title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ 223
егін салынды, егінді жина, егіннен көп өнім алдық т.б. Бұлардың бәрінде
егін деген тілге әлдеқа-
шан енген дайын туынды сөзді алдық та, сөйлемде
қолданды қ, ол әр сөйлемде жасалып оты рған
жоқ. Әңгіме етік тігетін адам туралы болса, онда
тілімізде бір кезде жасалып, сөздік қоры м ы зға
енген
етікші деген сөзді алып, сойлем арқы лы
ол туралы ой хабарланады. Мысалы:
Етікіиі етік тікті. Етікшінің тіккен етігі өте жақсы. Етік- шіде жақсы етік бар т.б.
Келтірілген мысалдарда
егін, етікші деген
туынды сөздер сөйлемге тілдегі дайын қалпында
алы ны п, сөйлем құрылысының қажетіне қарай
тұрлі тұлғаларда қолданылып тұр.
Егін деген сөзге
ж ал ған ған табыс, ш ы ғы с септік жалғаулары ,
ет ікш і деген сөзге ж алғанған ілік, жатыс септік
жалғаулары оларға сөйлемнің қажет етуіне қарай
қосылған.
Сөйтіп, туынды соз атаулы - әр кезеңде жа-
салып сөздік қо рға еніп оты рған дайы н лекси-
калы қ нұсқалар, сондықтан олар сол қалпында
сөйлемге алынады. Бұл ерекшелігі жөнінен олар-
ды негізгі түбір сөздермен бірдей деп қараған
жөн. Негізгі түбір сөздер қалай сөйлемге дайын
түрінде кірсе, туынды создер де сондай дайын
қалпы нда кіреді. Бұның себебі сойлемге дайын
тұрған қалпында кіру жалпы лексикалы қ нұсқа-
ларға тән ерекшелік, сондықтан туынды сөз бол-
сын, негізгі сөз болсын сөз атаулының бэрі тілдегі
дайын тілдік нұсқаларға жатады да, сөйлемде сол
дайын қалпы нда қолданылады. Ал қай туынды
сөздің сөйлемде қолданылуы сөйлемде айтылуға
тиісті ойға байланысты. Сөйтіп, туынды сөз -
сөйлем құры лы сы на тәуелсіз, қандай сөйлемге
де дайын қалпында алынатын лексикалық нұсқа.
Бұл белгі туынды сөз атаулының бэріне ортақ.
Бұл ереюпеліктер туынды соз атаулының бәріне
қатысты. С онды қтан туынды сөздердің тілдің
сөздік құрамында озіндік орны бар дайын тілдік
нұсқа (единица) болуы оны ң дайын қалпы нда
қолданысқа түсуіне мүмкіндік береді. Сол арқы-
лы ол сөзтұлғалардан ерекшеленеді.
Туынды сөз атаулы тілдің созжасам жүйесі
арқылы жасалады. Басқаша айтқанда, туынды соз
кездейсоқ, қалай болса, солай жасала бермейді.
Ол тілдің сөзжасам заңдылықтары бойынша, тілде
қалыптасқан сөзжасам тәсілдерінің бірі арқылы,
тілдегі дайын сөзжасам үлгілері бойынш а жаса-
лады. С онды қтан туынды созді оны ң қандай
тәсіл, қай үлгі арқылы жасалып тұрғанына қарап
та ажыратуға болады. Мысалы:
малш ы, аңшы, өлеңші, үгітиіі, суретіиі, бииіі т.б. Мұнда келтіріл-
ген туынды сөздер зат есім сөзжасамының бір
сөзжасамдық түріне жататын /з. е + ж / үлгісі бой-
ынша жасалған. Бұл үлгі тіліміздің морфология-
л ы қ сөзж асам ы н ы ң түбір - ж ұр н ақ /т + ж /
үлгісінің ішкі бір тарм ағы . Ол - өте кең тараған
үлгі. Сондықтан жоғарыда келтірілген мысалдар-
ды ң осы үлгі бойы нш а ж асалғаны на қарап-ақ,
олардың туынды сөз екенін ажыратуға болады.
Сол сияқты синтаксистік тәсіл арқылы жа-
салған туынды сөздердің де белгілі үлгілері бар.
Ол үлгілерінің синтаксистік тәсілдің түрлеріне
байланысты өзіндік ерекшеліктері бар. Бірақ мұнда
да олардың бэріне ортақ ірі модель бар, ол үлгі -
түбір-түбір
/т + т /. С өзж асам ны ң синтаксистік
тәсіліне тэн осы үлгіде бұл тәсілдің ішкі түрлері-
не байланысты аздаған өзгерістер қосылады. Олар
сөзқосым, қосарлау, тіркестіру тәсілдерінің ерек-
ш елігінен туады. С и н такси стік тэсілдің ішкі
түрлерінің үлгілеріндегі аздаған озгерістер болға-
нымен
т+т үлгісінің морфемдік құрамы олар-
дың бэрінде сақталады. Сондықтан синтаксистік
тәсіл арқылы ж асалған туынды сөздерді ажыра-
туда осы үлгіге сүйенуге болады.
Олай болса, туынды сөздерді ажырату белгі-
лерінің бірі оларды ң ж асалған тәсілдері мен
үлгілері деп тану керек. Туынды сөздердің бұл
белгісі де олардың барлы ғы на ортақ белгіге жа-
тады.
Туы нды сөз сөй лем де соз түрлендіруш і,
сөзтұлға жасаушы қосымшалармен түрлене береді.
Ол қай сөз табы на қаты сы на байланысты. Сөз
түрлендіруші корсеткіштері жоқ сөз табының ту-
ынды сөзі болса, ол түрленбей, түбір қалпында
да қолданыла береді, Мысалы:
ол қазақша жақсы сөйлейді. М ұндағы
қазақша деген үстеу сойлемде
соз түрлендіруші қосымш асыз тұр, ойткені үстеу-
де ондай қосы м ш алар жоқ. Сөз түрлендіруші
қосымш алары бар сөз таптары ны ң туынды созі
болса, соны ң ішінде қай сөз табына жатса, сол
соз табының сөз түрлендіруші қосымшаларымен
қолданы лады . М ысалы:
Әнші концерт берді. Әншілерге сыйлық берілді. Әншілерді халы қ өте сыйлады. О сы ндағы
әнші деген туынды түбір зат есім
болғанды қтан, сөйлемде зат есімнің көптік жал-
ғауымен, септік ж алғаулары мен түрленген. Ту-
ынды сөздің сойлемде түрлі тұлғада қолданылуы
оны ң түбір сөзге ж ататынын көрсетеді, өйткені
түбір соз ғана сойлемде түрлене алады. Осында-
ғы сөз түрлендіруші, тұлға көрсеткіштерін боліп
алсақ, туынды түбір ғана қалады. Ол туынды түбір
түрлі сөйлемде құрамын сақтап тұр, әр сөйлемде


title: СӨЗЖАСАМ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
СӨЗЖАСАМ өзгерген - тек сөз түрлендіруші қосымшалар ғана.
Олай болса, сөйлем құры лы сы на қарай өзгер-
мей, түбірде сақталған қосы м ш а сөз жасаушы
қосымш а болғаны. Сонды қтан ол сез
/э н ш і/ ту-
ынды түбірге ж атады . М іне, туы нды сөздің
сөйлемде түрлі тұлғада қолданылуы соз шегі
жағы нан оған белгі бола алады.
Сөйтіп, біз туынды сөздердің негізгі ірі бел-
гілерін көрсеттік. Бұл белгілер туынды сөздерді
басқа сөзтұлғалардан ажыратуға көмектеседі.
Түбір сөздер деген термин мұнда тілдегі лек-
сикалы қ м ағы налы тілдік нұсқаларды ң бәрінің
ортақ атауы ретінде қолданылып отырғанын ес-
кертуге тура келеді, өйткені қазақ тіл білімінде
бұл термин негізгі түбір мағы насы нда да қолда-
нылып қалатын кездері бары белгілі.
Тілдегі лексикалы қ мағынасы бар дербес сөз
қы зметін атқараты н лекси кал ы қ нұсқалардың
бәрі түбір сөздерге жатады. М ысалы,
жер, адам, кітап, каламгер, өнерпаз, жеделжэрдем, азык-щ лік, колхозшы, жолкиыс (перекресток),
өскін (всходы),
ж олнүска (путеводитель) т.б. Бұл түбір сөздер
морфемдік құрамы, жасалу жолы ж ағы нан түрлі
екені белгілі, бірақ, бұлардың бәрінің басын
қосы п, бір терм инм ен аталуына олардың ортақ
белгісі болуы себеп болады. Ал олардың ортақ
белгісі - лексикалық мағыналы тіддік нұсқа екені.
Сойтіп, тілдегі лексикалы қ мағыналы дербес сөз
атаулының бэрі түбір сөздер деп аталады.
Бұл еңбекте түбір сөздер деген ортақ термин
олардың сөзж асам дағы қы зметіне байланысты
қажет бөлды. Түбір сөз атаулыны ң бәрі сөзжа-
самның негізгі нысаны болып саналады. Өйткені
түбір создің қаты сы нсы з ешбір туынды сөз жа-
салмайды.
Түбір сөздер сөзж асам ға негіз бөлады. Сөз
жасаушы негізгі тілдік нұсқа қызметінде сәзжа-
сам әрекетін іске асырады. Мысалы,әяш/,
егіндік, акмолалык (азамат),
колхозиіы деген түбір сөздерді
алсақ, өлардың бәрі туынды сөздерге жатады.
Ал өсы туъінды сөздердің жасалуынаәшг//деген-
д е ән деген негізгі түбір қаты сқан,
егіндік деген
туынды сөз
егін деген туынды түбірден,
акмола- лы к - Акмола деген біріккен түбірден,
колхозшы -
колхоз деген қы сқарған сөзден жасалған.
Бұл келтірілген мысалдар сөз жасаушы тілдік
нұсқа қызметінде тілдегі түрлі түбірлердің бэрі
қатысатынын дәлелдеді. С онды қтан олардың
бәрін қамтитын ортақ термин қажеттігі туады.
Осы қажеттікті өтеу үшін, сөзжасамдық негізгі
лексикалық нұсқа қызметін атқаратын сөздердің
бәрі түбір сөздер деп аталды.
С өзж асам ға түбір сөздің негіз бөлуы өны ң
лексикалық мағынасының бөлуымен тікелей бай-
ланысты. Түбір сөздің лексикалық мағынасы бол-
ғанды қтан, ол туынды сөздің лексикалы қ м ағы -
насына арқау бола алады. Мысалға
дэрісхана, күшей деген туынды түбірлерді алсақ, олардың м ағы на-
сы
дэріс, күш сөздерінің мағыналарының негізінде
жасалғандықтан,
дэрісхана - дәріс берілетін бөлмені,
күшей - күш тің көбею ін, күш тің арту м әнін
біддіріп тұр. Бұдан туынды сөздің мағынасы оның
жасалуына негіз болған түбір сәздің лексикалы қ
мағы насы арқылы ж асалғаны аны қ көрінді.
Бұл айты лғандар түбір сөздің лекси калы қ
м ағы налы сөздер екенін дәлелдеді. Олай болса,
түбір создер тілдегі лексикалық нұсқалар (едини-
цалар) болып табылады, сондықтан олар - тілдің
сөздік құрам ы на жатады, тілдің сөз байлы ғы н
құрайды. Түбір сөз атаулының бәрі де дайы н сөз
бөлып саналады. Олар сөйлемге сөл тілдегі дай-
ын қалпында алынып қолданылады. Олар сөйлем
жасаумен бірге ж асалып өтыратын тілдік құбы-
лыс емес. Түбір сөздер тілдегі дайын тілдік нұсқа-
лар бөлғанды қтан, түрлі сөздіктерден өры н ала-
ды. Басқаша айтқанда, тұрақты дыбыстық құрамда
тұрып, белгілі лексикалы қ м ағы наны білдіретін
сөз атаулының тұлғалы қ ерекш елігіне қатыссыз
жалпы аты ретінде түбір сөздер деген термин қол-
данылып отыр.
Түбір сәздерді мөрфолөгиялық тұрғыда алып
қарастыруға да болады, сөзжасам мақсатына бай-
ланы сты ра қарастыруға да бөлады. Осындай екі
тұрғы да қарастыру - тіл білімінде бар тәжірибе.
Түбір сөзді сөзжасам мақсатына лайықты тал-
дағанда, өны екі үлкен төпқа бөліп қарастыру
пайдалы. Олар: 1) негізгі түбір сөз, 2) туынды
сөз.
Негізгі түбір сөз бен туынды сөзді дұрыс
анықтау, өлардың бір-бірімен байланы сы н ай-
қындау сөзжасамның негізгі мәселелерінің біріне
жатады. Бұл екі төпқа жататын сөздердің айыр-
м аш ы лы ғы да күшті, сөнымен бірге байланысы
да күшті. Сөзжасамды жақсы түсіну үшін, бұл
екі төптың ерекшеліктерін, байланысын жақсы білу
керек. Негізгі түбір де, туынды сәз де сөзжасам-
д ы қ нұсқаға жатады.
М ысалы,
нан, эн, кол, же, кел сияқты негізгі
түбір сөздер мен
саудагер, базарлык, суретші, на- мыскор, косак сияқты сөздерді алайы қ. Бұл мы-
салдардың алғаш қы лары - негізгі түбір сөздер,
соңғы лары - туынды сөздер. М ысалға келтіріл-
ген
нан, эн, кол, же, кел деген негізгі түбір сөздерді
әрі қарай мөрфемаларға бөлшектеуге келмейді,


title: Жасалым белгілері: тіл - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
24
ФОНЕТИКА
Ж асалу орнына қарай тіл ұшы дауыссыз болып
табылады.
2. 3 дауыссыз дыбысы тіл ұш ы ны ң күрек
тіс-қы зы л иек ш егарасымен ж инақы жуысуы
арқы лы жасалады. Ж асалу тәсіліне қарай жи-
нақы жуысыңқы дауыссыз дыбыс болып табы-
лады.
3. 3 дауыссыз дыбысын айтқанда дауыс жел-
безегі жартылай тербеледі, яғни жартылай қаты-
сады. Дауыс қаты сы на қарай ұяң (тербеліңкі)
дауыссыз дыбыс болып табылады.
Жасалым белгілері: тіл
ұшы, ж инақы жу-
ы сы ңқы , ұяң дауыссыз дыбыс.
Ж дауыссыз дыбысы
Жасалымы:
1. Ж дауыссыз дыбысы тілдің ұшы мен күрек
тіс-қызыл иектің шегарасында жасалады. Ж аса-
лу орны на қарай тіл ұшы дауыссыз болып та-
былады.
2. Ж дауыссыз дыбысы тіл ұш ы ны ң күрек
тіс-қы зы л иек ш егарасымен ж айы лы ңқы жуы-
суы арқы лы жасалады. Ж асалу тэсіліне қарай
ж айылыңқы жуысыңқы дауыссыз дыбыс болып
табылады (сөз басында ж абы сы ңқы , я ғн и аф-
фрикат болып жасалады).
3. Ж дауыссыз дыбысын айтқанда дауыс
желбезегі жартылай тербеледі, я ғн и жартылай
қатысады. Дауыс қатысына қарай ұяң (тербеліңкі)
дауыссыз дыбыс болып табылады.
Жасалым белгілері: тіл
ұшы, жайы лы ңқы
ж уы сы ңқы, ұяң дауыссыз дыбыс.
Қ азақ тілінің жасалым қоры ндағы барлық
жасалым нүктелер ұяң дауыссыз ды бы старға
қатысты. Ерін арқылы Б, тіл ұшы арқылы Д, 3,
Ж , тілш ік арқылы Ғ (тіл ортасы арқылы Г) ды-
бысы жасалады.
Қазақ тілінде тіл арты арқы лы жасалатын
ұяң дауыссыз дыбыс жоқ.
Қазақ тілінің жасалым қорындағы жасалым
тәсілдерінің ұяң дауыссыз ды бы старға қаты с-
тысы тоғы сы ңқы мен ж уысыңқы болып ш ық-
ты. Ерін тоғысымы арқылы Б, тіл ұшы тоғы сы-
мы арқылы Д, тілш ік тоғы сы м ы арқылы Ғ (тіл
ортасы тоғы сы м ы арқы лы Г), тіл ұшы ж инақы
жуысымы арқылы 3, жайылыңқы жуысымы ар-
қылы Ж дыбысы жасалады. Ал, тіл ортасы жу-
ысымы арқылы Г ды бы сы ны ң (тілшік жуысы-
мы арқылы Ғ дыбысыны ң) жуы сы ңқы, Ж ды-
бы сы ны ңж абы сы ңқы (аф ф рикатД Ж ) вариант-
тары жасалады.
Ұяң дауыссыздар бес дыбыстан құралады.
С оны мен, ұяң дауыссыз дыбыстар тобына
бір ортақ белгі (дауыс қатысы), екі айырым белгі
(жасалу орны мен жасалу тәсілі) тән. Ж асалу
тәсілі іштей тағы түрлене береді.
I ^
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=29#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_ж_инақы_жу-_ы_сы_ңқы_,_ұяң_дауыссыз_дыбыс._Ж_дауыссыз_дыбысы_Жасалымы


