ҚАЗАҚ САХНАСЫНДАҒЫ САБАҚТАСТЫҚ ПЕН ЖАҢАШЫЛДЫҚ
Аңдатпа
Мақалада республикамыздың бірнеше театрында сахналанған Ғ.Мүсіреповтың «Қыз Жібек»,
«Қозы Көрпеш-Баян сұлу» қойылымдарындағы режиссерлік шешімдер мен актерлік шеберліктің
ерекшеліктері сабақтастық пен жаңашылдық контекстісі тұрғысында жан-жақты талданады. Сонымен
қатар қойылымдағы образдардың заманауи трактовкасы, жанрлық сипатының өзгеше түрленуі, драма-
тургиялық жəне музыкалық формасы мен мазмұнының жаңғыруы зерделенген. Сахналық қойылымдарда
кəсіби режиссерлер жүргізген ізденістер мен тəжірибелер сарапталады.
Түйін сөздер: театр, шығармашылық, спектакль, мюзикл, сценография, режиссер, актер.
Т
əуелсіз мемлекет атанғаннан кейін,
қазақтың сахна өнері де кеңестік
идео логияның құрсауынан шығып, шығар-
машылық еркіндікке қол жеткізіп, театр
кеңістігінде бетбұрыстар пайда болып, жаңа-
шылдық бағытта ізденіс басталды. Ең бас-
тысы, жетпіс жыл бойы қатып қалған қасаң
қағидалардан арылып, қазақ театр өнерінде
жаңа көзқарас пайда болып, та ри хи пьеса лар-
ды, миф пен эпосты қазіргі уақытпен үндес-
тіріп, жаңаша «заманауи трак товкамен» сах-
налау процесі басталды. Сце но графия мен ре-
жиссурадағы, актер өне рін дегі қазіргі сах на-
ның неше бір образдық тілдері пайда болды.
Егер өнер əлемі – дəстүрлі-нормативті тұр-
ғыда жəне тəжірибелік-ізденіс бағытында
жүмыс жасайтынын ескерсек, режиссерлер
талай кезеңдер көрерменнің санасының сүз гі-
сінен өткен туындыларды, жаңашылдық тұр-
ғыда пайымда, заманауи формалармен өз геше
сөйлете бастады.
Заңғар дра матургтер М.Əуезов, Ғ.Мүсіре-
пов тердің кестелі тілін бұз бай, жас көрер-
мендердің рухани əле міне сіңіру, классикалық
шығармаларды қа зір гі заманғы трактовкамен
сахналаудың фор ма ла рын табу – жаңашыл
бағытта жұмыс жасайтын режиссерлердің
мақсат-мұратына айналды.
Осы орайда халық ауыз əдебиетіміздегі
асыл мұраларымыз «Қозы Көрпеш – Баян
сұлу» мен «Қыз Жібек» сынды махаббат
дастандарының сахнадағы көрінісі туралы
айтылар ойлар көп.
Қаншама жылдар бойы кəсіби режиссер-
леріміздің ой елегінен өтіп, санамызда əбден
қалыптасқан классикалық шығармалар режис-
сер Жанат Хаджиевтің шығармашылығында
жаңаша түрге ие болып, басқа да режиссер-
лерге ой салды. «Режиссуре Ж.Хаджиева
присущ огромный интерес к внутреннему
миру человека на грани духовного потря-
сения, всплеска. Его спектакли – это вы-
ражение человеческих позиций, режиссер-
ской и художественной воли», – деп теат-
ртанушы А.Н. Қадыров айтқандай режиссер
Ж.Хаджиев бұған дейінгі қойылымдардағы
жағымсыз бейнедегі кейіпкерлерді енді
мүлдем жаңа қырынан, ел-жұрты мен ма-
хаббаты үшін қан төккен батыр кейіпінде
бейнелеуі, олардың ішкі психология сын зерт-
теп, көрерменге жан-сырын ақтаруы үлкен
жаңалық болды [1, 355 б.].
Қазақ ұлтына тəн психология мен филосо-
фиялық ерекшеліктерді дəріптеуге негіздел-
ген Ғ.Мүсіреповтың «Қыз Жібек» сазды дра-
масын режиссер Ж.Хаджиев – Ғ.Мүсірепов
29
Білім берудің заманауи проблемалары/Современные проблемы образования
/Modern problems of education
атындағы академиялық жастар мен балалар
театрының сахнасында да тың шешімдермен
сахналады. Бекежан бейнесін шығарған
А.Бектеміров пьесада автор берген трактов-
каны кеңейтіп, ойынын ой мен физикалық
əрекет тұтастығына, шынайылықа, сахналық
үйлесімділікке құрған. Режиссер мен актер
бейненің бүгінмен үндес қырларын ашуға
үлкен мəн берген. Бұл рөлдің басқалардан
оқ бойы озып тұруын сыртқы келбеті мен
ішкі жан дүниесінің үндестік табуымен
бай ланыстыруға болады. «Режиссер ойын-
дағыдай Бекежан – А.Бектеміровтің ойынын-
да ақылдың да, ерліктің де бұл қоғамға керегі
жоқтығын оны түпсіз терең шыңырауға қарай
итеріп, қылмыс жасауына əкеліп соқтырады.
Бұл шешім қазіргі біздің ахуалымызға да
дөп келеді, өйткені əлеуметтік мəселелер
уақытында шешілмейтіндіктен де адамдар
шарасыздықтан қылмыскерлердің қатарын
толтыруда» [2, 467 б.], – деген Б.Нұрпейістің
ойын жалғастырсақ, режиссерлік шешім
бойынша Бекежан – қара халықтың өкілі,
ол Төлегенге Жібек үшін ғана емес, байдың
баласы болғандығы үшін де, əлеуметтік
əділетсіздік үшін де кектенеді. Жаһан далаға
симаған жүрек сезімінің арқасында өз жа-
нын құрбан еткен Бекежанның трагедиясын
А.Бектеміров шеберлікпен жеткізді.
Тартымды қимыл-əрекеттерден құралған
ерлер биінің сыртқы пішіні мен ішкі мазмұны
думанды ортаны бейнелеуде айқындылығын
арттырып тұр. Спектакльден ұтымды таң-
далған актерлік ансамбль мен соған ыңғай-
ланған динамиканы, қазіргі өлшем-ырғақтарға
сай элеметтердің барлығын кездестіруге бо-
лады. Театр сыншысы Ə.Сығай режиссердің
ой-тұжырымын талдай келіп: «Қыз Жібек»
операсында Төлеген өлген соң айдалада
жалғыз қалатынды. Ол тіпті қазақ дəстүріне
жат нəрсе. Мұнда Төлегеннің денесін Беке-
жан тобының жігіттері алып кетеді. «Адамға
айтарын алты қазға айтты. Бізді адам құрлы
көрмейді ғой» дейді олардың бірі. Дəстүр
жалғастығы, класиканы бүгінмен үндестіру,
қазіргі заманға бұру дегеннің бір жолы осы.
Бүгінгі күн деген не? Сахнадағы ойынды,
психологияны бүкіл болмысымен бүгінгі
күнге құру. Қойылымда, ең бастысы, осы
бар» [3], – дейді. Шынында да, «Қыз Жібекті»
өзіндік дүниетаныммен оқыған режиссер
Ж.Хаджиевтің көрерменге Бекежан бейнесі
арқылы ұсынған трактовкасы – ұлттық клас-
сиканы сахналаудың бүгінгі озық үлгілерінің
бірі болды.
Классикалық шығармаға заманауи үн беру-
дің тағы бір үлгісі режиссер Б.Атабевтың
«Ақсарай» театрында қойған «Қыз Жібек»
мюзиклі деп айтуға болады. Мұның алдын-
да Б.Атабаев «Абай десем...», «Кебенек ки-
ген арулар», «Мəңгілік бала бейне», «Абы-
лай хан», т.б. қойылымдарда өзіндік ой-
тұжырымымен көзге түскен режиссерлердің
бірі. Ал, оның ұлттық жəне əлемдік клас-
сиканы игеруде жаңашылдық үн танытып,
таптауырындық жолдан бас тартып, жаңа
шешімдермен келуін құптағандар да, қабыл-
дамағандар да аз болмады. Дегенмен де,
Б.Атабаевтың режиссерлік концепциясы-
нан туған М.Метерлинктің «Соқырлар»,
А.П.Чеховтың «Шағала», Б.Брехттің «Тоғы-
шардың тойы», М.Əуезовтың «Қаралы
сұлу» мен «Қарагөз», Ғ.Мүсіреповтың «Қыз
Жібек» спектакльдерінен тың шешімдерді,
классикалық дүниелердегі көтерілген идея-
лар мен бүгінгі заман мəселелерін үндестүру
ниеті айқын байқалады. Режиссер осы
қойы лымдарында бұрыңғы көне сүрлеуді
қайта ламай, сахналық дəстүрге байланбай,
тыңнан түрен тартуға ұмтылған. Белгілі
мəдениеттанушы Əлия Бөпежанова режис-
сер Атабаев туралы: «Жалған патетика,
жалаң идеяға жаны қас режиссер актерлік
ойындағы астар ағысқа ерекше мəн берді.
Б.Атабаевтың жұмыс стилі, қатаң тəртіп та-
лабы алғашында театр актерлері тарапы нан
қарсылыққа ұшырады. Бірақ режиссер өз
мақсат-мұраты жолында жанкешті еңбек-
тенді, актердің театр иерархиясындағы стату-
сының көтерілуіне ерекше мəн беруімен де
бірте-бірте өзіне мұраттас жандар қатарын
молайтты. Қолтаңбасы бірден түсінікті
бола қоймаған режиссер кейбір драматург,
театр зерттеушісі, сыншылары тарапынан
30
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ – ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
PEDAGOGICS AND PSYCHOLOGY
№3, 2015
аз сын естіген жоқ. Бірақ ол жұртшылыққа
да өз жолының дұрыстығын, осы жолда,
мүмкін, қателіктерге де ұрынуға құқы бар
екенін мойындата білді. Жалпы, Б.Атабаев
қойылымдары М.Əуезов театрының соңғы
жылдардағы көркемдік-рухани ізденістердің
бет-бағдарын айқындаған спектакльдер екені
даусыз» [4] – деп əділ бағасын беріп кетті.
Жалпы, Б.Атабаев театр өнерінің бес функ-
циясы бар деп есептейді. «Бірінші функция
– эстетикалық, екіншісі – коммуникативтік,
үшін шісі – тəрбиелік, төртіншісі – эврести-
калық, бесіншісі – танымдық» [5, 35 б.] –
деп, бұл қағидаларды өз қойылымдарының
өн бойы на енгізіп отырады. Режиссер өзі-
нің өмірлік ұстанымдарына сай «Қыз Жібек»
спектаклін де дедəстүрлі сахналық шешім-
дерден бас тартты. 1934 жылы жазылған опе-
раны ешбір нота сын, не партитурасындағы
аккордына нұқсан келтірместен қазіргі жастар
тілін де сөйлетті. Сонымен қатар, операны
алғаш рет кейіпкерлер жасымен шамалас кел-
ген жас орындаушылардың көмегімен шығар-
ды. Осыдан, орындаушылық штампқа əлі ен-
беген, дауыстарының табиғилығын əлі жоғалт-
паған, физикалық, пластикалық мүм кін діктері
зор жас актерлердің эмоциялық қуатыда да
қойылымның табысты болуына себебін тигізді.
Санадағы дəстүрлі ойлардан аулақтанғаны
сонша режиссер оюлы киім үлгілері мен шол-
пылы қыздарды да сахнадан аластатқан. Ата-
баев жас актерлерге өз кейіпкерлерін бүгінгі
түсінікпен орындауды міндеттеген.
Режиссер жайқалған дала мен биік таулар-
ды, толассыз толқынды көлді үлкен матаның
көмегімен сахнаның пластикалық шешімін
тапқан. Ал, жігіттердің жекпе-жегін рэп биі
арқылы көрсетуі – заманауи, əрі мюзикл жан-
рына сай келетін шешім болды. Сондай-ақ,
Б.Атабаев операның клавирін ұлт-аспаптық
оркестрге арнап, композитор И.Кимге өңдетіп
қайта жаздыртты. Соның арқасында халық
əн-күйлерінен құралған опера үні жұмсақ та
жарасымды сүйемелдейтін оркестр əуеніне
ие болды.
