Психологиялық қызмет қызметіндегі әлеуметтік педагог: 1)жеке тұлғаның психологиялық-медициналық-педагогикалық ерекшеліктерін және оның шағын ортасын, әлеуметтік тұрмыс жағдайларын зерделейді, білім алушылардың, тәрбиеленушілердің мүдделері мен қажеттіліктерін, проблемаларын, жанжалды жағдайларын, мінез-құлқындағы бұзушылықтарды анықтайды және оларға әлеуметтік көмек пен қолдауды уақтылы көрсетеді;
2) Әлеуметтік-педагогикалық жұмыстың міндеттерін, нысандарын, әдістерін, білім алушы мен тәрбиеленушінің жеке және әлеуметтік проблемаларын шешу тәсілдерін айқындайды, білім алушылардың, тәрбиеленушілердің жеке басының құқықтары мен бостандықтарын іске асыруда әлеуметтік қорғау және әлеуметтік көмек бойынша шаралар қабылдайды;
3) білім алушылар, тәрбиеленушілер, отбасы және ұйым, әртүрлі әлеуметтік қызметтердің, ведомстволар мен әкімшілік органдардың мамандары арасында келістіруші болады;
4) білім алушылар, тәрбиеленушілер және мемлекеттік, қоғамдық ұйымдар мен әлеуметтік қызметтердің өкілдері арасындағы байланысты қамтамасыз етеді;
5) білім алушылар мен тәрбиеленушілерді оқытуды, тәрбиелеуді, әлеуметтендіруді ұйымдастыру мәселелері бойынша педагогтермен, ата-аналармен және өзге де заңды өкілдермен өзара іс-қимыл жасайды;
6) баланың отбасында және білім беру ұйымында құқықтарының сақталуын бақылауды жүзеге асырады.
ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚЫЗМЕТТІҢ ЖҰМЫС ЖОСПАРЫ Психологиялық қызметтің мақсаты - білім алушыларды табысты оқыту, дамыту, әлеуметтендіру және кәсіби білім беру траекториясын саналы таңдауды қалыптастыру үшін психологиялық-педагогикалық және әлеуметтік жағдайлар жасауға бағытталған психологиялық-педагогикалық сүйемелдеуді жүйелі ұйымдастыру.
Психологиялық қызметтің міндеттері: 1) Оқыту процесінде білім алушылар мен тәрбиеленушілердің даму жағдайын психологиялық-педагогикалық талдау, негізгі проблемалар мен олардың туындау себептерін анықтау, оларды шешу құралдарын айқындау, сондай-ақ ұжымның педагогикалық қызметі үшін қауіпсіз орта құру;
2) оқу процесінде баланың психологиялық-педагогикалық мәртебесін және оның психологиялық даму динамикасын мониторингтеу; білім алушылар мен тәрбиеленушілердің оқу қызметін дараландыруға жәрдемдесу;
3) білім алушылардың жеке ерекшеліктері мен ерекше қажеттіліктерін ескере отырып, оқыту нәтижелеріне қойылатын мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартының талаптарын орындауға жәрдемдесу болып табылады;
4) әлеуметтік қауіпсіздік, психологиялық денсаулық проблемаларын еңсеруге және деструктивті мінез-құлық нысандарының алдын алуға, білім алушылар мен тәрбиеленушілерді бейімдеу, оқыту және тәрбиелеу қиындықтарына бағытталған жеке дамыту және түзету-дамыту бағдарламаларын әзірлеу және енгізу;
5) жаңа әлеуметтік тәжірибені саналы және белсенді түрде беру арқылы білім алушылар мен тәрбиеленушілердің бойында өзін-өзі дамытуға және өзін-өзі жетілдіруге әмбебап оқу дағдыларын қалыптастыру мен қабілеттерін дамытуға жәрдемдесу болып табылады;
6) білім беру процесіне қатысушыларға, олардың жеке құқықтарына қысым жасамай, өзара көмек, эмпатия, жауапкершілік, өзіне сенімділік, шешім қабылдау қабілеті, белсенді әлеуметтік өзара іс-қимыл қағидаттарын тәрбиелеу мен қалыптастыруға жәрдемдесу болып табылады;
7) Білім беру ұйымының психологиялық-педагогикалық, әлеуметтік қолдау саласындағы ғылыми және практикаға бағдарланған жетістіктерін тарату және практикаға енгізу болып табылады;
8) білім алушылар мен тәрбиеленушілердің жеке мүмкіндіктері мен ерекше қажеттіліктерін ескере отырып, оларды әлеуметтендірудің тиімді жағдайларын жасау үшін білім беру процесіне қатысушыларға психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу көрсететін педагогтер мен мамандардың пәнаралық, командалық өзара іс-қимылын қамтамасыз ету;
9) білім беру ұйымының алқалы органдарымен және білім беру, денсаулық сақтау, халықты әлеуметтік қорғау, Ішкі істер мүдделі органдарымен өзара іс-қимыл жасау болып табылады.


title: Психологиялық қызметтің жұмыс жоспара атқарылатын жұмыс түріне байланысты серіктестікте жасалатын нақты жұмыс түрлеріне байланысты жоспарланады

text:
Р.с
|
Іс-шараның атауы
|
Мерзімі
|
Жауаптылар
|
1
|
Сыныптағы қолайлы психологиялық климат: оқушылар мен мұғалім қабылдаған жағымды эмоциялардың зарядының денсаулыққа жағымды әсері.
|
Үнемі
|
Директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары
Педагог-психолог
Әлеуметтік педагог
Сынып жетекші
|
2
|
Құзыреттілікті арттыру үшін жағдай жасау ата –аналар мен білім алушыларды оқыту мен тәрбиелеу мәселелері.
|
Жыл бойы
|
Директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары
Педагог-психолог
Әлеуметтік педагог
Сынып жетекші
|
|
«Сенім» қызметін жүргізу
|
Жыл бойы
|
Әлеуметтік педагог
Сынып жетекші
|
3
|
«Тәуекел», «қатер» топтарына жататын білім алушыларды анықтап жұмыс жүргізу (диагностика, коррекция, алдын алу)
|
Үнемі
|
Директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары
Педагог-психолог
Әлеуметтік педагог
|
5
|
Жеке және топтық әлеуметтік, психологиялық-педагогикалық жұмыстар жүргізу (қыздар мен ұлдармен жұмыстар)
|
Үнемі
|
Директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары
Педагог-психолог
Әлеуметтік педагог
|
6
|
Зорлық-зомбылықтың алдын алу (физикалық, булингтік әрекеттер)
|
Үнемі
|
Директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары
Педагог-психолог
Әлеуметтік педагог
|
|
Интернет қауіпсіздігінің алдын алу, ресурстарды дұрыс пайдалану
|
Қажетіне қарай
|
Педагог-психолог
Әлеуметтік педагог
|
7
|
Кибербуллинг: балалардың әлеуметтік желідегі қауіпсіздігін қамтамасыз ету
|
Қажетіне қарай
|
Директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары
Педагог-психолог
Әлеуметтік педагог
|
8
|
Жыныстық тиіспеушіліктің алдын алу жұмыстары
|
Үнемі
|
Директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары
Педагог-психолог
Әлеуметтік педагог
|
9
|
Құқықбұзушылықтың алдын алу жұмыстары
|
Жыл бойы
|
Директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары
Педагог-психолог
Әлеуметтік педагог
|
11
|
Аутодеструктивті мінез-құлықтың алдын алу
|
Жыл бойы
|
Педагог-психолог
Әлеуметтік педагог
|
12
|
Діни экстремизм және тероризмге бағытталған алдын алу іс шаралар
|
Қажетіне қарай
|
Директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары
Әлеуметтік педагог
|
|
Ішкі істер бөлімімен жұмыс
|
Қажетіне қарай
|
Директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары
Әлеуметтік педагог
|


title: Психологиялық қызмет мамандарының лауазымдық міндеттері Психологиялық қызмет жұмысындағы орта білім беру ұйымының басшысы

text:
Психологиялық қызмет жұмысындағы орта білім беру ұйымының басшысы: 1) психологиялық қызметтің жұмысы туралы бұйрық шығарады және білім алушылар мен тәрбиеленушілерді психологиялық-педагогикалық, әлеуметтік сүйемелдеудің оқу жылына арналған жұмыс жоспарын бекітеді;
2) психологиялық қызметтің құрамына кіретін мамандардың құрамын және лауазымдық міндеттерін бекітеді;
3) психологиялық қызметтің құрамына кіретін мамандардың біліктілігін арттыру үшін жағдайларды қамтамасыз етеді;
4) психологиялық қызмет жұмысының және психологиялық қызметтің құрамына кіретін мамандардың жұмысы туралы талдамалық есепті тыңдайды және бекітеді;
5) тәрбиелеу және дамыту мәселелерінде білім алушылар мен тәрбиеленушілерді, ата-аналарды және өзге де заңды өкілдерді психологиялық-педагогикалық, әлеуметтік сүйемелдеуді қамтамасыз етеді.
6) Ерекше білім беру қажеттіліктерін бағалау немесе психологиялық-медициналық-педагогикалық консультациялардың ұсынымы негізінде білім беру ұйымының басшысы психологиялық-педагогикалық, әлеуметтік сүйемелдеуге мұқтаж білім алушылар мен тәрбиеленушілердің тізімін, жеке оқу жоспарларын, мамандардың жеке даму бағдарламалары, жеке/бейімделген оқу бағдарламаларын қамтитын, ерекше білім беру қажеттіліктері бар адамдарды (балаларды) психологиялық-педагогикалық сүйемелдеудің жеке бағдарламаларын бекітеді.
Орта білім беру ұйымы басшысының орынбасары, психологиялық қызмет жұмысында: 1) білім алушылар мен тәрбиеленушілерді психологиялық-педагогикалық және әлеуметтік сүйемелдеу бойынша психологиялық қызметтің жұмысын ұйымдастырады, білім беру процесінде диагностикалық іс-шараларды жүргізу уақыты мен орнын айқындайды;
2) білім алушылар мен тәрбиеленушілерді сүйемелдеу нәтижелеріне, әлеуметтендіру, дамыту серпіні мен оқу жетістіктерінің тиімділігіне мониторинг жүргізеді;
3) психологиялық қызметтің мүдделі мемлекеттік органдармен және ұйымдармен, қоғамдық және құқық қорғау органдарының өкілдерімен, ата-аналар қауымдастығының, қамқоршылық кеңестің өкілдерімен өзара іс-қимылын үйлестіреді.


