-ла, -ле арқылы туындаған күрделі жұрнақ-
ты туынды түбір етістіктер
1.
-ла н , -лен:
Бұл ж ұ р н а қ т ы ң
-дан, -ден,
-тан, -тен
варианттары бар. -ла, -ле мен өздік
етістің
-н
аффиксінен күрделеніп қалыптасқаны
да дау тудырмайды. С оған қарамай:
шу-лан, на-
мыс-тан, дол(ы)-дан, пайда-лан, екі-лен, қүлақ-тан
етістіктері
ашу-ла, пайда-ла, дол-да
сияқтанып қол-
данылмайды. Бұл етістіктер субъектінің өз басын-
дағы немесе озі үшін сол атау мәніндегі сапаға
түсу, көшу, не бөлу етістіктерін тудырады. Ашуға
булығып, долы лы ққа салыну, өз пайдасына іске
асыру, бетінен қайтпау т.т. өз, өзі, өзі үшін деген
қашан да ойда болады.
Қамсыз-дан, әлсіз-ден, м ақ-
т ан-ш ақ-т ан, қүшыр-лан
т.б. коптеген туынды
түбір етістіктер бар.
2.
-лас, -лес. Ор (ы)н-а-лас, кез-дес, жүз-дес,
сыр-лас
( бояу боя-
с деген м ағы н а емес),
сүхбат-
тас, бос-тес, бәсеке-лес
т.т. екі, одан көп субъект-
ілерді топ таптасты раты н себептер
-лас, -лес
ж ұрнақты етістіктер болып беріледі. Екі, үш
субъекті екені ойда сақталы п,
м ен онымен уэде-
лес-т ім -
дегенде сөйлемде
м ен -
бастауыш,
ол
(онымен) толықтауыш түрінде (логикалық: екеуі
де - субъектілер) берілуі мүмкін.
Бізуэделест ік,
олар уәделесті
т.т. субъектілер көптік түрде бір
бастауышпен де грамматикалық корініс табады.
Ор(ы)н-а-лас, ж ай-ла, ж ай-ға-с
дегендерде
логикалы қ та ортақты қ мән жоқ.
Бүр-іс
(суық-
тан бүрісті) етістік негізді де жеке-дара субъектінің
ғана қалпы.
3. Орыс тілінен көптеп, көбінесе термин ал-
ған, калькаланған т.б. себептермен:
-изация, -фи-
кация, изировать, -фицировать
дегендер аударыл-
ғанда
-дан-дыр-у, дас-тыр-у
күрделі жұрнақты:
электр-лен-дір, коллектив-тен-дір, колхоз-дас-тыр,
компыотер-лен, ынта-лан-дыр
тәрізденіп етістік-
ке айналды.
4. Етістік
непзт :бүк-т е, қорға-ла, сүйке-ле,
үр-ле
сияқтыларды былай қойғанда:
а)
бүрқ-ыл-да,жырт-ың-да, ире-ле-ң-де, и-ір-
ек-те...
5)эупірім-де, селсоқ-тан, көкезу-лен, алабажақ-
та...
в)
күл-ім-де, сы ғ-а-ла, қат -а-ла түр-а-ла...
т.б. өзге де
үй-ме-ле, көтер-ме-ле, сіл (сіл-ік,
сіл-те)
туа түптен;
сіл-те, сіл-(і)к-і-ле, ой (ой-
паң-той-паң...)-қас-та, жет-е-ле (жетек-те).
Бұл
арада
түй-гііи-те, кес-кі-ле, қой-ғы -ла, тіміс-кі-
ле
сияқты есім негізді деуге де, өлі дәнекер жұрнақ-
тылар да аз емес.
Достарыңызбен бөлісу: |


6.1.1.1. Өзге есім негізді туынды түбір етістіктер
-ла, -ле, -да, -де, -та, -те
деген 6 фонетикалық
вариантты жұрнақтан өзге:
ас-а, жон-е, бай-ы, кең-
і, жас-ау-ра, қу-ра, бау-лы, жүн-жі, лоқ-сы, бық-сы,
су-са, сық-сы, өк-сі, өк-ірт.т.
түбір етістік күйінде
туынды создер де реестр етіп берілген туынды
түбірлер кездеседі.
384
СОЗЖ АСАМ
Бұл соңғы ж ұрнақтарды ң өздері қосы лған
создермен етене кірігіп, тұтасып кеткені сонш а-
лы қ, кей ж ағдайларда есім негіздерінің түбір
тұлғалары туа түптермен сай келе бермейді.
Үз-
ын-да
болып, түбір мен ж ұрнақ кескін-келбет-
тері сақталса,
үз-а
(ол бізден ұз-а-п кетті),
үз-ай,
үз-ар
(енді күн ұз-ай -а-д ы , сөз ұз-ар-ы п бара-
ды) дегендердегі
үз-
әрі қы сқа (ұзын, ұзақ де-
генде сақталған), әрі осы қалыптарында дербес
сөз дәрежесінен айры лған. М ұны ң кері қалпы
сары, үлы
сын есімдерінен, оны ң туынды түбір
етістік болғандағысынан аны қ байқалады.
Сары-
ла
мен
сарығ-ай
(
Усарғай
),
үлы -ла
мен
үл(ы) ғ -
ай
немесе
егіл-ен
(егіліп жылау, ел-ж і-ре) бо-
лы п қы сқарған туынды түбір етістік өлі түбір
кейпін киіп,
ел-ж і-ре
яғн и күрделі афф иксті
түрде ғана есім негізді туынды түбір етістіктер
қатарына енген. Жыл дегенмен тағдырлас. Соңғы
қолданылуларында:
жыл-ыс-та, жыл-жы
болып,
алды ңғы сы есім негізді, соңғы да ел тәрізді олі
түбірлер санатында танылады.
Кіші
(>кіш ік: ұлы ғ болсаң, кіш ік бол) сын
есімнің:
кіші-р
ж әне
кііиі-р-ей
болып, негізінде
бірдей м ағы налы ТТЕ -ке айналуында түбір мен
ж ұрнақтар да ілкі тұлғалары н аны қ танытса, о-
д -ы р-ай мен о -ж -ы р -ай , б е-з-ір -ей мен бе-д-ір
(салыст.:
бедер: бедер-лі, бедер-сіз)-еи, а-д-ыр
(адыр-лы жар)
мен
а-ж -ыр
(аж ы ры қ-ш өп - осы
түбірден), олардан өрбіген:
акыр-ай, ажыр-ай,
сондай-ақ,
бүк-ш-и
мен
бүг-ж-и, бүг-е-жек-тетл.
толып жатқан туынды түбір етістіктер қайсысы
қайсысына негіз немесе орбіген екенін анықтау-
ға қиы нды қ келтіретіндей өзгерістерге ұш ыра-
ған.
-ла, -ле
мен соңғы тілдік деректер, олардың
динамикасына қарап,
-ла,
-лежұрнағы н озгелер-
ден соң пайда болған құбылыстар қатарына қосу-
ға да болар еді.
Мұны онімділігі ж ағы нан
-ла, -ле
аффиксі-
нен соңғы
-а,
-етұ л ғал ы туынды түбір етістік-
терден де аны қ байқауға болады. Бұл ж ұрнақ-
тылар да кобінесе зат есім, сондай-ақ дыбыстау
одағайы, дыбыс еліктеу создерінен жасалған ту-
ынды түбір етістіктерге жатады. Зат есім не-
гізділердің копшілігі сабақты, одағай, еліктеуіш-
терден жасалғандар салт етістік болады.
1.
Мін, сын, өрт
т.б. осылар тәрізді біреудің
мінін айтып кемшілігін сы нға алу немесе ортке
дұшар ету жағдайымен байланысты етістіктер
-а,
-еаф ф иксі қосылып, синтетикалық амалмен са-
бақты етістіктерге айналады.
Сын-а, мін-е, өрт-е,
кан-а
(қаны н ішу тәрізді ауыспалы мағы нада),
кау(ы)з-а, ас-а,
сондай-ақ
түз-е, ки(ы)н-а, жас(ы)к-
а
тәрізді сы н есім н егізд іл ер д е суб ъектін ің
объектіні аталмыш мағыналы қимыл іс-әрекетіне
дұшар ететін етістіктер тобын құрайды.
2. М ұны ң керісінш е:
пиязды от-а,
яғн и пи-
язды оттан (арам шоптерден) арылту мағынасын-
да айтылатын туынды түбір етістіктер де бар.
Бала
тіс-е-п жүр
(тісі түсіп жүр - сүтпен шыққан тістің
орны на тұрақты тістің ш ығуы) деген салт етіс-
тікте де бардың ж оқ болу процесі беріледі. Кес-
кен жерден қан ш ығу, коп ш ықса, қансыз-дану-
ға, қа н -сы р а-у ға ә к е л е т ін
қан-а,
сондай-а
ксу-а л
туынды түбір етістіктері де осы топқа жатады.
3. Ж оқты бар ету, мысалы, ж ақсы лы қ жас-а,
жаман-дық, рақым жас-а, туған балаға, затқа, ат
беру, айдар тағу. Мыс.:
ат-а, тең-е
тәрізділер де
- сабақты етістіктер. Ж иы н жию, ойын ойнау,
сон д ай -ақ бар нәрселерден бүтін ш ығару т.б.
мәніндегі:
жи(ы)н-а, ой(ы)н-а, қүр-а, сүр-а
(езбек
тілінде сур-у дейді:
мендан сур-ди -
сұрады) т.т. -
өз алдына жеке топтағы сабақты етістіктер.
4.
Бер
етістігімен бүтін жасайтын:
дем, жүмыс
(дем бер, жұмыс бер) т.б.
дем-е, жүм(ы)-са,
сон-
д ай -ақ (несиесін, қары зы н беру)
өт-е
тәрізділер
де - сабақты туынды түбір етістіктер.
5. Бос болу, жас
(неше
ж дс-тддегенде), ғұмыр
сүру, түн откізу ыңғайында айтылатын
бос-а, жас-
а, түн-е
мен
күн-елт
(олмей, күндерді откізіп,
ғұмырын жалғастыру д.м.) т.т. салт етістіктер бар.
6 .
Жөн-е, үз-а, жан-а, жол-а, тақ-а, ор(ы)н-а
т.б. оздеріне негіз болған есімдер бағытымен қоз-
ғалу: алыстау не жақындау немесе тұрақтау етіс-
тіктерін құрайды.
Біз-дең үзады, бізге тақап келді,
одан да жақын келу - ж ол-а-улс
гендерде: 3 етістік
субъектілері бірінде әрі қарай, екінш ісінде бері
қарай бет алады, үшіншісі - тікелей келу -
жаз-а,
жол-ық,
ж ол-дя-сдеген дердегіж дя-я-дағы
жан:
үйдің жанына кел
дегендегі
ж ан
созі.
7. Дауыс, дыбыс ш ы ғару т.б. құлақпен есі-
тетін сан алуан создер.
Сылдыр-а, шүлдір-е, был-
дыр-а, сарқыр-а, арқыр-а, дабыр-ла, күркір-е, дүркір-
е, шылдыр-а, қорқыр-а, бырқыр-а
т.т. салт етістіктер
тобын құрайды.
8. Тұлғалары тап осылар тәрізді:
солбыр-а,
салбыр-а, балбыр-а, болбыр-а, қолбыр-а, үлбір-е, елбір-
е, жалбыр-а, желбір-е, қолдыр-а, күлдір-е, күлт '-іл-
де, мөлдір-е (мөл-т, мөл-т -іл-де)
т.т. салт етістік-
тер сол оздеріне негіз болған создер сипатына
оту әрекеттерін нақтылай танытады.
М ұндағы түбірлер - туынды түбір зат есім-
дер. Олардың туа түрлері:
салп, балп, күлт, қолп,
мөлт , елп -
бейнелеуіш создер.
|


title: ЕТІСТІКТЕР СӨЗЖАСАМЫ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л...

text:
ЕТІСТІКТЕР СӨЗЖАСАМЫ
385
Олар:
салп-салп, болп-болп, м өлт -м өлт
т.б.
қосарлана қолданылып, мысалы:
м өлт -м өлт
жас шығып, болп-болп желіп
өзге негізгі етістіктің
сол хабарлау сәтіндегі сипатын білдірсе,
а)
салбыр-а:
ж оғары дан төменге; б)
елбіре,
керісінше, яғни тікірейе көріну;
ъ)желбір-еже,я
немесе жүру, атта шабу т.б. әсерімен ирелең го-
ризонтальді қалып; г)
қолбыр-а, күлдір-едеген-
дерде тері не киім бөрте, том пия бедерлену т.б.
әрекеттері айтылады; д)
үлбір-е
мен
мөлдір-е
бет-
бейне, коз, нәзіктену, козж әуін алу сияқты ерек-
ше сипатқа ие болу етістіктерін - бәрі де көзге
корінудегі түрлі сапалы әрекеттері болып табы-
лады.
Жоғарыда баяндалған туыңды түбір салт етіс-
тіктердің көбінде:
сылдыр-а
мен
сылдыр-ла, был-
дыр-а
мен
былдыр-ла
т.б.
-ла, -ле
және
-а, -е
аффиксті тұлғаларында мағыналас болып келеді.
Сөйтіп, түсуге бейім
л
дыбысы со ң ғы
-а, -е
жұрнақтары
-ла, -ле
жұрнақтарынан қысқарып,
ықш амдалған деуге мүмкіндік береді.
Түн-е -
түнді белгілі жерде өткізу деген мән
беруі ж ағы н ан жазды
ж ай-ла-у,
қы сты
қыс-та
дегендерден ешбір айырмасы жоқ. Сонда бұлар
да
-ла, -ле
мен
-е
(түн-е)-нің тегін жақындасты-
рады.
Қауыз-да
мен
қау(ы)з-а > кеуз-е
дегендер
де - осы тәрізді.
Тіс-те, қор(ы)-ғ-а, бүк-те
т.т. етістіктер өзбек
тілінде:
тиш-ліп, куруғ-ла, бүк-ла
делінеді. Бәрі
де бір ғана -.ляжұрнақты. Қ азақ тілінде:
қор(ы)-
ғ -д м е н қатар
қор(ы )-ғ-а-ла, қу-да-ла, тіс-те-ле
сияқты күрделі құрамды, яғни
-ла, -да
аффикстері
қайталана қосылып та айтылатындар бар.
Қор(ы)-
ғ -а сөзі
әуелде
қөры ғ-ла
болғаны даусыз. Олай
болса,
ко рғ-а
тағы
-а, -ла
екені - көрінеу көзге
аян.
-а;~ еж ұ р н ақты л ар д ы ң сабақты да, салт та
болы п, -
л а , - л е
ж ұрнақтылары тәрізді келуі бұл
байымдаудың дұрыстығын дэлелдей түседі.
-ла, -ле
ж ұрнағы
-а, -е
ғана емес,
-лы, -лі
аф ф иксім ен қатар-/?а, -/>еетістік ж ұрнақтары н
да төркіндестіреді.
Күрк-ір-е
мен
күрк-іл-де; бүрқ-
ыр-а
мен
бүрқ-ыл-да
т.б. ғана емес,
т ы мау-ла
мен
тымау-ра, мияу-ла, аң-латэрізцес
толып жат-
қан дәлелдер бар.
Өзге жұрнақтар нақты лай қайсы сы н болса
да сөз еткенде, бірімен бірінің генетикалық бай-
л ан ы сты л ы ғы туы ндап оты рады . С оларды ң
ішінен жұрнақтары ортақ (тұлғалас) болудан ба-
рып, әр сөз табы негіз болғанмен мағыналасты-
ғы да ұқсас туынды түбір етістіктер жасалған
жағдайды танытатын топтар бар. Олар:
а)
-сы, -сі
ж ұрнақтылар зат есімнен:
батыр-
сы, кісі-м -сі;
сын есім негізді
үлкен-сі, м үләйім -
сі,
есімш е тұлғалардан
күлген-сі, есті-ме-ген-сі;
өлі түбірлерден
бық-сы, сың-сы, өк-сі, ыңғыр-сыт.б.
б)
-сы, -сі
мен өздік етістің
-н
арқылы күрде-
ленген зат есімнен:
жат-сын, жүрек-сін, жер-сін,
сын есімнен:
мықты-сын, күиіті-сін, есімдік: өзім-
сін, өзге-сін, етістік: сүй-сін, түй-сін
бұлардан өзге
де:
аз-сын, көп-сін, қым-сын
Достарыңызбен бөлісу: |


title: с и я к т ы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
с и я к т ы
түбірлері бар.
-сы, -сі
жалаң жұрнақтыларда “сияқты болу” ,
“си я қ тан у ” тәрізді мән туып, етістікке айналса,
-сын, -сін
тэрізділер “өзін солай санау, сезіну”
деген тұрғы да қолданылады.
Жібі
етістігімен түбірлес
жіп-сі, қөп-сы
(
қөп-
+ы>қөбы, қөпар
т.т.),
күп-сі
күп болып ісудеген-
дерде де “аздап”, “сәл-сәл” мағыналық ауысу бар
екені байқалады.
Су-сы
да сол тәрізді. “ Отірікті
судай соқ” , “ағы з” дегендерден гері, аз-аздап қана
жылж ығаны (орамал сусы-п жерге түсті) айтыла-
ды.
Есімдік негізді
мен-сін
және
м ен-м ен-сі
де-
гендер бар. А лдыңғысы “біреуді озіне санау, са-
насу” тұрғы сында айтылса, соңғы қос сөз тұлға-
дағы
-сі
-
дандай-сы
дегенмен бірдей. “ Мен!
Мен! - деп көкірек қағу” деген ұғымнан туған бұл
соңғы етістікте аналитикалық пен синтетикалы қ
созжасам тұтастығы сақталған.
Ат баж ақ-т а, се-
лқос-т а-н, тра-та-та-лат.Ъ.
в) Бір топ ж ұрнақты ларда да негіз, ұйытқы
болып тұрған сөздердің м ағы налы қ сапаларына
ауысу, бойы на сіңіру т.б. осы тәрізденіп туынды
түбір етістіктерге айналады. Олардың ішінде:
-ы,
-і
жалаң,
-п (-ып, -іп), -ай, -ей,
сондай-ақ
-ал, -ел,
-ар, -ер, -жи, -си, шит.т.
аш ықбуынды келгендер-
інен қысаң (ы, і) дауыстылар аздап болса да өзге-
шеленетін мэнді етістіктер жасалады. Мыс.:
бай-
ы - бай бол, кең-і, кем-і,
сондай-ақ
сым-пи, сүс-ти,
и-ми, бүк-ш и
деген тәрізді
қушия, сымпия түсу
етістіктерін
аңқ-ай, жалп-ай, қақ-ай, далия, алш-
ай, алш -ақ-т а, талт-ақ-тат.т.
дами түскен әре-
кеттерінен айырмалары анық көрінеді.
г) Жұрнақтар құрамының қатаң я ұяң дыбыс-
ты болуымен ғана бір-бірінен ерекшеленетін егі-
стіктер де бар. Мысалы:
бүк-иш
мен
бүг-жи, ақыр-
ай
мен
ажыр-ай, көпір-ші, ойнақ-шы мең к ү м -іл-
жі, уы-ыл-жы, тар-пы, ж ел-пім ен іл-бі, сел-бе-с,
бол-бы-ра, бол-жы-ра, қож-ыра, ел-жі-ре, мыл-жа-
л а
т.б. да салыстырып,
-г, -ж, -б
тәрізді ұяң дау-
ыссызданғандарда бүлардан басы ңқы лы қ аны қ
байқалады.
Интервокалды жағдайдан қатаң дыбыс ұяң-
далып кетеді - дегі тұжырымдалып жүрген тео-
|