«Қойылымда көріністер жылдам ауы-
сады. Көпшілік-хордың арасынан суыры-
лып шығып, жеке партияларды орындай-
тын əншілер арасында солист, хор əншілері
деп бөліну жоқ. Осыдан келіп Төлеген мен
Шеге, Бекежан мен оның қарақшылықпен
айна лысатын жігіттері арасындағы елеулі
айырмашылықтарды көрмейміз. Мұнда азу-
ын ақсыйтып кіжіну, немесе қатты қайғыру
секілді аса терең психологизмге ұрыну да
жоқ. Бекежанның Төлеген жігіттерімен за-
манауи жастардың «тілінде» сайысатыны,
Төлегенді өлтіретін жерде ешқандай суық
қару жұмсамай, ширатылған қызыл түсті
лентамен көрермен көз алдында Төлегеннің
кеудедегі «жанын суырып алуы» сəтті
табылған ұтымды көріністер. Театрдың бе-
рер эстетикалық күш-қуаты да осындай сəтті
табылған мизансценаны иін қандыра орындай
алған актерлар ойынында болса керек» [6, 84
б.], – деп театртанушы А.Мұқан қойылымдағы
режиссерлік тапқыр шешімдерді жоғары
бағалап кеткен.
Е.Ілиясов бейнелеген Бекежан – Б.Атабаев
қойылымының протогонисті. «Режиссер қазір
Бекежандардың заманы екенін тура ұқтыра
алды. Спектакльде Төлегенге қарағанда
Бекежан алдыңғы кезекке көтерілген.
Сахнадағы оқиғалар легі тек Бекежан мінезін
терең ашуға бағытталған. Жібек пен Төлеген
осы бейнені күшейту үшін əрекет жасап
жүргендей əсер қалдырады» [2, 471 б.], –
деген пікірді қолдаймыз. Ал, қойылымдағы
Қ.Қожабаев пен Л.Асановалар сомдаған
Төлеген мен Жібек көне заманның өкілдері
емес бүгінгі күннің жастары секілді кейіпте
өнер көрсетеді. Бір-біріне деген ыстық
ықыластары мен жалын атқан махаббат
сезімдері, күйініші мен сүйініші мейілінше
нанымды шыққан. Əсіресе, Қ.Қожабаевтың
күмбірлеген дауысы, Жібек алдындағы
ізеттілігі, сүйкімді көркі – Төлеген бейнесіне
лирикалық сипат берген.
Жалпы, Б.Атабаевтың «Қыз Жібек»
қойылымын жаңаша оқуын театр маманда-
ры мен көрермен жылы қабылдады. «Болату
Атабаеву удалось создать спектакль, совре-
менный по форме, но вневременной по содер-
жанию. И это – большая удача для художника,
31
Білім берудің заманауи проблемалары/Современные проблемы образования
/Modern problems of education
каковым, несомненно, является большой ре-
жиссёр Болат Атабаев» [7] – деп журналист
А.Омарова да көпшіліктің ойын білдіреді.
Қазақ халық дастандарының бірі «Қозы
Көрпеш – Баян сұлу» да режиссерлеріміздің
назарынан тыс қалмай бірнеше театрлары-
мыздың сахнасында түрлі режиссерлік интер-
претациямен қойылған болатын.
М.Əуезов атындағы Қазақ мемлекеттік
акаде миялық драма театрының сахнасы-
на Ғ.Мүсіреповтың «Қозы Көрпеш – Баян
сұлу» трагедиясын Қ.Сүгірбеков «Махаб-
бат дастаны» деген атаумен сахналады.
Өзіндік режиссерлық қолдаңбасын қалыптас-
тырығысы келген Қ.Сүгірбеков дайындық
барысында біраз ізденді. Нəтижесінде бола-
шақ туралы ойлануды, өскелең ұрпақтың
сана-сезімін оятуды мақсат етіп, жоспар-
лы түрде əрекет етті. Ол бұқаралық ақпарат
құралдарына берген сұхбаттарында аталмыш
жырдың 12 нұсқасын оқып, тіпті ұйғыр, ал-
тай тілдеріндегі нұсқаларымен салыстыра
зерттегенін айтады.
Қойылым «Қозы Көрпеш – Баян сұлу»
жырының 1500 жылдығы мен Ғ.Мүсіреповтың
100 жылдығы қатар келген тұста сахналаған
болатын. Пьесаның прологы мен эпилогын
ақын Маралтай Райымбекұлы жазды. Осы-
лайша режиссер тарихи толғамды өз көз-
қарасы бойынша жарыққа шығаруды жөн
көрді. Алайда, спектакль сыншы Б.Құндақ-
байұлынан біраз сын ескертпелер естіді: «...
пьесаның ішкі көркемдік мазмұн қасиетіне
терең үңілгеннен гөрі сыртқы үлгі – фор-
ма қуып кететіні кейде мазмұнды нəтижеге
жеткізе алмай жүр. ...Əлгі аты өзгерген қойы-
лымға дастанның негізімен келдім дегенімен
де Ғ.Мүсіреповке қиянат жасаған. ...Ең сора-
қысы Мүсірепов мəтінін қысқартып, ақын
Маралтай Райымбекұлына тұтас пролог
жаз дыртып сахнада соны ойнауы. Осылай
кете берсек, бірер онжылдың ішінде ұлттық
класси камыздан жұрнақ та қалмас» [9], – деп
қойы лымның режиссурасын қарсылықпен
тұжырымдады.
Сұлу, əрі батыр қыз – Баян қазақ халқының
өжет қыздарының ең үздік прототипіндей
көрінді. Кейіптеуші актрисалар оны тек қана
батырлық қырынан емес, нəзік жүректі ару
бейнесінде де көрсетуді ұмытпады. Сон-
дықтан да орындаушылардың ойынында
лирикалық бояу басымдық танытып отыр-
ды. Д.Жүсіптің тамаша пластикасы, айқын
сахналық темпераменті, əр сөздің мағы на-
сын ашудағы сөйлеу мəнерлері Баянды ірі
сахналық тұлға қатарына көтерген. Əсіресе,
Қозымен кездесетін тұсында асыл сезім-
дерге толы романтика қанат жайды. Ал,
Н.Қарабалинаның Баяны нəзік, шынайы ли-
ризмге толы бейне ретінде сомдалған. Актри-
саның сахнадағы кескін-келбеті де, жастығы
да образдың психо-физикалық мүмкіндігін
ашуға əсер еткені айқын көрінеді.
Қозы рөліндегі Е.Білəлда батылдық сезімі
басымдық танытып тұрса, А.Сұрапбайдың
Қозысында нағыз жас жігітке лайықты ал-
бырт тық, лирикалық сезімдерді байқауға бо-
лады.
«Қойылымның жаңа интерпретациясы
театр актерлерінен ішкі-сыртқы аппарат-
тарының ерекше дайындығын талап еткен.
Актерлер арқаннан арқанға секіріп, күрделі
боевиктік арпалыс сахналарын мінсіз атқара
алуы керек. Спектакльге жастар жағының көп
тартылуы да осындай қажеттіліктен туған.
Актерлер құрамы режиссер ұсынған ойын
шартын ойдағыдай игеріп кеткен. Бірақ, ак-
терлер режиссер қолындағы марионетка
іспетті əсер қалдыратын тұстары да бар. Пье-
са мəтінінің қысқарып қалуы, актерлердің
кейіпкер ішкі толқыныстарын толыққанды
аша алмауына ұрындырған. Соған қарамастан,
Қозы Көрпеш пен Баянның (Қозы – Е.Білəлов,
Баян – Д.Жүсіп) алғашқы кезесу сəті, олардың
жан-дүниелерінде өтіп жатқан өзгерістерді
актерлер тамаша сездіртеді. Дала еркелерінің
махаббат отына күйіп, ғашықтық жалынын
сезімдік жəне түйсіктік дəрежеде қабылдауын
Қозы – Ерлан мен Баян – Дəрия психологиялық
дəлдікпен шебер жеткізген» – деп театртану-
шы М.Жақсылықова қойылымның актерлік
құрамына оң баға білдірген [10, 152 б.].
Талантты режиссердің тынымсыз ізденіс-
тен тұратын шығармашылық жолына аға
32
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ – ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
PEDAGOGICS AND PSYCHOLOGY
№3, 2015
буын өкілдері де үнемі ризашылығынын біл-
ді ріп отырады. Білікті театр маманы Е.Обаев
режиссердің қандай істі қолға алса да, бүгінгі
күннің философиялық келбетін жасауға
тыры сатындығын жоғары бағалады. Соны-
мен қоса, драматургиялық тұрғыда біраз сал-
мақ салатын туындыларды да сахнаға ыңғай-
лаудың шебері екендігін айтып отырады. Ал,
драматург Қ.Ысқақ: «Əкем театрдың сах-
насында жаңадан қойылғалы отырған Қайрат
Сүгірбековтың «Махаббат дастаны» режис-
сердің өзінше қолтаңбасын танытады. Оның
көне туындыларды жаңғыртып, жаңартып
отыратыны – Болат Атабаевтан қалған мек-
теп» [11], – деп режиссердің өзгелер салған
жолды қайталамай, тыңнан сүрлеу соғуға
талпынысын, Б.Атабаев мектебімен сабақ-
тастығын қолдайтынын білдірді. Осындай
түрлі пікірлерге қарамастан «Махаббат дас-
таны» қойылымы театр сахнасында ұзақ
жыл дарға тұрақтады. Бұдан, спектакльдегі
режис серлік интерпретацияны, классикалық
дүниеге жаңа қадам басу, заманауи тыныс
бері ниетінің қолдау тапқанын байқау қиын
емес.
Астанадағы Жастар театрының сахасын-
да жүріп жатқан режиссер Н.Жақыпбай сах-
налаған «Қозы мен Баян» мюзикл жанрында
шешіліп, жаңаша трактовкада жүзеге асы-
рылды. Бұл қойылымды режиссер өз студент-
терімен Өнер академиясында бас тап, кейін
Жастар театрының репертуарына енгізді.
Ғашықтардың өміріне құрылған қойы лым-
дағы кейіпкерлерді сомдаушы актерлер де
əрқырынан танылды. Д.Серғазиннің Қозысы
өзіне тəн аңғалдығымен қатар, бала сынды
сенгіштіктен де құр алақан емес. Ал, Баян
еркекшоралау кейіптегі өжет қыз болумен
қатар, Қозыға ғашық майысқан биязы қыз
Баян бейнесінде көрінді.
Б.Хаджибаевтың Қодары елін қорғайтын
нағыз батыр. Сондықтан да болар, Баянға
ғашықтығын жеткізер тұста ішкі түйсігінен
махаббат пен мейірім сезімі сезілмеді. Тек
жекелеген сахналарда ғана батырдың ішкі
күйзелістерін, булыққан сезімін білдіріп
отырады. Ал, «Жантекең» болуды көздеген
Жантық – Ж.Батай арам пиғылдарын жүзеге
асыруда алдына жан салмайтын, қазіргі күнге
дейін ортамызда өмір сүріп жүрген көптеген
пенделердің тірліктерін көз алдымызға əкеле
алды.
«Қойылым жанры мюзикл болғандықтан,
оның музыкалық көркемделуіне, əннің мəті-
ніне жəне сахнада əр сөздің анық айтылуы-
на режиссер көп мəн берген. Пластикалық
қимыл-əрекеттер, музыка, жарық, барлығы да
спек такльдің мақсат-мүддесін, идеясын ашу-
ды көздеді» [2, 478 б.] – деп Б.Нұрпейіс ре-
жиссер жұмысының жетістігі туралы айтып
кетеді.
Қорыта айтқанда əр режиссер ұлттық
классикаға өзіндік интерпретациясымен
келіп, эпос кейіпкерлерінің мінезін, психоло-
гиясын, іс-əрекетін заманауи болмыс-біті-
мімізге жақындатып, батыл да тың шешімдер
арқылы көрермен санасына сілкініс жасады.
Бұл қадамдардың барлығы да қазақ театр
өнерінің көркемдік көкжиегін кеңітуге ықпал
етті.