title: АЛҒЫ СӨЗ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
3 АЛҒЫ СӨЗ “Қ азақ грамматикасы” - қазақ тілінің бүкіл
грамм атикалы қ қүры лы сы н, бар деңгейін бірге
алып қарастырған, бірбүтін түтас еңбек. М үңдай
қүрылымды грамматикалар, рас, бүрын да бол-
ған. Солардың бірі - П .М .М елиоранскийдің екі
бөлімді (1894 ж әне 1897 жылдары жарияланған)
“Краткая грамматика казак-киргизского язы ка”
дейтін кітабы. Ол қазақ грамматикасының жал-
пы алғаш қы тәж ірибесі-тін. Б ірақ бүл жерде
бірден басын аш ы п алатын мынадай принципті
мәселе бар: аталмыш грамматика коп жағдайда
п р а к т и к а лы қ м а қса т т а , ягни қ а за қ т ілін үйренушілер мен уйретушшер ушін ж азы лғанға
үқсайды . Олай деуге мынадай бірнеше жағдай
итермелейді:
1) екі болімін қоса алғанда кітапты ң бар
колемі 150 беттей ғана; бүған жалғас “П рим ер-
ный разбор и перевод отрывка в прозе”, “П ри-
мерный разбор и перевод отрывка в стихах” және
“Глоссарии к разобранным отрывкам” дейтін 23
беттен
туратътметодикалық нусқама сипатты үш қосымш а берілген;
* 2) “Краткая грамматика казак-іш ргизского
язы к а” кітабында ш ыны нда негізінен тіл үйре-
ну, тіл үйрету м ақсаты козделгені авторды ң
кіріспедегі “в небольш ой грамматике для начи-
нающих” , “при изучении язы ка с
чисто прак- тической целью”, “для усвоения себе правиль-
ного произнош ения” , “цель этой второй части
грамматики заклю чается не более в том, чтобы
познаком ить читателя в сжатой форме с си н -
таксическим строем казак-киргизского язы ка и
разъяснить на примерах наиболее нужные правила,
которым следует руководствоваться
приупотреб- лении различных форм и
составлении предложе-
ний” дейтін создерінен де айқын аңғарылады;
3) ж оғары да айты лғандарды ң сы рты нда,
М елиоранский қазақтрам матикасыны ң синтак-
сис болімін дайындау үстінде озі үстанған түрғы-
бағдары жонінде кіріспеде былай деп жазады:
“При составлении киргизского синтаксиса мне
послужила весьма полезным пособием “Грамма-
тика алтайского язы ка”. Синтаксический строй
почти во всех турецких наречий не только в
главных чертах, но даже во многих частностях
одинаков, так что, познакомившись, основатель-
но с синтаксисом одного из них, можно уже
довольно удовлетворительно разбирать синтак-
сически турецкую речь вообще... Я пользовался
ею и
как планом (в особенности в 1 главе), и
как источником при изложении многих частных
синтаксических правил; так например в “уче-
нии о падөжах” у меня найдется
весьма немного перемен ср авн и тел ьн о с “Г рам м атикой алтай-
ского языка”, разве только формулировка неко-
торых правгй/несколько иная, а все изложение
вообще более сжато... Н и специалисты , н и тем
более начинаю щ ие туркологи не посетуют на
меня, надеюсь, за то, что я таким образом отчас-
ти
повпюрил или
перефразировал “Грамматику ал-
тайского языка” (баса көрсетіп отырған біз - Е.Ж.);
4) П.М.Мелиоранскиіідің грамматикасы, аты-
нан да корініп түрғандай, шынында да қы сқаш а
грамматика, жоғарыда айтқаны м ы здай, 23 бет
қосымш аны былай қойғанда, бар көлемі не бәрі
15.0 беттей ғана. Қ ы сқаш а грамматика екенін
автордың озі де кіріспеде “сознавая известную
неполноту своего труда” , “в неболыіюй грамма-
тике”, “более сжато”, / ^ сжатой форме” деп, бір
емес, екі емес, үнемі ескертіп отырады;
5) автор озінің бүл қа за қ грамматикасын
В.В.Радлов ж ариялаған әдебиет үлгілерінің тек
кейбіріне ғана сүйеніп жазған; ш ағын көлемді
бүл тіл материалы
қазақ тілінің байыргы бай маз- м уны н, халы қт ы қ қалпы н, негізгі сипатт ы ерекшеліктерін, оның жалпы лингвистикалық та- бигатын неғүрлым терең таны п білуге, тілдің
грам м ати кал ы қ қ ү р ы л ы сы н түтас бір жүйе
ретінде, оны ң грамм атикалы қ қүрылысындағы
қүбылыстарды , тілдік единицаларды өзара ты-
ғыз байланыста алып қарауға, сөз ж оқ, азды қ
қылады.
С .Н .И ван овты ң XIX ғасырдағы граммати-
калық еңбектердің ішінен түрік тілдері жоніндегі
кейінгі зерттеулерге негүрлым кобірек әсер ет-
кен үш іргелі (“к а п и т а л ь н ы х ” ) зерттеу д і:
А .М .К азем бектің“Общ ая грамматика турецко-
тата^ского язы ка” , О .Н .Бетлингтің “ІІЬег сііе
Зргасһе сіег Іаки іеп ” жоне “Грамматика алтай-
ского язы ка” кітаптарын боле қарайты ны , ал


title: СЬЛЖАСАМ ТІЛ Ы Л ІМ ІШ Ң Ж Ь К Ь САЛАСЫ

text:
СЬЛЖАСАМ ТІЛ Ы Л ІМ ІШ Ң Ж Ь К Ь САЛАСЫ өйткені олар бір ғана морфемадан тұрады яғн и
олар бөл ш ектен бей тін сөздер. Н егізгі түбір
сөздердің бұл ерекшелігі негізгі белгінің бірі бо-
лып саналады.
Негізгі түбір әрі қарай бөлшектеуге келмейді,
дербес тұрып м ағы на береді. Негізгі түбір сөздің
осы екі белгісінің алғаш қы сы негізгі түбір созді
туынды сөзден аж ы ратуға тірек бола алады.
Негізгі түбір сөздің бөлшектеуге келмейтіні ол -
бір морфемалы соз. Негізгі түбір создер бір морфе-
малы болғанды қтан, оны әрі қарай бөлшектеуге
болмайды, ал туынды сөздер екі морфемалы бол-
ғанды қтан, оны іштей бөлшектеуге болады. Бұл
негізгі түбір сөздің бір белгісіне жатады.
Т уы нды сөздерді іш тей болуге болады ,
өйткені олар екі морфемалы сөздер. М ысалы,
сэулетші, куэлік, эділет, жылыт, орам сияқты ту-
ынды сөздердің құрамында негіз соз және сөзжа-
самдық ж ұрнақ бар, сондықтан олар екі морфе-
малы сөздер, бұл оларды іштей морфемалар жігі
бойы нш а бөлуге мүмкіндік береді. Бұл қасиет
туынды сөз атаулының негізгі тобы на қатысты.
Негізгі түбір сөздер лексикалы қ м ағы насы
бар, грам м атикалы қ ерекшелігі мен ды бы сты қ
құрамы тұрақты бір бүтін тілдік нұсқалар. Олар
осы қасиетін қолданыста сақтайды. Бұл ерекше-
ліктер туынды сөзде де бар.
Бұл - олардың ұқсас белгілері. Бірақ негізгі
түбір сөздің лексикалы қ м ағы насы ны ң қайдан,
қалай қал ы п тасқан ы н дэлелдеуге болмайды.
Негізгі түбір создердің м ағы насы тілде табиғи
берілген м ағы на сияқты болып көрінеді. Ал ту-
ынды сөздің м ағы насы ны ң қалай ж асалғаны н
дәлелдеуге болады, ол аны қ көрініп тұрады.
М ы салы ,
саудагер сө зін ің м ағы н асы
сауда сөзінен,
базарлык сөзінің мағынасы
базар сөзінен,
суретші созінің мағынасы
сурет сөзінен,
намыс- кор сөзінің м ағы насы
намыс сөзінен ж асалға-
нын түсіндіруге, дәлелдеуге болады. Бұл - ту-
ынды сөздің м ағы насы ны ң ерекшелігі, туынды
м ағы на негіз создің мағы насы нан жасалатыны,
негіз сөздің м ағы насы туынды сөздің м ағы на-
сына арқау, өзек болатыны - сөзжасамның негізгі
заңдылықтарының бірі.
Соны мен бірге туынды сөздің м ағы насы
оны ң құрам ы ндағы морфемалар арқы лы , негіз
соз бен сөзж асам ды қ ж ұрнақ арқылы дәлелде-
неді. М ысалы, әяш/,
дэрігер, окытушы, жазуіиы, тэлімгер деген туынды түбірлердің м ағы насы
ж алғы з құрам ы ндағы негіз сөз арқылы ғана
дэлелденіп қойм айды , олардың құрам ы ндағы
м ам анды қ м ағы насы н қосып тұрған
-ш ы /-іи і, -гер жұрнақтары арқылы да дэлелденеді.
15-1078
Қорыта келгенде, туынды сөздің м ағы насы
оның құрамындағы морфемалардың мағы насы -
нан жасалады, құралады. Бұл қасиет негізгі түбір
сөздерде жоқ.
Туынды создердің м ағы насы өзі ж асалған
негізгі түбір создің м ағы насы на байлаулы, бағы -
нышты. Туынды сөз бар жерде міндетті түрде
оны ң жасалуына негіз болған негізгі түбір сөз
болады. М ысалы,
мүсінші, кайраткер, каламгер, мамандык деген сөздердің туынды сөз болып та-
нылуы тілде оларм ен қатар қы зм ет атқары п
жүрген
мүсін, қайрат, калам, маман деген сөздердің
болуына байланысты. Ондай сөздер тілде болма-
са, біз аталған сөздердің туынды сөз екенін дэлел-
дей алмаған болар едік.
Қазақ тіліндегі
кұрык деген созді мысалға
келтірейік. Бұл соз қазақ тілінде негізгі түбір бо-
лып саналады, ойткені оны әрі қарай морфема-
л арға боліііектеуге болмайды. Егер оны
кұр-ық түрінде бөлшектесек, тілде құры қ мағы насы мен
байланысты, оған негіз болған
кұр деген соз болу
керек, ондай м ағы налы соз тілде қазір жоқ. Осы
сөзбен омоним
кұр (бос мағынасында) не
кұрғак, күрылык сияқты создердегі
кұр созі деп қарауға
олардың мағынасының құры қ мағынасына ешбір
қатысы жоқ. Алайда ғалы м дар/с^ь//с созін тари-
хи тұрғы дан туынды түбір ретінде зерттейді.
Негізгі түбір сөз - сөзжасамның қатысынсыз
ж асалған сөздер, бұл - негізгі түбір сөзге қатыс-
ты жалпы заңдылық. Бірлі-жарым тарихи тұрғыда
бір заманда туынды сөз болып кейін негізгі түбірге
ауысқан сөздер болатыны жалпы заңды лы ққа
жатпайды.
Тілдегі б а й ы р ғы н егізгі түбір сөздердің
көпшілігі көне замандардан келе жатқан сөздер,
оларды түркі тілдерінің көне жазба ескерткіш -
терінің тілінен кездестіруге болады. Сонды қтан
да олардың кобі түркі тілдерінің ортақ лексика-
сына жатады. Туынды сөздерде мұндай ортақтық
міндетті емес. Туынды сөздерде түркі тілдерінде
ерекш елік кездесе береді, эр тіл оз заңдылығы
бойынша туынды создер жасайды. Мысалы, қазақ
тілінде
рақымсыз, максатсыз деген туынды сөздер
бар, өзбек тілінде осы м ағы налы создер
берахм- лик, бемаксад түрінде жасалған. Сол си яқты ж дя-
жалшыл деген туынды соз озбек тілінде
жан- ж алкаіи түрінде ж асалған. Қ азақ тіліндегі
та- рақты деген туынды сөз - татарш а
тараксыман түрінде жасалған. Бұл келтірілген мысалдартуы-
стас тілдерде созжасамның әр тілде озіндік ерек-
шелігі барын дэлелдейді. Бірақ бұл туыстас тілдерде
сөзжасамда ортақ заңды лы қты ң барын ж оққа


title: СӨЗДІҢ МОРФЕМАЛЫҚ ҚҮРАМЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
226
СӨЗДІҢ МОРФЕМАЛЫҚ ҚҮРАМЫ
ш ы ғара алмайды. С онды қтан ұқсасты қтар да
жеткілікті. Өйткені туыстас тілдердің сөзжасам-
ды қ заңдылықтарында ортақ қасиет те күшті.
Негізгі түбір сөздер тыде көне замандардан
келе ж атқан сөздер б олғанды қтан , халы ққа та-
ныс, белгілі сөздер, сондықтан олар тілдің негізгі
создік қоры на жатады. Негізгі создердің басым
көпшілігі тілде жиі қолданылады. Олар - күнделік
өмірдегі қарым-қатыста да, коркем шығарма сти-
лінде де, басқа стильдерде де қолданы латы н
с о зд ер . Н егізгі түб ір с ө зд ер д ің қо л д а н ы л у
мүмкіндігі мол, олар белгілі бір стильге байлау-
лы создер емес. Бұл жағдай негізгі түбір сөздердің
тілде үлкен қы змет атқараты ны н дәлелдейді.
Әрине, ол туынды сөздердің тілде негізгі сөздер-
ден қызметі кем деген қорытынды жасауға дәлел
бола алмайды. Б ірақ негізгі түбір создер негізгі
сөздік қорға жатады да, туынды сөздерге ол түгел
қатысты емес. Туынды сөздердің бірсыпырасы
сөздік құрамға кіреді.
Негізгі түбір сөздердің сөзжасамда атқара-
тын қызметін дәл сондай дәрежеде ешбір соз
атқара алмайды. Негізгі түбір сөздердің сөзжа-
сам ды қ қабілеті өте күшті. Тілдегі негізгі түбір
сөздердің бәрі дерлік сөзжасамға қатысады және
өлар арқылы ж асалған туынды сөздер өте көп.
Бір негізгі түбір сөзден 100-ден астам туынды
түбір ғана жасалу сирек құбылыс емес, бір негізгі
түбірден 50-60 туынды түбір жасалу жиі кезде-
седі. М ысалы,
бас
деген негізгі түбірден 140-тан
ас гам туынды түбір жасалған.уЛГел деген негізгі
түбірден төқсаннан астам туынды түбір жасал-
ған. Негізгі түбірден 20-30 туынды түбір жасалу
өте жиі кездеседі деуге бөлады. М ысалы,
ай, бап,
бет, боз, бой, бос, дэм, ду, жад, жан
деген негізгі
түбір сөздерден 22-ден 30-ға дейін туынды түбір
жасалған. Ал
ақ, ас, ат, бек, бел, би, бу, доң, ес, жау
деген негізгі түбір сөздердің әрқайсы сы нан 40
пен 50 арасында туынды түбір ж асалған.
Туынды түбірлер, туынды сөздер де сөзжа-
сам ға қатысады. М ысалы,
екібастуздық, егінші,
жемқор, сэнқойлық, көрімдік
сияқты туынды
түбірлердің жасалуына
Екібастуз, егін, жем, сэнқой,
корім
сияқты туынды сөздер негіз бөлған. Бірақ
туынды сөздердің сөзжасамдық қабілеті өте на-
шар, өлар өнімсіз. Сөндықтан туынды сөздердің
басқа туынды сәзге негіз бөлуын негізгі түбір
сөзбен салыстыруға келмейді.
Сөнымен бірге негізгі түбірлерде өмөнимдік
қасиетжиі кездеседі. Мысалы,
ас, ат, өт, көш, қой,
жай
негізгі түбірлері әрі зат есім, әрі етістік бө-
лып, тілде түрлі мағы нада қөлданылады. Ал ту-
ынды сөздерде өндай қасиет ж өқты ң қасы.
Қазақ тіліндегі негізгі түбірлердің дыбыстық
құрамы, буын саны ж ағы нан өзіндік ерекш елік-
тері бар. Рас, өл ерекшеліктер түркі туыстас тілдер-
ге өртақ бөлып келеді. Қазақ тіліндегі негізгі түбір
сездердің көбі - бір буынды сөздер. М ысалы,
ай,
көк, нан, эн, эл, ақ, ат, ал, жан, бар, сэн, тэн, өс, ош, ол,
өн, қол, көз, ар, ас, тіл, жак, үй, көш, кол, кел, кет, көн,
ақ, бақ, сөн, қаш, қайт, қал, қон, қос, қор, қой, бас, бат,
бер, кәр, сал, сат, біл, бөл, бек, бетт.т.
Бір буынды негізгі түбірлердің өзі ды бы с-
ты қ құрамы ж ағы нан түрлі бөлады. Олар екі ды-
быстан
(же, де, ел, ем, ең, от, өіи, ал),
үш дыбыстан
(бер, бол, бас, бос, кет, кел),
төрт дыбыстан
(қант,
қайт, қарт, сарт)
құралады. Буында дауысты, да-
уыссыз дыбыстардың орналасуына қарай олар
аш ы қ, тұйы қ, бітеу буынды негізгі түбірлер бо-
лып та бөлінеді. Бұл - түркі тілдерінің бәріне
ортақ құбылыс. Түбірдің түрлері жағынан алған-
да, бір буынды сөздердің ішінде бітеу буынды
бір буынды сөздер ең көбі.
Сөнымен бірге екі буынды негізгі түбір сөздер
де баршылық. Мысалы,
қара, ана, эке, шеше, аяқ,
арқа, дала, бала, тәмен, жақсы, сиітын, ақіиа, тоқта,
іиала, қатын, эйел, ағаш, нақыш, серке, тамыр, то-
мар, торғай, жүген, жеке
т.б.
Ал үш буынды негізгі түбір сөздер аз. М ыса-
лы,
азамат, алапат, эдемі, эңгіме, баяғы, бөрене, бөте-
ге, данышпан, дөрекі, дүние, ежегей, жабағы, жабайы,
жіңішке, керемет, көкірек, қабырға, қанағат, қара-
ғай, қумалақ, нэресте, нэтиже, несие, оңаша, өтірік
т.б. Бұл сөздер тілдің қазіргі даму кезеңінде негізгі
түбір саналады. Тарихи тұрғыда өлардың негізгі
түбірге жатгіауы да мүмкін. Бірақ мұндай негізгі
түбірлер өте аз, басқа тілден енген сөздер есепке
кірмейді.
Туынды түбірлерде сөздің буын саны туралы
сөз бөлуы мүмкін емес, өйткені өлар екі буынды
түбірден бастап, бірнеше буынды бөлып келе бе-
реді. М ысалы,
әнім, білім, жалбарыныштылық,
келісімпаздық, мэдениетсіздік
т.б.
Туынды түбірлер тілдің сөз байлы ғы ны ң ең
қалың қабаты бөлып саналады. Тілде туынды
сөздің жасалу тәсілдерінің түрлілігіне байланыс-
ты туынды сөздердің түрлері де бірсыпыра. Сөн-
дықтан өларды таптастырып, әрқайсысына жеке
төқталу дұрыс.
Туынды сөздердің жасалу тәсілінің түрлілігі
өны ң құрамына әсер етеді. Осымен байланысты
туынды сөздердің құрамындағы ерекшелікті ес-
кере өтырып, өлар үлкен екі төпқа жіктелді. Олар:
1) туынды түбірлер, 2) күрделі сөздер. О ларға
жеке-жеке төқтатайық.
|