title: СӨЗЖАСАМ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
386
СӨЗЖАСАМ
рия да бар. Олай дегенде,
тікен-де, шікірең-де,
ежірең-де
тәрізділерді
бүгеж ек-те, бүк-ш и
мен
бүг-жи, бүге-л-ек-те, тұн-жыра, түн-шықтл.
ды-
бысты қ айы рм аны ң түпкі себебі дауысты, дау-
ыссыздармен көрш і болудан гөрі болып ж атқан
сан қилы процестерді таны таты н етістіктер се-
м ан ти касы н ан өрбігенін байқау қи ы н емес.
Түбірлер:
тыр-жи
м ен
тыр-си, кон-жи
мен
қоң-
кай, коң-ки, т ом-пи
мен
том-пай, ак-си
мен
ак-
ши,
дыбыстас
тыр-на
мен
тыр-кы-ра, тра-та-
тала
т.б. сем алы қ мәнді ф онем алар сыры да
шығатын дыбыстар сипатынан туады. Жылау мен
күлу, сөйлеу мағынасымен байланысты сан түрлі
етістіктер:
аңы-ра, еңі-ре, еңк-іл-де, сұңк-ыл-да,
сондай-а
к.маңы-ра, мөңі-ре, жырк-ыл-да, тырк-
ыл-да, тарк-ыл-да, қарқ-ыл-да, шаңк-ыл-да, шіңк-
іл-де
болып, дыбысты қ дәлділікпен айна қатесіз
беріледі. Қ азақ тілі туынды түбір етістіктерінің
өзге тілге сөзбе-сөз аударуға келмейтін бұлар
тәрізді өзіндік бай мұрасын одан әрі жалғастыра
беруге болады.
д) А ш ық немесе қы саң дауысты болудың өзі
ұқсас, біртекті қи м ы л д ы ң көрер көз, есітер
құлаққа сәл де болса айырмасы барын таны та-
тын ж оғарғы мысалдар
су-сы
мен
су-са
етістік-
терін, яғн и
-сы
ж әне
-са, -се
жұрнақтыларды ша-
тастыруға келмейді. Суға зар болуға (шөл-де-у)
қатысты;
аң-са, көк-се, ем-се, жем-се{Еділдікөріп,
емсеген, Жайыкты көріп, жемсеген)
тәрізділермен
қатар
,тең-се, ақ-са (ак-ау
дегенмен түбірлес),
-н
ж ұрнағы м ен күрделенген
-сан,
-сс«ж ұрн ақты -
лар
(бел-сен, бу-сан, кұр-сан) -
өз алдына.
е) Есім негізді туынды түбір етістіктердің
ендігі бір тобы
-р, -й
жалаң,
-ар, -ер, -ай, -ей
аш ық
буынды ж ұрнақтылар болып келеді. Мыс.:
қара-
й
мен
ағ-ар, ұз-ай
мен
ұз-ар, көне-р, көг-ер,
сон-
д ай -ақ көне түбірлерімен
сар(ы)ғ-ай
түріндегі сын есім негізділер жатады.
Түн-ер, без-
ер, кас-ар, кайғы-р, жұт-ай, ес-ей
т.т. затесімнен
туғандар да сол сапаға өту, ие болу, сондай болу
деген салт етістіктер арқылы беріледі.
А ла -р м ен
ала-й, ұз-ар
мен
ұз-ай
дегендердің синоним бо-
луы, сондай-ақ
а ғ-а р
мен
кара-й
тағы
-ар, -й
ж ұрнақтары ны ң тепе-тең м ағы налы лы ғы
кіші-
р-ей
дегенде үстемелене қосылып, сол мағыналы
әрекет одан әрі қарай ж алғаса түсуін нақты лай
көрсетеді. Қазақ тіліндегі
кара-й
мен түрік тілінің
кара-р
альтернативтері де
-р
мен
-й
сонар дыбыс-
тыларды генетикалық жақтан жақындастырады.
ж)
Кіші, кіші-р, кіші-р-ей
дегендегі түбір сын
есім одан өрбіген екі туынды түбір етістіктер
бүк-
ір-ей, тік-ір-ей, бак-ыр-ай, баж-ыр-ай, адыр-ай, аж-
ыр-ай, ед-ір-ей, еж-ір-ей
т.т. туынды түбірлерге
м ағына жағынан да, тұлғалануы жағынан да нақ-
ты дәлел бола алады. Бір қараған да,
кіші-ір
мен
кіш і-р-ей -
екеуі де субъектінің сол сапаға түсу,
ауысу процесін білдіретін салт етістіктер болады.
Бірақ олардың процессуалдық мезеті бірдей емес.
Б ір-ақ, бір мезеттегі әрекет
кіші-р
деп айтылса,
бұл етістікке
-ей
болып, екінш і рет қайталана
етістік жасау жұрнағының үстемеленуі кішіру әре-
кетінің одан әрі жалғаса беретінін білдіреді. Нақты-
лай, көрнекілесе, шартты түрде былай болар еді.
М ы сы қты ң көз қараш ы ғы неғұрлым ж ары ққа я
көзін үлкейтіп, аш а берсе, қараш ы қ соғұрлы м ,
ж іңіш керіп, я ғ н и кіш ірейе береді. Бұл қасиет -
адамның көз қарашығына датән. Сондай-ақ алыс-
тай берген нәрсе де (адам, ат, машина...) кішірейе
береді.
-ай, -ей,
сондай-ақ
-ырай, -ірей
болып күрделі
аффиксті түрде танылатын:
баж-ырай, од-ырай, аж-
ырай, еж-ірей
т.б. мен бірге:
бак
(бақ-сам , бағ-
дар...),
тік
(тік қарау, тік-ей -т) тәрізділерді
бак-
ыр, тік-ір
деп,
кііиі-р
мен салы сты руға келмесе
де, өзгелерін, мыс.:
од-ыр
(од-ыр-аң-да),
ед-ір
(ед-
ір-ең-де),
ак-ыр
(ақ-ы р-аң -да),
ок
(оқ-тал, оқ-
ыр-аң-да) тәрізділерді салыстырып, олардың
-ай,
-ей
аффиксті туынды түбір етістік түрлерін ж оға-
ры да талдаған
кіші-р-ей
етістігімен процессуал-
ды ғы бірдей деп түюге әбден болады. Судың жан-
ж аққа ж алп-ай-а жайылып кетуі бәлкім, одан әрі
де жайылып, жалпия беруі
-ай, -ей, -й
жұрнақты-
ларда - нақты лық.
Үң-ір-ей, түң-ір-ей
т.б. да етістіктің осылар
тәрізді жасалу жолдарын өткен. Сонда бұл амал-
ды ң өзі тілдің арғы тарихымен байланысады.
Үң-
ір - үң-гі-р, ұң-ғы
мен
шүң-ір, шұң-ғы, шұнкыр
де-
гендермен түбірлестер.
Баж-ырай, аж-ырай, ож-
ырай, күд-ірей, күж-ірей
тәрізділер де сөз семала-
ры ны ң ф онемалық та, морфонема, морфемалық
та эволюциясын басынан өткізген көне көрсеткіш-
тер нәтижелеріне жатады.
3)
А ф ф икс соңы
й
сонор ды бы сы на біткен
бұлар тәрізді тарихи процесс
-р
сонор дыбысты-
л арға да тән.
Б ұған : 1) аш ы қ дауы сты :
-кар, -кер, -ғар,
-гер;
2) қы саң дауысты:
-кыр, -кір, -ғыр
ж ұрнақ-
тылар да дәлел.
Алдыңғылар тобына жататын:
бас-кар, ес-кер,
оң-ғар, су-ғар, өң-гер
(ұйымды бас-қар, айтқаңды
ес-кер, қойды атқа өңгер) т.т. сабақты етістіктер-
ге айналады. Бұлар да процесуальды бір мезеттен
гөрі тиянақтылық, бітімді іс-әрекеттер тобын то-
|


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=499#6.1.1.2._Етістік_жүрнақтарымен_дербестенген_есім_негізді_туынды_түбір_етістіктер

text:
ЕТІСТІКТЕР СӨЗЖАСАМЫ
387
лықтырады. Созылыңқы қимылға
су-ғар - су-ар,
тең-гер, оң-ғарчэрһт лър
жатады.
Мақтаны, ас-
тықты суар,
сондай-ақ
бетін оң-ғар, ниетін оң-
ғар-ды, есепті
те//-ге/?дегендерде “бір түп мақ-
та ” емес, м ы ңдаған, жүз гектар жердегі мақта,
бидай, қауы н-қарбы зды суару мәні беріледі.
“ Е с к е р -т -к іш ” -ке негіз
ес-кер, бас-кар м ен
ор-шы, кыр-іиы, ыр-шы
дегендер салт, сабақты болу
өзгешелігімен ғана емес, алдыңғылары түрліше
созылыңқы, соңғылары қалт мезеттілік, бір сәттік
әрекетті білдіруімен де ажыратылады.
6.1.1.2.
Етістік жүрнақтарымен дербестенген
есім негізді туынды түбір етістіктер
Туынды түбір етістіктерге негіз болған есім-
дердің бүл түрлерін өлі түбір деуге келу-келмеу-
леріне қарай екі топқа бөлуге болады.
1)
Аз-ыркан, жат-ырқа мен аш-ырқан, тұш-
ырқан
дегендерде
аз, жат
сөздері дербес те,
аш,
түш -
дегендерде ондай дербестік жоқ. С о ң ғы -
лар:
ащы - ашты, тұщы
түрлерінде толы ққанды
есімдер болып қодданылады.
Ж алт етті -
ж алт-ы л-да-ды ,
бұлт етті -
бұлт-ы л-да-ды бірі тез, бір-ақ сәттілік,
-ыл-да
ж ұрнағы м ен созы лы ңқы , дүркінділік әрекетті
білдіретіндер
ж алт -ар, бұлт-ар
туынды түбір
етістіктер түрінде мағы налары да, процесуалды
мезеті де өзгеш е етістіктерге айналады. Есім
негізді туынды түбір етістіктердің бұл тобында:
аз-ырқан, жат-ырқа, аш-ырқан, тұш-ырқан, тойт-
ар, ж алт-ар, ұлт а-р
(ұлта-н - ұлтан-да),
тап-
жыл, теб-ірен, тақ-а, кеуз-е
( кеуз< қауыз; кеуз-
е< қауыз-да) т.б. осылар тәрізді есім мен етістік
жұрнақтары тұтаса, орф оэпиялы қ та (яғн и ф о-
немалықта) жағынан ұқсастанып, жаңадай мән-
мағыналы іс-әрекеттер атауларын жасаған. Олар-
ды түбі мен ж ұрнағы деп бөліп-ж армай, қазіргі
тіл деңгейінен бір морфема есепті тануға да бо-
лар еді, бірақ:
қым-сын, қым-ты, -қым-қыр; быр-
жи, быр-ти, быр-ыс; бал-быра, бал-пи, бал-қы; сар-
ық, сар-сыл; тыр-ыс, тыр-жый, тыр-тый; тай-қы,
тай-сал
т.б. парадигмалық сөзжасам құбы лы с-
тарымен салыстыра тану талдап корудің тарихи
қалыптасуын тануға бой ұрғызады.
2) Ең өнімді деп есептелетін
-ла, -ле, -да, -де
аффикстілер тобы на енгізуге болатын:
боз-да
(інген бозда-ды, ботадай б о з-д а -п ),
сыз-да{сыз-
да-у-ы қ, тісі сы з-да-п) деген етістіктер есім не-
гізділерге ж атқаны м ен,
боз -
(боп-боз, боз інген
т.б. емес),
сыз -
(қағазға сыз, сыз жер т.б. емес)
деген дербес соз ж оғы бұларды да түбір мен
жұрнақ қосындысынан тұратын туынды түбір ет-
істіктер деп тануға итермелейді. Ж оғарыда түбірі
мен ж ұрнағы н ажыратып тануға тілдік дәлел
есепті келтірген:
том -
(том-сар, том -пи, том-
пай, том-пақ-тан),
қым -
(қым-та, қым-сын, қым-
қыр, қы м-ты - қам -ты ),
жалп -
(ж алп-и, жалп-
ай, ж алп-ақ),
сар -
(сар-ы қ > сарқы -п іш, сар-
сыл, сар-ы л),
ок -
(өк-ір, өк-сі),
теп -
(теп-ш і-п
тігу, терлеп-теп-ш і-ді),
қақ -
(қақ-ы р, қақ-са,
қақ-ыл-да) сияқты туынды түбір етістіктер өздерін
тарихи-этимологиялық тұрғыдан тану қажеттігін
туғызады.
Бірде етіс категориясының тұлғалары деп та-
нылып, сөздікте реестр етіп берілгенмен (
ал-дыр,
ал-ғыз, оқы-т-тыр, кел-тір, жет-кіз, қолтық-та-с
)
мән-мағыналары түсіндірілмей, “анау етіс” , “мы-
нау етіс” деген тэріздендіріп өте шығатындармен
қатар,
кел-ін
(келін келді, кел-ін-шек),/ш-//?-т-л:/,
ара-ла-с
(“ағашты ара-да” дегеннен емес, көжені
аралас-тыр, көпке кіріп, араласып кетті деген-
дерде), сондай-ақ
із-де-с-тір, жыр-т, сұра-с-тыр
т.б. реестр сөз ғана емес, әрқайсы сы дербес лек-
сема есепті түсіндіріліп, көркем тіл дерекгі, сойлем-
дермен толықтырылып отырады.
3)
Ж ұрнақ деп емес, ж ұрнақш а яғн и соз ту-
дырушы емес, тұлға жасаушы (формообразование)
деп танылатын қолданылуында туынды түбір етіс-
тіктер санатынан тануға да келетіндер ж оқ емес.
М ыс.:
қайт-па
(бетінен қайтпа-у, қайт-па-с қай-
сар),
оң-ба
(оң-ба-ған, оң-ба-с, оңып тұрған түрі
ж оқ),
тап-ж ыл-ма
(тапжыл-ма-с-тың өзі, тапжы-
лып көрген емес) т.т.
Көр-гіз
дегенді өзгелік етіс
деумен ғана шектелігі
кор-сет
(күн көрсетпей, жаңа
кино корсет-іл-у-де) етістігін дербес реестр соз (ет.)
етіп, толығымен берілетін де жағдай бар.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Жалпы сипаттамасы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ДЫБЫСІАГЫ
37
Жуан еріндік түрі: ҚОС, ҚҰТ т.б.
(18-3-
сурет)
Жясалымы:
тіл арты мен тілш ік жымдаса
тоғысады (4-2), жасалу орнына қарай тілшік; тіл
ауыз қуы сы нда кейін шегініп жатады (8), тілдің
ж а ты с ы н а қ а р а й к е й ін д і; дауы с ж ел б езегі
тербелмейді (5-4), желбезек қаты сы на қарай
тербеліссіз (қатаң); ерін дөңгеленіп (сүйірленіп)
барып (1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай
еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
тіл арты м ен т іл ш ік н ы қ
т о ғ ы с а д ы , т о ғ ы с ы м к ү ш ін е қ а р а й н ы қ
тоғы сы ңқы ; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
қуысты дыбыс болып табылады.
Естілімі:
тіл арты мен тілш іктің тоғы сы м ы
күшті леппен аяқталады, тоғысым бітіміне қарай
күшті лепті; дауыссыз шуыл дыбысталады, үн
қатысына қарай қатаң; әуез қатысына қарай жуан
және ерін әуезді дыбыс болып табылады.
Қ° жуан еріндік түрінің айырым белгілері
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=49#Естілім_белгілері:_күшті_лепті,_қатаң_(шуыл),_жіңіш_ке,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=49#Жасалым_белгілері:тіл_ортасы,_тоғысыңқы,_ілгерінді,_тербеліссіз_(қатаң),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