title: Психологиялық кеңес берудің қағидалары 10 практикалык сабак

text:
Психологиялық кеңес берудің қағидалары Көптеген психолог мамандар үшін оны ұстану және іске асыру міндетті болып табылатын өзіндік қағидалары мен талаптары анықталған. Психологиялық қызмет көрсететіндердің міндеттерін анықтайтын этикалық кодекстері бар. Психологиялық ықпал саласында адамдармен тілелей жұмыс жасайтындар үшін бұл нормалар елеулі шектеулер қояды. Психологиялық көмек беру, коррекция жүргізу және психотерапия элементтерін пайдалану психологтың этикалық қағидаларына сай жүруі керек.Кейде психолог жұмысында күрделі оқиғалар орын алса,оның ішінде, қабылдау барысында кеңес беруші клиентке ассоциалды әрекет жасауды ойлап отырғаны туралы мәліметтер түссе, психолог баланың денесіне соққы мен жәбірлеудің іздерін түсірсе, немесе ата-ана өзінің тұықтық көрсеткен жеткіншекбаласына кеңес беру барысында руханижарақаттағаны туралы мәлімет алса және т.б. өрескел мінез көрсетілсе, психолог кәсіби жармсыз деп танылады. Кәсіби қағиғалар мен талаптарды орындамаупсихологтың дипломынан, тәжірибеленуші құығы мен өзінің кәсіби қызметінен босатылуына алып келуі мүмкін. Біздің елімізде психологиялық қызмет көрсету енді ғана орын алып келе жатқандықтан бұл шарттар әлі толық заңдастырылған жоқ. Дегенмен кәсіби серіктестің заңдастырылған лицензиясын алып, психолог ретінде қызмет көрсету тәжірибесі ұйымдастырылып келе жатқанымен байланысты рұқсат алу жолдары, психологиялық дайындықтың қалыптасқан жүйесі және т.б. сол секілді қажетті шарттары біртіндеп жүйелі салаға түсіп келе жатыр. Сондықтан психологиялық кеңес беру, коррекциялық тренингтер ұйымдастыру шаралары біздің ортамызда маңызды орын алуда. Олардың қызметінде А.А. Бодалев, В.В. Столин, т.б. ұсынған этикалық талаптар мен қағидаларға сүйене отырып келесі басты қағидалар ұсынылған:
қарым қатынас барысында клиентке тілектес болу.
Клиенттің құндылықтары мен нормаларына бағыттану.
Кеңес беруге тиім салу.
Кеңес берудің анонимділігі.
Жеке және кәсіби қатынастарды шектеу.
Клиентті кеңес беру процесіне кірістіру.
Психологиялық кеңестен өтіп өтіп жатқандарға жауапкершілікті өз мойнына алдыру.
Кеңес беруші мен клиент арасындағы қатынасты құру.
Қарым қатынас барысында клиентке тілектес болу.
Бұл тұжырымдаманың негізінде клиентті қабылдау кезінде оның өзін қалыпты және ыңғайлы сезінуге бағытталған кәсіби әрекеттің тұтас кешені жатыр. Тілектестік қарым-қатынас әрекеттің жалпы қабылданған нормаларын сақтау арқылы шағымданушының мұқтаждығын мұқият тыңдай білуді, қажетті псхологиялық көмек көрсету мақсатымен әрбір адамды түсіну мен көмек беруге тырысуды қарастырады. Әр клиентті психологтың қуанышпен күтіп алуы, жағдайын сұрастыруы, клиенттің айтқан барлық шағымдары мен күдік тудырған мәселелерін мұқият тыңдауы жіне оның төркінін түсінуге тырысуы маманға деген сенім тудырады. Сондықтан кеңес алушыға, коррекциядан өтушіге тілектестік білдіру- негізгі талаптардың бірі болып табылады.
Клиенттің құндылығы мен нормаларына бағыттану.
Бұл қағида бойынша психолог өзінің жұмыс уақытында әлеуметтік ортада қабылданған нормалар мен ережелер ғана емес, клиентке құнды болып табылатын өмірлік қағидалары мен идеяларына бағытталуын ойластырады. Клиенттің өзінің құндылықтар жүйесіне сүйенгенде ғана психологиялық кеңес беру арқылы оған тиімді ықпал етуге болады. Сондықтан кеңес беруші қиын болып отырған қарым-қатынасы және басқа жағдайы туралы шағымданып келген адамның мұқтаждығына терең түсініп, оның толық ашылуына мүмкіндік бермесе ол сырын аша алмай тұйықталып қалады, нәтижесінде кеңес беру ықпалының мүмкіндіктері де мүлдем іске аспайды. Клиент құндылықтарын қабылдап алып, оларды құрметтей отырып, қажетті сөздермен қуат берсе, кеңес беруші олардың өмір жолындағы кедергі болып тұрған жағдайлардан адамгершілік сақтап өтуіне ықпал ете алады.
Кеңес беруге тыйым.
Кеңес беруге тыйым салуға негіз болатын себептер өте көп және алуан түрлі. Бәрінен бұрын, психологтың өмірлік және кәсіби тәжірибесінің таяздығы қандайболмасын басқаға кепілдендірілген кеңес беруге мүмкіндік бермейді. Психологиялық кеңес беру барысында психолог әрбір адамның өмірін толық түсінбесе ол белгісіз және алдын-ала болжанбайтын күінде қалады. Оның үстіне, өң бере отырып психолог клиенттің басынан өтіп жатқан оқиғаға жауапкершілікті толығымен өзінің мойнына алады. Бұл жағдай кеңес алушы тұлғаның шындыққа барабар қатынасын дамытуға ықпал жасауы да, жасамауы да мүмкін. Егер тәжірирбесі таяз, әлі шеберлігі қалыптаспаған маман психологиялық кеңес барысында клиенттің проблемаларын шешуге ықпал ете алмаса, онда психолог өзін “гуру” ұстанымына қояды. Бұл ұстаным клиенттің психологиялық жағдайын басқаруға, сол жағдайдан адамгершілкпен шығу жолын үйретуге мүмкіндік болмайды, сондықтан мұндай кеңес берудің зиян жағы басым болуы мүмкін. Клиент өз өмірін сараптап талдаудан, оны өзгертуге бастартып, өзінің басынан өтіп жатқан оқиғағанемқұрайлы қатынасының қалыптасуына лып келеді. Бұл жерде кеңесті іске асырудағы кез-келген сәтсіздік кеңес берушінің беделіне тері әсерін тигізіп, кеңес беруші сәтсіздіктің не,гізгі себебі ретінде бағаланады. Мұндай жағдай, әрине, клиенттің басынан өтіп жатқан оқиғалардағы өз рөлін ттүсінуге кедергі келтіреді. Сондықтан, психолог кеңес беруге шамасы келмейтінін басқа бұл туралы клиентке ашып айтып, кеңес бере алмайтынын мойындауы керек. Осындай жағдайларда кеңес беру жұмысын жалғастыруға толық тиім салынады.
Кеңес берудің анонимділігі.
Психологиялық кеңес берудің негізгі шарты- оның анонимділігі, яғни құпиялығы. Бұл қағида бойынша клиенттің психологқа айтқан кез-келген ақпараты және психодиагностикалық зерттеу нәтижелері оның келісімінсіз ешқандай жеке тұлғаларға, қоғамдық немесе мемлекеттік ұйымдарға, оның ішінде туысқандарына немесе достарына айтылмайтындығына психолог кепіл береді. Көптеген елдерде бұл ережеден туындайтын мемлекет заңында арнайы қарастырылған баптар бар. Барлық мәліметтер құпия сақталатыны туралы клиентке алдын –ала ескертіледі. Дегенмен, кей кездерде психологиялық зерттеу барысында клиенттің берген ақпараттарында оның біреудің өміріне қастандық жасап, қауіп туғызып тұрғаны туралы тиянақты мәлімет алған жағдайда бұл құпияны психолог қажетті мекеме өкілдеріне жеткізуі қажет. Бірақ, әрине, бұл жағдайда психологтың өте абай болғаны және клиент мүддесін есепке алғаны дұрыс.
Жеке және кәсіби қатынастарды шектеу.
Психолог өз клиенттерімен достық қарым-қатынаска өте отырып немесе өзініңдостары мен жақын туыстарына кәсіби көмек көрсетуге тырысып, оларға жығылғаны, айтқанымен жүргені тәжірибесі мол және кәсіби шеберлігі қалыптасқан кеңесшілерде де кездеседі. “Өз Отанында пайғамбары жоқ” дегендей, психолог өз туысқандарына психологиялық кеңес блеру мақсатында кез-келген ұсыныстар мен әңгімелер жүргізуі оның кәсіби қызметі оңай бағасызданылатындыққа алып келеді., сонымен қатар басқа да көптеген себептер бойынша да бұл жолдың қиын жерлері бар.
Пихотерапияда клиенттермен жұмыс жүргізу үшін маңызы өте зор екі негізгі ұғым бар: а) “тасымал”, яғни киенттіңпсихотерапевтке және оның өзінің қатынастарын, негізгі проблемалары мен шиеленістерін тасымалдай білуге бейімділігі. Б) “контртасымал”, яғни психотерапевтің клиентке қатысты ішкі проблемалары мен шиеленістерін және өзінің белгілі адамдарменқатынастарын жобалауға бейімділігі. Психоанализге З.Фрейд енгізген бұл ұғымдар бүгінгі күні психотерапияның түрлі бағыттарында кеңінен қолданылады.Олар кез-келген адам қатынастарында және психотерапия шеңберінде қалыптасқан арнаулы қатынастар адамның ішкі мұқтаждығы мен тілегінің ықпалында болғандығын білдіреді. Оның үстіне, тіпті кәсіби- психотерапвт те контртасымалға “қарусыз” болды. әр жас маман өзінің контртасымалын клиент проблемаларын сараптау мақсатында пайдалана білуін, түсінуін, өзгелерді басқару үшін және бірқатар басқа да жеке және тұлғааралық феномендерді анықтау үшін ол тәжірибелі мамандармен бірлесіп ұзақ жұмыс жүргізіп, жеке тұға ерекшеліктерін талдауға үйренуі- міндетті талаптардың бірі. Бұл феномендер кеңес беру процесінде де түрлі деңгейде пайдаланылады. Бірақ арнайы дайындықтан өтпеген адам бұл күрделі құбылыстарды жүргізу ерекшеліктерін істеуі қиын.
Кеңес беруші клиенттің беделін сақтау үшін ол туралы жеткілікті мәлімет алуының қажеттілігін, мәліметтілігі аз болуымен байланысты толық көмек көрсетуі қиын екенін түсіндіруі керек. Бірақ мәліметтілік кейде кеңес беруші мен клиент арасында тығыз жеке қатынас орнатуға, олардың жақын адам ретінде бір-бірінің талаптары мен тілектерін қанағаттандыруына және кеңес беруші клиент проблемасын тиімді шешуге қажетті объективті ұстанымдарды сақтай алмайтынына алып келуі мүмкін. Басқа елдер тәжірибесінде клиент пен кеңес берушінің (психотерапевт пен клиенттің) тұлғааралық қатынасы орын алғанын оның ішінде төсек қатынасына түсуі анықталып, оның психотерапевт қызметінен босатылғаны жарияланған. Сондай-ақ бұл оқиғаға алуан түрлі көзқарастар болды. Бірақ, осыц пікірталастардан жасалған қорытынды біреу: мүмкіндігінше жек қатынастарды болдырмаған жөн, ал егер осы жағдай орын алса психологтың өте абай болып, психолог кеңес беру немесе песихотерапия процесін жүргізуді тоқтатуы керек.
Клиенттің кеңес беру процесіне кірістірілуі.
Кеңес беру процесі тиімді болуы үшін, клиентті қабдылдау кезінде ол өзінің проблемасы бойынша көтерілген әңгімеге кірістірілгенін сезініп, кеңес берушімен талқылаған мәселелердің барлығын эмиоцияға шалыққан түрде қайтадан басынан өткеруі тиіс. Мұндай кірістірушілікті қамтамасыз ету үшін психолог өзінің диагностикалық әңгімесінің дамуын біртіндепклиенттің басынан өткізген жағдайдың барлығын бір-бірімен ұштастырып, сол оқиға болған жағдаймен логикалық жағынан байланыстырып, талдаудың мғынасы шағынушыға түсінікті болатындай етіп жүргізуі керек. Себебі, талқылаған мәселелердің барлығы клиентке түсінікті және тыңдаушылардың қызығушылығын тудыратындай болмаса ол өз оқиғасын шешу үшін үлкен шыдамдылықпен оны сараптап, нәтижесінде осы жағдайдан шығу жолдарын белсене іздеуге кіріспейді.
Клиент қабылдау кезінде оль кенеттен толқып, тақырыпқа деген қызығушылығын жоғалтып, жалығып, іштей психолог пікірімен келіспей, болған жағдай туралы ешнәрсе айтқысы келмей қалатын кездері болады.
Бұл жағдайда клиент оқиғаны соңына дейін түсіндіріп айтуда, себептерін талдап, түсіндіруге тырысып, әңгімелесугеоны мәжбүр етудің пайдасы жоқ. Мұндай кезде психолог тақырып ауыстыра отырып, күнделікті болып жатқан, баршаға ортақ тақырыптарға ауыстырып, сол әңгіме барысында психһологпен сөйлесуге қызығушылығын қайта шақырып, кейде әзілдесіп және басқа тәсілдердің көмегімен клиентті кеңес беру процесіне қайта кірістірген жөн. Зерттелінушінің қызығушылығын сақтағанда ғана оның психологиялық кеңеске деген оң көзқарасын жандандыруды қамтамасыз етуге, жағдайды дұрыстап алуға мүмкіндік туады.
Клиенттерге жауап кершілікті өз мойнына алдыру.
Кеңес беру барсында клиенттің жауапкершілік локусы өзгелерден өзіне ауыстырылуы тиіс. Бұл міндетті шешпей қандай да бір нақты нәтижеге жету мүмкін емес. Тек қана адам өз басынан өтіп жатқан оқиғаларға өзінің жауапкершілігін сезінген кезде ғана ол өз басына қиындықтуғызған жағдайға өзі де кінәлі екенін мойындап, оны өзгертуге шынымен тырыса бастайды. Керісінше, кінәсін мойындамаған жағдайда ол айналасындағы адамдар тарапынан көмек пен жағдайды өзгертуді күтеді және талап етеді.
Жауапкершілік локусын клиенттің өзіне аудару оңай шаруа емес. Қабылдау барысында психолог жасай алатын нәрсе- бұл клиентке оның адамдармен қатынастары күрделі сипатта екендігін түсіндіріп, оны оң белгіге аударуға ықпал ететін жолдарын көрсету. Бұл жағдайда кеңес беруші өте маңызды нәтижеге қол жеткізеді, себебі адам өзінің оқиғаға жауаптылығын сезіне отырып, өз өміріде өзгерістер болуы үшін не істеу керектігі туралы өзі шешім қабылдайды. Әрине, бұл шешімді қабылдаудағы психологтың көмегі өте пайдалы.
Кеңес беруші мен клиент арасындағы қатынасты құру.
И.В.Цзен, Ю.В.Пахалов, т.б. ғаламдар клиент пен психолог қатынасы ерекшеліктерін анықтауға төрт ұстанымды атап көрсеткен: теңдік, серіктестік, жоғарыдан төменге және төменнен жоғарыға. Әртүрлі жағдайларда кеңес беруші түрлі ұстанымдарды жетекші ретінде іріктеп алады. Бірақ кеңес беруде өте дәстүрлі болып ұстанымы мен клиентке қатысты серіктестік ұстанымдары табылады. Дегенмен бұл жағдайларда да бағыттаушы және анықтаушы рөл психологқа жүктеледі. Сондықтан осы позицияны толығырақ қарстыру керек.
Кеңес беру процесінде психологпен теңдік ұстанымы бойынша клиент өзін кеңес берушімен тең құқығы бар әріптес ретінде сезінсе, психологпен тең белсенділік көрсетіп, өнімді жұмыс істейді. Кеңес беруші клиент әріптесі ретінде бағалап, оның өмірінде орын алған оқиғалар мен жағдайлар бойынша оны жазғырмайтындықтан клиенттің өзі туралы қандай да бір ақпаратты жасыруға негізі жоқ болады. Теңдік ұстанымы бойынша кеңес берушінің өзі де клиентпен қарым-қатынас жасау барысында ешқандай басымдық, білгірлік көрсетпейді. Бұл жағдай маманның қаншалықты беделді екенін, қаншалықты берік ұстанымда болғанын, олардың білімнің, іскерлгінің және клиент сөздерін талдауына соншалықты көп ынта қоятынын көрсетеді де, оған сенім арта түседі. Әрине, теңдік ұстанымда болу арқылы кеңес беруші ұтып қана қоймай оның жоғалтатыны да бар: себебі “жогғарыға” ұстанымында болған беделдімен клиент көбірек есептеседі, оны ешқандай сынамастан ұйып тыңдайды. Көптегент сеанс беретін гипнотизерлер табысының құпиясы осы қарсылықсыз беделде. Гипнотизердің ұстанымен даңқы олардаң тиімді ықпалын қамтамасыз етеді. Ал психологиялық кеңес беру үшін қабылдау кезінде психологтың ұстанымы мен мінез-құлқын өзгеріссіз нәрсе ретінде көрсетуге болмайды. Жоғары кәсіби маман қажет жағдайдаөзінің білімі мен беделіне сүйене отырып бір жағдайда “жоғарыға” ұстанымын ұстанады, ал келесі жағдайда клиенттің өзіндік бағасын көтеруге, оның білімі мен беделін атап көрсетуге ұмтыла отырып “төменге” ұстанамын ұстанатын актер болып келеді.


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-kees-beru.html#1)_күнделікті_белгілерді_талдау,_мысалы,_берілген_сөйлемдерге_клиенттің_бағдарланған_ассоциациялар;

title: Психологиялық кеңес беру

text:
Психологиялық кеңес беру
Психологиялық кеңесті дұрыс ұйымдастыру клиентке, өзіне және өз өмірлік ситуациясына жаңа көқараспен қарауға, өз әрекетінің шынайы мотивін ұғынуға, тұлғаішілік және тұлғааралық шиеленісті тұтастай көруге, ең бастысы- жаңа жеке тәжірибе алуға, шиеленісті шешу тәсілін меңгеруге және проблемалық ситуацияны жеңуге мүмкіндік береді. Психологиялық кеңес беру барысында сенімді атмосфера құру үшін төмендегідей жағдайларды сақтау қажет: - кеңес беру барысында басқа іске көңіл бөлмей, барлық зейінді клиентке аудару қажет (телефонмен сөйлесу, басқа адамның араласуы);
- клиентке толық жеткізуге мүмкіндік беру, оның өміріне қызығушылық таныту, шектен тыс білуге құмартпау, жауап алмай, сұрау қажет;
- әдептілік таныту, шекара сақтау;
- психологтың этикалық кодексін сақтау;
- клиентті кінәламау және бағаламау;
- ақыл-айту керек емес, өмірлік маңызды шешімді өз бетінше жасау үшін жағдай құру;
- достық, табиғилық, адалдық таныту;
- жекелік және кәсіби қатынастарды шектеу;
- тыныш, дыбыссыз, шусыз жерлерде, бір жерде кеңес беру, өте ашық түстің қажеті жоқ.
Психологиялық кеңес берудегі тарихи негізгі бағыттары: тереңдік психология - психоанализ (З.Фрейд), индивидуальді психология (А.Адлер), аналитикалық психология (К.Г.Юнг), трансактілі талдау (Э. Берн); бихевиоральді бағыт-әлеуметтік үйрену, әлеуметтік құзіреттілік тренингтері - когнитивті терапия;
- рациональді- эмоциялық терапия (А. Эоллис);
- гуманистік бағыт - гештальтерапия (Р. Перлз), топтық терапия (К. Роджерс), логотерапия (В. Франкл), психодрама (Морено).
Психоанализдің негізгі міндеті адамды басқарып отыратын сана астары аймағын анықтау және меңгеру. Психодинамикалық теория позициясында психолог клиентпен жұмыс жасағанда өзінің сана астары процестерін түсінуге және оған ықпал етуге үйрету болып табылады. Психодинамикалық теория негізінде жұмыс жасайтын психолог интервью процесінде төмендегі тәсілдерді пайдаланады: Психодинамикалық теория негізінде жұмыс жасайтын психолог интервью процесінде төмендегі тәсілдерді пайдаланады: 1) күнделікті белгілерді талдау, мысалы, берілген сөйлемдерге клиенттің бағдарланған ассоциациялар; 2) «Фрейдтік қателік»- клиенттің бейсаналылық сезімдерін айтқанда кемшіліктер, сынықтар. Еркін ассоциациялар осы қателіктердің мазмұнын түсіну тәсілі болып табылады; 3) Түс мазмұны бойынша еркін ассоциациялар ағымы арқылы түс көруді талдау; 4) Қарсыласуды талдау ығысу механизмдерінің көрініс берулері ретінде алға шығады. Клиентке қатысты өз сезімдерін түсіну және сезімдерін түсіну икемділігі кез-келген бағыттағы практик- психолог жұмысының негізгі бөлімі болып табылады. Психолог кеңес берудегі бихевиоральді бағыт. Бұл бағыттағы психологтың әдіснамалық позициясы клиентке өз әрекетін қадағалату және өз мінез-құлығында нақты өзгерістерді туындату. Бұл бағыт тарихи түрде Д. Уотсон және Б. Скиннер жұмыстарынан бастау алады. Психолог клиенттің өмірлік жағдайларын өзгерту мақсатында араласады. Бұл төмендегі негізгі жағдай бойынша құрылады: - психолог пен клиенттің қатынасы;
- мінез-құлықты операциялау арқылы проблеманы анықтау;
- функциялық анализ арқылы проблема жағдайын түсіну;
- клиент үшін әлеуметтік маңызды мақсаттарды анықтау.
Психологиялық кеңес беру мақсаты - перспективті сезімдері бар, саналы түрде әрекет ететін, мінез-құлықтың түрлі стратегиясын жүзеге асыруға қабілетті, түрлі көзқараста ситуацияны талдай алатын мәдени-өнімді тұлға қалыптастыру. Психолог–кеңес берушінің басты міндеті мәдениет мүмкіндіктеріне сәйкес әрекет етуге мүмкіндік беретін, психикалық дені сау, қалыпты клиентке жағдай құру болып табылады. Психологиялық кеңес берудің алғашқы кезеңі- клиентпен кездескенде алғашқы сұрақ төмендегідей болуы қажет: «Сізді мұқият тыңдап отырмын», «Айтыңызшы, Сіздің бізге келуіңіздің себебі не?». Алғашқы келгенде клиентке қандай көмек алатындығы, неге үміттене алатындығы жөнінде алдын-ала ескертіп, психологиялық кеңес берудің не екенін түсіндіру қажет. Егер клиент: «Сіз маған көмектесе алатындығыңызға сенімдісіз бе?» деген сұрақтар қойса, Сіз 100 % кепілдік білдірмей, жай ғана «Екеуміз бірге шешіп көрейік» деген ұсыныс тастаңыз. Жұмыс кезеңі - жұмыс барысында, диагностикалық әңгіме жүргізуде практик- психолог әдістемелерді қолдана білуі қажет. Егер кеңес беру барысында әңгімеңізге тестілік материалдарды қолдана білсеңіз, клиенттің Сізге деген сенімі артып, әңгімелесу өз нәтижесін береді. Әр клиент жұмыс жасай отырып, психолог жеке бағдарлама дайындайды, кеңес беру кезеңдеріндегі ерекшеліктер, мақсаттар мен міндеті, ұсыныстары жазылады (аптасына 1-2 рет, 50-60 мин. аспайды). Жұмыс кезеңі - жұмыс барысында, диагностикалық әңгіме жүргізуде практик- психолог әдістемелерді қолдана білуі қажет. Егер кеңес беру барысында әңгімеңізге тестілік материалдарды қолдана білсеңіз, клиенттің Сізге деген сенімі артып, әңгімелесу өз нәтижесін береді. Әр клиент жұмыс жасай отырып, психолог жеке бағдарлама дайындайды, кеңес беру кезеңдеріндегі ерекшеліктер, мақсаттар мен міндеті, ұсыныстары жазылады (аптасына 1-2 рет, 50-60 мин. аспайды). Қорытынды кезең - психолог кездесулер жиілігін анықтап отырады. Соңғы кезеңде видео және аудио кассеталарды сыйға тартуға болады. Мұнда кеңес беру барысы көрсетіледі.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-kees-beru.html#3)_Түс_мазмұны_бойынша_еркін_ассоциациялар_ағымы_арқылы_түс_көруді_талдау;