ПАЙДАЛАНҒАН ƏДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Кадыров А. После третьего звонка... (Сбор -
ник статей). – Алматы: Мир, 2007, – с. 548.
2 Нұрпейіс Б. Қазақ театр режиссурасы ның
қалыптасуы мен даму кезеңдері (1915 – 2005):
Монография. – Алматы: «Каратау КБ» ЖШС,
«Дəстүр», 2014. – 520 б.
3 Ғұмыры ұзақ «Қыз Жібек» // Қазақ əдебиеті.
– 6.07.1999
4 Бөпежанова Ə. «Мəңгілік бала-бейне» неме-
се Атабаев – Мұқанова көркемдік тандемі //Қазақ
əдебиеті. – 29.04.1997.
5 Атабаев Б. Абайдың 45 қара сөзі – тұнып
тұрған конфликт //Мəдениет. – № 1(02) – қазан –
2006.
6 Алматы театрлары. – Алматы: Алматы жар-
нама, 2010. – 272 б.
7 http://www.contur.kz/node/879
8 Ахмет Ө. Жаңаша қойылған «Қыз Жібек //
Астана Ақшамы. – 8.06.2013.
9 Құндақбайұлы Б. Театр туралы тол ға ныс тар.
– Алматы: Өнер, 2006. –320 б.
33
Білім берудің заманауи проблемалары/Современные проблемы образования
/Modern problems of education
10 Жақсылықова М.Қазақ кəсіби актерлік өне-
рі нің даму ерекшеліктері: зерттеулер, мақалалар.
– Алматы: «Каратау КБ» ЖШС, «Дəстүр», 2014.
– 384 б.
11 Сүгірбеков Қ. Драматург – композитор, ре-
жиссер – аранжировщик //Ақ жол Қазақстан. –
20.09.2002.
12 Сығай Ə. Ой төрінде театр. – Алматы: Пара-
сат, 2005. – 565 б.
Аннотация
В статье широко проанализированы особенности режиссерских решении и актерского мастерства
в контексте преемственности и новаторство в спектаклях Г. Мусрепова «Кыз Жибек», «Қозы Корпеш-
Баян сулу» поставленных в нескольких театрах Республики. Также дан анализ современной трактовки
сценических образов, иное преобразование характера и жанра, возрождение содержания и формы дра-
матических и музыкальных произведений. В статью даются оценки режиссерским поискам и экспери-
ментам в постановке.
Ключевые слова: театр, творчество, спектакль, мюзикл, сценография, режиссер, актер.
Abstract
In article broadly analyzes the features of the Director’s decision and acting skills in context of the
continuity and innovation of the performances of G. Musrepov’s “Kyz Zhibek”, “Kozy Korpesh-Bayan Sulu”,
performed in theaters of our Republic. Also analyzes with modern interpretations of scene images, genre of
other conversion character, the revival of content and forms of the dramatic and musical compositions. Than
they give assess for performance and for directing searches and experiments.
Keywords: theater, art, classic, performance, musical, set design,director, actor.
34
Педагогиканың жəне психологияның əдіснамасы мен теориясы
Методология и теория педагогики и психологии
Methodology and theory of pedagogyand psychology
ƏОЖ 37.01 (574)
С.Ж. ПІРƏЛИЕВ, К.К. ЖАМПЕИСОВА, Н.Н. ХАН,
Ш.Ж. КОЛУМБАЕВА, А.Ж. КАЙДАРОВА
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті
(Алматы қ., Қазақстан)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА

text:
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА
ПЕДАГОГИКАЛЫҚ БІЛІМДІ ЖҮЙЕЛІ ЖАҢҒЫРТУДЫҢ
ТҰЖЫРЫМДАМАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Аңдатпа
Бұл мақалада Қазақстан Республикасында педагогикалық білімнің модернизациясы жүйесінің кон-
цептуалды негіздері ашылыды, мақала авторлары əлемдік үрдіс негізінде, республикада айтылмаш фе-
номен дамуының тақты жағдайларын, елімізде оны жетілдірудегі стратегиялық бағыттарын анықтайды.
Түйін сөздер: модернизация, педагогикалық білім, кəсіби дайындық, əлемдік үрдіс, стратегиялық
бағыт, мұғалім моделі.
Б
ілім – ұлттың зияткерлік əлеуетін
қалыптастыратын сала. Білім беру
жүйесінің реформалануы ХХІ ғасырдың ба-
сында əлем қауымдастығының көкейкесті
мəселесіне айналды. ЮНЕСКО мəліметтері
бой ынша əлемдік өркениет құндылықтары-
ның қайта бағалануы нəтижесінде қоғамда
табиғат, əлеумет əлемімен жəне өзінің ішкі
дүниесімен үндестікте өмір сүріп, əлеу-
меттік ілгерілеу үдерістеріне белсенді қаты-
наса алатын, ғаламдық деңгейде ойлауға
қабілетті адамды тəрбиелеу қажеттігі пай-
ымдала бастады. Осыған орай, адамның
өмірден өз орнын табуына ықпал ететін
тұлғалық сапалар бағдары қазіргі əлемдегі
білімнің бірегей сипатын айқындай отырып,
кəсіптік-педагогикалық білімді жаңғыртудың
құндылықты-нысаналы негізін құрауы тиіс.
Педагогтар қауымының назарына елі міз -
дегі педагогикалық білімді жаң ғы ру мəсе ле-
леріне байланысты заманауи зерттеу лердің
нəтижелері ұсынылады. Қазақстан дағы педа-
гогикалық білімнің көшбас шысы – Абай
атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық уни-
вер ситеті үшін бұл мəселе қашан да басым
мəнге ие. Сонау 2000 жылы іргелі зерт теу
жобасы аясында ЖОО ректоры, академик
Т.С. Садықовтың жетекшілігімен бір топ
ғалым (Қ.Қ. Жампейісова – жоба ның қосалқы
жетекшісі, Н.Д. Хмель, Н.Н. Хан, А.А. Бей-
сенбаева, С.И. Қалиева, Р.Б. Мұхитова)
Үздік сіз педагогикалық білім тұжырым-
дамасы мен Қазақстан Республикасы жоғары
педа гогикалық білімінің тұжырымдамасын
дайындаған болатын.
Бұл құжаттарда үздіксіз жəне жоғары педа-
гогикалық білімнің мақсаты мен мін дет-
тері, жаңа заманға лайық мұғалімнің кəсіп тік
дайындығына қойылатын талаптар анық талып,
үздіксіз педагогикалық білім мен кəсіптік
міндеттерді, соның ішінде 12-жылдық орта
білім міндеттерін жаңа дең гейде жүзеге асы-
ра алатын мұғалімнің кəсіптік дайындығының
құрылымдық-маз мұн дық моделі ұсынылған еді.
35
Педагогиканың жəне психологияның əдіснамасы мен теориясы/Методология и теория педагогики и психологии
/Methodology and theory of pedagogyand psychology
Тұжырымдамалардағы жетекші идеялар-
дың бірі педагогикалық ЖОО-лардың бағ-
дарын өзгертіп, өзіндік ойы бар, алды на
мақсат қоя білетін, оқу үдерісін жоспар-
лап, жүзеге асыруға, оқушылардың бойында
негізгі құзіреттерді барынша қалыптастыруға,
сыныпта мамыражай ахуалды орнатуға дай-
ын əрі қабілетті, өз қызметінің нəтижелерін
бақылап, бағалауға, жас қазақстандықтарға
рухани-адамгершілік, азаматтық-патриот тық,
экологиялық жəне денсаулық сақтау тұрғы-
сында тəрбиелеуге қабілетті мұғалім дерді
дайындауға бет бұру болатын.
Тұжырымдамалар республикалық педа-
го ги калық басылымдарда («Қазақстан мұға-
лімі», «Казахстанская правда» газеттері,
«Высшая школа Казахстана» журналы) кеңі-
нен талқыланып, «Педагогикалық білім сапа-
сы: мəселелері мен даму перспективалары»
(18-19 мамыр 2004 ж.) атты халықаралық кон-
ференцияда таныстырылымы өтті. Педагогтар
қауымы бұл құжаттарды мақұлдап, ҚР Білім
жəне ғылым министрлігіне ұсынуды қолдады.
2005 жылы 21 желтоқсанда ҚР БҒМ Алқа-
сында Тұжырымдамалар бекітіліп, осы бекі-
тіл ген Тұжырымдамалардың жетекші қағи-
да лары негізінде 2007-2008 оқу жылынан
бастап Қазақстан ЖОО-ларында жоғары
педагогикалық білім стандарттарын жасап,
қолданысқа енгізу туралы шешім қабылданды.
ҚР Білім жəне ғылым министрлігінің 2006
жылғы 4 қаңтардағы Бұйрығымен аталған
Алқаның шешімдерінің жүзеге асырылуы та-
лап етілді.
«ҚР білімін дамытудың 2005-2010 жж.
арналған мемлекеттік бағдарламасындағы»
«Педагогикалық кадрларды дайындау, қай-
та дайындау жəне біліктілікті арттыру» тар-
мағына Үздіксіз педагогикалық білім тұжы-
рымдамасы мен Қазақстан Респуб ликасы
жоғары педагогикалық білімі тұжырым дама-
сының кейбір ережелері енгізілгенін атап
өткен жөн.
Абай атындағы ҚазҰПУ педагогика
кафед расы
ғалымдарының
Мемлекеттік
жалпы ға міндетті білім беру стандартын
(МЖМБС) жəне «Педагогикалық кəсіпке
кіріспе», «Адамзат тарихындағы мектеп пен
педагогикалық ойдың дамуы», «Педагоги-
ка», «Тəрбие жұмы сының əдістемесі» педа-
гогикалық пəндері мен үздікіз педаго гикалық
практика бойынша типтік оқу бағдар-
ламаларын əзірлеуі – аталған Тұжырым-
дамаларды жүзеге асыру бойынша жасалған
нақты қадамдар. Тұжы рымдамалардың негізгі
ережелерін енгі зу дегі елеулі нəтижелердің
бірі жаңа ұрпаққа арналған «Педагогика»
(қазақ жəне орыс тілдерінде) оқулығының
дайындалуы болып табылады. Сонымен бірге
бұл Тұжырым дамалар осы уақытқа дейін
тиісті дең гей де жəне толыққанды жүзеге
аса қойған жоқ. Əлеуметтік-экономикалық
жағдайдың өзге руі не орай жəне еліміздің
Президенті Н.Ə.Назарбаевтың Жолдаула-
ры мен бірқатар қабыл данған стратегиялық
құжаттарға сəйкес Үздіксіз педагогикалық
білім мен Қазақстан Республикасы жоғары
педагогикалық білімі Тұжы рымдамаларының
(2005 ж.) бүгінгі күн де маңызын жоғалтпаған
жекелеген идеяларын, позицияларын сақтай
отырып, кейбір ере желеріне түзетулер мен
толықтырулар енгі зу қажет.
ҚР жоғары педагогикалық білімін жаңғыр-
тудың негізгі ережелері мен тұғырларын дай-
ындаудың өзектілігі жоғары педагогикалық
мектептің үздіксіз күрделену үстіндегі заман
талаптарына жауап бере алмайтындығына
байланысты. Сондықтан жоғары дəрежелі
кəсіптік-педагогикалық құзіреттерге ие, педа-
гогикалық инновацияларға бейімделіп, олар-
ды жоғары деңгейде қолданысқа енгізе ала-
тын, қоғамның белсенді субъекті сапасындағы
адамды рухани дайындап шығару міндетін
жүзеге асыра алатын педагогты даярлау –
қазіргі Қазақстанның ұлттық білім беру сая-
сатының көкейкесті мəселесі.
Президенттің 2010 жылғы 1 ақпандағы
«Қазақстан Республикасының 2020 жылға
дейінгі дамуының стратегиялық жоспары ту-
ралы» Жарлығында былай делінген:
– 2015 жылға қарай Қазақстанның жоға-
ры мектебі Болон үдерісінің негізгі пара-
метрлеріне сəйкес тиімді əрі табысты жұмыс
істеуі керек;
36
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ – ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
PEDAGOGICS AND PSYCHOLOGY
№3, 2015
– 2020 жылға қарай Қазақстанның жоғары
білімінің сапасы білім саласындағы озық
əлемдік тəжірибелерге сай болуы тиіс;
– отандық жоғары оқу орындарының
түлек тері сұранысқа ие əрі бəсекеге қабілетті
бол уы керек [1].
