлердің басымдылығы;
жаңа басшыны «сырттан» сайлау, бұнда осы топ ішінде басшы болуға мүмкіндік бар үміткердің болуы;
басқару стилінің сәйкес келмеуі;
топ мүшелерінің ұжыммен кикілжіңге баруы – кикілжіңнің себебі адамның тұлғалық ерекшеліктері болуы мүмкін;
жеке адам үшін маңызды нормаларды топтың бұзуы;
топтың жеке адамдардың статусына қарым-қатынасының сәйкес келмеуі;
адамдардың ресми және ресми емес өзара іс-әрекет нормаларын бұзуы.
топаралық кикілжің – бұнда кикілжіңге қатысушылар ретінде қарсы топтың мақсаттарымен сәйкес келмейтін топтар алынады. Нәтижесі бойынша конструктивті және деструктивті кикілжің деп бөлуге болады.
Конструктивті кикілжің – мұнда жеке адам немесе топ жинақталған қарама-қайшылықтарды шешіп, ол дамуының жаңа кезеңіне өтуге бағыт алады.
Деструктивті кикілжің – бұл түрі өзара іс-әрекеттерді бұзуға, жеке адам мен топтың эмоциональды жағдайын төмендетуге бағытталған. Көп жағдайда кикілжіңнің осы түрі стресс жағдайының себебі болып табылады.
Деструктивті кикілжіңнің мынадай белгілері бар:
кикілжіңге жаңа адамдарды көптеп енгізу;
бір-біріне деген қарым-қатынаста жағымсыз әсерлердің көбеюі;
кикілжіңнің «эскалациясы» - қысымның өршуі, қарсыласты шынайы қабылдамау.
2. Кикілжіңнің динамикасы мен құрылымы. Кикілжіңдердің құрылымы – басқа әлеуметтік құбылыстармен салыстырғанда оның тұтастығын қамтамасыз ететін киілжіңнің тұрақты байланыстарының жиынтығы.
Кикілжіңнің құрылымы:
кикілжің объектісі;
кикілжің мәселесі;
кикілжіңге қатысушы жақтар;
пайда болатын ішкі жағдайлар;
кикілжіңді жағдайдың бейнесі;
мүмкін болатын кикілжіңді іс-әрекеттер мен оның нәтижелері.
Кикілжіңнің объектісі – соқтығысудың мәселесі, яғни материалдық, рухани, әлеуметтік құндылықтар арқылы кикілжіңге баратын екі жақтың қарама-қайшылық мәселелсі.
Кикілжіңнің мәселелсі – екі жақтың қарама-қайшылығының қайнар көзі болып табылатын объективті және субъективті мәселелер.
Кикілжіңге баратын жақтар – қатысушылар, яғни негізінен адамдар жеке, ресми, заңды тұлғалар болып кикілжіңге барады.
Ішкі жағдайлардың бірнеше түрлері бар:
кеңістіктік-уақытша - пайда болатын қарама-қайшылықтың орны мен уақыты;
әлеуметтік-психологиялық – топтағы психологиялық ахуал, олардың қарым-қатынастарының типі мен деңгейі;
әлеуметтік - әртүрлі әлеуметтік топтардың қызығушылықтарының қарама-қайшылыққа ұшырауы;
Кикілжіңді жағдайдың бейнесі мынадай элементтерден тұрады:
қатысушылардың өздері туралы ойлары – қажеттіліктері, құндылықтары, мүмкіндіктері, мақсаттары;
қарама қарсы жақ туралы пікірлері, кикілжіңді жағдайлар болған орта туралы ойлары.
Бұл бейнелер әрдайым шынайы бола бермейді.
Кикілжіңді іс-әрекеттер қарама-қарсы жақтың мақсаттары мен қызығушылықтарының жетістіктерін қоршауға бағытталады. Кикілжіңді іс-әрекеттердің нәтижелері – кикілжіңнің нәтижелері болып табылады.
Кез келген кикілжің динамикалық процесс болып табылады және оның дамуының бірнеше кезеңдері болады.
объективті кикілжіңді жағдайдың белгілі бір мәселе бойынша пайда болуы; Бұл кезең «потенциалды кикілжің кезеңі» деп аталады.
объективті кикілжіңді жағдайды кикілжіңге қатысушылар өз мақсаттарын қарама-қарсы жақтың мақсаттарына сай еместігін түсінген кезде пайда болады.
кикілжіңді мінез-құлыққа өту, яғни өз мақсаттарына жетуге белсенді іс-әрекетке көшу. Осы кезеңде 5 типті атауға болады:
бәсекелестік типі;
кикілжіңді елемеу, шеттету;
бейімделу, ыңғайлану;
келісімге келу, ымыраға келу;
ынтымақтастық.
Өзіндік бақылауға арналған сұрақтар:
4. Кикілжіңді неге динамикалық процесс ретінде қарастыруға болады?