title: Психологиялық кеңес беру


title: Психологиялық кеңес беру


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-kees-beru.html#Алғашқы_келгенде_клиентке_қандай_көмек_алатындығы,_неге_үміттене_алатындығы_жөнінде_алдын-ала_ескертіп,_психологиялық_кеңес_берудің_не_екенін_түсіндіру_қажет.

title: Психологиялық кеңес беру


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-kees-beru.html#Егер_клиент:_«Сіз_маған_көмектесе_алатындығыңызға_сенімдісіз_бе»_деген_сұрақтар_қойса,_Сіз_100_%_кепілдік_білдірмей,_жай_ғана_«Екеуміз_бірге_шешіп_көрейік»_деген_ұсыныс_тастаңыз.

title: Психологиялық кеңес беру


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-kees-beru.html#Қорытынды_кезең_-_психолог_кездесулер_жиілігін_анықтап_отырады._Соңғы_кезеңде_видео_және_аудио_кассеталарды_сыйға_тартуға_болады._Мұнда_кеңес_беру_барысы_көрсетіледі.

title: Психологиялық кеңес беру


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-kees-beru.html#Психоанализдің_негізгі_міндеті_адамды_басқарып_отыратын_сана_астары_аймағын_анықтау_және_меңгеру.

title: Психологиялық кеңес беру


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-kees-beru.html#Психодинамикалық_теория_негізінде_жұмыс_жасайтын_психолог_интервью_процесінде_төмендегі_тәсілдерді_пайдаланады

title: Психологиялық кеңес беру


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-kees-beru.html#Психологиялық_кеңес_беру_барысында_сенімді_атмосфера_құру_үшін_төмендегідей_жағдайларды_сақтау_қажет

title: Психологиялық кеңес беру


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-kees-beru.html#Психологиялық_кеңес_берудегі_тарихи_негізгі_бағыттары

title: Психологиялық кеңес беру


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-kees-beru.html#Психологиялық_кеңес_берудің_алғашқы_кезеңі_-_клиентпен_кездескенде_алғашқы_сұрақ_төмендегідей_болуы_қажет:_«Сізді_мұқият_тыңдап_отырмын»,_«Айтыңызшы,_Сіздің_бізге_келуіңіздің_себебі_не».

title: Психологиялық кеңес беру


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-kees-beru.html#Психолог_кеңес_берудегі_бихевиоральді_бағыт._Бұл_бағыттағы_психологтың_әдіснамалық_позициясы_клиентке_өз_әрекетін_қадағалату_және_өз_мінез-құлығында_нақты_өзгерістерді_туындату.

title: Психологиялық кеңес беру


url: http://emirsaba.org/psihologiyali-kees-beru.html#Психолог–кеңес_берушінің_басты_міндеті_мәдениет_мүмкіндіктеріне_сәйкес_әрекет_етуге_мүмкіндік_беретін,_психикалық_дені_сау,_қалыпты_клиентке_жағдай_құру_болып_табылады.

title: Психологиялық кеңес беру


Психологиялық көмек техникаларын жүйелеу. Күрделі өмірлік жағдайлар
Aдaм мінeз-құлық тaбиғaтын түcінy үшін, oл мазмұнды жәнe aдaм өмірі мен қызмeтін құpaйды жaғдaйлapдың құpылымын aнықтay үшін қaжeт, әлeyмeттeндіpy пpoцecтepін дeлдaлдық, жeke бacын kyәлaндыpaтын қaлыптacтыpy, «I» имиджін қaлыптacтыpy жәнe coндықтaн «Aдaм мінeз-құлық тypaлы - .. тұлғaны жәнe қopшaғaн opтaны өзapa іc-қимыл бeлгілі біp жaғдaйлapдa бeлгілі біp yaқытты бeлгілeйді ». Жaғдaй ekі kөзқapac тұpғыcынaн aнықтaлyы мүмkін: біpінші тәcіл - aдaм өміpінің aғымы үшін cыpтқы жaғдaй peтіндe жaғдaйды түcінy; Ekінші тәcіл жeke aдaм мeн қopшaғaн opтa apacындaғы өзapa іc-қимылдың нәтижecі peтіндe жaғдaйды қapacтыpaды. Қopшaғaн opтa элeмeнттepінің oбъekтивті жиынтығы peтіндe жaғдaй, өз keзeгіндe, тaқыpыптың бeлceнді әcepінe ұшыpaғaн жaғдaйдa, cyбъekтke шapтты, ынтaлaндыpyшы жәнe түзeтy әcepін тигізeді.
Kүpдeлі жaғдaй әpқaшaн aдaмның қaлaғaн нәpcecі (қoл жeтkізy, жeтy жәнe т.б.) apacындaғы aйыpмашылықпeн cипaттaлaды жәнe oл бұл жaғдaйдa, өз жaғдaйындa өзін ұcтaй білeді жәнe өзінің қaбілeтінe иe бoлaды. Mұндaй cәйkeccіздіk бacтaпқыдa қoйылғaн мaқcaттapғa қoл жeтkізyгe keдepгі keлтіpeді, бұл aдaм үшін жaғдaйдың kүpдeлілігінің мaңызды kөpceтkіші бoлып тaбылaтын жaғымcыз эмoциялapдың пaйдa бoлyынa әkeлeді.
Жaқcы тәжіpибecі бoлмaca, aйнaлacындaғылapғa білім aлып, oны мeңгepy дaмып keлe жaтқaн aдaм өзі үшін жaңa, бeлгіcіз жәнe kүтпeгeн нәpceлepгe тaп бoлaды. Бұл oғaн өз қaбілeттepін жәнe қaбілeттepін cынaқтaн өтkізyді тaлaп eтeді, бұл әpдaйым cәтті бoлмаyы мүмkін жәнe coндықтaн kөңілдeн шығyдың ceбeбі бoлyы мүмkін. Keз-keлгeн kүpдeлі жaғдaй іc-әpekeттepдің бұзылyынa, қoлдaныcтaғы қapым-қaтынacқa, тepіc эмoциялap mмн тәжіpибeгe әkeлeді, бeлгілі біp жaғдaйлapдa жeke тұлғaның дaмyынa жaғымcыз caлдapы бoлyы мүмkін ыңғaйcыздық тyдыpaды.
Қимыл тәpтібі қaлыптacқaн қиындықтapғa бaйлaныcты қиын өміpліk жaғдaйлap қaлыптacaды, әpтүpлі cипaтқa иe. Жaғдaйлapды тaлдayдың әpтүpлі тәcілдepі бap: құpылымдық жәнe aқпapaттық жәнe жaғдaйды cипaттayғa ekі нeгізгі тәcіл: cипaттaма жәнe жіkтey. Зepттey үшін, coнымeн қaтap жaлпы жaғдaйлap.Қызығyшылығы - пcихoлoгиялық жaғдaйлapдың epekшe жaғдaйлapы бoлып тaбылaтын қиын жaғдaйлap. Tұжыpымдaмa қиын жaғдaй K.Лeвиннің пcихoлoгиялық жaғдaй тypaлы жeke aдaм мeн oның opтacы apacындaғы өзapa іc-қимылдың шынaйы жүйecі тypaлы идeяcынa cәйkec әзіpлeнгeн.
Aдaм мeн oның opтacы apacындaғы қapым-қaтынacтap жүйecіндeгі тeңгepіиcіздіk жaғдaйындa нeмece ұмтылыcтapдың мaқcaттapы мeн oлapды жүзeгe acыpy мүмkіндіkтepі нemece тұлғaның caпacы apacындaғы cәйkeccіздіk жaғдaйындa қиын жaғдaйлap тyындaйды. Mұндaй жaғдaйлap aдaмның қaбілeттepінe жәнe қaбілeттepінe, oның мopaльдық жәнe мaтepиaлдық әлeyeтінe дeгeн cұpaныcты apттыpaды, oның қызмeтін шekтeйді.
«Өміpліk қиын жaғдaйлap» caнaтының біpнeшe cыныптamacы бap. Keйбіp зepттeyшілep oлapды aдaмның қaтыcy дәpeжecінe қapaй жіkтeyді ұcынaды:
1) қиын өміpліk жaғдaйлap;
2) keз keлгeн тaпcыpманы opындayғa бaйлaныcты қиын жaғдaйлap;
3) әлeyмeттіk әcepгe бaйлaныcты қиын жaғдaйлap.
Ф.В. Вacилюk жaғдaйлapдың epekшeліkтepінe қapaй төpт нeгізгі түpді aнықтaйды: cтpecc, фpycтpaция, қaқтығыcтap жәнe дaғдapыc.
Қиындықтың түpінe қapaй қиын өміpліk жaғдaйлapды жіkтeйді Қ.Mұдықбaeв:
Қapқындылығы бoйыншa,
Kүштің жoғaлyы нemece қayіп-қaтepмeн,
Ұзaқтығы (coзылмалы, қыcқa мepзімді) үшін,
Oқиғaлapдың бaқылaнy дәpeжecі бoйыншa (бaқылaнбaйтын, бaқылaycыз),
Әcep eтy дeңгeйі бoйыншa;
K. Флeйk-Хoбcoн бaлaлapғa тән қиын өміpліk жaғдaйлapды зepттeйді жәнe жoғapы қayіпті жaғдaйлapдың ekі түpін aнықтaйды.
1. Қayіпcіздіkтің бoлмayынa нemece жoғaлтyынa бaйлaныcты жaғдaйлap:
қapcылac, қaтыгeз oтбacы;
эмoциялық oтбacыдaн бac тapтy;
бaқылaнбaғaн oтбacы;
тым kөп тaлaп eтілeтін oтбacы (бacымдықты гипep-қaмқopлық);
жaңa oтбacы мүшecінің (өгeй өгeй, өгeй aнacы, aғacы, әпkecі) пaйдa бoлyы;
қaйшы біліс нeмece түpді өзгepтy;
oтбacынaн тыc тілді opтa (тіл, мәдeниeт);
2. Oтбacының бөлінyінe бaйлaныcты дәpмeнcіздіk тyдыpaтын жaғдaйлap:
шeтeлдіk oтбacынa opнaлacтыpy;
бaлaлapғa kүтім көpceтy;
гocпитaлизaция;
Зиянды дaмyдың бapлық бaғытынa eлeyлі әcep eтeтін мұндaй жaғдaйлap eлeyлі түpдe бұзылyы мүмkін әлeyмeттіk бeйімдeлy бaлaның пcихиkacын тepeң бұзaды. Aтaлғaн жaғдaйлap бaлaның eң мaңызды, мaңызды өміpліk қaтынacтapын қaмтиды, coндықтaн oлapдың қaтыcyы жeke дaмy үшін eлeyлі тepіc caлдapлapды aлдын aлa бeлгілeyі kepek.
Әp aдaмның, oның ішіндe бaлaның өміpіндe keздeceтін қиын жaғдaйлapдың бacқa түpлepі бap. Бұл «kүндeліkті өміpдeгі cтpeccтіk жaғдaйлap» дeп aтaлaтын kүндeліkті, жиі қaйтaлaнaтын oқиғaлap (мыcaлы, тіc дәpігepінe бapy, дocымeн keліcпeyшіліk, eмтихaнғa жayaп бepy, жұмыcтaн бocaтy жәнe т.б.). Oлapдың aдaмның дaмyынa ықпaлы кем eмec. Mұның бәpі біp нemece бacқa шeшіmді тaбy қaжeт бoлғaндa, бapлық ocындaй жaғдaйлapды eңcepy kepek ekeнімeн түcіндіpілeді. Kәдімгі жaғдaйлapдa, aдам keдepгілepді жeңyдe тaбыcты нeмece cәтcіз тәжіpибeгe иe бoлaды, қиындықтapғa өз kөзқapacын aйқындaйды, әpekeт жacaйды, әpekeт eтyдің әpтүpлі әдіcтepін қoлдaнып, өзі үшін eң қoлaйлы мінeз-құлық тakтиkacын дaмытaды.
Өміpдің kүpдeлі жaғдaйлapы coциaлизaция үдepіcтepінің aжыpaмac бөлігі бoлып тaбылaды, біpіншідeн, oлap әдeттeгі бoлып тaбылaды, ekіншідeн, oлap әpдaйым жeke aдaмды жapaқaттaйды, жәнe үшіншідeн, oлap koнcтpykтивті өзгepіcтep бoлғaн keздe дaмyды қoлдaйды, бұл қapым-қaтынacтapдaғы қapыm-қaтынacтың жaңa фopмaлapынa қoл жeтkізyгe ықпaл eтeді. cыpтқы opтa.
Ocылaйшa, қиын өміpліk жaғдaйлap тyындaйды нeмеce aдaм мeн oның opтacы apacындaғы қapым-қaтынacтap жүйecіндe тeңгepімcіздіk бoлғaн жaғдaйдa; нeмece мaқcaттap, ұмтылыcтap мeн oлapды жүзeгe acыpy мүмkіндіkтepі мeн жeke қacиeттepі apacындaғы cәйkeccіздіk. Mұндaй жaғдaйлap aдaмның қaбілeттepінe жәнe қaбілeтін apттыpyғa, жeke әлeyeті meн oның қызмeтін ынтaлaндыpaды.
Экстремалды жағдайда адамда төмендегідей симптомдар көрініс беруі мүмкін (Крюкова және басқалар):
• сандырақ;
• галлюцинациялар;
• апатия;
• мелшиіп қатып қалу;
• қозғалыстың қозуы;
• агрессия;
• қорқыныш;
• истерика;
• мазасыз діріл;
• жылау.
Мұндай жағдайдағы психологтың көмегі ең алдымен жүйкенің «босаңсуына» жағдай жасауда.
Сандырақ және галлюцинациялар. Сындарлы жағдай адамда қуатты стрестің туындауына, жоғары жүйке қысымының орын алуына себепкер болып, ағзаның тепе-теңдігіне зиян келтіреді, тұтастай организмге теріс әсер береді.
Аппатия ұзақ мерзімді қысымға толы, бірақ сәтсіз жұмыс барысында немесе адам күрделі сәтсіздікке душар болып, іс-әрекетінің мәнін жоғалтатын жағдайда, не болмаса ешкімді құтқаруға мүмкіндік болмай, бақытсыздыққа душар болған жақын адам опат болғанда пайда болуы мүмкін.
Апатияның негізгі белгілері:
• айналадағыларға деген парықсыздық;
• солғындық, әлсіздік;
• баяу, ұзақ кідірспен сөйлеу.
Ступор – организмнің ең қуатты қорғаныс механизмдерінің бірі болып табылады. Ол адам тіршілігі үшін жұмсаған зор қуатының сарп етілуінен қоршаған әлеммен қатынасуға жағдайы келмейтін аса күшті жүйке қайғыдан (жарылыс, шабуыл, қатаң зорлық) кейін орын алады.
Ступордың негізгі белгілері:
• ерікті қозғалыс пен сөйлеу-тілінің күрт төмендеуі немесе мүлде болмауы;
• сыртқы қоздырғыштарға (шуыл, жарық, шымшылау) реакцияның болмауы;
• нақты бір қалыпта «мелшиіп қатып қалу», толық қозғалыссыздық күйі;
• бұлшық еттердің нақты бір тобының қысымы туындауы мүмкін.
Ұзақ мерзімді қозу. Апатты жағдайдың әсерінен туындаған күйзелістің қуатты болатыны соншалықты адам айналасында болып жатқан жәйттен мүлде хабарсыз қалады. Ол жауларының, не достарының, көмектесуші адамдар мен зиян келтірушілерді айыра алатын жағдайда болмайды. Адам қисынды ойлауға, шешім қабылдауға қабілетсіз болып, торға қамалған хайуан іспеттес күй кешеді.
Агрессивті мінез-құлық – адам организмінің жоғары ішкі қысымды төмендетуге тырысқан ерікті тәсілдерінің бірі. Ашудың немесе агрессияның көрінісі біршама ұзақ уақытқа созылып, зардап шеккен адамның өзіне не өзгелерге зиян келтіруі мүмкін.
Агрессияның негізгі белгілері:
• ыза, наразылық, ашу (кез келген, тіптен мәнсіз себептен);
• айналадағыларды қолмен немесе қайсыбір басқа затпен соққылау;
• сөзбен балағаттау, ұрсысу;
• бұлшық еттің қысымы;
• қан қысымының көтерілуі.
Қорқыныш.Бала қорқынышты түс көргендіктен түнде шошып, жылап оянады. Төсектің астында тіршілік ететін құбыжықтардан қорқады. Бір кездері жол көлік апатына ұшыраған ер адам ешқашан рульге отыра алмауы мүмкін. Жер сілкінісін кешірген адам өзінің аман қалған пәтеріне кіруден бас тартады. Ал зорлық-зомбылыққа душар болған адам подъезіне кіруден қорқады. Жоғарыда аталған жағдайлардың барлығы қорқыныштың көріністері болып табылады.
Қорқыныштың негізгі белгілері:
• бұлшық еттердің қысымы (әсіресе бет әлпетінің);
• жүрек соғысының жиілеуі;
• дем алыстың жиілеуі;
• мінез-құлқын қадағалай аламаушылық..
Мазасыз діріл. Экстремалды жағдайдан кейін бақыланбайтын мазасыз діріл пайда болады (адам өз еркімен ол реакцияны доғара алмайды). Осылайшы организм қысымды бәсеңдетеді.
Жылау. Адам жылағанда оның организмінің ішінде тыныштандырушы заттар бөліне бастайды. Ондай сәттерде адамның жанында қайғысын бөлісетін жақынының болғаны жақсы.
Аталмыш күйдің негізгі белгілері:
• адам жылап отыр немесе жылауға дайын;
• еріндері діріл қағады;
• жабырқаңқылық сезімі байқалады;
• истерикаға қарағанда қозудың белгілері байқалмайды.
1. Сұрақ қоймаңыз, кеңес бермеңіз. Сіздің міндетіңіз – тыңдау.
Истерика. Истериялық талма бірнеше минутқа немесе бірнеше сағатқа ұласады.
Негізгі белгілері:
• сана сақтаулы қалады;
• мөлшерден тыс қозу, қозғалыстардың көптігі, театрланған позалар;
• эмоциялы қанық, жалдамдатылған сөйлеу-тілі;
• айғайлар мен жылау.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Эстетикалық теория - Психологиялық мектептер мен бағыттар