title: АЛҒЫ СӨЗ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
АЛҒЫ СӨЗ 5
гических ф а н и ц современного русского литера-
турного язы ка - от П уш кина до наш их дней.
Такое поним ание принято в “Русской грамма-
тике”.
“Қ азақ ф амматикасы” да - қазіргі қазақ әде-
би тілінің ф ам м ати касы . Біздің ой ы м ы зш а,
м үндағы
қазір сөзін де дәл осы мәнде, осы маз-
мүнда қабылдау керек. Өйткені орыс тіліндегі
сияқты қазіргі қ а за қ тіліндегі ф ам м а т и к а л ы қ
қүры лы сты ң барлы қ негізгі категориялары ны ң
Солай эволю циялы қ сипатта оте баяу озгеруі,
әдеби тілдің ең тәуір деген нүсқалары классика-
л ы қ, кең магынада алғанда ж алпы коркем әде-
биетге сақталды, ол үрпақтан-үрпаққа сол көркем
әдебиет арқы лы жетіп отырды - осы айты лған-
дардың бәрі айналып келгенде қазіргі қазақ әдеби
тілінің хронологиялы қ ш екарасы н неғүрлы м
кеңірек түрде, Абайдан бүгінге дейінгі аралықта
түсінуге негіз бола алады.
“Қ азақ ф ам матикасы нда” келтірілетін түрлі
и л л ю с тр а ц и ял ы қ м ате р и ал д а р м үм кін бол-
ғанша Абайдан бүгінгі күнге дейінгі аралықтағы
қ а зір гі ж ә н е к л а с с и к а л ы қ к ө р к е м әд еб и ет
үлгілерінен, қоғам ды қ-саяси публицистикалық
ш ы ғ а р м а л а р д а н ,
қ о ғ а м
ж ә н е
с а я с и
қайраткерлердің сөздері м ен м ақалалары нан,
ғылыми ж әне ғылыми көпш ілік әдебиеттерден,
эпистолярлық жанр шығармаларынан, газет-жур-
налдардан, күнделікті сойлеу тілі материалдары-
нан, лингвистикалы қ зерттеу еңбектерден, әр
түрлі сөздіктерден т.б. әдебиет нүсқалары н ан
алынды.
“Қ азақ ф ам м атикасы ” - сипаттамалы ж әне
нормативті фамматика.
А кадемиялы қ ф ам м атикаларды дайындау
тәжірибесінде сипатгамалы фамматика деп әдетге
жай, тіркемелік бағыттағы сырт сипаттаманы
емес, ғылыми сипаттаманы айтады. Ж әне олар-
дағы бүл ғы лы ми сипаттам а м індетті түрде
нормативті саралаумен үнемі сабақтасы п жата-
ды. Бүл дәстүр м үмкін болғанш а “Қ а за қ ф а м -
матикасы нда” да сақталды: қ а за қ әдеби тілінің
грамматикалық қүры лы сы ны ң сипаттамасы да
солай ғылыми негізге қүрылды (яғни онда түрлі
теориялы қ мәселелерді шешу, тіл ф актілерінің
ғылыми жүйеленімі сияқты міндеттер козделді
жоне фамматиканың жалпы нормативтік бағытта
жазылу жағы да ескерілді).
“Қазақ фамматикасында” қазақ әдеби тілінің
ф ам м ати калы қ қүры лы сы ны ң - ф онетикасы -
ның, созж асам ы ны ң, морф ологиясы ны ң ж әне
синтаксисінің қазіргі қалпы сипатталады.
Тіл ж үйесінде басы арты қ, олпы түрған,
оның ішкі даму заңынан тыс жатқан ештеңе жоқ.
О ндағының бәрі ш етінен және қолмен қойған-
дай ап -ан ы қ, корінеу де емес. Ең бастысы: тіл
озінің ф ам м ати кал ы қ деңгейлерінде вертикаль
да, горизонталь да түрғы дан - қай ж ағынан да
біртүтас, бүтін жаралым. Сонды қтан табиғаты-
нан біртүтас оны бүлай қазіргі қалпы деп бөле-
жара қарауды ң белгілі дәрежеде тіпті шартты
екендігі жеке ф ам м а т и к а л ы қ категорияларды,
тілдің түтас сөзжасам деңгейін, оны ң негізін
қүрайтын түбірлер мен жүрнақтар қүрам ы н са-
ралап, салалауда үнемі есте болуға тиіс.
Бүл жерде бірақ екі нәрсеге көңіл аударғы-
мыз келеді. Бірінші: сөзжасам өз алдына дербес
тіл деңгейі ретінде тіл білімінде жалпы кейінгі
жылдары ғана, дәлірек айтқанда XX ғасырдың
екінші ж арты сы нан былай қарастыры ла баста-
ды. Тіл қүры лы м ы н ы ң бүлай жеке бір тармағы
б о л ар л ы қ та й с ө зж а с а м н ы ң ө зін д ік қ а н д а й
ер екш ел іктері бар деген м әселеге келгенде
ғылымда қазір мынадай дәлел жиі айтылады.
Оның, яғни бүл айтылып жүрген дәлел-тіректің
қы сқаш а түйіні, мысалы мынаған саяды. Әдетте
сөздердің арасындағы қатынас лексикада-семан-
тикаға, морфологияда - формаға (түрпатқа) келіп
тірелсе, сөзжасамда осыны ң екеуіне де, яғни се-
мантикаға да, формаға да, екі ж ақтан бірдей
келіп тіреледі. М әселенің оте принципті м әні,
шешуші м аңы зы бөлғанды қтан д әй ек сезді сөл
қазқалпы, төлы қ күйінде келтіргенді жөн кордік.
“Сөздер лексикада - ең алдымен өзара семанти-
калы қ қаты наста болады. Егер бүлар ана тілінің
өз сездері бөлса, оларды ң кезге көріну қалпы
(“ф и зи к ал ы қ ф өрм асы ”) әдетте сөйлеуш інің
көңілін озіне аудара бермейді. Сөздер морфоло-
гияда ең алды мен озара ф орм алы қ қаты наста
болады. Мүндайда фамматикалы қ категориялар-
дың семантикасын адамдар әдетте сезе бермейді
ж әне бақы лап та отырмайды. Сөздер - сөзжа-
самда формалық-семантикалық қатьшаста бола-
ды. М үндайда типтік, созжасамдық мағына ар-
найы лингвистикалы қ метөдикасыз белгісіз бо-
лып қалғанымен, ф орманы ң (түлға-түрпаттың)
өзгерісі де, сөздің дара өз мағынасы да оңай бай-
қалады. С оны м ен, созжасам лексикаға немесе
м орфологияға кірмейді, олармен қатар түрады
деуге әбден негіз бар. Лексика, морфология және
созжасам тіл қүры лы м ы ны ң үш аспектісі және
о н ы ң с о за р а л ы қ қ а т ы н а ст ар д ы ң үш типті


title: Етістік негізді туынды түбір етістіктер

text:
388
СӨЗЖАСАМ
2. Негізгі түбір;
3. Туынды түбір.
Етістіктүбір(лер)іне байланысты осы 3 түрлі
түбір етістіктің со ң ғы екеуі, дәлірек айтқанда:
негізгі түбір ж әне туынды түбір етістіктер де-
гендері дағды лы дәстүрмен айтылып, қолданы-
лып келді.
Т ұңғы ш коллективті еңбек 1989 ж. ж ария-
л ан ған “ Қазіргі қа за қ тілінің сөзжасам жүйесі-
н е” зат есім сөзж асам ы ны ң авторалары Е.Ж ан-
пейісов пен С .Н ұ р х а н о в т ^
түбір> туатүп
деген
термин енгізіп, соз түбірлері, олардың түрлері
деген мәселеге әрі қарай да тиянақтай түсуге
мүмкіндік туды.
Бұл термин етістікке де тікелей қатысты.
Жоғарьща аталған авторлар
туатүбір
дегендегі
туа
созін негізгі дегенге альтернатив етіп қолданды.
Етістік түбірлерінен етістік негізді туынды
түбір етістіктердің синтетикалы қ созжасамы ар-
найы баяндалаты н б олғанды қтан, парапар деп
таны лы п, зат есімде туатүбір (туатүп) етістікте
негізгі түбір деп екі түрлі айтылуына ғылы ми
мән беру қаж ет болады.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Туатүп және негізгі түбір етістікті

text:
6.1.2.1. Туатүп және негізгі түбір етістікті
туынды түбір етістіктер
Түркі тілдері, оны ң ішінде, қазақ тілінің де
жүз жылдан астам зертгеліп, жариялануында:
кел,
кет, отыр, түр, білек, өкпе, аяқ
т.б. негізгі түбір,
я ғн и одан әрі м ағы налы кіші бөлшектеуге кел-
мейтін лексема, бүтін тұтас бір морфема делініп
қабылданып келді. Агглютинативті құрылымды
қазақ тілі үшін негізгі түбірдің одан әрі жұрнақ
(тар) қосылып, туынды түбірге айналуына әр мор-
фема ара жігінің танымалдығы да мұның дұрыс-
тығын дәлелдеді. Сондықтан:
өт-кіз, өт-кер, көл-
бе, көл-кі, көл-де-т, іл-ес, іл-ге-шек-те
т.т.
өт, көл,
іл
ең кіші м ағы налы тұтас бір бүтін, ал соңғы
жұрнақ(тар) ап-айқы н дара-дара танылады.
Етістік түбірлеріне арналған монографиялық
еңбектер, мектеп, арнайы, жоғары оқу орында-
рыны ң грамматика, оқу құрадцарында бөлш ек-
телмес бүтін деп келген, сондай-а
к.ж а-н
(отжан-
ды),
ж а-қ
(ш ам ж ақ),
уа-н, уа-т
(баланы уа-т,
шыны уа-т-ыл-ды, уа-қ-та-л-ды)
тәрізділерді туа
түбір мен негізгі түбір дегендерге эквивалент деп
қана қарамай, тереңірек тексере тану қажеттігін
туғызады.
Академик Ә .Т.Қайдаровты ң қазақ тіліндегі
бір буынды сөздерге ж асаған ғылыми теория-
лы қ талдаулары бұры ннан айтылып келе жат-
қан :
кө-з бен кө-р, сө-з бен сө-й
(сөз сөйле),
қү-й
(төбесінен
қүй
қазып),
қүйық-қүдық, адақ
(ада
болды деп те айтылады)-ау'д#,
м үгүз-м үйүз-мүйіз
т.б. санын, сапалық құрамдыларды шегін кеңейтіп,
ж үйелеп, түбірлер туралы ғы лы м саласы ны ң
іргесін жаңартты.
Туатүп, туатүбір делінуге тиіс көптеген бір
буынды сөздер:
ке-л
және
ке-т , а-л
ж әне
а-т,
сон дай -ақ:
то-п
пен
то-қ, кү-н, кү-й, к ү -л
т.т.
тарихи тұрғыдан түптеп келгенде, туынды түбірлер
болып шықты.
Қазақ тілінде
есікті жап, көрпе жап,
яғни
жап
деген негізгі түбір етістік бар. 1)
жап: жау-ып,
жаб-а-ды, жаб-ыл-ды,
яғн и
жап-ты, жа-б-а-ды,
ж а-у-ы п;
2)
жап: жа-п, жа-б, ж а-у
түрлерінде
айтылып қолданылуымен бірге,
көрпе жауып еді,
жам-ыл-дым
болып қолданылады. Соңғыдан (осы
ж а-м
дегеннен)
ж а-м-ыл-ғы, жа-м-ыл-ыш, жа-п
дегеннен
:жа-б-ың-қы, жа-б-ыс, жа-б-ыс-тыр
т.б.
туындай береді.
Қ азақ тілі үндестік заңы бойы нш а дауысты
ды бы стан басталатын қосы м ш аларды ң кейінді
ықпалының әсерімен (ақ+ы рақ>ағы рақ, көп+ей>
көбей, тап+а>таба-ды, тап+ып> тауып)
к, қ, п
қатаң
дауыссыздар ұяңданып кетеді. Олай болса
жа-п,
жа-б-ыл, жа-у-ып, ж а-м-ыл дегендерді жа-
туа-
түптен өрбігендер деп, ал
:ж а-п, ж а-у-, ж а-бде-
гендерді осы күнге дейінгі дәстүріміз бойынш а
“жап
"негізгі түбірдің сөз қолданы стағы орф оэ-
пия заңды лы қтары ны ң түбір мен қосымш алар
тұтасуындағы үндесу жүйесінің жемісі деп тану-
ға тура келеді.
Агглю тинативті құры лы мды қазақ тілінің
өзінде бұл ж оғары да келтірілген тілдік деректер
эзірге эквивалентгер деп танылатын
туатүп, туа-
түбір
деген бір терм иннің өзін тағы да теория-
л ы қ тарихи деңгейде тиянақтау қажет екенін
көрсетеді және олар мен негізгі түбір дегенге де
тереңдей қарап, қазіргі қазақ тілі, сондай-ақ
сөздіктердегі етістік-реестрлерге сүйеніп, толық
м ағы налы лексикалы қ еди н и ц аға негізгі түбір
атауын баламалаған дұрыс болып шығады.
Ж оғарыда қысқаш а болса да, деректер келті-
ріле баяндалған бір-ақ буынды болуларына қара-
май, күні бүгінге дейін лексика-семантика, мор-
фологиялық талдау-таным бойынша бір бүтін еди-
ницалар делінетіндер тарихи тұрғы да туынды
түбірге жатқызылуы бұл соңғы сөзжасам терми-
ніне де тереңдей үңілу қажеттігін көрсетеді.
С оң ғы
л
сонор дыбысты дл,
бол, кел
етістік-
тері осы дыбыстық құры лы мы н толы қ сақтап:
ал-ып кел, ал-ып бар, ал-ып бер;
сондай-ақ:
барып
|


title: Е1 ІС І ІК І ЕҒ СОЗЖ АСАМ Ы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с...

text:
Е1 ІС І ІК І ЕҒ СОЗЖ АСАМ Ы
389
ал
(апдымен үйіңе барып ал),
келетін бол, тез
кел, ала кел
т.т. қолданылады. Бұл тіркестердің
мүлде танымастай болып бірақ сол ілкі мағы на-
лары н сақтай:
әкел, эпер, апар
түрлерінде айты-
лы п, қолданылатыны белгілі. сЭ/селсөзінің
әке-
п, эпкел
түрі де бар;
олай+ет, бұлай+ет, солай+
ет
т.т:
өйт, бүйт, сөйт ~сүйт
болып аса ықшам-
далған да жасалымдары, дыбыстық болмыстары
әр түрлілігіне қарамай, м ағы наластар саны н
көбейтеді. Бұлар Ф .Ганиевтің таны м ы нш а, сөз
жасамның фонетикалық амалы (яғни флективті
құры лы м) делінуге тиіс пе? Бұл сияқты сөзжа-
сам немесе етістік түбірі, оның түрлеріне түпте-
луде бұларды ғы лы ми объективті тану мәселе-
лері бар.
Оя-н, оя-т,
0
я-.у дегенде, ең кіші бөлш ек-
м орф ем а
оя-
деп таны п, туатүп терм иніне сы й-
ғызу қажет пе? Қазіргі өзбектілінде:
оеғ, ойғо-т,
ойғо-н
түрінде қолданылады.
Оеғ
дегені - қазақ
тілінде
-оян-у. ғ
мен
у
ды бы стары ны ң туысты-
ғы мен альтернатив екені:
та-у
мен
тоғ
сондай-
а қ
к
м е н г
(кел гел гәл
);
т ау
мен
дағ
(Д ағыстан)
т.т. туыс тілдер деректерімен дәлелденеді.
Солай болғанның өзінде қазақ тілінде:
оя+н-
т -у
болып қимыл атауының
-у
ж ұрн ағы н ы ң
етістің -« ж ән е
-т
қосымшаларымен парадигма-
тикалық жүйеде орын алмастырып айтылуы өзбек
тіліндегі
ой-ғ(а) -т
пен
о й -ғ
(а
)-н
дегендерден
өзгеш елеу екенін танытады.
Сары
<
сары -(ы) -
ғ-а й, ұл-(ы )-ғ-ай
дегендерде түбірге қатысты
-ғ
тірілсе, түбір таны мы ндағы тағы бір жұмбақ.
Қазіргі қазақ тілінде:
ба-й-ла
(жіпті бай-ла,
басыңды пәлеге бай-ла-ма, қол бай-ла-у т.т.)
бай
>
сөз бай-ла-с-у, телефонмен бай-ла-н-ыс, екеуі
ерегісіп, бай-ла-н-ыс-ып калды.
т. б. туа түбі
бой
өзбек тілінде дербес сөз
боғ
та осы жалпытүркілік
хүбірін сақтап, қазақ тілінде
бок-та, бок-ш а-ла
болып айтылу да сақталған. Қ азақ тілінде ұңғы
деген құрал бар. Түбірлес
үңгі,
осыдан туған
үңгі-р;
сондай-ақ
ұңғы -ла
дегендер мен
том-пак
(пәле-
п а қ -та -п ),
т өм-пе-ш ік, дом -а-ла-к, дөң, дөң-ге-
лек, доң-ес; доп
пен
топ, топы, топ-ас, түп, ток
(тоқ етерін айт),
токыра
т.т. сөзжасам (салыст.
доп-ты) байлығының мол қазынасын түбірлес-
тер деп саю ға әбден болады.
Тістеп-тірнектеп
дегеннің екінші сыңары
тырнсиі, тырнак-та
екені,
бірақ бұлар қосарлы бір лексикалы қ бүтін болу-
да ды бы сты қ та, я ғн и жіңіш келі-жуанды бол-
май,
тістелеп
дегенмен әуендесіп,
тірнектетіп
дегенге ауысқан.
Тілімізде баяғыдан
Достарыңызбен бөлісу: |


title: беріетістік негізді - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
беріетістік негізді
ТТЕ-
лерге
айналғандар деп санауға келетін туынды
етістіктер бар. Мысалы:
коры, корға,
олардан жа-
салған
корған
(“Талдықорған” дегендердегі),
кұры,
кұрт
(кұры көзіме көрінбей, оны құрт бұл жер-
ден), “неден құр қалдың”,
ыт, ытқы
(ыта жөнелді,
ытқы-п кетті),
шап, шапшы, сык, сыкси, сығырай
т.т.
Осылар және басқа да бұлар тәрізді
етістік
негізді туынды түбір етістіктерді
мына төмен-
дегі:
- 0
/ - 0
-ы н
/ \ , - і н
-ыл
^ -іс
-ыс
к ө р ^
- с е т
- ғ ы з
V
4
-Г із
-д ы р
ү -с е т іл
-ы н д ы р
- ғ ы з д ы р
- с е т к із
т.т. туынды түбір етістік термин жасалулары бірдей
деп айтуға келмейді. Ө йткені соңғы ларда
етіс
жұрнактары
ж аппай қосылып та, қажетті бірді-
екілі түрде қосылып мүлдем қосылмай да қолда-
ныла береді.
С онды қтан бұл соңғы лар күні бүгінге дейін
ө зд е р ін ің
ер кін
қ о с ы л ы п қ о л д а н ы л а беру
мүмкіндігін сақтаған.
Көн-көн=ік-кон-дік, и-и= ік-и= лік, бас-бас=
тык, бас-тығ-ыр-ыл, жұлкы, жұлмала,
сондай-ақ
сык-сыка, сыкси, сығ-ырай
етістіктерінің етіс жұрнақ-
тарына дейінгі қолданылу сипаты байқалады. Сонда
сык-та
(қапты
сык-та-п, сык-а-п
толтырды),
көн-
дік, и-лік, бас-тык, көн-ік, и-ік, түрт-ін, түрт-ін-ек-
те, ку - ку=а=ла-ку=да=ла-ку=ғын=да, кор=(кор-
ған сокты)-коры-қор=ға-кор=ға=ла
етістік негізді
туынды түбір етістіктер ертеден-ақ дара (үр-ле,
шұқы-ла), сондай-ақ күрделі жұрнақтармен де (қу-
а-ла, қу-да-ла, қу-ғын-да...) дербес мағыналы лек-
семалар болып қолданылып келеді.
Етіс жұрнақтылардан алдыңғы
етістік негізді
туынды түбір етістіктер: жалаң ж әне күрделі
ж ұрнақты түрлерінде кездеседі. Мысалы:
тісте,
саба-ла, сык-та
дегендермен қатар:
қат-а-ла, қара-
й-ла, сығ-а-ла, сығ-ыр-ай, бүк-ірей, жұл-қы-ла, сіл-
ік
(салыст.:сіл-те),
сіл-те, үй-ме-ле, ор-а-ғы-тт.б.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: а) Түбір етістік + жалаң жұрнақтылар