Педагогикалық кадрлар дайындығын за-
ман талабына сай жаңарту мəселесі тек
Қазақстанда ғана емес, əлемнің өзге елдерінде
де өзекті мəнге ие. Осы мəселені шешу жо-
лында əр ел өзінше қадамдар жасап жатыр.
Қазақстандағы жоғары мектепте болашақ
педагогтарды оқыту мен тəрбиелеу үдерісін
кемелдендіру бірдей басым бағыттар бой-
ынша іске асуы керек. Бұл Қазақсанның
ғаламдық білім кеңістігіне өзгелермен тең
дəрежеде кірігуіне негіз болады [2, 3, 4].
Біздің зерттеуіміз көрсеткендей, тұтас тай
білім берудің жəне жекелей алғанда педа-
гогикалық білімнің маңызды əлемдік үрдіс-
тері төмендегідей.
1. Дамыған елдердің мемлекеттік саяса-
тында білім беру басты басымдыққа айнал-
ды. Экономикалық жəне ғылыми-техникалық
прогресс жағдайында адамзат капиталын
қалыптастырушы білім қоғам дамуының
басты қозғаушы күшіне жəне осыған орай
мемлекеттердің ұлттық саясатының басым
бағытына айналады.
Кəсіптік білімнің негізгі мақсаты – қатаң
жоспарланған білім, білік, дағды көлемін
игерген маман емес, өз білімін үздіксіз толық-
тыруға жəне тереңдетуге, жалпы теориялық
жəне кəсіптік деңгейін арттыруға қабілетті,
өзін қияндықтарды еңсеруге жан-жақты дай-
ындай алатын, сыртқы əсер-ықпалға бағынбай
шешім қабылдай білетін маман тұлғасы.
Ұдайы құбылып отыратын əлеуметтік өмірде
өзінің негізгі қызмет саласын таңдаудағы оның
сенімділігі өзі қалыптастырған тұлғалық мəн-
мағыналар арқылы анықталады. Шынайы
өмірде туындайтын жағдаяттарға өзіндік көз-
қарасын айқындау, жинақталған тəжі рибені
пайымдау арқылы адам өзін-өзі тани отырып,
өз қабілеттерін бағамдайды.
Сондықтан кез келген кəсіптік бейіннің,
соның ішінде педагогикалық кəсіптің ма-
маны жоғары деңгейде дамыған, кəсіптік
қызмет үдерісінде өзінің дербестігі мен қай -
та ланбайтындығын, өз өмір сүру амал-тəсіл-
дерін жеткізетін белсенді субъект ретінде
қарас тырылады. Осы орайда бола шақ маман-
ның «өзінің жеке кəсіптік ойы ның, əреке тінің,
қызметінің стратегиясын қалып тас тыра ала-
тын» іштей анықталған белсен ді лік деңгейі
сөз болып отыр. Координаттардың осы
жүйесінде білім берудің ең жоғарғы мақсаты
болашақ маманның кəсіптік-тұл ғалық дамуы
мен өзін-өзі дамытуы болып табылады.
Сондықтан да кəсіптік білімде, соның
ішінде педагогикалық білімде маманды функ-
ционалдық даярлау тұжырымдамасынан
оның тұлғасын дамыту тұжырымдамасына
бір тіндеп көшу үдерісі орын алған. Жаңа
тұжы рымдама білім берудің индивидуалды
сипатына негізделген. Осыған сəйкес əрбір
жеке адамның мүмкіншіліктері ескеріліп,
оның өзін-өзі дамытуына жол ашылады.
Сонымен бұл – адамзаттық негізі басым,
заманауи мамандарды тəрбиелеуде жаңа
гуманистік бағдар мен гуманитарлық ыңғай-
ды қалыптастыруды талап ететін тың үрдіс.
Осыған орай болашақ маманның субъекті-
лігін дамыту, өзіндік даму жолдарын еркін
түрде таңдауына мүмкіндік беретін тұлғалық
жəне кəсіптік сана-сезімі мен өзін-өзі тану-
ын, рефлексивтік мəдениетін қалыптастыру –
педагогикалық білімнің өзекті мəселелерінің
бірі болып табылады.
Сондықтан білім беру бүгінгі таңда эко-
но мика мен қоғамның жаңа сапасын қалып-
тастырудағы маңызды фактор ретін де; тұл-
ғаның өзін-өзі танытуының, өз мүмкін діктерін
іске асыруы мен өмірден өз орнын табуының
амал-тəсілдері ретінде; əсіресе нарықтық эко-
номика жағдайында тұлғаның тұғырлылығы,
əлеуметтік қорғанысы мен бейімделуіне
қажет жағдай ретінде зерделенеді. Себебі
адам өз қабілет-мүмкіндіктерін еңбек бары-
сында, ең алдымен, кəсіптік еңбекте ашады
[5, 6, 7, 8].
2. Жаңғырту (модернизация) педагоги-
калық білім сапасын арттырудың негізі
ретінде. Жоғары білімнің сапасы мемлекет-
37
Педагогиканың жəне психологияның əдіснамасы мен теориясы/Методология и теория педагогики и психологии
/Methodology and theory of pedagogyand psychology
тік бəсекедегі басты артықшылығына, қоғам-
ның барлық салалар бойынша ұзақ мер зімді
дамуының маңызды көрсеткішіне айналып
келеді. Əлем қауымдастығы білім сапасын
мемлекеттер арасында өзара сенім ді қарым-
қатынас орнатудың міндетті алғы шарты,
сондай-ақ түрлі білім салалары арасындағы
қатыстылық, жан-жақтылық, салыс тырма лы-
лық пен оңтайлылықтың алғышарты ретінде
қарастырады.
Педагогикалық білім сапасының маңыз-
ды индикаторлары ретінде педагогика лық
қызметке ынталы талапкерлерді (аби ту-
риенттерді) іріктеу; профессорлық-оқы ту шы-
лық құрамның деңгейі; кəсіптік дайындық тың
мазмұны, оның ұйымдас тырылуы, ЖОО-дағы
білім беру үдерісінің ғылыми-əдіс темелік
жəне материалдық-техникалық қамсыз дан-
дырылу жағдайлары зерделенеді.
Педагогикалық білімнің жаңғыруы нəти -
жесінде білім берудегі жаңа сапаға қол
жеткізілуі тиіс. Педагогикалық білім нің
жүйелі жаңғыруы келесі «сапалы өзгеріс-
терге» бағытталған практикалық міндет
ретінде қарастырылуы керек: жүйе ұзақ мер-
зімдік əлеуметтік тиімділіктерге қол жеткізуге
бағытталуы тиіс; білімге негізделген жаңа
экономика мен қоғамның негізгі сипатта-
маларын бейнелеуі керек, яғни қолайлы,
инновациялық, толассыз құбылыстарға сай
өзгерімпаз болуы керек. Мұғалімнің кəсіптік
дайындығының сапалық тұрғыда қайта
құрылуы мен жаңаруы əлеуметтік-мəдени,
жүйелі-нысаналы, тұлғалық-əрекеттік, мəде-
ниет танушылық, көпмəдениеттік, аксиоло-
гиялық, акмеологиялық, құзіреттілік жəне
өзге ыңғайлар негізінде жүзеге асуы тиіс [9,
10, 11, 12].
3. Құзіреттілік ыңғай. Білім беру маз-
мұнындағы теориялық жəне тəжірибелік
білімнің бөлінісіне – практикалық білім
мен дағды-машық үлесін көбейтуге, игер-
ген білімді іс жүзінде пайдалану тəжіри бесін
меңгеруге, осы тəжірибеге деген эмоцио-
налды-бағамдау, рефлексивтік қатынасты
дамытуға бағытталған құзіреттілік ыңғай
білімді тұтастай жаңғыртудың бағытын
айқындаушы негізгі векторға айналды. Де-
мек, педагогикалық білімнің тұтас мазмұны
оқып-үйренуге бейімділік пен кəсіптік реф-
лексияға негізделген функционалды сауат-
тылығы жоғары деңгейлі, құзіретті педагогты
дамытуға бағытталады [13, 14, 15, 16].
Жаңашылдықты енгізудің табысты болуы
педагогтардың сана сферасындағы өзге ріс-
термен, олардың инновативтілігінің дең-
гейі мен тығыз байланысты. Осы орайда
инновативтілік өз тəжірибесін қайта пайым-
дауға ұмтылыс, жоғары зияткерлік əлеует,
жаңашылдыққа деген зерделі қызығушылық,
білім алушыны оқыту мен тəрбиелеудегі сте-
реотиптерден бас тарту арқылы сипатталады
[17, 18, 19, 20].
Педагогтың түйінді, базалық, пəндік құзі-
реттерді сəтті игеруі оның білім беру қызметі
саласындағы бəсекеге қабілеттілігін күшейте
түседі.
Білім алушылардың əлеуметтік тəжірибені,
жүйелі білім мен дағды-машықтарды, түйінді
жəне пəндік құзіреттерді игеру үдерісі жəне
соның нəтижесі болып табылатын білім
ұлттың жасампаздық қасиетін арқау етеді.
4. Білімнің ұлттық маңызын артты-
ру. Көпмəдениетті (көпэтникалық, көптілді)
ортада белсенді өмір сүріп, түрлі мəдени
мəн-мағыналарға қол жеткізу үшін сали-
халы сұхбат құра алатын ұлттық мəдениет
адамын тəрбиелеу қазіргі педагогикалық
білімнің алдына қойылған міндеттердің бірі
болып табылады. Болашақ педагогтың бой-
ында азаматтылық, ізгілік, жауапкершілік пен
төзімділік, мəдениетаралық қарым-қатынас
жасау қасиеттерін тəрбиелеу – бүгінгі заман
талабы [21, 22, 23, 24].
5. Мұғалімдерді дайындаудың үздік-
сіздігі мен тəжірибелік бағыт-бағдары.
Бола шақ мұғалімді даярлау үздіксіз педа-
гогикалық білім сипатына ие. Ол педаго-
гикалық колледждерде, институттарда, уни-
верситеттерде жүзеге асырылады. Білім
беру дің үздіксіздігі педагогтың кəсіби дең-
гейін ұдайы жоғарылатудың алғышарты
ретінде зерделенеді. Білімнің «өмір бойы
білім алу» сынды өзгерген парадигмасы-
38
№3, 2015
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ – ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
PEDAGOGICS AND PSYCHOLOGY
на сəйкес мұғалімді кəсіптік-педагогикалық
дайындаудың мақсаты қайта пайымдалуда,
педагогикалық білімнің мазмұны біліктілікті
арттырудың арнайы ұйымдастырылған фор-
малары аясында да, өздігімен ұдайы білімін
жетілдіру арқылы да жаңаруда.
Мұғалімдерді дайындаудың тəжірибелік
бағыт-бағдары. Бұл үрдіс педагогты оқыту
мерзімінің ұзаруынан аңғарылады (АҚШ-
та 4-5 жыл, Ұлыбританияда – 3-5 жыл).
Білім беру үдерісінде үздіксіз педагогикалық
тəжірибелер жүйесі жетекші рөлге ие.
Педагогикалық тəжірибеден өту мерзімі 25-32
аптаны құрайды жəне бұл оның бейімдеушілік,
дамытушылық,
коммуникативтік,
оқу-
тəрбиелік, зерттеушілік функцияларын ба-
рынша пайдалану қажеттігіне байланысты.
Кəсіптік дайындық мазмұнына қосымша
педагогикалық техниканың, технологиялар
мен əдістердің сан-саласын игеруге бағыт-
талған [24, 25, 26, 27, 28].