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ 227
Туынды түбірлердің мағы насы құрамында-
ғы негіз сөздердің мағы насы мен байланы сты,
бірақ негіз сөздің мағынасынан туынды түбірдің
мағынасы күрделі. Өйткені негіз сөздің мағына-
сы ны ң үстіне ондағы жұрнақтардың мағы насы
қосылады. Сондықтан да негіз сөз бен одан жа-
салған туынды түбірдің м ағы насы байланысты
болғаны мен, ол екеуінің мағынасы тең бола ал-
майды. Сонымен туынды түбірдің құрамындағы
негіз сөздің мағынасы мен сөзжасамдық жұрнақ-
тың м ағы насы қосы лы п, туынды түбірдің ма-
ғынасын жасайды.
Осымен байланысты төмендегідей қорытын-
ды ж асауға болады: 1) туынды түбір екі морфе-
малы сөз, олар: негіз сөз бен сөзж асам ды қ
жұрнақ; 2) туынды түбірдің мағынасы оның құра-
мындағы негіз сөз бен сөзжасамдық жұрнақтың
мағынасынан жасалады; 3) туынды түбірдің құра-
мындағы негіз сөз бен туынды түбірдің мағына-
сы байланысты болады. Бұл айтылғандарды ту-
ынды түбірді ажырататын белгі ретінде қарауға
болады.
Туынды түбірдің бұл белгілеріне сүйеніп,
оларды басқа туынды сөздерден ажыратуға бо-
лады. М ысалы,
балшық деген сөзді туынды түбір
деушілер кездескенде, қате пікірде екенін туын-
ды түбірлердің белгілеріне сүйеніп дәлелдеуге
болады. Мысалы,
балшық дегенді
бал және -
шық деп бөліп, туынды түбір деп түсіну болса, оның
қате екенін туы нды түбірлердің белгілеріне
сүйеніп дәлелдеуге болады. Тілімізде
бал деген
сөздің бар екені рас. Ол жейтін тәтті дәм немесе
бал ашу мағынасында қолданылады.
Балшық де-
ген сөзде ол екі м ағы наға ешбір ж ақынды қ жоқ.
Я ғн и ол туынды түбірдің м ағы насы мен негіз
сөздің мағынасы байланысты болады деген бел-
ғіге сай-емес. Тілде
-шық деген ж ұрнақ бары
рас, ол көбіне
үйшік, көлшік сияқты түрде қолда-
нылып, кішірейту м ағы насы н береді.
Балшық дегенде ж ұрнақты ң бұл м ағы насы да жоқ. Бұл
туынды сөздің м ағы насы оны ң құрам ы ндағы
негіз соз бен сөзжасамдық ж ұрнақты ң мағы на-
сынан жасалады деген белгіге де сай емес. Осы
жағдай
балшық созінің құрамын болшектеуге
болмайтынын дэлелдейді.
Туынды түбірлер тілдің қазіргі даму саты-
сына сай танылады. Сондықтан туынды түбірдің
құрамындағы морфемалардың жігі аны қ көрініп
тұруы қажет. М ысалы,
кедейлік < кедей + лік, қымызхана < қымыз + хана, көкте < көк+те, намысқор < намыс+қор, тапқыр < тап+қыр, то- тық < тот+ық, тігін < тік+ін, үшқыш < үіи+қыш, үіиақ < үіи +ақ. Келтірілген туынды түбірлердің
бәрінде олардың құрам ы ндағы морфемалардың
жігі аны қ көрініп тұр. Сонды қтан оларды құра-
мы ндағы негіз сөздердің тілде дербес қолданыл-
ғандағы м ағы насы на қарап, дәлелдеуге болады.
Мысалы,
кедей, кымыз, көк, намыс, тап, тот, тік, үш деген сөздер тілде дербес қолданылып, туынды
сөз құрам ы н дағы м ағы н ан ы білдіріп жүрген
сөздер:
кедейге кемектес, қымызды іш, көкке бөя, намысыңды сақта, іздегеніңді тап, татты кетір, киімді тік, алыска үшпа сияқты тілде олар түрлі
жағдайда осы мағынада қолданыла береді.
Осы туынды сөздің құрам ы ндағы ж ұрнақ-
тың әрқайсы сы басқа да бірнеш е туынды түбір
жасап жүргені белгілі. М ысалы, туынды түбір
жасалған:
кедейлік дегендегі
-лік ж ұрнағы өте
өнімді, талай туынды түбір ж асаған:
ақындық, эсемдік, жылылык, тазалык, дөрекілік, аналық, ту- ыстық, балалықт.б. Ж оғарыда келтірілген басқа
туынды түбірлер құрамындағы жігі аны қ көрініп
тұрған морфемалардың бэрі де осылай дәлелде-
неді. Өйткені туынды түбір құрам ы ндағы мор-
ф емалардың жігі аны қ болуы олардың әрқайсы -
сының тілде қызмет атқарып жүрген морфемалар
екенін де көрсетеді.
Бұл ж а ғ д а й тари хи т ұ р ғ ы д а ғ ы туы н ды
түбірлерге қатысты емес. Тарихи тұрғы дағы ту-
ынды түбірлердің құрамындағы морфемалардың
жігі ж ойы лған. С онды қтан олар қазіргі тілдің
даму сатысында туынды түбір саналмайды. М ы-
салы, тю ркологтар


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 303

text:
жөй - жөқ, той - тоқ, кел -
кет
создерін көне заманда туынды түбір болған
түбірлес сөздер деп дэлелдеген. Қазіргі тілдің даму
сатысында бұл создер туынды түбірлер ретінде
танылмайды, олар негізгі түбірлер саналады. Міне,
сондықтан да туынды түбірлердің құрам ы ндағы
морфемалардың жігі сақталуы да олардың белгі-
леріне жатады.
Туынды түбірлердің мағынасы да ерекше на-
зар аударарлық мәселе. Әр туынды сөздің м ағы -
насының оны ң құрамындағы негіз создің м ағы -
насынан лексикалы қ тұрғыда ерекшелігі болу ке-
рек. Ол мағыналық ерекшелік түрлі болуы мүмкін.
Мысалы,
дэрігер, саудагер, тэлімгер
дегендердп і бәрі
түрлі кәсіпті маш ықтанған, кәсіпке маманданған
адамдарды білдіреді;
дэрігер -
алғаш дәрімен ем-
дейтін адам, кейін жалпы емдеуші адам
, саудагер
-
сауданы кәсіп еткен адам,
тэлімгер -
тәлім,
тэрбие беруге м ам анданған адам. Бұлар да
дэрі,
сауда, тэлім
деген жансыз заттық ұғым атаулары
еді, туынды түбірде олардан адамға қатысты атау
жасалды. Олар сөз табын сақтағаны м ен, м ағы -
наларында үлкен өзгеріс болды.
Ал
жақсылық, жамандық, үлкендіқ, кіш ілікт-
ген туынды түбірлерде негіз сөздегі белгі м ағы -
насы туынды түбірде заттық ұ ғы м ға ауысты.
Бірақ олардың мағы насы нда өте үлкен айырма-
ш ы лы қ бар деу қиы н.
Таулы , ақы лды , өнерлі
с и я қ т ы туы нды
түбірлерде негіз сөздің туынды түбірде сөз табы
өзгерді, зат м ағы насы белгі м ағы насы на көшті.
Бірақ м ағы надағы өзгеріс өте үлкен емес.
Таулы
-
тауы бар жер,
ақылды
- ақылы бар адам,
өнерлі
- өнері бар адам дегенді білдіреді.
М ы салға келтірілген туынды түбірлердің
бәрінде негіз сөздің м ағы насы нда өзгеріс бол-
ған , ол м ағы н алы қ өзгеріс әр топта әр түрлі.
Бұдан ш ығатын қорытынды негіз сөзбен салыс-
тырғанда, туынды түбірдің мағынасында қандай
болса да, белгілі бір өзгеріс, түрлену болады екен.
Сонды қтан да негіз сөз бен туынды түбірдің ма-
ғынасы бірдей бола алмайды. Бұл туынды түбірдің
м ағы насы нда түрлі дәрежеде озгеріс болатыны-
на дәлел. Олай болса, туынды түбірдің м ағы на-
сында өзгеріс болу туынды түбірдің белгілерінің
бірі болып саналады, өйткені мағы налы қ өзгеріс
міндетті болып табылады.
Туынды түбірлер белгілі сөз таптары ны ң
құрамында болады. Мысалы,
қолөнерші, жазушы,
күресіиі, дорбашық, буыншақ, түйін, болжам
деген
туынды түбірлер зат есімге жатады.
Өркениетті,
білікті, әуесқой, онерпаз, дүниеқор, бағалы, киімшең
деген туынды түбірлер сын есімге жатады. Ал
тазала, әңгімеле, қолда, жолық, ағар, қысқар, баға-
л а
деген туынды түбірлер етістік екені белгілі.
Туынды түбірлердің сөз таптарына қатысты
болатын себебі әр сөз табының өзіне тән сөзжа-
самды қ ж ұрнақтары бар. Туынды түбір қай сөз
табы ны ң ж ұрнағы арқылы жасалса, сол сөз та-
бы ны ң туынды түбірі жасалады. Әр сөз табы-
ның ж ұрнағы туынды түбірге өзі тәуелді сөз та-
бының мағынасын қосып, сол сөз табының сөзін
жасайды. С онды қтан туынды түбір создің бәрі
де белгілі бір соз табыны ң созі болып саналады.
Осымен байланысты әр соз табының созжасамы
бар. Мысалы, затесімнің созжасамы, сын есімнің
созжасамы, етістіктің созжасамы т.б.
2.6. ТАРИХИ Т У Ы Н Д Ы Т Ү Б ІР Л Е Р
Ж алпы тіл білімінің деректеріне сүйенсек,
создің құрылымын құрайтын бірліктер жүйесі
жаңа орлеу дәуірінде-ақ қалыптаса бастаған. Мор-
ф ологияны ң
түбір
(латынш а - гасііх),
қосыміиа
(латынша - аШхигп “қосылған, ж алғанған”) және
жүрнақ
(латынш а - зиҒГіхит “ішіне енгізген”)
деген ең маңызды ұғымдары ең алғаш рет 1506
ж. латын тілінде ж ары қ корген Рейхлиннің ескі-
еврей фамматикасы нда қолданылған.
Түркі тілдерінде соз құры лы мдық тұрғыдан
екі морфемадан тұрады. Олар - түбір морфема
және қосы м ш а морфема. Бірінш ісіне түбірлес
және тарамдық (парадигмалық) қатардағы создерді
салыстыру нәтижесінде анықталатын, бірақ син-
хрондық тұрғы дан жіктеуге келмейтін түбірлер
жатады. Екінш ісіне соларға ж алғанатын тұлға-
лы қ бірліктер жатады да, деривациялы қ қатар
құрайды. Соның негізінде түбірдің мағынасы нақ-
тыланады, я ауысуға (транспозицияға) ұшырай-
ды.
Соның нәтижесінде туынды (деривациялық)
бірліктер жинақталған лексико-категориялық мәні
бар, бірқалыпты құрылым болып саналады. Се-
бебі ол әртүрлі лекси кал ы қ материалмен толы-
ғып отырады ж әне создердің әр түрлі граммати-
калық м ағы надағы тұлғалы қ топтарын бірлесті-
реді.
Д емек, деривация құбылысы тілдің тарихи
даму бары сы ндағы лекси калы қ ұғым мен грам-
матикалық м ағы наны ң байып, жетілуімен тығыз
байланысты тілдің ішкі заңды лы ғы нан туады.
С онды қтан қазіргі тілімізде түбірдің құры-
лымын аны қтау - түркітанудағы озекті мәселе-
лердің бірі. Себебі, түркі тілдеріндегі созбен аста-
сып жатқан түбірдің қы зметін, дамуын, өзгері-
стерін зерттеп, айқындау оте күрделі жұмыс. Оның
басты себебі - морфологиялық құрылымы жағы-
нан ж алғам алы (агглю тинативті) типке және
негізгі соз тұлғасы ж ағы нан бірбуынды (моно-
силлабикалы ) тілдер қатары на жататын түркі
тілдері үшін түбір мәселесі - коп мәселенің түйінін
шешуші озекті проблема.
Қазіргі тілімізде синхрондық тұрғыдан түбір
боп саналатын коптеген создер диахрондық зерт-
теудің нәтижесінде бір буынды түбір мен өлі не
онімсіз қосымшаға (аффикске) ажыратылады. Бұл
- тіл дамуының бір кезеңінде дербес м ағы наға ие
болып, туынды сөздерге ұйытқы болған көпте-
ген сөздерге тілдің даму барысында өлі немесе
он ім сіз қо с ы м ш а л а р д ы ң әбден кірігіп , жігі
білінбей жымдасып кетуінің жемісі.
Мысалы:
мақ-та, қыд-ыр, ай-т, са-н, қыз-ыл,
т.б.
Бірақ ол созтудырушы үлгілер (модельдер)
онімділігін жойғанмен, оздері жасаған создерінің
құрамында ұзақ уақыт бойы сақталады. Сондық-
тан тарихи туынды создердің арасында архаизм-
|


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІІІІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІІІІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ 229 дер ғана емес, сөйлеу үстінде дайын үлгі бойын-
ша қолданыла беретін туынды сөздер де көптеп
кездеседі.
Осыған орай қарастырғанда, түркі тілдерінің
ж алпытүркілік қабаты түбір және диахронды қ
тұрғы дан тарихи туынды түбірлерден көрінеді.
Олардың ата түркі дәуіріндегі жалпытүркілік
ежелгі түрін салыстырмалы-тарихи негізде жаң-
ғырту арқылы байы рғы қалпы на келтіруге бо-
лады.
Ататүркі тілінің тұрақтануы оны ң ыдырау-
ы мен аяқтал ады да, сөз ж о қ , үлкен уақы т
кеңістігін қамтиды. Ж әне бүкіл осы процесс ба-
рысында оны бір текті қалыпта болды деп айту-
ға болмайды. Б ұған базистік лексикан ы ң өзегі
дэлел бола алады. Атап айтқанда, қазіргі түркі
тілдерінде бірбуынды түбірлердің әртүрлі түрлері
Г (дауысты), ГС (дауысты + дауыссыз), СГС
(дауыссыз + дауысты + дауыссы з), СГСС (дау-
ыссыз + дауы сты + дауыссыз + дауыссыз) т.б.
өте көп екендігін ғалымдардың бэрі де мойын-
дайды.
Солардың іш інен түркі тілдерінің қазіргі
даму кезіңде ең көп кездесетіні - түбірлердің СГС
түрі. Бұл - түркі түбірінің бірден бір түрі, ал
басқалары соның варианттары.
Ә рине, Н .А .Б ас к а к о в түркі тілдеріндегі
түбірлердің дауыссыз-дауысты (СГ) және дауы-
сты-дауыссыз (ГС) құрамдарын да мойындай-
ды. Бірақ автор оларды алды ңғы , артқы пози-
цияда дауыссыздардың редукцияға ұшырауынан,
немесе түсіп қалуынан туған деп тұжырымдай-
ды. Бұл ойына дәлел ретінде чуваш, якут тілдер-
інде санаулы дауыссыздардың сөз басында түсіп
қалуын келтіреді. Бұл фактіні асыра бағалау мен
қосымшалардың құрамындағы дауыссыздардың
^үсіп қаЛуы ж айларын осылай шатастыру Вам-
бериді де осындай теріс пікірге әкелген болатын.
Түбірлерді тарихи тұрғыдан қарау түркі тілдері-
ндегі алғаш қы түбірлердің бір дыбыстан да, екі
дыбыстан да, үш дыбыстан да тұратынын көрсе-
теді. Екі дыбысты, әсіресе үш дыбысты түбірлер
көбіне тарихи тұрғы дан құрамды болып ш ы ға-
ды. Я ғн и , о н тологи ялы қ (палентологиялы қ)
бірлік (единица) болғандықтан, талай өзгерістерге
ұшыраған түбірдің ата тілде әртүрлі хронологи-
ялы қ деңгейде бір ғана үлгіде (модельдер) өмір
сүруі мүмкін емес. Ал, қазіргі туыстас түркі
тілдерін ескі түркі ескерткіштерінің материалда-
рымен салыстыра зерттеу байы рғы түбірлердің
бірбуынды лы ғына дау туғызбайды. Қ азақ тіл
білімінде де қазақ тілінің лексикасына негіз бол-
ған толы қ м ағы налы , көп мәнерлі, басқа түркі
тілдеріндегі байырғы түбірлерімен мәндес бір бу-
ынды байырғы түбірлер деп қаралады. Ал қазіргі
тіліміздегі жеке мағынаға ие болып, өзінен көпте-
ген сөздерді орбітіп, түбірлік сөз қызметін атқа-
рып оты рған, көбінесе, тарихи туынды түбірлер.
Тілдің даму барысында олардың жігі білінбей кет-
кендігі сонш а, оларды терең тарихи ізденіс нәти-
жесінде ғана түбір мен қосы м ш аға ажырата ала-
мыз. Бұл түркі тілдерінің даму барысында мор-
ф ологи ялы қ элементтердің әбден ж ы мдасы п,
кірігіп кетуі туралы гиперагглю тинация теория-
сымен ұштасып жатады. Осы теори ян ы ң алғаш
негізін қалаушы ғалымдардың бірі В.В.Радлов
“екібуынды түбірлерді былай қойғанда, кез кел-
ген м оносиллабтың этим ологиялы қ түбір бола
алмайтынын, оларды тарихи аспектіден қарап ту-
ынды түбір екенін байқауға болады ” деп жазды.
С о н д ы қ та н қазіргі о қ у л ы қ та р ы м ы зд а ғы
түбірге берілген анықтама мен ол туралы ұғымы-
мызда шарттылық басым. Біздің ойы м ы зш а, бұл
- орыс тілі грамматикасының әсері. Орыс тілінде
сөздің құрамы түбір морфема және қосымша мор-
ф ем аға болініп талданады. Бұл орыс тілі дамуы-
ның ішкі заңдылығынан келіп шығады. Ойткені,
бұл тілде түбір морфема бір сөздің құрамында
тұрып, сол сөздің мазмұнын білдіргенмен, ол то-
лы қ сөз емес, сөздің бөлшегі ғана. Тек қөсымш а
м орфемамен біріккенде ғана, толы қ дэрежесіне
жетіп лексико-грамматикалы қ бірлік бола алады.
Орыс тілінде зат есімнің тек мужской род тұлға-
сына жататын
стол, дом, братт.б. сияқты создер
ғана еш қандай морф емаға болінбей, осы түбір
күйінде тұрып, толы қ дербрс соз м ағы насы нда
қолданылады.
Д ем ек, орыс тіліндегі сөздер граматикалы қ
ф орм аға енгенде ғана, толы қ м ағы налы дербес
соз болып, сол тілдің сөздік құрамына ене алады.
Ал, түркі тілдеріндегі
түбір дегеніміз синх-
рөнды қ тұрғы дан әрі қарай бөлшектеуге кел-
мейтін, сөл сөздің реалды мағынасын беретін бөлігі
деп саналады. Қазақ тіліндегі әрбір түбір сөз - өз
алдына төлы қ мағыналы жеке сөз, лексикалы қ
бірлік. Түбір сөздер сөл күйінде түсіндірмелі, екі
тілді т.б. сөздіктерге енеді. Олар ешқандай қөсым-
шасыз тіркесе алады. Мысалы:
көк сіія, темір пеш т.б. Алайда, түркі тілдеріндегі түбірлердің негізгі
ерекшелігінің бірі ретінде көрсетілетін бұл белгі-
лер түбірлерге емес,


