будущих офицеров пограничного контроля на формирующем этапе
педагогического эксперимента (средний балл, %)
1
2
3
4
5
6
0
10
20
30
40
50
60
%
10,1
50,2
39,7
57,2
33,7
9,1
2
Результаты формирующего этапа педа-
гогического эксперимента показали, что в
экспериментальной группе, низкий уровень
профессиональной этики будущих офицеров
пограничного контроля сократился с 54,3% до
10,1%. Эффективность использования в обу-
чении курсантов аксиологического, профес-
сионального и практического модулей про-
граммы формирования профессиональной
этики будущих офицеров пограничного кон-
троля, позволила повысить средний уровень
исследуемого феномена с 41,5% до 50,2%, а
высокий уровень с 4,2% до 39,7%.
В контрольной группе низкий уровень про-
фессиональной этики будущих офицеров по-
граничного контроля сократился с 53,4% до
33,7%, средний уровень исследуемого фено-
мена повысился с 42,3% до 57,2%, а высокий
уровень с 4,3% до 9,1%.
Полученные результаты свидетельствуют
о том, что формирование профессиональной
этики будущих офицеров пограничного кон-
троля является поэтапным и довольно дли-
тельным процессом.
Особой значимостью полученных резуль-
татов является возможность использования
специализированного курса «Профессиональ-
ная этика офицеров пограничного контроля» в
обучении и воспитании военнослужащих под-
разделений пограничного контроля Погранич-
ной службы КНБ Республики Казахстан.
ЛИТЕРАТУРА
1 Потребности и мотивы деятельности //
Психология / Под ред. А.А. Смирнова, А.Н.
Леонтьева, С.Л. Рубинштейна, Б.М. Теплова.
2-е изд. – М.: Учпедгиз, 1962. – С. 362-383.
2 Асмолов А.Г. Психология личности. –
М.: Изд-во МГУ, 1990. – С. 150-117.
39
Білім берудің бүгінгі мəселелері – Современные проблемы образования
Л.К. ЕРМЕКБАЕВА, Н. ТҰРСЫНБЕКОВА
Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті
Теориялық жəне практикалық психология кафедрасы
L.ermekbaeva@mail.ru
Алматы қ., Қазақстан
ИНТЕГРАТИВТІ БІЛІМГЕ ТОЛЕРАНТТЫ ҚАТЫНАСТЫ
ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Аннотация
Мақалада орта білім беру мектептеріндегі мұғалімдер мен ата-аналардың интегративті білім-
ге көзқарасын зерттеудің нəтижелері ұсынылған. Арнайы білім беру аясындағы инте грациялық
үдерістердің келешекте дамуына бағытталған міндеттердің бірі мүмкіндіктері шек теулі бала-
лардың білім алуына жол ашықтық мəселесіне жағымды қоғамдық қатынастың қалып тасуы,
халықтың кұқықтық мəдениеті, дамуында проблемалары бар балалар мен жастарға коопера-
ция, өзара сыйластық, түсіністік жəне шыдамдылық қағидаларына негізделген толерантты
қатынас болып табылады.
Түйін сөздер: кешенді білім беру, өзара сыйластық, құқықтық мəдениет, шыдамды қатынас.
В статье представлены результаты изучения отношения учителей и родителей общеобразо-
вательных школ к интегрированному образованию. Одной из задач, направленных на дальней-
шее развитие интеграционных процессов в сфере специального образования, является форми-
рование позитивного общественного отношения к проблеме доступности образования детям
с ограниченными возможностями, правовой культуры населения, толерантного отношения к
детям и молодым людям с проблемами в развитии, основанного на принципах кооперации,
взаимного уважения, понимания и терпимости.
Ключевые слова: комплексное образование, взаимное уважение, правовая культура, терпи-
мое отношение.
Annotation
The article presents the results of a study on teachers and parents relations to school integrated
education. One of the tasks aimed at further development of integration processes in the sphere
of vocational education is the formation of the positive public attitude to the problem of disabled
children’s accessing the education, legal culture, tolerant attitude towards children and young people
with special needs based on the principles of cooperation, mutual respect and understanding .
Keywords: integrated education, mutual respect, legal culture, tolerant attitude.
Қ
азақстанда болып жатқан демокра тия-
лық өзгерістер, əлемдік экономика-
лық қауымдастыққа қосылу үдерісі қоғамның
денсаулық мүмкіндіктері шектеулі адамдар-
дың проблемаларына көзқарасын өзгертті,
оларды қоғамға кеңірек араластыру қажетті-
лігін түсінуге əкелді.
Біріктіру үдерісіне жасы, білімі, денсау-
лығы, ұлты, əлеуметтік жағдайы, əлеуметтік
мəртебесіне қатыссыз барлық қоғам мүшелері,
барлық əлеуметтік қауымдастықтар тартыла-
ды. Сөйтсе де, іс жүзінде кейбір əлеуметтік
топтардың тұрақты түрде немесе кейде шет -
тетілуін, ерекше жағдайда қалуын бай қай-
мыз. Ең алдымен бұл денсаулық мүм кін-
дік тері шектеулі болғандықтан қоғамдағы
қалыпты іс-əрекет түрлерін орындай алмай-
тын тұлғалар.
40
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
Қолданылып жатқан біршама шараларға
қарамастан, олардың қоғамға кірігу деңгейі
əлі де төмен, олардың əлеуметтік белсенділігі,
кəсіби жағынан өздерін жүзеге асыруы, əлеу-
меттік жəне отбасылық жағдайлары денсау-
лығындағы кемшіліктеріне байланысты шек-
теулі. Мүгедектер, немесе денсаулығына
байланысты мүмкіндіктері шектеулі тұлғалар
– денсаулығының жай-күйіне байланысты
физи калық, сенсорлық, зияткерлік, басқа да
мүмкіндіктері шектелген адамдардан тұратын
жəне толыққанды өмір сүруі үшін арнайы
үдерістердің, əлеуметтік технологиялардың
ұйымдастырылуын қажет ететін əлеуметтік
қоғамдастық.
Номиналды түрде қазіргі қоғамдық са-
нада танылатын барлық адам құқықтарына
ие мүгедектердің «адам қоғамының барлық
мүшелеріне тəн қадір-қасиеті» бар, бұл
Адам құқықтарының Жалпыға бірдей Декла-
рациясындағы эгалитаризмнің негізгі қағи-
даты болып табылады. Мүгедектер əлеуметтік
болмысқа етене араласуы тиіс, алайда олар
белгілі дəрежеде əлеуметтік оқшаулықты
сезінуде.
Арнаулы білім беру саласындағы кірік-
тіру үдерістерін одан əрі дамытудағы ма-
ңыз ды міндеттердің бірі ұжымдастық, өзара
сыйластық, түсіністік пен төзімділік ұста-
нымдарына негізделген мүмкіндіктері шек-
теулі балалардың білім алуға қол жетімдігі
проблемасына оң қоғамдық көзқарас, халық-
тың құқықтық мəдениетін, дамуында ауытқу-
шылықтары бар балалар мен жастарға төзім-
ділігін қалыптастыру болып табылады.
Бүгінгі таңда Қазақстанда мүмкіндіктері
шектеулі 151216 бала тіркелген, бұл еліміздегі
барлық балалардың 3,1%-құрайды. Қазақстан
Республикасының білім беру саласын дамы-
тудың 2011-2020 жылдарға арналған Мем ле-
кеттік бағдарламасына сай, инклюзивті білім
алуға жағдай жасайтын мектептер санын
70%-ға дейін көбейту жоспарланып отыр.
Мұның өзі олардың қоғамдағы жағдайын
түсіну қажеттілігін, əлеуметтік көмек пен де-
меу жүйесін жетілдіруді өзектендіреді.
Төзімділік басқаларды бар қалпында қа-
был дау, олармен келісім негізінде өзара
əре кет тесу арқылы білінеді. Бірінші кезек-
те ол барлық мүдделі жақтардың өзара бел-
сенді ұстанымының болуын қарастырады.
Төзімділік өз құндылықтары мен мүдделері
қалыптасқан, басқалардың құндылықтары
мен ұстанымдарын сыйлайтын кемелденген
тұл ғаның өмірлік қағидаттарының маңызды
компоненті. Күнделікті өмірде төзімділік
мəде ниеті ересек пен бала өзара қарым-қаты-
насын толерантты емес формалардан босат-
қанда ғана мүмкін болады.
Сонымен, арнайы білім саласындағы кірігу
үдерістерін əрі қарай дамытуға бағытталған
міндеттердің бірі − ұйымдасу, өзара сый-
ласу, түсіну негізінде мүмкіндігі шектеулі
балалардың білімге қол жетімдігі мəселесіне
қоғамда оң көзқарас қалыптастыру, тұрғын-
дардың құқықтық мəдениетін жетілдіру, даму-
ында қиындықтар бар балалар мен жастарға
төзімділікпен қарау.
Бүгінде инклюзивті білім Қазақстан мемле-
кеттік білім саясатының басты бағыттарының
бірі. Мұндай білімге өту еліміздің балалар
құқығы, мүгедектер құқығы саласындағы
БҰҰ Конвенцияларын ратификациялауы-
мен анықталды. Алайда осындай білімге
өту үшін тиісті құқылық актілермен қатар,
оңтайлы жағдай мен оң қоғамдық көзқарас
қалыптастыру, бірлесіп оқыту үшін қажетті
орта дайындап, мектеп оқушыларында төзім-
ділікті қалыптастыру қажет.
Төзімді болуға тəрбиелеу қорқыныш сезімі
мен өзінен аластатуды отчуждения туды-
ратын ықпалға қарсы тұруға бағытталады.
Мұндай тəрбие жастарда тəуелсіз ойлау, сын
көзбен қарау, моральді құндылықтар негізінде
тұжырым жасау дағдыларын қалыптастыруға
септігін тигізуі қажет.
Сонымен, зерттеуіміздің өзектілігі инклю-
зивті (кіріккен) білімнің əлеуметтік-ізгілік
ортасын түзудің ғылыми-əдістемелік жəне
ұйымдастырушылық негіздерінің жеткіліксіз
дəрежеде қарастырылуымен анықталады.
Мұғалімдер мен ата-аналардың мүгедек-
терге жəне олардың қоғамға кірігуіне қөзқа-
расын бағалау мақсатында Коррекциялық
педагогика ұлттық ғылыми-практикалық ор-
та лығы жанындағы ҒЗИ əлеуметтік жұмыс
41
Білім берудің бүгінгі мəселелері – Современные проблемы образования
зертханасының қызметкерлері Қазақстан Рес-
публикасындағы үш жалпы білім беретін мек-
тепте іс-тəжірибелік зерттеу ұйымдастырды.
Тəжірибе жүргізу үшін А.Я. Чигринаның
«Білім саласындағы мүгедек балалар» [1]
жəне Н.Н. Соловьевтің «Мүгедектерге көзқа-
рас» [2] сауалнамалары таңдалды.
Жалпы білім беретін мектеп мұғалімдері
мен ата-аналар мүгедектер, əсіресе мүгедек
балалар мен олардың ата-аналарының мəсе-
ле лері туралы БАҚ жарияланымдарының
жет кіліксіз екендігін айтады. Мұғалімдер мен
оқушылар үшін БАҚ ішінен теледидар мен
газеттер маңызды екендігі анықталды.
Мүгедек балалар тұлғасының жағымды
қасиеті ретінде бұқаралық мектеп мұғалімдері
мен оқушылары төзімділікті, мақсатқа жету-
дегі табандылықты, ал жағымсыз қылығы
ретінде айналасындағыларға сенбеу, өзін
қатты аяуын, қызғанышты атайды. Соны-
мен бірге педагогтар мүгедектердің жайлы
мінезін, жұмысқа қабілеттілігін жоғары баға-
лайды.