text:
Эстетикалық теория Көркем шығарманы талдау барысында Выготский екі құрылымдық элементті - форма мен материалды ажыратуды ұсынады. Материалды анықтауда Выготский екі ұғымды қамтиды: Аристотельдік мағынадағы материал - элемент неден тұрады (егер әдебиет туралы сөз болса - сөздер, дыбыстар) және шығарманың өзі, яғни ол не туралы (бұдан әрі мазмұн мен материал ұғымдары бір-бірін алмастырады). Пішін материалдың конфигурациясына жатады. Егер осы екі тармақты әдеби лексикаға ауыстыратын болсақ, онда материал сюжеттен басқа ештеңе емес, ал сюжет - форма. Өзінің эстетикалық теориясын утилитарлы және көрнекі ету үшін Выготский келесі метафоралық құралдарға жүгінеді.
Дамытушылық және тәрбиелік психология Выготскийдің еңбектерінде баланың жоғары психологиялық функцияларын дамытудағы жетілу мен оқудың рөлі арасындағы байланыс мәселесі жан-жақты қарастырылған. Осылайша, ол ең маңызды принципті тұжырымдады, оған сәйкес ми құрылымдарын сақтау және уақытында жетілу - бұл жоғары психологиялық функцияларды дамыту үшін қажетті, бірақ жеткіліксіз шарт. Бұл дамудың негізгі қайнар көзі - өзгеріп отыратын әлеуметтік орта, оны сипаттау үшін Выготский дамудың әлеуметтік жағдайы терминін «сипатталған, белгілі бір жасқа тән, бала мен қоршаған шындық арасындағы эксклюзивті, қайталанбас және қайталанбас қатынастар, ең алдымен әлеуметтік ». Бала психикасының белгілі бір жас кезеңінде даму барысын дәл осы қатынас анықтайды.


title: Ұжымдық бейсаналық - Психологиялық мектептер мен бағыттар

text:
Ұжымдық бейсаналық – психолог К.Юнгтің пікірінше, бейсаналық формалардың бірі, жалпы қоғам үшін бірдей және тұқым қуалайтын ми құрылымдарының өнімі.
Архетип – аналитикалық психологияда, ұжымдық бейсаналықтың құрылымдық элементі. Архетиптік бейнемен шатастыруға болмайды.
Көлеңке – бұл бейсаналық кешен, бұл тұлғаның саналы бөлігінің репрессияланған, репрессияланған немесе иеліктен шығарылған қасиеттерін білдіреді. Аналитикалық психологияда адамның Көлеңкесінің шығармашылық және деструктивті жақтарын ажырату әдетке айналған.
Анима және анимус – бұл ерлер мен әйелдер жынысына байланысты архетиптер.
Өзін-өзі жүзеге асыру (орыс тілінен өзінікі және латынша realis - материалды, нақты) – жеке тұлғаның әлеуетін жүзеге асыру, оның адамдық мақсатын жүзеге асыру, үндеу.
Невротизм (невротизм) – бұл эмоционалды тұрақсыздық, мазасыздық, өзін төмен бағалау, кейде вегетативті бұзылулармен сипатталатын тұлғаның қасиеті.
Адамның мінез-құлқын психиканың объективті құбылысы ретінде зерттейтін психологиядағы бағыт.
Уотсон схема жасады, оған сәйкес адам мен жануарлардың мінез-құлқын ынталандыру және одан кейінгі жауап арқылы түсіндіруге болады. Стимул мен реакцияны өлшеуге болатындықтан, Уотсон бұл кез-келген организмнің мінез-құлқын болжауға мүмкіндік береді деп санайды.
Уотсонның бихевиоризмінің негізгі зерттеу пәні және бастапқы деректері мінез-құлықтың негізгі элементтері болып табылады: бұлшықет қозғалысы немесе без секрециясы. Психология мінез-құлық туралы ғылым ретінде менталистік түсініктер мен терминологияға жүгінбей объективті сипаттауға болатын әрекеттермен ғана айналысуы керек. Мінез-құлықты жалғыз ынталандырушы-жауап (S-R) жұптарына дейін төмендетуге бағытталған мақсатқа қарамастан, Уотсон бихевиористер, сайып келгенде, организмнің мінез-құлқын тұтастай зерттеуі керек деп тұжырымдады.
Бихевиоризмнің пәні адамның мінез-құлқы болып табылады – бұл барлық іс-әрекеттер, сөздер, іс-әрекеттер, сонымен қатар туа біткен және туа біткен.
Бихевиористер көзқарасы бойынша мінез-құлық дегеніміз – сыртқы тітіркендіргішке жауап ретінде кез-келген реакция, ол арқылы жеке адам сыртқы ортаға бейімделеді. Бұл кез-келген реакция, соның ішінде тамырлы және бездің секрециясы.
Бихевиоризм тұрғысынан жеке тұлға дегеніміз – адамның өмір бойы алатын тәжірибесі – бұл зерттелген мінез-құлық жиынтығы.


title: Шартсыз тітіркендіргіш - Психологиялық мектептер мен бағыттар

text:
Вюрцбург мектебі
|
О. Кюльпе,
К.Марбет,
Н.Ах,
К.Бюллер, ағылшын психологы Г.Ватт, бельгиялық психолог А.Мишотт және т.б.
|
Вюрцбург мектебі эксперименталды психологияға интеллектуалды сипаттағы міндеттерді (логикалық пайымдауларды зерттеу, ақыл-ой күшін қажет ететін сұрақтарға жауап беру және т.б.) орындауды талдаудың жаңа объектісі ретінде енгізді. Ойлау - бұл ақыл-ой процесі, оның заңдылықтарын логика заңдарына да, ассоциациялардың құрылу заңдарына дейін төмендетуге болмайтындығы анықталды. Ойлаудың өзіндік ерекшелігі ассоциацияларды субъект қабылдаған тапсырма бойынша құрылған тенденцияларға сәйкес таңдалатындығымен түсіндірілді. Ұйымдастырушылық рөл мектептің кейбір өкілдері «ақыл-ой» деп санайтын шешім іздеудің алдындағы көзқарас үшін танылды, басқалары - бейсаналық әрекет (өйткені ол ішкі көзқарастан жасырын).
|
Жүйелік эксперименттік интроспекция әдісі (ауызша есеп)
|
Ұйымдастырушылық рөл В.Ш.-ның кейбір өкілдерінің шешімін іздеудің алдындағы жағдай үшін танылды. оны «ақыл-ой» деп санаса, басқалары – бейсаналық әрекет (өйткені ол интроспекциядан жасырылған).
Алайда, сонымен бірге, бейнесіз ойлау («таза» ойлау) оның басқа түрлеріне орынсыз қарсы қойылып, ойлаудың сөйлеу мен практикалық қызметке тәуелділігі ескерілмеді.
|


title: Фигура мен фон заңы - Психологиялық мектептер мен бағыттар

text:
Фигура мен фон заңы: фигураларды адам тұйық тұтастық ретінде қабылдайды, бірақ фон фигураның артында үздіксіз созылатын нәрсе ретінде қабылданады.
Транспозиция заңы: психика жеке тітіркендіргіштерге емес, олардың қарым-қатынасына әсер етеді. Мұндағы идея мынада: элементтер, ең болмағанда, ұқсас белгілер болған жағдайда біріктірілуі мүмкін, мысалы, жақындық немесе симметрия.
Жүктілік заңы: барлық ықтимал қабылдау баламаларының ең қарапайым және тұрақты фигурасын қабылдау үрдісі бар.
Тұрақтылық заңы: барлығы тұрақтылыққа ұмтылады.
Жақындық заңы: уақыт пен кеңістік бойынша сабақтас элементтерді тұтас бейнеге біріктіру тенденциясы. Біздің бәрімізге белгілі, ұқсас заттарды біріктіру оңай.
Жабылу заңы (қабылданған фигурадағы олқылықтардың орнын толтыру): біз өзімізге мүлдем түсініксіз нәрсені байқаған кезде, миымыз трансформациялауға барынша тырысады, көргенімізді бізге қол жетімді түсінікке айналдырады. Кейде ол тіпті қауіп төндіреді, өйткені біз шындықта жоқты көре бастаймыз.
Гештальт (немісше Gestalt - форма, сурет, құрылым) – бұл маңызды қасиеттерін олардың бөліктерінің қасиеттерін қорытындылау арқылы түсіну мүмкін емес, қабылданатын объектілердің кеңістіктік көрнекі түрі. Мұның керемет мысалдарының бірі, Кулердің айтуы бойынша, басқа кілттерге ауыстырылса да, танылатын әуен. Біз әуенді екінші рет естігенде, есте сақтаудың арқасында оны танимыз. Бірақ егер оның кілті өзгерсе, біз әуенді сол күйінде танимыз.
Гештальт психологиясы қабылдауды зерттеу нәтижесінде пайда болды. Оның назарында психиканың тәжірибені түсінікті тұтастыққа ұйымдастыруға тән тенденциясы бар. Мысалы, біз «тесіктері» бар әріптерді қабылдаған кезде (жетіспейтін бөліктер), сана олқылықтың орнын толтыруға ұмтылады және біз әріпті толығымен танимыз.
|
Гештальттарды зерттеудің негізгі әдісі тікелей және объективті бақылау және өзінің қабылдау мазмұнын сипаттау болды. Біздің қабылдауымыз сезімнен туындамайды, өйткені олар шын мәнінде жоқ, бірақ ауа қысымының ауытқуының көрінісі – есту сезімі.
|


title: Сезіну және назар аудару - Психологиялық мектептер мен бағыттар

text:
Сезіну жәненазар аудару. Гештальтты қалыптастыру және аяқтау үшін қажет негізгі шарт – адамның қазіргі кезде өзін және оның басым қажеттілігін білуі. Қажеттілікті сезіну және оған назар аудару – «осында және қазір» деп аталатын маңызды қағида.
Полярлықтар немесе қарама-қайшылықтар. Біз құбылыстардың бір-бірін болжайтын да, алып тастайтын да сол ішкі аспектілері туралы айтып отырмыз. Қарама-қайшылықтар, Перлстің пікірінше, жай өмір сүрмейді, бірақ үнемі қайшылық жағдайында, өзара күресуде. Қарама-қарсылықтар күресі адамның ішкі мазмұнын, қайнар көзі мен мінез-құлқын реттеуді құрайды.
Кемелдену. Перлс жетілуді психикалық денсаулық, сыртқы ортаға тәуелділіктен өзіне тәуелділікке ауысу қабілеті деп анықтайды. Денсаулыққа жету үшін адам сыртқы әлемнен қолдау алуға деген ұмтылысын жеңіп, өзінен кез-келген қолдау көзін табуы керек. Өз-өзіне сенімділіктің басты шарты - тепе-теңдік жағдайы. Тепе-теңдікке жетудің шарты - қажеттіліктер иерархиясын білу. Өзіне тәуелді жеке тұлғаның өзін-өзі реттеуі гештальттардың еркін, ағынды және айқын қалыптасуымен сипатталады. Бұл, Перлстің пікірінше, жетілу мен денсаулыққа апаратын жол. Егер жеке тұлға жетілмеген болса, онда өзінің қажеттіліктерін қанағаттандыруға тырысудың және оның сәтсіздіктері үшін жауапкершілікті өз мойнына алудың орнына, ол қоршаған ортаны басқаруға бейім.
Лейпциг мектебі
Ф.Крюге (мектеп басшысы), Г.Волкельт, Ф.Заддер, О.Клемм, А.Веллек және басқалар.
Гештальт психологтары сияқты ЛМ психиканы зерттеуге біртұтас көзқарас талаптарын бөлісті, алайда, гештальттар тек сана бірліктері емес («феноменальды әлем»): дамудың алдыңғы кезеңдерінде мұндай бірліктер «күрделі-қасиеттер» - диффузиялық, даму барысында сараланатын аффективті боялған, бірақ толығымен біртұтас тәжірибелер. Сонымен бірге, теоретиктер гештальттардың семантикалық жағына ерекше назар аударды, гештальт психологиясы іс жүзінде елемеді. Олардың пікірінше, генезистің барлық түрлерінде (фило-, антропо, онто- және актуальез) психика күрделі қасиеттерден барған сайын сараланған мағыналы гештальттарға ауысады. Бұл гипотеза қабылдаудың өзектілігі мен типологиясы (Ф. Зандер), қабылдаудың филогенезі және онтогенезі, балада визуалды белсенділікті дамыту мәселелеріне арналған көптеген зерттеулерде (соның ішінде феноменологиялық әдісті қолдану арқылы) эмпирикалық және эксперименталды түрде тексерілді және дәлелденді, оның интеллектуалды операциялары (Г. Волкельт) және басқалары. Қолдаушылар үшін психикалық өмірдің «жүйені қалыптастырушы факторы» (феноменальды түрде) Л.Ш. қара бидай, олардың тұжырымдамасына сәйкес қабылдау, есте сақтау, ойлау заңдылықтарын анықтайды және тәжірибе (құбылыстар) әлеміне төмендетілмейтін, психикалық болмыстың ішкі «трансфеноменалды» әлемін көрсетеді. Бұл әлемді сипаттау үшін Ф.Крюгер «құрылым» ұғымын - ұзақ мерзімді «мазмұнды» формацияны, нақты психикалық процестердің даму заңдылықтарын анықтайтын қатынастардың, бейімділіктердің белгілі жүйесін енгізді.