title: түбірсозге - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
230
СӨЗЖАСАМ
ларға жіктеуге болады. Қосымша морфемасыз ол
түбірлер орыс тіліндегі сияқты толы қ м ағы на
бере алмайды. М ұндай түбірсөздер тек қазақ
тілінде ғана емес басқа да түркі тілдерінде көптеп
кездеседі. О ларды ң қ ұр ам ы н д ағы түбір мен
қосы м ш аны ң сонш ам а кірігіп, қазірде бөлуге
келмейтін түбір сөз деп ұғатындай дәрежеге жет-
кізген қандай себеп деген сұраққа жауап беру
оңай емес.
Біріншіден,
бұл жайды түбір ұғы м ы ны ң та-
рихи сипаты м ен түсіндіруге болатын сияқты .
М ысалы, ерте кезде
-са
(“сан ау” ),
-ба
( “бай-
л а у ”),
-кыд
(“қы ды ру”) т.б. түбір саналу себебі,
көптеген түркітануш ы ғалымдардың пікірінше,
олардың сол кез үшін толы қ мәнді сөз б олға-
нында. Олар тіл тарихының ерте кезеңінде құры-
лымы қарапайы м , сан ж ағы нан шектеулі, еш -
қандай қосымш асы з жеке дыбыстардың дыбыс-
талуы нан тұ р ға н (С .Е .М алов, В .М .Н асилов,
Б.М .Ю нусалиев, Х .Т.Н игматов, А.Т.Кайдаров,
В.И .Асланов т.б.). Қазіргі тілімізде бұл қасиет-
тер тү б ір л ер д е ж о қ . Б үгін д е о л ар ды ң көбі
(түбірлер) жалаң түбір ретінде жұмсалмайды, тек
белгілі бір тұлғада ғана қолданылып, өздерімен
түбірлес сөздермен салыстыру арқылы аны қта-
лады. О сы лайш а, көптеген түбірлес сөздердің
бөлш ектеуге келмейтін, м ағы н алы қ ж ағы н ан
бәріне ұйытқы болған ең түпкі бөлшегін теори-
ялы қ тұрғы дан табуға болады. Бірақ олар осы
қ а л п ы н д а ( қ о с ы м ш а м о р ф е м а с ы з) қ а з ір г і
тілімізде жеке сөз ретінде қолданылмайды.
Мысалы:
*ан<аң-ғар=,аң-да=,аң-ды =,аң-ы р=, аң-қау
т.б.
* е л < е л -т і= ,е л -ік = ,е л -ір = , е л гезе к = , ел-
ж іре=, елп ету т.б.
* қ о р< қо р -ға= , қ о р -ы = , қор-ш а= , құр-са= ,
құрсау т.б.
*қай < қай -т= , қ а й -ы р = , қ ай -р а= , қ ай = қ ы ,
қайсар т.б.
Бұл - түбір морфемасын түбірлес создер па-
радигмасы б ойы нш а талдау әдісі. О сы лайш а
аны қталған түбірлер көбінесе қосымш алардың
пассивтенуінен “сүрленіп”, қазірде тек салыстыр-
малы-тарихи әдіс негізінде қалпына келтірілетін,
не теориялы қ жорамал ретінде белгіленетін та-
рихи түбірлерге айналған.
Д ем ек,
Достарыңызбен бөлісу:


title: екіншіден - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
|
Байланысты: kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksisекіншіден,
тарихи түбірлердің пайда
болуы сөз жасаудың морфологиялы қ тәсілінің
тууымен, яғн и , түркі тілдерінің жалғамалық (аг-
гл ю ти н ац и ял ы қ) таб и ғаты м ен бай лан ы сты .
Ж оғары да атап көрсеткеніміздей, бұл тәсіл тіл
дамуының ішкі заңды лы ғы нан келіп туған. Егер
ең алғаш қы түбірлер лексика-грамматикалық ка-
тегория ретінде дамымай, сол күйінде қалған бол-
са, тілдің одан әрі баюы мен жетілуі, сөздердің
әр алуан топтары, ұғымды білдірудің лексикалық
құралдарының қазіргідей байлы ғы болмаған бо-
лар еді. Соның нәтижесінде түркі тілдерінің негізгі
сөздік қоры ны ң сем антикалы қ көлемі мен сөз
топтары н көбейтуде ж әне ж аңа сөздер жасауға
негіз болған сем антикалы қ тәсіл арқылы түбір
сөздердің сөз тудыру мүмкіндігі кеңейе түсті. Тіл
дамуының келесі кезеңінде түркі тілдерінің тари-
хында маңызды роль атқарған синкретті түбірлер
мен лексика-грамм атикалы қ омонимдерді жасау
үшін бірбуынды түбірлерге жалғанатын омомор-
фты қосымш алардың орны на оған қарағанда,
күрделірек тұлғалар жалғану үрдісі қалыптаса ба-
стады. Себебі тіл дамуының лексика-грамматика-
лы қ мазмұнының күрделенуі, кеңеюі деривация-
л ы қ жүйе арқылы түрдің де кұрделенуін қажет
етті. Түбір сездер өздері беретін ұғы м ны ң ерек-
шелігі аш ы лған сайын ж аңа м ағы налы сөздерге
негіз болып, өлі түбірлер ретінде тарихи туынды
түбір құрамында қалып қоя берген. Бұл - түбір
сөздер дамуыны ң қажетті ш арты. Сонды қтан
қазіргі тілімізде жаңа сәздер жасауға ұйтқы бо-
латын көбінесе “өлі” түбірлер.
Үшіншіден,
түбір сөздердің дамуын тіліміздің
ды бы сты қ жүйесінің тарихи ©згерістерінен тыс
қарауға болмайды. Үндіевропа тілдерінде түркі
тілдерімен салыстырғанда, фузия құбылысының
жиі ұшырауын олардың жалғамалы емес табиға-
тымен түсіндіруге болса, бірақ түркі тілдерінде де
флективтіліктің элементтері кездеседі. Кейбір
ғалымдар “өлі” (көбіне бірбуынды) түбірлердің
құрамындағы түбір мен қосымшаның әбден кірігіп
қазір бөлуге келмейтін түбір сөз деп ұғынуы со-
ның нәтижесі деп қарайды. Э.В.Севортян жалға-
малы лы қ кезеңіне дейінгі (доагглютинативный
период) құрылым, ия, “сөзтудырушы ж үйе” деп
жалпы атап ©теді. Қ азақ тілінің сөз құрамында-
ғы тарихи ф онетикалы қ өзгерістерді зерттеу ба-
рысында Б.Сағынды құлы түркі тілдері флексия-
лы қ құрылым дәуірін басынан откізген деп тұжы-
рым жасайды. О ны ң дәлелі ретінде келтірілген
тілдік деректерді ішкі ф лексия қалдықтары деп
қарайды. Қазақ тіл білімінде бұл мәселенің проф.
Қ .Ж ұ б а н о в та н б астал аты н ы белгілі. Ғалы м
түркітанудағы бұл проблеманы агглютинациямен
сабақтас қарайды.
Қалай болғанда да, түбір құрылымының са-
палық озгеруіне, қалыптасуына әсер ететін фо-
|
|
|


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ 231
нетикалық құбылысгар ерекше көніі бөлуді қажет
етеді. Атап айтқанда, метатеза құбыдысы, белгіді
бір позициядадауыссыздыбыстардыңтүсіп қалуы
т.б. ф онетикалы қ құбылыстар, түбір құрамын
белгілі дәрежеде деформ ацияға ұшыратты. Мы-
салы:
сөз~сөйле, бағ~байла, сау~сақай, сойым~со- ғы м , аудар~ақтарт.6. Мұндай даму ерекш елік-
тері қазақ тілінің озімен ұялас-тектес жеке тілдер-
ден, тілдер тобынан ерекшелену, соның нәтиже-
сінде дербестену жолдары. Оны былай қо й ған -
да, қазақ тілінің фактілерін өзара салыстыру ар-
қылы қазақ тілінің өзінде мынадай дыбыс сәйке-
стіктерін айқындауға болады:
жаз~жай, бақ~бау, көр~көз, сый~сық, қызъиСқырмызы, қыз~қырқын т.б. Түбірдің морфонологиялық құрылымын тарихи
фонетикамен сабақтас зерттеген проф. М .Тома-
н о в бұл п р о ц е с т і б ы л а й ш а т ү с ін д ір е д і:
“Түбірлердің бірсыпырасы өздерінің бұры нғы
ды бы сты қ құрам ы н сақтап қапды да, ж аңа ды -
быстар негізінде жаңа варианттар қалыптасты.
Бірақ тіл элементтерінің даму процесінің нэти-
жесінде “ескі” мен “ж аң а” варианттар дербес
мәнге ие болды да, орны ғы п қалды ” .
Сонымен, қазіргі тілімізде коптеген создерді
біз ш артты түрдетүбір
соз деп қараймы з. Ш ын
мәнінде, олар - олі түбір мен қөсымш адан тұра-
тын тарихи туынды түбірлер. Ол диахронды қ
зерттеудің нәгижесінде анықталады.
Осы орайда негізінен бөлінбейтін етістік
түбірлер боп саналатын бұйрық рай тұлғасында-
ғы етістіктер ерекш е назар аударады. Ал, бұл
түбірлерді диахрондық тұрғыдан қарау олардың
кебінің құрамынан сөз тудырушы қосымш алар-
ды ажыратады. Бұл қосымш аларсыз ол түбірлер
жаңа сөз жасауға негіз бола алмайды. Демек, түркі
создерінің байырғы түбір морфемасы бір буын-
•ды болғанм ен, ж алғамалы лы қты ң нэтижесінде
оны ң, көбінесе, екібуы нды ға айналуы тұрақты
қ ұ б ы л ы с қ а а й н а л ғ а н . Б ір а қ е к і б у ы н д ы
түбірлердің қалыптасуын беріде болған құбылыс
деп қарауға болмайды. Түркі жазу ескерткіш -
терінің ішіндегі ең ежелгісі болып есептелетін
Енисей жазбаларын зерттеушілердің пікірі бой-
ынш а, осы жазбаларда екі буынды түбірлер де
белсенді қолданылған. Сондықтан тілдің тарихи
даму барысындағы коне құбылыс ретінде көпте-
ген тарихи туынды түбірлердің табиғаты н ай-
қы ндауға көмектесетін екібуынды түбірлердің
құрылымын синхрөндық та, диахрөндық тұрғы-
дан да зерттеудің мәні зөр.
Ал, өсындай деэтимөлөгизацияға ұшыраған
екі буынды түбір сөздерді талдаудың, өлардың
құрам ы ндағы “өлі” түбірлерді “тірілтудің” (ре-
көнструкция) жөлдары мен тәсілдері қандай?
Біріншіден, түбірдің ұзарып, ия мөрфөлөгия-
лық элементтерінің кіріккенін анықтау үшін, өның
жалаң, ежелгі вариантын табу қажет. Оны ескі-
түркі ескерткіш герінің м атериаідары нан, ескі-
түркілік қасиетін көбірек сақтаған алтай, чуваш
тілд ерін ен кездестірем із. М ы салы , ескігүр кі
сөздігінде
-са - (санау),
-қыд (қыдыр),
-м ақ (мақ-
та) т.б. деп қөлданы лған. Сөл сияқты қазіргі ал-
тай тілінде
-ит (итер),
-тоз (төзан),
-тақ (тақыр)
т.б. Чуваш тілінде
-қай (қайт),
-жал (жалын) т.б.
фактілер сақталған. Бұл тәсіл тіл білімінде


сырт- қы қалпына келтіру (реконструкция) тәсілі деп
аталады.
Осы сияқты ешқандай қөсымшасыз жеке сөз
ретінде қөлданылатын жалаң түбірлердің саны
ескерткіш терде де, реликтілік құбылыс ретінде
кейбір қазіргі тілдерде де көп емес. О ған себеп -
бұл жазбалардың өзі ежелгі уақытты бейнелеген
ескерткіш тер емес екендігі. Бұл ескерткіштердің
зерттелуіне үлкен үлес қөсқан ғалым С.Е.М алөв
ең ежелгі дегі саналаты н Енисей ж азбаіары н ы ң
өзін У -ғасы рға жатқызады. М азмұны ж ағы нан
басқалармен салы стырғанда, ең байырғы бөлып
саналатын Орхөн ескерткіш терінің өзі У ІІІ-ш і
ғасы рға жатады. Қазіргі тіліміздегі бір буынды
түбірлер сәл ф өнетикалы қ айырмаш ылығы бөл-
маса, ескерткішгерде сол күйінде кездеседі. Мұның
өзі түбір сөздердің мөрфөлөгиялық, фөнетикалық,
сем антикалы қ ы ң ғай дағы әзгерістері негізінен
Енисей, Орхөн, ұйғы р ескерткіш терінің жазылу
кезеңіне дейін бөлғаны н көрсетеді. Көбінесе, ес-
керткіш тер тілінде түбір екі тұлғасы нда да (еш
қөсы м ш асы з, қарапайы м ежелгі түрі, қөсымш а
ж алғанған жаңа түрі) берілген:
са- “санау ”,
сан - “сан ”,
сана - “санау” ба- “байлау ”, бан - “байлан ”, ө - “ойлау", ог - “о й ” т.б. Бұл екі ф өрм аны ң
біразға шейін қатар қөлданылғанын керсетеді.
Екіншіден, өсы өрайда “өлі” түбірлерді анық-
таудан да өған ж алғанған қөсымш аларды айыру
әлдеқайда жеңілірек. Я ғни, мұндай түбірлерді тек
өздеріне ұқсас сөздердің құрылымы бөйынша өр-
тақ сөз тудырушы мөдельдерін салыстырып теө-
риялы қ жөлмен ғана қалпына келтіруге бөлады.
Ол үшін кез келген үлгідегі, сөл арқылы жасал-
ған екі буынды түбір құрамынан өзара ұқсас, тектес
әрі мағыналас грамматикалық тұлғалар түбір мен
тұлға жалғасқан жігінен бөліп алынады. Бұл әдіс
тіл білімінде