Қоғамдық пікірді зерделеу көрсеткенін-
дей, бірлесіп оқу нəтижесінде мүгедек бала-
лар:
- қоғамда өз бетімен өмір сүруге жақсы-
рақ дайындалады;
- əлем туралы түсінігін кеңейтеді;
- достық (төзімділік) қарым-қатынас та-
рын үйренеді;
- құрдастарымен байланысты артты-
рып, достық қатынас орнатады.
Дегенмен, мұғалімдер мен ата-аналар
мүге дек балалардың бұқаралық мектепке
кірі гуіне дайын еместігі айқын байқалады.
Көбі дамуы қалыптан тыс балаларға айқын
теріс көзқараста болып, кейбірі бұл сұраққа
мүлдем жауап бере алмай отыр.
Қарсы пікірдің негізгі дəлелі мүгедек
бала ларға кəдімгі мектепте де дефектолог-
мұғалімдер, ерекше мектеп ортасының қажет
екендігі. Кірігуді жақтамайтындардың пікі-
рінше, түзету мектептері мен мектеп-интер-
наттары мүгедектерді оқытумен, оларды
өмір ге дайындаумен тиімдірек айналысады.
Тіпті респонденттердің өздерінде де мүгедек
балалар болған жағдайда, оларды жалпы
білім беретін мектепке емес, арнайы мектеп-
ке берер еді.
Сауалнама нəтижелері елімізде мүгедек-
терге деген қоғамдық көзқарасты айқын
ашып көрсетеді. Адамдар мүгедектер барын
біледі, бірақ олар кейде «басқа бір өлшемде»
тұрып жатқандай. Сау адамдар мүгедектерді
өзінің жақын ортасынан, əріптесі, басшысы,
қарамағындағы қызметкер, дəрігер ретінде
көргісі келмейді.
Саналы түрде мүгедектерге көмек, жеңіл-
діктер керек екенін түсінеді, бірақ бұл
көмекті мемлекет көрсетуі тиіс деп есептейді.
Адамдар мүгедектерді бұрын да, ертең де
қабылдауға дайын емес. Санамызды бүгін
өзгертпесек, əлем осылай «біз» жəне «оларға»
бөліне береді. Дамуында ауытқушылық бар
балаларға қатысты теріс əлеуметтік ұста-
нымдар мен стереотиптерден арылу қажет.
Тұлға аралық қатынастар жүйесінде «да-
муында ауытқушылық бар бала – сау құр-
дастары», «дамуында ауытқушылық бар
баланың ата-анасы – мұғалім», «дамуын-
да ауытқушылық бар баланың ата-анасы
– сау балалардың ата-анасы» сияқты пси-
хиканы зақымдайтын, стресс туғызатын
жағдаяттардың алдын алу өте маңызды.
Зерттеу нəтижелері көрсеткеніндей, көп-
те ген адамдар қалыпты дамып жатқан бала-
лармен дамуында ауытқу бар балалаларды
кіріктіріп (бірге) оқыту идеясын практикаға
ендіруден хабарсыз. Арнайы білімнің кіріккен
формаларын ендіруге ерекше күтімді талап
ететін баланың жақын ортасының кіріктіріп
оқыту идеясын қабылдауға дайын еместігі
кедергі болып отыр. Мұндай білім қалай
ұйымдастырылатыны жөнінде де түсінік жоқ.
Сау баланың ата-анасы өз балаларының
білім сапасы төмендейді деп қауіптенеді,
білім үдерісіне қатысушылар арасында пси-
хо логиялық тартыстың пайда болуынан қор-
қады. Педагогтар қауіп тұғызатын себеп-
тер қатарында бірінші орынға кіріктірілген
білім қорының жеткіліксіздігін, яғни, кедер-
гісіз ортаның болмауын, арнайы жаб дық пен
оқу-əдістемелік құралдардың тапшы лы ғын,
педагогтардың өздерінің арнайы дайын ды-
ғының аздығын атайды.
42
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
Сонымен, мүмкіндігі шектеулі балаларға
құрдастары жағынан теріс көзқарастың орын
алуы, осы санаттағы балалалардың білім сапа-
сын арттыруға кедергі келтіретін физикалық
жəне психикалық кемшіліктерінің болуы
түйткіл мəселе болып табылады.
Педагогтардың өздері мұндай балаларға
төзімсіз қарау арқылы кейде бұл мəселені
ушықтырып жібереді. Осыған байланысты
ерекше мұқтаж балаларға қатысты төзімділікті
дамытудағы басты міндеттердің бірі − педа-
гогикалық төзімділікті, яғни, баланы шынайы
кейпінде түсініп қабылдау қабілетін дамыту,
одан басқа құндылықтар, ойлау логикасы,
мінез-құлықтың басқа формаларының иесін
көре білу. Сонымен бірге мүмкіндігі шектеулі
балаларға құрдастары тарапынан сыйластық
қатынастарды тəрбиелеу қажет.
Қиындықтар мен түйткіл мəселелерге
қа ра мастан, практика көрсеткеніндей, қа-
лып ты дамып жатқан балалармен дамуын-
да ауытқушылық бар балалаларды кірік -
ті ріп (бірге) оқыту оқушылардың екі
кате го риясының да тұлғалық дамуы мен
əлеу меттенуіне оң əсерін тигізеді жəне де
халықаралық құқық пен заңнама қалыптарына
сай келеді. Тиімді кіріктіру жалпыға бірдей
жəне арнайы білім жүйелерін үнемі жетілдіру,
кіріктіру мен кəсіби ықпал ұстанымдарын епті
үйлестіру жағдайында ғана мүмкін. Мұндай
көзқарас ерекше мұқтаж тұлғаларға ересек
өмірінде табыс əкеліп қана қоймай, шынайы
таңдау құқын ұсынып, қоғам өміріне өзіндік
үлес қосуға мүмкіндік береді.
ƏДЕБИЕТТЕР
1 Чигрина А.Я. Инклюзивное образова-
ние детей-инвалидов с тяжелыми физически-
ми нарушениями как фактор их социальной
интеграции: дис. канд. соц. наук. − Нижего-
родск, 2011. − С. 145.
2 Соловьев Н.Н. Социально-психологиче-
ские факторы интеграции в общество детей
с ограниченными возможностями здоровья:
дис. ... канд. соц. наук. − СПб, 2010. − С. 167.
A. ISKAKOVA, M. TAJIYEVA
Abay Kazakh National Pedagogical University,
Almaty city, Kazakhstan
APPROACHES TO LEARNING IN THE EARLY CHILDHOOD
EDUCATION AND CARE (ECEC): THE HIGHSCOPE AND FOREST
SCHOOLS
Annotation
In this article, the authors analyze their experience in concept development and educational
programs Hayskop and Forest schools that are successfully used in the pre-school organizations of the
United Kingdom of Great Britain and other European countries.
Keywords: еarly development, innovative educational approaches, concepts, methods of learning,
development, curriculum.
Бұл мақалада авторлар Ұлыбританияның біріккен королдігінің жəне басқа да Еуропа елдері-
нің мектепке дейінгі ұйымдарында тиімді қолданыстағы Хайскоп жəне Лесные мектептері нің
білім беру бағдарламалары мен тұжырымдамаларына жəне олардың даму тəжірибелеріне тал-
дау жасайды.
Түйін сөздер: ерте даму, инновациялық білім беру технологиясы, тұжырымдама, оқыту əдіс-
тері, даму, оқу жоспары.
43
Білім берудің бүгінгі мəселелері – Современные проблемы образования
Аннотация
В данной статье авторами анализируется опыт развития и концепция образовательных про-
грамм Хайскоп и Лесные школы, которые успешно используются в дошкольных организациях
Соединенного Королевства Великобритании и других Европейских стран.
Ключевые слова: ранее развитие, инновационные образовательные технологии, концепция,
методики обучения, развитие, учебный план.
N
owadays world has a rich source of many
innovative educational approaches. In
early years there are numerous approaches, and
each aims to be the best-known in early learning.
In this article we would like to highlight and
describe the well-known approaches among
the best-known list: the Highscope and Forest
schools. These two are seen good alternatives to
traditional approaches and can inspire early years
practitioners for innovative educational progress.
Of course, we will try to provide an overview and
philosophy of the two approaches, to introduce
them to readers and researches and highlight key
points of each. To understand a speciﬁ c content
of them, one must observe its environments and
teacher-child interactions, read its documentary
evidences and talk to parents, interview staff.
Because here we discuss how these approaches
addresses all areas of early learning. The
information from this article can be as additional
information to the readers and students of Early
Years degree.
These two approaches represent an explicit
concept and aim to improve society by helping
children realize their full potential as intelligent
and creative persons.
As director of special services in the Ypsilanti
(Michigan) public school district, David Weikart
became increasingly interested in the academic
performance of a number of at-risk children from
poor neighborhoods. These students did poorly
on district-wide, standardized tests and also
received low scores in IQ assessments.
Weikart brought together, and collaborated
with, a committee of elementary education leaders
that included Perry School’s Charles Eugene
Beatty, Michigan’s ﬁ rst African-American
principal. Known as the Perry Preschool Project
(1962), members discussed possible changes to
teaching methods and curriculum choices. Even
though they did not expect to radically change
Ypsilanti’s teaching core (which mostly worked),
they explored why it seemingly failed a certain
population of students.
While searching for better teaching methods
and programs, Weikart (now also part of a
special services committee tackling the same
issue) zeroed in on programs for three- and four-
year-olds. Outside the normal organization of
the school district, Weikart hired four teachers
and began operation of a preschool at Perry
Elementary School (Hohmann, M, 2008).
Weikart and Perry School’s teachers and staff
chose to differ from traditional nursery school
settings by designing a program that focused
on a child’s intellectual maturation rather than
a child’s social and emotional advances. They
wanted a program that
Possessed a ﬁ rm, legitimate bed of theory for
teaching/learning, ungirding its structure;
Supported the child’s talents through an active
process of learning; and Relied on teachers,
administrators, and families to support the
success of the program.
The forest schools were originated in Sweden
in the 1950s as a way of teaching children about
the natural world. In 1995 a team from Bridgwater
College in Somerset went to Denmark, where
the concept of Forest schools in the early years
was well established, on an exchange visit. They
visited FS and observed 5-7-year-olds exploring
a challenging and exciting outdoor environment.
So enthusiastic were they about what they had
seen that they established the ﬁ rst Forest School
within a Children’s Centre in England (www.
forestschools.com).
Forest schools, as an initiative, have a
relatively short history but outdoor provision in
the education of young children has a very long
history (Miller, 2011). In the 18
th
and early 19
th
44
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
centuries, the writing and experimental schemes
of Rousseau (Wokler, 2001) and Pestalozzi
(Curtis, 1963; de Guimps, 2009) emphasized
the importance of nature and the outdoor
environment. In the early part of the 19
th
century,
albeit in different countries, Robert Owen and
Friedrich Froebel (Miller, 2011) established
nurseries based on Pestalozzi’s ideas.
Owen believed so strongly in contact with
gardens, ﬁ elds and woods that he sent two of
his own sons to Pestalozzi’s school in Yverdun,
in Switzerland, where they were to be engaged
in what was termed ‘spend husbandry’ (Miller,
2011). At New Lanark, the site of his mill, he
ensured that the young children of his employees
spent many hours each day in the open air.
Early in the 20
th
century, the McMillan
sisters set up the ﬁ rst nursery school in London
in response to the poor health of children in
Deptford. Their ﬁ rst initiative in the area was an
outdoor night camp to improve the health of those
at risk of contracting tuberculosis. The nursery
school, set up shortly after the introduction of the
night camp, had a large garden and classrooms
were described as shelters- designed simply to
shelter children in bad weather. The expectation
was that children would normally live, work and
play outdoors. Margaret McMillan also set up an
outdoor residential camp in Kent so that children
from Deptford could experience the countryside
(Miller, 2011).