title: «Құрылым» - Психологиялық мектептер мен бағыттар

text:
«Құрылым» бұл ежелден келе жатқан «мазмұнды» формация, нақты психикалық процестердің даму заңдылықтарын анықтайтын қатынастардың, бейімділіктердің белгілі бір жүйесі. Трансфеноменальды құрылымдар бөлінеді: «ақыл-ойға» (индивид, оның ішінде құндылық бағдарларының құрылымы орталық, ал жеке адамнан жоғары - «жан» отбасының, адамдардың, нәсілдің және т.б.) және «объективті рухани» (бұған идеалды формациялар - мораль кірді) , заң, өнер, сондай-ақ тіл).
Гуманистік психология
Абрахам Маслоу,
Карл Роджерс, Гордон Олпорт, Виктор Франкл, Шарлотта Бюлер,
Ролло Мэй, Сидни Джурард, Джеймс Бьюдженталь, Эверетт Шостром,
Ханс-Вернер Гессманн, Фредерик Перлз и другие.
Батыстық (негізінен американдық) психологиядағы тенденция, ол өзінің басты субъектісі ретінде тұлғаны алдын-ала берілген нәрсе емес, тек өзіне ғана тән өзін-өзі жүзеге асырудың «ашық мүмкіндігі» болып табылатын бірегей интегралды жүйе ретінде таниды. Гуманистік психологияда талдаудың негізгі субъектілері: жоғары құндылықтар, жеке тұлғаның өзін-өзі актуалдауы, шығармашылық, сүйіспеншілік, бостандық, жауапкершілік, дербестік, психикалық денсаулық, адамдар арасындағы қатынас. Гуманистік психология тәуелсіз тренд ретінде ХХ ғасырдың 60-жылдарының басында, үшінші күштің атауын ала отырып, АҚШ-тағы бихевиоризм мен психоанализдің үстемдігіне наразылық ретінде пайда болды. Гуманистік психология адам психикасының жағымды жақтарын зерттеумен айналысатын позитивті психологияның бағытын айтады. Гуманистік психология өзінің философиялық негізі ретінде экзистенциализмге сүйенеді.
Зерттеудің негізгі әдісі, негізінен, психолог пен клиенттің арасындағы психотерапиялық өзара әрекеттесу барысында дамитын феноменологиялық сипаттамаға негізделген. Сонымен қатар, психолог өзара әрекеттесу кезінде төрт қағиданы басшылыққа алуы керек:
1) клиентке оның барлық көріністерінде сөзсіз құрмет көрсету;
2) адамның өзінің ерекше жеке таңдауын жасау қабілетіне сену;
3) саналы тәжірибеге жүгіну;
4) адамның ерікті, стихиялы, жауапкершілікті (белсенділік пен өзін-өзі анықтау принципі) және жасампаз күшін априорлық тану.
1963 жылы Гуманистік Психология Қауымдастығының бірінші президенті Джеймс Буженталь осы психологияның бес тірегін алға тартты:
Адам ажырамас болмыс ретінде оның құрамдастарының қосындысынан асып түседі (басқаша айтқанда, адамды оның жартылай функцияларын ғылыми зерттеу нәтижесінде түсіндіруге болмайды).
Адам баласы адамдардың қарым-қатынасы аясында өрбиді (басқаша айтқанда, адамды тұлғааралық тәжірибе ескерілмейтін оның ішінара функцияларымен түсіндіруге болмайды).
Адам өзін-өзі саналы сезінеді (және оны үнемі, көп деңгейлі өзіндік сана-сезімін ескермейтін психология оны түсіне алмайды).
Адамда таңдау мүмкіндігі бар (адам өзінің өмір сүру процесін пассивті бақылаушы емес: ол өзінің тәжірибесін өзі жасайды).
Адам қасақана (адамды болашаққа бағыттайды; оның өмірінде мақсат, құндылықтар мен мағына бар).
А.Маслоу психологиядағы гуманистік бағыттың негізін қалаушылардың бірі ретінде белгілі. Ол мотивацияның иерархиялық моделімен танымал. Бұл тұжырымдамаға сәйкес жеті класс қажеттіліктер адамның бойында туылғаннан бастап пайда болады және оның өсуіне еріп жүреді:
аштық, шөлдеу, жыныстық қатынас және т.б сияқты физиологиялық (органикалық) қажеттіліктер;
қауіпсіздік қажеттілігі - қорғалған сезіну, қорқыныш пен сәтсіздіктерден, агрессивтіліктен арылу қажеттілігі;
тиістілік пен сүйіспеншіліктің қажеттілігі - қоғамдастыққа кіру, адамдарға жақын болу, оларды тану және қабылдау қажеттілігі;
құрметке (құрметке) мұқтаждық - сәттілік, мақұлдау, тану, беделге деген қажеттілік;
танымдық қажеттіліктер - білу, білу, түсіну, зерттеу қажеттілігі;
өзін-өзі актуализациялау қажеттілігі - олардың мақсаттарын, қабілеттерін іске асырудың қажеттілігі, өзінің жеке басының дамуы.
Фрейдизм
Зигмунд Фрейд,
Отто Ранк,
Вильгельм Райх,
Альфред Адлер,
Карл Густав Юнг
Австриялық психолог Зигмунд Фрейд атындағы терең психологиядағы бағыт. Фрейдизм - бұл психоанализдегі алғашқы және ең ықпалды тенденциялардың бірі. Ұзақ уақыт бойы фрейдизм қазіргі түсінігінде (сипатталған мерзімде бұл термин негізінен болған жоқ), іс жүзінде психоанализ болды.
С.Фрейдтің теориясы негізін қалаушы әкеден алынған көптеген әр түрлі идеяларды әр түрлі белгілі ғалымдардың еңбектері мен тұжырымдамаларынан сіңірді. Мәселен, мысалы, фрейдизм Готфрид Вильгельм Лейбництің монадологиясынан көп нәрсе алды (Лейбництің пікірінше, монадалар - бұл шындықтың атомдардан өзгеше және психикалық негізі бар кеңейтілген психикалық болмысты білдіретін біртұтас элементтер). Иоганн Фридрих Гербарттың сана табалдырығы, ол сана шегінің «астында» орналасқан бірқатар адам идеялары бейсаналық деп санайды. Фрейдке, сондай-ақ, Гербарт сияқты бейсаналық идеяны дамытқан және, атап айтқанда, «психика» ұғымын айсберг бейнесі арқылы елестетуді ұсынған Густав Теодор Фехнердің көзқарастары үлкен әсер етті. Фрейдтің психоаналитикалық тұжырымдамасының дамуына Чарльз Дарвиннің эволюциялық теориясы, Джозеф Брейердің катартикалық әдісі және Жан Шарконың гипноздың истерияны емдеудегі әсері туралы теориясы да айтарлықтай әсер етті. Фрейд Карл Густав Карустың көптеген идеяларын алды (атап айтқанда, санасыз психикалық іс-әрекет тәжірибе мен арман арқылы көрінеді), Эдуард Хартманн және оның «Бейсаналық философиясы» және Артур Шопенгауэр («ерікті» бөліп көрсетті) өмір сүру », Фрейд Эрос деп тағайындаған). Фрейдтің көзқарастарының қалыптасуына едәуір әсер етті неміс философы және психологы Теодор Липпс, бірнеше жұмыстарды бейсаналық психикалық процестерге арнады.


title: Психиканың құрылымдық моделі

text:
Психиканың құрылымдық моделі Клиникалық практика барысында Фрейд өзінің пациенттерінде дискілер арасындағы қарама-қайшылықтардан туындаған көптеген қақтығыстарды бірнеше рет байқады, атап айтқанда, ол әлеуметтік тұрғыдан анықталған тежелулер биологиялық дискілердің көрінісін жиі шектейтіндігін анықтады. Осы бақылауларға сүйене отырып, ғалым тұлғаның үш құрылымдық элементін атап көрсете отырып, ақыл-ой ұйымының өзіндік тұжырымдамасын жасады: «Ол» (немесе «Id», неміс Das es), «мен» (немесе «Эго», неміс Эго) және « Супер-Мен «» (Немесе «Супер-Эго», неміс. Das Über-Ich).
«Ол» (Id) ұғымын Фрейд неміс дәрігері Георг Гроддектен [en] алған, оны адам әрекеттерін басқаратын белгісіз күшті көрсету үшін қолданған. Гроддекпен жазысқан хатында Фрейд өз әріптесінің ашқанына таңданысын білдіріп, талдаушылар (түсінбеушіліктерден аулақ болу үшін) саналы бейсаналыққа емес, репрессияға ұшыраған материалға «менге» қарсы тұруын талап етті.
«Мен» (Эго) - бұл шын мәнінде және адамның жеке басы, оның ақыл-ойының даралануы бар. «Мен» жеке тұлғаның психикасында болып жатқан барлық процестерді басқаруды жүзеге асырады. Оның негізгі қызметі - инстинкттер мен әрекеттер арасындағы байланысты қолдау. «Мен» шындық, ал «Ол» ләззат қағидасы арқылы басқарылады.
«Супер-Мен» (Супер-Эго) - психикалық инстанция, оған «ата-ана билігі, өзін-өзі бақылау, мұраттар, ар-ұждан кіреді. Метафоралық мағынада «Супер-Эго» ішкі дауыс, цензура, сот рөлін атқарады ». «Супер-Эго» -ның негізгі қызметі - сана белсенділігін шектеу, тыйым салу немесе айыптау («Мен»), сонымен қатар бейсаналық («Ол»). Жеке адамда бар моральдық нормаларға жауап беретін «супер-эго».
Дамудың психосексуалды фазалары. Фрейд адам белгілі бір жыныстық энергиямен (либидо) туады, ол өсе келе дамудың белгілі бір сатыларынан өтеді деп сенді. Әр түрлі эрогендік аймақтармен байланысты бұл сатылар биологиялық тұрғыдан анықталған реттілікті білдіреді. Адамның дамуын анықтайтын негізгі фактор - бұл жыныстық инстинкт, «адамның өмір сүру барысында бір эрогендік аймақтан екіншісіне өту». Психосексуалды дамудың әр сатысында, Фрейдтің айтуы бойынша, дененің немесе мүшенің белгілі бір бөлігі ләззат беру үшін заттарға немесе әрекеттерге ұмтылады - осылайша, адамның берілген кезеңдерден өтуі басынан бастап анықталады және тәуелді емес мәдени деңгей немесе басқа нәрсе. Жалпы мағынада «психосексуалды даму» термині «баланың инфантильді жолдардан қанағаттандыру драйвтарының анағұрлым жетілгендерге қозғалуын білдіреді, бұл ақыр соңында қарсы жыныстағы адаммен жыныстық қатынасқа түсуге мүмкіндік береді».
Эдип феномені. Эдип кешені - Фрейдтің теориясында баланың ата-анасына деген амбиваленттілігін белгілеуге қызмет ететін негізгі ұғымдардың бірі. Термин адамның махаббаты ата-ананы жек көрумен шектесетін бейсаналық бейімділіктің көрінісін сипаттайды. «Эдип кешені» идеясын Фрейд «Эдип патша» трагедиясында Софокл айтқан ежелгі грек мифінен алды. Эдип есімді жас жігіт өзінің әкесі Лаяны өлтіреді (бұл оның әкесі екенін білмей), ал кейінірек өзінің анасы Джокастаның өзі де білмей тұрмысқа шығады; одан әрі ауыр қылмыс жасағанын біліп, көзін соқыр етеді. Осы трагедиядан (Фрейд одан үзінді мектепте аударды, ал ересек жасында оның театрландырылған қойылымын көрді), ғалым психоанализ үшін басты идеяға айналды.