text:
а) Түбір етістік + жалаң жұрнақтылар
Бұл топтағы етістік түбірлері мен олардағы
жұрнақтар тілдің көп ғасы рлы қ тарихымен бірге
келе жатқан тілдік коне құбылыстар қатарына
жатады.
Бір ғана
и
түбірінен:
и-зе, и-мен, и-ік, и-лік,
сь//едегеннен:
сық-а, сық-та, сық-и, сық-си, сығ-
.ЭУУ
V , V
У ТЧ ./\ V / \ 1 V1
ыр-ай,
өзге де:
ыр-ғы, ыр-іиы, шап-шы, шап-қы-ла,
жаб-ыл, жаб-ын, ж ам-ыл
тәрізді бірнеше туын-
ды түбір етістіктер өрбіген.Жяз
(не жаздым
оған?)
дегеннен бір ған а
жаз-ды
туынды түбір етістік-
тер жасалған. Оның өзі
(қүлай жаздады, өле жаз-
да-гі) -
көмекш і етістік.
-Сық
түбірінен туы ндағандарды ң м ағы н а-
ларына үңілейік:
-Сық
(ҚТТС 8т. 455-6.): 1. қысып суын шы-
ғару, ағызу; 2. күш қолданы п қысу, сығы мдау,
бүру: битті сы ғы п өлтіру, жасын сығу...
-сық-а
(сол бетте): нығыздап лы қа толтыру;
-сы қ-и
(457-6.): әбден лы қа толу, шамадан
асып түсу, сы лқию ...
-сық-си
(458-6.): 1. көзді сәл ғана ж ұм ы ң-
қырап қарау, сы ғы раю ; 2. сәл ғана жылтыңдап
көріну: С ы қсим а шам.
-сы қ-т а
(459-6.): 1. ны ғы здау, ны ғарлау;
2. зорлау, қыстау...
Сық-а
мен
сық-та
(ж ы лап-сы қ-та емес) де-
гендердегі
-а>-та
жұрнақтарының түбірге үстеп
тұрған м ағы наласты ғы тарихи ш ы ғу тегі бір
екенін куәланды рса,
-та
дегенге қарағанда,
-а
ж ұрнақты ны ң (ны ғы зда-у, лы қа толтыр-у)
-та,
яғни фонемалық толық түрінен (әбден лықа тол-
тыру) ны ғы здау мен толтырудың сәл де болса
бәсеңдеу екендігін айғақтайды.
Сық-си
мен
сығ-
ырай
дегендерде де, олар мейлі тура, мейлі ауыс-
палы мағыналарда айтылсын, мыс.:
сықсиып неге
түр ол? Сықсима шам. Бастығымыз сықиып
түрып киініп келіптіт.Ь.
етістік түбірлерімен біте
қалыптасқандар тобын құрайды.
Түбір + жүрнақ
үлгісіндегі туынды түбір етіс-
тіктер де барш ы лы қ. Солардың іш інен тарихи
түбі бір деп тануға келетін:
-лы қ /-лік
ж әне
- ы қ /
-ік
ж ұрнақты лар.
И, көн
етістіктерінен өрбіген
көн-дік
пен
көн-ік, и - л ік т н и-ік,
сондай-ақсо^-
тық, т ай-лы қ, ш ай-лық, шап-тық
т.т. бар. Ол
келе бізбен
соқтық-ты.
Неге
шайлық-тық? Шап-
шымай,
ты ныш отыр т.т.
И -лік
(4 т. 440-6.) пен
и-ік
(489-6.) - түбірлері
бір, жұрнақтары торкіндес бола тұрса да, создікте
ә р қ а й с ы с ы д ер б ес е тістік есепті та н ы л ы п ,
түсіндірілген. О лардың стильдікт.б. мәнді қол-
даныстарында айырма бары да байқалады.
Көн-дік
пен
көн-ік
дегендер де осылар тәрізді.
И
етістігінен ж асал ған бұлардан озге де:
и-ле, и-сін, и-гер, и-зе, и-мен, и-тер
т.б. туынды
түбір етістіктер бар.
Жалаң жұрнақтылар ішінде
-шы, -ші
жұрнақ-
тарылар да бар. М ысалы:
Көңілі көн-ші-ме-ді, су
іиап-шы-п, атқылап түр, корпені теп-іиі-п тікті,
қолын суға мал-ш ы-ды.
Түбірлері ап-айқы н да, дербес етістіктермен
қатар:
ыр-шы
мен
ыр-ғы, ор-шы
мен
ор-ғы, қыр-
іиы
мен
қыр-пы өр-ші
мен
өр-бі
т.т. түбірлерін
салыстырып, етістік негізді туынды түбір етістік-
тер қатарына қосатындар да кездеседі.
М ағынасы бір-ақ белгілі реңк мән айырмасы
бар екенін білдіретін
-шы, -ші
мен
-жы, -жі
жұрнақтарын салыстыра тануға келетін мысалдар
да кездеседі.
Реніш
созіне -/ж ұ р н а ғы қосылып,
рен(і)ж -і
туынды түбір етістік жасалатыны, сон-
д ай -ақ
бол-жы-ра, был-жы-ра, бүг-жи
дегендерге
был-ш еткізді, бүк-ши, тік-ш и
дегендерді қарсы
қ ою ға келетін
-жы, -жі
жұрнақты етістік негізді
туынды түбір етістіктер бар.
Олар:
уыл-жы, тамыл-жы, күміл-жі, бағ-жи
(бақ-ши) т.т.
бүл-жы-ма, бүл-жы-т-пай, тап-жы-
л - м а
т.т. болымсыз түрлерінде қайтпас қатты
шешімге келгендікпен айтылатын етістіктер де бар.
С оңғы болымсыздар д а ж д ы б ы с ы н ы ң ұяңдығы,
я ғн и жұмсақтығы болымсыздық-лш ,
-ме
немесе
тапжылып корген емес
“тәрізді ” болымсыздық-
ты аналитикалы қ түрде де,
ш
(ш ап-ш ы , ор-ш ы)
қатаң фонемасына теңейді.
Ж ұрнақтары ны ң қатаң дыбысты басталуы
ж ағы н ан
тара
~
тар-қа
(ж иналы сқа келгендер
тарады, тез-ақ тар-қап кетті);
қызының қысқа ша-
шын қанша тарап, өрсе де тарқала берді
және үй-
ке ~ үйке-ле, сүй-ке ~ сүй-ке-ле (салыст.: сүй-ен,
сүй -ке-н ) тәрізділер де бар.
О м оф орм алы аф ф и к с те р тобы н құрай ты н
-қы , -кі, -ғы , -гі жұрнақты туынды түбір етістік-
тер де бар. Олар:
ат-қы, ыт-қы, ыз-ғы, кер-гі, сыр-
ғы, ыр-ғы
(~ы р-ш ы ),
ор-ғы (~ор-шы)
т.т.
қүй-ғы,
ора-ғы
дегендер озгелік етістіктің
-т
жұрнақты
түрінде:
қүй-ғы -т , ора-ғы-т
тәрізденіп қолданы-
лады.
Омоформа делінетін себебі: қалау райда:
күл-
гі-м келді, кет -кі-сі келіп жүр, бар-ғы -ң жоқ-ау
шамасы; біл-гі-лер-ің келмеді м е?
т.т. ж ұрнақ-
тармен қатар:
күл-кі, іиап-қы, теп-кі
тәрізді етіс-
тікген есім тудыратын жұрнақпен де тұлғалас екені,
олардың әрқайсысы ажыратылып танылуға тиіс.
Етіс аффикстерінің бірімен қосы лған түрле-
рінде дербес етістік болатын, туа түптері қазақ
тілінде дыбыстық озгерістерге түсіп, кобіне қыс-
қары п кеткен туынды түбір етістіктер де ба'р.
Бұлар:
Өздік етісте
Озгелік етісте
оя-н
оя-т
үйре-н
үйре-т
уа-н
уа-т
жұба-н
жұба-т
|


text:
ЕТІСТІКТЕР СӨЗЖАСАМЫ
391
Бұлардан басқа да осы тұрғы дан талдауға
болатын
ж а-н ~ ж а-қ
(от ж ан-ды , отты ж ақ-
ты);
ж а-й ~ ж а-з
(дастарханды жай ~ жаз) т.т.
туынды түбір етістіктер бар.
Санаулы ғана етістіктерде кездесетін:
-ай,
-ей, -ді, -бі, -р, -на
т.т. етістік жұрнақтары кезде-
седі
:кііиір-ей, бүк-ір-ей, өн-ді
(жүрісі өн-ді-меді),
іл-бі
(іл-бі-п келеміз),
жай-на, қаңғы-р
т.т. Адам
қартая келе
бүкірейіп
кішірейіп те кетеді. Ж аз
келсе-ақ айнала
жайнап,
ж айқалы п сала береді.
Қаңғырмай,
үйге қайт.
б) Түбір етістік + күрделі жұрнақтар
Б аяғы дан қолданылып келе жатқан етістік
негізді туынды түбір етістіктердің ішінде жұрнақ-
тары ны ң құрамы күрделі болып келетіндері аз
кездеспейді. Бұлардың көбі жұрнақтары дыбыс-
т ы қ қ ы с қ а р у ға ұ ш ы рап, ілкі м о р ф о н е м ал ы қ
сипаты өзгерген, тіпті екі ж ұрнақ ажырамастай
бүтіндік түр алған т.б. кездеседі.
1.
Себ-е-ле, кат-а-ла, қайт-а-ла, қу-а-ла, түр-
а-ла, үй-е-ле
т.т.
-ала, -еле
деген бір түрлі тұлға
деп, оны
-а,
-еж эн е
-ла,
-лежұрнақтарынатарат-
қанда:
тіс-те-ле, қу-да-ла
дегендермен сәйкес-
тендіруге болатын тәрізді. Б ұған
сық
етістігінің
сық-а, сық-та
дегендері де дэлел болады.
Сық-а
деген ұяңдап:
сы ғ-а
(салыст.: сы ғ-ы рай ) болып
к е т п е й ,
сы қа
д е п ,
қ
қ а т а ң д ы ғ ы н с ақ тау ы да
-та>-а
дегенді құптайтын тэрізді.
И нтервокалды қ заңға түспейтін:
екі
(ег-із
бен салыст.),
жек-ір, тақ-а, теп-ең-де, төп-еле,
сүйе ~ сүй-ке-сүй-ке-ле
тэрізділер тарихи тегі
сақталған түркі тілдер топтастығының ілгерідегі
деректеріне саяды.
2. Тап мұндай эволюция түрі:
қор=
(қор-
ран салД*>і) -
қоры - қор(ы )-ғ-а - қор-ғала, қор-
ға-н, шақ-та, қүр=
(құрқол, құр-т), құры (құры-
ғы р-ай, күн құры -т-ы п жіберді)
-қ ү р -ғ-а , тара
> тар(а)-қа, сүйе < сүй(е)-ке,
тіпті жалаң немесе
күрделі жұрнақты деп нақтылау қи ы н ға түсетін:
оя-н, оя-т, оя-у
т.т. туынды түбір етістіктерге де
қатысты. Қарлұқ тілдерінде
о ё ғ
деген бүтін түбір
ойғ-ан, ой-ғ-ат
түрлерінде етістік болып сақта-
луы қазақша:
үйре-н, үй-ре-т
дегендердің оларда
өрга-н, өр-га-т
(ол тілдер мамандары:
ой-ғат, өр-
ган
т.т. деп талдайды) делінуі де қазіргі қазақ
тіліндегі:
коз - қоз-ға, қүр~ қүр-ы - қүр-ға, қор~
қоры - қор-ға, сары - сар(ы )-ғ-ай
т.т. туынды
түбір етістіктердің тарихи дамуын нақтылайды.
Соңы
-ла, -ле
негізіндегі күрделі ж ұрнақ-
тардың да тарихи тектері күңгірт немесе ара
жіктері аш ық корініп тұрған өзге де туынды түбір
етістіктер баршылық. Сонда оларды томендегідей
таратып тануға болады.
1.
Өл-еу-сіре
мен
өл-ім-сіре
дегендерді салыс-
ты рғанда,
өл-ім
зат есімі нақты
өл-еу
түрі нақты
еместігімен осы екеуіндегі ілкі және
-сіре (-сыра)
қосымш асына тереңдей қарауды қажет етеді.
Соны ң өзінде:
күлім қа ғу
делінеді де,
жыла-
мсыра
дегеннен
жылам қ а ғу
деп айтылмауы,
өл-
еусөзінің де жоқтығы:
өл, жыла,
/суояетістіктерінің
-усіре, -мсыра, -мсіре
жұрнақты түрлерін қазіргі
қазақ тілі тұрғысынан етістік негізді туынды түбір
етістіктер тобында тануға болатынын көрсетеді.
2.
Балалар іиап-қы-ла-п ойнап жүр
деген мен
Етті ш ап-қы -ла-п бүзды
дегендерді алды ңғы -
сындағы
шап-қылап
соңғысындағы
шапқы-ла
бо-
лып таратылады да, бұры нғы сы ғана күрделі
жұрнақты етістік саналады.
Етіс ж ұрнақтары басқа жұрнақтардан соң
қосылады, - деп, тиянақтағанмен:
түрт-ін-ек-те-
н, қор-ға-н-иіақ-т а-н, сұра-н-шақ-та-н, тартын-
шақтан
т.т. ж ұрнағы түбірде екі рет қосылып
тұр. Мұндайларды:
түртін-ектен, қорған-шақ-та-
н, сұра-н-шақ-та-нт.т.
осылай таратып,
-шақ-тан,
-е/с/леятүрлерінде тану керек болады.
3.
-ла, -ле
ж ұрнақты күрделі жұрнақтылар:
түй-гіште, қой-ғышта, қозға-лақта, ұш-қалакта,
жұмар-лақта.
С ондай-ақ
сор-ға-ла, т ұм-ш а-ла
т.т. мен ж алғаса береді.
4.
Бүк-ірей, сығ-ырай, кіші-рей, жым-ырай
сияқ-
тыларды екі ұдай талдауға болады:
бүк - бүкір - бүкірей
кіші - кіш ір - кішірей
жым - ж ы мыр - ж ы м ы р-ай
сы қ - сы ғы р-ай т.т.
5. Күрделі ж ұрнақты ларды ң соңы -
ра, -ре
ж ұрнақты болып келуі
жыла-мсыра
тәрізділер-
ден басқа да: -
жыра, -жіре
түрінде:
ел-жіре
(егі-
ліп жылау ),
бол-жыра
(бол-быр, ш арш ап бол-
дыр-ды ),
тұн-жыра
т.т. етістіктермен тұтасып
қолданылады . Белгілі қим ы лды ң асуы, бұған
субъекті немесе бірнеше субъектінің нақты қатыс-
ты лығы, егер әңгіме объекті жайында ғана болса
оны ң айтылуы - ол өз алдына. Міне осылардың
нақтылығы етістік түбірлеріне белгілі етіс жұрна-
ғы, жұрнақтары да үстеліп, соларды мағы налы қ
та, сөйлемнің өзіне тән жүйелі дайын құры лы м-
дарымен айтылып, берілуіне етіс категориясының
тиісті жұрнақтары қосылады.
Септік ж алғауының атау септік деген тәрізді
ж алғаусы з сөздер тобы н құрайты ндар негізге
алынса, сол сияқты осыған дейін баяндалған түбір
|