These two approaches view children as young
researchers and authors of their own physical
and cognitive development, strongly inﬂ uenced
by nature and environment, discovering the way
toward growth and learning.
Theory, curriculum and concept
Highscope has developed a comprehensive
approach to early years education that addresses
all areas of development and uses the dimensions
of learning typically found in the standards of
early childhood professional organizations and
government education agencies (Miller, 2011).
According to ﬁ gure 7.1, of Ann S. Epstein
and others’ research (Miller, 2011), it is shown
the Highscope key developmental indicators,
which are the building blocks of thinking and
reasoning. The eight Highscope curriculum
content areas are: approaches to learning;
language, literacy and communication; social and
emotional development; physical development,
health and well-being; mathematics; science and
technology; social studies; and the arts.
Active learning
The HighScope Curriculum emphasizes active
participatory learning. Active learning means
students have direct, hands-on experiences with
people, objects, events, and ideas. Children’s
interests and choices are at the heart of the
HighScope programs. They construct their own
knowledge through interactions with the world
and the people around them. In active learning
settings, adults expand children’s thinking with
diverse materials and nurturing interactions
(Hohmann, M., 2008).
Learning environment
A HighScope school classroom is divided
into well-deﬁ ned interest areas that typically
include a house area, art area, block area, toy
area, and other areas that reﬂ ect the children’s
interests. Children are able to access all facilities
independently as well as take some responsibility
for use of these areas.
Daily routine
HighScope classrooms follow a predictable
sequence of events called the daily routine. The
daily routine in a HighScope classroom includes
plan-do-review, small- and large-group times,
outside time, transition times, and eating and
resting times (Epstein, A. S., 2007).
Plan-do-review
A key component of the HighScope approach
is the plan-do-review sequence. Children ﬁ rst
plan what materials they want to work with,
what they want to do, and whom they want to do
it with (this can be done formally or informally
in small groups). Once they have made a plan,
however vague, of what they want to do, they can
go and do it. Then, after this chosen worktime,
the children discuss what they did and whether
it was the same as, or different from, what they
had planned.
Adult-child interaction
Shared control between adults and children is
central to the HighScope Curriculum. In addition
to sharing control, adults in a HighScope
45
Білім берудің бүгінгі мəселелері – Современные проблемы образования
classroom participate in children’s play, converse
as partners with them, focus on children’s
strengths and offer them support, and encourage
children’s problem solving (Hohmann, M.,
2008).
Key developmental indicators
The HighScope Curriculum is organized into
eight content areas: (1) approaches to learning;
(2) language, literacy, and communication; (3)
social and emotional development; (4) physical
development and health; (5) mathematics; (6)
science and technology; (7) social studies; and
(8) creative arts. Within these content areas are
58 key developmental indicators (KDIs). The
KDIs are statements of observable behaviors
that deﬁ ne the important learning areas for
young children. HighScope teachers keep these
indicators in mind when they set up the learning
environment and plan activities (Hohmann, M.,
2008).
Assessment
HighScope assesses children’s development
with comprehensive observations. HighScope
teachers record daily anecdotes describing
what children do and say. Several times a year,
teachers review these anecdotes and rate each
child using an assessment tool that is organized
into six areas of development. These scores help
the teachers design developmentally appropriate
learning opportunities and can be used to explain
children’s progress during conferences (Epstein,
A. S., 2007).
Forest school aims to provide each child with
the opportunities and experiences that will enable
them to learn and develop in order to achieve
their potential as a human being.
In forest schools ﬁ rst week begins to explore
the senses, such as sight, sound and touch.
Age-appropriate opportunities will be made
available to introduce these- such as looking and
listening stops and feeling textures within the
forest. The young learners gain experiences of
exploring forest step-by-step. Children are led
by practitioners. Small successes for a child each
week build up their conﬁ dence and self-esteem.
Their knowledge of the environment increases to
the names of trees and types of ﬂ ora and fauna.
The approach offers a continued inspirational
dimension to learning outside, an insight into the
world around a child, and a sound base on which
to build self-awareness, self-esteem and intrinsic
motivation to achieve their potential (Miller,
2011).
In conclusion of this article we would like to
say that these two approaches were investigated
deeply by early years researchers and encourage
both parents and practitioners in teaching and
learning young children to reach their full
potential from early years.
REFERENCES
1 Curtis,S. (1963) History of Education in
Great Britain. London: University Tutorial Press
Ltd.
2 de Guimps, R. (2009) Pestalozzi, His life
and Work. Charleston, SC: BiblioBazaar
3 Epstein, A. S. Essentials of active learning
in preschool. HighScope Press, 2007
4 Hohmann, M., Weikart, D.P., & Epstein,
A.S. (2008) Educating young children (3rd. ed.),
HighScope Press,
5 Miller, L., Pound, L., (2011) Theories and
Approaches to Learning in the early Years. SAGE
6 Wokler, R. (2001) Rousseau: A Very Short
Introduction. Oxford; Oxford University Press
7 www.forestschools.com
46
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
УДК: 378.016:745/749
Е.У. КУЛЖАБАЕВ
Казахский национальный педагогический университет имени Абая
Институт Магистратуры и Докторантуры PhD
esen_62.kz@mail.ru
г. Алматы, Казахстан
Достарыңызбен бөлісу: |


title: будущих офицеров пограничного контроля на формирующем этапе


ТРАДИЦИОННАЯ ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ПРАКТИКА КАЗАХОВ
В ТВОРЧЕСТВЕ СОВРЕМЕННЫХ ХУДОЖНИКОВ КАЗАХСТАНА
Аннотация
В статье раскрывается проблема модернизации художественного образования в современ-
ных условиях. Автор анализирует последние достижения исследователей в вопросах модер-
низации художественного образования, направленных на сохранение и развитие культурно-
го наследия Казахстана, в частности традиционной художественной практики казахов. Также
внимание уделено обзору творчества современных казахстанских художников, сочетающих в
своем творчестве традиционное и инновационное направления.
Ключевые слова: художественное образование, сохранение, развитие, традиционная художе-
ственная практика.
Мақалада қазiргi жағдайдағы көркем бiлiмiн жетiлдiру проблемасы ашылады. Автор
Қазақстанның мəдени мұрасын, соның ішінде қазақтардың дəстүрлі көркемдік тəжірибесін
сақтауға жəне дамытуға бағытталған көркемдік білімді жаңарту мəселелері бойынша зерт-
теу шілердің соңғы жетістіктеріне талдау жасайды. Сондай-ақ қазақстандық дəстүрлі, инно ва-
циялық бағытты қолданатын суретшілердің заманауи шығармашылықтарын зерттеуге көңіл
бөлінген.
Түйін сөздер: көркемдік білім, сақтау, жетілдіру, дəстүрлі көркемдік тəжірибе.
Annotation
In article the problem of modernization of art education in modern conditions reveals. The author
analyzes the last achievements of researchers in problems of modernization of the art education,
directed on preservation and development of Kazakhstan cultural heritage, in particular traditional art
practice of Kazakhs. Also the attention is paid to the review of creativity of the modern Kazakhstan
artists combining in their creative work the traditional and innovative directions.
Keywords: art education, preservation, development, traditional art practice.
В
последние десятилетия в Казахстане
проводится огромная работа по модер-
низации национальной системы образования.
Государство вкладывает в нее огромные фи-
нансовые средства. Разрабатываются образо-
вательные программы по аналогам ведущих
европейских вузов. Владение тремя языками
стало нормой для современной казахстанской
молодежи. Не осталось в стороне и худо-
жественное образование страны. Усиливается
тенденция к введению в содержание художе-
ственного образования многих аспектов куль-
турного наследия Казахстана. Однако, одним
из аспектов культурного наследия, нуждаю-
щегося в актуализации, выступает традици-
онная художественная практика казахского
народа. Нам бы хотелось осветить вопросы
преломления традиционной художественной
47
Білім берудің бүгінгі мəселелері – Современные проблемы образования
практики Казахстана в условиях современно-
го образования, возможности их более пло-
дотворного изучения молодежью. Так, осве-
щая вопросы преломления художественных,
ремесленных традиций казахов в современ-
ной художественной практике, мы постара-
емся осветить их потенциал в их сохранении
и дальнейшем развитии.
Художественное образование Казахстана
имеет давние традиции, и многие годы раз-
вивалось в русле советской образовательной
системы. Специалисты выделяют несколько
основных этапов в его развитии:
1) 1917-1920 годы – «в этот период были
немалые трудности, так как ощущалась
острая нехватка в специалистах и необходи-
мых материальных средствах; в учебных про-
граммах предмета «рисование» в школьной
практике не учитывалось образовательное и
воспитательное значение казахского народ-
ного декоративно-прикладного искусства» [1,
14];
2) 1930-1940 годы второй этап – сильное
влияние русского художест венного образова-
ния; 1950–1960 годы – третий этап, характе-
ризующийся некоторой «оттепелью» в деле
эстетического воспитания детей и студенче-
ской молодежи: стремлением интегрировать в
программы обучения элементов декоративно-
прикладного искусства казахского народа;
3) С 1970-х годов меняется социокультур-
ная ситуация во всей стране все более нарас-
тает роль народного искусства в эстетическом
воспитании и художественном образовании.
При этом изучалась только «внешняя оболоч-
ка» народного искусства, за «бортом» оста-
валась его мировоззренческая основа. Что,
конечно и понятно. Ведь все искусство того
периода характеризуется как национальное
по форме, а социалистическое по содержа-
нию. Так, продолжалось буквально до обре-
тения независимости Казахстаном. Именно,
с этого периода начинаются активные по-
иски ученых, методистов и педагогов в деле
модернизации художественного образования
Казахстана. В этом плане выделяются труды
казахстанского ученого Золотаревой Ларисы
Романовны, в публикациях которой неодно-
кратно подчеркивает необходимость модер-
низации казахстанского художественного
образования. Так, автор в своем научном ис-
следовании «Этническая художественная
картина мира в контексте гуманитарного ис-
кусствоведческого знания» освещает этно-
культурный компонент гуманитарного позна-
ния культурного наследия Казахстана [2, 22].
Исследователь досконально анализиру-
ет понятие «художественной картины мира»
казахов (номадов), рассматриваемую в кон-
тексте модернизации художественного об-
разования. Анализируются вопросы станов-
ления и развития его в Казахстане, идущего
параллельно с развитием профессионального
изобразительного искусства Казахстана и на-
циональной художественной школы. Таким
образом, автором намечено главенствующее
русло: развитие системы художественно-
го образования, гармонично сочетающего
синтез академического и традиционного на-
правлений. Традиционным направлением в
данном контексте имеется в виду не только
овладение студенческой молодежью «внеш-
ними» формами традиционной художествен-
ной практики, но и овладение едва ли самым
главным – внутренним содержанием, отра-
жающем исконную художественную картину
мира номадов.
Поиски казахстанских ученых в области
модернизации отечественного художествен-
ного образования были предопределены важ-
ными методологическими программами. Так,
одной из первых в этом списке стоит разра-
ботанная по инициативе Президента Респу-
блики Казахстан Н.А. Назарбаева Государ-
ственная программа «Культурное наследие»,
которая открыла богатства национальной ду-
ховной сокровищницы казахстанского наро-
да [3]. Программа способствовала созданию
целостной системы изучения огромного куль-
турного наследия народа, в том числе и совре-
менной национальной культуры, фольклора,
традиций и обычаев; воссоздание историко-
культурных и архитектурных памятников,
имеющих особое значение для национальной
истории и много другого. Многие результа-
ты ученых в области культурного наследия
48
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
Казахстана, полученные по этой программе,
на данный момент ложатся в основу образо-
вательных программ по художественному об-
разованию.