title: Мазасыздық және қорғаныс механизмдері

text:
Неофрейди́зм
|
Г. Салливан, К. Хорни и Э. Фромм және т.б.
|
1920-1930 жылдары Фрейдизмнен дамыған, оның теориясының негіздерін қабылдаған, бірақ Фрейдтің психоанализінің негізгі тұжырымдамалары қайта өңделген Зигмунд Фрейдтің ізбасарлары құрған психология тенденциясы. адам психикасының әлеуметтік детерминизмінің постулаты.
Фрейдтің ізбасарлары (неофрейдизмнің өкілдері) адамның позициясында әлеуметтік және мәдени әсерлер жетекші рөл атқарады деп санайды. Яғни, олар өздерінің назарын әлеуметтік және мәдени процестерге бағыттайды. Олардың пікірінше, дәл осы процестер индивидтің тұлға ішілік қақтығыстарының пайда болуына айтарлықтай әсер етеді. Бұл бағыттың барлық теориялық құрылыстары жеке адам мен қоғам арасындағы бейсаналық және принципиалды қатынастар тұжырымдамаларына негізделген.
|
Жеке-жеке және әлеуметтік құрылымдарды зерттеудің психоаналитикалық әдісі
|
Адлер «Компенсация» теориясын жасады. Оның мәні – ақаулы немесе моральдық жағынан кемшіліктері бар адамдар мұны гиперактивтілікпен, билікке деген құштарлықпен өтейді.
Бұл теорияның пәні - адамның психикалық өмірінің тұтастығы. Негізгі мақсаттар:
Жеке басының төмендігін өтеуді зерттеу;
Қоғамдық пайдалы өмір салтын қалыптастыру.
Бұл теорияға сәйкес, тұлға артықшылық пен әлеуметтік қызығушылыққа ұмтылу кезінде өмір сүреді, олар өздерін кемшілік сезімдерінің өтеуі болып табылады.
Жеке тұлғаны дамытудың екінші қозғаушы күші – әлеуметтік қызығушылық. Адлер тұрғысынан алғанда, әлеуметтік қызығушылықтың ауырлығы психикалық денсаулықтың көрсеткіші болып табылады, оның дамымауы невроздар, нашақорлық, қылмыс және басқа да әлеуметтік және психопатологиялық ауытқулар тудыруы мүмкін.
Негізгі өмірлік міндеттерді шешуде әлеуметтік қызығушылықтың ауырлығы мен жеке тұлғаның белсенділік дәрежесін бағалау негізінде Адлер өмір салтын сүйемелдейтін қатынастардың төрт түрін бөліп көрсетеді: басқару, алу, болдырмау және әлеуметтік пайдалы.
Хорнидің айтуы бойынша, балада айқын базальды мазасыздық ересек адамның неврозының пайда болуына әкеледі. Базальды мазасыздықты жеңу үшін бала қорғаныс стратегияларына жүгінеді, оларды невротикалық қажеттіліктер немесе невротикалық үрдістер деп атайды. Кейінірек бұл қажеттіліктер үш негізгі категорияға топтастырылды, олардың әрқайсысы қауіпсіздік сезіміне жету, яғни алаңдаушылықты азайту мақсатында тұлғааралық қатынастар стратегиясын білдіреді.
Эрих Фромм (1900-1980) - неофрейдизм психологиясының ең көрнекті өкілі. Ол «гуманистік психоанализ» тұжырымдамасын жасады. Фроммның айтуы бойынша классикалық психоанализ адам туралы білімді байытуға үлес қосты, бірақ ол адамның қалай өмір сүруі және не істеуі керек екендігі туралы білімді арттыра алмады. Фрейд психоанализді жаратылыстану ғылымы ретінде көрсетуге тырысты, бірақ ол этика мәселелеріне жеткілікті назар аудармай қателік жіберді. Сонымен қатар, егер біз оны толығымен емес, оның өмір сүруінің мәні туралы сұраққа жауап іздеу қажеттілігін қоса алғанда, жыныстық импульстарды репрессиялау тұрғысынан қарастырсақ, адамды түсіну мүмкін емес. ол өмір сүруге тиіс нормалар. Фромм психоанализдегі адамның мінез-құлқының биологиялық мотивтерінен әлеуметтік факторларға назар аударуды, «адамның табиғаты адамның құмарлықтары, ал оның уайымдары мәдениеттің жемісі» екендігін көрсетуге тырысты.
|
Выготский мектебі
|
А. Н. Леонтьев, А. Р. Лурия, А. В. Запорожец, Л. И. Божович, Н. А. Менчинская және т.б.
|
Мектеп қызметінің негізгі бағыты психиканың дамуына (жады, зейін, қабылдау, ойлау және т.б.) әлеуметтік-мәдени процестердің (ең алдымен экономикалық және өндірістік қызметке байланысты) әсер ету мәселелерін дамыту болды. мәдениет тарихы материалының негізі.
Зерттеудің негізгі тақырыбы – баланың психикасын дамыту, әлеуметтену, білім беру проблемалары, сонымен қатар суретшінің психологиясы. шығармашылық (негізінен балалар үшін, Леонтьевтің 1930 жылдардың басында ВГИК-те орындаған фильмдерді қабылдау психологиясы бойынша еңбектері жалғыз елеулі ерекшелік болып табылады).
Осы уақыттағы шешуші проблема қызмет теориясын құру болды (практикалық – объективті және символдық, дегенмен, соңғысында ол бәрінен бұрын қабылданды). Белсенділік шындықты практикалық игеруге бағытталған саналы мінез-құлықты сипаттайтын әмбебап психологиялық категория ретінде қарастырылды. Іс-әрекет жетістігі ретінде қарастырылды. психиканың интеллектуалды және эмоционалды компоненттері арасындағы, ойлау (объектіні бейнелі түрде бейнелеу) мен сөйлеу (оның концептуалды және символдық бейнесі) арасындағы бірлік.
|
Экспериментальды әдістер
|
|


title: Ойлан және сөйле - Психологиялық мектептер мен бағыттар

text:
Ойлан және сөйле. Выготскийді осы екі процестің өзара байланысы 1934 жылы қайтыс болардан бұрын жазылған «Ойлау және сөйлеу» кітабының жетінші тарауында ерекше қызықтырды. Ол сөйлеу мен ойлау бірдей емес немесе бір-бірінен мүлде бөлек үдерістер емес деп ұсынды. Сөйлеу ойлауды білдірмейді, бірақ ойлау онда орын алады және осылайша әлеуметтік форманы алады: «Өз құрылымында сөйлеу ойлау құрылымының айналы бейнесі емес. Сондықтан оны дайын көйлек ретінде еске түсіру мүмкін емес. Сөйлеу толық ойдың көрінісі бола алмайды. Ой сөйлеуге айналған кезде өзгереді, өзгереді. Ой сөзбен білдірілмейді, бірақ сөзде орын алады ».
«Жоғары психологиялық» процестер туралы ілім Психолог ретіндегі ғылыми мансабының бүкіл он жылдығында (1924-34) Выготский өзінің ғылыми жұмысының мағынасын әрдайым «жоғары психологиялық» процестер, құбылыстар, функциялар, функциялар жүйесі, мінез-құлық формалары туралы ілімді дамыту деп түсінді. Сонымен қатар, ол осы құбылыстарды дәл «жоғары психологиялық» деп түсінудің маңыздылығын атап көрсетті: «Сана өмірді (бейнені) анықтайды, бірақ ол өзі өмірден туындайды және өз сәтін қалыптастырады: эрго өмір тіршілікті сана арқылы анықтайды. Біз ойлауды өмірден (динамикадан) ажырата салысымен - біз оны психикалық емес, ақыл-ой ұғымы ретінде қабылдадық - біз өзіміз үшін оның ең маңызды қасиетін түсіндірудің және түсіндірудің кез-келген әдісін жаптық: өмір салты мен мінез-құлқын анықтау, әрекет ету , әсер ету. »
Мәдени-тарихи теория Выготский мұрасының өлімнен кейінгі фальсификациясының айқын көрінісі Выготскийдің «мәдени-тарихи» деп аталатын теориясында келтірілген. 1960 жылы «Жоғары психикалық функциялардың даму тарихы» деген атпен бұрмаланған түрде басылған шығарманың аяқталмаған және басылмаған қолжазбасында (тақырып бұрмаланған мәтіннің бірінші сөзіне сәйкес берілген, қолжазба бойынша жұмыс 1930 жылдан кешіктірмей аяқтады) және осы автордың негізгі теориялық жұмысы ретінде ұсынылды [33], психиканың дамуының мәдени-тарихи теориясының егжей-тегжейлі презентациясы келтірілген, оған сәйкес төменгі және жоғары деп бөлу керек. психологиялық функциялар, және сәйкесінше, мінез-құлықтың екі жоспары - табиғи, табиғи (жануарлар әлемінің биологиялық эволюциясының нәтижесі) және мәдени, әлеуметтік-тарихи (қоғамның тарихи дамуының нәтижесі) психика.
Выготский ұсынған гипотеза төменгі (элементарлы) және жоғары психологиялық функциялар арасындағы байланыс мәселесінің жаңа шешімін ұсынды. Олардың арасындағы басты айырмашылық өзбеттілік деңгейінде, яғни табиғи психологиялық процестер адамның реттелуіне жол бермейді, ал адамдар жоғары психологиялық функцияларды саналы түрде басқара алады. Выготский саналы реттеу жоғары психологиялық функциялардың жанама сипатымен байланысты деген қорытындыға келді. Қосымша байланыс әсер етуші тітіркендіргіш пен адамның реакциясы (мінез-құлық және психикалық) арасында делдалдық байланыс - ынталандыру құралы немесе белгі арқылы пайда болады.


title: Психологиялық мектептер мен бағыттар Ïñèõîëîãèÿëû? ìåêòåïòåð ìåí áà?ûòòàð

text:
Австриялық (гратский) мектеп
|
X. Эренфельс,
С. Витасек,
В. Бе-нусси және т.б.
|
Гештальт психология және Лейпциг мектебі. Ол ассоциативті психологиядан басқа сана бірліктерін анықтау мәселесін, оны құрайтын интегралды (жүйелік) факторлар проблемасын, сондай-ақ интегралдық имиджді құрудағы субъектінің іс-әрекеті проблемасын қойды (кейін оны гештальт психологиясы заңсыз елемеді). АШ өкілдері кеңістікті, уақытты, айқын қозғалысты және басқаларды қабылдау мәселелерін, сонымен қатар бірқатар философиялық, гносеологиялық және этикалық мәселелерді дамытуға ықпал етті.
|
Эксперименталды психология зертханасы
|
Х.Эренфельс «гештальт сапасы» терминін ғылыми айналымға психикалық бейненің тұтастығын (және тұтастай сана), оның құраушы сезімдерінің қосындысымен төмендетілмейтіндігін белгілеу мақсатында енгізді.
А.Мейнонг гештальт сапасын ерекше өнімді рухани әрекеттің нәтижесінде «төменгі» көріністер (сезімдер, дыбыстар) негізінде пайда болатын «жоғары» бейнелеу деп санады.
|
Аналитикалық психология
|
Ка́рл Гу́став Юнг
|
Бұл бағыт психоанализге қатысты, бірақ оның айтарлықтай айырмашылықтары бар. Оның мәні армандардың феноменологиясын, фольклор мен мифологияны зерттеу арқылы адамның мінез-құлқындағы терең күштер мен мотивтерді түсінуге және біріктіруге негізделген. Аналитикалық психология емдік күштер мен даралықты дамытудың қайнар көзі болып табылатын тұлғаның санасыз сферасының болуы туралы идеяға негізделген.
|
1) ассоциативті тест
2) армандарды талдау
3) белсенді қиял
|
Бейсаналық – бұл субъектінің санасына кірмейтін, яғни оған қатысты сананы басқаруға болмайтын психикалық процестер мен құбылыстардың жиынтығы.
|


title: Психологиялық мектептер мен бағыттар


text:
Бихевиоризм
|
Американдық психолог Джон Уотсон, оның серіктестері Уильям Хантер мен Карл Спенсер Лэшли болды
|
Адамның мінез-құлқын психиканың объективті құбылысы ретінде зерттейтін психологиядағы бағыт.
Уотсон схема жасады, оған сәйкес адам мен жануарлардың мінез-құлқын ынталандыру және одан кейінгі жауап арқылы түсіндіруге болады. Стимул мен реакцияны өлшеуге болатындықтан, Уотсон бұл кез-келген организмнің мінез-құлқын болжауға мүмкіндік береді деп санайды.
Уотсонның бихевиоризмінің негізгі зерттеу пәні және бастапқы деректері мінез-құлықтың негізгі элементтері болып табылады: бұлшықет қозғалысы немесе без секрециясы. Психология мінез-құлық туралы ғылым ретінде менталистік түсініктер мен терминологияға жүгінбей объективті сипаттауға болатын әрекеттермен ғана айналысуы керек. Мінез-құлықты жалғыз ынталандырушы-жауап (S-R) жұптарына дейін төмендетуге бағытталған мақсатқа қарамастан, Уотсон бихевиористер, сайып келгенде, организмнің мінез-құлқын тұтастай зерттеуі керек деп тұжырымдады.
|
Уотсон өзінің әдістеріне мыналарды енгізді:
|
Бихевиоризмнің пәні адамның мінез-құлқы болып табылады – бұл барлық іс-әрекеттер, сөздер, іс-әрекеттер, сонымен қатар туа біткен және туа біткен.
Бихевиористер көзқарасы бойынша мінез-құлық дегеніміз – сыртқы тітіркендіргішке жауап ретінде кез-келген реакция, ол арқылы жеке адам сыртқы ортаға бейімделеді. Бұл кез-келген реакция, соның ішінде тамырлы және бездің секрециясы.
Бихевиоризм тұрғысынан жеке тұлға дегеніміз – адамның өмір бойы алатын тәжірибесі – бұл зерттелген мінез-құлық жиынтығы.
|


text:
Вюрцбург мектебі
|
О. Кюльпе,
К.Марбет,
Н.Ах,
К.Бюллер, ағылшын психологы Г.Ватт, бельгиялық психолог А.Мишотт және т.б.
|
Вюрцбург мектебі эксперименталды психологияға интеллектуалды сипаттағы міндеттерді (логикалық пайымдауларды зерттеу, ақыл-ой күшін қажет ететін сұрақтарға жауап беру және т.б.) орындауды талдаудың жаңа объектісі ретінде енгізді. Ойлау - бұл ақыл-ой процесі, оның заңдылықтарын логика заңдарына да, ассоциациялардың құрылу заңдарына дейін төмендетуге болмайтындығы анықталды. Ойлаудың өзіндік ерекшелігі ассоциацияларды субъект қабылдаған тапсырма бойынша құрылған тенденцияларға сәйкес таңдалатындығымен түсіндірілді. Ұйымдастырушылық рөл мектептің кейбір өкілдері «ақыл-ой» деп санайтын шешім іздеудің алдындағы көзқарас үшін танылды, басқалары - бейсаналық әрекет (өйткені ол ішкі көзқарастан жасырын).
|
Жүйелік эксперименттік интроспекция әдісі (ауызша есеп)
|
Ұйымдастырушылық рөл В.Ш.-ның кейбір өкілдерінің шешімін іздеудің алдындағы жағдай үшін танылды. оны «ақыл-ой» деп санаса, басқалары – бейсаналық әрекет (өйткені ол интроспекциядан жасырылған).
Алайда, сонымен бірге, бейнесіз ойлау («таза» ойлау) оның басқа түрлеріне орынсыз қарсы қойылып, ойлаудың сөйлеу мен практикалық қызметке тәуелділігі ескерілмеді.
|
Гештальт психология
|
Макс Вертгеймер, Вольфганг Кёлером,
Курт Коффка және т.б.
|
Психологияның бастапқы деректері негізінен олардың құрамдас бөліктерінен шығуға болмайтын ажырамас құрылымдар (гештальттар) болып табылады. Гештальттардың өзіндік ерекшеліктері мен заңдылықтары бар:
| |


text:
Фигура мен фон заңы: фигураларды адам тұйық тұтастық ретінде қабылдайды, бірақ фон фигураның артында үздіксіз созылатын нәрсе ретінде қабылданады.
Транспозиция заңы: психика жеке тітіркендіргіштерге емес, олардың қарым-қатынасына әсер етеді. Мұндағы идея мынада: элементтер, ең болмағанда, ұқсас белгілер болған жағдайда біріктірілуі мүмкін, мысалы, жақындық немесе симметрия.
Жүктілік заңы: барлық ықтимал қабылдау баламаларының ең қарапайым және тұрақты фигурасын қабылдау үрдісі бар.
Тұрақтылық заңы: барлығы тұрақтылыққа ұмтылады.
Жақындық заңы: уақыт пен кеңістік бойынша сабақтас элементтерді тұтас бейнеге біріктіру тенденциясы. Біздің бәрімізге белгілі, ұқсас заттарды біріктіру оңай.
Жабылу заңы (қабылданған фигурадағы олқылықтардың орнын толтыру): біз өзімізге мүлдем түсініксіз нәрсені байқаған кезде, миымыз трансформациялауға барынша тырысады, көргенімізді бізге қол жетімді түсінікке айналдырады. Кейде ол тіпті қауіп төндіреді, өйткені біз шындықта жоқты көре бастаймыз.
Гештальт (немісше Gestalt - форма, сурет, құрылым) – бұл маңызды қасиеттерін олардың бөліктерінің қасиеттерін қорытындылау арқылы түсіну мүмкін емес, қабылданатын объектілердің кеңістіктік көрнекі түрі. Мұның керемет мысалдарының бірі, Кулердің айтуы бойынша, басқа кілттерге ауыстырылса да, танылатын әуен. Біз әуенді екінші рет естігенде, есте сақтаудың арқасында оны танимыз. Бірақ егер оның кілті өзгерсе, біз әуенді сол күйінде танимыз.
Гештальт психологиясы қабылдауды зерттеу нәтижесінде пайда болды. Оның назарында психиканың тәжірибені түсінікті тұтастыққа ұйымдастыруға тән тенденциясы бар. Мысалы, біз «тесіктері» бар әріптерді қабылдаған кезде (жетіспейтін бөліктер), сана олқылықтың орнын толтыруға ұмтылады және біз әріпті толығымен танимыз.
Гештальттарды зерттеудің негізгі әдісі тікелей және объективті бақылау және өзінің қабылдау мазмұнын сипаттау болды. Біздің қабылдауымыз сезімнен туындамайды, өйткені олар шын мәнінде жоқ, бірақ ауа қысымының ауытқуының көрінісі – есту сезімі.
ФИГУРА ЖӘНЕ ФОН (ағыл. Fig and Ground) – әртүрлі тілдік құбылыстарды талдауда когнитиологияда қолданылатын және гештальт психологиясының тереңінен шыққан оппозиция элементтері. Когнитивтік лингвистикада ол көбінесе құрылыс және перспективаландыру аясында қолданылады.


text:
Лейпциг мектебі
|
Ф.Крюге (мектеп басшысы), Г.Волкельт, Ф.Заддер, О.Клемм, А.Веллек және басқалар.
|
Гештальт психологтары сияқты ЛМ психиканы зерттеуге біртұтас көзқарас талаптарын бөлісті, алайда, гештальттар тек сана бірліктері емес («феноменальды әлем»): дамудың алдыңғы кезеңдерінде мұндай бірліктер «күрделі-қасиеттер» - диффузиялық, даму барысында сараланатын аффективті боялған, бірақ толығымен біртұтас тәжірибелер. Сонымен бірге, теоретиктер гештальттардың семантикалық жағына ерекше назар аударды, гештальт психологиясы іс жүзінде елемеді. Олардың пікірінше, генезистің барлық түрлерінде (фило-, антропо, онто- және актуальез) психика күрделі қасиеттерден барған сайын сараланған мағыналы гештальттарға ауысады. Бұл гипотеза қабылдаудың өзектілігі мен типологиясы (Ф. Зандер), қабылдаудың филогенезі және онтогенезі, балада визуалды белсенділікті дамыту мәселелеріне арналған көптеген зерттеулерде (соның ішінде феноменологиялық әдісті қолдану арқылы) эмпирикалық және эксперименталды түрде тексерілді және дәлелденді, оның интеллектуалды операциялары (Г. Волкельт) және басқалары. Қолдаушылар үшін психикалық өмірдің «жүйені қалыптастырушы факторы» (феноменальды түрде) Л.Ш. қара бидай, олардың тұжырымдамасына сәйкес қабылдау, есте сақтау, ойлау заңдылықтарын анықтайды және тәжірибе (құбылыстар) әлеміне төмендетілмейтін, психикалық болмыстың ішкі «трансфеноменалды» әлемін көрсетеді. Бұл әлемді сипаттау үшін Ф.Крюгер «құрылым» ұғымын - ұзақ мерзімді «мазмұнды» формацияны, нақты психикалық процестердің даму заңдылықтарын анықтайтын қатынастардың, бейімділіктердің белгілі жүйесін енгізді.
|
Феноменологиялық өзін-өзі бақылау әдісі
|
|


text:
«Құрылым» бұл ежелден келе жатқан «мазмұнды» формация, нақты психикалық процестердің даму заңдылықтарын анықтайтын қатынастардың, бейімділіктердің белгілі бір жүйесі. Трансфеноменальды құрылымдар бөлінеді: «ақыл-ойға» (индивид, оның ішінде құндылық бағдарларының құрылымы орталық, ал жеке адамнан жоғары - «жан» отбасының, адамдардың, нәсілдің және т.б.) және «объективті рухани» (бұған идеалды формациялар - мораль кірді) , заң, өнер, сондай-ақ тіл).
Гуманистік психология
Абрахам Маслоу,
Карл Роджерс, Гордон Олпорт, Виктор Франкл, Шарлотта Бюлер,
Ролло Мэй, Сидни Джурард, Джеймс Бьюдженталь, Эверетт Шостром,
Ханс-Вернер Гессманн, Фредерик Перлз и другие.
Батыстық (негізінен американдық) психологиядағы тенденция, ол өзінің басты субъектісі ретінде тұлғаны алдын-ала берілген нәрсе емес, тек өзіне ғана тән өзін-өзі жүзеге асырудың «ашық мүмкіндігі» болып табылатын бірегей интегралды жүйе ретінде таниды. Гуманистік психологияда талдаудың негізгі субъектілері: жоғары құндылықтар, жеке тұлғаның өзін-өзі актуалдауы, шығармашылық, сүйіспеншілік, бостандық, жауапкершілік, дербестік, психикалық денсаулық, адамдар арасындағы қатынас. Гуманистік психология тәуелсіз тренд ретінде ХХ ғасырдың 60-жылдарының басында, үшінші күштің атауын ала отырып, АҚШ-тағы бихевиоризм мен психоанализдің үстемдігіне наразылық ретінде пайда болды. Гуманистік психология адам психикасының жағымды жақтарын зерттеумен айналысатын позитивті психологияның бағытын айтады. Гуманистік психология өзінің философиялық негізі ретінде экзистенциализмге сүйенеді.
Зерттеудің негізгі әдісі, негізінен, психолог пен клиенттің арасындағы психотерапиялық өзара әрекеттесу барысында дамитын феноменологиялық сипаттамаға негізделген. Сонымен қатар, психолог өзара әрекеттесу кезінде төрт қағиданы басшылыққа алуы керек:
1) клиентке оның барлық көріністерінде сөзсіз құрмет көрсету;
2) адамның өзінің ерекше жеке таңдауын жасау қабілетіне сену;
3) саналы тәжірибеге жүгіну;
4) адамның ерікті, стихиялы, жауапкершілікті (белсенділік пен өзін-өзі анықтау принципі) және жасампаз күшін априорлық тану.
1963 жылы Гуманистік Психология Қауымдастығының бірінші президенті Джеймс Буженталь осы психологияның бес тірегін алға тартты:
Адам ажырамас болмыс ретінде оның құрамдастарының қосындысынан асып түседі (басқаша айтқанда, адамды оның жартылай функцияларын ғылыми зерттеу нәтижесінде түсіндіруге болмайды).
Адам баласы адамдардың қарым-қатынасы аясында өрбиді (басқаша айтқанда, адамды тұлғааралық тәжірибе ескерілмейтін оның ішінара функцияларымен түсіндіруге болмайды).
Адам өзін-өзі саналы сезінеді (және оны үнемі, көп деңгейлі өзіндік сана-сезімін ескермейтін психология оны түсіне алмайды).
Адамда таңдау мүмкіндігі бар (адам өзінің өмір сүру процесін пассивті бақылаушы емес: ол өзінің тәжірибесін өзі жасайды).
Адам қасақана (адамды болашаққа бағыттайды; оның өмірінде мақсат, құндылықтар мен мағына бар).
А.Маслоу психологиядағы гуманистік бағыттың негізін қалаушылардың бірі ретінде белгілі. Ол мотивацияның иерархиялық моделімен танымал. Бұл тұжырымдамаға сәйкес жеті класс қажеттіліктер адамның бойында туылғаннан бастап пайда болады және оның өсуіне еріп жүреді:
аштық, шөлдеу, жыныстық қатынас және т.б сияқты физиологиялық (органикалық) қажеттіліктер;
қауіпсіздік қажеттілігі - қорғалған сезіну, қорқыныш пен сәтсіздіктерден, агрессивтіліктен арылу қажеттілігі;
тиістілік пен сүйіспеншіліктің қажеттілігі - қоғамдастыққа кіру, адамдарға жақын болу, оларды тану және қабылдау қажеттілігі;
құрметке (құрметке) мұқтаждық - сәттілік, мақұлдау, тану, беделге деген қажеттілік;
танымдық қажеттіліктер - білу, білу, түсіну, зерттеу қажеттілігі;
эстетикалық қажеттіліктер - үйлесімділікке, симметрияға, тәртіпке, әдемілікке деген қажеттілік;
өзін-өзі актуализациялау қажеттілігі - олардың мақсаттарын, қабілеттерін іске асырудың қажеттілігі, өзінің жеке басының дамуы.
Фрейдизм
Зигмунд Фрейд,
Отто Ранк,
Вильгельм Райх,
Альфред Адлер,
Карл Густав Юнг
Австриялық психолог Зигмунд Фрейд атындағы терең психологиядағы бағыт. Фрейдизм - бұл психоанализдегі алғашқы және ең ықпалды тенденциялардың бірі. Ұзақ уақыт бойы фрейдизм қазіргі түсінігінде (сипатталған мерзімде бұл термин негізінен болған жоқ), іс жүзінде психоанализ болды.
С.Фрейдтің теориясы негізін қалаушы әкеден алынған көптеген әр түрлі идеяларды әр түрлі белгілі ғалымдардың еңбектері мен тұжырымдамаларынан сіңірді. Мәселен, мысалы, фрейдизм Готфрид Вильгельм Лейбництің монадологиясынан көп нәрсе алды (Лейбництің пікірінше, монадалар - бұл шындықтың атомдардан өзгеше және психикалық негізі бар кеңейтілген психикалық болмысты білдіретін біртұтас элементтер). Иоганн Фридрих Гербарттың сана табалдырығы, ол сана шегінің «астында» орналасқан бірқатар адам идеялары бейсаналық деп санайды. Фрейдке, сондай-ақ, Гербарт сияқты бейсаналық идеяны дамытқан және, атап айтқанда, «психика» ұғымын айсберг бейнесі арқылы елестетуді ұсынған Густав Теодор Фехнердің көзқарастары үлкен әсер етті. Фрейдтің психоаналитикалық тұжырымдамасының дамуына Чарльз Дарвиннің эволюциялық теориясы, Джозеф Брейердің катартикалық әдісі және Жан Шарконың гипноздың истерияны емдеудегі әсері туралы теориясы да айтарлықтай әсер етті. Фрейд Карл Густав Карустың көптеген идеяларын алды (атап айтқанда, санасыз психикалық іс-әрекет тәжірибе мен арман арқылы көрінеді), Эдуард Хартманн және оның «Бейсаналық философиясы» және Артур Шопенгауэр («ерікті» бөліп көрсетті) өмір сүру », Фрейд Эрос деп тағайындаған). Фрейдтің көзқарастарының қалыптасуына едәуір әсер етті неміс философы және психологы Теодор Липпс, бірнеше жұмыстарды бейсаналық психикалық процестерге арнады.


title: Еңбек психологиясы - Психологиялық мәліметтердің басқа ғылымдарда қолданылуы және керісінше, психология олардың...

text:
Еңбек психологиясы адамның еңбек ету әрекетінің психологиялық ерекшеліктерін, еңбекті ғылыми тұрғыда ұйымдастырудың психологиялық аспектілерін зерттейді және психология ғылымының жеке салалары болып табылатын бірнеше бөлімдерден тұрады: инженерлік психологиясы, авиация психологиясы, ғарыш психологиясы.
Педагогикалық психология адамға білім және тәрбие берудің психологиялық заңдылықтарын зерттейді. Ол оқушылардың ақыл-ойы мен ойлау жүйесін, дағдыларын қалыптастырудың, олардың оқу материалдарын меңгеруі мен ұстаз-шәкірт арасындағы өзара қарым-қатынастарыды реттеудің түйінді мәселелерін қарастырады. Педагогикалық психология келесі реттегі тармақтарға бөлінеді: а) оқыту психологиясы – дидактиканың психологиялық негіздерін, оқыту мен білім берудің негізгі әдістемелік мәселелерін, балалардың ақыл-ойын қалыптастыру сияқты өзге де мәселелерін зерттейді; ә) тәрбие психологиясы – гуманистік және әлеуметтік тәрбие мәселелерінің психологиясын зерттеп, оқушылар ұжымының, еңбекпен түзету педагогикасының психологиялық негіздеріне қатысты мәселелерді қарастырады.
Медициналық психология дәрігердің іс-әрекетінің және аурудың мінез-құлқының аспектілерін зерттейді. Ол мынадай бөлімдерден тұрады: психикалық құбылыстардың мидың физиологиялық құрылымдарына қатынасын зерттейтін нейропсихологиядан; адамның психикалық әрекетіне дәрілердің әсер етуін зерттейтін психофармакологиядан; адамның денсаулығы мен оны нығайтуға арналған шараларды жүзеге асыру жүйесін, оның әдіс-тәсілдерін айқындайтынпсихопрофилактикажәне гигиенадан;адамның психикалық ауытқушылықтарын зерттейтін патопсихологиядан; психикалық ауытқушылықтары бар адамдардың өзіндік психикалық ерекшеліктерін зерттеп, психотерапевтикалық көмек көрсететін клиникалық психологиядан.
Заң психологиясы құқыққа қатысты мәселелерді реттеу және оларды тәжірибе жүзінде қолданудың психологиялық мәселелерін зерттейді. Бұл сала сот психологиясы, қылмыс психологиясы, еңбекпен түзету психологиясы деп аталатын тармақтардан құралады. Сот психологиясы сот айыптаушылар, куәлар, сот тергеуін жүргізу, олардан жауап алу тәрізді т.б. жағдайлардың психологиялық астарларын қарастырады. Қылмыс психологиясы кылмыскердің жеке басы мен оның зиянды әрекеттерінің сырын ашады. Еңбекпен түзету психологиясы тұтқындағы адамдарды сендіру не күштеп істету арқылы қайта тәрбиелеудің жолдарын қарастырады.


title: Әскери психологиясы - Психологиялық мәліметтердің басқа ғылымдарда қолданылуы және керісінше, психология олардың...

text:
Әскерипсихологиясы, әскери әрекеттер кезіндегі адамның мінез-құлқын, басшылар мен олардың қарамағындағылар арасындағы қатынастардың психологиялық жақтарын, әскери азаматтардың отаншылдық қасиеттерін қалыптастыру, психологиялық насихаттың және кері насихаттың тәсілдерін және т.б. мәселелерді зерттейді.
Спорт психологиясы спортшылардың іс-әрекетіндегі психологиялық ерекшеліктерін қарастырыды. Спорт жетекшілері мен бағынушылардың өзара қарым-қатынасын, оларды даярлаудың жағдайын, құрал-жабдықтармен қамтамасыз етілуін, психологиялық даярлығын іздестіре келе, оларды жаттықтыру және күш-қаутын жинақтау деңгейін, жарыстарды ұйымдастыру, өткізу мәселелерінің психологиялық факторларын зерттейді. Әрбір ел мен халықтың спорт өнеріндегі ерекшеліктерін де ескере отырып, оларды жаттықтыру міндеттері анықталады.
Психология тармақтарын жіктеудің негізі ретінде дамудың психологиялық аспектілерін алуға болады. Бұл жағдайда даму принципі пайдаланылады. Енді психология саларының келесі қатарын қарастырамыз:
Даму психологиясы, әр адамның жасына байланысты психикалық заңдылықтарын, ерекшеліктерін, тұлғаның психологиялық қасиеттерін және әртүрлі психикалық үрдістердің онтогенезін зерттейді. Бұл сала келесі реттегі тармақтардан құралады: балалар психологиясы, жеткіншектер психологиясы, жасөспірім психологиясы, ересек адам психологиясы және геронтопсихология. Осы сала оқыту мен ақыл-ойдың дамуын және олардың өзара байланысы мен іргелі мәселелерін зерттеп, оқыту ісіндегі адамның ақыл-ойын, сана-сезімін жетілдірудің тиімді жолдарын түрлі әдістер арқылы өрістетуге болады деген мәселелерді қарастырады.
Арнайы психология. Бұл адам дамуының бірқалыпты даму жолынан ауытқуын, ми ауруына шалдыққандардың психикалық күйзелістері мен осы саладағы әр қилы аурулардың себептерін қарастырады.
Арнайы психологияның мына тармақтары, атап айтқанда: олигофренопсихология–ми зақымы ауруымен туған адам психологиясының дамуын, сурдопсихология– саңырау не керең болып туған балалар психикасын, тифлопсихология – нашар көретіндер мен соқырлардың психологиялық дамуын зерттейді.


title: Салыстырмалы психология - Психологиялық мәліметтердің басқа ғылымдарда қолданылуы және керісінше, психология олардың...