text:
392 СӨЗЖАСАМ етістіктер негіз етіс деп аталады. Олардан туын-
дағандар, яғн и етіс ж ұрнақтылар 4 топқа таны-
лады.
Олар:
1. Өздік етіс жұрнақтары :
-н, -ын, -ін; 2. Ы ры қсы з етіс
- / / - :
-л, -ыл, -іл; 3. Ортақ етіс + оны ң, көмектес етіс түрі -
с, -ыс, -іс; 4. Өзгелік етіс ж ұрнақтары - көп ж әне әр
қилы.
Етістік түбірлерінде осы төртеуінің белгілі
жұрнағы (жұрнақтары) болуының логикалық ас-
тары және грам м атикалы қ корініс табуы тұтаса
байланы сады. Осыдан барып, бастауы ш ыны ң,
сондай-ақ объекті біткеннің бәрі тура толықтау-
ыш түрінде беріле ме? - т.б. да сұрақтарға етіс-
тіктердегі е т і с аф ф икстері м ағы н алы қ та
тұлғалы қ жауап болып та табылады.
М ысалы:
сөйле (ол ұзақ сөйледі) дегенмен
сөйле-с (олар ж еке оты ры п, ұзақ сөйлес-ті);
үр мен үрыс, сондай-ақ:
айт-ыс, төбеле-ст.б. - с , - ыс, -іс жұрнақтылары 2,3 (көп) субъекті арасындағы
ортақ іс, амалды білдіреді.
А пам а :
Кір ж у-ыс- ты-м дегенде: Кір жуып ж атқан негізгі қимыл
иесіне (апама) барып көмектескен, яғн и кірді әрі
қарай ж у-ы с-қан қосы м ш а субъекті (мен) ж ай-
лы айтылады.
Өздік пен ы ры қсы з етістер әрқайсы сы дара
категория бола тұра, грамматикалық құрылымы,
кейде тіпті ж ұрнақтары ауысып немесе бірдей
болып кететін тідцік деректер де бар.
М ысалы: 1.
Сен ж у-ын-ып, шай-ын-ып ал - өздік етіс
2.
Еден ж у-ыл-ды, кір шай-ыл-ды - ыры қсыз
етіс.
Таза-ла-н, и-іл, бүг-іл, тірке-л т.б.
Туынды түбір етістіктер осы екі етіспен қыз-
меттерін атқарады, жұрнақты түрлері - бірдей.
а)
Жолаушылар жуынып, шайынып, эбден та- зала-н-ды - өздік етіс.
б)
Қора-қопсы тазала-н-ып, көңіліміз көншіді - ырықсыз етіс. Айы рма неде?
Өздік етісте: бастауыш (жолаушылар) - әрі
субъект, әрі объект.
Ырықсыз етісте: бастауыш - (қора) - қимыл-
ды ң объектісі. Кім субъекті екені - ойш а -
түсінікті. М ұнда жоқ.
Сонда бұл ж оғарғы екеуінде негіз болып
тұрған етістіктер:
жу, іиай, тазала - сабақтылар.
Субъекті қимылы объекті арқылы, жүзеге асады
(үйді салды).
ж у-ы л-у- біреу жуады, кір, қол, бет... - жу-
ыл-ды.
Өзгелік етістің жөні - бөлек. Сабақты етістік
те, салт етістікте, сондай-ақ ж оғарыдағы үш етіс
жұрнақтылар да өзгелік етіс болып қолданылады.
Қолданылу аясы - кең. М ұның негізгі жұрнақта-
ры (ф он ети калы қ варианттары н санам ағанда):
-
т; - қыз; - тір; - дар; дыр, - ыз, -
із; - ыр, -
ір т.т.
М ысалы: а)
ағ-ы т , оқы-т, алар-т; ат -қыз; же-гіз; ал-дыр, ау-дар, кел-тір; көр-сет; там-ыз, ағ-ыз, ем-із; аз-ғыр, аз-дыр т.т.
б)
ки-ін-дір; т із-іл-т , тіз -іл-дір; соғ-ыс- тыр; көр-сет-кіз; бер-гіз-дір-т т.т.
Бұл етісте де логикалық: субъект, объект, пре-
дикат дегендермен бірге грамматикалық өзгелік
етістегі баяндауыш, яғн и сөйлемде: оның бастау-
ы ш ы , тура ж әне ж анам а толы қтауы ш тәрізді
сөйлем мүшелері беріледі. Сөйтіп, өзгелік етіс
болған етістік түбірінің әуел баста салт па әлде
сабақты ма, соған лайы қ логикалық пен грамма-
тикалы қ сәйкестігі мына төмендегіше өзгереді:
1. Салт етістіктер:
бала үйқтады; қүс үшады; сүт пісті - субъекті = бастауыш; предикат -
етістік баяндауыш.
Бала-ны анасы үйқта-т-ады; бүркітші қүсты тордан алып, үш-ыр-а-ды; сауыншы сүтті піс-ір -
еді; Қазанды оттан түс-ір-еді т.т. Ж оғары дағы
салт етістіктер сабақты ға айналы п,
-т, -ыр, -ір жұрнақты өзгелік етіс келіп шықты. Әуелгі субъек-
тілер тура толықтауыш мүше болғанмен субъекті
қалгіын сақтайды (ұйы қтайты н - бала). Осы
қимылдарды жүзеге асыруда негізгі міндет атқа-
рушы (сөйлем нің бастауышы болып) - субъект
(ж о ғар ғы үшеуінде де - адам) бары - аны қ.
Сөйлем - кәдімгі сабақты етістік баяндауыш бо-
лып тұрған қалыпқа түсті. Логикалық: бір қимыл-
дың жүзеге асуы 2 субъектінің ( а) ананың ұйқта-
т-уы; б) баланы ң ұйқта-у-ы бір-ақ етістіктің -т
ж ұрнағы үстелуімен ықш ам да, тілдік жүйемен
өз грамматикалық көрінісін тапты. Орыс тілінде
жоқ бұл лексика-грамматикалық көріністер өзгелік
етісті = транзитив, я ғн и сабақты етістік жасау-
дың бірден-бір амалы деп баяндауға соқты.
2. Әдетте сабақты етістіктер - баяндауыш ты
сөйлемдер:
беті-қолыңды жу; іиай іш, нан же; Ба- лалар доп ойнады т.т. тәрізді: субъект пен бастау-
ыш бір-ақ сөзде (сен, балалар) беріліп, объект пен
де тура толықтауыш (беті-қолыңды, ш ай, нан,
доп) - дөп келеді.
Өзгелік етісте: бұл іс-әрекеттердің жүзеге асы-
рылуы - өзге субъектінің, мысалы: анасы бала-ға
беті-қолын жу-дыр-т-ты, жу-ғыз-ды, шай іш-кіз-


text:
ЕТІСТІКТЕР СӨЗЖАСАМЫ
393
іп, нан же-гіз-ді, - деген ж ағдайдағы іс-әрекет-
ке айналғаны н білдіреді.
Әуелдегі жалаң сабақты етістіктегі субъект,
объект - қимылдың озара қаты насы сол қалпы
логикалы қ мәнін сақтайды. Өзгеріс мұнда ілкі
субъектінің ж анама толықтауыш түрінде грам-
матикалық көрініс тауып (бала-ға), бастауыш бо-
лып тұрған (анасы) белсенді субъектінің ырқына
түсуіне ауысады. Сөйтіп, объектілі іс-әрекеттің
жүзеге ас-ыр-ылуы: бірі - орындататын (анасы),
екіншісі орындайтын бала, екі субъектіге тікелей
қатысты болады.
Бапкер жастарға доп ойнатып, жаттыкты-
рып жүр -
дегенде де сабақты етістіктер өзгелік
етіс болғаны бұл сөйлем тіркесінде нақты көрінеді.
Өзгелік етіс жұрнақтарының:
а) өнімділері: -
дыр, - ғыз, -
/7?жэне осылар-
дың: -
дыр+т, - ғыз+дыр, - тыр+ғыз - ты
т.т.
Ж алаң және күрделенген түрлері.
Бұларда:
ал-дыр, кон-дір, тол-тыр, кел-т ір;
сон.лш -?ікт ап-кы з, төк-кіз, ағ-ы т , өл-тір, өл-
тірт-пе
т.т. Үндестік заңы на сәйкес ф онетика-
л ы қ варианттарда қолданылады.
б) өнімсіздері яғн и белгілі түбірлермен ғана
қосылып қолданылып жүргендері, яғни түбір мен
ж ұрнақ тіркесімі тұтасып қалыптасқандар: -
сет
(көр-сет);
дар
(ау-дар):
аттан ау-дар, орысшаға
ау-дар, назар ау-дар, - ғыр
(аз-ғыр) және -
ыз, - із,
-ыр, -ір,
(там-ыз, ем-із, ұш-ыр, іш-ір, көш-ір т.т.)
Түбірлер мен өзгелік етіс ж ұрнақтары ны ң
тұтаса қолданылып, олар тудырған туынды түбір
етістіктердің тарихи көнелілігі - шүбә туғызбай-
тын тілдік фактілер - көп. Солардан:
оян-мен
оя-т; жұба-н
мен
ж ұба-т; уа -н
мен
уа-т
т.т.
мен қатар:
шом-ыл
(суға түсу, жүзу),
түс-ін
(орыс-
щ аға түс]н, түс-ін-дір),
күт-ыл, құт-қар, ау-ыс
(есі ауыс-қан),
жаб-ыс
(жаб-ыс-пай әрі тұр),
қау-
ыш, жыр-т, іл-естл.
Және жоғарыдағы жұрнақты
туынды етістіктер бәрі де 10 том ды қ қазақ тілі
түсіндірме сөздігінде реестр - түсіндірмелері мен
иллю страциялы қ материалдарында етістік бо-
лы п, лексика, семантика және грамматикалық
көріністерін тапқан.
Өзгелік етіс бола тұрып, бұл мағыналы емес,
бол-дыр,
мысалы,
ат бол-дыр-ды;
сондай-ақ:
жыр-т
(тоғанды жыртып су ағы зды , қағазды жырт-у)
тәрізділер де бар. М ұның керісінше:
от ж а-н-
ды
дегенмен
от-ты жа-к-ты
деген олі түбірлес-
тердің соңғы жақ түрі - өзгелік етіс мәнді, яғн и
жа-нсдлт
етістігі
жак-ты
дегенде сабақтыға ай-
налады.
Отты - шамды
жағуш ы адам (субъект
бастауыш ), ж а-н -аты н -
от, шам
(логикалы қ
субъекті) тура толықтауыш.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Күрделене қосылған етіс жұрнақты - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и...

text:
6.1.2.2. Күрделене қосылған етіс жұрнақты туынды түбір етістіктер Жоғарьща қысқаша баяндалып өткен жұрнақ-
ты торт етіс түрлеріндегі туынды түбір етістіктің
іске асу- аспауындағы негізгі себепкер, яғн и бел-
сенді субъекті белгілі іс-әрекетке қатысса болды,
ол туынды түбірлер одан әрі тағы да тиісті етіс
ж ұрнақтары үстеленіп сойлем ішіндегі етістік
тіркестері де сәйкестене тілге тиек болады. Мұндай
дайын күрделенген етіс ж ұрнақты үлгілер не-
гізінен мына томендегілер:
1) Ө здік+өзгелік: -
індір (ки -ін -дір),
-лт (и-
іл-т-іп, бүг-іл-т-ті).
2) Ы рықсыз-өзгелік немесе озгелік-ырықсыз:
т өг-іл-т (тогілтіп жыр толғайты н);
үз-іл-т (үз-
іл-тіп ән ш ы рқаған );
он-ді-ріл (салы қ, қары з -
бэрі де өн-ді-ріл-ді);>>я-ш-ыя (уа-ты л-ған шыны
әй н ек);
ж а-ғ-ы л (шамдар да ж ағы лсы н) т.т.
3) О ртақ + өзгелік:
Тобеле-с-тір; соғ-ыс-тыр; тату-лас-тыр; 4) Өздік + ортақ:
¥ғ-ын-ыс; түс-ін-іс, іл-іг-іс. 5. Ө згелік + өзгелік:
көр-сет-кіз (өгей шеше
күн көрсетпеді; күн көрсеткізетін емес),
бер-гіз- дір-т, өл-тір-т-кіз-бе т.т.
Өзгелік етіс ж ұрнақтары ны ң екі-үш ке дейін
болып үстелене қосылып қолданылуы:
а)
Мен оған карызға акша алдыртпаймын, - дегенде
м ен субъектінің өзінен басқа да қолдау-
шысы бары байқалады.
б)
Бұл кітапты директорымыз еіикімге бер- гіз-дір-т-пейді - дегенде өзгелік етісті сөйлем бо-
луы ықтим ал.
Әрине, кітапты кітапхана дирек- торы бермейді. Окушыларға бергіздіртетін кітап- ханашылары бар. Ол кітапты алу үшін таныстык т.б.
болса да, ешкімге бергізбеу - деген себепті де
өзгеліктің бірнеш е ж ұрнағы қосы лғаны - неше
адам (субъектілер) араға түссе де - деген логика-
лы қ ұғымнан жұрнақтар көбейген.
Тіл қолдану тәжірибесінде, лексикограф ия-
лы қ жұмыста т.б. -
с, -ыс, -іс тұлғалы етістіктерді
ортақ етіс деу кездеседі.
Мысалы:
а)
Көйлегі өзіне кел-іс-іп (жара-с-ып)
тұр; келе жүмысына кір-іс-ті тәрізділерде
-с жұрнақтылар
етістіктерге үстеліп тұрғанмен, ортақ етіс емес.
б)
Балалар жүгіріп кіріп, орын-орындарына отыра кал-ыс-ты, - тәріздідегі
кал-ыс т.б. да осы
тәрізді. Бұл соңғы сөйлемде - ысжұрнағы күрделі


text:
394
СӨЗЖАСАМ
етістіктің көмекш і сыңарына косылып тұр. Етіс
жүйесінің лексика-семантикалық орны оның то-
лы қ қанды етістік сыңарда ғана, егер күрделі
етістіктің екі сыңары да мәнді болып келетін жағ-
дайда екеуіне де бір етіс жұрнақтары қосылаты -
нын дәлелдейді. Мысалы:
Сұраған киімін ал-дыр-
ып бердім. Ол суретті ешкімге көрсетіп қойма
т.т.
Мен берген костюмді шкафқа үнемі ілдіріп
қойғыз -
дегенде: ілулі болуы ықтиятталса, оны
ш каф қа қойылуы да шарт екені ескерілген.
Есік тынбай ашылып, жабылып жатыр, келу-
шілер саябырситын емес.
Мұндағы “жатыр” -
ашыл, жабыл
етісгіктерінің
екеуіне тиісті көмекші етістік. Етіс жұрнақты ба-
яндауыштары
аіи-ыл, жаб-ыл
етістіктерінде.
6 .2 . К Ү Р Д Е Л І Е Т ІС Т ІК Т Е Р
Күрделі етістіктер - тілдің сөзжасам құбы -
лысынажататын белгілі сөзжасамдық үлгі арқылы
ж асалы п, күрделі қимылды білдіретін лекси ка-
лы қ бірліктер. Олардың жасалуы мен беретін ма-
ғ ы н а с ы тіл б іл ім ін д егі ж ал п ы к ү р д ел і сө з
атаулары ны ң теор и ял ы қ негізіне сай келеді.
Күрделі етістіктердің жасалуы тілдегі туынды
сөздердің жасалу заңды лы қтары мен ұш тасып
жатады, теориялы қ тұрғы дан да сөзж асам ны ң
қасиеттері күрделі етістіктерден аңғарылады.
Күрделі етістіктердің озіндік ерекшеліктері,
нақтылы жасалу үлгісі, белгілері бар.
С о ң ғы кезеңге дейін күрделі етістік құра-
мында аналитикалық формалы етістіктер де,
(келе
сал, айта бер, өте бер, келе бер, жүріп отыр, келе
жатыр, көріп тұр),
фразалық тіркестер де (
жүрек
жұтқан, көз ілмеу, құлақ аспау, көні кепті, қарны
ашты, ойға салды, обал болды, іші қимады
т.б.),
құранды етістікгер де
(қызмет ет, риза қыл, жәрдем
қыл, ғаш ык бол, көмек ет, сэлем ет
т.б.), кейде
еркін сөз тіркестері де
(күле қарау, жантайып
ж ату,асыға кіру,сөйлей келді,күлім сірей кірді,
ашулана шықты
т.б.) аталып келді.
Қазақ тіл білімінде бұларды бір-бірінен ажы-
рата қарау Н.Оралбаеваның еңбектерінен баста-
лады.
Күрделі етістік пен етістіктің аналитикалық
формасы тілдің жалпы екі саласына жатады. Бірі
- сөзжасам нысанасы, екіншісі - морфологияның
н ы сан асы . С о н д ы қтан тіл б іл ім ін ің қазіргі
жетістігі бойы нш а бұрын күрделі етістік сана-
лып жүрген сөздердің тобынан аналитикалы қ
ф о рм ал ы етістіктің бөлініп ш ы ғуы күрделі
етістіктің өзіндік лингвистикалы қ табиғаты н
ашып, оның жолдарын көрсетіп өзіндік белгілерін
аны қтауға әкелді. Күрделі етістік те екі сөздің
тіркесуінен жасалады, бір лексикалы қ мағынаны
білдіреді. Екеуі қосы лы п ж аңа сапалы туынды
күрделі етістікке айналады.
Күрделі етістіктер - қазақ тілінің бай лекси-
к а л ы қ қ а б а т т а р ы н ы ң б ір і. К о н е ж а з б а
ескерткіш терде күрделі етістіктің бірен-саран
кездесетіні де байқалады:
Б уны көру білің
(М ог.-
Хб-15).
Оғиг §ағаппің аіі т иг іа і асща&асіг кеііі
Он оқ оғлыңа татыңа тегі буныкөру білің!. Таб-
ғачда адурулту, қаңлақт у.
Келтірілген мысалдардан күрделі етістікті
жасаушы тірек сыңарлар көне түркі тілінде аз да
болса күрделі етістік ж асауш ы элемент ретінде
қолданы ла бастағаны байқалады . Қ азақ ауыз
әдебиетінің: эпос, хисса-дастандар, ш еш ендік
с о зд ер т.б. ж а н р л а р ы н д а м ы н а д а й күрделі
етістіктер:
алып келген, еріп келді, іздеп барып, са-
тып алды, қайтып келді, жауып қойған, қашып
барды,барып кірді,жетіп келді,кетіп барады,сұрап
келді,ертіп апарды,кіріп келді,алы п көрді,іздеп
келді, сұрай жетті, мініп кетті, артып алып, келіп
жетті, экеп берді, жиылып келді, келіп түсті, ертіп
барып, алып берді, сатып алса, жиып келдім, жылап
келді, қағып кетті, естіп біл, алып қсиі, ілесіп барсын,
жасап бер, тығып қой, орап сал, ашып кор, ұрлап ал
кездеседі.
Мысалы: Атамыз киік
аулап кет кенъ
кен,
А намыздың мезгілі ж еткен екен... (Ғаш ы қ-
наме).
Қайт дегенге ш ытынап кете бермей,
Өлеңіңнің түбіне бір
барып қайт
(Айтыс).
Келе-келе
кет, кел, жөнел, қайт
сияқты
етістіктер тілімізде етістік жасаудағы белсенді
сы ңарға айналған. М ысалы: Бір-екі рет Ұлпан-
нан да
бэйге алып
кетті. Бір-екі рет Біжікен де
бәйгесін ш еш есін
еэкеліп берді
(Мүсірепов).
Күрделі етістіктің пайда болуы кездейсоқ
құбылыс емес. Олар - сөзжасамдық заңдылықтарға
негізделу нәтижесінде түзілген тұлғалар. Күрделі
етістіктер құрам ы ндағы жеке сөздер сөйлемге
д е р б е с м үш е б о л у қ а с и е т ін е н а й ы р ы л ы п ,(
сыңарлары ж еке-ж еке емес бір екпінмен айты-
лып, лексикалану үрдісінен оту нәтижесінде пай-
да болған.
Сөз таптарының ішінде етістіктің алатын орны
ерекше. Ол қолдану аясы аса кең әрі мағы налы қ
қорлары өте мол, көне замандардан келе жатқан
тілдік құбылыс. Мысалы,
алып кет,беріп кет, кіріп
шык, келіп кет, алып шық, қайтып кет, қашып шық
т.б. деген күрделі етістіктер семантикалық ж ағы-
|


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Жасалым белгілері: тілш ік, то ғы с ы ң қ ы ,
кейінді, тербеліссіз (қатаң), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Айтылым белгілері: ны қ тоғы сы ңқы , көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: күшті лепті, қатаң (шуыл),
жуан, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тілшік, тоғы сы ң қы ,
қатаң, кейінді (жуан), еріндік дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке ерін діктүрі: КҮ С, КҮШ т.б.
(18- 4 -сурет) Жасалымы: тіл ортасы мен таңдай жымдаса
тоғысады (3-1), жасалу орнына қарай тіл ортасы;
тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады (6), тіл
ж аты сы н а қарай ілгерінді; дауыс ж елбезегі
тербелмейді (5-4), ж елбезек қаты сы на қарай
тербеліссіз; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) барып
(1-2) жасалады, ерін қаты сы на қарай еріндік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ортасы мен таңдай ны қ
т о ғ ы с а д ы , т о ғ ы с ы м к ү ш ін е қ а р а й н ы қ
тоғысыңқы; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалу орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл о р т а с ы м ен т а ң д а й д ы ң
тоғы сы м ы күшті леппен аяқталады, тоғы сым
бітіміне қарай күш ті лепті; дауы ссы з шуыл
дыбысталады, үн қаты сы на қарай қатаң; әуез
қатысына қарай жіңішке және ерін әуезді дыбыс
болып табылады.
38
ФОНЕТИКА К 10 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ортасы, тоғы сыңқы ,
ілгерінді, тербеліссіз (қатаң), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Айтылым белгілері: ны қ тоғы сы ң қы , ауыз
қуысты дауыссы з дыбыс.
Естілім белгілері: күшті лепті, қатаң (шуыл),
жіңіш ке, ерін әуезді дауыссыз дыбыс.