Еще одним не менее важным обстоятель-
ством в деле модернизации художественного
образования во всем мире, в частности и в Ка-
захстане, являются материалы Всеобщей де-
кларации ЮНЕСКО о культурном разнообра-
зии, связанном с культурным плюрализмом, о
культурном наследии, которое провозглаша-
ется источником творчества. Естественно, что
методологическим фундаментом также вы-
ступают документы ЮНЕСКО в области ху-
дожественного образования. Среди них: Пер-
вая Всемирная конференция по образованию
в области искусства: создание творческого по-
тенциала для ХХI века (Испания, Лиссабон,
2006) и Вторая Всемирная конференция по
художественному образованию, которая про-
шла 25-28 мая 2010 г. в Сеуле (Республика Ко-
рея). В документах этих конференций особо
подчеркивается роль художественного обра-
зования в сохранении и развитии культурного
наследия народов мира. Признание особого
измерения художественного образования,
связанного с социальным и культурным бла-
гополучием, включая: − ценность всех форм
традиционного и современного художествен-
ного опыта, − лечебные и оздоровительные
аспекты образования в области искусства;
− потенциал художественного образования
для развития и сохранения идентичности и
наследия, поощрения разнообразия и диало-
га между культурами; − шире использовать
мультикультурный подход в практиках ху-
дожественного образования и содействовать
росту межкультурной мобильности учащихся
и преподавателей с целью воспитания «граж-
дан мира» [4, 6].
Итоги этих глобальных мировых меропри-
ятий по совершенствованию художественно-
го образования подчеркивают особую роль
национального культурного наследия каждой
страны и признают ее ведущую роль в раз-
витии человека. Практически все междуна-
родные декларации и конвенции направлены
на предоставление каждому члену общества
право на гармоничное развитие и участие в
культурной и творческой жизни совей стра-
ны, и мира в целом. Поэтому культура и ис-
кусство, культурное наследие – это важней-
шие компоненты всестороннего образования.
Обращение к культурному наследию, тради-
ционным художественным практикам всегда
актуально. Данное убедительно показывает
творчество казахстанских художников. Так,
«всплеск» национального самосознания и ра-
дикальное изменение в изобразительном ис-
кусстве Казахстана наблюдается с обретения
независимости. «В произведениях многих
казахских художников-прикладников про-
является собственная концепция творчества,
связанная с национально-романтическим
направлением, условно названным «поиск
Дома». Понимание преемственности тради-
ций в произведениях индивидуализировано и
выражено в сюжетах, цветовой гамме, новых
методах стилистических и технологических
приемов, материалах выполнения произведе-
ний прикладного искусства – совокупность
явлений обозначена как «инновационный»
традиционализм» [7, 123]. Таким образом,
с этого периода наблюдается неподдельный
интерес художников Казахстана к исконно
национальному искусству, который выражал-
ся в плодотворном использовании различных
традиционных художественных материалов
языком современной культуры.
Исследователь Фадеева О.С. пишет: «со-
временное искусство находится в поисках
идентичности. Необходимость сохранения
культурных традиций в условиях общения с
миром ставит проблему поиска нового худо-
жественного языка на основе художествен-
ных традиций древности» [8. 145]. Таким
образом, современный художественный про-
цесс характеризуется синтезом традиций и
инноваций. Одной из таких современных ху-
дожниц Казахстана является Нелли Бубэ. Ее
творчество – это симбиоз традиционного и но-
ваторского. Творчество, совмещающее в себе
все основы казахской культуры, непрерывное
состояние движущейся силы жизни подобное
самому шаныраку юрты, таящий в себе изо-
билие бесконечных, удивительных идей и
49
Білім берудің бүгінгі мəселелері – Современные проблемы образования
мыслей самой художницы. Многие её работы
посвящены быту народа, здесь используется
смешанная техника, совмещающая в себе раз-
личные художественные материалы и худо-
жественные решения (ткачество, живопись,
вырезание). Работы художницы имеют своео-
бразные формы: овальные, круглые, квадрат-
ные, ромбические формы картин [9].
Самое главное они буквально пропита-
ны любовью к казахской культуре, история
и культура кочевников одна из любимых тем
художницы. Особая народная духовность ее
работ объясняется жизнью в казахском ауле.
Некогда, ей совсем юной девушкой довелось
пожить в самом настоящем ауле, где, по сло-
вам самой художницы «…была обычной сно-
хой в традиционном платке и прочувствовала
всю эту жизнь изнутри. Не знаю, как объяс-
нить, но пока я жила в Караганде, у меня не
было такой тяги ко всему казахскому, эта лю-
бовь к традициям и быту проснулась именно
в ауле» [10]. Особенно выделяются ее работы
«Женщины-кочевницы», «Летопись», «Ма-
стерицы», «Приоритеты», «Свадебный ка-
раван», «Великий шелковый путь» и многие
другие.
Другим не менее интересным художником
является Владимир Гвоздев, который по-
средством живописи гармонично соединяет
древние казахские образы с казахским орна-
ментом. Сам художник называет свой автор-
ский стиль «этносимволизм». В его картинах,
на первый взгляд схожих с красочными казах-
скими сырмаками, мотивы петроглифов удач-
но сочетаются с растительным и геометри-
ческим орнаментом. Творческий псевдоним
художника «Шеге» (в переводе с казахского
гвоздь). Вот как о себе и своем творчестве
пишет художник: «изучая историю древних
казахов, орнамент коврового ткачества, эле-
менты петроглифов, я открыл для себя, что у
номадов была выработана образная система
символов: змея – это мудрость, орел – свобо-
да, независимость, дерево – знак жизни. Эти
символы (знаки) заключали в себе некую ин-
формацию, которую могли передавать друг
другу древние тюрки. Так древняя казахская
знаковая система, своеобразное письмо стало
основой моих картин. Безусловно, я не ими-
тирую один к одному узор или орнамент, а
перекладываю и стилизую. Я полагаю, что
мои работы несут в себе информацию подоб-
но той, что древние мастерицы вкладывали в
ковер» [11].
Хотелось сказать и о Дане Мукановой-
Хуршудян, излюбленная тема творчества
которой − сакская эпоха Евразии. Ее работы
отличает оригинальность, она впервые ис-
пользует живописное изображение карты
эпохи древних кочевников Евразии. Сам ба-
гет инкрустирован полудрагоценными кам-
нями - аметист, сердолик, лазурит, горный
хрусталь и т.д. Художница умело использует
древние сакральные символы кочевников. На
этих примерах можно сделать вывод, что ху-
дожники Казахстана стремятся в своем твор-
честве обращаться к исконно традиционной
духовной культуре казахов-кочевников. Всем
своим творчеством, внося в художественную
систему слияние традиций и инноваций. Со-
временные художники Казахстана тяготеют
к собственной интерпретации древней наци-
ональной символики, используя в качестве
творческого метода индивидуальное осмыс-
ление традиционной культуры. Обзор совре-
менной художественной практики позволяет
сделать вывод о том, что художественное об-
разование Казахстана должно развиваться в
намеченном современными исследователями
и художниками русле: синтезе академическо-
го, традиционного и инновационного направ-
лений. Тем более, что основательный фунда-
мент этого процесса уже заложен.
ЛИТЕРАТУРА
1 Золотарева Л.Р. Научно-исследователь-
ский компонент в содержании полихудоже-
ственного образования бакалавров изобрази-
тельного искусства// Москва, Журнал «Наука
и школа», − №4 (2011). – С. 14-19.
2 Золотарева Л.Р., Оспанов Б.Е., Шайго-
зова Ж.Н. Художественное образование как
транслятор социокультурных ценностей Ка-
захстана//Актуальные проблемы современ-
ного университетского образования: Казах-
50
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
станско-Германский сборник научных статей.
– Алматы: КазНПУ им. Абая, 2013. – С. 20-31.
3 Государственная программа «Культур-
ное наследие»// Интернет ресурс http://www.
madenimura.kz
5 Дорожная карта художественного обра-
зования//Всемирная конференция по образо-
ванию в области искусств: создание творче-
ского потенциала для XXI века, Лиссабон,
6-9 марта 2006. [Электронный ресурс]. URL:
http://www.unesco.org.
6 Вторая Всемирная конференция по об-
разованию в области искусств. Сеульская
повестка дня: «Цели художественного об-
разования». − Сеул, 25-28 мая 2010 г. – 7 с.
[Электронный ресурс]. URL: http://www.
unesco.org.
7 Художественное образование Республи-
ки Казахстан: осмысление национальных
традиций и сближение культур». − Алматы,
2010. – 56 с. − [Электронный ресурс]. URL:
http://www.unesco.org.
8 Шкляева С. Этнотрадиции в художествен-
ном образовании // Актуальные проблемы
развития искусства в условиях глобализации
современного мира. Международная науч-
но-практическая конференция, посвященная
50-летию Казахской национальной академии
искусств им. Т. Жургенова. − Т. 2. − Алматы,
2005. − С. 123-126.
9 Фадеева О. Трансформация архетипиче-
ских образов наскальных гравюр Казахстана
в творчестве А. Ахата // Искусство XXI века:
в поисках истоков и новых путей. Матер.
межвуз. науч. конф. – Алматы: КазНАИ им. Т.
Жургенова, 25 марта 2010. – С. 145-146.
10 Ахмет Ай. Нелли Бубэ. [Электронный
ресурс]. URL: http://el.kz/bm3790.
11 Евдокименко К. Нэлли Бубе: В прошлой
жизни я была казашкой. [Электронный ре-
сурс]. URL: http://www.meta.kz
12 Информация с персонального сайта
Владимира Гвоздева. [Электронный ресурс].
URL: http://gvozdev-shege.kz
УДК 3787 147: 811. 133.1 (574)
А.С. МУКАШЕВА
Казахский национальный педагогический университет имени Абая
Институт Филологии и полиязычного образования
Кафедра профессиональной иноязычной коммуникации и переводческого дела
Zamiraag@ mail.ru
г. Алматы, Казахстан
РОЛЬ ИЗУЧЕНИЯ ИНОСТРАННЫХ ЯЗЫКОВ В КОНТЕКСТЕ
МЕЖКУЛЬТУРНОЙ КОММУНИКАЦИИ
Аннотация
В статье рассматривается роль межкультурной коммуникации. В настоящее время считается
общепризнанным положение о том, что для успешного обучения иностранного языка рекомен-
дуется использовать в обучении студентов готовности, способности и желание участвовать в
межкультурной коммуникации.
Kлючевые слова: иностранный язык, межкультурная коммуникация, коммуникативная спо-
собность, коммуникативная деятельность, коммуникативная компетенция.
Бұл мақалада мəдениетаралық коммуникацияның ролі қарастырылады. Қазіргі таңда шет
тілін табысты оқытуда студенттерге мəдениетаралық коммуникацияға деген қабілеттілік, дай-
ын дық жəне ниет қалыптастыру ұсынылады.
51
Білім берудің бүгінгі мəселелері – Современные проблемы образования
Түйін сөздер: шетел тілі, мəдениетаралық коммуникациясы, коммуникативтік қабілет, ком-
му никативтік қызмет, коммуникативтік құзыреттілік.
Annotation
The article points the role of intercultural communication. At present, it is generally accepted the
position that for successful learning of a foreign language is recommended to use in teaching students
the readiness, ability and willingness to engage in cross-cultural communication.
Keywords: foreign language, intercultural communication, communicative competence, education
students’ ability, successful reaching of foreign languages.