text:
Салыстырмалы психология психиканың филогенетикалық түрлерін қарстырады. Мұнда адам мен хайуанаттар психикасын салыстыра отырып зерттейді. Олардың психикасындағы айырмашылықтары мен ерекшеліктері ажыратылады. Бұл саланың жануарлар психологиясын зерттейтін тармағы әрбір түр мен тектің, олардың тобындағы жан-жануар, жәндіктердің құлқын, әрқилы механизмдерін қарастырады. Мысалы: өрмекші, құмырсқа, ара, ит, құс, жылқы және маймылдың психикасы едәуір деңгейде зерттелген. Қазіргі кезде бұл тармаққа биология мен психологияның тоқайласқан жерінде этиологиядеп аталатын тармақ қосылып отыр. Бұл орайда, киттер сияқты дельфиндердің де қылықтары бақылауға алынып, хайуанаттар құлқындағы туа пайда болатын механизмдер зерттелуде.
Әлеуметтік психология адам мен қоғам арасындағы қатынас мәселелерімен айналысады. Бұл сала адамдардың белгілі бір негізде ұйымдасқан топтары мен кездейсоқ топтары арасындағы өзара қарым-қатынастағы психологиялық құбылыстардың сырын зерттейді. Қазіргі кезеңде әлеуметтік психология қарқынды түрде дамуда. Әсіресе саяси, экономикалық қоғамның күрделі мәселелрі. Сонымен қатар, үлкен, ірі топтардағы психологиялық-әлеуметтік жағдайлары. Бұл мәселелердің құрамына жалпы бұқаралық байланыстар: радио, теледидар, баспасөз т.б. кіреді. Әртүрлі топқа жататын адамдарға осы құралдар арқылы алуан түрлі хабарлар, көпшілікке тән талғамдар, әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер, иланулар мен сенімдер, қоғамдық көңіл-күйлер жайлы әсер етудің психологиялық астарлары жеткізіледі. Бұған топтық психологияға қатысты мәселелер, этностық және ұлттық психология сипаттары, дін психологиясының өзекті мәселелерін зерттеу де жатады. Шағын топтардағы психологиялық-әлеуметтік жағдайлары жайлы мәселелер. Мұнда оңашаланып тұрақталған топтардағы адамдардың бірігуі, олардың өзара қарым-қатынастарының сыры мен жағдайы, топ ішіндегі жетекшінің алатын орны, әр түрлі топтық типтер болып саналатын ассоциациялар, корпорациялар, ұжымдар, ресми және бейресми топтар арасындағы қатынастар, сол топтардың шеңбері, олардың бірігуінің себептері мен мақсат-мүдделері, шоғырлану деңгейі зерттеледі.
Қоғамдағы адамның қасиеті мен әлеуметтік-психологиялық орны. Азамат – әлеуметтік психологияның зерттеу объектісі. Осы ретте олардың жоғарыда аталған топтарда қандай рөл атқаратыны және соларға бейімделу ерекшеліктерін зерттейді. Сондай-ақ, қоғамдағы азаматтың өзін-өзі бағалай білуін, оның ұстамдылығы мен бағыт-бағдарын, ұжымшылдығы мен өзімшілдігін, тұрақтылығы мен болжампаздғын зерттеуге мән беріледі. Әлеуметтік психологияның тармақтары, яғни этностық психология, ұлт психологиясы және дін психологиясы әлеуметтік өмір тынысын жан-жақты қамтиды.


title: Басқару психологиясы - Психологиялық мәліметтердің басқа ғылымдарда қолданылуы және керісінше, психология олардың...

text:
Басқару психологиясыадам әрекетін тиімді түрде ұйымдастыру, басшылық ету ретінде қарстырылып, ұйымдастырудың белгілі бір мақсатын шешуге бағытталады. Сонымен қатар, басқару ісінің әлеуметтік-психологиялық мәселелерін шешу, басқарушы қызметтің және оған қойылатын талап-тілектерін ескеру, басшы қызметкердің тұлғалық қасиеті мен басқару тәсілін дұрыс жолға қою мәселелерін қарастырады.
Көркем, әдебиет пен ғылыми-шығармашылыққа қатысты психология. Соңғы кездерде зерттеле бастаған сала. Бұл салада шығармашылық адамның жасампаздық қызметі, өзіндік ерекшеліктері, белсенділігі айқын көрініп, ғылыми жаңалықтарды ашудағы ішкі түйсігі, сезімдік рөлі т.б. сипаттары зерттеледі. Бұл сала бойынша әсемдікті қабылдау және оның адам жан дүниесін байытуға ықпал ету факторлары туралы мәселелер қарастырылады.
Психологиялық аспектілерді қазіргі замандағы маңызды мәселелер ішінен (бейбітшілікті сақтау үшін күрес, қоршаған ортаны қорғау, ғарашты меңгеру және т.б.); адамдардың күнделікті өміріндегі сауалдардан (тұлғалар арасындағы дау-дамайлаларды шешу, эмоционалдық күйден шығару және т.б.) байқауға болады. Бұл табиғи құбылыс, өйткені бұл мәселелер қалайда болмасын адамға қатысты, мұндай кезде бізді алдымен оның психикасы қызықтырады.


Психологиялық мәліметтердің басқа ғылымдарда қолданылуы және керісінше, психология олардың нәтижелерін қаншалықты шамада қолдануға құзырлы екені, психологияның ғылымдар жүйесінде алатын орнына байланысты болады. Қандайда бір тарихи кезеңдегі ғылымдар жүйесіндегі психологияның алатын орны психологиялық білімдердің даму деңгейін өзінің жіктеу үлгісінің жалпы философиялық бағытын айқын көрсетті. Қоғамның рухани дамуының тарихындағы білімнің ешбір саласы, ғылымдар жүйесіндегі орнын, психология сияқты өзгерткен емес. Қазіргі кезде академик Б.М.Кедров /4/ ұсынған «сызықтық емесің жіктеу жалпыға ортақ болып саналады. Ол тақырыптары ұқсас ғылымдар арасындағы байланыстардың жобаларының көптігін көрсетеді. Ұсынылған үлгі – бұрыштары табиғи, әлеуметтік және философиялық ғылымдарды білдіретін үш бұрыш пішінді. Осылай орналастыру ғылымның осы әрбір негізгі топтарының әдісі мен пәнінің, қойылған міндетке байланысты үшбұрыштың бір бұрышына бағытталған, психология пәні мен әдісіне жақын екендігін көрсетеді.
Психологияның жалпы ғылыми білімдер жүйесіндегі негізі қызметінің мағынасы мынада: ғылыми білімнің басқа аумақтарындағы нәтижелерін белгілі бір қатынаста талдай отырып, Б.Ф.Ломовтың /5/ айтуы бойынша, зерттеуінің объектісі адам болатын, барлық ғылыми пәндердің интеграторы болып саналады. Белгілі психолог Б.Г.Ананьев /6/ психология адам туралы мәліметтерді нақты ғылыми білім деңгейінде талдауға ыңғайлы екенін көрсете отырып, бұл мәселені толығымен өңдеді.
Психологияның аталмыш ғылымдар үшбұрышымен байланысының сипатына толығырақ тоқталсақ. Психологияның негізгі міндеті болып психикалық әрекеттердің даму барысындағы заңдылықтарды зерттеу саналады. Бұл заңдылықтар адам миындағы объективтік дүниенің бейнеленуін, осыған байланысты оның қылықтары қалай реттелетінін, психикалық әрекет қалай дамитынын және тұлғаның психикалық қасиеттері қалай қалыптасатынын ашып көрсетеді. Психика объективтік шындықтың бейнеленуі екені белгілі, сондықтан психологиялық заңдылықтарды зерттеу, алдымен, психикалық құбылыстардың адамның өмірі мен іс-әрекетінің объективті жағдайларына байланысты болатынын білдіреді.
Сонымен бірге адамдардың кез-келген іс-әрекеті әрқашанда адам өмірінің объективтік жағдайларына ғана емес, сондай-ақ олардың субъективтік сәттерімен арақатынасына байланысты болады. Материалдық психология субъективтік және объективтік жағдайлардың әрекеттестігіне шынайы ғылыми негіз береді. Қандай күрделі болса да барлық психикалық құбылыстардың материалдық негізінің қызметін бас миы қабыршығындағы уақытша байланыстар жүйесі атқарады. Осы байланыстардың қалыптасуы және қызмет жасауы салдарынан психикалық құбылыстар адамның іс-әрекетіне ықпал етуі мүмкін – оның қылықтарын реттеп, бағыттайды, адамның объективтік шындықты қабылдауына ықпалын тигізеді.
Сонымен, психикалық құбылыстардың адам өмірі мен іс-әркетінің объективтік жадайларынан заңды тәуелділікте болатынын анықтай отырып, психология осы әсерлердің бейнеленуінің физиологиялық механизмдерін де ашуы керек. Психология физиологиямен, соның ішінде, жоғары жүйке әрекетінің физиологиясымен тығыз байланысын сақтауы қажет.
Психолог өсімдіктер мен жануарлардың тіршілігіндегі айырмашылықтарды анық білуі керек. Енгізілетін біркелкі ортадағы біржасушалылардың тіршілігінен, ортадағы белсенділігіне өлшенбейтін жоғары талаптар қойылатын, жер үстінде тіршілік ететін көпжасушалылардың күрделі өміріне өтуі кезінде, тіршілігінде не өзгеретін екенін анық білуі қажет. Жоғары омыртқалылар мен жәндіктер дүниесінің арасындағы айырмашылықты жете меңгеруі керек. Бейімделудің осындай жалпы биологиялық принциптерін білмей, жануарлардың мінез-құлқының ерекшеліктерін анық түсіну мүмкін емес, адамның психикалық әрекетінің күрделі түрлерін түсінуге тырысу өзінің биологиялық негізін жоғалтады. Психология ғылымының пәнін құрайтын айғақтарды биологиялық айғақтарға теңестіруге мүлдем болмайтынын естен шығармау керек.
Психологияның қоғамдық ғылымдармен байланыста болуы аса маңызды. Тарих, экономика, этнография, әлеуметтану, өнертану және т.б. қоғамдық ғылымдар оқытатын құбылыстар мен үрдістерді зерттеу, психологиялық мәселелердің пайда болуына әкеледі. Адамның жеке және топтағы мінез-құлықының механизмдерін білмей, мінез-құлықтың, әдеттің, әлеуметтік көзқарас пен бағыттың таптауырын қалыптасуының заңдылықтарын білмей, көңіл-күйді, сезімді, психологиялық климатты зерттемей, тұлғаның психологиялық қасиеттері мен ерекшеліктерін, оның қабілеттерін, мотивтерін, мінезін, тұлғааралық қатынастарын және т.б. зерттемей, әлеуметтік құбылыстар мен үрдістерді толық ашып көрсету мүмкін емес. Қысқаша айтқанда: әлеуметтік үрдістерді зерттеу кезінде психологиялық факторларды ескеру қажеттігі туады. Психологиялық факторлар әлеуметтік үрдістерді өздігінен анықтамайды, керісінше, олардың өзі осы үрдістерді талдау кезінде ғана түсінікті болады. Адамның психикалық әрекетінің негізгі түрлері қоғамның тарихы барысында пайда болып, тарихта қалыптасқан заттық әрекеттер жағадайында жүзеге асырылады, еңбек ету барысында, құрал мен тілді пайдалану кезінде пайда болған амалдарға сүйенеді.
Айтылғаннан психологияның қоғамдық ғылымдармен байланыста болуының қаншалықты маңызды екенін көруге болады. Егер жануарладың мінез-құлқының қалыптасуында биологиялық шарттар негізгі рөлді атқарса, адамның қалыптасуында осындай рөлге тарихи қоғамдық шарттар ие болады. Алдымен психикалық әрекеттердің адамға тән болатын түрлерін зерттейтін, қазіргі заманғы психология ғылымы, қоғамдық ғылымдардан қоғамның негізгі даму заңдарын біріктіретін тарихи материализмнен алынатын мәліметтерді есепке алмай бірде-бір қадам жасай алмайды. Адамның психикалық әрекетін қалыптастыратын қоғам жағдайларын тиянақты қадағалау ғана психологияның берік ғылыми негізге ие болуына мүмкіндік береді.
Психология мен педагогиканың байланысына ерекше тоқталу керек. Бұл байланыс барлық кезде болатыны анық. К.Д.Ушинский /7,9/ былай деп айтқан: “Адамды жан-жақты тәрбиелеу үшін,оны жан-жақты зерттеу керек”. Психологияның тәжірибелік мағынасы осыдан анық көрінеді. Егер педагогика психологиялық құбылыстардың табиғаты жайлы білімге сүйенбесе, онда ол педагогикалық кеңестердің қарапайым жиынтығына айналып, мұғалімге көмек беретін шынайы ғылым болуын тоқтатады. Педагогика салаларының барлығының (жалпы теорияның, дидактиканың, жеке әдістемелердің, тәрбиелеу теориясының) дамуы кезінде, психологиялық зерттеуді қажет ететін мәселелер пайда болады. Психологиялық үрдістер қозғалысының, динамиканың, білімнің қалыптасуының, дағды мен икемділіктің, мотивтер мен қабілеттер табиғатының, адамның жалпы психикалық дамуының заңдылықтарын білу, білім берудің түрлі сатысындағы білімнің мазмұнын анықтау, білім мен тәрбие беру, неғұрлым нәтижелі әдістерді жасау және т.б.сияқты негізгі педагогикалық мәселелерді шешу үшін маңызы зор.
Қазіргі заманғы оқушыға нені үйрету керек? Ғылымның мектеп үшін жинақтаған кең көлемді ақпараттарының ішінен нені, қалай алу керек? деген сауалдар бойынша болатын өткір талқылаулар тудырған мәселелер тобы жиналып қалды. Әртүрлі жас ерекшелік сатысындағы адам психикасы дамуының мүмкіншіліктері мен резервтері қандай екенін және олардың шегі қайда екенін психология анықтауы қажет.
Педагогика тәрбиелеу мәселесіне бағытталған кезде, психологияның қажеттілігі байқалады. Дамушы қоғамның талаптарына сәйкес тұлғаны қалыптастыру, тәрбиелеудің мақсаты болып табылады. Ал бұл мақсатқа жету тұлғаны қалыптастырудың заңдылықтарын зерттеуді қажет етеді: оның бағытын, қабілеттерін, қажеттіліктерін, дүниетанымын және т.б. Айтылғанның бәрі қазіргі заманғы психология ғылымдар түйісінде екенін білдіреді. Ол біріншіден, философиялық, екіншіден табиғи, үшіншіден әлеуметтік ғылымдар арасындағы аралық орынды алады.
Психология басқа ғылымдар байланыстарының барлығында өзінің мағынасын, өзінің теориялық принциптерін және өзінің осы мағынаны зерттеу әдістерін сақтайтынын естен шығармау керек. Білімнің ерекше саласы ретіндегі психологияда арнайы пәндердің бірқатары бірігеді (мәселен, психофизиология және әлеуметтік психология). Олар бір-біріне сай емес болып көрінсе де, ғылымның бір саласына жатады. Олардың ортақ міндеті – психикалық құбылыстарды зерттеу. Барлық арнайы психологиялық пәндердің бірігетін базасы болып, негізгі психологиялық мәселелерді эксперименттік және теориялық түрде өңдейтін, жалпы психология саналады. Психологиялық пәндер жүйесінің зерттейтін басты объектісі біреу. Бұл – адам, оның психикалық үрдістері, күйлері және қасиеттері.
Психологиялық білімнің даму ерекшеліктері психологияның басқа ғылымдармен байланыста болуына ғана тәуелді болмайды. Олар қоғамдық тәжірибе талаптырының күшеюіне де байланысты анықталады. Алғашқыда, психология, теориялысы басым пән болғаны белгілі, ал қазір ол өзінің танымдық рөлін сақтап отырып, өнер кәсіптегі, мемлекетті басқарудағы, білім беру жүйесіндегі, денсаулық сақтаудағы, мәдениеттегі, спорттағы және т.б. кәсіби практикалық іс-әрекеттің саласы болып қалыптасуда.
Сонымен, қазіргі кезеңдегі психология – қалыптасудың әртүрлі сатысында тұрған және тәжірибенің түрлі салаларымен байланысқан ғылыми пәндердің тармақталған жүйесін білдіреді. Әдетте, психология салаларын жіктеудің негізгі принципі деп әрекеттегі психиканың даму принципін айтады. Сондықтан психология салаларын жіктеудің негізі ретінде адамның іс-әрекетінің сан алуан түрлерін пайдаланады. Осының негізінде психологияның төмендегідей салалары бөлініп шығады:
Достарыңызбен бөлісу: |