title: морфемасы бойынша талдау (по- - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
232
СӨЗЖАСАМ
есір-, жасыр-, кідір-, қүтыр-, асыр-, қашыр-, бітір-,
көшір-
деген екі буынды етістіктердің құрам ы -
нан осы грамматикалық көрсеткіштің өзін бөліп
алсақ,
ас-, қаш-, біт-, кеіи-
деген дербес түбірлер-
мен бір қатарда
*ай~, *-ау~, *ес~, *жас, *кід, *қүт,
түбірлерінің де сөз тудыруға қатысып оты рға-
нын көреміз. Айырмашылығы - бірінші топтағы
түбірлер жеке-дара қолданылады да, екінші топ-
тағы лар ондай дербестігінен айрылған, м ағы на-
сы біз үшін бүгінде түсініксіз. Бұдан ш ы ғаты н
қоры тынды: бұл жай бір үлгі бойы нш а ж асала-
ты н туынды түбірлердің құрам ы ндағы дербес
түбірлер секілді “өлі” түбірлер де бір кезде дер-
бес сөз болғанды ғы нан дерек береді. Осылайша
тілдік деректерді тәптіштеп тексере келіп, олар-
ды туыстас тілдердің және жазба ескерткіштерінің
материалдарымен салғастырып, саралау барысын-
да жоғарыдағы екі әдіспен сабақтас үшінші тәсіл
пайдаланылады.
Олтүбір морфемасы бойынша
немесе бір түбірлес создердітоіггап
талдау әдісі.
Осылай зерттеудің нәтижесінде біз “ол і” түбір
деп санайтын элементтер туыстас тілдер мен жазба
ескерткіш терді былай қойғанд а, ана тіліміздің
ө зін д е, түбірлес сөзд ерд ің қ ұ р ам ы н д а ом ір
сүретіндігін аңғарам ы з. Бұл тіл білімінде
ішкі
қалпы на
келтіру (внутренняя реконструкция)
тәсілі
деп аталады. Бұл тәсілдің там аш а үлгісін
академик Ә.Т.Қайдаровтың қазақ тіліндегі бірбу-
ынды түбірлерді зерттеуге арналған еңбегінен
көруге болады. Мысалы:
күрға, қүрғақ, күрлық,
қүрма, қүртт.Ь.
туынды түбірлері “
қүр
” байыр-
ғы түбірінен тарағанды ғы н олардың арасында-
ғы м а ғ ы н а л ы қ б а й л а н ы с д ә л е л д е й д і. Бұл
пікірімізді салыстырмалы-тарихи зертгеу күшейте
түседі. М .Қаш қари сөздігінде:
кұрыды т он (
киім
кепті) ескі озбек тілінде:
күры - “к еб у ’\
татар
тілінде:
қору - “кебу
”;азербайж ан тілінде:
гуру -
“күрғақ ”т.с.с.
Немесе,
қарғы-, қарма-, қарпы-,
қарғын, қарқын
түбір сөздерінің м ағы налы қ ор-
тақтықтары дау туғызбайды. Осы қатар арқылы
теориялы қ тұрғы дан ажыратылып оты рған
қар
түбірі қазіргі тілімізде дербес қолданы лм аған-
мен, яғн и түбір болм ағанм ен, орта ғасырда ол
қасиетінің болғаны н М .Қаш қари сөздігінің ма-
териалы дәлелдейді:
Сув арықтан қар-ды.
Тілімізде мұндай мысалдарды тізіп айта бе-
руге болады. Бірақ осы келтірілген дәлелдердің
өзі тіл деректерін осылайш а салы сты ра-салғас-
тыра қараудың нәтижесінде қазірде түбір деп та-
нылы п жүрген түбірлердің құрам ы нан “ө л і”
түбірлерді табуға болатынын көрсетеді. Олай бол-
са, әрі қарай бөлшектеуге келмейтін, туынды сөз
жасауға м ағы налы қ ж ағы нан ұйытқы болған
осындай түбірлерді тарихи туынды соз ретінде
ғана түбір деп тану тіл заңды лы ғы на сай келе
ме? Тіліміздің даму заңдылығын үйрету процесінің
практикалық мәніне нұқсан келтірмей ме?
Синхрондық тұрғыдан жеке тұрғанда, сөздік
қабілетке ие бола алмайтын, тек түбірлес сөздердің
құрамында ғана кездесетін, қосымшасыз мағына
бере алмайтын түбірлерді тарихи категория реті-
нде қарау тілдің табиғатына қайшы келмейді. Ал,
осындай түбірлердің статусын тарихи тұрғыдан
жеке сөз, туынды сөз жасауға негіз болған дербес
түбір, морфологиялық құрамы айқын тілдік бірлік
деп анықтауға болады. Олай болса, қазақ тілінде
түбір атаулының бәрін
ілкі түбіржәне негізгі түбір
деп екі топқа бөліп қараған жөн секілді. Қазақ
тіл біліміндегі аға ғалымдарымызды ң пікірлері
де осыған саяды. Ілкі түбірлерге мағынасы әртүрлі
дәрежеде күңгірттенген “ өлі” түбірлер жатса,
негізгі түбірлерге м ағы насы айқы н, әрі дербес,
базистік лексиканы құрайтын тірі түбірлер жата-
ды. Мысалы: ^гдеген сөз орта ғасырда өмір сүрген
Ахмет Ю гнекидің еңбегінде “ Біреудің артынан
ілесу” мағынасында жеке қолданылған.
Бұл сөз қазақ тілінде уздтүрінде жұмсалады.
Екеуі де қазақ тілі үшін түбір сөздер. Бірақ ма-
ғы на ж әне дербестігіне байланысты бірінші (уз)
ілкі түбір де, екінш ісі
(үза) -
негізгі түбір.
¥з -
тұлғасы қазақ тіліндегіузд
узьшсоздерінің жа-
салуына бір заманда негіз болса да, қазір ол біржо-
лата ұмыты лған. Ал,
үза -
түбірін негізгі түбір
деп атауымыздың себебі - ол бірнеше
(үзар-, үзат,
ү з а қ
т.б.) ж аңа сөздердің жасалуына негіз болып
тұр. Бір айта кететін жай: бір тіл үшін ілкі “өлі”
түбір болып саналатын сөз екінші бір тіл үшін
негізгі түбір қатары нда тұруы мүмкін. Мысалы,
ж оғарыда аталған
-ит=
түбірі қазақ тілі үшін
“өлі” түбір болғанымен, хакас тілінде [ХРС], якут
тілінде - [ЯРС] дербес қолданы латы н негізгі
түбірлер.
Сол хакас тілінде
іт -
түбірінен пайда бол-
ған
іттір
- (“заставить толкнуть, оттолкнуть”)
сөзі екінші дәрежелі түбір болып саналады.
Ит -
түбірінің бір заманғы дербес сөз екендігіне көзіміз
жеткенімен кейін, қазақ тілінің өзіндегі
итін7,
итіңде, итпе-
(бұйда жібіне іліп алып, асау түйені
жүргізіп үйрету үшін ж асалған ұшы екі аш а сы-
рықша) деген сөздерді түбірлес сөздер деп тануға
болады. Бір қы зы ғы :
ит
- түбірі XI ғасырдағы
Махмұд Қаш қари “Д иваны нда” жеке-дара қол-
данылып
оі апі Ші
“он его толкал” [М К], одан
итін-,
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=309#Олтүбір_морфемасы_бойынша_немесе_бір_түбірлес_создердітоіггап_талдау_әдісі.


title: Үнді дауыссыз дыбыстар - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
1.3.2.3. Үнді дауыссыз дыбыстар Қазақ тіліндегі үнді дауыссыз дыбыстардың
құрамы төмендегідей: М, Н, Ң, Р, Л, Й, У. Бұлар
қазақ тіліне тән төл дауыссыз дыбыстардың қата-
рына жатады. Үнді дауыссыз дыбыстардың бэріне
ортақ белгі - дауыстың мол қатысуы. Басқаш а
айтқанда, үнді дауыссыз дыбыстардың жасалу-
ына дауыс желбезегі мол қатысады, мол тербе-
леді. Үнді дауыссыздарды ұйыстырып отыратын
бірегей белгі осы болып табылады.
М дауыссыз дыбысы Жасалымы: 1. М дауыссыз дыбысы қос ерін арқылы
жасалады. Ж асалу орнына қарай ерін-ерінді да-
уыссыз болып табылады.
2. М дауыссыз дыбысы қос (астыңғы және
үстіңгі) еріннің тоғысуы арқылы жасалады. Ж а-
салу тәсіліне қарай тоғы сыңқы дауыссыз дыбыс
болып табылады.
3. М дауыссыз дыбысын айтқанда дауыс
желбезегі мол тербеледі, яғни мол қатысады. Да-
уыс қатысына қарай үнді (тербелімді) дауыссыз
дыбыс болып табылады.
Жасалым белгілері: ерін, тоғы сы ңқы , үнді
дауыссыз дыбыс.
Н дауыссыз дыбысы Жасалымы: 1. Н дауыссыз дыбысы тілдің ұшы мен күрек
тіс-қы зы л иектің шегарасы арқылы жасалады.
Ж асалу орны на қарай тіл ұшы дауыссыз болып
табылады.
2. Н дауыссыз дыбысы тіл ұш ыны ң күрек
тіс-қы зы л иек ш егарасымен тоғысуы арқылы
жасалады. Жасалу тәсіліне қарай тоғысыңқы да-
уыссыз дыбыс болып табылады.
3. Н дауыссыз дыбысын айтқанда дауыс
желбезегі мол тербеледі, яғни мол қатысады. Да-
уыс қатысына қарай үнді (тербелімді) дауыссыз
дыбыс болып табылады.
Жасалым белгілері: тіл ұшы, тоғы сы ң қы ,’
үнді дауыссыз дыбыс.
Ң дауыссыз дыбысы Жасалымы: 1.
Ң дауыссыз дыбысы тіл арты мен тілшік
арқылы жасалады. Жасалу орнына қарай тілшік
дауыссыз болып табылады.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=30#Жасалым_белгілері:_ерін,_тоғы_сы_ңқы_,_үнді_дауыссыз_дыбыс._Н_дауыссыз_дыбысы_Жасалымы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=30#Жасалым_белгілері:_тіл_ұшы,_тоғы_сы_ң_қы_,’_үнді_дауыссыз_дыбыс._Ң_дауыссыз_дыбысы_Жасалымы


title: ш7?/л-тәрізді - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
ш7?/л-тәрізді
етіс формалары жасалып тұрса,
СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ СА.ТТАСЫ
233
одан әлдеқайда көне Тұрфан өлкесінен табылған
манихей мазмұнды ұйғыр ескерткіштері тілінде
=// - негізінде пайда болған
=ііаг-
тұлғасы қол-
дан ы лған. О сы ған қарап,м/?7 -ж э н е
ит ер= е
ті-
стіктерінін бірінен бірі дамуын сонау ерте за-
м анны ң өзінде-ақ басталған тарихи құбылыс
екенін байқауға болады.
Сол сияқты қазақ тіліндегі
жылжы= жылы,
ж ылға, ж ы лы с=
т.б. сөздердің құрам ы нда кез-
десіп, жалпы ортақ м ағы насы түсінікті болға-
нымен жеке қолданыла алмайтын
*жыл
түбірі
хакас тілінде
-чыл
[ХРС] якут тілінде
сыыл
[ЯРС]
жеке қолданылып жүрген негізгі түбір сөздер.
Я ғн и , “өлі түбір” деген ұғы м , “тарихи ту-
ынды” деген атауларда салыстырмалы түрде шарт-
ты лы қ бар. О сы ған орай жалпы түркі тілдері
бойынш а бұл тәрізді тарихи туынды түбірлердің
құрам ы ндағы “олі” түбірлердің саны мен сапа-
сы біркелкі болмауы заңды.
Өлі түбір мәселесінің мәнін осыдан жарты
ғасыр бұрын (1936ж.) қазақтілі тарихи грамма-
ти касы ны ң негізін салушы проф. Қ .Ж ұбанов
мектеп мұғалімі Ж анғазы Ж олаевқа ж азған ха-
тында нақты түсіндіріп берген. Ол 1958 ж. “ Қазақ
тілі мен әдебиеті” журналыны ң 2-ші нөмірінде
ж арияланған: “ ...Өлі қосымш а, өлі түбір V кла-
сқа ауыр соғаты н сияқты ” , - депсіз. Сенбеймін.
М еңінше, V класқа түбір мен қосымшаны оқыт-
пасаң бала тұрып,
ұят, оян
деген сөздердің түбірі
қайсысы деп сұраса, не дейсің?
Үят
тұтас түбір
д есең ,
ұ ял
б олғанда, /я-ны ң орнын
л - , оян
бол-
ғанда
-т
келіп я-ны ң орнын қалай алды демей
ме? Сонда,
ұят-тып
түбірі өлі
ұя; т-
есім жасау-
шы (
киіт , кұры-т
сияқты ) өлі қосымш а;
оят-
тың түбірі - олі
оя;
мұндағы
-т кара-т
деген-
дегі сияқты өзгелік етістің тірі қосы м ш асы деп
іиыныңды айтқан оңай емес пе?” .
Бұл пікірдің түркітану саласы ны ң кейінгі
жетістіктеріне бастау болған Ж .Д ени, В.В.Рад-
ловтардың түбір құрылымына қатысты пікірле-
рімен ұштасып жатқанын байқау қиын емес.
Шын мәнінде, “түбір” ұғымына статикалық
сипат тэн болғаны мен, түбірдің одан арғы даму
барысын көрсететін аясы - сөзжасамның негізгі
арқауы ретінде ол динамикалық категорияға ай-
налады.
Түбірлердің синхрондық тұрғыдан семанти-
касы ны ң сақталып қалуы көп ж ағдайда созжа-
самдық модельдер арқылы туған деривациялы қ
м ағы н ам ен ты ғы з байланы сты . С о н д ы қ тан
түбірдің табиғаты н тануды одан әрі жетілдіру
жұмысы м орф ем алы қ талдау негізінде және
сөзжасамдық модельдер жүйесінің қызметімен
сәйкес қарастырылады.
С ебебі, тіл ім ізд е с и н х р о н д ы қ тұ р ғы д ан
түбірлік қызметгегі сөздердің диахрондық тұрғы-
дан созжасаммен тығыз байланысты екенін дәлел-
дейтін тілдік деректер жетерлік. М ысалы, қазақ
тілінде озінің конелігімен козге түсетін
-т -
мо-
делі бойынша көптеген екі буынды етістік жасал-
ғ ан. Басқа модельдерге қарағанда мұны көне деу-
ге себеп - оны ң етістік жасауға негіз болған
түбірлердің көпш ілігіне әбден “байланы п” , оны
“өлі” түбірге айналды ры п жіберуінде. М ысалы:
*ай<айт, *ар<арт~, *бөр < борт-, *жор<жорт~,
* к а й < к а й т -, * к е р < к е р т - т .б .
О с ы н д а ғ ы
түбірлердің бэрі де қазақ тілі үшін өлі элементке
айналған. Ж эне барлы қ грамматикада да сөлай
деп есептелінеді. Бірақ жоғарыда келтірілген мы-
салдардағыдай бұлардың өлі түбірге айналуы тек
қазақтілінің ғана немесе сөл сияқты кейбір түркі
тілдерінің ғана басы ндағы жағдай бөлуы ықти-
мал. Олай дейтін себебім із: өсы түбірлердің
кәпш ілігі-ақ, атап айтқанда,
*ай~, *жор~, *қай-,
*кер- т.б.
жазба ескерткіш тері мен кейбір жеке
түркі тілдерінде жеке-дара қөлданылып келе жат-
қандығы. Мэселен, қазақтілш ілерінің бөлшекте-
уге келмейтін, біртұтас түбір деп жүрген
айт-
сөзі ж өғары дағы модель бойы нш а диахрондық
тұрғы дан
ай-
ж эне
-т -
тұлғасы нан тұратын ту-
ынды түбір екендігі түркітануш ылар тарапынан
әлдеқаш ан дәлелденген. Атап айтқанда, ол түбір
XI ғасырдың белгілі ескерткіші “ Құдатғу-білікте”:
“ говоригь, рассказывать, разъяснять, толковать”
мағынасында жиі қолданылғаны мэлім.
Осы сияқты құрамынан “өлі” түбірлерді ар-
шып алуға болатын тарихи туынды түбірлердің
табиғаты н, немесе орыс тід біліміндегі “байлау-
л ы ” түбірлердің ( “связанны е кор н и ”, яғн и жал-
ғанған қосымшалардан тыс қолданылмайтын, со-
нымен әбден “байланған”) құрылымын анықтау-
да түбір морфемадан гөрі қөсымш а мөрфеманың
көмегі ерекше екендігі байқалады. Тілдің даму
барысында қөсымш аның түбірден ажыратуға кел-
мейтіндей кірігіп, жаңа қөсымшаның сөның үстіне
жалғануын В.В.Радлөв гиперагглю тинация деп
атаса, өны өрыс тіл білімінде Винокур Г.О.
бай-
лаулы түбірлер(
негіздер) деп, Н.А.Баскаков сөзжа-
самның “тұрып қалған тұлғалары ” (“застывшие
фөрмы слөвөобразования”) деп атаған.
Осы бағы ттағы тарихи грамматика ілімінің
қол жеткен табыстары негізінде.жт;=
жан=, жал=
текгес қазіргі тіліміздегі түбір сөздердің де құра-
мын жіктеуге бөлатынын Б.М.Ю нусалиев те атап
234
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
СӨЗЖАСАМ көрсетеді. Бірақ галымдардың бәрі бірдей СГС
құрылымды түбірдің соңғы дауыссыз дыбысын
қосалқы деп есептемейді. Атап айтқанда,
кел-кст, жаз-жай, жой-жоқ т.б. осы сияқты түбірлерде соң-
ғы дыбысты жалпы мағынаны жіктей түсетін ішкі
флексияның корсеткіші грамматикалық емес, лек-
сикаіандырушы қызмет атқарушы тұлға, модифи-
кашіялық корсеткіш т.б. түрінде сипаттапады.
Осыған орай Г.И .Рам стедт, В.А .Котвич,
А .Зайончковский, Б.М .Ю нусалиев, Ә.Т.Қайда-
ров т.б. зерттеушілер Н .А .Баскаковты ң түркі
тілдеріндегі байы рғы түбірдің негізгі түрі деп
санайтын СГС түрін тарихи туынды тұлға деп
қарайды. Ж оғары да көрсетілгендей, С ГС -ты ң
құрамынан ажыратылатын түбір морфема қүры-
лымы қарапайым болғанымен, дыбыстардың жай
тіркесі емес, олар ерте кезеңде белгілібір лекси-
калық м ағы наға ие болған, бірақ семантикалық,
дыбыстық, морфологиялық озгерістер нәтижесін-
де түрленіп, этимологиясы көмескіленген көне
де тарихи категория. Осыған сәйкес олардың кобі
қазірде жорамал элемент, немесе “өлі түбір” ре-
тінде танылады.
Тек қана түркі тілдерінде ғана емес, басқа
да коптеген тілдерде бұйрық рай тұлғасы ндағы
етістіктер негізінен бөлінбейтін түбірлер болып
саналады. Сонды қтан да бұрыннан келе жатқан
дәстүр бойы нш а бұйры қ райдың 2-ші ж ақ, же-
кеше формасы етістіктің негізі боп есептеледі.
Бірақ қазақ тілінде бұйры қ рай категория-
сын тудыратын модельдер сонымен қатар мына-
дай да мағыналар береді: әрекет-қимылдың қар-
қы н ды лы ғы , жиілігі, ұзақты ғы , қайталануы,
үздіксіздігі, ортақты ғы , коптігі, өзара қарым-
қатынасы, үлкейту-кішірейткіш мағыналары т.б.
М ұның барлы ғы етістікке ға н а тә н мағыналар.
С ө н д ы қтан бұл етістіктерд ің құ р ам ы н д ағы
жұрнақтар көп ж ағдайда тарихи тұрғы дан сөз
тудырушы қызмет атқарады. Сөзжасамдықтұлға-
лар ретінде өны тек қана мөрфемапы қ талдау
арқылы диахрөнды қ тұрғы дан ғана аны қтауға
бөлады. Оны нақты түрде қазақ тіліндегі етістік-
тердің императив тұлғасы ндағы 35 мөдель бөй-
ынша кәрсетуге бөлады.
2.6.1 Тарихи туынды етістіктердін
созтудырушы модельдері
-а-, -е-: ай < айа= ; бал<бала=; бөк<бөге=,
бөл<бөле, ел<еле= , бұл <бұла=, ұз-ұза= , жар-
ж ара=, тап-тапа= , тақ -тақ а= , тар=тара, төн-
төна=, күз-күзе= , өр-өра= , өт-өта= , түз-түзе=,
түл-түле= т.б. Т үркөлөгиялы қ әдебиетте
-а /-е қөсымшасы етістік жасауда ең бір ежелгі, өнімсіз
фөрма ретінде қаралады. Ол, негізінен іс-әре-
кеттің, прөцестің атауын, нәтижесін, өрнын, ба-
ғытын, құралын білдіретін есімдерден етістік ту-
і ы зы п , е тіс тік тің қ а р қ ы н ы м ен ж и іл ігін ің
көрсеткіші ретінде қөлдыналады. Қазақ тілінде
бұл - онімсіз аф ф икс. Ол арқылы ж асалған 69
тарихи туынды түбірдің 60-ы “өлі” түбір мен өсы
а ф ф и к с т е н т ұ р а д ы . Бұл о сы ф о р м а н ы ң
өнімсіздігін ғана емес, өткендегі белсенділігін де
көрсететін дерек.
Түркітануда бұл жұрнақтың статусы жөнінде
біркелкі көзқарас жоқ. М ысалы, Севортян, Ле-
витская
-а /-е ж эне
-л а /-л е корсеткіш терінің та-
рихи тұрғы дан сабақтасты ғы н корсетсе, Г.Рам-
стедт, Н.А.Баскаков, Л.Харитөнөвт.б.
-а /- е тұлға-
сын
-л а /-л е тұлғасы нан дам ы ған деп қарайды.
Түркітануда -а/-е а ф ф и к с ін -д:<з,/-А:сформасымен
салыстырып қарайтын да пікір бар. Я ғн и , Э.Се-
вортянны ң пікірінш е гуттуралды қосымш алар
ежелгі ф онетикалы қ күйді керсетеді:
ан-ған; ай- ғай; ы-қы;/ / -ғы, а-қаі.Ъ. Ал Көтвич
-а /-е жұрна-
ғын элі бітпеген іс-әрекетті білдіретін д - көмекші
етістігімен байланы стырса, Д .М .Н асилөв өны
белгілі бір есімдер класын етістіктер класына ауыс-
ты р а ты н , я ғ н и “ е т іс т ік ” белгін і көр сететін
көрсегкіш деп қарайды.
Бірақ, -д/-еаф ф и ксін ің генезисі туралы мәсе-
лені аш ы қ қатды ры п, өны ң ежелгілігін бэрі де
мөйындайды. Түркі тілдерінің ең ежелгі жазбала-
ры енисей ескерткіш терін зерттеген И.А.Батма-
нөв, З.В .Бабуш кин, Г.Ф.Арагачи де енисеикада
қөлданылып, өны күні бүгінге дейін жеткен үш
аффикстің бірі ретінде
-а/-е жұрнағын көрсетеді.
-ай/-ей: қақ-қақай=, қоқ-қоқай=, тыр-тырай=, шоқ-шоқай=, құт-құтай=, сақ-сақай=, сер-серей=, сор-сорай=, сіл-сілей= т.б.
Біздің өйы м ы зш а,
-ай /-ей ж ұрнағы н эбден
пассивтенген деп қарауға бөлмайды. Бұл қөсым-
шалы түбірлердің тарихи туынды бөлуына эсер
еткен қөсымш а мөрфема емес, түбірдің қазіргі
тілімізде семантикасыны ң күңгірттенуі. Қөсым-
ша мөрфемасыз дербестігін жөйып, жеке сөз бөлу
қабілетінен айыры лған бұл түбір мөрфемаларды
іш кі р е к ө н с тр у к ц и я ар қы л ы түбірлес басқа
сөздердің құрамынан да тауып, теөриялық тұрғы-
дан жөрамал түріндегі өртақ түбірін табуға бөла-
ды. Мысалы:
*сақ<сақай. Сақ түбірі - қазақ тілінің өзінде қөлданыла-
ты н саудеген дербес сөздің ф өнетикалы қ вари-
анты. Қ ы пш ақ тілдеріне тән
-у мен өғы з, қар-