title: Тақырып 15. Коммуникацияның тиімді техникалары


title: Сауда психология - Психология пәні туралы түсінік және оның даму тарихы

text:
Сауда психология, қазіргі заманда кеңінен дамып отырған сала. Бұл сала бойынша әрбір елдің саяси-экономикалық және мәдени-материалдық қажеттіліктерін өтеу мақсаттарына қарай дамыту шаралары белгіленеді.
Ғылыми шығармашылық психологиясоңғы кездерде зерттеле бастаған сала. Бұл сала шығармашылық адамның жасампаздық қызметі, өзіндік ерекшеліктері, белсенділігі айқын көрініп, ғылыми жаңалықтарды ашудағы интуициясы, сезімдік рөлі т.б. сипаттары зерттеледі. Осы бағыттағы ерекше маңызды заңдылық эвристикатәсілі.
Көркем-өнер, әдебиет пен шығармашылыққа қатысты психологиябұл сала бойынша қарастырылатын мәселелер әсемдікті қабылдау және оның адам жан дүниесін байытуға ықпал ету факторлары. Бұл саланың өзекті мәселелері әлі күнге дейін жүйелі түрде өз дәрежесінде зерттеле қойған жоқ.
Салыстырмалы психологияпсихиканың филогенетикалық түрлерін қарастырады. Мұнда адам мен хайуанаттар психикасын салыстыра отырып зерттейді. Олардың психикасындағы айырмашылықтары мен ерекшеліктері ажыратылады.
Заң психологиясықұқыққа қатысты мәселерлерді реттеу және оларды тәжірбие жүзінде қолданудың психологиялық мәселелерін зерттейді.Бұл сала сот психологиясы, қылсым психологиясы, еңбекпен түзету психологиясы деп аталатын тармақтардан құралады.
Осы дәріске ағымдық, аралық, қорытынды бақылау бойынша тест тапсырмалары және сұрақтар Психологияның пәні
A)& психика
B) сана
C) мінез-құлық
D) санадан тыс
E) iс-әрекет
*****
“Псюхе” ұғымы келесі мағананы білдіреді:
A) сана
B)мінез -құлық
C) іс -әрекет
D)& жан
E) ойлау
*****
Психологиядағы негізгі үрдістер
А)& психологиялық эксперимент
В) әңгімелесу
С) сауалнама
D) бақылау
Е) өмір баяндық әдіс
*****
Негізгі психологиялық пән
А) әлеуметтік психология
В) психодиагностика
С)& жалпы психология
D) психотерапия
Е) генетикалық психология
*****
Әлеуметтік психологияның зерттеуі:
А) & адамдардың қарым – қатынасының әрекеттестігі
В) психологиялық баға беру мәселесі
С) адамның мінез – құлқыының психологиясы
D) педагогикалық үрдіс
Е) тұқым қуалаушылық механизмдері
*****
Бақылау – бұл:
А) & зерттелінетін құбылыстарды жүйелі және мақсатқа сай бағыттай отырып қабылдау
В) оқыту мен тәрбиелеу
С) психологиялық сынау
D) индивидтік ой- пікір
Е) оқып меңгеретін феноменді құрастыру
*****
Психологиялық зерттеу жағдайларын құрай алу және өзгерту мүмкіндігіне ие болуының басты жетістігі
А) бақылау
В)& эксперимент
С) сауалнама
D) анкета
Е) тест
Жалпы психологияның пәні
А) адамдардың іс - әрекеттестігі
В) көңіл – күйді психологиялық тұрғыдан бақылау
С) & психикалық үрдістер қасиеттер және күйлер
D) құрлымның ерекшеліктері
Е) тұқымқуалаушылық механизмдер
*****
Психодиагностиканың зерттеуі
А) ғылымның даму тарихы
В) жануарлардың ерекшеліктері
С) ағзаның құрлымы
D)& диагностикалық үрдістер мен күйлердің психологиялық бағалауы
Е) тұқым қуалаушылық механизмдері
*****
Генетикалық психологияның зерттелуі бұл:
А) & адамның мінез – құлықтары мен психикасының тұқым қуалаушылық механизмдері
В) адамның түрлі өмір сүру кезіндегі даму ерекшеліктері
С) оќыту мен тәрбиелеудің психологиялық негіздері
D) адамдардың өзара әрекеттестігі мен қарым – қатынасында пайда болатын құбылыстар
Е) адамдардың мінез – құлық және психологиялық айырмашылықтары
*****
Психология қай ғасырда дербес ғылым бола бастады:
А) VI ғғ
В) XI ғғ
С) X ғғ
D) XIX ғғ
Е) & XV ғғ
*****
Жас ерекшелігі психологиясының зерттелуі
А) тұқымқуалаушылық механизмдері
В) & дамудың жас ерекшеліктері
С) оқыту мен тәрбиелеудің негіздерi
D) адамдардың өзара әрекеттестіктерінің мәнісі
Е) адамдардың мінез - құлықтарының айырмашылыќтары
*****
Алғашқы рет эксперименталды психологиялық лабораторияның ашылуы
А) 1897ж., (Ж.Пиаже)
В) 1889ж., (Л.С.Выготский)
С) 1899ж., (С.Л.Рубинштейн)
D) 1900ж., (Вертгеймер)
Е) &1879ж. (В.Вундт)
*****
Ереже, нормаларға адам бағдарланатын эталонды топ:
А) диффуздық топ
В) формалды емес топ
С) номиналды топ
D)& референтті топ
Е) лабораториялық топ


url: http://emirsaba.org/psihologiya-peni-turali-tsinik-jene-oni-damu-tarihi-v2.html?page=7#Осы_дәріске_ағымдық,_аралық,_қорытынды_бақылау_бойынша_тест_тапсырмалары_және_сұрақтар