6. Ізгілендіру (гуманизация) жəне гу-
манитаризация. Педагогикалық білім беру
жүйесі гуманитарлық феномен ретінде пай-
ымдалады (батыс демократиясының қалып-
тасқан құндылықтарына – адам құқығын, тұлға
дербестігі мен еркіндігін, жауапкершілікті,
өзара мүдделестікті, төзімділікті мойындауға
негізделген). Осы орайда ол тұғырлы негізі
– болашақ педагогтың рухани əлемін, адам-
гершілік ой-сананың, гуманитарлық мəде-
ниетін қалыптастыру болуы тиіс. Ізгілендіру
əрбір педагог пен білім алушының дербестігін
назарға алуды, олардың ішкі əлемі мен рухани
мүддесіне көңіл бөлуді, мұғалімнің қоғамдағы
биік бедел-абыройы мен əлеуметтік қорғау
кепілдігін алға тартады. Гуманизм идеясының
оқыту мен тəрбие мазмұнында, формалары
мен əдістерінде тұтастай қамтылуы білім беру
үдерісінің субъектілерін өзара сыйластық пен
ынтымақтастық қарым-қатынасқа жетелейді
[24, 25, 26, 27, 28].
7. Педагогикалық білім жүйесінің көп
деңгейлігі, қолайлылығы мен көпнұсқа-
лылығы: а) мұғалімдерді дайындау көпдең-
гейлі негізде жүзеге асырылады: бакалавр
– гуманитарлық ғылымдар магистрі/ нақты
ғылымдар магистрі, оқу мерзімі 5 жылға
дейін; б) оқудың вариативтілігі қамтамасыз
етіледі – тұлғаның шығармашылық əлеуетін
мейлінше толымды түрде іске асыруға
жол ашатын түрлі білім беру жəне кəсіптік
бағдарламаларын таңдау мүмкіндігі; в)
педа гогикалық білімнің қолайлы жүйесі
қалыптастырылады. Қоғамның əлеуметтік-
мəдени даму деңгейін ескере отырып, жара-
тылыстану мұғалімі (химия, физика, биоло-
гия), гуманитарлық ғылымдардың мұғалімі
жəне т.б. интеграцияланған (үйлестірілген,
кең бейінді) дайындық іске асырылады;
инклюзивтік білім саласындағы қызметтер
үшін педагогикалық кадрлар дайындау бой-
ынша мамандандырылған бөлімдер ашыла-
ды; г) бірыңғай пəндер факультетінен бас
тарту үрдісі үйлестірілген оқудың пайдасы-
на қызмет етуде. Университеттерде дəстүрлі
педагогикалық бөлімдермен қатар мұғалімдік
кəсіпті игерудің альтернативті жолдары да
дамып келеді (жоғары білім базасындағы
«лицензияланған
мұғалім» (licensed),
«жан-жақты дайындықтан өткен мұғалім»
(articulated) бағдарламалары мен аймақтық
орталықтарда (Батыс Еуропа) қосымша білім
алғаннан кейін кəсіптік дайындық туралы
сертификаттар алу); д) педагог-стажер не-
месе мұғалімнің көмекшісі ретінде кəсіпке
бейімделуге арнайы уақыт бөлінген (1 жыл-
дан 3 жылға дейін). Кəсіптік бейімделу түрлі
формаларда жүзеге асады: сынақ жылы (Ан-
глия), тьюторинг, менторинг (АҚШ), ұстаздық
ету (Жапония); е) мектеп сыныбындағы
мұға лім функциялары да өзгеруде: ол білім-
ді тасымалдаушыдан оқушылардың өз
бетінше жүзеге асыратын танымдық іс-
əрекет терін ұйымдастырушыға жəне ынта-
лан дырушыға айналуда. Мұғалім келесі
типтері айқындалған: «рефлексивті практик-
зерттеуші», «байланыстырушы мұғалім»,
«мұғалім-техник», «мұғалім-шығармашылық
практик», «мұғалім-рефлексивті практик»,
«мұғалім-əлеуметтік өмірге белсенді қаты-
насушы», «мұғалім-тұлға» [24, 25, 26, 27, 28].
8. Білім беруде жаңа ақпараттық жəне
коммуникативтік
технологиялардың
39
Педагогиканың жəне психологияның əдіснамасы мен теориясы/Методология и теория педагогики и психологии
/Methodology and theory of pedagogyand psychology
(АКТ) пайдаланылуы. Қазір əлемде оқудың
қарқынына (қажет ақпаратты алу жылдам-
дығы) жəне интерактивті сипат алуына елеулі
əсер ететін ұдайы жаңару үстіндегі телеком-
муникация құралдары мен ақпараттық тех-
нологиялар негізінде біртұтас ғылыми-білім
беру кеңістігі түзіліп жатыр. ЮНЕСКО-ның
пікірінше, ақпараттық жəне коммуникативтік
технологияларды (АКТ) кеңінен пайдала-
ну арқылы мұғалімдердің сандық, сапалық
жəне кəсіптік дамуы мəселелерін шешуге
болады. Дамыған елдерде мұғалімдердің
құзіреттілігінің АКТ құрылымы бойынша
Салалық ұсыныстар пайдаланылады. Оның
негізгі өзегін педагогтардың кəсіптік, əлеу-
меттік жəне АКТ құзіреттіліктерін өзара бай-
ланыстыратын тəжірибелік дағды-машық-
тар мен құзіреттер жиынтығы құрайды.
Осы орайда құзіреттіліктер жүйесі үш топқа
топтастырылған: технологиялық (сан дық)
сауаттылық, ақпараттық-медиалық сауат-
тылық ұғымы арқылы бейнеленетін білімді
игеру (тереңдету) жəне білімді жасау (генера-
ция) [29].
9. Мұғалімді кəсіптік дайындаудағы
ЖОО мен мектеп ынтымақтастығы. Түрлі
типтегі мектептерде жұмыс істейтін мұға-
лімдерді тəрбиелеу мен кəсіптік жетілдіру
орталығы ретіндегі ЖОО-ның рөлі артып
келеді. Педагогикалық білімнің барлық дең-
гейлері бойынша мұғалімдерді даярлаудың
тиімділігіне жауап беретін ғылыми-зерттеу
орталықтары немесе жоғары оқу орындары
ашылуда.
Болашақ мұғалімдерді даярлау ісінде серік-
тестікке тəжірибелі педагогтар тартылып,
кəсіптік дайындық орталықтары мектептерде
көшірілуде (Франция). Дайындық жоспарын-
да институттағы сабақ пен институт тора-
бына қарасты мектептегі тəжірибе кезеңдері
қамтылады (АҚШ) [24, 25, 26, 27, 28].
10. Мұғалім дайындығына үміткерлерді
іріктеу. Əлемдік тəжірибеде мұғалімдік қыз-
метке үміткерлерді іріктеу мұғалімнің кəсіп-
тік дайындығы жүйесінің маңызды бөлі-
гін құрайды. Оның екі негізгі моделі бар.
Алғашқы модель бойынша болашақ мұға-
лімдерді іріктеу университеттердің педа-
гогикалық факультеттеріне түсу сатысында
жүзеге асырылады. Дүниежүзілік білім беру
жүйесінде жиі ұшырасатын екінші модель
бойынша үздік түлектерді оқу аяқталған соң
мұғалімдік қызметке іріктеу көзделеді. Алай-
да зерттеу мəліметтері бойынша, мектептегі
білім берудің тиімді жүйелері бірінші модель-
дің түрлі нұсқаларын таңдауды жөн көреді
(оқуға түсу кезінде тікелей бақылау жасау
немесе мектептердің нақты сұранысына орай
педагогикалық дайындық курстарындағы
орындар санын шектеу [24]. Əлемнің озық
білім жүйелерінде оқытушылық қызметке,
мұға лімдік кəсіпке мейлінше дарынды адам-
дар алынады. Осы орайда бизнесте қол-
данылатын кейбір маркетингтік жəне рекру-
тингтік тəсілдер пайдаланылады, педа го-
ги калық ЖОО-ларға түсетін орта мектеп
түлектері үшін белгілі бір жеңілдіктер бо-
лады, озат оқушылар қабылдау емтиханын
тапсырмастан оқуға қабылдануы мүмкін,
мемлекеттік педагогикалық ЖОО-ларда оқу
тегін бола бастады [24, 25, 26, 27, 28].
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Білім  беруді  мемлекеттік-қоғамдық

text:
11. Білім беруді мемлекеттік-қоғамдық
негізде басқару. Əлемнің көптеген демокра-
тиялық елдерінде мықты мемлекеттік билік
білім беру саласындағы реформаларды
қоғам мен бірлесе отырып жүргізгенде ғана
табысты нəтижелерге қол жеткізілген. Ата-
аналар қауымы, жергілікті басқару органда-
ры, кəсіптік-педагогикалық қауымдастық,
ғылыми, мəдени, қоғамдық бірлестіктер,
сондай-ақ бизнес-құрылымдар білім саяса-
тындағы белсенді субъектілерге айналуда [30,
31].
12. Педагог мəртебесінің жоғарылауы.
ЮНЕСКО-ның мұғалім мəртебесі жəне ең-
бекті халықаралық деңгейде ұйымдастыру
мəселелері жөніндегі арнайы үкіметаралық
конференциясында «Мұғалім мəртебесіне
қатысты ұсыныстар» əзірленіп, қабылданды.
Бұл педагогикалық қызметкерлердің тиісті
мəртебеге ие болуы мен педагог кəсібінің
қоғамда лайықты құрметке ие болуының
əлем қауымдастығында ресми түрде мойын-
далғандығын білдіреді.
40
№3, 2015
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ – ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
PEDAGOGICS AND PSYCHOLOGY
Мұғалімдердің қоғамдық жəне экономи-
калық əл-ауқатының, өмірі мен еңбек жағ-
дайының жақсаруы, қызметте өсу мүмкін-
дігінің артуы – құзіретті əрі тəжірибелі мұға-
лімдердің жетіспеушілігі мəселесін шешу дің
ең тиімді амал-тəсілі, сондай-ақ білім са-
ласын білікті тұлғалармен қажет мөл шерде
қамтамасыз ету шарттарының бірі болып та-
былады.
Аталған əлемдік үрдістер Қазақстан Ре-
спубликасы жоғары педагогикалық білімін
жүйелі жаңғыртудың негізгі бағдарына айна-
луы тиіс.
Қазіргі таңда Қазақстанда педагогикалық
білімді жаңғырту бойынша айтарлықтай
елеу лі қадамдар жасалуда. Педагогикалық
білім нің сапасы мен бəсекеге қабілеттілігін
арттыру мақсатында келесі жұмыстар атқа-
рылды:
– педагог мəртебесі мен педагогикалық
кəсіптің қоғамдық беделін жүйелі түрде
арттыру мəселесі шешілуде: БАҚ арқылы,
озат ұстаздардың жетістіктерін насихаттау
арқылы, педагогикалық шеберлік сайыс-
тары, ҒӨБ-пен, ата-аналармен, жұмыс беру-
шілермен өзара əрекеттестік негізінде.
Қазақстан тарихында алғаш рет «Білімді
дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған
мемлекеттік
бағдарламасына» «Педагог
мəртебесі» атты арнайы тарау енгізілді;
Дамыған елдердің деңгейіне жету үшін
жəне əлемдік жоғары білім кеңістігіне сəтті
кірігу үшін мұғалімнің кəсіптік дайын-
дығының мазмұнына (МЖМБС, білім беру
бағдарламалары) өзгертулер енгізілді. ЖОО-
лардың құқықтық аясы кеңейтіліп, бакалав-
риатта 55 %-ға дейін, магистратурада 70-
%-ға дейін, докторантурада 90-%-ға дейін
білім беру бағдарламаларының мазмұнын
анықтауға мүмкіндік туды. Бұл ЖОО-лардың
академиялық еркіндігі мен мобильділігін арт-
тырып, нақты бір аймақтардағы тиісті кадрға
қатысты еңбек нарығының ерекшеліктерін
ескеруге жол ашады [33].
Білім берудің ұлттық моделін жаңғыр-
тудағы басым бағыттардың бірі зияткерлік
элитаны – мемлекетті, экономиканы, ғылым-
ды, мəдениетті басқаруда маңызды орындар-
ды иелене алатын жастарды дайындау бо-
лып табылады. Бұл жұмыстың айтарлықтай
қарқынға ие болуы «Дарын» мемлекеттік
бағдарламасының жүзеге асырылуына септі-
гін тигізері анық. «Дарын» бағдарламасы-
ның аясында дарынды балалар мен жастарға
əлеу меттік-педагогикалық қолдау көрсете
отырып, оларды дамытуға басты мақсат етіп
ұстанған «Дарын» Республикалық ғылыми-
практикалық орталығы (РҒПО), Назарба-
ев зияткерлік мектептері (НЗМ), Назарбаев
университеті құрылған.