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ 235
лы қ тілдеріне тән сөз аяғында келетін -ғды б ы с-
тарының сәйкестігі негізінде пайда болған
с а ғ // -сй,/с//сй,>7варианттарының біреуі (
сау-сауық-са -
уы ғу, саушылык т.б.), қазақ тіті үшін дербес те,
екінш ісі (
сақ-сақай) - өлі түбірге айналы п, дер-
бестігін жоғалтқан.
Басқа да жұрнақтар секілді бұл тұлғада да
вариантты лы қ бар. С онды қтан, оны ң генезисі
туралы ғалымдарда ортақ пікір жоқ. М ысалы,
Рамстедт, Харитонов, Брокельман бұл модельді
а&-аі деп қараса, Дени - дя/,
-даі<аі деп қарай-
ды. Котвич -д/тұлғасы н оптативті - потенциал-
ды негіздер тудыратын ерекше ж ұрнақ деп есеп-
тейді.
-а л /-е л : ж өт-ж өтел=, кен-кенел= , ка қ- қақал=, ом-омал=, шаш-шашал = т.б.
Қазембек оны э
л = “ бы ть” , “становиться”
етістігімен байланыстырса, Д ени, Харитонов,
Рамстедт оны
-ы ла а /-ла а /т а а тұлғалары м ен
қатар қолданылады деп көрсетеді. Севортян
- а л / / - е л ж ұрнағы құрамды деген пікірде. В.Сереб-
р е н н и к о в
- л көп қ а й т а л а н а т ы н қ и м ы л д ы
білдіретін көрсеткіш деп қарайды.
-ар//-ер//-р\ Қ азақ гіліндегі осы модель арқылы жасал-
ған 34 императив тұлғалы етістіктің 17-сі диах-
рониялық тұрғыдан осы жұрнак пен “өлі” түбірге
жіктеледі. М ы салы
:без-безер=, доғ-доғар=, ит- итер=, кез-кезер=, көт-котер=, қап-қабар=, қас- қасар=, қоп-қопар=, саз-сазар=, ұз-үзар= , үд- үдер=;т.б. О лардың кейбірінің қ ұр ам ы н д ағы “ о л і”
түбірлерді ескерткіштерден, кейбір қазіргі тіддерде
сақталып қалған тілдік деректерден табуға бол-
са, ал кейбір түбірлер жалаң күйінде еш жерде
кездеспейді. М ысалы, *шитүбірі “итеру” мағы-
'насынЯй орхон ескерткіш терінде қазіргі алтай
тілінде кездессе (О РС ),
котер етістігінің жалаң
ф ормасы якут тілінде сақталған. Сол сияқты
“ ұзар” м ағы насы н
*үз түбірінің о зі-ақ берген
т.с.с. Бір буынды бұл түбірлердің “ ұзаруы” -
тілдің одан әрі созжасамдық дамуыны ң нәти-
жесі. Бұрын етістік мағынасын түбір күйінде-ақ
берсе, енді белгілі бір қосы м ш а арқылы айқы -
нырақ көрсетеді. Бұл қосымшаларда “таза” им-
перативті мағы надан горі, тілдің етістік=есім
болып жіктеле бастаған кезеңіне сай туған етістік
тудырушы тұлғалардың мәні бар тәрізді. М ыса-
лы ,
без-безер, саз-сазар, кок-когер т.б. Бұлардың
ортақ мағынасы - белгілі бір затқа тән сапа, белгі.
Осындай етістіктердің тарихи құрылымын оның
мэнімен байланыстыра зерттеген А.Хасенованың
(Қалыбаева) аны қтауы нш а, олар объектінің бір
сападан екінш і сапаға отуін, екінш і бір түрге
ауысуын білдіреді.
Н .А .Б аскаков
-ар/-ер ж әне
-қар/-кер, - ғ а р / -гс/?жұрнақтарын бір қосы м ш аны ң әртүрлі ф о-
нетикалы қ варианттары деп қарайды. Батманов
эр (быть) етістігімен байланыстырады.
-а с //-е с //-с : Қазіргі қазақ тілінде бұл тұлға - толы қ ма-
ғыналы түбірлерге жалғанып, ортақ етістің грам-
матикалық м энін беретін соз озгертуші катего-
рия. Бірақ тілімізде құрамынан бұл жұрнақты
боліп алуға келмейтін етістіктер де бар. Мысалы:
ад-адас=, а л /ж /-а л ж а с = , ег-егес=, ж ар-ж арас= ,
күр-күрес=, тақ-тақас=, тал-талас= ұл-ұлас=, түг-
түгес=, ш ат-ш атас=. Бұл мысалдар “етістұлғасы
эуелде соз тудыру қызметін атқарған” деген пікірді
дәлелдей түседі.
О ны ң ежелгілігін корсеткен тағы бір жай -
осы модельде коптеген синкретизмдер кездеседі:
кецес, егес, күрес, талас т.б. Мысалы, қазақтілінде
тек қана есім мағынасында қолданылатын “ үлес”
созін алайық. М .Қ аш қари сөздігінде // “бөлу” ,
“тарату” дегенді білдіретін түбір етістік, ал
\1з= “бөлісу” мэнін білдіретін содан жасалған туынды
етісгік (М К).
Қазіргі алтай тілінде жоғарыдағы етістік түбір
де
(уле - бөлу) синкретикалық парлар да бар
(үлиш - бөлек;
үлиш - бөлісу). Орта түркі ескерткіштер-
інде де сөлай ұл жэне -
үл/иі= (А.Ибатов 1974,
225). Ал, қазақ тілінде осы сөздің етістік м ағы на-
сы тек ут7са?2//?=фөрмасында ғана беріледі.
Генезистік ж ағы нан бұл жұрнақ та құрамды
бөлуы мүмкін
(а етістік тудырушы ф өрма, ал
-с - и н тен си вті қ ө зға л ы с ты ң көрсеткіш і екені
белгілі).
-ба/-бе: ар-арба=, жал-жалма=, жөр-жөрме=,
көл-көлбе=, күр-күрме=, қар-қарма=, өң-өңба=,
сер-серме=, тер-тербе=, ш ыр-ш ырма= т.б.
Қазіргі қазақ тілінде етістік жасаудағы бұл
өнім сіз ж ұрн ақты ң ф ө н ети кал ы қ вариантгары
-м а/-м е, -па/-пе. -да//-де. ай -айда= , ал-алда=, аң-аңда= , бөз-
бөзда=, д эн -д эн д е= , ден-денде= , ж аз-ж азда= ,
маз-мазда=, мең-меңде=, тал-талда=, сыз-сызда=,
т.б. Ол - етістік жасаудағы ең өнімді мөдель
- л а / -леф өрмасы ны ң фөнетикалық варианты.
-жы//-жі: Осы мөдель арқылы жасалған етістік түбірлер
тіл ім ізд е с а н а у л ы -а қ . О ларды ң бәрі д е р л ік
тіліміздің дамуының қазіргі кезеңінде мөрфема-
лы қ талдауға көнбейді.


text:
СӨЗЖАСАМ
М ысалы: абы р-абы рж ы = , ал-алж ы = , жы л-
ж ы лж ы = , м ы -м ы ж ы = , рен -рен ж і= , уыл-уыл-
ж ы = , ы бы л-ы бы лж ы = т.б.
Ө зінің етістік тудырушы қы зметіне қарай
бұл тұлға
-сы /-сі, -ш ы /-ш і
ж ұрнақтары м ен бір
мәндес, сонор дауыссыздарға аяқталған түбірлер-
ге ж алғанаты н варианты.
Негізгі беретін м ағы насы - қим ы лды ң со-
зы лы ңқы лы ғы , үздіксіз қозғалыс.
-жи:
бақ-бақж и=, кір-кіржи=, қон-қонж и=,
қ ы л -қ ы л ж и = , қы р -қ ы р ж и = , ты р-ты рж и = , ыр-
ыржи т.б.
Бұл қосымш алы етістіктер көбіне еліктеуіш
сөздерден жасалған. Олардың түбір морфемасы-
ның ежелгілігі, өлі түбірлерге айналуы да, мүмкін;
содан болар.
- қ а //- к е //- ғ а //- г е .
Бұл м одель де қазіргі тілім ізд е ө н ім сіз
қосымш алар қатарына жатады. Осы қосымшалы
етістіктердің бәрі синхрондық тұрғьщан түбір боп
саналады. Ал диахрондық зерттеудің нәтижесін-
де ан ы қталған түбір м орфемасы ны ң м ағы насы
қазіргі тілде түсініксіз. М ысалы: б ай -б ай қа= ,
б ұ л -б ұ л ға = , б ү р -б ү р ке= , б ы л -б ы л ғ а= , ж ай-
ж айқа= , ж ал-ж алға=, ж ас-ж асқа=, жор-жорге=,
ж ы р -ж ы р ға = , қ а р -қ а р ғ а = , қ о р -қ о р ғ а = , құр-
қ ұ р ғ а = , м ез-м езге= , н ұ с-н ұ сқа= , сам -сам ға= ,
сүй-сүйке=, тал-талға=, тар-тарқа=, тол-толға=,
тір-тірке= , үй-үйке=, ш ай-ш айқа= , ш ы р-ш ы р-
қа= , ы р-ы рға= .
Қ азақ тілінде осы модель арқылы етістіктен
ж асалған көптеген есімдер де бар. М ысалы:қол-
колка, өп-өпке, кап-капка
(қазіргі қазақ тіліндегі
өкпе, какпа
сөзі тід дамуы барысындағы метате-
за құбылысының нәтижесі),
бәй-бэйге, жор-жор-
ға.
Ұ йғы р
т\я\нщдүй-үйка, күл-күлкә.
Бұлардың тілдің даму барысында етістік мәні
ж оғалған синкретикалық парлардың сыңары бо-
луы да мүмкін.
Рамстедт
-ға
қосымшасын “нағы з” етістіктің
м ағы насы н беретін тұлға деп қарайды . Осы
тұлғалы етістіктердің бәрінің сабақтас етістік бо-
луы осы п ік ір д і а й қ ы н д а й тү с е тін се к іл д і.
Л .С. Левитская да -/ся/-л:есөзтудырушы моделін
есімнен жасалған сабақты етістіктердің көрсеткіші
деп қарап, сонор дыбыстардан кейін
-а/%а
бо-
лып өзгеріске ұшыраған деп жорамалдайды. Оған
мынадай фактілерді келтіреді:
Ьиіа -
’м еш ать’ /
түркм .,
ЬиІ]а -
махать рукой /н о ға й /,
іга -
‘качать’
/түркм ./,
іца -
‘шевелить’, /қ ы р ғ ./. Осы пікірді
Б.М .Ю нусалиев те қостап, қазіргі бурят-монғол
тілдерінен фактілер келтіреді. Бұл тілдерде салт
етістіктерге
-а
тұлғасы ж алғанады да, сабақты
етістіктерге
-ға
түрі жалғанады. Мысалы:
һун-га
- сайлау, һун-а - сайлану; сун-у - тартылу, сун-га
- тарту.
М ұның қалдықтары кейбір түркі тілде-
рінде де сақталған. Мысалы, қырғыз, қазақтідде-
ріндегі
тара-тарка=, коры-корға=, тай-тайка=,
ш ай-шайка=, т.б.
Бірақ бұл варианттардың ма-
ғы налы қ ерекшеліктері жоқ. Кейде бір варианты
бір тілде, екіншісі басқа тілде сақталып қалады.
М ысалы, қазақ, қы рғы з тілдерінде:
тал=
(талып
қалу), алтай тілінде -
талға=.
Немесе, қазақ, ал-
тай т.б. тілдеріндегі еле= етістігі қы рғы з тілінде
- елге=түрінде қолданылады.
Сол сияқты қазақ тіліндегі
оян=, оят=
им-
перативтерін ескі өзбек тіліндегі
ой-ған=, ой-ғат=
варианттарымен салыстыруға болады.
Севортян
-га/-гы
аффиксін
-а
мен
-ы
көрсет-
кішімен байланы стырып оны ң неғұрлым ф оне-
тикасын көне қалпы болуы мүмкін десе,
-а
және
-га
көрсеткіштерінің ж алғасты ғы на К.Фой және
Г.Рамстедт арнайы түрде коңіл аударған, екеуін
біртұтас форманың тарихи баспалдақтары ретінде
алып қараған.
В .В .Р ад лов
- к а / - к е
ж ұ р н а ғ ы н ы ң тү р к і
тілдерінің ш ы ғы с топтарында XI ғ. дейін онімді
болғаны н корсетеді. П .М .М елиоранский де оны
енімсіз қосымшалар қатарына қосады.
-
к а й /- к е й
: а ң -а ң қ а й = , е ң -е ң к е й = , қ а ң -
қаңқай=, шал-ш алқай=, ұл-ұлғай=, қай-қайқай=
қал-қалқай=, қас-қасқай=, қи= қи қай = , мар-мар-
қа й = , то ң -то ң қ ай = т.б. Осы қатардағы етістік-
тердің құрам ы ндағы қосы м ш а морфемалар им-
перативтік м ағы на емес, етістік тудырушылық
қызмет атқарып тұр.
М азмұны ж ағы нан -
ай/-ей
етістік тудырушы
моделіне ж ақы н бұл ж ұрнақты соның бір түрі
деп қарастыруға болады.
-кар//-кер\
ай-айқар=, аң-аңғар=, ат-атқар=,
жет-жеткер=, құт-құтқар=, үл-үлгер=, ес-ескер=,
ком-комкер=, оз-озгер=, төң-тоңкер=, ұй-ұйғар=
т.б.
Бұл -а р /-е р моделіне ұқсас соз тудырушы
тұлғадеп қарастырылады.
-
к и / / - к и :
д о ң -д о ң к и = , қ а л -қ а л қ и = , қас-
қасқи=, қи-қиқи= , кей-кейки=, маң-маңқи=, өң-
оң к и = , таң -таң қ и = , тең -тең ки = , ты ң -ты ң қи = ,
ш оң -ш оң қи = т.б.
Бұл ж ұрнақ негізінен еліктеуіш түбірлерге
жалғаны п, бір нәрсеге ұқсату мәнін береді.
-кы//-кі:
аң-аңқы = , бал-балқы=, бүр-бүркі=,
б ы л -б ы л қ ы = , б үр -б ү ркі= , зы р -зы р қ ы = , кер-
кергі=, кол-көлкі=, кіл-кілкі=, қар-қарғы =, қал-
|