text:
Осы дәріске ағымдық, аралық, қорытынды бақылау бойынша тест тапсырмалары және сұрақтар 1. Темпераменттік қасиеттер басқа психологиялық құбылыстарға қарағанда-
A)Өзгермелі
B)Ауыспалы
C) Тұрақтанған
D)Динамикалы
E)Икемді
*****
2. Темпераменттің әрқилы қасиеттерінің бір-бірімен байланысы-
A)Кездейсоқ
B)Танымға келмейді
C)Жанама
D) Заңдылықты
E)Абстракт
*****
3. Темпераменттер жөніндегі ғылымның негізін қалаған ежелгі грек дәрігері-
A)Аристотель
B)Солон
C)Фелес
D)Гален
E) Гиппократ
*****
4. Темпераментті адамның дене құрылымына байланыстыруды негізге алған конституциялық типология теориясының авторы-
A)Шелдон
B)Павлов
C)Теплов
D)Стреляу
E) Кречмер
*****
5. Темперамент түрлерін анықтауда И.П. Павлов негізге алған фактор-
A) Жүйке прцестері
B)Дене сұйықтықтары
C)Дене құрылымы
D)Эмбрионалдық белгілер
E)Физиологиялық белгілер
*****
6. Күшті, қозуы басым темперамент-
A)Сангвиник
B) Холерик
C)Пикник
D)Флегматик
E)Меланхолик
*****
7. Адам жүйке жүйесінің типі-
A)Тәрбиеден
B)Әлеуметтік туынды
C) Тума беріледі
D)Қоршаған ортадан
E)Тарихи категория
*****
8. Көпшіл, ым-ишарасы мен қозғалысы мәнерлі, шапшаң адам темпераменті
A)Холерик
B)Пикник
C)Флегматик
D) Сангвиник
E)Меланхолик
*****
9. Аса күрделі қызметтерді (гимнастика, ұшқыш, күйші) игеруде басты назарға алынатын ықпал-
A)Оқу
B)Қоршаған орта
C)Мінез
D)Тәрбие
E) Темперамент бітістері
*****
10. Сангвиник оқушыға сай әрекет сипаты-
A) Ұдайы саналы белсенділік
B)Ұстамсыз қызбалық
C)Байсалдылық
D)Енжар қимыл
E)Дүлейлілік
*****
11. Тұрақты бір тәртіппен орындалатын қызметтерде тиімді темперамент типі-
A)Сангвиник
B) Флегматик
C)Холерик
D)Иксаматик
E)Меланхолик
Қорытынды бақылау бойынша сұрақтар: 1. Кикілжің дегеніміз не?
2. Кикілжіңнің түрлері мен функцияларын атаңыз.
3. Конструктивті кикілжің мен деструктивті кикілжіңнің қандай өзгеншелігі мен айырмашылығы бар?


Студенттердің білімдерін қадағалауға арналған сұрақтар: Жалпы психологияның пәні.
Жалпы психологияның әдіснамалық принциптері.
Психиканың негізгі функциялары.
Психологияның пәні жайлы түсініктердің дамуының негізгі сатылары.
Психологияның әдістері.
1
№ 2
дәріс
Дәріс 2. Ұлттық сана-сезім контекстігіндегі жеке адам. Қарастырылатын сұрақтар (дәріс жоспары): 1 Жоспар: Этнопсихология пәні, мақсаты, міндеттері, бағыты, әдістемелік негіздері, этнопсихологияның басқа ғылымдармен байланысы.
Этнопсихолгия жеке ғылым ретінде XIXғасырдың орта шенінде Ресейде, кейінірек Батыс Европада пайда болды. Өйткені, ұлттық өзіндік ойлау алыстағы және көршілес жатқан халықтар туралы мәлімет жинаумен, адамдардың қоршаған орта туралы білімінің кеңеюімен дамыған.
Адамдардың этнопсихологиялық ерекшеліктерін зерттеу адам жөніндегі ғылыми түсінікті кеңейтеді. Этнопсихология ғылымы бойынша зерттеулер нәтижесі ұлттық теорияның талдауы үшін негіз болып табылады.
Тарихи шарттарға байланысты бүкіл этнопсихологияның дамуы бойында оның методологиясы да өзгеріп отырады. Әлі күнге дейін шешілмеген сұрақтардың бірі – этностың құрылуы үшін негізгі қасиеттерді сұрыптау.
Этнопсихология жеке этностардың психологиялық заңдылықтарын, тарихи және мәдени ерекшеліктерін зертттейді.
Қазіргі кезде этнопсихологияның екі ахуалын ерекшелеуге болады:
қандай да бір қоғамның адамдарының нақты тарихи этнопсихологиялық ерекшеліктері;
этника арасындағы қарым-қатынас аумағы.
Адамның тегі, халқы, ұлты сияқты жалпыламалар адамдардың психологиясының даму ерекшелігін көруге көмек көрсетеді.
Мәселен, дамымаған қоғамға, дамымаған қарым-қатынас келеді деп дұрыс айтылған. Халық, ел құрылғанда адамдардың этнопсихологиялық ерекшеліктері негізгі рөлді атқарады, яғни әр түрлі этностар үшін ортақ тіл, мәдениет құру қажеттілігі туындайды.
Ежелгі замандағы этнографиялық байқаулар, оның негізіндегі адамзаттың қарапайым білуге құштарлығының өзі, этнопсихологиялық мағлұматтардың жиналуына өзінің үлесін тигізді.
Ұлттық өзіндік ойлау мәнерінің психологиялық ерекшеліктерінің бар екендігін Цезрьдің, Геродоттың, Плинияның және Страбонның трактаттарынан көруге болады.
Этнопсихология ұғымына түсініктеме беретін болсақ “этно” – тайпа, халық, “псюхе” – жан, “логос” – ғылым, ілім деген терминдерден тұрады. Осыдан келіп, психология адамдардың психологиялық дамуы мен қызмет ету заңдылықтарын зерттейтін болса, этнопсихология зерттеліп отырған адамдар қауымдастығына тән мінезді, қауымдастық өкілдерінің мүдделерін, ұлттық сана–сезімнің қалыптасуын, тек өзіне ғана тән психологиялық, стилистикалық кешендерін зерттейтін ғылым, әлеуметтік психологияның аса маңызды салаларының бірі.
Осы орайда Г.М. Андреева “индивидтің ұлттық (этникалық) белгісі қандай да болмасын жеке адам қалыптасатын микроортасының әлеуметтік бағытына әсер етіп, сипат алуына байланысты көрінеді”,- дейді.