С
овременный Казахстан и мир в целом
стремительно меняются на наших
глазах. Благодаря развитию науки и техники
исчезают понятия времени и пространства.
Сейчас мы можем общаться с людьми, живу-
щими на другом конце планеты используя ин-
тернет за считанные часы способны добрать-
ся до любой точки мира.
Стираются границы, мир из замкнутых
мирков отдельных государств, превращает-
ся в единый взаимосвязанный организм. Мы
входим в эпоху глобализации. Поэтому уже
настоящее, не говоря о будущем обществе,
требует от нас знания иностранных языков,
каждый из которых выполняет свое назначе-
ние в живом организме мирового сообщества.
Языки не возникают по воле случая, и даже не
оформленные письменно, «скудные и грубые
языки» несут в себе «богатый материал для
утонченного и многостороннего воспитания»
человека.
Несмотря на мировое равенство языков,
у каждого народа в силу его географическо-
го положения и исторического опыта скла-
дывается свой угол зрения на мир, который
выражается в специфике языковой структу-
ры. Именно поэтому, если не принять во вни-
мание чей-то угол зрения, картина не будет
полной, если какой-то язык неестественным
образом выпадает, то нарушается жизнеде-
ятельность целого. Качественное различие
языков таким образом обусловлено законом
целого. Именно язык дает возможность по-
нять наиболее стабильные и пермаментные
устойчивые, константные черты народа.
Как считает Тер-Минасова С.Г. в работе
«Язык и межкультурная коммуникация»: тес-
ная связь и взаимозависимость преподавания
иностранных языков и межкультурной комму-
никации очевидны. Языки должны изучаться
в неразрывном единстве с миром и культурой
народов, говорящих на этих языках. Научить-
ся общаться (устно и письменно), научиться
создавать, а не только понимать иностранную
речь – это трудная задача, осложненная еще
и тем, что общение – не просто вербальный
процесс. Его эффективность зависит от мно-
жества факторов: условий и культуры обще-
ния, правил этикета, знания невербальных
форм выражения (мимики, жестов) и многого
другого. Незнание некоторых особенностей
культуры может затруднить процесс межкуль-
турного общения [1].
Заложенный в человеке, как «интеллекту-
альный инстинкт разума» язык предназначен
вывезти человека в царство разума, ибо язык
не только отражает мир, но и творит его, вы-
полняет мыслетворящую функцию.
Кроме того, мы входим в эпоху экономики
знаний и непрерывного образования. Совре-
менный мир и общество все больше и боль-
ше нуждаются в людях, умеющих творчески
мыслить, анализировать и понимать окружа-
ющих. И иностранный язык, как мы и гово-
рили, одно из лучших средств, позволяющих
развивать эти навыки.
При традиционном подходе к изучению
иностранных языков, главная методика пре-
подавания заключалась в развитии различ-
ных стратегий чтения различных текстов на
иностранном языке. И это касалось не только
школьного уровня образования, но и высше-
го, вузовского. Тематика бытового общения
была представлена теми же самыми текстами,
52
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
только касающихся предметов повседневного
общения, однако, мало кто из подобных спе-
циалистов, начитавшись подобных текстов,
мог адекватно повести себя в реальной си-
туации, которая потребовала бы применения
знаний практического иностранного языка,
а не его масштабной литературной стороны.
Таким образом, из четырех навыков владения
языком, среди которых мы подразумеваем
чтение, говорение, письмо и понимание на
слух, в практическом плане реализовывалась
самая пассивная форма – чтение. Подобное
пассивное преподавание иностранного язы-
ка на основе письменных текстов сводилось
только к тому, чтобы понимать, а не создавать
собственный лингвистический опыт [2].
Современное тесное культурное общение
вернуло методику преподавания иностран-
ных языков на круги своя. Теперь, преподава-
тели стремятся научить практически исполь-
зовать имеющийся в запасе лингвистический
материал. Сейчас на базе высшего образова-
ния преподавание иностранному языку вос-
принимается именно как средство повседнев-
ного общения с носителями другой культуры.
Задачей высшего образования – является
формирование широко образованного чело-
века, который имеет в своем арсенале фун-
даментальную подготовку не только по уз-
ким специализациям, но и в широком плане,
например, как изучение иностранного языка
без ориентиров на выбранную профессию, то
есть технические специалисты должны вла-
деть не только и не столько техническим ан-
глийским, или другим иностранным языком,
но и уметь его применять, прежде всего, с по-
добными же специалистами, только говоря-
щими на другом иностранном языке.
Максимальное развитие коммуникативных
способностей – вот основная, перспективная,
но очень нелегкая задача, стоящая перед пре-
подавателями иностранных языков. Для ее
решения необходимо освоить и новые методы
преподавания, направленные на развитие всех
четырех видов владения языком, и принципи-
ально новые учебные материалы, с помощью
которых можно научить людей эффективно
общаться. При этом, разумеется, было бы не-
правильно бросаться из одной крайности в
другую и отказаться от всех старых методик:
надо бережно отобрать все лучшее, полезное,
прошедшее проверку практикой преподава-
ния [1].
Как уже говорилось выше, знание слов и
грамматических правил совсем недостаточно
для того, чтобы считать, что ты владеешь язы-
ком. Необходимо как можно глубже узнать
саму культуру изучаемого языка. Другими
словами, можно сказать, что теоретические
знания языка должны дополняться практиче-
скими умениями того, когда сказать, что ска-
зать, кому и при ком, как можно использовать
значение данного слова в конкретном контек-
сте. Именно, поэтому все большее внимание
уделяется изучению самого мира языка, то
есть изучению культуры, искусства, традиций
и обычаев страны, в которой говорят на из-
учаемом иностранном языке.
Занятие по иностранному языку должно
способствовать развитию компетенции, ко-
торая позволила бы соотнести иностранный
язык и нормы иностранной культуры, т.е.
культуры страны изучаемого языка, которая
привела бы к взаимопониманию посредством
понимания иной культуры, сделала бы воз-
можным для обучающихся межкультурное
общение без страха перед различиями между
культурными привычками, традициями, ус-
ловностями, нормами [1].
И.Л. Бим в работе «Концепция обучения
второму иностранному языку» отмечает, что
основной целью обучения иностранному язы-
ку является формирование у студентов спо-
собности, готовности и желания участвовать
в межкультурной коммуникации и самосовер-
шенстововаться в овладеваемой им коммуни-
кативной деятельности [4].
ЛИТЕРАТУРА
1 Тер-Минасова С.Г. «Язык и межкультур-
ная коммуникация». Издательсво «Слово». −
М., 2008. – С. 25-28.
2 Верещагин Е.М. Костомаров В.Г. Линг-
вострановедческая теория слова − М., Рус.
яз., 2000. − 543 с.
53
Білім берудің бүгінгі мəселелері – Современные проблемы образования
3 Вильгельм Фон Гумбольдт «Избранные
труды по языкознанию». − М., 2000.
4 Бим И.Л. «Концепция обучения второму
иностранному языку». (немецкому на базе ан-
глийского), Вентана-Граф. − М., 1997.
Р.А. НҰРМҰХАМЕТОВА, Э.Т. БАЯРЫСТАНОВА
Ш.Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар жəне инжиниринг университеті
Педагогика жəне психология кафедрасы
abdi_raushan@inbox.ru
Ақтау қ., Қазақстан
Достарыңызбен бөлісу: |


title: ТРАДИЦИОННАЯ ХУДОЖЕСТВЕННАЯ ПРАКТИКА КАЗАХОВ


url: http://emirsaba.org/psihologiya-pedagogika-jene-jene-i-v2.html?page=6#РОЛЬ_ИЗУЧЕНИЯ_ИНОСТРАННЫХ_ЯЗЫКОВ_В_КОНТЕКСТЕ_МЕЖКУЛЬТУРНОЙ_КОММУНИКАЦИИ


ЖОҒАРЫ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫ БОЙЫНДА ҚҰНДЫЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРДІ
ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ӨЗІН-ӨЗІ ТАНУ ПƏНІНІҢ РОЛІ
Аннотация
Бұл мақалада жоғары сынып оқушылары бойында құндылық қасиеттерді дамытудағы «Өзін-
өзі тану» пəнінің ролі қарастырылады. «Өзін-өзі тану» пəні жоғары сынып оқушыларының
басқа адамдармен өзара əрекетке түсу қабілетін шыңдайды, жеке тұлғалық сапаларын дамы-
тып, құндылық қасиеттерін жетілдіреді.
Түйін сөздер: құндылық қасиет, өзін-өзі тану, жоғары сынып, адам, индивид, тұлға, жалпы-
адамзаттық құндылықтар, адамгершілік.
В статье рассматривается роль дисциплины «Самопознание» в развитии ценностных качеств
старшеклассников. Курс «Самопознание» помогает развитию способностей к взаимодействию,
формированию и совершенствованию личностных качеств и ценностных ориентаций старше-
классников.
Ключевые слова: ценностные качества, самопознание, старший класс, человек, индивид,
личность, общечеловеческие ценности, нравственность.
Annotation
The article discusses the role of the discipline “self-cognition” in the development of valuable
qualities of high school pupils. “Self-cognition” course helps to develop the trainee’s abilities to
interact, establish and improve their personal qualities and values.
Keywords: value, ability, self-cognition, senior form, person, individual, human, the common
human value, morality.
Б
үгінгі таңда қоғамда болып жатқан
өзгерістер білім беру ісіне өзіндік ықпал
етіп, қоғамдағы əлеуметтік жағдайларды
негізге ала отырып, білім мен тəрбие берудің
мазмұны жаңаша жасалу үстінде. Жаңа адам-
ды тəрбиелеу-оны жаңа заман үшін үнемі
белсенділік өрісінен көріне білуге бағыттау,
халқының болашағын қамтамасыз ету, ақыл-
парасатын өзінше дамытуға бағдарлау – жал-
пы əлемдік күрделі міндеттердің бірі.
Сонымен қатар, жас ұрпақты өз халқының
тарихын, тегін, салт-дəстүрін, тілін білетін,
жалпыадамзаттық құндылық қасиеттерді
терең түсінетін шығармашыл тұлға етіп тəр-
биелеу − өмір талабы, қоғам қажеттілігі. Де-
мек, қазіргі əлемдік өркениетке енген кезеңде
əр жақты дамыған санасы жоғары тұлға мен
оның бойында құндылық қасиеттерді қалып-
тастыру жалпы орта білім беретін мек тептің
басты мақсаты деп айтуға болады.
54
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
Енді құндылық дегеніміз не деген сұраққа
жауап берсек, «құндылық» − объектінің жа-
ғымды немесе жағымсыз жақтарын біл діре-
тін философиялық-əлеуметтік ұғым. Фило-
софия тарихында құндылық көрінісінің
заңдылықтары туралы жалпы түсінік 19
ға сырдың ортасында пайда болды. Құн ды -
лық ұғымына тұңғыш филосиялық анық-
таманы Р. Лотце мен Г. Коген берді. Ежелгі
философиялық көзқарастарда құнды лық тың
əртүрлі көріністеріне жататын жəне табиғи,
қоғамдық құбылыстарды, адамның іс-əреке-
тін бағалауда пайдаланылатын сұлу лық,
қайы рымдылық, мейірімділік секілді этика-
лық жəне эстетикалық ұғымдар қолданылды.
Құндылық объектінің адам үшін қаншалықты
маңызды екендігін айқындайды. Ол пəндік
жəне субъективтік деген екі бөліктен тұрады.
Пəндік жəне субъективтік құндылық – адам-
ның дүниеге қатынасының екі жағы, біріншісі
– оның объектісі, екіншісі − субъектісі.