–ЖОО-ларда педагогикалық мамандықтар
бойынша шетелдік серіктестермен бірлестікте
дайындалған білім беру бағдарламалары
жүзеге асырылады. 15 ЖОО-да 13 педаго-
гикалық мамандық бойынша 1200-ден астам
адам педагогикалық мамандыққа оқытылып
жатыр [33];
– сапасыз дайындық жүргізетін ЖОО-
лардың жұмысы тоқтатылды, яғни педаго-
гикалық ЖОО-лар жүйесі оңтайлан дырылды;
– педагогикалық мамандықтар бойынша
магистрлер мен PhD докторлар жүйелі түрде
дайындықтан өткізіледі. 12-жылдық білім
беру бойынша бейіндік мектептерде (11-12
сыныптар) негізінен магистр-педагогтарды
жұмысқа тарту алға қойылған;
– ресми түрде қабылданған 2020 жылға
дейінгі Қазақстанның академиялық ұтқыр-
лығы стратегиясы негізінде студенттер мен
оқытушылардың академиялық ұтқырлығы
дамып келеді. Үш жылдың ішінде 1,7 мыңнан
астам студент пен магистрант шетелдік
жоғары оқу орындарында оқытылды;
– бірлескен білім беру жəне зерттеу бағ-
дарламаларын жүзеге асыруға шетелдік
ғалымдар қатыстырылады. Үш жылдың
ішінде Европа, АҚШ, Ресей Федерациясы,
Оңтүстік-Шығыс Азия, Беларусь Республи-
касы, Украина жəне т.б. елдердің ЖОО-лары-
нан 4,2 мыңнан астам шетелдік ғалымдар мен
оқытушылар шақырылған [33];
– педагогтардың біліктілігін арттыру
жүйе сі əлемдік стандарттарды ескере отырып
қайта құрылды. Оқытушылардың біліктілігін
41
Педагогиканың жəне психологияның əдіснамасы мен теориясы/Методология и теория педагогики и психологии
/Methodology and theory of pedagogyand psychology
арттыру республикалық бюджет есебінен
де, бюджеттен тыс қаражат есебінен де
жүргізіледі. 2013 жылы 6379 оқытушы (15,3
%) ЖОО, кəсіпорын, инженерлік зертханалар,
салалық орталықтар базасында біліктілікті
арттыру курстарынан өтті [33];
– білім беруді ақпараттандыру бойын-
ша білім беруді 2020 жылға дейін ұзақ
мерзімді дамыту бағдарламасының негізгі
бағыт-бағдарлары анықталды. Бағдарламада
қазақстандық білім беру жүйесінің 2020
жылға қарай ғаламдық біртұтас ақпараттық-
білім беру кеңістігінің бір бөлігі ретінде
жұмыс істейтіндігі қарастырылған. Осыны
ескере отырып, стратегиялық мақсат ретінде
білім беруді ақпараттандырудың негізгі
бағыт тары бойынша бірізді жүйелі саясат
айқындалған;
– Қазақстан біліктіліктің ұлттық аясын
қабылдаған елдердің қатарына қосылды.
Қабыл данған біліктілік аясы Еуропалық білік-
тілік аясына сəйкес келеді жəне ол əзірлену
үстіндегі ҰБС-ның негізі болып табылады.
Педагогтың кəсіптік стандартын жобалау
бойынша алғашқы қадамдар жасалды;
– жоғары білім сапасын бағалау жүйесінің
тиімділігін қамтамасыз ету үшін ЖОО-
ларды аккредитациялаудың ұлттық моделі
енгізілуде. Қазақстан Еуропалық білім беру
сапасын қамтамасыз ету реестрінің үкіметтік
мүшесі атанды. Қазақстандық ЖОО-лар
бедел ді халықаралық рейтингілерге қатысады
[33].
Сонымен қоса, жоғары педагогикалық
білімде жекелеген жағымсыз үрдістер де
белең алған:
– педагогикалық кəсіпке үміткерлерді ар-
найы іріктеу мен педагогикалық кадрларға
сұраныс мониторингі жүйесінің жоқтығы
мемлекеттік тапсырысты дəл жоспарлауға
мүмкіндік бермейді; педагогикалық ЖОО-
ларға талапкерлерді қабылдау қалдықтық
ұстаным бойынша жүзеге асырылады. Педаго-
гикалық жоғары оқу орындарына дайын дығы
нашар жастар барады. Педагогикалық маман-
дықтарға грантқа қабылданатын талап кер-
лердің ҰБТ-дағы орташа балы өзге маман-
дықтармен салыстырғанда əлдеқайда төмен.
Ал педагогикалық ЖОО-лардың ақылы орын-
дарына талапкерлер 50-60 балмен қабыл-
данады [34,35];
– педагогикалық ЖОО-лардың қызметінің
стратегиясы қоғам сұранысына сай нəти-
жеге қол жеткізуге – өз міндеттерін білікті-
лікпен орындап қана қоймай, кəсіптегі инно-
ва цияларға барынша бейімділік таны туға
дайын, өзін-өзі дамыту мен өзін-өзі кеме-
ле дендіру траекториясын айқындай ала-
тын жəне білім беру үдерісінде табысты
əрекет етуге мейлінше құзіретті педагогтар-
ды даярлауға кепілдік бере алмайды. Мұны
Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым
министрлігінің 2014-2018 жылдарға арналған
Стратегиялық жоспарындағы мəліметтер рас-
тайды. Кадрлық құрамды жыл сайын жас-
тармен толықтыру 3,3 %-ды ғана құрайды.
Педагогтардың жалпы санынан 3 жылға дейін
еңбек өтілі барлар – 12,8%, жоғары санатты-
лар – 16,3%; бірінші санаттылар – 31% [33];
– педагогикалық білімде сабақтастық білім
беру стандарттары мен бағдарламаларын
жасау бойынша ғылыми негізделген амал-
тəсілдердің жоқтығы; үздіксіз педагогикалық
білім берудің барлық деңгейлеріндегі жалғас
мемлекеттік білім беру стандарттарын дай-
ындау, талқылау жəне енгізу механизмінде
кемшіліктердің орын алуы. Педагогтарды
дайындау стандарттары икемделуге бейімсіз
əрі олар консервативтік сипатқа ие, шынайы
оқу үдерісіндегі практикалық сабақтардың
көлемі жеткіліксіз;
– дəстүрлі педагогикалық білім беру
жүйесі бұзылды, ал ұлттық сана-сезімі
жоғары құзіретті педагогтарды дайындауға
бағытталған жаңа жүйе дер кезінде жасалған
жоқ. Соның салдарынан кəсіптік дайындық
негізін құрайтын көптеген психологиялық-
педагогикалық пəндер стандарт мазмұнынан
алынып тасталды немесе барынша азайтыл-
ды, мамандық бойынша пəндермен ауысты-
рылды. Мұның өзі болашақ мұғалімнің білім-
дік-пəндік дайындығына қайта алып келді;
– педагогикалық мамандықтар үшін оқу
үде рісін
ұйымдастырудың
механикалық
42
№3, 2015
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ – ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
PEDAGOGICS AND PSYCHOLOGY
ыңғайы арнаулы əдістемелік пəндердің педаго-
гикалық цикл пəндерімен өзара əлсіз байла-
нысымен ерекшеленеді. Бұл педагогикалық
ЖОО-дағы тұтастай оқу-тəрбие үдерісін
кəсіп тік-педагогикалық бағытқа бұруға мүм-
кіндік бермейді;
– педагогикалық ЖОО-лардың тəжірибе-
сінде мұғалім қызметі туралы тым қарабайыр
көзқараспен байланысты технократиялық бағ-
дар осы уақытқа дейін бар. Оның иннова ция-
лық бағыт-бағдарын күшейту қажет. Себебі
ол белгілі бір дəрежеде əрекет еркіндігінің,
педагогикалық үдерісті қалыптастыру мен
басқаруда жаңашылдық пен ізденістің болу-
ын қажет етеді;
– ЖОО оқытушылар оқу-тəрбие үдерісінде
тұлғалық-бағдарлы
ыңғайды
толымды
дəрежеде іске асырмайды;
– материалды-техникалық, оқу-зерханалық
жəне ғылыми базаның нашар болуы. ЖОО-
лардың мемлекеттік қаржыландыруының
негізгі көзі студенттік грант болып табылады.
Болашақ мұғалімнің кəсіптік дайындығының
материалдық-техникалық, ақпараттық тұрғы-
да жеткілікті қамсыздандырылмауы, мемле-
кеттік жəне орыс тілдеріндегі жаңа ұрпаққа
арналған заманауи оқулықтар мен ғылыми-
əдістемелік əдебиеттің, электронды оқу
материалдарының жəне т.б. жетіспеушілігі;
– ЖОО-дағы үздіксіз педагогикалық тəжі-
ри бенің нашар ұйымдастырылуы: түрлі тəжі-
рибелердің өту кестесіндегі қайшы лықтар,
педагогикалық тəжірибеден өту кезеңіндегі
мектеп мұғалімдерінің студенттермен жүргі-
зетін үлгі-өнегелік жұмыстарының төмен
деңгейі; базалық мектептерді іріктеудің алғы-
шарттары жасалмаған;
– оқу-тəрбие үдерісі білім алушының
өзін-өзі кəсіби айқындауының маңызды
алғы шарты болып табылатын ұлттық сана-
сезімді, патриотизмді, азаматтылықты қалып-
тастыруға толық дəрежеде бағытталмаған;
– педагогикалық білім мазмұнын қа-
лып тастыру барысында жалпы білім беру
мектептерінің сұранысының толық ескеріл-
меуі; орта, жоғары жəне ЖОО-дан кейінгі
педагогикалық білім беру мекемелерінде,
жалпы білім беру мектеп терінде оқыту түрі
мен əдістерінің жалғастық механизмінің
бұзылуы;
– шағын жинақты ауылдық мектептердегі
жұмысқа бағытталған педагогикалық кадр-
ларды дайындаудың теориялық, əдістемелік
жəне практикалық амал-тəсілдері толым-
ды дəрежеде дайындалмаған. Осы орайда
Қазақ стандағы 7576 жалпы білім беру мек-
теп терінің 4288-і шағын жинақты мектептер
болып табылады. Бұл мектептердің жалпы
санының 56,5 %-ын құрайды [32, 33];
– ерекше білім беру сұранысына ие бала-
лармен жұмысқа бағытталған педагогикалық
кадрлардың арнайы дайындығының нашар
болуы;
– ЖОО-ларды басқарудың ұлттық жəне
институционалдық моделі бəсекеге қабілетті
кадрлар дайындығын қамтамасыз ете ал-
майды жəне ол халықаралық тəжірибемен
үйлестірілмеген.
ЖОО-ларды,
солардың
ішін де мемлекеттік ЖОО-ларды басқарудың
ұйымдастырушылық-құқықтық
формасы
мен жүйесі олардың əлеуетінің тиімді түрде
жүзеге асуын шектейді. Жоғары білім сапа-
сын қамтамасыз етуге қоғамдық механизмдер
мен жұмыс берушілер, қоғамдық ұйымдар
жəне тұтастай қоғам қатыстырылмайды;
– ЖОО-лардағы профессорлық-оқытушы-
лық құрамның оқу жүктемесінің көптігі
оқы тушылардың кредиттік оқу жүйесі жағ-
дайында оқу-əдістемелік жəне ғылыми-зерт-
теу жұмыстарымен барынша тиімді айналы-
суына мүмкіндік бермейді;
– ҚР жоғары кəсіптік білім саласында орын
алған ахуал республикамыздың əлеуметтік-
экономикалық жəне саяси даму жағдайына
сəйкес мұғалімнің кəсіптік дайындығын ре-
формалау бойынша ілгерішіл халықаралық
тəжірибе мен заманауи əдіснама негізінде
жаңғырту қажеттігін дəлелдейді.
Қазақстан Республикасы педагогикалық
білімін жаңартуды келесі стратегиялық
бағыттар бойынша жүзеге асыруға болады.
I. Болашақ мұғалімнің ұлттық сана-
сезімін өсіру жəне байыту. Мұғалімнің
кəсіптік дайындығының дүниетанымдық
43
Педагогиканың жəне психологияның əдіснамасы мен теориясы/Методология и теория педагогики и психологии
/Methodology and theory of pedagogyand psychology
негізін «Мəңгілік Ел» ұлттық идеясы құрауы
тиіс. «Мəңгілік Ел» ұлттық идеясы аясында
педагогикалық білім беру жүйесінің мақсаты
ұлттық сана-сезімі, кəсіби шеберлігі мен
бəкесеге қабілеттілігі жоғары, өзге мəдениет
өкілдерімен салихалы сұхбат құра алатын
мұғалімдердің жаңа буынын, қоғамның
əлеуметтік белсенді мүшелерін тəрбиелеу бо-
луы керек. Осыған орай барлық деңгейлердегі
педагогикалық білім мазмұнына метапəндік
сипаттағы интеграциялық пəндер енгізілуі
тиіс [36].
Жоғарыда көрсетілген ыңғайда болашақ
мұғалімдерді тəрбиелеуге бағытталған педа-
го гикалық білім беру жүйесінің əдіснама лық
негізін əлеуметтік-мəдени, жүйелі-нысаналы,
тұлғалық-бағдарлы,
тұлғалық-əрекеттік,
мəде ниет танушылық, аксиологиялық, акме-
оло гиялық, этнопедагогикалық, этномəдени,
көп мəдениетті, құзіреттілік жəне т.б. ың-
ғайлар құрауы керек.
II. Педагогикалық білімді жүйелі жаң-
ғырту болашақ мұғалімдердің кəсіптік
дайын дығын
кемелдендірудің
маңызды
стра тегиялық бағыты ретінде үздіксіздік,
ашықтық, тұтастық, инновациялық, нұс-
қалылық
(вариативтілік),
жалғастық,
прак тикалық бағдар сынды маңызды ұста -
нымдарды ескеруді қажет етеді.
Аталған ұстанымдар білім берудің барлық
деңгейлерін педагогикалық кадр ларды сапалы
дайындауға бағыттайды.
1-ші деңгей – ЖОО-ға дейінгі мұғалім
кəсібіне кəсіптік бағдар беру келесілерді та-
лап етеді:
– жалпы білім беретін орта мектептердің
оқушыларын педагогикалық мамандыққа
кəсіби баулуды күшейту;
– жаңа ақпараттық-коммуникациялық тех-
но логиялар мен компьютерлік желілерді кеңі-
нен пайдалана отырып, оқушыларға кəсіптік
бағдар беру жүйесін жетілдіру;
– кəсіптік бағдар берудің инновациялық
формалары мен құрылымдарын енгізу (жалпы
білім беретін мектептердегі педагогикалық
сыныптар, ЖОО-лар мен колледждердегі
бола шақ педагог мектептері, педагогика бой-
ынша мектептегі факультативтер, оқушы-
лардың педагогикалық олимпиадалары, ЖОО
құрылымындағы педагогикалық дайындық
курстары мен бөлімдері, сондай-ақ мектеп-
тен тыс мекемелердегі балалардың бейіндік
қосымша дамуы).
12-жылдың оқуға көшкен жағдайда мұндай
кəсіптік бағдар беру бейіндік педагогикалық
сыныптарда оқуын жалғастыратын жоғарғы
сынып оқушыларының (11-12 сыныптар)
контингентін анықтауға мүмкіндік береді.
2-ші деңгей – орта білімнен кейінгі білім
беру – педагогикалық колледждер. Педа-
гогикалық колледждерге тапсыратын талап -
керлерді сапалы түрде іріктеу қажет. Бұл
деңгейдегі
білім беру бағдарламалары
ЖОО-дағы педагогикалық мамандықтар дың
бакалавриатының бағдарламаларымен үйлес-
тірілуі керек. Педагогикалық колледждерде
жалпы орта білім алған соң жəне келешекте
он екі жылдық бейіндік білім (əлеуметтік-
гума нитарлық) алған соң оқуға болады. ЖОО-
ларда педагогикалық мамандықтарда жедел-
детілген оқу бағдарламалары бойынша (3
жыл) тек педагогикалық колледждердің біті-
рушілері ғана білімін жалғастыруға құқылы.
3-ші деңгей – жоғары педагогикалық
білім беру – педагогикалық ЖОО-лар. Тəжі-
рибеге бағытталушылық сынды маңызды
ұстанымның ескерілуі мен жүзеге асуы
болашақ мұғалімнің кəсіптік-педагогикалық
дайындығы құрылымында 4+1 схемасы бой-
ынша түбегейлі өзгеріс енгізуді талап етеді.
Педагогикалық білім берудегі ұсынылған
құрылым (4+1) 4 жылдық кəсіптік-педаго-
гикалық дайындыққа бағытталған. Ол
«Қазақ стан тарихы», мамандық пəні бойын-
ша оқыту педагогикасы мен əдістемесі бой-
ынша мемлекеттік емтихан тапсырумен, ди-
плом жұмысын қорғаумен немесе арнаулы
пəн бойынша мемлекеттік емтихан тапсыру-
мен (факультет бейініне сəйкес) аяқталады.
Оқу аяқталған соң студент бакалавр ака-
де миялық дəрежесімен диплом алады. Ол
бітірушіге білім беру ұйымдарында мұға-
лім-тағылымгер (учитель-стажер) (1 жыл)
ретінде өзінің кəсіптік қызметіне кірісу
44
№3, 2015
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ – ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
PEDAGOGICS AND PSYCHOLOGY
құқығын береді. Бұл өз кезегінде білім беру
ұйымдарында тиісті еңбекақы тарификаци-
ясымен осындай лауазымды енгізуді талап
етеді. Тағылымдамадан өту педагогикалық
ЖОО бітірушілерінің барлығына бірдей мін-
детті шарт болып табылады.
Тағылымдамадан кейін мұғалім-тағы лым-
гер Қазақстан Республикасы кəсіптік стан-
дартына сəйкес тиісті біліктілік деңгейін алу
үшін аттестациядан өтеді.
Педагогикалық
ЖОО
бітірушілерінің
мұға лім-тағылымгер ретіндегі (5-ші жыл)
жұ мысы: 1) болашақ мұғалімдерді бірінші
курс тан бастап бітіру курсына дейін үздіксіз
кəсіп тік дайындау міндетін шешуге мүмкіндік
береді. Бұл ҚР жаңа білім беру құрылымына
білім беру (бакалавриат - магистратура)
қайшы келмейді жəне мұнда мұғалім дайын-
дығының ерекшеліктері ескеріледі. Мұғалім-
тағылымгер ретіндегі бесінші жылдағы
жұмыс мұғалімнің магистратураға түсуіне
кедергі келтірмейді; 2) педагогикалық фа-
культет бітірушісінің тікелей өндірістегі
шынайы үдеріске бейімделуіне мүмкіндік
береді; 3) жас педагогикалық кадрларды білім
беру жүйесінде қалдыруға мүмкіндік береді;
4) білім беру ұйымдарында педагогикалық
қызметті жүзеге асыру немесе магистратура-
да оқуын жалғастыру бойынша стратегиялық
мəнге өмірлік таңдау жасауға мүмкіндік
береді; 5) келешекте ғылыми-педагогикалық
қызметті мүлде жаңа сапа деңгейінде жүзеге
асыруға мүмкіндік беретін педагогикалық
тəжірибе жинақтауға жол ашады.
4-ші деңгей – ЖОО-дан кейінгі білім беру –
магистратура – докторантура. Педа гогикалық
мамандықтар бойынша магист ратураға түсуге
мектепте бір жылдық тағы лым дамадан өткен
тұлғалар құқылы [37].
III. Жоғары педагогикалық білім маз-
мұнының «Мəңгілік Ел» ұлттық идея-
сы аясында жаңартылуы. Педагогикалық
білімді «Мəңгілік Ел» ұлттық идеясы аясын-
да жаңғыртудың бағдары – инновациялық,
шығармашылық ойлау типіне ие, оқушы тұл-
ғаның қалыптасуына жауапкершілікті арқау
ететін болашақ педагогты тəрбиелеу.
Педагогтың шығармашылығын, шығар-
машылық дамуын сипаттайтын негізгі сапа-
лар – өнімді ойлау қабілеті; ізденімпаздық пен
зерттеу белсенділігі; тандартты емес шешім
қабылдай алуы; жұмыс нəтижелерін болжай
алуы; жоғары эстетикалық, адамгершілік
жəне зияткерлік бағамға қол жеткізуге мүм-
кіндік беретін мінсіз эталондарды жасауы;
ойлау əрекеттерінің техникасы мен техноло-
гияларын, тиімді танымдық ізденіс тəсілдерін
игеруі.
Педагогикалық қызметтің мұндай ба-
ғыт-бағдары болашақ маманның бір қатар
құзіреттерді игеруін талап етеді [37, 38, 39].
Біріншіден, кəсіпті игерген əрбір адам
оның үш аспектін – тұлғалық, мазмұндық
жəне процессуалдық (технологиялық) аспек -
тілерімен бетпе-бет келеді. Осыған орай
мұға лімнің кəсіптік дайындығы кез-келген
педагогтың (бейініне қарамастан) қызметіне
тəн жалпы, жəне пəн оқытушысы қызметінің
ерек шелігін білдіретін жеке қасиеттерді, со-
нымен қатар тұлғаның кəсіптік əлеуетін
сипат тайтын белгілі бір сапаларын қамтиды.
Тұлғаның бұл қасиеттері кəсіптік тұрғыда
аса маңызды жəне олар тиісті бейіндік
қыз мет барысында қалыптасады. Демек,
кəсіптік педагогикалық білімнің жаң ғыр-
уы тұлғалық аспектіні (бола шақ маман тұл-
ғасын қалыптастыру), мазмұндық аспек тіні
(игерілетін білімнің мазмұны мен құры лы-
мына өзгерістер енгізу) жəне техно ло гиялық
аспектіні (əрекеттерлі өз бетімен реттеу
тəсілдерін үйрену жəне ксіптік тұрғы дағы
стандартты жəне шығармашылық міндет -
тер ді шешу барысында игерілген білімді іс
жүзінде пайдаланып, əрекет ету) қамтуы тиіс.
Екіншіден, мұғалімнің кəсіптік қызметі
нақты бір пəндік салаға – əлеуметтік жүйеге
байланысты. Осыған орай педагогтар мен
білім алушылар біртұтас педагогикалық
үдерістің субъектілері болып табылады.
Соған байланысты кəсіптік дайындықтың
жетекші идеясы болашақ мұғалімнің бойында
қалыптастырылатын құзіреттіліктер кəсіптік
қызмет нысанына – тұтас педагогикалық
үдеріске (БПҮ) лайық болуы шарт [38, 39].
45
Педагогиканың жəне психологияның əдіснамасы мен теориясы/Методология и теория педагогики и психологии
/Methodology and theory of pedagogyand psychology
Сонымен мұғалімнің кəсіптік дайын-
дығында келесі ережелер ерекше маңызға ие:
1) тұлғаның тұтастығы мұғалімді тұтас
педагогикалық үдерісті гуманитарлық фе-
номен ретінде пайымдауға жəне оның
өзіндік ерекшеліктерін түсінуге (барлық
субъектілердің ынтымақтаса əрекет етуі,
білім алушылардың оқу жəне оқудан тыс іс-
əрекеттерінің бірлігі) дайындау қажеттігін
айқындайды;
2) педагогикалық үдерістегі мұғалім бас-
қаратын нысан – білім алушылардың түрлі іс-
əрекеттері, ал басқарудың пəні –БПҮ субъек-
тілері арасындағы қарым-қатынас. Осы
арқылы тəрбие беру, білім алушы тұлғасын
дамыту міндеттері шешіледі;
3) теорияны тəжірибеге айналдыруға даяр-
лық ретінде БПҮ-ті жүзеге асыру технология-
ларын игеру, БПҮ жағдайын мониторингілеу
технологияларын игеру – мұғалімнің кəсіби
шеберлігі мен құзіреттілігін қалыптастыру-
дың алғышарты;
4) білім алушылармен шығармашылық тұр-
ғыда жеке жұмыс жүргізуге деген дайындық
ЖОО-да білім алу кезінде-ақ қалыптасуы
керек. Себебі шығармашылық əрекет етуші
тұлғаны тек шығармашылық тұрғыда табы-
сты қызмет ететін педагог қана тəрбиелей
алады [38, 39].
Үшіншіден, шын мəнінде, мұғалім өз пəнін
аса жетік біліп, педагогика мен психоло-
гия бойынша білімді игеру керек, тұлғалық-
бағдарлы ыңғайды тиімді пайдаланып,
оқушылардың іс-əрекеттерін ұйымдастыра
алуы керек жəне педагогикалық үдеріске
қатысушы əрбір тұлғаның орнын көре білуі
тиіс; білім алушылардың негізгі құзіреттерін
қалыптастыруға дайын болуы керек (құн-
дылықты-бағдарлы, жалпы мəдени, оқу-та-
нымдық, коммуникативтік, ақпараттық-ком -
муникациялық, əлеуметтік-тұлғалық жəне
т.б.); түрлі тəрбиелік іс-шараларды (оқу -
шыларды рухани-адамгершілік, еңбек, эко-
логиялық,
патриоттық,
көпмəдениетті,
эсте тикалық жəне т.б. тұрғыда тəрбиелеу)
ұйым дастыру барысында оқушыларға педа-
гогикалық жетекшілік жасап, қолдау көрсете
білу; ерекше білім беру сұранысына ие бала-
лармен жұмыс істей алу [37].
Төртіншіден, болашақ мұғалім білімнің
өзіндік құндылығын жақсы түсініп, «мəде-
ниет адамы» бола білуі керек, ары қарай
кəсіптік өсу мен өз тұлғасын дамытуға ын-
талы болу; өзінің кəсіптік маңызға ие тұл-
ғалық қасиеттерін объективті түрде бағалай
білуі керек; зияткерлік іс-əрекеттің, педа-
гогикалық қарым-қатынас пен ұлтаралық
қарым-қатынас мəдениетін игеруі керек;
мұғалімнің көптілді дайындықтан өтуін талап
ететін, көпмəдениетті сипатқа ие толассыз
интеграциялық білім үдерістерінде, əлемдік
білім беру кеңістігіндегі даму үрдістерінде
бағыт-бағдар таба білуі керек [37].
Бесіншіден, болашақ мұғалім «адам-адам»
(«педагог-оқушы») жүйесінде əрекет ете білуі
керек. Əлеуметтік-гуманитарлық пəндерді
оқу барысында игерілген білім болашақ
мұға лімнің гуманитарлық мəдениеттің ролі
мен түйінді ұғым-түсініктерін («түсіну»,
«мағына», «сұхбат», «қарым-қатынас»), педа-
гогикалық үдерістегі гуманистік қарым-қаты-
настардың маңызын түсініп-білуіне септігін
тигізуі керек [37].
Мұғалімнің рухани-адамгершілік, əлеу-
меттік, педагогикалық позициялары оқу-
тəрбие жұмысының əдістемесі мен техно-
логияларынан, кəсіптік маңызға ие қасиет-
терінен көрініс табуы керек. Ол қасиеттер
педагогикалық қызмет мақсатына сəйкес келе
отырып, педагогтың БПҮ-тегі білім алушыға
тиесілі жаңа ролді пайымдауына негізделеді
(шəкірт тəрбиеленушіден өз бетімен оқушыға
айналады).
Алтыншыдан, болашақ мұғалім кəсіптік
қызмет жағдайына бейімделуі керек. Ең ал-
дымен, психологиялық тұрғыда бейімделу
– өз психикалық ахуалы мен педагогикалық
ұжымдағы өзге мүшелердің психикалық аху-
алын түсінуге жəне басқаруға əзір болу аса
маңызды [37].
Жетіншіден, болашақ педагогтың 12-
жылдық мектеп құрылымына сəтті кірігуі
үшін оның бірқатар ерекшеліктерін ескеру
қажет:
46
№3, 2015
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ – ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
PEDAGOGICS AND PSYCHOLOGY
– оқушылардың елеулі оқу-танымдық,
əлеу меттік, коммуникативтік, ақпараттық,
зерт теушілік құзіреттерін, сондай-ақ мəселе-
лерді шешуге байланысты құзіреттерін қа-
лып тастыру;
– оқудың бейінделуі мен оқушыларға кəсіп-
тік бағдар беру. Осы орайда кəсіптік бағдар
беру білім алушыларды болашақ кəсіптік
қызметін саналы түрде таңдауға дайындауға
бағытталады;
– оқушылардың зерттеушілік, жобалық,
өзін дік жəне өз бетімен білім алу əрекеттерін
жандандыру [40].
Қазір кəсіптік білімнің құзіреттілік пара-
дигмасы дербес əрі аяқталған ғылыми-білім
беру платформасы ретінде қалыптасып
үлгерді.
Мұғалімдік кəсіптің ерекшелігі жалпыға
белгілі, метапəндік құзіреттермен қатар, педа-
гогикалық қызметтің негізгі түрлеріне сəйкес
келетін құзіреттер жиынтығын ай қындауды
қажет етеді. Олардың қатарында білім беру,
тəрбиелеу, ұйымдастырушылық, болжамдық,
жоспарлық, коммуникативтік, рефлексивтік,
ғылыми-зерттеушілік, ұйым дас тырушылық-
əдістемелік, басқару шы лық, жобалаушы-
тех но логиялық, əлеумет тік-педа гогикалық,
инно вациялық-шығармашы лық,
мəдени-
ағартушылық жəне өзге құзіреттер бар.
Педагогикалық қызметтің əрбір түрінің
құрылымында гносеологиялық, жобалаушы-
құрылымдық, ұйымдастырушылық, коммуни-
кативтік, болжамдық, рефлексивтік, басша-
рушы лық компоненттер ажыратылады.
Педагогикалық қызметтің əр түрінің құры-
лымдық компоненттері солардың негізінде
құзіреттіліктерді айқындап, педагогтың білік-
тілік деңгейіне орай кəсіптік əрекеттерін
ажыра туға мүмкіндік береді.
Педагогикалық қызмет түрлерінің (оның
компоненттері мен функцияларының) ерек-
ше лік терін ескере отырып, жоғарыда аталған
құзіреттерді педагогикалық тұрғыда зерде-
леу құзіреттердің келесі блоктарын бөліп
қарауға мүмкіндік береді:
Жалпы мəдени құзіреттер: əлеуметтік,
тұлғалық, индивидуалды, жеке, этномəдени,
көпмəдениетті.
Түйінді (метапəндік) құзіреттер: ақпа рат-
тық, коммуникативтік жəне мəселелерді ше-
шуге байланысты құзырет.
Жалпы кəсіптік немесе базалық құзі-
реттер: біртұтас педагогикалық үдерістің
мұғалімнің
кəсіптік
қызметінің
ныса-
ны ретіндегі теориясын игеру құзіреттері,
БПҮ-ті жүзеге асыру технологияларын иге-
ру құзіреттері, БПҮ-ті басқару құзіреттері,
оның негізін гносеологиялық, жобалаушы-
құрылымдық, ұйымдастырушылық, коммуни-
ка тивтік, болжамдық, рефлексивтік жəне
басқарушылық құзіреттер құрайды; сондай-
ақ кəсіптік өзін-өзі тану құзіреттері.
Кəсіптік немесе пəндік (арнаулы) құзі-
реттер: пəндік-əдіснамалық құзіреттер,
бейін дік құзіреттер.
Мұғалімнің кəсіптік маңызға ие тұл-
ғалық қасиеттері: тұлғаның кəсіптік-педа-
гогикалық бағдарды ұстануы, эмоционал-
ды беріктік, сабырлылық, мақсатқа ұмтылу,
педагогикалық шыдамдылық пен өзін-өзі
ұстай білу; педагогикалық мəдениет, əдеп, оп-
тимизм, аңғарымпаздық, эмпатия, əр баланы
тұлға ретінде мойындау, өзін-өзі тəртіпке салу,
еңбекқорлық, сөйлеу белсенділігі, ашықтық,
педагогикалық эрудиция, төзімділік, ұйым-
дасқандық, ізгілік, БПҮ-ті жүйелі зерде-
лей білу, БПҮ-тің барлық субъектілерінің
қызметтік рөлдерін ескере отырып, олармен
өзара əрекеттесуге жəне ынтымақтаса жұмыс
істеуге дайын болу, əлеуметтік белсенділік
жəне өз кəсіптік қызметінің нəтижелері
үшін жауапкершілік, кəсіптік қарым-қатынас
мəдениеті, педагогикалық тұрғыда тіл та-
быса білу, өзіндік ойының болуы жəне
кəсіптік-педагогикалық ойлаудың жүйелілігі,
ұжымшылдық, əлеуметтік жауапкершілік,
педагогикалық инновацияларды қабылдауға
ашықтық, тұлғалық жəне кəсіптік рефлексия
жəне өзін-өзі тану [41, 42].
Аталған құзіреттердің жиынтығы мұғалім-
нің кəсіптік-педагогикалық құзіреттілігінің
өзегін құрауы тиіс. Сонымен бірге олар ХХІ
ғасыр мұғалімінің құрылымдық-мазмұндық
моделінің де мəн-маңызын қалыптастыруы
керек. Бұл құзыреттердің қалыптасу дең гейі
47
Педагогиканың жəне психологияның əдіснамасы мен теориясы/Методология и теория педагогики и психологии
/Methodology and theory of pedagogyand psychology
– болашақ мұғалімдердің кəсіптік-педаго-
гикалық құзіреттілігінің сапасын анықтауда
жəне бағалауда басты назарға алынатын
нəтижелер, əлеуметтік тиімділіктер.
Осылайша, ұсынылған тұжырымдамалық
ережелер болашақ мұғалімдердің педаго ги-
калық дайындығының мазмұнын толықты-
ратын негізгі ережелер болып табылады.
«5В011000 – Білім беру» мамандық топта-
рының типтік оқу жоспарына келесілер
енгізілуі керек:
1 курста – «Педагогикалық кəсіпке кіріс-
пе», «Педагогика тарихы» міндетті педа-
гогика лық пəндері мен үздіксіз педагогикалық
тəжірибе (2 кредит). Жалпы білім беру
пəн дері – «Ұлттық тəрбие – Мəңгілік Ел»
жəне «Өзін-өзі тану». Электив курс ретінде
«Мұға лімнің зерттеушілік мəдениеті» пəні
ұсынылады;
2 курста – «Педагогика», «Этнопедагоги-
ка», «Біртұтас педагогикалық үдерісті жүзеге
асыру технологиясы» міндетті педагогикалық
пəндері мен үздіксіз педагогикалық тəжірибе
(2 кредиттен жоғары). Электив курс ретінде
«Педагогикалық шеберлік негіздері» пəні
ұсынылады;
3 курста – «Тəрбие жұмысының теория-
сы мен əдістемесі», «Педагогикалық менед-
жмент» міндетті педагогикалық пəндері мен
үздіксіз педагогикалық тəжірибе (кем дегенде
4 кредит). Электив курс ретінде «Инклюзивтік
білім беру» пəні ұсынылады;
4 курста – кəсіптік-педагогикалық тəжіри-
бе (кем дегенде 8 кредит). «Арнаулы пəнді
оқыту педагогикасы мен əдістемесі» пəні
бойынша міндетті қорытынды мемлекеттік
емтиханды тапсыру.
5 курста – «мұғалім-тағылымгер» ретін-
дегі міндетті жұмыс – 1 жыл.
Осы жəне өзге де пəндерді оқыту нақты
теориялық-тəжірибелік, кəсіптік бағдарға
сəйкес мұғалімнің жалпы мəдени, түйінді
(мета пəндік), жалпы кəсіптік (базалық), пəн-
дік құзіреттері мен кəсіптік маңызға тұл-
ғалық қасиеттерін қалыптастыруды көз-
деуі керек. Осы пəндердің бағдарламалық
маз мұнын біз алдағы уақытта дайындап,
жаңартып, толықтыратын боламыз. Жоғары
педагогикалық білімді жаңғыртудың тұжы-
рым дамалық негіздерін ашу барысында
түсі нігімен бірге төменде ұсынылған келесі
ұғым дар пайдаланылды.
Достарыңызбен бөлісу: |