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІІПҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІІПҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ
237
қалқы = , қ аң -қаң ғы = , м өң-м өңкі=, мүл-мүлгі=,
м үң -м үң кі= , м ы з-м ы зғы = , о р -о р ғы = , сар-сар-
қ ы = , са ң -с а ң ғы = , тол-толқы = , ш ал-ш алқы = ,
ш үл-ш ұлғы = , ш үй-ш үйгі=, ш ы л -ш ы л ғы = , үң-
ү ң гі= , ы р -ы р ғ ы = , ы т -ы тқ ы = , ір -ір к і= , т.б.
Етістік түбірлер құрамында л екси калан ған бұл
ж ұрнақтарды ж оғары да талданған
-қ а /-к е
мо-
делінің дыбыстық түрі деп қарастыруға негіз бар.
-қы р//-кір, -ғы р//-гір\
а-ақы р = , аз-азғы р = ,
ба-бақы р= , ж аз-ж азғы р= , ж аң-ж аң ғы р= , жым-
ж ы м қы р = , қ а й -қ а й ғы р = , қ а ң -қ а н ғ ы р = , қы м-
қы м қы р=, м ы ң-м ы ңғы р= , ос-осқы р=, пыс-пы-
с қ ы р = , ш а -ш а қ ы р = , ш ы ж -ш ы ж ғ ы р = , үш -
үш кір=, ы с-ы сқы р= т.б.
Осы қатардағы етістіктердің дені еліктеуіш
түбірлерден жасалған. М ағыналық ж ағынан бұл
сөздердің бәрі бір семантикалы қ топқа жатады.
Сонымен қатар бұл қосымшаның еліктеуіш емес,
басқа да мағыналы көне, олі түбірлерге ж алған-
ғанын кореміз. Мысалы:
азғыр=, жазғыр=, жаң-
ғыр=, қаңғыр=.
Дегенмен, ш ы ғу төркіні ж ағы -
нан еліктеуіш түбірлерге ж алғануы бұры ны рақ
тәрізді. Себебі, өлі түбірлерге басқа да қосы м -
шалар ж алғаны п, түбірлес сөздер туады. М ыса-
лы:
жаң-а, қаң-тар=, қаң-сы=, аз-ғын, қылі-та=
т.б.
Ал, еліктеуіш түбірлердің біреуіне де осы
қосымшадан басқа тұлға жалғанбайды.
Қазіргі қазақ тілінде және басқа да түркі
тілдерінде
- л а /-л е
қосымш асы - етістік тудыру-
да күні бүгінге шейін ең өнімді тұлға.
М ысалы Л .Н .Х ари тонов сол тілде -
Іаа
қосымшасы арқылы кез-келген зат есімнен етістік
жасауға болады деп көрсетеді. -77ажұрнағы кең
мағы надағы етістіктің ұғы м ы натән мағыналар-
дың бэрін береді. Оның есім түбірге жалғануы
сол сөЗді етістік тобына ауыстырады. Оны синх-
рондық тұрғыдан да түбір морфемадан ажырату
еш қиы нды қ келтірмейді. Мысалы:
ау-ла=, бар-
ла=, би-ле=, жау-ла=т.6.
Сонымен қатар синхрондық түрғыдан ком-
поненттік талдауға конбейтін етістіктер де кез-
деседі. Бұл “ө л і” түбірлердің пайда болуы тек
қосымшалардың пассивтенуінен ғана емес, түбір
морфеманың семантикасының күңгірттенуіне де
байланысты екенін дәлелдейді. Мысалы: бай-бай-
ла=, бақ-бақ(ы )ла=, бау-баула=, кеу-кеуле=, қа-
қала= , қау-қаула=, сой-сөйле= , сы -сы ла= , сы-
ды р= , сы й ы р= , т.б.; ту-тула=, тү-түле= , үр-
ұрла= ш ар-ш арла= т.б.
Күні бүгінге шейін өнімді сөзтудырушы мо-
дель бойынш а олардың қосымш а морфемасын
анықтау қиын емес. Ал, түбір морфемалары қазіргі
тілімізде жеке сөздік қасиетін ж оғалтқан, м ағы -
насы белгісіз. Олардың кейбіреулерін салыстыр-
малы-тарихи зерттеу нәтижесінде сол күйінде ес-
керткіштер тілінен кездестіреміз. Кейде қазіргі
тілдерде де сақталып қалуы кездеседі. М ысалы:
-
(-қа-ла) - ‘склады вать, класть по порядку’,
іи
-(-тү-л е) ‘волосок’, ‘шерсть’, ‘перья’ 399, 594,
Ьіі -
(бі-ле) - ‘остри е’, ‘л езви е’.
-Ла,
-леқосымш а морфемасының күні бүгінге
шейін өнімділігіне қарамастан, ол жалғанған түбір
морфемаларының мағы наларының әртүрлі дэре-
жеде көмескіленіп, кейбіреулерінде мүлде ж оға-
луы оларды түбір етістік қатарына қосқан. Мұның
себептерін толы қ аны қтау қиы н. Дегенмен, со-
ған әсер ететін кейбір жайларды атап өтуге бола-
ды. Ол негізінен сол туынды етістікке негіз бола-
тын есім создің м ағы насы мен қызметіне байла-
нысты. Мысалы:
1. Қолданылу өрісінің кеңдігі;
2. Қолданылу өрісінің тарлығы;
3. Қолданылу өрісінің тереңдігі;
4. Қолданылу орісінің таяздығы;
5. Туынды етістіктің озінің есім торкінінен
қол үзіп, метафора есебінде қолданылуының нэти-
жесінде делексикалануы;
6. Сөз құрам ы ндағы дыбыстарың деф орм а-
цияға ұшырауы (сөйле -
зөі,
байла -
Ъа&)
т.б.
Қ азақ тіліндегі
- л а /-л е
қосымш алы етістік-
тердің табиғаты проф. А .Қ аіы баеваны ң еңбекте-
рінде арнайы зерттелген. Оның генезисі жөнінде
көптеген ғал ы м дар-/^тұлғасы н көптіктұлға
-Іаг
мен байланы стыраты н Бетлингтің пікірін қуат-
тайды.
-яя/-«е;аз-азы на= , жай-жайна=, кер-керне=,
қай-қайна=, қат-қат(ы)на=, қи-қина=, ой-ойна=,
сар-сарна=, тыр-тырна= т.б. Көріп отырғанымыз-
дай, бұл қосымшалы сөздердің көбі бүгінде түбір
сөзге айналған. А.Ю лдашев, Гулямов, А.Қалыба-
ева бұл форманы
-ла
қосымш асының бір вариан-
ты деген болжам айтады. Бұл жорамалды негізсіз
деуге болмайды. Себебі, туыс шор, якуттілдерін-
де -лд/-у7еқосымшасының бір дыбыстың түрі ре-
тінде
-наа,
-яээқосы м ш алары жиі қолданылады.
-Н а/-не
формасы негізінен сонор дауыссыздарға
ая қ та л ға н түбірлерге ж эн е кейбір еліктеуіш
түб ірлерге ж а л ға н ад ы . С о н д ы қ тан сан аулы
түбірлерге ғана қосылуы оны ң онімсіз тұлғаға
айналуына әсер еткен болу керек деп болжауға
болады.
-ра//-ре:
аң -аң ы ра= , бау-баура=, ең-еңіре=,
ж ад-ж ады ра=, (жад~жаз~жай), ж ам -ж ам ы ра=,
238
Достарыңызбен бөлісу: |


text:
СӨЗЖАСАМ ж ай -ж ай р а= , к ү й -к ү й р е = , қ а й -қ а й р а= , қаң -
қаң ы ра= , қ и -қ и р а = , қу -қура= , м аң -м аң ы ра= ,
мөң-мөңіре=, сай-сайра=, сүй-сүйре=, ту-тура=,
ұш -үш ыра= т.б.
Қазіргі түркі тілдерінің бэрінде дерлік бұл -
өнімсіз қосымш а. С онды қтан осы қосымш алы
етістіктер м орф ологиялы қ жіктеуге келмейді.
Э.В.С евортян, Н .К.Дмитриевтердің гіікірінше,
бұл арада соз тудыруш ылық қызметін атқарып
тұрған соңғы
-а /-е дыбыстары, ал
-ыр бір буын-
ды иммитативтерге ж алғанаты н м одиф икация-
лы қ корсеткіш. 'Гүркітануда
-ра/-ре мен
-л а /-л е формаларын еліктеуіш түбірге ж алғанатын ды-
быстық варианттар деп қарайтын козқарастар да
бар. Рамстедт
-ра //-ре қосымшасының этимоло-
гиясын
-р, ия, -ар көрсеткішінің дыбыстық даму-
ының, ұзаруының нәтижесі деп қорытады.
В.Котвич
-л а /-л е және
-ра/-ре формаларын
етістік тудырудағы ең ежелгі және әмбебап тұл ға-
л ар д еп есептейді де, олардың қызметін былай-
ша жіктейді:
-Іа /-1е- сабақты етістіктерді,
- г а / -ге салт етістіктерді жасайды. Алайда, тілімізде
осы модель арқы лы еліктеуіш емес түбірлерден
ж асалған да етістіктер бар. Мұндай етістіктерді
Э.В.Севортян да корсеткен. Мысалы:
аж-ажы- ра=, бау-баура=, жай-жайра=, жад-жадыра=, күй- күйре=, сай-сайра= т.б. Бұл етістіктердің түбір
морфемасын құрап тұрған болігінің мағынасы -
күңгірт. Дегенмен, олардың еліктеуіш создер емес
екендігі анық. Осындай түбірлерді талдау үстінде
екі морфеманың арасында түйісіп, деэтимологи-
заци яға экеп соқты раты н ф онетикалы қ құбы-
лыстар жете көңіл болуді керек етеді (М.А. Бер-
тагаев, 1969, 126). Мысалы,
-ра қосымшасы қосы-
луы арқылы
саз созінен, Н .А .Б аскаков атап
корсеткендей,
сазда= етістігімен қатар
сайра= етістігі де туған. М ұндай құбылыстар тіл даму-
ының ортатүркі кезеңіне тэн.
-са //-се, -сы //-сі: аң -аң са= , а қ -ақ с а = , жу-
жуса=, жұм-жұмса=, көк-көксе=, күіі-күйсе=, ұқ-
ұқса= , б ор-б орсы = , б ы қ-б ы қсы = , ж іп-ж іпсі=,
күгі-күпсі= , қ а ң -қ а ң с ы = , қ а қ -қ а қ с ы = , қ о қ -
қо қсы = , қ о п -қ о п сы = , ө к -өксі= , сар-сарсы = ,
сы ң-сы ңсы = т.б.
А .Н .К онөнөв
-са, -сы қосымшаларын қалау
райдың корсеткішімен байланыстырады. Себебі
бұйрық райдың грамматикалық жалпы мағына-
сы тек бұйры қ ретінде ғана емес, тілеу түрінде
де болатыны белгілі. Көптеген ғалымдар ш ығу
төркіні жағынан рай категөриясының жіктелме-
гендігін атап өтеді. Б.Серебренникөв атап көрсет-
кен бұл қөсымшалы етістіктердің беретін мағы-
насының бірі - ‘сезіну’ (чувствөвать себя, испы-
тывать чтө-либө), ‘бір нэрсеге ұқсату’. Бұл ма-
ғы налар өны ң қалау рай мағы насы мен тарихи
байланысын көрсетеді. Осы мөдельдің “бір нэрсеге
ұқсату” м ағы насы мен қатар тунгус тілдерінде
жалпы етістіктерге тән қим ы лды ң сипатын бе-
ретін мағыналары да бар (мнөгөкратнөсть, непре-
рывнөсть, прөдөлжительнөсть действия). Н.А.Бас-
какөв бұл қөсы м ш аны ң негізгі тұлғасы
-сы түрі
-ал, -са - сөның тұлғасыны ң қы сқарған түрі деп
қарайды.
Осы мөдель арқылы біршама етістіктің жаса-
луы, өлардың сем антикалы қ бірізділігі мен өр-
тақтығы бұл тұлғаның ертеде етістік тудырудағы
белсенділігін көрсетсе, ал өлардың тарихи туын-
ды лы ғы , түбір мөрфемасы ны ң өлі түбірге айна-
луы өны ң көнелігін көрсетеді.
-
сы р//-сір: қау-қаусы р=, қап -қап сы р = , қу-
қусы р=, тап-тапсы р= т.б.
Тілімізде
-сы р//-сір қосымш асы арқылы жа-
салған етістіктер санаулы ғы ны ң озі оны онімсіз
қосымш алар қатарына қосады. Дегенмен, осын-
дай тұлғаларды талдағанда, мына бір жай еске-
руді қажет етеді. Ш ығу төркіні жағынан бір-біріне
ж а қ ы н , м ән д ес ж ұ р н а қ т а р д ы ң ж а л ға н ат ы н
сөздерінің аясында да өзара айы рм аш ы лы қ бар.
Бірі ж алған ған түбірге екіншісі жалғанбайды.
Я ғн и , талғап жалғанады. Оның себебін, мүмкін,
әр түбірдің табиғаты нан іздеу керек бөлар. Мы-
салы,
-л а //-л е , -т а //-т е, -д а //-д е - есімдерден
етістік тудыратын аса құнарлы қөсымш а. Бірақ
бұл жұрнақ есімдердің бэріне бірдей жалғана бер-
мейді. Сөндықтан да түбірдің табиғаты терең зер-
ттеуді қажет етеді.
-/7/-:ай-айт=, бөр-бөрт=, ж өр-ж өрт= , жыр-
ж ы рт= , кер-керт= , қ ай -қай т= , құр-құрт= , сүр-
сүрт=, тар-тарт=, түр-түрт=, тін-тінт=, үй-үйт=,
шер-ш ерт= т.б.
Қ азақ тілінде
-т - қө сы м ш асы етістіктің
ырықсыз етіс фөрмасы ретінде кеңінен жұмсала-
ды. Бұл арада өның түбірге еімес, туынды түбірге
ж алғанаты ны белгілі. Оның өрхөн-енисей, ескі
ұйғыр т.б. ескерткіштердегі, грамматикалық ма-
ғынасы да өсылай. Бірақ тілдің даму барысында
өсы қөсымша түбірмен эбден кірігіп кеткен біраз
етістіктер бар. Олар жөғарыда келтірілді. Түркіта-
нуда өсы тэріздес түбірлердің қалы птасуы н
түсіндіретін еңбектер кездеседі. Бұл тарихи ту-
ынды етістіктерде бұл күнде императивтік мэн
жөқ. Оның себебі - “өлі” түбірлерге айналған
гүбір мөрфемасына
-т - көрсеткіш інің кірігуі.
Түркі тілдеріндегі өсындай
-т- қосымшалы тари-