Сон дықтан пəндік құндылық баға берудің
объектісі, ал субъективтік құндылық олардың
өлшемі мен əдісі болып табылады. Пəндік
құндылыққа заттардың табиғи қажеттілігі,
өнімнің өзіндік құны, əлеуметтік игілік, ға-
сырлар бойы қалыптасқан мəдени мұралар,
ғылыми ақиқаттың теориясы маңызы мен
тəжірибелік пайдасы, адамдардың іс-əреке-
тіндегі жамандық пен жақсылықтың іскеасуы,
табиғи жəне қоғамдық объектілердің эсте-
ти ка лық қасиеттері жатады. Санадағы құн-
дылық ұғымына қоғамдағы ойлау мен баға-
лау, мақсат жəне оған жетудің жолдары,
қоғамда кездесетін түрлі нормалар жатады,
құндылықтар өмірге, еңбекке, шығар ма-
шылыққа, адам өмірінің мəніне, т.б. баға беру
қатынасынан тұрады. Құндылықтар қоғам
үшін ең маңызды деген əдет-ғұрыптар, нор-
малар мен мəн-мағыналар қызметін өзіне
бағындырады жəне реттейді. Құндылық
қасиет тер адам мүддесінің объектісі бола
тұра, əлеуметтік, заттық ортадағы күнделікті
тіршілікте бағыт беру рөлін атқарады. Адам
өзін қоршаған заттық жəне рухани əлемді
құндылық қасиеттер арқылы бағалайды.
Міне, осы аталып отырған құндылық
қасиет терді жоғары сынып оқушыларының
бой ында қалыптастыруда өзін-өзі тану пəні-
нің маңызы зор. Жоғары сынып оқу шыла-
рын өзін-өзі тануға үйретудің мақсаты –
жалпыадамзаттық
құндылықтар
мен
адам гер шілік мұраттарына сүйене отырып,
олар дың тұлғалық дамуын қамтамасыз ету.
Сондай-ақ, жеткіншекке өз өмірінің мəнін
түсінуге жəне осы өмірдегі мақсаты мұрат-
тарын анықтауға, шығармашылық қабілетте-
рі мен бейімділіктерін ашуға, қоғамдағы өз
орнын табуға, өзі мен өзгелерді, өзін қор-
шаған əлемді бағалай білуге үйретеді.
Өзін-өзі тану, қазіргі заманғы білім берудің
мəні мен мақсатын анықтай отырып, адам-
ды бүкіл өмір бойы белсенді жасампаздық
əрекетке дайындайды. Өзін-өзі тану білім
беруде белгілі бір сала бойынша білімді
жинақ тау ғана емес, адамның өзін-өзі үздіксіз
жетілдіріп отыруын, тұлғалық дамуына ұмты-
лысын жүзеге асыруды, шығармашылық бел-
сенділікке, өзімен жəне өзін қоршаған орта-
мен үйлесімдікке қол жеткізуін қамтамасыз
етеді.
«Адам» ұғымы барлық индивидтерге тəн,
ортақ қасиеттер мен ерекшеліктерді симпат-
тауда қолданылады. Индивид − биоəлеуметтік
жан ретіндегі жеке адам. Тұлға – қоғамдық
қатынастардың субъектісі. Индивид қоғаммен
нақтылы əлеуметтік қауымдастықтар, инсти-
туттар арқылы ықпалдасқанда, əлеуметтік
маңызы бар мəселелерді, əлеуметтік байла-
ныстарды жүзеге асырғанда ғана барып тұлға
дəрежесіне көтеріле алады.
Тұлғаны əлеуметтік тұрғыдан талдау оның
құрылымын анықтаудан басталады. Оны
қарас тырудың түрлі жолдары бар. Олар-
дың арасынан тұлғаның құрылымының
үш элементі «ол», «мен», жəне олардың
жоға ры «супер эго» түрінде қарастыратын
З. Фрейдтің тұжырымдамасын бөліп айтуға
болады. «Ол» − бұл біздің түйсіктеріміз ба-
сым, айсбергтің көрінбейтін бөлігі сияқты
сана түкпіріміз. «Мен» − бұл түйсіктермен
байланысты, дүркін- дүркін оған кіріп, оты-
ратын сана. «Эго» санасыздықты қоғамға
ыңғайлы қалыпта ұсынуға тырысады, «мен-
нен» жоғары, моральдық нормалармен
прин циптердің жиынтығын құратып, адам-
55
Білім берудің бүгінгі мəселелері – Современные проблемы образования
гер шіліктің «қадағалаушысы», ішкі бақы-
лаушысы іспетті.
Сондықтан да біздің санамызда барлық
уақыт та, бір жағынан, оған кіретін түйсік-
термен, екінші жағынан, «меннен жоғары»
талап қоятын моральдық тыйым салулар
арасындағы тартыс жүріп жатады. Фрейд
мұны шешудің механизмі ретінде «олдық
сублимациясын» (ығыстырылуын) ұсынды.
З. Фрейд «біздің психикалық тіршілік иесін
«ол» «мен» жəне «меннен жоғары» деп қарас-
тыруымыздың өзі осы психикалық тіршілік
иесі жайындағы алға жылжуын көрсетеді,
осы бөлу психикалық өмірдің динамикалық
арақатынастарын бұдан да тереңірек түсіну-
дің, жақсылап сипаттаудың құралы болуы
тиіс» деп жазған екен. «Меннің» айрықша
түсінісу ықпалының əсерінде екені анық, бы-
лайша айтқанда, «ол» үшін түйсіктің маңызы
қанша үлкен болса, «мен» үшін түсінудің
маңызы да соншалық. Мұнымен бірге «мен»
де «ол» сияқты түйсік əрекетіне бағынады.
«Мен» «олардың» жетілдірілген бөлігі болып
саналады.
Өзін-өзі тану жеке тұлғаның өзін-өзі
дамытуының, рухани жəне шығармашылық
қабілеттерін жарқырата көрсетуінің, əлеумет-
тік мүмкіндіктерін жүзеге асыруының аса
қажетті шарты болып табылады. Өзін-өзі
тану нəтижесінде ғана адам өзінің рухани
өсу қабілетін шыңдайды, өзін-өзі жетілдіре
түсе ді де, өмірдің рақатын сезініп, оның мəн-
маңызын түйсінеді.
Жастардың рухани əлемінің жағдайы жа-
стар үшін ғана емес, бүкіл қоғам өмірі үшін де
маңызды орын алады, өйткені жастар біздің
болашағымыз. Жастардың рухани мəдениетін
құраушылардың бірі құндылықтық бағдарлар
болып табылады яғни, белгілі-бір мəндерді
өмірді ұйымдастырушы бастамалар ретінде
қабылдау жəне өзін соған сəйкес ұстау.
Өзін-өзі тану тек «Мен» бейнесінің қалып-
тасуы ғана емес, осы үрдіспен тығыз байла-
нысты тұлғалық өсу үрдісінің де нəтижесі
болып табылады. Тұлғалық өсудің басты
психологиялық мəні – еркіндік алу, өзін жəне
өзінің өмір жолын табу. Ал жоғары сынып
оқушыларының өзінің ішкі дүниесімен бай-
ланысуы жалпы алғанда сыртқы дүниемен
араласуынан кем соқпайды. Сонымен қатар
адам үшін оның ішкі əлемін басқа адамдардың
мойындауымен құрметтеуі негізінен алғанда
маңызды болып табылады. Тұлғалық өсудің
адам тұлғасына қатысты шартты түрде ішкі
жəне сыртқы деп. атауға болатын бірнеше
өлшемі бар. Олар: өзін қабылдау, күй кешудің
ішкі тəжірибесін қабылдауға дайын болу, өзін
түсіну, жауапты еркіндік, динамикалық. Өзін
қабылдау – бұл өзін мойындауын жəне өзінің
бітім-болмысына
сөзсіз
сүйіспеншілігін
біл діреді, «өзін-өзі құрметтеуге лайық, өз
бетімен таңдау жасай алатын тұлға ретінде
қарау» − деп психолог К. Роджерс айтқандай,
оқушылардың өзіне, өзінің мүмкіндіктеріне
сену, өз табиғатына, өзінің организміне
сенім дік таныту. Əсіресе соңғысын ерекше
атап өткен жөн, себебі бұл жерде өзіне-өзі
сену деген тек қана өзінің мүмкіндіктеріне
сенуді білдірмейді тұтас організм санадан
көрі мəнді, парасатты болуы мүмкіндігін
жəне жиі солай болып шығатынын түсінуді
білдіреді.
Күй кешудің ішкі тəжірибесін қабылдауға
дайын болу − сыртқы дүние жағдаяттарымен
бірге ішкі дүние құбылыстарын субъективті
түрде кешудің күрделі де үздіксіз үрдісі.
Оқушылар күшті жəне ержеткен сайын ол
психологиялық қорғаныстың бұрмалаушы
ықпалынан еркін бола түседі жəне осы ішкі
шындық дүниесін құлақ салып, сенуге бола-
тын жəне «осы кезбен өмір сүруге» қабілетті
ақиқат ретінде қарайды.
Өзін түсіну – бұл өз-өзінің маңызды күйі,
өзінің шын күйзелісін, мақсаттарын, ойларын
жəне т.б. қоса барынша нақты, толық жəне
терең түсіну, маскалар астарынан, рөлдер
мен қорғаныстар арасынан шынайы өзін
көру жəне есту қабілеті дұрыс жəне ма ңыз ды
өзгерістерді сезінгіш жəне жаңа тəжіри бе-
ні жинақтай алатын икемді «мен тұжы рым-
дамасы», шынайы – Мен – мен «идеалды
Меннің» жақындасуы.
«Жауапты еркіндік» − бұл өз-өзімен қарым-
қатынас жасауында ең алдымен, өз өмірін
өзін ше сүруге жауапкершілігін, өз еркіндігін
түсіну мен қабылдауды білдіреді.
56
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
Динамикалық – ересек тұлға – міндетті
түр де қалыптасушы тұлға, яғни тұлғаның
өсуі оның тіршілік ету жолы болып табыла-
ды. Сондықтан да тұлғалық өсудің маңызды
өлшемі өзгерістерді тез қабылдауы, икемділігі,
динамикалығы, өзінің даралығын сақтай оты-
рып, көкейкесті қайшылықты мəселені шешу
арқылы дамуы, «үнемі үрдісте болуы».
Өзін-өзі тану мəселесі жаңа əлемде
жаңаша, бақытты өмір сүруді қалайтын,
қоршаған табиғи ортаны сақтауға мүдделі,
көзқарастары мен дүниетанымы мүлде бөлек,
өмір салты түрліше қалыптасқан адамдар-
мен тіл табысуға, түсінісуге ұмтылатын
болашақ ұрпақтың жеке тұлғалық қабілеттері
мен құндылық қасиеттерін жетілдіруге
қызмет етеді. Өзін-өзі тану пəнінің мазмұны
жалпыадамзаттық құндылықтарды танытуға,
оқушылар бойында құндылық қасиеттерді
дамытуда маңызы зор.
Жоғары сынып оқушылары бойында құн-
ды лық қасиеттерді қалыптастыруда өзін-өзі
тану пəнінде падаланатын оқыту əдістерін
дұрыс таңдай білуде, өйткені оқушыны өзін
тануға үйретудің нəтижелі жүргізілуі ең ал-
дымен мұғалім мен оқушының өзара қаты-
насының қандай жолдар арқылы жүзеге асу-
ына тəуелді болары сөзсіз.