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=50#Айтылым_белгілері:_ны_қ_тоғы_сы_ң_қы_,_ауыз_қуысты_дауыссы_з_дыбыс._Естілім_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=50#Естілім_белгілері:_күшті_лепті,_қатаң_(шуыл),_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=50#ФОНЕТИКА_К_10_жіңішке_еріндік_түрінің_айырым_белгілері_Жасалым_белгілері


text:
ЕТІСТІКТЕР СӨЗЖАСАМЫ 395 нан бір күрделі қимылды білдіреді, я ғн и тұтас
лексикалы қ м ағы на береді, аналитикалы қ тәсіл
арқы лы ж асалған, ал синтакси стік ж ағы н ан
сөйлемде бір қы змет атқарады.
Төрт-бес жігіт асыға басып бүның үйіне кіріп кет іп,көп айнал- м ай кара киізге серейтіп буып тастаған бір нэрсені алып иіыкты (Кекілбаев).
Күрделі етістіктің сөзжасамдық құбылыс бо-
луы оның тілдегі күрделі сөз атаулының жасалу
заңдылығына сәйкес болуына байланысты. Осы
тұрғыдан алғанда, күрделі сөздердің жасалуына
ортақ заңдылық күрделі етістікке де ортақ.
Күрделі етістіктің сыңарлары лексикалық ма-
ғы на беру үшін бір-бірімен тіркеседі, екі сыңары
да лексикалы қ м ағы наны ң жасалуына өз үлесін
қосады. М ысалы,
алы п бар,кіріп іиык,алып кел, бара кел, көре кел, алып кайт, беріп қайт, алып кал, алып көр сияқты күрделі етістіктерді талдап
көрейік.
Осылардың құрамындағы сыңарлардың еш-
қайсысын қандай да болмасын грамматикалық
мағына беру қызметін атқарып тұр деп дәлелдеу-
ге келмейді. Бұл күрделі етістіктердің (жалпы
күрделі етістік атаулының) сыңарлары лексика-
л ы қ м ағы н а ж асауш ы - сөзж асам ды қ тұлға
қызметін атқарып тұр. Осы күрделі етістіктердің
ішінде
алып бар етістігін талдайық.
Алып бар де-
ген күрделі етістіктің лексикалы қ м ағы насы -
алудың да, барудың да м ағы насы н қамтитын
біртұтас күрделі қимылдың аты. О ны ң м ағы на-
сы жеке алғандағы алу қимылына да, бару қимы-
лына да тең емес, олардың әрқайсысынан да кең
мағы на. Өйткені ол - біртұтас қимыл болып
түсінілетін, ұғынылатын, қабылданатын дәрежеге
жеткен күрделі қимылдың аты. Ол күрделі қимыл
екі дара қимылдың біртұтас м ағы н аға көшуінен
^алыпта^қан. Күрделі етістікталданы п отырған
алып бар етістігі,
ал, бар етістіктерінің мағыналар^і
жымдасып, кірігіп күрделі қимылды білдіруге
көшуі арқылы жасалған. Күрделі етістіктің лек-
с и к ал ы қ м ағы н асы о н ы ң қ ұ р ам ы н д ағы
ал етістігінің сол сияқты
бар етістігінің еш қайсы -
сының жеке мағы насы на сай емес.
Бұлар ұзақ уақыт біртұтас сөз ретінде қол-
данылып, халық санасында ол бір қимыл ретінде
әбден қалы п тасқан . С онды қтан да оларды ң
кейбіреулерінің сыңарлары - ды бы сты қ ж ағы -
нан да бірігіп кеткен. М ысалы,
әкел (алып кел), апар (алып бар), әкет (алып кет). Ал қалған
күрделі етістіктер мұндай ды бы сты қ ж ағы нан
кірігуге жетпегенімен, м ағы на ж ағы нан тұтас-
ты ққа, кірігуге әбден жеткен, сондықтан оларды
ешкім екі сөз ретінде қабылдамайды, біртұтас сөз
деп біледі, солай айтады, қолданады. Олардың
қызметтері тілде дара сөздің барлық белгілеріне
сәйкес келеді.
Сөйтіп, күрделі етістіктер - бір лекси калы қ
мағына білдіретін, ең кемі екі сыңардан жасалған,
тілде жеке дербес сөздің қызметін атқаратын лек-
сикалық бірліктер. Тек күрделі етістіктің сыңарлары
Д ыбыстықжағынан бірігіп кірікпей, өздерінің ара
жігін сақтаған. Бұл күрделі сөздердің сөз ретінде
танылуына кедергі болмайды. Өйткені соз атау-
лы ға тек қана дыбыстық тұтастықта болу керек
деген талап қою мүмкін емес. С әз таптарының
бәрінде де дыбысты қ ж ағы нан тұтастығы ж оқ
күрделі сөздер өте көп. Күрделі сөздер тұтас тұрпат-
ты да, бөлек тұрпатты да бола бередіЛ
Күрделі етістіктердің ішінде, мысалы, азда-
ған сөздер ғана дыбыстық құрамы ж ағынан кірігу
дәрежесіне жетіп, қалғандарының ішкі сыңарлары
өздерінің аражігін сақтаған. Бұл жағдайды басқа
түркі тілдерінен де көруге^болады. М ы салы ,


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 511

text:
қалы птасқан. Бұл - бір күннің нәтижесі емес,
ғасырлар бойы тілдің сөзжасам қабілетінің да-
муының жемісі.^Күрделі етістіктердің білдіретін
м ағы насы санам ы зда біртұтас қим ы л ретінде
қалыптасқан, сыңарлары бір-біріне сәйкестеніп,
ы ңғайласы п құралады .
Содан бір лекси калы қ
м ағы на шығады. Солай қабылдаймыз да. М ыса-
лы: А ғам тұры п, ш айы н ішіп болды ма екен,
біліп кел,
деп жіберген жолдас жігіті Әлмағанбет
ж аңа
қайтып келген
(Әуезов). Ж ақы нда Тәмбай
мырзаның кіресімен қалаға барып қайтып едім.
Бір ж ақсы сыбыс
естіп келдім
(Есенберлин).
О сы нда қолданы лған
біліп кел, кайтып келген,
барып қайтып, естіп келдім
си яқты күрделі
етістіктер ә р қ а й с ы с ы бір күрделі қи м ы лд ы
білдіреді. ^ұлард ы ң сөйлемде атқарған қызметі
тілімізде қолданы лы п жүрген жалаң етістіктер
секілді. Осы сөйлемдерде күрделі етістіктердің
бәрі де сөйлемнің баяндауыш қызметін атқарып,
бір сөздің қы зметінде тұр. Ал олар бір лекси ка-
лы қ мағы на беретін^соз болғандықтан, сөйлемде
бір ғана сұраққа жауап беріп тұр. Дара етістіктер
қалай бір сұраққа жауап берсе, күрделі етістіктер
де сондай бір сұраққа жауап беріп, бір сөздің
қызметін атқарады. Өйткені күрделі етістіктердің
құрам ы нда неш е сөз болса да, олар - бір сөз
жасап тұрған морфемалар. Бір сөзде бір ғана лек-
сикалы қ м ағы на болуға тиіс. Бұл жалпы заңды-
лы қ. Күрделі етістік біртұтас лексикалы қ м ағы -
на берсе ғана, күрделі етістік болып танылады.
Ал күрделі етістіктің бір лексикалы қ м ағы насы
болмаса, оның сыңарларының әрқайсысы өзінше
дербес м ағы на беріп, ж еке-ж еке сұраққа жауап
берсе, ол күрделі етістік емес,
сөз тіркесі болар
еді. М ысалы: Ол
қарқы лдап к ү лді
дегендегі
қарқылдап күлді
деген соз тіркесінің әр сыңары
қалай күлді? ол не істеді? деген сияқты әр түрлі
сұр ақтарға жауап беріп тұр. С онды қтан бұл
күрделі етісікке жатпайды, сөз тіркесі ғана.
Күрделі етістіктер білдіретін күрделі қимыл
ішкі м ағы налы қ құрамы жағынан:
а)
бірінен кейін бірі жасалатын екі қимылдан
тұрады:
біліп кет, кіріп иіык, біліп шық, әкеп бер.
ә) бір мезгілде жасалатын қимылдан тұрады.
шаба жөнелісті, жетіп келді.
Күрделі етістік жалпы күрделі сөздер си яқ-
ты м ағы налы етістіктерден жасалады. С онды қ-
тан оны ң құрамындағы сыңарлары м ағы на жа-
ғынан тең болады. Ұлпан сары жез самауырынды
көтеріп, далаға
шығып
/сетя//'(Мүсірепов). Үйіне
қайтып келді
де, қасқы р көрпені айқара жамы-
лып жатып қалды (Сонда).
Осы мысалдардағы
шығып кетті, қайтып
келді
деген күрделі
етістіктердің құрамындағы
сыңарлары - мағыналары тең етістіктер. Сондық-
тан да оларды ң әр қай сы сы біртұтас күрделі
қимылдың белгілі бір бөлігін білдіреді.
Күрделі қимыл мағынасы күрделі етістіктердің
құрам ы ндағы сыңарлар білдіретін жеке қим ы л-
дан тұрады. Бірақ күрделі етістіктің құрамындағы
жеке сыңарлар өзінің дербестігінен айыры лған.
Олардың м ағы насы біртұтас м ағы н аға көш іп,
күрделі қимылдың атын жасаған. Күрделі қимыл
біртұтас ұғым, бір қим ы л дәрежесіне жеткен.
Күрделі етістіктердің білдіретін м ағы насы адам
санасы н да біртұтас қи м ы л ретінде таны лы п,
біртұтас қимыл ретінде қалыптасқан. Сондықтан
ол неше сыңардан ж асалса да, бір лексикалы қ
мағы на деп түсініледі, бір қим ы л ретінде қабыл-
данады. Мысалы:
Кәлен болыс аулына
қашып
келген
жылқыш ы жігіттен Еламан мен Райды ке-
м ем ен Қ азал ы ға
ж өнелт іп жібергенін
есітті
(Нұрпейісов).
Күрделі қимылды бір қимыл деп тану керек,
оны ң мәні бөлшектеуге келмейді. Сондықтан да
күрделі етістік білдіретін м ағы на біртұтас лекси-
калы қ м ағы на болады. Ал осы біртұтас лексика-
лы қ м ағы на оның құрамындағы алғаш қы дербес
мағыналы етістіктердің мағынасының кірігіп жым-
дасуынан, абстракцияланып біртұтас лексикалық
м ағы наға көшуінен жасалған.
Күрделі етістік дербес сөз болғанды қтан, ол
барлы қ дербес сөздер си яқты сөйлем нің бір
м ү ш е с ін ің
қ ы з м е т ін
а т қ а р а д ы .
О н ы ң
қ ұ р а м ы н д а ғ ы с ы ң а р л а р ы
сө й л ем д егі б асқ а
сөздермен синтаксистік байланы сқа түспейді,
жеке-ж еке сөйлем мүш есі болмайды, біртұтас
бірлік ретінде бір сөйлем мүшесі болады. Өйткені
ол - бір сөз. Мысалы: Әзімбай жауап айтпай, үнде-
мей тұрды да,
атына мініп кетті
(Әуезов). Мен
Кенжснің нақсүйері едім ғой, азын-аулақ еншімді
бөліп берсін
(Сонда).
Ағаның қарлығашы інісіне, Ақ қанат періште
боп
үшып жеткен
(М ақатаев). Дайы р түні бойы
қаш қындарды
алып кеткен
қайықш ыны тосумен
болды (Әуезов).
Жоғарыдағы мысалдардан күрделі етістікгердің
сөйлемнің барлық мүшесі бола алатындығын бай-
қаймыз. Бұл қасиет жалпы күрделі сөзге тән, олай
болса, бұл күрделі етістіктің де соған жататынын
дәлелдей түседі.
Күрделі етістіктер сойлемде дара создер сияқ-
ты түрленеді, соз түрлендіруш і көрсеткіш тер
күрделі етістік біткен соң, оның соңғы сыңарына


text:
|
Байланысты: kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksisЕТІСТІКТЕР СӨЗЖАСАМЫ
397
жалғанады. Мысалы, оны мына бір жоба-кесте-
ден де көруге болады.
Кел
- тірек сыңармен кел-
ген күрделі етістікті алдық.
Күрделі етістік
Оган косылатын қосымша
ауыспалы
сы ңар
байланы сты -
рушы элемент
тірек сы ңар
ж ү р н ақ
жалғау
-гіз
-ген
-ді
-іңіз
-ті
-іиі
-ге
ал-
-ып
кел-
-іп
-м, -к
-а
-у
-се
-е
-ер
-ді
-мін
-сің
-іңдер
-етіндей-де
-іскен
-пін
-мек
Күрделі етістіктің сы ңарлары ны ң арасында
басқа сөздер тұра алмайды. Мысалы:
келіп кірді,
ж үр іп к е т к е н , к а й т ы п б ер д і -
к ү р д е л і
баяндауыш тар, күрделі қим ы лды ң бір мезгілде,
ж алғасы болғаны н баяндап тұр. Күрделі етістік
сөзжасам арқылы ж асалған бір сөз болғанды қ-
тан, оның сыңарлары бір сөзді жасаушы құралдар
болған соң, бір сөздің ортасына жарып қосымша
қосылу сияқты заңдылық тілімізде жоқ.
Күрделі етістіктің құрамы тұрақты, әр уақыт-
та бір құрамда қолданылады, оның сыңарларының
орнын ауыстыруға болмайды, олар инверсияға
түспейді:
алып кет, э-ісүріп кет, көріп кел, алып кел,
барып кел, келе кет, сиіып кайт, беріп кайт, жазып
@ер, сатуп бер, қайтып ал, сүрап ал, айта бер, ала
бар
т.б.
Тіліміздегі күрделі сөздер б ір-ақ екпінге ие
болады. Мысалы:
кара ала, кырыкбуын (өсімдік),
келіп кет, алып бер
т.б. Бұл да күрделі етістіктің
негізгі қасиеті, белгісі болып саналады.
6.2.1. Күрделі етістіктіц қүрылымы
Күрделі етістіктің құрылымы жағынан оның
сыңарлары негізгі түбірлер де, туынды және
біріккен түбірлер бола береді. Бұларды құрылымы
ж ағы нан өзіне ұқсас күрделі тілдік құбылыс-
тардан ерекшелейтін негізгі белгісі - лексикалық
бірлік ретінде күрделі қимылды білдіруі. Күрделі
қимыл адам санасында біртұтас қимыл ретінде
қаб ы лд аны п, бір қим ы л ұғы м ы н білдіреді.
Өлдім-талдым дегенде,бір бүзаулы сиыр бермек
боп,бүкірді алып кайткан
(Аймауытов). О сында-
ғы
алып қайткан -
күрделі қимылды білдіретін,
лексикалық бірлік, бір уақытга жасалатын біртұтас
қимыл іштей екі кезеңнен тұрады: біріншісі
-алу,
екіншісі
- қайту. Қыстай қала-даласына мінетін
ж алғыз кер қасқа атты шабарман үстап экетіпті
(Сонда).
Кітапты басынан аяғына іиейінбір қарап
іиықты
(Сонда). Соңғы мысалдағы
қарап шықты
-
аналитикалы қ формалы етістік, себебі негізгі
м а ғ ы н а
қ а р а
е т іс т іг ін д е д е,
-п іиы қт ы -
г р а м м а т и к а л ы қ м а ғ ы н а б е р е д і. Т е з е к б а й ,
Терлікбайлар үйлерінің қасында
солбырайып
тұр
(Аймауытов) деген сойлемде
солбырайып
- көсем-
ше ©зінің лексикалық мағынасын жоймай, қимыл-
дың қалай ж асалғаны н білдіріп, жеке сөйлем
мүшесі болып тұр. С оңғы үш мысалдан күрделі
етістіктің қандай м ағы налы қжағынан немесе лек-
сикалық тұлға ретінде басқа тілдік құбылыстардан
қалай ажыратуға болатынын көруге бөлады.
Бұларда келтірілген
экет, қайт
сөздері күрделі
етістік жасаған.
Күрделі етістіктер көне замандардан әбден
қалы птасқан заңды лы қтар бойы нш а жасалады.
Күрделі етістіктер белгілі модельдер (үлгі) арқылы
түзілген. Қазіргі түркі тілдерінде қолданылатын
модель:
етістік+косемшенің жүрнағы+етістік.
Күрделі етістік жасайтын сыңарлардың сөзжа-
самдық қызметі әр түрлі, өйткені күрделі етістіктің
құрам ы н а кіретін сы ң арларлды ң қы зм етінде
өзіндік ерекшелік бар.
Қазақ тіліндегі күрделі етістіктерге ж асалған
талдау күрделі етістіктердің соңғы сыңары ретінде
тілде бір топ етістіктер ғана қолданылады, ал олар-
ды ң алғаш қы сыңары түрлі етістіктерден бола
береді. М ысалы:
алып келді, көріп келді, айтып
келді,байқап келді,беріп келді,біліп келді, бітіріп
келді, еріп келді, орлеп келді, коіиіп келді, қайтып
келді, қаптап келді, қарап келді
т.б.
Келтірілген. күрделі етістіктердің алғаш қы
сыңары озгеріп отыр, ал соңғы сыңары олардың
бэрінде қайталанады. Соңғы сыңарда қайталана-
тын етістіктердің саны да, аумағы да белгілі, он-
дай етістіктер тілде 20 шақты. Бұлар күрделі етістік
ж асауш ы етістіктер. Олар түрлі етістіктерге
тіркесіп, күрделі етістік жасайды.
Етістіктердің бір-бірімен гіркесуі, өзара бай-
ланысуы қалай болса солай емес, белгілі бір
тәсілдер, тілдің грамматикалық жүйесінде қалып-
|
|
|


text:
398
СӨЗЖАСАМ
тасып, орныққан заңдылықтар бойынша іске аса-
ды.
К ү р д е л і е т іс т ік т ің с ы ң а р л а р ы н ө з а р а
байланыстыратын көсемше де күрделі етістік ма-
ғынасыны ң қалыптасуына озіндік үлес қосады.
К ө сем ш ен ің негізгі қы зм етін бірж ақты
қарауға болмайды. Онда көсемш енің өзіне тән
грамматикалық ерекшеліктері танылмай, негізгі
белгісі ашылмай қалады.
Күрделі етістіктің қүрам ы ндағы сыңарлар
бірімен-бірі үнемі көсемш е арқылы байланыса-
ды. Олар - көсемшенің
-ып, -іп, -п, -а, -е, -й
қосым-
шалары. Көсемше сөйлемдегі негізгі қимылдың
қалай жасалғанын білдіретін сөз. Көсемшенің осы
қасиеті оның басқа етістіктердің алдынан тіркесуін
қалыптастырған. Мысалы: Бұрынғы дағдысын-
дай кейде
суырылып,
кейде
сапылдай
сойлеп кетті
(Әуезов). Енді ж ақы н аға, туыстай,
еркелетіп
айтты (Сонда).
Косемшенің осы негізгі қызметі оның озінен
соң етістік тұруын қалайды , себебі ол қимылды
сипаттайды, пы сы қтайды . М ысалы,
күле кірді,
сөйлей кірдідіиулана кірді,түнеріп кірді
т.б. Осы
сияқты байланы сқа түскен косемш енің негізгі
етістіктің алдынан келіп тіркесуі оның етістік соз
тіркесін ту ғы зғаі^/ Бұл тіркестерде бір негізгі
қимылды түрліше сипаттап көрсетіп тұр.
Осы нұсқадағы секілді тіркестер ұзақ уақыт,
жиі қолданыла келе күрделі етістікке кош кен.
Келе-келе көсемше байланыстырушы элементке
айнсілған. Сақы ш мені
іздеп келді
(Есенберлин).
Ауылдар ж азғы тұры м қонаты н үйлеріне
көіиіп
келді
(Мүсірепов). Әжем, мені қасы н а
ертекетті
(М ұқанов). Осы мысалдардағы күрделі етісгік
бірімен-бірі косемшенің
-ып, -іп
және -еэлементі
арқылы байланысып тұр.
К о с е м ш е к о р с е т к і ш т е р і н ің к ү р д е л і
етістіктердің сыңарларын байланыстыруға қаты-
су белсенділігі бірдей емес. Бұлардың ішінде осы
қызметті өте б ел сен д ттқ ар аты н қосымша:
-ып,
-іп, -п.
Тілдік деректерге қарағанда, сыңарлары -
ып
қосымш асы арқы лы байланы сқан'күрделі
етістік со зд ікгқорда коп кездеседі^ал
-а, -е
қосы м ш алары арқы лы б айланы сқан күрделі
етістіктер тілде аз. Бұны ң озі
-ып
қосы м ш асы -
мен т ір к е с к е н т ір е к с ы ң а р л а р д ы ң күрделі
етісгіктер жасауда онімді екенін көрсетеді.
Мысалы:
айтып кет, алып кет, байлап кет,
беріп кет ,біліп кет ,ж еліп кет,коріп кет ,кіріп
кет, қайтып кет, қашып кет, конып кет, мініп
кет, үрлап кет, шығып кет, ішіп кет, айдап кет,
қағып кет, сынап кет, санап кет, қуып кет, сүрап
кет, іліп кет, жеп кет, тағып кет, жинап кет
т.б.
Ал сыңарлары
-а, -е,
-йкөрсеткіштері арқылы бай-
ланысқан күрделі етістік мұндай көп емес. Мыса-
лы ,
ала кет, берекет, көре кет, білекет, айта кет,
байлай кет ,кіре кет, м іне кет,айдай кет
си яқ-
тылар.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Күрделі етістіктердің тірек сыңары

text:
6.2.1.1. Күрделі етістіктердің тірек сыңары
Т ілім ізде тірек сы ң ар ар қы л ы ж асал ған
күрделі етістіктердің жалпы саны 2000-ға жуық.
М ұның өзі тірек сыңардың күрделі етістік жасау-
да -Ъшмді қы змет атқараты ны н көрсетеді. Бұл,
әрине, тірек сыңарлардың тіліміздің сөздік қорын
толықтырудағы ерекше қызметіне дэлел. Күрделі
е тістік ж асауд ағы ер екш ел ігін е қарай тірек
сыңарлар оте өнімді, онімді, онімсіз деп үшке
болінеді.
Оте онімді тірек сыңарларға/сел,
кет, қайт,
іиық, ал,
берсияқты етістіктер жатады.Ъ те онімді
тірек сы ңарлар түрлі сем ан ти к ал ы қ топ тағы
етістіктерден күрделі етістік жасайды. Сондықтан
олардың созжасам мүмкіндігі зор, солардың қаты-
суымен тілімізде оте’көп күрделі етістік жасал-
ған. Мұндағы әр етістік 8-230 аралығында күрделі
етістікжасаған.
Онімді тірек сыңар болатын етістіктерге:
тас-
та, өт, экел, әкет, жібер, қөй, бар, жвнел, қал
етістікгері
жатады. Бұл топтағы тірек сыңарлар созжасам аясы
бірінші топпен салы стырғанда аздау. Бұлардың
әрқайсы сы нан 30-50 аралы ғында күрделі етістік
жасалады.
Ал, үшінші топтағы тірек сыңарлары өнімсіз
түрге ж атады Л Зған мына етістіктер кіреді:
түс,
кір, қаш,бер, қара.
Сөның өзінде тірек сыңарлардың
кейбіреуі 30-дай, кем дегенде 10-ғадейін күрделі
етістікжасаған.
Тірек сыңарлардан жасалған күрделі етістіктер
сөйлем құру үстінде эрдайым жаңадан жасалмай-
ды. Олардың әрқайсысы әр кезеңде жасалып, тілге
біржөлата енген, сөл қалпы нда дайын лексика-
л ы қ тұлға, даяр ұғым ретінде қөлданылады .
Оларды әдебиет тітінен, жазба ескерткіштер тілінен
кездестіреміз.
Күрделі етістік ж асауға қаты саты н тірек
сыңардың белгілі саны бар. Олар тілімізде шама-
мен алғанда 30 шақты. Сөлардың ішінде өнімдісі
20-дай. Олар:
кет, кел, ал, жет, экет, қайт, бер, шық,
таста ,жібер, өт, қой, бар,қал ,көр, кір, жөнел,қара,
біт, түс
т.б.
Тірек сыңар болатын етістіктердің мынадай
ерекшеліктері бар. 1) Тірек сыңар болатын етістік-
|


text:
ЕТІСТІКТЕР СӨЗЖАСАМЫ
399
тер - көне замандардан келе ж атқан байырғы
сөздер.
Зарланған шаһзаданың даусын естіп,
Есіктен
кіріп келіп
төкті жасты.
Биш ара ата-анасы
жетіп келіп,
Баласын халі мүшкіл көрді дейді (Ғаш ы қ-
наме).
2) Тірек сы ңар болатын етістіктер - жалпы
мағыналы сөздер. Бұлардың тірек сыңарға айна-
луына жалпы м ағы насы себеп болған деп ой-
лаймыз. Басқа етістіктермен салыстырғанда, тірек
с й ң ар болатын етістіктердің ж алпы лы қ қасиеті
күшті. Мысалы:
бар, кел, кет, қайт, шық
т.т. тірек
компонегіттерін
ки, сөйле, сана, күл
етістіктерімен
салыстырсақ, соңғы етістіктердің деректілік ма-
ғынасы басым екенін көрінеді. Сондықтан соңғы
топтағы нақты лы м ағы налы етістіктер тірек
сыңары ретінде қалы птаспаған. Мысалы: Ж ол-
д ам а
а лы п беруді
о з м ін д е т ім е а л а м ы н ...
(Есенберлин). Торсан Жаукені үйіне март айын-
да
алып келді
(М үсірепов). Ж иренш е қалж аққа
м ойы ған емес,
сықылықтап күлді
(Әуезов).
3) Тіліміздегі күрделі етістік жасайтын, тірек
сыңар болатын етістіктердің тағы бір ерекшелігі
олар негізгі түбір етістіктер болып табылады:
ал,
бер, бар, кел, қайт, қал, кі р, қой, жөнел, жібер, өт,
таста, түс, шық
т.б.
4) Тірек сыңар күрделі етістікте екінші орында
тұры п, күрделі етістікте аяқтауыш элем ент бо-
л ы п с а н а л а д ы , с о н д ы қ т а н , с о й л е м д е со з
түрлендіруші қосымш алар тірек сы ңарға қосы -
лады. Мысалы: Ол кеше
келіп кетті
(М ұқанов).
Олар бірнеш е ай Семейде жүріп, жаңа
қайтып
келген
(Әуезов).
5) Тірек сыңарлардың мағынасы ол арқылы
ж асалған барлы қ күрделі етістікте м ағы на бай-
ланыстьілығы н туғызады. Мысалы,
көріп ал,
жазып ал, сынап ал, жасап ал, қарап ал, таңдап ал,
сүрап ал, жинап ал, тартып ал
сияқты күрделі
етістіктердің бэрінде
алу
тірек сыңары арқылы
туатын мағына олардың мағына байланыстылы-
ғын туғызып тұр. Бұл - барлық тірек сыңарларға
ортақ қасиет. Мысалы: Қараған деген шілік бар,
қазып аласыңдар
да, тосек етесіңдер (Мүсірепов).
... Әр жерде шашылыгі ж атқан бас ки ім ін ,
белбеуін, беш пентін
теріп алып,
киіне бастады
(Жұмаділов).
6) Күрделі етістіктің тірек сыңарлары бірнеше
күрделі етістіктің жасалуына қызмететіп, олардың
бэріне ортақ болады:
жүлып таста, алып таста,
бөліп таста, лақтырып таста, жарып таста,
апарып таста, суырып таста
т.б.
7) Күрделі етістіктің тірек сыңары - тілде
күрделі етістік жасауш ы негізгі нұсқа. О ны ң
қызметі созж асам ны ң синтетикалы қ тэсіліндегі
созж асам д ы қ ж ұ рн ақты ң қы зм етім ен сәй кес
келеді. Етістік созжасамында синтетикалық тэсілде
соз жасаушы нұсқа - ж ұрн ақ, ан али ти калы қ
тэсілде соз жасаушы нұсқа - тірек сыңар қызметін
атқаратын етістіктер.
8) Тірек сыңар болатын етістіктер томендегідей
екі м ағы налы қ топты құрайды:
а)
амал-эрекет:<2/7,
бер, кара, таста, кой.
Жұртқа
ком ір не сексеуіл
тиеп береміз
(Қ а н а х и н ).
Білезіктерді жылдам шешіп алып, ботен болмедегі
шкафқа апарып
тығып қойды
(Есенберлин). Божей
коші М ұсақұлға
қонып қалды
(Әуезов).
э)
қимыл-қозғ аліііс:
бар, әкел, кел, экет, кет,
кір,қайт,жонел,жібер,қаш,өт,түс,шық.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Күрделі етістіктердің ауыспалы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
400
СӨЗЖАСАМ
Ауыспалы сыңар тіліміздегі
негізгі және ту-
ынды етістіктерден бола береді. Олардың дәл са-
нын көрсету қиы н, себебі оларды ң ауқымы өте
кең. Ауыспалы сыңардың түрлілігін бір ғана
кел
тірек сы ңары нан ж асалған күрделі етістіктердің
көбін тізіп келтіріп көрсетуге болады. М ысалы,
ағылып келді, ағытып келді, айдап келді, айналып
келді, айтып келді, алып келді, ауып келді, байкап
келді, барлап келді, босап келді, болініп келді, біліп
келді, көтеріп келді, көіиіп келді, кырып келді, күлап
келді, такап келді, шарлап келді, ілесіп келді, істеп
келді
т.б.
Келтірілген мысалдардан күрделі етістіктің
ауы спалы сы ңары нан алуан түрлілігін ан ы қ
көруге болады. Бір үлгімен жасалған күрделі сөздің
саны қан ш а болса, ауыспалы сы ңары да сонш а
болады. С онды қтан күрделі
етістіктердің ауыс-
палы сыңарына саны жағынан ешбір шек, тежеу
қойы лм айды . Тілдегі күрделі етістіктердің қай-
сысыны ң да күрделі етістіктің ауыспалы сыңары
болу мүмкіндігі бар.
А уы спалы сы ң ар бол аты н етістік тер д ің
б іл д ір е т ін қ и м ы л ы т ір е к с ы ң а р е т іс т ік т ің
білдіретін қим ылым ен сыйыса алатын, онымен
не бірге, не
қатар жасалаты н, бірімен-бірі жал-
ғасы п, ұштасып м ағы насы кіріге алатын болуы
ете қажет. Ауыспалы етістікті таңдау тірек сыңар
етістіктің м ағы насы на байланысты. Тірек сыңар
е тіс тік те р оз м а ғы н а с ы н а ж а қ ы н д ы ғ ы бар
етістіктерден ғана күрделі етістіктер ж асаған.
Мысалы: Мүсіреп пен Ш ынар ауы лы н а
кайтып
кет ті
(М үсірепов). М ұның әлдеқандай жалы-
ныш ты түрін кәруге ш ыдамай, Ұ лпан
шығып
кетті
(Сонда).
Бұл ж ағдай
жалпы туынды сөз жасаудың
бәріне ортақ қасиет. Мәселен, кез келген жұрнақ
кез келген сөзден туынды түбір жасай бермейді.
Онда да талғау қасиеті бар. Д егенм ен, негізгі
сөз болудың аясы кең екені белгілі, сол сияқты
ауыспалы сыңар болудың да мүмкіндігі мол.
Күрделі етістіктердің бірінші сыңары ауыс-
палы, өзгергіш келеді. Бір күрделі етістіктегі (
ай-
тып кет, алып кет, байлап кет, жасап кет, келіп
кет, мініп кет, ішіп кет
т.б.) бірінш і сыңардың
басқа күрделі етістікте
кездесуі міндетті емес, ал
тірек сыңар бірнеше күрделі етістікте қөлданы-
лады. Ж әне оны ң басқа күрделі етістіктердің
құрамында болуын міндетті шарт дептанимы з.
Достарыңызбен бөлісу:


title: .3 . Қ Ұ Р А Н Д Ы Е Т ІС Т ІК Т Е Р

text:
6 .3 . Қ Ұ Р А Н Д Ы Е Т ІС Т ІК Т Е Р Күрделі сөз мәселесінің лингвистикалық та-
биғаты әлі төлық айқыгщалып болған жоқ. Әсіре-
се құранды етістіктермен байланысты.
А н ал и ти кал ы қ тәсілм ен ж асалған етістік
композиталары алғаш қы грамматикалардан бас-
тап кездеседі. Онда есім мен етістен болған
жасалымдар сәзқөсы м ға жатқызылған. Я ғн и сөл
кездің өзінде-ақ зерттеушілер есім мен етістіктің
тіркесуі жай тіркес еместігін, оның қимыл мәнге
көшіп, түрлі қимыл м ағы насы ны ң бар екендігін
байқаған. Алайдат.б. ғалымдардыңесім+көмекші
етістік тіркестерінен ж асалған бұл етістіктердің
нақты тілдік сипаты құрыламдық және семанти-
калық табиғаты күні бүгінге дейін жете ашылмай
келеді.
К ей б ір зер ттеу л ер д е
есім мен
к ө м е к ш і етістіктертіркесі ф разаға, идиомаға ж атқы зы -
лады. М ы салы ,
акыл берді, баж етті, бассалды, тамыр болды сияқтылар. Ал енді біреулер мұндай
типті тіркестерді күрделі сәзге жатқызады.
Әйтсе де,
күрделі етістік, күранды етістік деген термин түркітануда бірінің өрны на бірі
жұмсалып, өте кең мағынада қөлданылған. Атап
айтқанда, көптеген тұжырым, пікірлерге зер сал-
сақ, күрделі етістікке құрамында екі етістігі бар
және
есім+комекш і етістіктен тұратын етістік
тіркестерінің бәрі жатқан. Бұл көзқарас ғылыми
әдебиеттерге де, оқулы қтарға да осылай енді.
Т ерм иннің жалпы лама қолданылуы сол кездегі
зерттеулерге тән қасиет еді.
Күрделі етістік болсын, құранды етістік бол-
сын созжасам мәселесімен байланысты зерттелген
емес. Күрделі етістік 1971 жылдан Н.Оралбаева-
ның ғылыми тұжырымының нәтижесінде соңғы
жылдарда сәзж асам тұрғы сы нан зерттеліп, өз
мәртебесін алды, ал құранды етістік әлі де болса,
арнайы зерттеуді қажет етеді. Онымен байланыс-
ты зерттеушілердің бәрі


title: деесім+комекш і етістік - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ЕТІСТІКТЕР СӨЗЖАСАМЫ
401
құратған құранды етістіктер*. Олар бір ғана лек-
сикалы қ м ағы наны білдіреді.
Құранды етістікті жасауға мынадай көмекші
етістіктер қатысады:
айт, ал, ат(у), ет, аш(у), қыл,
бол, сал, бер, қой, көр, шық, кел, сал, түс
т.б.
Осы жерде Отеген,
Деміңді ал, көзің сал
(Жамбыл). Аспаннан күн
т'иі қатты
(Жароков).
Осы ндағы
деміңді ал, көзің сал, тіл қатты
сияқ-
ты құранды етістіктердің құрамындағы зат есімдер
көм екш і етістіктермен тіркескенде, белгілі бір
септіктерде келеді. Осылайша жасалған құранды
етістіктер қимылды білдіреді.
Құранды етістік құрылымы ж ағы нан бір-ақ
типті:
“ес ім + к о м е к іи і е т іс т ік ”.
Қ ұ ран д ы
етістіктің сыңарларының орналасу тәртібі тіл заң-
ды лы ғы на сэйкес қатаң сақталған. Есім бөлігі,
яғн и бірінші сыңар әр түрлі соз табынан болып,
негізгі м ағы наны ұстап тұрады.
Құранды етістік кез келген есім мен комекші
етіктіктерден жасала бермейді. Оны жасауға қаты-
насатын есімдерде де, етістіктерде де белгілі шек
бар, бірінш іден, құранды етістік ж асауға да,
н егізін ен , ж ұ р н а қ арқы лы етістік туды руға
мүмкіндігі бар есім создер молырақ қаты насса,
екінш іден, белгілі бір комекші етістіктер ғана,
құранды етістіктер жасайды. Мысалы:
адам,
мэжбүр,
лексемаларының қатарын түзейік:
■
ет
. ет
қыл
бол
жаса
адам
мәжбүр
қыл
бол ән —»сал
жаса
С онда әрбір лексем а озінің м ағы н а л ы қ
ерекшелігіне сай ғана комекшілерді қабылдайды
да, ж аңадан туы ндайтын құранды етістіктің
қалыптасуына негізболады. Мысалы:
қүрмет қыл
**->
қүрмет ет
—>
қүрметте, эн сал
—>
ондет
т.б.
сы ң арлары ны ң ерекш елігіне қарай, құранды
етістіктердің сы р-сипаттары да бірдей емес,
о л а р д ы ң
іш ін а р а
е р е к ш е л ік т е р і
м ен
ай ы р м аш ы л ы к тар ы бар. Ол а й ы р м а ш ы л ы қ
есімдерді етістікке ай налды раты н ( “ етістік-
тендіретін” ) комекші етістіктердің сипаттарына
байланысты. М ысалы, -
Рүқсат болса,
мен енді
қайтайын (Мұртаза). - А ға
,рүқсат етсеңіз,
жауа-
бын мен берейін (Сонда). Оз еліңе
қызмет ететін
азамат болып
шығасыңдар (Сонда).
С оны м ен,
қы л, бол, ет, көр
- ком екш і
етістіктері қазақ тілінде құранды етістік жасау-
шы элементке айналған. Олардың қызметі әбден
қалыптасқан, ойткені ол коне заманнан бері қарай
қолданылып келе ж атқан тәсіл. Қазіргі кезде
ет
- комекші етістігі оте белсенді қызмет атқарады,
құранды етістікте негіз соз есім созден болады.
Құранды етістіктерге негіз болатын есім создер
байы рғы создерден де, кірме создерден де бола
береді. Мысалы: Ояз ақы ры п,
эм ір етті
(Әуе-
зов). Ашығыгі келген Бекболаттар әбден
разы бол-
дь/(Шәрігюв). Келтірілген мысалдардағы құранды
етістікке негіз болған
эм ір, разы
деген создер
араб-парсы тілдерінен енген создер.
Құранды етістік - етістіктің аналитикалы қ
тәсіл арқы лы ж асалуы ны ң нәтиж есінде тілге
қосы лған етістіктердің үлкен бір тобы. Я ғни ол
дербес созге тіркесіп, оны ң лексикалы қ мағына-
сын озгертіп, бір соз табы нан екінш і соз табына
ауыстырады. Мысалы: Жүрегін толтырған қуаныш
та, назды мұң мен толқынды ыстық ой да, барлық
пердесіз, қы ты қсы з ш ы ны н осы эн г
етабыс ет-
кен
(Әуезов). Сүгір кісісі бұл екеуіне бір айғы р
үйірі жылқы беруге
уэде еткен
(Сонда). Бұл
сойлемдердегі
табыс еткен, уэде еткен
сол сияқ-
ты
Тйү-ымэлім еткен, қыбыр етпестен, қыбыр ет-
пей, арман еткен
деген тіркестерді алсақ, қазақ
тілінде оларды құранды етістік деп атайды, ойткені
мұнда есім созге тіркескен комекш і етістік оған
қ и м ы л м а ғ ы н а с ы н қ о с ы п , о н ы е т іс т ік к е
а у ы с т ы р ғ а н . Б ұл с о й л е м д е р д е г і қ ұ р а н д ы
етістіктердің синонимі:
тапсырған, уэделескен,
м э л ім д е г е н , қ ы б ы р ла м а с т а н , қ ы б ы р ла м а й ,
арм андаған
деген д ара етістіктер. Бұл дара
етістіктердің мэні құранды етістіктерде комекші
етістік арқылы берілген, ойткені
табыс, уэде, мэлім,
арман
деген зат есімдерде қимыл мағынасы жоқ.
Оны қимылға айналдырған
еткен -
деген комекші
етістік.
Құранды етістіктерге негіз болатын есім
создерді соз табы ж а ғ ы н а н та л д а с а қ , он да
томендегідей жағдай байқалады. Құранды етістікке
негіз болатын есім создер: зат есім, сын есім,
еліктеуіш создер, сан есім, модаль создер т.б.
Қ азақ тілінде құранды етістік жасауға бағытты,
қозғалы сты білдіретін:
кел,кет,түс,шық,кеш,кір
т.б. етістіктер қатысады
Зат есім мен қозғалы с етістіктерінен жасал-
ған құранды етістіктердің ерекшелігі кеңістік
мэнін білдіретін септіктермен байланысқа түседі.
Оны томендегі үлгіден (модель) коруге болады.
*
М үидай қүрылы мдарды И.Е. М аманов
Достарыңызбен бөлісу:


title: есімді күрделі етістік - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
4 У І І
Зат есім + етістік/сслу.
көңілге келу, дүниеге
келу,пікірге келу
т.б.
Зат есім + етістік/сеягу:
акылы кету, есі кету,
мүлт кету, үйқыға кету, ағат кету, мүрдем кету,
күші кету
т.б.
Зат есім + етістік
кешу: бастан кешу, дэурен
кеш у,ғүмыр кеш у,өмір кеіиу
т.б.
Зат есім + етістік
түсу: араша түсу, қүда
түсу, күн түсу, көзге түсу, қолға түсу
т.б.
Зат есім + етістікшь/ғу:
алға шығу, күн іиық(у),
аты шығу, жаны шығут.б.
М ысалы,
күні түсу, араша түсу, күда түсу,
а лға іиығу,күн іиығу,элек ш ығ(ар)у,ақыл кіру,ес
кіру,ой кіру,бой ж ету,коз ж ет у,қол жету,бел
асу, қүлақ асу
т.б.
Дегенмен, бұл етістіктердің катысуымен жа-
салған кұраңды етістіктер
ет, қыл, бөл, кор
көмекші
етістіктерімен салы стырғанда белсенді деп айту
киын.
Ет, бол, қыл, кор
көм екш і етістіктер.
“Ет ”
көмекші етістігі - қазіргі тілде өте белсенді сөзжа-
самдық тұлға.
Ол арқы лы есім сөзден құранды етістік
қаш аннан жасалып келеді. М ысалы,
шүкіріиілік
ет, сабыр ет, сый ет, баян ет, тарту ет, хабар ет,
талап ет, аңыз ет, ант ет, арман ет
т.б.
Бол -
құранды етістігінің кейбіреуінің си-
ноним туынды түбір етістігі бар:
жақсы бол -
жақсар, қүм ар бол - қүмарлан, жария бол -
жариялан, қабыл бол - қабылда, жоқ бол - жоғал,
мерт бол - мерттік, шығын бол - шығындан
т.б.
Қыл -
комекші етістігі арқылы да бірсыпыра
құранды етістіктер жасалады. Қазіргі тілде бұл
ком екш і етістік онім дінің қатары на жатады.
М ысалы:
бастық қыл, аткопір қыл,эңгіме қыл,
дауыс қыл, м азақ қыл, үміт қыл, талқан қыл
т.б.
Көр
- көмекші етістігімен жасалған құранды
етістіктер де тілде жиі кездеседі. М әселен,
азап
кору, айып кору, ар кәру, ел кәру, ес кору, жақсы
кору, жек кору, жапа кору, күн көру, пайда кору,
тең кору
т.б.
Сойтіп, құранды етістіктер сыртқы тұрпаты
ж а ғы н а н да, іш кі м азм ұны ж а ғы н а н б асқа
етістіктермен салы сты рғанда, құрамы озгеше
[есім+көмекші етістік], тілде іс-әрекеттің біртұтас
ұғымын білдіреді:
ғалы м бол, қабыл ал, ес көр,
ағат кет, ант ет, көңіл бол, ғаіиық бол
т.б. тәрізді
создер бір сұрауға жауап беріп, сойлемнің бір-ақ
мүшесі болады. Құранды етістіктердің арасына
басқа создер қосылмайды, егер қосылса, негізгі
ай таты н о й -ұ ғы м д ы б іл д ірм ей д і. Қ ұранды
етістік тер - тұтас күй ін д е бір л е к с и к а л ы қ
мағынаны білдіріп, созжасамның аналитикалық
т ә с іл ім е н ж а с а л ғ а н л е к с и к а л ы қ б ір л ік т е р
(единицалар).
Сонымен,
бол, ет, қыл, көр
етістіктерінің
комекшілік қызметі өзге көмекші етістіктерден бас-
қаш а, бұлардың ең негізгі және ең басты қызметі
- есімдерден құранды етістік тудыру. Олардың
бұл қы зметін әзге көмекш ілер атқара алмайды.
Бол, ет, қыл,
/сө/?етістіктерінің жәрдемімен жасал-
ған құранды етістіктердің сөңғы сыңары етістіктің
фамматикалықжүйесімен түрленіп өтырады. Мы-
салы ,
қызмет ете алмайды, қызмет ете көріңіз,
қызмет көрсетсе екен
т.б.
Құранды етістік жасауға лексикаланған, иди-
өм алан ған тіркестер де қатысады. М ысалы,
зар
қақ, жақсы көр, таяқ же, бас қой, көз сал, жек кәр
т.б. Д үрліккен топ казарманың есіктеріне қарай
көз тігісті
(Есенжанов).
Таяқ жеген
Ж ұмабек
қорлы қты ң кімге корсетіліп ж атқаны н қателес-
пей ұ ғы н ы п ты ... (М үсіреп ов). Е лам анды да
оты рған жерінде
бас салды
(Нұрпейісов). Ш кол-
дан Ботагоз оқудан
қол үзбеді
(М ұқанов). Осы
мысалдардағы
коз тігісті, таяқ жеген, бас салды,
қол үзбеді
деген тіркестер құранды етістікке ж а-
тады, себебі
көз, таяқ, бас, қол
создеріне
тігісті,
жеген, салды, үзбедідеген
етістіктер қимыл мәнін
қосып тұр.
Достарыңызбен бөлісу:


title:
Ж алпы
с и п а т т а м а с ы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
Ж алпы с и п а т т а м а с ы : тіл
о р т а с ы ,
тоғы сы ң қы , қатаң, ілгерінді (жіңіш ке), еріндік
дауыссыз дыбыс.
С дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Ж уан езулік түрі: САРЫ , СЫ З т.б.
(19-1- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
ж инақы жуысады (2-2), жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында кейін шегініп жатады
(8), тілдің ж аты сы н а қарай кей ін ді; дауы с
желбезегі тербелмейді (5-4), желбезек қатысына
қарай тербеліссіз; ерін жазылып (езу тартып)
барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на қарай
езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
н ы қ ж уы сады , ж уы сы м күш ін е қар ай н ы қ
жуы сы ңқы; ауыз қуысы үлкейіп, көмей қуысы
кішірейеді, үстеме жасалым орнына қарай көмей
дыбыс болып табылады.
Естілімі: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к т ің
жуысымы күшті леппен бітеді, жуысым бітіміне
қарай күшті лепті; дауыссыз шуыл дыбысталады,
үн қаты сы на қарай қатаң; әуез қатысына қарай
жуан және езу әуезді дыбыс болып табылады. -
С жуан езулік түрінің айырым белгілері
Ж асалы м белгілері: тіл ұш ы , ж и н а қ ы
жуы сы ңқы, кейінді, тербеліссіз (қатаң), езулік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері: ны қ жуысыңқы, көмей
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: күшті лепті, қатаң (шуыл),
жуан, езу әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы: тіл ұшы, ж и н ақы
ж у ы с ы ң қ ы , қ а т а ң , к е й ін д і (ж у ан ), е зу л ік
дауыссыз дыбыс.
Ж іңіш ке езулік түрі: С ІЗ, СЕН т.б.
(19-2- сурет) Жасалымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
ж инақы жуысады (2-2), жасалу орны на қарай
тіл ұшы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп жатады
(6), тілдің ж аты сы на қарай ілгерінді; дауыс
желбезегі тербелмейді (5-1), желбезек қатысына
қарай тербеліссіз; ерін жазылып (езу тартып)
барып (1-3) жасалады, ерін қаты сы на қарай
езулік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ұшы мен қызыл иек өзара
күшті леппен жуысады, жуысым күшіне қарай
күшті лепті; ауыз қуысы кішірейіп, көмей қуысы
үлкейеді, үстеме жасалым орны на қарай ауыз
қуысты дыбыс болып табылады.
Е стілім і: тіл ұш ы м ен қ ы зы л и е к тің
жуысымы күшті леппен бітеді, жуысым бітіміне
қарай күшті лепті; дауыссыз шуыл дыбысталады,
үн қатысына қарай қатаң; әуез қатысына қарай
жіңішке және езу әуезді дыбыс болып табылады.
С 1 жіңішке езулік түрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=51#Естілім_белгілері:_күшті_лепті,_қатаң_(шуыл),_жуан,_езу_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=51#Ж_асалы_м_белгілері:_тіл_ұш_ы_,_ж_и_н_а_қ_ы_жуы_сы_ңқы,_кейінді,_тербеліссіз_(қатаң),_езулік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


6 .3 .1 . Зат есііч + көмекші етістікті қүранды
етістіктер
Құранды етістіктің ауыспалы сыңары кобінесе
зат есімдер болып, морфологиялық табиғаты жа-
ғынан әр түрлі формада болады.
Бірінші сыңар зат есім мағы насы нда жұмса-
лады . Ал 2 -сы ң ар сол кәсіп , м ам ан ды қты ы
игергендігін білдіреді. М ысалы
:этиіболды, аңіиы
болды, ғалы м болды
т.б.
Зат есім септік, коптік, тәуелдік тұлғаларында
келіп, құранды етістікке негіз соз қы зм етін
атқарады. Мені бірінші участкеге барады екен деп
эуреге түспеңдер
(Омаров).
Зат есімнің коптікжалғауларымен келетініне
мысал келтірейік: Осы маңның әр жерінде болек-
болек
ауылдар болатын
(Оңғарсынова).
Қ ұ р а н д ы е т іс т ік зат е с ім н ің с е п т ік
жалғауларымен жасалады:
Ойға түстім,
толған-
дым, Оз мінімді
қолға алдым,
Мінезіме
коз сал-
дым,
Тексеруге ойландым (Абай). Кедейдің жал-
ғыз тұяғын таргып
экеткенімэлім болды
(Әуезов).
Құранды етістік зат есімнің тәуелдік жалғау-
ымен келеді: Ш ыдай-ш ы дай келіп ем,
көзім
жетейін
деді (Әуезов).
Рақымы түсті
басына,
К о зд е н а қ қ а н ж а с ы н а (А л п а м ы с б а т ы р ).
Келтірілген мысалдардағы
ауылдар болатын -
коптік жал ғауында,
эуреге түспеңдер - ойға түстім,
ЕТІСТІКТЕР СӨЗЖАСАМЫ
403
қолға алдым -
барыс септігінде,
көз салдым -
табыс септігінде,
м әлім болды -
атау септігінде,
көзім жетейін, рақымы түсті
-тәуелдік жалғау-
ында келіп лексикалы қ бірлік жасаған. Олар бір
ғана лексикалық мағынаны білдіреді, бір сүраққа
жауап беріп, сөйлемнің бір ғана мүшесі қызметін
атқарады.
Құранды етістіктердің бәрі де етістіктің
түрлену жүйесі бойы нш а тұлғасын (формасын)
өзгертеді. М ысалы,
жэрдем еткен, жэрдем етіп,
жэрдем еткелі, жэрдем ете алады, жэрдем етпей,
жэрдем етті, жэрдем етер емес, эуре болма, эуре
болатын, эуре боларсыз, эуре бола жаздапты, әуре
болғысы келмейді, әуре еткізбе, ағалы қ ет, үлгі
қыл, зар қақ,жақсы кор,еңбек сіңір,бет қой,қабыл
ал, ғалым бол, аман бол, абай бол, бет алу, дем алу,
ет алу, тіл алу
т.б.
Достарыңызбен бөлісу: |