url: http://emirsaba.org/psihologiya-peni-turali-tsinik-jene-oni-damu-tarihi-v2.html?page=8#Дәріс_2._Ұлттық_сана-сезім_контекстігіндегі_жеке_адам._Қарастырылатын_сұрақтар_(дәріс_жоспары):_1_Жоспар

title: Студенттердің білімдерін қадағалауға арналған сұрақтар


title: Психология пәні туралы түсінік және оның даму тарихы - бет 9

text:
Көптеген жылдар бойы біздің елімізде ұлттар арасындағы айырмашылықтар қарастырылмады. Қазіргі кезеңдегі болып жатқан өзгерістер аймақтардағы ұлтаралық байланыстарды қайта қарауға әкеліп соқтырды. Сондықтан да болар, қоғамда ұлт мәселесі басты назарда. Оның себебі: ұлттар мен ұлыстар арасында көптеген мәселелер туындауда.
Тәуелсіздікке ие болу, қазақ тілінің мәртебе алуы ұлттық сана-сезімнің өсуіне әсерін тигізді. Бұл ұлттық сана–сезімнің тағы бір көрінісі – этнопсихологияға деген бетбұрыс еді.
Психология адамдардың психикасының даму және қызмет ету заңдылықтарын зерттейтін болса, этнопсихология зерттеліп отырған адамдар қауымдастығына тән мінезді, қауымдастық өкілдерінің ұлттық мүдделерін, ұлттық сана–сезімнің қалыптасуын, қызмет ету заңдылықтарын зерттейді.
Этнопсихология алынып отырған ірі әлеуметтік топтың, этностық–қоғамдық тарихи қалыптасуын, тек өзіне ғана тән психологиялық, стилистикалық кешендерін зерттейтін ғылым, яғни әлеуметтік психологияның аса маңызды арнайы салаларының бірі.
Этнопсихология – адам психикасының ұлттық ерекшеліктерін қарастыратын, әлеуметтік психология, социология және этнография ғылымдарының сабақтасуымен пайда болған жеке дара ғылым.
Этнопсихологияны шартты түрде ұлттық психология деп қарастыруға болады, себебі; ғылымда ұлттар психологиясы едәуір жақсы зерттелген. Ал, ұлт адамдардың этникалық қауымдастығы ретінде тарихи даму кезеңінің соңына қарай құрылған, яғни олардың дамуы, капитализмнің қалыптасу кезеңіне байланысты.
Кез–келген басқа ғылымдар сияқты этнопсихология ғылымының да зерттеу обьектісі бар. Этнопсихология ғылымының зерттеу обьектісі: “ұлт”, “ұлттық қауымдар”.
“Ұлт” – қазіргі қоғамдағы кезеңнен таралған этникалық қауымдастықтың формасы болғанымен, бүгін де бұдан да басқа оның түрлері бар; «ұлттық топтар», «ұлттар», “ұлыстар” т.б.
Демек, бұл ғылымның зерттеу шеңберіне топтың сана құбылысы, топ аралық этникалық қарым-қатынастар, әсерлер және тұлғаның ұлт өкілі ретіндегі қарастыратын психологиясы кіреді. Сондықтан да болар, этнопсихолгия этносты, ұлтты зерттей отырып, психология ғылымының қатарынан салмақты орын ала отырып, этнологиялық жағынан әр түрлі ұлт өкілдерінің қарым–қатынастағы жақындағы мен алшақтағын, өзара түсіністік пен психологиялық сәйкестіктігін, этникалық түсінушілігін қарастырады.
Этнопсихология ғылымының негізгі мақсаты: белгілі бір ұлттың немесе ұлт өкілдерінің психикалық даму ерекшеліктері мен заңдылықтарын зерттеу. Этнопсихология әр ұлт өкілдері арқылы нақтылы ұлттың психологиялық ерекшеліктерін зерттеумен айналысады. Этнопсихология жеке адамның дамуындағы жүріс-тұрысының қалыптасу жүйесіне, этникалық (ұлттық) ортаның әсер етуін ескере отырып, даму қалыптасу заңдылықтарын, сонымен бірге бұл ғылым әр ұлттың, өзіндік типологиялық айырмашылықтарын нақтылы психологиялық әдістемелермен зерттейді.
Сөйтіп, бұл ерекшелік ұлттық қарым-қатынас жүйесінде, біріккен іс-әрекет барысында қалайша әсер ететіндігін көрсетеді.
Сонымен этнопсихология ғылымы әрбір халықтың рухани әрекетінің (миф, фольклор, тіл, рәсім т.б.) жемісін, сол халықтың психологиясын, ұлттық сана–сезімін, ұлттық мүддесін көрсететін негізгі өлшемдердің бірі.
Этнопсихология ғылым ретінде адамдардың ұлттық психологиялық ерекшеліктерін ұлтаралық қатынастарда зерттей отырып, әр ұлт өкілдерінің психикалық іс-әрекеттерін оқытады. Этнопсихологияның зерттеу обьектісі: “ұлт”, “халық”.
Жоғарыда айтылған мәселелер этнопсихология аймағында зерттеуцлерді қажет ететін бірнеше өзекті міндеттерді көздейді:
әр түрлі теориялық мектептерде дамыған этнопсихологиялық бағыттардың салыстырмалы қорытындысы;
адамдардың психологиясындағы этникалық ерекшеліктердің қалыптасуының негізгі заңдылықтарын оқу;
әр түрлі мәдениет сферасындағы ұлттық және көп ұлттық қарым-қатынастың жалпы және ерекше психологиялық негіздерін зерттеу;
халықаралық топтар мен ұжымдардағы жеке тұлғаның іс-әрекетінің психологиялық негізін зертеу.
Сонымен қатар, тақырыптық және әдістемелік жағынан алып қарағанда, этнопсихология тұтас дүние емес.Сондықтан да оның бірқатар өзіндік бағыттары болады олар төмендегідей:
психофизиологиялық, когнетивтік процестердің естің, эмоцияның, сөз сараптаудың этникалық ерекшеліктерін салыстармалы зерттеп қарастыратын бағыты;
этностың мәдениеттілігі бағаланатын процестер мен онын символикалық әлемінің ерекшеліктерін айқындау бағытындағы мәдениеттану зерттеулері;
түсіністік аппараттары мен әдістерін, әлеуметтік психологияның сәйкес бөлімдерінен алатын этникалық сананы және ұлттық сана–сезімді зерттейтін бағыты.


Қарастырылатын сұрақтар (дәріс жоспары):
1. Психология пәні. Психологияның теориялық және қолданбалы мідеттері.
2. Психологияның негізгі салалары.
3. Психологияның әдіснамалық пинциптері, зерттеу әдістері.
Дәрістің қысқаша мазмұны:
Психология пәні туралы түсінік және оның даму тарихы Психология психикалық құбылыстардың пайда болу, даму және қалыптасу заңдылықтары туралы ғылым. Психикалық құбылыстар бiздi қоршап тұрған сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының мидағы әр түрлi бейнелерi болып табылады. Психикалық құбылыстардың мәнiн ғылыми тұрғыдан түсiну арқылы ғана жан-жақты танып білуге болады. Осы мәселенiң ғылыми тұрғыда олардың заңдылықтарын психология ғылымы қарастырады. Психология ерте замандардан келе жатқан бiлiм салаларының бiрi. Оның дүниеге тұңғыш келген жерi ежелгi Греция. «Психология» терминi гректiң екi сөзiнен тұрады: оның бiрiншiсi «псюхе»-«жан», екiншiсi «логос» - «iлiм», сонымен, бұл сөз «жан туралы iлiм» деген ұғымды бiлдiредi. Бiрақ, психолгияны «жан туралы iлiм» демей, психика туралы ғылым деп түсiнген дұрыс. Ерте замандарда пайда болып, ғасырлар бойы дiншiлдiк нанымдар мен кейбiр буржуазиялық көзқарастарда насихатталып келген түсiнiктер бойынша адамда тәннен тәуелсiз «жан» болады, мәңгi-бақи жасайтын жан адамның барлық психикалық тiршiлiгiн ойының, сезiмiнiң, еркiнiң иесi себепшiсi дейді. Жан туралы осындай жалған түсiнiктiң пайда болуына алғашқы адамдардың табиғат сырларын дұрыс түсiне алмауы себеп болды. Олар дүниеде табиғатқа бағынбайтын, одан бөлек тұратын ерекше бiр сиқырлы күш бар, ал жан соның бiр көрiнiсi, ұйқы кезiнде ол денеден уақытша шығып кетедi де, адам ояанған кезде қайтып келедi, егер келмей қалса, адам өледi деп тұжырымдайды. Жан туралы осындай анимистiк барлық нәрседе жан бар дейтiн терiс түсiнiк, пiкiрлер кейбiр тайпалардың арасында күнi бүгiнге дейiн кездеседi. Адамның жан дүниесiн, психикалық құбылыстарды түсiну екi түрлi ой, екi түрлi бағыт туғызды. Олардың бiрi идеалистер табиғат, дүние идеадан кейiн жаратылған десе, бұған қарама-қарсы ғылым өкiлдерi материалистер, материя алғашқы, ал сана соңғы ол материядан туады деп түсiндiредi.


title: Психология пәні туралы түсінік және оның даму тарихы


title: Этнопсихологияның әдістемелік негіздері

text:
Этнопсихологияның әдістемелік негіздері. Этнопсихологияның басқа ғылымдар сияқты методологиялық принциптерін анықтайтын ғылыми теориялық базасы бар. Этнопсихологияның методологиялық принциптеріне психологияның принциптері жатады;
Детерминизм принципі – бұл принцип ұлттық рухтың көрінуіне және дамуына оның географиялық, аймақтық, климаттық және әлеуметтік жағдайлары әсер ететіндігін көрсетеді.
Гносеологиялық принцип –бұл принцип ұлттың өзіндік болмысын тану, тұқымқуалаушылық негіздің ұрпақтан-ұрпаққа тарлуын, сонымен бірге экономикалық, саяси, әлеуметтік және мәдени факторлардың әсер етуіне байланысты деген ұғымды білдіреді.
Сана мен іс-әрекеттің бірлігі принципі – бұл принцип этнопсихологиялық феномендердің ұлт өкілінің іс-әрекеті түріне байланысты екендігін сол әрекеттің ұлттық сан-сезіммен байланыстылығын көрсетеді.
Тұлғалық немесе жеке адам тұрғысынан қарау принципі -бұл принцип этнопсихологиялық құбылыстарда өзінің құндылықтары, сезімдері мен ойлары бар жеке адамды негізге ала отырып қарастыруды талап етеді.
Психология ғылымдарының кандидаты, доцент Б.Ә.Әубәкірқызы өз еңбегінде этнопсихология ғылымының зерттеу бөлімі ретінде төмендегідей міндеттерді атқаратындығын көрсетеді:
Нақтылы этникалық қауымдастық өкілінің ұлттық психологиялық ерекшеліктерінің қалыптасу факторлары мен негізін жан-жақты мағыналау мен жалпылау;
Қандай да бір ұлт өкілінің ұлттық психикасының мотивациялық өрісін зерттеу мақсатында адамдардың өнімді іс-әрекетінің көрсеткіші болатын іскерлікті, ынта жігерді қарастыру;
Нақтылы ұлт өкілінің ұлттық сипаты ретіндегі зерделік-танымдық белсенділікті еңбек іс-әрекетінде, логиканың тереңдігінде, ойлау операцияларының жылдамдығында, қабылдаудың тереңдігінде, зейіннің тұрақтылығы мен шоғырлануынан көрінуін зерттеу;
Ұлттық сезімдердің өту заңдылықтарын анықтау мен талдау, эмоционалды өмірді нақтылайтын заңдылығының мақсаты мен эмоциялардың көріну спецификасын бақылауды ұйымдастыру;
Қандай да бір ұлттық мінезде маңызды қызмет атқаратын ұлттық бағыттың ерік-белсенділігіне әсерін анықтау;
Топта, ұжымды адамдардың өзара қарым-қатынасымен іс-әрекетінде маңызды роль атқаратын коммуникативтік өрісті зерттеу;
Ұлттардың психологиялық сипаттарын құрайтын заңдылықтарды анықтау мақсатында, әртүрлі халықтардың ұлттық психологиялық ерекшеліктерін салыстыру;
Топтардың, қоғамдық топтардың ерекшелік бітіс, сипаттарының дамуы мен заңдылықтарын жалпылау үшін анықтау;
Ұлттар арасында экономикалық, мәдени және саяси бірігу формасы мен елдің әр аймағындағы ұлтаралық қатынастардағы ұлт психологиясын жан-жақты зерттеу;
Саяси, тәрбиелік, ағартушылық, әлеуметтік және мәдени қызметтердің тиімділігін көтеруге мүмкіндік беретін ортақ ұлттық-психологиялық ерекшеліктерді есепке алу негіздеу;
Оқу, әскери, еңбек іс-әрекетін саналы ұйымдастыруға негіз болатын ұлттық-психологиялық көзқарастарды зерттеу;
Көп ұлтты ортаға қызмет ететін немесе басқаратын адамдарға кеңестерді ұйымдастыру жолдарын көрсету;
Халықаралық қатынастарды жақсарту мен нығайту мақсатымен көптеген ұлттар мен халықтардың психологиясын жан-жақты зерттеу;
Дүние жүзіндегі ұлттардың бір-біріне саяси-әлеуметтік, экономикалық әсер етуін көрсете отырып, психологиялық және әлеуметтік дамуын анықтау, болжау.


Этнопсихологияның басқа ғылымдармен байланысы. Басқа да ғылымдар сияқты этнопсихология ғылымы да көптеген ғылымдармен өте тығыз байланысты. Оларға гуманитарлық және қоғамдық ғылымдар жатады. Олар төмендегідей;
Антропология(гректің антропос – адам, логос – ілім) яғни адамның шығу тегін, оның бітімін, эволюциясының өзгеруін зерттейтін ғылым.
Этнология арасындағы байланыс – этностың тіршілік әрекеті. Этнологияның зерттеу пәні - этнос болатын болса, этнопсихология сол этнос өкілдерінің болмыс-бітімін, мінез-құлқындағы ерекшеліктерін зерттейді.
Этнография – әр түрлі этностардың салттарын, болмастарын, жанұядағы өзара қатынастарын, құндылық бағдарын және де психологиялық сипаттарын қарастырады.
Этнолингвистика - тілдердің шығу тарихы жайлы ғылым.
Этнофилософия – ұлттық дүниені тану болып табылады. Осы мағынада ол этнопсихология мазмұнының дүниетанымдық бағытын қалыптастыруға ықпал етеді.
Этнопедагогика мен этнопсихология арасындағы байланыс. Ол – зерттелетін мәселелер бойынша байланыс, яғни ұлттық сана-сезім, ұлттық мінез, ұлттық сезімнің қалыптасуы.
Әлеуметтік психология - адамдардың психологиясын, олардың ұлттық ерекшеліктерін қарастырады. Г.М. Андрееваның көрсетуінше «әлеуметтік психология үшін маңызды фактор болып табылатыны, ол индивтің этнос мүшесі ретінде өзін сезінуі.
Сөйтіп, жоғарыда айтылған пәндердің арасындағы байланыстардың тамыры тереңде жатыр, бұл – бір нысан шеңберіндегі, яғни кірігу деңгейіндегі байланыс. Бұл жөнінде И.М.Кантор: «Әлемнің біртұтастығы, заттар мен құбылыстардың жалпыға ортақ байланысы мен өзара ынтымақтастығы, материя мен қозғалыс формаларының тарихи сабақтастығы, сапасы әртекті жүйенің танымал изоморфизмі кірігудің шынайы негізі болып табылады», - дейді.
1. Этнопсихологиядағы жеке тұлғаның теориялық сұрақтары.
2. Жеке тұлғаның этникалық сәйкестілігі.
3. Жеке тұлғаның ұлттық ерекшелігінің мәні.


Этнопсихологиядағы жеке тұлғаның теориялық сұрақтары. 60-70 жылдардағы ұлттар туралы пікір таластар рухани–психологиялық ерекшеліктің белгісі жайында өрбіді. Оның нәтижесі ретінде елде ұлттық байланыстың элементтері, қарым-қатынас, бағалау, өзінің санасымен қабылдаудың элементттері, мақтаныш пен мойындау қалды (Г. Шпет).
Соның әсерінен, ұлт туралы түсінік шашыраңқы болып, психологиялық зерттеулерге шектеулер қойылды.
Этнопсихология ғылымында негізінен ұлттар туралы екі деңгейде сөз өрбітуге болады:
Мемлекеттік ұлттық мәдениеттің бөліктері (оған жататындар объективті символдар).
Субъективті реакциялы (индивидтің тұтас идентификациясының сапалығы және тұтастығы, олардың құндылықтарының бағыты бойынша анықталады).
Жек тұлға мәселесі гуманитарлық орталықтың ғана емес этнопсихология ғылымыныңда үлкен мәселесі. Сондықтанда адамды этноұлттық жеке тұлға ретінде қалыптастыру этнопсихологияның қызықты теориялық және эмперикалық негіздері ретінде қарастырылады.
Этнопсихология ғылымында жеке тұлға әлеуметтік даму және сапалы іс-әрекетке дайын әлеуметшіл адам ретінде анықталады. Жоғарыдағы берілген анықтама өзінің растығын дәлелдей алады. Жеке тұлғаны қалыптастыру оның этникалық құндылығын, рухани сипатын мәдени–психологиялық құбылыстарын ұғынумен байланысты.
Г. Шпеттің пікірінше “Бөлек адамның тарихтағы ұлттық құндылығы, тарихты есіне түсіруі биологиялыққ тұқым қуалаушылықпен емес, сол тарихтың мазмұнын құрайтын дәрежесімен өлшенеді”.
Тарихи қалыптасуға байланысты психологтар, мәдени антропологтарға қарағанда мәдениет пен жеке тұлғаның тұтастығын аз қарастырған.
Қазіргі кезде көптеген адамдар үшін күнделікті өмірдегі жұмысы, табысы, балалар тәрбиесі мен бос уақытты өткізу мәселелері, менің болашағым қандай болады деген сұрақтан гөрі маңызды болып барады. Бірақ, топтың мүшелерімен байланысты психологиялық мәселелерді шеттетуге болмайды.
Адам үшін Мен кіммін? Біз кімбіз? деген қарапайым сұраққа жауап беру қалыптасқан мәселе болуы тиіс. Ал бұл сұрақтарға жеке тұлға, өз этносының бағасын қабылдаумен қазіргі кездегі әлемдегі өз ұлтының орнын тану арқылы ғана жауап бере алады.
Осы мәселеге байланысты біз жеке тұлғанің этникалық сәйкестілігіне тоқталайық. «Этникалық біртектілік» индивидтің белгілі бір этносқа жатуы.
«Біртектілік» ұғымы бүгінгі таңда философияда, психологияда, этнологияда, мәдени және әлеуметтік антропологияда әртүрлі мағынада және аспектіде кеңінен қолданылады. Жалпылама түсінікте ол обьектінің (субьектінің) басқа обьектіге (субьектіге) бөлекнемесе тұтастай жатқызылуын ұғынуды білдіреді (Г.Т.Тавадов).
«Біртектілік» термині этнологияға келіп, тез арада аналитикалық ұғым статусына ие болды, себебі ол этнологияның көптеген маңызды мәселелерін зерттеуде белсенді қолданылды. «Біртектілік» индивидтің өзіне-өзінің сыртқы ортасының қасиеттері мен ерекшеліктерін көшіру, жеке тұлғалық өмірінде берілген жағдайда өмірлік маңызға ие белгі-қасиеттерді маңыздандыруға ұмтылу үрдісі ретінде түсіндіріледі.
Сонымен қоса, ұқсастыру, еліктеу үрдісінің негізі болып табылады, яғни кұш көрсету арқылы емес, ал адамның өзі ие болғысы келген құндылықтар мен ептілік және қасиеттерді еркін таңдауы.
Біртектілік мәселесі қазіргі ғылымдағы «Мен концепциясымен» тығыз байланысты, ол бойынша индивидтің ішкі тұлғалық негізі «Мен» дегені бар деп тұжырымдайды, яғни ол маңызды мәліметтерді алып, маңызды еместерін қабылдамайды.
Бұл жерде «Мен» жеке тұлғаны білдірмейді, ол ішкі тұтастықпен сипатталатын феномен, яғни адамның өзі туралы және өзі үшін түсінігіне қалыптасатын сана-сезімге жақын ұғым.
Біртектіліктің бірнеше деңгейін ажыратып көрсетуге болады: тұлғалы-психологиялық «Мен» деген кімді адаммен ұғыну ол әртүрлі әлеуметтік топтарға қатысу деңгейімен қалыптасады. өзін жанұяның, еңбек ұжымының, драмалық үйірменің мүшесі ретінде сезінуге болады. Біртектіліктің бұл деңгейі өзін бір топтың мүшесі ретінде сезінумен, сондай-ақ осы топқа жатқызылуды бағалау барысында туындайтын эмоциялармен байланысты.
Екінші деңгей - әлеуметтік психологиялық. Бұл ұғым адамның белгілі бір әлеуметтік топқа қатыстылығын сезінуден туындайды. Индивидке өзінің топтық тиістілігін іздеу тән, ол ұқсас топтармен өзара қарым-қатынас шегінде ғана болуы мүмкін. Себебі, адамға өз тобын басқа топтармен салыстыру және өз тобын жақсы жағынан көрсету мақсатында әрекет ету тән.
Әлеуметтік–психологиялық біртектіліктің бір түрі болып этноәлеуметтік біртектілік табылады. Ол тұлғаның нақты бір этносқа тиістілігін ұғынуы.
Біріншіден, ол тұлғаның басқа адамдардан ерекшелену мен тәуелсіз болу қажеттілігін;
Екіншіден, бір топқа тиісті болу және қорғалу қажеттілігін қанағаттандырады.
Этнопсихология ғылымында біртектіліктің деңгейлерінен басқа, оның түрлерін де бөліп көрсету орын алған.
Біртектілік саналы және санадан тыс, толық немесе жарым-жартылай, тікелей және жанама болуы мүмкін (өзін бір халықтың өкілі ретінде санап, бірақ басқа халыққа тән белгілерді көрсету).
Жанама біртектілік, сәйкес қауымдастықтың топқа қосылумен жүзеге асырылады, яғни,«мен» нақты бір халықпен, оның әртүрлі этникалық ұғымдарымен, тұтастыққа қосылу арқылы ұқсас боламын.
Ондай тұтастықтар кез-келген субьектілер, яғни жанұялар, субэтностар, этнографиялық топтар және т.б. болуы мүмкін. Қосылу біртетілігі көп деңгейлі және иерархиялы болуы мүмкін, демек «мен» халыққа белгілі бір топқа кіру арқылы ұқсаймын, ал ол өз кезегіндебасқа топқа кіреді және т.б.
Этникалық біртектіліктің мәдени құндылығы өте жоғары деңгейде, себебі ол тұлғаның жетілуіне басқа әлеуметтік топтарға қарағанда үлкен мүмкіндік береді. Сондай-ақ, этникалық біртектілік, қандай-да бір жеке іс-әрекеттер арқылы емес, ол нақты бір этникалық ортада тууы немесе тәрбиеленуі бойынша қабылданады.
Индивидтің нақты бір этносқа жатуын білдіретін этникалық біртектілік мәселесі этнопсихология үшін өте маңызды. Тарихшы немесе ұлттан тыс тұлғаның болмайтындығы баршаға мәлім, олай болса әр адам қандай да бір этникалық топтың мүшесі. Айта кету керек жаңа туған сәби өзіне қандай да бір ұлтты таңдау мүмкіндігіне ие болмайды. Нақты бір этникалық ортада шыр етіп дүниеге келісімен оның тұлғалық негізі, оны қоршаған ортаның ережелері мен салт-дәстүрлеріне сай қалыптасады. Егер сәбидің ата-анасы бір этникалық топқа жатса этникалық өзін-өзі анықтауда онда ешқандай мәселе туындамайды, яғни оның өзінің этникалық қауымдастығымен өзін еш қиындықсыз ұқсастырады себебі, бұл жерде этникалық құрылғылар мен мінез-құлық таптаурынының қалыптасу механизмі ретінде еліктеу жүреді. Ол туған этникалық ортасының тілін, мәдениетін, әдет-ғұрыптарын, әлеуметтік және этникалық нормаларын меңгереді. Ондай адамның сана сезімі оны қоршаған адамдармен де, өзінің ішкі дүниесімен де қарама-қайшылықсыз келісті түрде үйлеседі. Басқа жағдайларда этникалық сана-сезімнің қалыптасуы қиындыққа тіреліп, қарама-қайшылыққа ұшырайды.
Өзінің этникалық сәйкестілігін жете түсіну өздігінен болатын және себепсіз болатын акті емес, ол нақты қоғамдық қажеттіліктермен негізделеді. Туыстық немесе біртектілікті ұғыну қажеттілігі ерте заманда туындаған.Ал бұл құбылыс алғашқы қауымдық құрлыста салт-дәстүрлердің және түснініктердің біртұтас жүйесінің пайда болуына әсер етті. Тайпалық одақтар мен мемлекеттердің пайда болып және өмір сүруі, этникалық біртектілікке сапалы қажеттілікті тудырады, бірақ ол тұрғындарға бағынышты қоғамның идеялогиялық негізінен туындаған этностан көрініс алады, ол әдетте діни наным сенім тұтастығын орнықтыруда көрінеді. Мұндай жағдайларда этникалық біртектіліктің қалыптасуына этноконфессионалды біріктіруші фактор қосымша негіз болып табылады.
Этникалық біртектілік үрдісін біраз бақылау және зерттеу негізінде оның дамуы үш түрлі вариантта болу мүмкіндігі анықталды.
Біріншіден, этникалық біртектілік еліктеу негізінде болуы мүмкін, яғни мұнда индивид өзі өмір сүріп және тәрбиеленіп жатқан этникалық қауымдастығының мінез-құлық стереотиптерін саналы және санасыз түрде көшіруі мүмкін.
Екіншіден, бұл күштеу негізінде жүзеге асырылуы мүмкін. Ондай күш қаруы ретінде қоғамның салт-дәстүрлері мен құндылықтары болуы мүмкін.
Үшіншіден, этникалық біртектілік еркін және сапалы таңдау негізінде жүзеге асырылады. Кейде адам өз ұлтынан бас тартса, ақын Мұқтар Шахановтың өлеңінде жазылған космополит ұлт өкілі болуы мүмкін. Этникалық біртектілік мәселесін тарихи зерттеу келесідей тұжырым жасауға мүмкіндік береді, әртүрлі себептер мен жағдайларға қатысты этникалық біртектілік қалыптасу үрдісінде оның тұрақты белгілері мен қасиеттерінен ажырататын негізгі жеті типтері пайда болады (Этникалық біртектілік типологиясы Ю.В. Арутюнян, Л.М., А.А Сусоколов «Этносоциология» М-1998 кітабы бойынша берілген). Олар төмендегідей:


title: Этнопсихологиядағы жеке тұлғаның теориялық сұрақтары


title: Қалыпты біртектілік - Психология пәні туралы түсінік және оның даму тарихы

text:
Қалыпты біртектілік, ол бойынша халықтың жаңа түр тұлғасы қабылданып, оның мәдениетіне тарихына жақсы көзқарас қалыптасады. Этникалық топпен тектестіру қажеттілігі және оның келісу деңгейі тұлғаның типі мен жағдайына тәуелді болады. Қалыпты біртектіліктегі «қалыптан» шығу этникалылықтың өсу бағытына, сондай-ақ оның өшуі немесе тіптен оны мойындамау бағытына әкелуі мүмкін.
Этноорталанған біртектілік, қандай да бір этникалық топты сынсыз қабылдау және индивидтің сонынмен өздігінен тектестіруін білдіреді. Бұндай біртектілендіруде этнооқшаулану мен тұйықталу элементтері орын алады. Кейбір этникалық топтарда тұйықталу элементтері салттық нормалармен, діни тәртіптермен негізделеді(мысалы некелік эндогамия).
Этноүстемдікті біртектілік бұнда этникалық біртектіліктің басқа түрлерінен басым болып көрінетін біртектілік түрі болады. Басқаша айтқанда, этникаға тиісті болу, үстемші құндылық ретінде сөзсіз қабылданады. Мұндай біртектілік әдетте «халық құқығы», «адам құқығынан» жоғары болып қабылданумен негізделеді, сондай-ақ өз халқының үстемдігін дәріптеу, басқа этностармен араласпауға ұмтылу сияқты жағдайлармен де айқындалады.
Этникалық фанатизм– көбінесе ирроциональды ұғынылатын этникалық мүдделер мен мақсаттардың шексіз үстемдігін дәріптейтін біртектіліктің бір типі, ол сол мүдде мақсаттар үшін кез-келген құрбандық пен әрекеттерге барумен негізделеді. Бұл агрессивті біртектіліктің шекті түрі болып табылады (қазіргі кездегі кеңінен тарап жатқан ұғым «смертники).
Этникалық енжарлық,бұл адамдардың өз этникасы мен этносаралық мәселелеріне, өз халқы мен басқалардың да құндылықтарына немқұрайлық танытқанда көрініс табады. Олар этникалық топтарының арнайы ережелері мен әдет-ғұрыптарынан тәуелсіз болады, және де олардың өмірлік іс-әрекеттеріне, мінез-құлықтарына өздерінің этникалық тиістіліктері де басқалардың этникалық біртектіліктері де әсер етпейді.
Ээтнонигилизм,космополитизм нысанында этносты және этникалық, этномәдени құндылықтарды мойындамауды білдіреді. Әдетте этникалық біртектіліктің бұл типі өзінің этникалық тобының мәртебесінің төменділігін жете түсінумен және басқалармен салыстырғанда құндылықсыздығын танумен байланысты туындайды. Соның нәтижесінде өз этникасын жариялаудан қашу, ал кейде кез-келген этниканы мойындамауға әкеледі.