Жоғарыда аталған жұмысты іске асыруда
өзін-өзі тану пəнінде қолданылатын бірнеше
əдістерге тоқтала кетейік. Ойға шабуыл əдісі
кейбір мəселелердің шешімін бірлесе іздеу
жолымен оқушылардың ойлау қабілеттерін
белсендіру əдісі. Оқу процесінде ойға шабу-
ыл ешкімнің мəжбірлеуінсіз, құрамында өз
еріктерімен біріккен 5-6 оқушы бар топтар
арасында жүреді. Мұнда ешқандай сын, өзін-
өзі сынау болмайды, тіпті кейбір дұрыс емес
пікірдің өзі де қабылданып, топтық сарап-
таудан өтеді. Шағын топтар бірлесе отырып
мəселені шешеді, содан кейін сол ойларын
жалпы топтың алдына ұсынады.
Оқушылардың өзін-өзі тануына байланы-
сты əдістің келесі түрі іскерлік ойын əдісі.
Іскерлік ойын – ойын тəсілімен кəсіби не-
месе өзге де қызметтердің моделі түріндегі
ұқсас-имитациялық жағдаяттар тудырып,
бел гілі бір қағидалар негізінде жоғары сынып
оқушыларының өмірлік дағдыларын шың-
дау əдісі. Кез келген ойын түрі сияқты мұнда
да оқушылардың белсенді танымдық əреке-
тіне табан тірей отырып, оқу процесін жан-
дандырудың мүмкін болатын барлық амалда-
ры қамтылады.
Жоғары сынып оқушыларының бойында
құндылық қасиеттерді қалыптастыруда өзін-
өзі тану пəнінде қолданылатын тиімді əдістің
келесі бір түрі драмаландыру жəне театр-
ландыру əдісі педагог қауымға бұрыннан
да белгілі болғанмен, белсенді оқыту
технологиясының өмірге келуімен байланы-
сты олар жаңаша сипатқа ие болды. Драма-
ландыру – сабақ үстінде оқу материалының
мазмұнын сахналық көрініске лайықтап,
соған сəйкес рөлдерді орындату арқылы
нəтижеге жетуді көздейтін əдіс.
Пікірталас – оқушылардың өзара пікір
алмаса отырып топтық міндеттерді ұтымды
əрі нəтижелі шешуіне мүмкіндік туғызатын
бірлескен ұжымдық əрекет түрін ұйымдастыру
əдісі. Пікірталасқа қатысушылар белгіленген
мəселе төңірегінде өз пікірлерін қорғауға
ұмтылады, соның нəтижесінде оқушылар
бір-біріне логикалық тұжырымдары, өзіндік
көзқарастары арқылы əсер етеді, жаңа
пікірлер қалыптасады, ой-өрістері кеңейеді.
Пікірталас барысында оқушының өмір
шын дығын тереңдей тануына, оның өзіне
беймəлім сырларын түсінуіне жол ашатын
психологиялық ахуалды, эмоциялық көңіл
күйді басынан өткеруі нəтижесінде алған
білімдерін өзінің жүрегінен, ақыл сүзгісінен
өткізіп, өзіндік ой-пікірін өзгелермен ашық
та еркін бөлісуіне қажетті алғышарттар жа-
салады.
Қақтығыстар мен нақты жағдаяттарды
талдау əдістері негізінен кейс-əдістің («case»
ағылшын тілінен аударғанда – жағдай деген-
ді білдіреді) түрлі атаулары болып табы-
лады. Ол – күнделікті өмірде, кəсіби тəжі-
рибеде кездесетін түрлі жағдаяттарда шешім
жасауға негізделген пікірталас сипа тындағы
оқыту əдісі. Мұнда оқиғаның ғылыми тұжы-
рымдалған түрі əлеуметтік-психо логия лық
білім беру барысында оқу моделі ретінде қол-
данылады.
57
Білім берудің бүгінгі мəселелері – Современные проблемы образования
Құндылық қасиеттерді қалыптастыруда
рөл дік ойындар да маңызды болып санала-
ды. Белгілі бір деңгейде рөлдік ойындар адам -
ның əлеуметтену процесінде елеулі орын ала-
ды. Адамға белгілі бір рөл тапсырылғанда, ол
соның талаптарының үдесінен шығуға ұмты -
лады.
Рөлдік ойынның мəні адамның уақытша
болса да белгілі бір əлеуметтік рөлді қабылдап,
өзі соған сай деп тапқан мінез-құлық моделін
ұсынуынан көрінеді. Сол рөлдің аясындағы
нақты шешімдерді қатысушының өзі қабыл-
дайды.
Қорыта келе айтарымыз, өзін-өзі тану пəні
жоғары сынып оқушыларының басқа адам-
дармен өзара əрекетке түсу қабілетін шың-
дайды, жеке тұлғалық сапаларын дамытып,
құндылық қасиеттерін жетілдіреді. Сондай-
ақ, əркім өзінің жан тазалығын өзін-өзі та-
нудан бастаса – ол адамның бұлтартпас ақ
жолы, əділ тұрпаты, азаматтық айқындамасы.
Ондай адамның жанарының жылуы біреуге
бол маса біреуге жетпей қалмайды. Ал жан-
ның тазалығы үшін өзіңді тану – не бол-
са да əйтеуір қара бас қамы дейтін кəдімгі
өзімшілдік моральмен тіпті де жұлдызы жа-
распайды. Бұлар – бір-біріне кереғар ұғым-
дар. Тек осыны – бағымыз бен сорымызды
шатастырмасақ болды.
ƏДЕБИЕТТЕР
1 Нұрмұратов С.Е. Рухани құндылықтар
əлемі. – Алматы, 2000, − 254 б.
2 Нұрышева Г.Ж. Адам өмірінің филосо-
фиялық мəні. – Алматы, 2001, − 238 б.
3 Назарбаева С.А. Өзін-өзі тану. Жоғары оқу
орны оқытушыларына арналған əдістемелік
құрал. – Алматы, 2003.
4 Нысанбаев Ə. Қазақстан. Демократия.
Рухани жаңару. – Алматы: Қазақстан энцик-
лопедиясы, 1999. − 416 б.
5. Клайн В. Как подготовить ребенка к
жизни. − М., 1997.
6 Субботский Е.В. Ребенок открывает мир.
– М., 1992.
7 Сейтақов А.С. «Өзін-өзі тану» пəнін
оқыту – өмір қажеттілігі. «Адам əлемі жəне
əлемдегі адам: өзін-өзі тану теориясы жəне
практикасы». Республикалық ғылыми-прак-
тикалық конференцияның материалдар жина-
ғы. – Алматы, 2007. − 198 б.
8 Жұмабекова Ф.Н. «Өзін-өзі тану» курсы –
жаңа технология. «Адам əлемі жəне əлемдегі
адам: өзін-өзі тану теориясы жəне практика-
сы». Республикалық ғылыми-практикалық
конференцияның материалдар жинағы. – Ал-
маты, 2007. − 198 б.
А. САРТАЕВА
Казахский национальный педагогический университет имени Абая
Кафедра филологических специальностей
г. Алматы, Казахстан
ЗНАЧЕНИЕ И ПРИЧИНЫ ЗАИМСТВОВАНИЙ В ЛЕКСИКЕ
СОВРЕМЕННОГО РУССКОГО ЯЗЫКА
Аннотация
В статье представлен обзор проблемы заимствования иноязычной лексики русским языком
в историческом аспекте, определены причины, условия заимствования и перспективы закреп-
ления их в языке, рассмотрены различные точки зрения лингвистов, дана попытка определить
перспективы сложившейся ситуации в языке.
Ключевые слова: лексика, заимствование, язык, глобализация, исторический аспект, пер-
спективы, неологизм.
58
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
Мақалада шет тілді лексикасын орыс тілінде қолдану мəселесіне тарихи аспектте шолу
жасалып, сол сөздердің тілге кіру себептері жəне болашағының шарттары сарапталды,
лингвистердiң əр түрлi көзқарастары қарастырылады, тілде пайда болған жағдайдың перспек-
тиваларын анықтау ұмтылысы жасалады.
Түйін сөздер: лексика, кірме сөздер, тіл, жаhандану, тарихи аспект, перспективтар, неоло-
гизм.
Annotation
The article presents an overview of the problem of foreign vocabulary borrowing in the Russian
language in the historical aspect, identiﬁ ed causes, conditions and prospects of borrowing ﬁ xed in the
language, considered different points of views of linguists, the attempts to determine the causes of the
current situation and prospects in the language.
Keywords: vocabulary, borrowing language, globalization, the historical aspect, perspective, a
neologism.
Н
овые слова появляются в языке посто-
янно. Язык представляет собой ди-
намично развивающееся явление. Проблема
взаимосвязи языка и действительности всегда
волновала ученых, занимавщихся ею в разных
областях знаний. Ею интересовались филосо-
фы, лингвисты, психологи, культурологи. В
наше время она представляется особенно ак-
туальной, так как сейчас и общество, и язык
претерпевают, по мнению многих исследова-
телей, существенные изменения. Одни счи-
тают их результатом вполне закономерного
развития социальной и языковой системы,
другие относятся ко всему происходящему
в сфере языка крайне отрицательно. Но для
того, чтобы каким-либо образом реагировать
на то или иное явление, объективно оцени-
вать его, необходимо детальное изучение во-
проса, вскрытие его сущности.
Интенсивные изменения происходят на
лексическом уровне, так как именно лексика
является наиболее подвижной подсистемой,
непосредственно реагирующей на изменения
языкового окружения. Язык тесно взаимосвя-
зан с обществом, изменениями, происходящи-
ми в обществе: языковая система адаптирует-
ся к языковому окружению. Время инноваций
и модернизаций в обществе является одно-
временно и временем обновления и языковой
системы. На некоторых уровнях языка, фоне-
тическом и грамматическом, общественные
изменения отражаются опосредованно, в те-
чение долгого времени. Лексический уровень
языка-наиболее мобильный и подверженный
изменениям, с одной стороны, и четко струк-
турированный, с другой, который в экспли-
цитной форме отражает происходящие в со-
циальной жизни изменения. Лексика является
«барометром» общественных изменений и
пристрастий членов языкового коллектива. В
лексике отражается общественное сознание,
с одной стороны, а лексика и язык в целом
оказывают влияние на формирование обще-
ственного сознания, с другой. Именно поэто-
му столь важно для лингвистов проследить
тенденции языковых и, в первую очередь,
лексических изменений в переломные момен-
ты истории языкового коллектива. Поскольку
новые слова возникают непрерывно, нельзя
говорить об исчерпывающем исследовании
какого-либо аспекта в их изучении.
Известно, что впервые термин «неоло-
гизм» встречается в первом русском словаре
иностранных слов М.Н. Яновского в 1804
году. Автор истолковал понятие «неология»
как «науку составлять новые слова». Поня-
тие «неологизм» в словаре Н.М. Яновского
еще не присутствует, однако словарь содер-
жит нигде не встречающееся впоследствии
слово «неолог» («новослов»), означающее
«того, кто употребляет часто в разговоре или
писании новые слова». Проблеме новообразо-
ваний или неологизмов в русском языке в раз-
ное время посвящали работы такие ученые,
59
Білім берудің бүгінгі мəселелері – Современные проблемы образования
как Г.О. Винокур, В.В. Виноградов, А.Г. Горн-
фельд, А.И. Смирницкий, Л.B. Успенский,
Н.И. Фельдман, Л.В. Щерба.
Наиболее активно новые слова исследу-
ются в российском языкознании начиная с
60-х годов ХХ века, о чем свидетельствуют
монографии, диссертационные исследова-
ния, многочисленные статьи, в которых ново-
образования рассматриваются в различных
аспектах: словообразовательном, лексиколо-
гическом, социо-лингвистическом, норматив-
ном, стилистическом, ономасиологическом.