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМШІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМШІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ
239
хи туынды етістіктерді таддау үшін Рамстедт олар-
ды корей тіліндегі ұқсас етістіктермен салысты-
рады. Мысалы: түркі тілдерінде:
іаі= , Ъаі=, саі=,
болса, корей тілінде: с
а-, ра-, сһа-т.Ъ.
-та//-те:
ат-атта=, жас-жаста=, жат-жатта=,
мақ-мақта=, қақ-қақта= , өр-өрте=, сық-сықта=,
сіл-сілте=, тас-таста=, тап-тапта=, ұс-ұста=, сеп-
септе=, тоқ-тоқта= т.б.
Бұл тілде
- л а //- л е -
моделінің дыбыстық бір
түрі ретінде қалыптаскан тұлға.
- т а р /-т е р //-д а р /-д е р :
а қ - а қ т а р = , б о к -
бөктер=, дағ-дағдар=, қай-қайтар=, қаң-қаңтар=,
той-тойтар=, ұл-ұлтар= т.б.
Бұл қосымш аның генезисі жөнінде М .Рася-
нен Э.Карахтың ‘Ч - каузативтің көрсеткіші, -эр
- 2 ж ақты ң көпше түрі” деген пікірін қолдайды.
Қ азақ тілінің деректері негізінде бұл қосы м ш а-
ның осылайш а “саты лап” консервацияға ұшы-
рауын дәлелдеу қиын.
Қай-т-ар=
с т
\
с т
\
ү
\
н с \ а
ба-
сқасы мұндай талдауға келмейді. Қазіргі тілімізде
грамматикалық императивтік м ағы на беруде де
ол - өнімсіз. Ол ж алғанған санаулы түбірлердің
бәрі де “өлі” түбірлер. Сондықтан тарихи туын-
ды құрам ы ндағы бұл қосы м ш аны ң генезистік
қызметін сөзтудырушыдық дегі қарауға болады.
-ты/-ті, -ды/-ді:
ел-елті=, ес-есті=, қам-қам-
ты = , м ал-м алты =, аң-аң д ы = , дег-дегді=, жи-
ж иді= т.б.
Түркітануда-я/-е жэне -ь//-/тұлғалары қатар
қаралаты нды қтан (Дени, 1955, 846),
- т а /- т е //
-да/-де
мен
-т ы /-т і//-д ы /-ді
модельдерін де ва-
риант деп қарауға негіз бар.
-т ы й/-т ій //-д ій :
б ат-батты й = , б ы р-бы р-
ты й = , м он -м о н ты й = , ш ол-ш олты й = , ы з-ы з-
ды й = , дел-делдій=, кір-кіртій=, қы л-қы лты й = ,
сос-состы й = , тәл-тэлтій=, ты р-ты рты й = , дүр-
дүрди—,-ш ұн-ш ұнтый= т.б.
Бұл - ел іктеуіш тү б ір л ер ге ж а л ғ а н ы п ,
бірнэрсеге ұқсату мағы насы н беретін етістіктер
туғызатын модель.
-т ы р//-т ір, -дыр//-дір:
бүл-бүлдір=, ж ақ-
ж ақты р=, л ақ-лақты р= т.б.
К оріп о т ы р ға н ы м ы зд а й , бұл қ о с ы м ш а
көбіне толы қ мағы налы түбір сөздерге ж алға-
нып, өзгелік етіс тұлғасы ретінде кеңінен қолда-
нылады. Ал, түбір морфемасы күңгірттеніп, “өлі”
түбірге айналған мысалдарды компоненттік тал-
дау қи ы н ға соғады. В.Ш отт, Н .И . Аш марин,
Г.Рамстедт оны “тұр” етістігімен байланыстыра-
ды.
-іиа/-ше.
ек-екш е=, қор-қорш а=, өл-өлш е=,
ш ар-ш арш а= т.б.
Бұл тұлғаны жоғарыда талданған
-са/-се
мо-
делінің дыбысты қ түрі ретінде қалыптасқан деп
қарауға болады. А .Н .К о н о н о в оны ң генезисі
жөнінде екі түрлі пікір ұсынады:
1) ш:л сәйкестігін ескерсек,
-ша
қосымшасы
-ла
қосымш асының бір дыбыстық варианты;
2)
-ш а>(-
и )ш + -а
Бұл түркітанудағы
-са
қосымш асына байла-
нысты басқа да пікірлермен үндеседі.
-шы/-ші:
ап -ап ш ы = , ар-арш ы = , бы р-бы р-
ш ы = , ж ан -ж ан ш ы = , қы р -қы р ш ы = , өр-өрш і= ,
шан-шаншы=, шор-шоршы=, шып-шыпшы=, ыр-
ы рш ы = т.б.
А .Н .К он он ов, Н .А .Б аскаков, Ж .Д ени т.б.
ғалымдар
-са/-се
және
-сы /-с\
афф икстерін бір
қосымшаның эртүрлі корсеткіші деп қарайды. Сол
сияқты
-ша/-іие
жэне
-ш ы/-іиі
тұлғаларын да сол
қалыппен қарастыруға болады.
-ы/-і:
а р -а р ы = , б е к -б е к і= , б ы ж = б ы ж ы = ,
б ы қ-б ы қы = , дам -дам ы = , дар-дары = , ер-ері= ,
жан-жаны=, жар-жары=, жас-жасы=, жек-жекі=,
ж ер-ж ері=, ж ор-ж оры = , ж ос-ж осы = , жу-жуы=,
ж ы л-ж ы лы =, ж іб-ж ібі= , кей -кей і= , ко к-көкі= ,
қаж -қаж ы =, қай -қай ы = , қар-қары =, қас-қасы =,
қоқ-қоқы =, құр-құры=, мой-мойы=, нұқ-нұқы=,
о қ -о қ ы = , тан -тан ы = , тас-тасы = , тел-телі=, тоқ-
то қ ы = , то р -то р ы = , ұ й -ұ й ы = , ұл-ұлы = , ш ек-
ш екі=, ш ош -ш ош ы = , ш ұқ-ш ұқы = , ір-ірі= т.б.
Ж .Дени
-ы /-і
қосы м ш асы
а -/-е
-н ің элсіре-
ген түрі десе, Севортян мен Рамстедттың
-ы /-і
мен
-ғы /-гі, -а /-е
мен
-ғ а /-г е
генезистік байла-
ныстадеп қарайтыны жоғарыда көрсетілді.
-а,
-етұлғасы н ы ң тілімізде етістіктер мен ес-
імдер жіктеле бастаған кезде етістіктер жасауда
ең онімді қосымш алардың бірі болғанын, қазіргі
тілімізде оны ң ең ескі, өнімсіз қосымш алардың
бірі боп қалғаны да жоғарыда атап өтілген. Осы-
ны оны ң бір вариан гы
-ы /-і
қосымш асы туралы
да айтуға болады.
-ый/-ій:
бұлт-бұлтый=, бұрт-бұртый=, жым-
ж ы м ы й=, құн т-құн ты й = , м ол-м өлій= т.б.
Бұл - дені еліктеуіш сөздерден етістік туды-
ратын онімсіз модель.
-ы қ/-ік.
а й -а й ы қ = , ас-асы қ= , б ұй -бұй ы қ= ,
д эн -д эн ік = , ел-ел ік= , ер-ерік= , ж ан -ж ан ы қ= ,
ж ал -ж ал ы қ = , ж ат-ж аты қ= , ж ер -ж ер ік= , кер-
керік=, қам -қам ы қ= , қор-қоры қ= , құн -құн ы қ=,
қ ы з -қ ы з ы қ = , м а у -м а у ы қ = , о б -о б ы қ = , тұт-
тұтық=, түт-түтік=, ұй-ұйы қ=, үр-үрік=, ір-ірік=
т.б.
Осы форма Енисей ескерткіштерінде есімнен
етістік тудыруда ең белсенді формалардың бірі
|


title: СӨЗЖАСАМ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
240
СӨЗЖАСАМ
болған. Қазірде ол өнімділігін ж оғалтқан м ен ,
бірақ ол қосымша арқылы жасалған туынды етіс-
тіктер біраз. Олардың кейбіреуі оп-оңай морфе-
маларға жіктелсе, екіншілері зертгей түсуді қажет
етеді.
-
ы л /-іл
: ар-ары л=, ас-асы л=, ек-егіл=, жаң-
ж аң ы л = , ж ос-ж осы л = , қүт-құты л= , о с-осы л= ,
сап-сабыл=, сар-сарыл=, сей-сейіл=, сұй-сұйыл=,
сы т-сы ты л = , түң -түң іл = , ұт-ұты л=, үң -үң іл= ,
ш үй-ш үйіл= т.б.
Қазіргі қазақ тілінде
-ы л/-іл
тұлғасы етіс ка-
тегориясы ны ң көрсеткіші ретінде қы змет етеді.
Ал, түбір морфемаларының мағыналары көмескі-
леніп, “өлі” түбірге айналған тарихи туынды еті-
стіктер құрамындағы бұл қосымш аны ш ығу тегі
жағынан сөзтудырушы болуы мүмкін деп ойлау-
ға негіз бар. Оны жоғарыда талданған
-а л/-е л
моделімен варианттас деп те қарауға болады.
-ы ң/-ің= :
б а қ -б а ғ ы н = , б ү л -б ү л ін = , ем -
емін=, ер-ерін=, жал-жалын=, жүк-жүгін=, жыл-
ж ы лы н=, күп-күбін=, кіж -кіж ін=, қап -қабы н = ,
ө к -ө к ін = , ө т-о тін = , с а қ -с а ғы н = , сү й -сүй ен = ,
сүр-сүрін=, сый-сыйын=, тап-табын=, ұс-ұсын=
т.б.
Г.Рамстедт, Э.В.С евортян бұл ф орманы да
ең ежелгі сөз тудырушы тұлғаларды ң қатарына
жатқызады. “ Ө лі” түбірге ж алғанған қосы м ш а-
лар оны м ен әбден жымдасып, тарихи туынды
түбір қал ы п тасқан . Қазіргі тілімізде
-ы н /-ін
қосы м ш асы түгелдей грамматикалық оздік етіс
мағынасын береді.
-ыр/-ір:
ай-айы р=, аң-аңы р=, ау-ауыр=, бақ-
б ақ ы р = , б ұй-б ұйы р= , ел-елір= , ж ап -ж ап ы р= ,
ж ас-ж асы р = , ж ек-ж екір= , ж үг-ж үгір=, ж ы м-
ж ы м ы р= , к ек-кекір = , кө п -коп ір = , кід-кідір=,
қ а қ -қ а қ ы р = , құт-құты р= , қы д-қы д ы р = , май-
м ай ы р= , м үд-м үдір=, ом -ом ы р= , сап -сап ы р= ,
сек-секір= , сем -сем ір=, сы -сы ды р=, су-суы р=,
с ы п -с ы п ы р = , сім -сім ір = , ш ұ б -ш ұ б ы р = , ыс-
ысы р=, (ы)с<(ы)с-ыр-сыр (сырып тік), (ы)с-ыр-
(сы рғы=).
Бұл қосымша тіліміздің ерте кезеңінде құры-
лымы қарпайы м түбірлерге, синкретизмдерге
тікелей жалғанып, коптеген “таза” етістіктер ту-
ғы зған. О лардың көбінің түбір морфемасы сол
күйінде қазіргі тілде қолданылмайды, түсініксіз.
Мысалы:
жасыр=е
тістігінің қазіргі тілімізде то-
лы қ мағыналы кеңінен жұмсалатын етістік екені
белгілі. Бірақ ол - тіл дамуы барысындағы кейінгі
тұлға. М .Қаш қари сөздігіне сүйенсек, XIғ. орта-
сындауя 5= дербес соз ретінде қолданы лған:
01
тепі кот іаьсіі/ Ол м ені көріп жасырынды. Жас
түбірінің “өлі” түбірге айналуы кейінгі осы
жа-
сыр=
тұлғасы ны ң тууымен байланысты. О сын-
дай жаңа ф орманың қалыптасуы алғаш қы бірбу-
ынды түбірлерді көбінесе “өлі” түбірлердің қата-
рына қосады.
Ж асыр
типтес императивтердің құрылымын
қазіргі тілдегі толы қ мағыналы ‘көш ір= ’; ‘пісір= ’
т.б. салыстыруға болады.
-ыс/-іс=:
бы т-бы ты с= , ж ап -ж абы с= , жар-
жарыс=, ж ы л-ж ы лы с=, кер-керіс=, қап-қабы с=,
қай-қайыс=, қар-қары с=, қат-қатыс=, қи-қиы с=,
май-майыс=, ой-ойы с= , тыр-тырыс=, ұр-ұрыс=,
ш ат-ш атыс= т.б.
Қазақ тілінде /б а с қ а да түркі тілдерінде/ бұл
қосымш а ортақ етістің тұлғасы ретінде кеңінен
қолданылады. Бірақ ол кез келген түбірге қосыла
береді деуге болмайды. Ж оғары да келтірілген
қатардағы мысалдардан оның ортақ қимылды, көп
қайталанатын, интенсивті қимылды білдіретін
етістік түбірлерге талғап жалғанатынын көреміз.
Сонды қтан да көптеген ғалымдар оны ң тегін
көптік мағынамен байланыстырады.
В.Котвичтің ойынш а, осы тұлға - қазіргі тун-
гус-маньжур тілдерінде көптік мағы нада қолда-
нылатын -/ қосымш асы ның алломорфы. Э.В.Се-
вортян, Л .Н .Х аритонов, Х.Т.Нигматов
-ы с/-іс
ф орм асы н ы ң ал ғаш қ ы мәні ортақ қим ы лды
білдірген, ал көптік мәні содан туған деп қараса,
АА Ю лдаш ев, керісінше, ортақтық мағынаның өзі
көптік мағынадан туған деп қарайды.
Сонымен қатар, осы модельдің ішінде ж оға-
рыда келтірілген мағыналарды бермейтін де етіс-
тіктер бар. Мысалы; бүріс=, жылыс=, ауыс=, қай-
ы с=, қары с= , м ай ы с= т.б. етістіктерде ортақтық
та, коптік те м ағы на ж оқ, қимылдың атауы.
Осы арада
-с
тұлғасы ны ң түркітануда ин-
тенсивтіліктің көрсеткіші ретіндея,
-із
(действие,
труд) түбірімен байланы сты деп қарайтын да
көзқарастар бар екенін ескерген жөн.
Сонымен, қазақ тілінің базистік лексикасында
көптеп кездесетін “олі” түбірлердің, яғни дыбыс-
тықтұлғасы ғана сақталып, мағынасы күңгірттен-
ген лексика-грамматикалық элементтердің таби-
ғатын танып, сырын ашуда сөз құрамын морфе-
ма жігіне /түбір мен тұлға ар алы ғы / айыратын
м орфемалық талдау әдісінің орны ерекше. Осы-
ның нәтижесінде біз зерттеп отырған екі буынды
тарихи тұрғыдан туынды етістіктердің бәріне ор-
тақ ең басты ерекшеліктердің бірі - олардың синх-
рониялық жэне диахрониялық даму тұрғысынан
алғанда этимологиялық түбір мен шын мәніндегі
грамматикалық тұлғадан тұруы екенін көреміз.
|


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІЦ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІЦ ЖЕКЕ САЛАСЫ 241 2.6.2. Тарихи туынды есімдердің сөзтудырушы модельдері Тарихи туынды есімдердің құрылымын тал-
даудың, тарихи қалыптасуын анықтаудың ж оға-
рыда көрсетілген тарихи туынды етістіктерді қара-
стырудан айырмаш ылығы жоқ. Д егенм ен есім-
дер сөзтудырушы үлгілерінің түр ж ағы нан да,
сан жағынан да көптілігімен ерекшеленеді. Акад.
Ә.Т.Қайдаровтың зерттеуінің нәтижесінде анық-
талған тарихи туынды есімдердің мынадай сөзту-
дырушы модельдерін корсетуге болады.
-а, -е: ж аз-а, өр-е т.б.
-аз, -ез: тай -аз//тай ы з, қай -аз, күй-ез т.б.
-ақ, -ек: құр-ақ (ш оп), сұр -ақ т.б.
-ал, -ел: тоқ-ал, сақ-ал, ж өт-ел т.б.
-ан, -ен: саз-ан, қой-ан, ж ы л-ан, құл-ан,
қап(б)-ан, бұл-ан, ш ай-ан, күз-ен т.б.
-аң, -ең: тоз-аң, кер-ең, тер-ең, күр-ең т.б.
-ас, -ес: топ-ас, үл-ес, күр-ес т.б.
-ау, -еу: без-еу, жал-ау, қы р-ау, сұр-ау т.б.
-жың, жің: мыл-ж ың, қал-ж ы ң , ты р-ж ы ң
т.б.
-қ а/-к е, -ға /-ге : ж аң-қа, ж о ң -қа, қ аң -қа,
қас-қа, м аң-қа, ж ор-ға, сер-ке, сір-ке, бүр-ке,
қо л -қа, ал-қа т.б.
1
-қай/-кей, -ғай/-гей: ш ал-ғай, меш-кей т.б.
-қақ/-кек, -ғақ/-гек: сер-гек, ес-кек, жор-
гек, ш ал-қақ т.б.
-қар/-кер, -ғар/-гер: тай-қар, шал-қар, қый-
қар, ас-қар т.б.
-қау/-кеу, -ғау/-геу: аң-қау, жал-қау, мыл-
қау, ш ұл-ғау, сы р-қау т.б.
-қы /-кі, -ғы /-гі: қар -ғы , таң -қы , ш ал-ғы ,
еш -кі, ж ы л-қы , қай-қы т.б.
-қыл/-кіл, -ғы л/-гіл: қ о ш -қы л , үш -кіл,
-қы ш -қы л , тар-ғы л т.б.
-қын/-кен, -ғын/-ген: сүр-гін, құз-ғы н , ай-
қы н, ш ал-ғы н, бал-ғы н т.б.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=318#-а,_-е:_ж_аз-а,_өр-е_т.б._-аз,_-ез:_тай_-аз//тай_ы_з,_қай_-аз,_күй-ез_т.б._-ақ,_-ек:_құр-ақ_(ш_оп),_сұр_-ақ_т.б._-ал,_-ел

title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІЦ ЖЕКЕ САЛАСЫ


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=318#-ан,_-ен:_саз-ан,_қой-ан,_ж_ы_л-ан,_құл-ан,_қап(б)-ан,_бұл-ан,_ш_ай-ан,_күз-ен_т.б._-аң,_-ең:_тоз-аң,_кер-ең,_тер-ең,_күр-ең_т.б._-ас,_-ес

title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІЦ ЖЕКЕ САЛАСЫ


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=318#-ау,_-еу:_без-еу,_жал-ау,_қы_р-ау,_сұр-ау_т.б._-жың,_жің:_мыл-ж_ың,_қал-ж_ы_ң_,_ты_р-ж_ы_ң_т.б._-қ_а/-к_е,_-ға_/-ге

title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІЦ ЖЕКЕ САЛАСЫ


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=318#-қай/-кей,_-ғай/-гей:_ш_ал-ғай,_меш-кей_т.б._-қақ/-кек,_-ғақ/-гек:_сер-гек,_ес-кек,_жор-_гек,_ш_ал-қақ_т.б._-қар/-кер,_-ғар/-гер

title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІЦ ЖЕКЕ САЛАСЫ