Мы можем отметить работы С.И. Алаторце-
вой, A.A. Брагиной, В.Г. Гака, O.A. Габин-
ской, Г.Е. Гончаренко, В.И. Заботкиной,
Е.А. Земской, A.B. Калинина, Н.З. Котеловой,
Л.П. Крысина, Е.С. Кубряковой, В.В. Лопати-
на, А.Г. Лыкова, И.М. Мальцевой, Р.Ю. На-
митоковой, В.В. Панюшкина, Е.В. Сенько,
М.Д. Степановой, И.С. Улуханова, Э.И. Хан-
пиры, В.Н. Хохлачевой, Н.М. Шанского и др.
Интенсивное пополнение словаря новы-
ми словами, активное словопроизводство,
отмечающиеся в последнее время, являются
факторами бесспорными, а необходимость
их лингвистического исследования очевид-
на. В русской лексикографической традиции
неологизмы фиксируются в специальных сло-
варях. Наиболее известные из них: «Новые
слова и значения» под редакцией Н.З. Коте-
ловой и Ю.С. Сорокина (Л., 1973, 1984), вы-
державший несколько выпусков, «Толковый
словарь русского языка конца XX века» под
редакцией Г.Н. Скляревской (СПб, 1998),
«Словарь перестройки» под ред. В.И. Макси-
мова (СПб, 1992), а также серия книг под на-
званием «Новое в русской лексике».Словар-
ные материалы, издававшиеся с 1977 по 1996
года и др. Создаются также словари авторских
неологизмов: так, например, Н.Н.Перцовой
составлен «Словарь неологизмов Велимира
Хлебникова» (Вена-Москва, 1995).
Заимствование слов − естественный и не-
обходимый процесс языкового развития. Лек-
сическое заимствование обогащает язык и
обычно не нисколько не вредит его самобыт-
ности, так как при этом сохраняется основной,
«свой» словарь, а, кроме того, неизменным
остается присущий языку грамматический
строй, не нарушаются внутренние законы
языкового развития.
Иноязычные источники пополняли и обо-
гащали русский язык на протяжении всего
процесса его исторического развития. Одни
заимствования были сделаны еще в древно-
сти, другие − сравнительно недавно. Чаще
всего слова заимствуются вместе с реалиями,
ими обозначаемыми. Иногда заимствования
− результат моды. Так или иначе, заимство-
вания − результат коммуникации, взаимодей-
ствия языков и культур. Очень мало сегодня
существует живых языков, избежавших об-
ширного иноязычного заимствования.
Заимствование происходит и устным пу-
тём, и письменным, может быть непосред-
ственным из языка в язык, то есть контактным,
и опосредованным, когда слово «приходит»
через другой язык, при этом, естественно,
язык – посредник накладывает отпечаток на
слово. Так, в XVII веке многие заимствования
из французского, немецкого и других языков
пришли в русский язык через польский язык;
в то же время французский и немецкий язы-
ки являлись посредником при заимствовании
слов латинского и греческого языков, особен-
но в XVIII-XIX века [1, с.172].
Для того, чтобы стать заимствованием,
пришедшее из чужого языка слово должно за-
крепиться в новом для себя языке, прочно во-
йти в его словарный состав.
Заслуживает внимания подход А.А. Ильи-
ной. По ее мнению, процесс лексического за-
имствования трактуется не как пересечение
иноязычных элементов лексики, а как созда-
ние в языке-реципиенте новых собственно
лексических элементов, специфика которых
состоит лишь в том, что они генетически вос-
ходят не к иноязычной лексеме, а к ее очень
специфическому варианту, употребленно-
му в речевом контексте воспринимающего
языка, тоесть лексическое заимствование –
это стихийно осуществляющееся в системе
функционирующего языка и его средствами
имитационное моделирование иноязычных
лексических элементов в процессе функцио-
нального освоения языком индивидуальных
60
ПЕДАГОГИКА ЖƏНЕ ПСИХОЛОГИЯ - ПЕДАГОГИКА И ПСИХОЛОГИЯ
№1, 2014
речевых новообразований, созданных по ино-
язычным образцам [2,15].
По мнению большинства языковедов, усло-
вием для заимствования является двуязычие.
Сначала лексическое заимствование возника-
ет в двуязычной среде, а затем распространя-
ется в более широкие сферы. Наконец, слово
попадает в письменную речь и охватывает
всю область языка. В современном мире дву-
язычие проявляется различными способами в
устном и письменном виде: общение на ино-
странном языке, чтение на иностранном язы-
ке, телевещание, периодическая печать – «из
уст в уста» идет широкий поток заимство-
ваний, которые еще не освоены носителями
языка. Это находит свое выражение в как буд-
то «неправильном» употреблении слова, на
самом же деле это новые истоки жизни слова
в чужой пока для него среде.
Перемещение слов из одного языка в дру-
гой связано со свойственными каждому языку
периодам лингвосоциальных условий.
Заимствование слов в языках особенно
активно в переломных моментах истории.
Когда появляется множество новых реалий,
строятся новые отношения или общество су-
щественно меняется в своих взглядах и со-
циально – политических основах. Именно в
такие периоды в языке появляются лакуны,
пустоты, которые требуют новых наименова-
ний. И язык реагирует наиболее быстро через
заимствования.
Во всяком языке всегда есть заимствован-
ные слова, но это не говорит о его бедности.
Если заимствованные слова и их элементы
усваиваются языком по своим нормам, преоб-
разуются по потребностям «берущего» языка,
то это свидетельствует как раз о силе, о твор-
ческой активности этого языка.
Заимствование слов − процесс живой, раз-
вивающийся, плодотворный. Он происходит
и в наше время. Особенно активизировался он
в эпоху НТР, когда в связи с развитием науки
и техники хлынул мощный поток терминов,
специальных слов и выражений, бытующих
в разных сферах человеческой деятельности.
Научный анализ проблем современных об-
ществ учитывает и выводит на первый план
глобальный социальный и политический кон-
текст – разнообразные сети социальных, по-
литических, экономических коммуникаций,
охватывают весь мир, превращающих его в
«единое социальное пространство» [3, 546].
История человечества зримо превращается
в глобальную историю. Глобализация – про-
цесс интенсификации экономических, финан-
совых, политических, военных, культурных,
идеологических связей и зависимостей меж-
ду сообществами, что приводит к униформи-
зации мира во всех областях и отражается в
появлении социальных связей, солидарности
и идентичности в наднациональном масшта-
бе [4, с.83].
В наше время вопрос о целесообразности
использования заимствований связывается с
закреплением лексических средств за опре-
деленными функциональными стилями речи.
Иностранная терминологическая лексика яв-
ляется незаменимым средством лаконичной и
точной передачи информации в текстах, пред-
назначенных для узких специалистов, но мо-
жет оказаться и непреодолимым барьером для
понимания научно популярного текста непод-
готовленным читателем.
Приток заимствований в русский язык осо-
бенно увеличился в 90-е годы.Это связано с
изменениями в сфере политической жизни,
экономики, культуры и нравственной ориен-
тации общества. Наблюдается небывалая экс-
пансия иноязычной лексики во всех областях.
Она заняла ведущие позиции в политической
жизни страны, привыкающей к новым поня-
тиям президент, инаугурация, спикер, импич-
мент, электорат, консенсус и т.д. Иноязычные
термины стали господствующими в самых
передовых отраслях науки и техники – ком-
пьютер, дисплей, файл, мониторинг, плейер,
пейджер, а также в финансово – коммерче-
ской деятельности – аудитор, бартер, брокер,
менеджер, хостес и т. д. В культурную сфе-
ру вторгаются бестселлеры, вестерны, трил-
леры, хиты, трейлеры, хэдлайнер и т. д. Бы-
товая речь живо принимает новые реалии с
их нерусскими названиями – сникерс, твикс,
гамбургер, чикен, чизкейк и т.д. Это обусло-
вило обострение борьбы с заимствованиями.
61
Білім берудің бүгінгі мəселелері – Современные проблемы образования
В газетах и журналах публикуются дискус-
сионные материалы об использовании ино-
язычных слов. Академик Евгений Челышев,
член Президиума РАН, активно работающий
в Совете по русскому языку при Президенте
Российской Федерации, в полемической ста-
тье заявляет: «Одно дело – экономически
оправданные, естественные заимствования,
постепенно усваиваемые языком и не разру-
шающие его национальную основу, и совсем
другое – агрессивная, тотальная его «америка-
низация». Например, совершенно неприемле-
мо пришедшее из американского английско-
го языка слово «киллер», в котором размыта
негативная оценка, содержащаяся в русском
слове «убийца». Сказать человеку «ты убий-
ца» − это вынести ему суровый приговор, а
назвать киллером это как бы просто опреде-
лить его профессию: «я – дилер, ты − киллер,
оба вроде делом занимаемся» [5,12].
Наблюдая все печальные последствия
«тотальной американизации» русского язы-
ка, трудно сохранить объективность в раз-
вернувшейся полемике о целесообразности
иноязычных заимствований в современном
русском языке. И все же раздаются слова в за-
щиту нерусских слов, закрепляющихся в язы-
ке. Академик Евгений Челышев справедливо
утверждает: «Нет никаких оснований возра-
жать против многих современных заимство-
ваний. Разве лучше громоздкое «электронно-
вычислительная машина» или даже краткое
ЭВМ, чем компьютер? В нашу жизнь в по-
следние годы входят новые явления, а с ними
новые слова, в русском языке зачастую отсут-
ствующие. Подобные процессы обогащения
лексики за счет заимствований происходят во
всех современных языках. В наш бурный век
поток новых идей, вещей, информации, тех-
нологий требует быстрого называния пред-
метов и явлений, заставляет вовлекать в язык
уже имеющиеся иностранные названия, а не
ожидать создания самобытных слов на рус-
ской почве. Научно-техническая, военная,
финансовая, банковская, спортивная лексика
во всем мире стремится к интернационали-
зации. Тяга к научному прогрессу, к цивили-
зации находит отражение в языке. Отчасти
происходит выравнивание русского языка по
международному стандарту» [5,13].
Насколько это изменит облик русского
языка, обогатит его или «испортит», покажет
время. Оно определит судьбу тех или иных за-
имствований, которые, в конце концов, будут
одобрены или отвергнуты лингвистическим
вкусом эпохи. Русский язык не впервые стал-
кивается с необходимостью воспринять из
международного опыта полезную информа-
цию в виде иностранных слов.
ЛИТЕРАТУРА
1 Фомина М.И. Современный русский
язык. Лексикология: Учеб.пособие для фи-
лол. спец. вузов. – М.: Высшая школа, 1990.
2 Баранова, Л.А. О папарацци, стринге-
рах и таблоидах / Л.А. Баранова // Русская
речь. 1998. – №4; электронный ресурс: www.
dissland.com
3 Теория культуры. Под ред. Иконниковой
С.Н., Большакова В.П. Учеб.пособие. – СПб.:
Питер, 2008.
4 Лихвар В.Д., Погорелый Д.Е., Подоль-
ская Е.А. Культурология. – М.: Эксмо, 2008.
5 Челышев Е.П. Решение национально-
языковых вопросов в современном мире. –
СПб.: Златоуст, 2003; электронный ресурс:
www. dookle.ru
62
Педагогиканың, психологияның жəне білім берудің əдіснамасы мен теориясы
Методология и теория педагогики, психологии и образования
Л.В. МАРДАХАЕВ
Российский государственный социальный университет
Кафедра социально и семейной педагогики
г. Москва, Россия
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/psihologiya-pedagogika-jene-jene-i-v2.html?page=7#ЗНАЧЕНИЕ_И_ПРИЧИНЫ_ЗАИМСТВОВАНИЙ_В_ЛЕКСИКЕ_СОВРЕМЕННОГО_РУССКОГО_ЯЗЫКА

title: ЖОҒАРЫ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫ БОЙЫНДА ҚҰНДЫЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРДІ