title: Табыс жалғаулы сөз тіркестері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
2.1.1.3. Табыс жалғаулы сөз тіркестері
С е п т ік ж а л ғ а у л а р ы , ә д е т т е , е с ім д е р д і
етістіктермен, қала берді, есімдермен байланыс-
тырып, әр түрлі қарым-қатынасқа түсіреді. Осы-
лардың ішінен табыс септік жалғауы өзі жалған-
ған сөздерді тек етістіктермен қию ласты рып,
қимыл-әрекеттің тікелей бағытталған өбъектісін
көрсетеді де, сөйлемде тура төлықтауыш қызметін
атқарады. М үндай жағдайда тура төлықтауыш
етістіктің жетегінде айтылып, өзі тіркескен сөзге
мағыналық жағынан да, түлғалық жағынан да
түгелдей тәуелді болады. Толықтауыш қызметін
атқаратын сөздің қандай септік жалғауын қабыл-
дауы етістіктің лексика-грамматикалық магына-
сымен, сөндай-ақ сөз табы ретіндегі жалпы ка-
тегориялдық мағынасымен тікелей байланысып
жатады.
Етістіктер іс-эрекетті, қимылды, халды, жал-
пы процестерді білдіруі түрғысынан озара сабак-
тас болып келгенімен, ішкі лексика-грамматика-
лы қ сапасы жағынан біркелкі емес. М әселен,
кісінің еңбек процесімен, іс-әрекетімен байла-
нысты етістіктер, негізінен, создердің табыс жал-
ғауында түруын қажет етеді де, ал кісінің көңіл-
күйін, қозғал ы с-әр екетін , қалпы н білдіретін
етістіьсгер, әдетте, создердің барыс, жатыс, шы-
ғыс, комектес жалғауларында келуін талап етеді.
СӨЗ Т1РКЕС1ЕР1
597
Етістіктердің сабақты, салт болып іштей сарала-
нуының озіне осы белгілер негіз болады. Соны-
мен етістіктердің ішінен, әсіресе, кісінің еңбек
процесін, іс-әрекетін білдіретін және соған орай
табыс септікті создерді тілеп түратын етістіктер
сабақты етістіктер деп танылады.
Сабақты етістіктердің негізіне жататын іс-
әрекетті білдіретін етістіктер, осылайша бір ғана
атаумен аталғаны болмаса бүлар көлемі жағынан
да, сондай-ақ мағынасы жағынан да алуан түрлі
болып келеді. Сондықтан да мүның өзі іштей
мына тәрізді мағыналық топтарға бөлінеді, әрі
олардың әрқайсысы табыс септікті сөздердің алуан
түрлерімен тіркесіп, объектілік қатынастағы соз
тіркестерін қүрайды.
1.
Жасау, қүрау
мәнді етістіктердің меңгеруі
арқылы қүралған сөз тіркестері. Мүндай мағы-
наны білдіретін етістіктер табиғатында, заттық
мағынасы бар нақтылы зат есімдермен тіркесуге
бейім түрады. Осындай тіркесімділік қасиеті бар
создер бірімен-бірі табыс септігі арқылы байла-
ны сқа түседі де, объектілік (толықтауыш тық)
қатынастағы сөз тіркестерін қүрайды. Мысалы:
зауытты қуру, машина жасау, туқым өндіру, киім
тігу, ақшаны жарату, туқым себу, жіп иіру, кілем
тоқу, еңбек жазу, кірпіш қалау, уй салу
т.б.
Біреуі
қурып заводты өндіріспен, біреулер жур әдемі қала
салып
(Саин).
Мықты болсын деп әкеміз етікті
таспамен тігетін
(М үқанов).
Өнер білім бар
журттар тастан сарай салгызды
(Алтынсарин).
Жасау, қуру
етістіктерінің ең негізгі, озіне тән
төл мағынасы - сабақтылық мағына, алайда олар-
дың меңгеру қызметі осымен сарқылып қоймай-
ды . Қ о с ы м ш а м а ғ ы н а л ы қ қ а т ы н а с т а р д ы
білдірумен байланысты аталған етістіктер табыс
септігінен тыс жанама септіктерді де меңгере ала-
ды. Оған жоғарыда келтірілген мысалдар қүра-
мындағы
таспамен тігетін, тастан салгызды
-тіркест&рі дәлел бола алады. Мүндай қасиет -
сабақты етістіктердің басқа мағыналық топтары-
на да тән қасиет.
2.
Бузу, қирату, жарақаттау, жоқ ету
мәнді
етістіктердің м еңгеруі арқы лы қүралған соз
тіркестері. Бүл топқа жататын етістіктер жоға-
рыдағы
жасау, қуру
мәнді етістіктермен антоним-
дес болып келеді де, амал-әрекеттің нәтижесінде
бүтін түрған н әрсен ің ж арақаттаны п, қирап,
бүлініп істен шыққандығын білдіреді.
Бузу, қирату
мәнді етістіктердің меңгеруінен
мынандай ерекшелікті байқауға болады: 1.
Бузу,
қирату
мәнді етістіктерімен кез келген создер
емес, ең алдымен, қолмен үстап, көзбен көруге
болатындай нақты үғымды білдіретін зат есімдер
тіркеседі. 2.
Бузу, қират у
м ән ді етістіктер,
негізінен қим ы л и есін ің активті орекетім ен
тікелей байланысты болғандықтан, әрі мүндай
етістіктер м ен тура то л ы қтауы ш тарға екпін
түсетіндіктен, іс-әрекет ең алдымен тура объектіге
бағытталып, оны нақты атап корсетеді. Міне, осы
ерекшелік табыс септік жалғауының, негізінен,
тү с ір іл м ей қ о л д а н ы л у ы н а ы қ п ал ж асай ды .
Мүндай ерекшелікті
қуру, жасау
етістіктерінің
табыс жалғаулы сөздерді меңгеруін өзара салыс-
тыру арқылы айқындауға болады. Мысалы:
уй
салды - уйді бузды, хат жазды - хатты жырт-
ты, кірпіш қалады - кірпішті қираттыт.б.
Мүның
себебі
бузу, қирату
озгерістері объект мәніндегі
зат пен нәрсенің жалпылығын қаламайды, не-
ғүрлым нақтылығын қалайды. Осымен байланы-
сты табыс септікті сөз жалғаулықсыз түрінде емес,
жалғаулы түрінде қолданылады. Табыс септігі сөз
тіркесі қүрамында, мейлі, жалғаулы түрінде қол-
данылсын, болмаса жалғаусыз түрінде жүмсал-
сын, бәрі бір толықтауыштық (объектілік) қатына-
ста жүмсалады, сондықтан табыс септік жалғауы түсіп
қалған түрін қабысуға, түспей, аш ық қолданыл-
ған тү р ін м ең геруге ж а т қ ы зб а й , екеу ін де
меңгерудің қатарында қараған орынды. Мүндай
типті соз тіркестерінің бағыныңқы сыңарларын-
да кобінесе, нақты лы қ м әні бар зат есімдер,
есімдіктер, заттанған сын есімдер, сан есімдер,
есімшелер, кейде жалпылық мәні бар зат ёсімдер
де қолданы лады , б ірақ ж алп ы лы қ м әнді зат
есімдер мен
бузу, қирату
м әнді етістіктердің
тіркесіп келген түрі - тілімізде сирек кездесетін
қүбылыс. Мысалы:
тауды бузу, ыдыс-аяқты қира-
ту, жауды талқандау, басын жару, матаны жыр-
ту, оны бауыздау, ақтарды талқандау, қылт
еткенді атып тастау
т.б.
Ақылды мақтанса, істі
тыңдырар, ақылсыз мақтанса, аягын сындырар
(Мақал).
Келсе-дагы қарсы дәл, Мерген оны ат-
пады. Оның - дагы бар шыгар, аққу сынды аппагы
(Мәуленов).
Қашқан жауды қылыштап, қиратып
жатыр бір адам
(Әбдіқадыров).
3.
Объектіні қозғаушы мәнді етістіктердің
м ең гер у і ар қ ы л ы қ ү р а л ғ а н сөз т ір к е с т е р і.
Объектіні қозғаушы мәнді етістіктер қозғалыс
мәнді етістіктермен сырттай қарағанда үқсас, ай-
ырмашылығы ж оқ тәрізді. Ойткені екі топқа
жататын етістіктердің екеуі де, түптеп келгенде,
қ о зға л ы с ар қы л ы іске асады . С алы сты ры п
корелік: 1)
айдау, апару, жургізу, жеткізу, итеру,
қозгау
т.б. - объектіні қозғаушы мәнді етістіктер;
2)
журу, жету, келу, бару, өту
т.б. - қозғалыс
мәнді етістіктер. Алайда бүлардың озіндік ай-
ырмашылықтары бар, олар мынадан байқалады:
1. Объектіні қозғаушы мәнді етістіктерде қимыл
әрекет тура объектіге бағытталып түратын болса,
қозғалыс мәнді етістіктерде ондай қасиет бол-
майды; 2. Объектіні қозғаушы монді етістіктерде
|


title: СИНТАКСИС - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
598 СИНТАКСИС қ и м ы л иесі (субъекті) объектіні қ о зға л ы с қ а
түсіретін болса, қозғалыс мәнді етістіктерде қоз-
ғалы сқа түсетін объект болмайды, қозғалы сқа
субъектінің өзі түседі; 3. Объектіні қозғауш ы
мәнді етістіктер табыс жалғаулы сөздерді тілеп
түратындықтан, сабақты етістіктердің қатарына
жатады да, ал қозғалыс мәнді етістіктерде мүндай
қасиет болмайтындықтан, салт етістіктердің қата-
рынан орын алады.
Объектіні қозғаушы мәнді етістіктер объекті-
мен байланысты болғандықтан, ең алдымен, та-
быс жалғаулы сөздерді меңгереді. Мүндай мағы-
наны білдіретін етістіктермен қозғауға, жылжы-
туға, орын ауыстыруға болатындай конкретті зат
атаулары немесе осындай зат есімдердің орнына
жүретін есімдіктер, есімшелер тіркеседі. Мыса-
лы:
затты апарады, қүрал-жабдықтарды жеткізді, арбаны итерді, машинаны тартты, алгандарды жеткізді т.б.
Жігіттер бірін-бірі ыммен түсінісіп, газикті от алдырмай-ақ итеріп апарып қара жо- лга түсірді (“Егеменді Қазақстан” газеті).
Бүркіт қоянды қарга бір-екі рет домалатып алды да, үнін өш ірді (М ү қ а н о в ).
Тақырбас м ені оқы ст ан көкірегімнен итеріп кеп жіберді (Соқпақбаев).
4.
Бөлу, жару және
жинау мәнді етістіктердің
меңгеруі арқылы қүралған сөз тіркестері.
Бөлу, жару етістіктері
жинау мәнді етістіктермен анто-
нимдес, бірақ табыс жалғаулы сөздерді меңгеруі
жағынан бастары алшақтамай, бір жерге түйіседі.
Мүндай етістіктерге тән қимыл-әрекет ең алды-
м ен, тура объектіге бағы тталады да, то л ы қ -
тауыпггық қатынаста сөз тіркестері жасалады. Бүл
тәрізді сөз тіркестерінің бағыныңқы сыңарларын-
да бөлу, жаруға немесе жинауға болатындай нақ-
тылы зат атаулары мен солардың орнына жүретін
есімдіктер, қүрал-сайманның атын білдіретін зат
есімдер және заттанған сан есімдер ғана болмаса,
кез келген сөздер қолданылмайды. Мысалы:
агаш- ты бөлу, сүйекті жару, жерді жырту, шөп жинау т.б.
Жыланды қырьіқ бөлсе де, кесірткедей әлі бар (Мақал).
Сүрастыра келсем, ауылнай түқымды бөлгенде, мүның мойнына екі пүт тары жазып қойыпты (Майлин).
5.
Ішіп, жеу, қоректену әрекетін білдіретін
етістіктерд ің м еңгеруі арқы лы қ ү р ал ған сөз
тіркестері. Қ оректенуді білдіретін етістіктер,
негізінен, табыс жалғаулы сөздерді жетегіне алып,
объектілік қатынастағы сөз тіркестерін қүрайды.
Мысалы:
тамақты жеу, сорпаны ішу, етті шай- нау, дәнді шоқу, соны жеу, мүны ішу т.б.
Етті жеудің алдында Ісләмді әлденеше кісі жіберіп таба алмайды (Әуезов).
Бүркіт еттен бірер рет аузы- на апарды да, әрман қарай оны жемей қойды (Есенберлин). Ішіп, жеу мағынасында жүмсала-
тын зат есімдер кісінің, жан-жануарлардың қорек-
тену әрекетін білдіретін етістіктермен табыс жа-
лғауы арқылы байланысқанда, қимыл-әрекет тура
объектіге бағытталып, тура объект мәніндегі зат-
ты атап көрсетеді. Мысалы:
нанды асықпай жеді, сорпаны ыссылай ішті, жілікті сүйсіне кемірді т.б.
Қ о р е к т е н у м а ғ ы н а с ы н д а ж ү м с а л а т ы н
етістіктер объектіні әрі толық, әрі жартылай қам-
титын болса, аталған етістіктер табыс және шы-
ғыс жалғаулы сөздерді қатары н ан меңгереді.
Мысалы:
Ертең бүйырса, сол қымызды сабаның өзінен ішсең, қарагым (Есенжанов).
6.
Сөйлеу, ойлау, сезу, қабы лдау м ән д і
етістіктер де қолданылу ыңғайына қарай сабақ-
ты етістіктер тобын қүрап, табыс жалғаулы сөздер-
м ен б а й л а н ы с қ а т ү с е д і. Б ір а қ б ү л а р д ы ң ,
біріншіден, іс-әрекетті білдіретін етістіктермен
салыстырғанда сабақтылық мағынасы шектеулі
б о л ад ы , е к ін ш ід е н , іс - ә р е к е т т і б іл д ір е т ін
етістіктермен тіркесе алм айты н абстракт зат
есімдер
сөйлеу, ойлау, сезу, қабылдау м ән д і
етістіктерм ен ер кін тіркесе алады. М ысалы:
уақиганы баяндады, тапсырманы сүрады, жагдайды баяндады, күшін көрсет ті т.б.
Аздан соң әлгі көмекшісі қайтып кеп, Тоқаштың адресін сүрады (Шашкин).
Сен оган айт, жас ақын, болган са- ган қүмар де, сырын айтпай жас жүрек, қайтіп қана шыдар де (Аманжолов).
Ауыл-аймагымен сойылыңды согайын, дауыңды айтайын деп, қай көп бергенге партиялас болады (Абай).
Ерегіссең менімен, көрсетемін күшімді (Қ ам бар батыр).
Сөйлеу, ойлау, сезу, қабылдау мәнді етістіктердің
бойына тек сабақтылық қасиет қана емес, салт-
тылық қасиет те тән, сондықтан бүлар табыс
септігінен басқа жанама септіктерді де меңгеріп,
әр түрлі грамматикалық мағыналарды білдіреді.
Табыс септікті сөз тіркестері жалғаулы түрінде
де, жалғаусыз түрінде де қолданылады. Мысалы:
жер қазды - жерді күрекпен қазды, ет жеді -
етті асыгып жеді, қой сойды - қойды түнде сой- ды т.б. Табыс септігінің жалғаулы, жалғаусыз
қолданылуын түркологтарды ң көбісі белгілік,
белгісіздік категориясымен байланыстырады. Бүл
мәселені қазақ тілі материалдарының негізінде
қарастырған М .Б.Балақаев тура толықтауыштың
әрдайым жалғаулы болып қолданылатын қездерін
нақты материалдардың негізіңде санамалап көрсе-
те келіп, кісі аттары мен жіктеу есімдіктерінің
толықтауыш қызметінде әрдайым жалғаулы бо-
лып келуі сөздердің белгілік қасиетіне емес, ол -
сө зд ер д ің с и н т а к с и с т ік н е гізгі қ ы з м е т ін ің
өзгешелігінде болуға тиісті, яғни толықтауыш
қызметіндегі сөз бастауыш болып кетпеу үшін
табыс жалғауын қабылдап түрады деп көрсеткен
болатын. Бүл қағиданың дүрыстығы ешқандай
күмән туғызбаса керек, бірақ үсынылып отыр-


title: СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ 599 ған ереже барлық уақытта табыс септігінің жал-
ғаулы немесе жалғаусыз болып келуінің олшемі
бола алмайды.
Тілдік материалдарға жүгінетін болсақ, мы-
надай жайттарды байқауға болады:
1. С өздерді өзара б а й л ан ы сқ а түсіретін
қосымшалар (септік жалғаулары) жоқ кезде сөздер
бірім ен-бірі м ағы на ж ақы н ды қтар ы н а қарай
селбесіп тіркескен, соның бірі - сабақты етістіктер
мен тура объект мәніндегі сөздер. Бүлар табиға-
тында, органикалық байланыста болғандықтан,
араларына соз салмай, ешқандай қосымшасыз
ір гел е с тү р ы п б а й л а н ы с қ а н . М ү н д ай сөз
тіркестерінің бағыныңқы сыңарларында ертеректе
жалпылық мәні бар жалпы есімдер жүмсалған,
өйткені жалпы есімдер жалқы есімдермен салыс-
тырғанда тура объект болуға бейім создер. Бірақ
тілдің дамып, синтаксистік қүрылыстың жетіле
түсуі септік жалғаусыз байланысқан объектілік
қатынастағы сөз тіркестерінің озгеріске түсуіне
ықпал жасады.
2. Синтаксистік қүрылыстың жетіліп, күрде-
лене түсуіне байланысты тура объект мәніндегі
сөздер мен сабақты етістіктер арасына басқа бір
сөздер сыналатын болды:
жерді курекпен қазды, суды кесемен ішті, етті қолмен жеді т.б.
3. Тура объект мәніндегі жалпы есімдердің
орнына жүре келе жалқы есімдер де, есімдіктер
де, сан есімдер де, заттанған сын есімдер де
ж ү м с ал а ты н б ол ды . Б үл о б ъ е к т м ә н ін д е г і
сөздердің табыс жалғаулы түрінде қолданылуы-
на түрткі болды:
Маратты көрді, оны тәрбиеледі, онды екіге бөлді, қыздарды байқады т.б.
4. Белгілі бір сөзге назар аударып, логикалық
екпін түсіріп айту тәжірибеде орын тепті, бүл соз
тіркесі қүрамындағы сөздердің бүрыннан қалып-
тасқан орнын өзгертуге түрткі болды, нәтижесінде
табыс^септігі жалғаулы түрінде қолданылды:
сой сиырды, кес нанды, жон агашты т.б.


title: Л.З. Барыс жалғаулы сөз тіркестері

text:
2Л.З. Барыс жалғаулы сөз тіркестері
Басыңқы сыңары етістік болып келетін ба-
рыс жалғаулы сөз тіркестерінің бағыныңқы сы-
ңарларында зат есім, есімдік, сын есім, есімше
қолданылады да, басы ңқы сыңарларында іс-
әрекеттің бағыт, бағдарын
(бару, келу, кету, кіру,
жақындау, ушу, умтылу)
және бату? терендеу ма-
ғынасын білдіретін
(бату, суңгу, тусу)
қозғалыс
м әнді етістіктер; адам ны ң іш кі к ө ң іл -кү й ін ,
сезімін
(қуану, қайгыру, сену, нану),
адамның іске
қатысын
(қатысу, көмектесу, жәрдемдесу),
адам-
ның алға үмтылу әрекетін
(дайындалу, умтылу,
талпыну)
білдіретін салт етістіктер жүмсалады.
Мысалы:
Сендерге ерекше комиссия барады
(Шаш-
кин).
Абай сәлем беріп уйге кіргенде, кең уйдің іші
лық толган кісі екен
(Әуезов) т.б.
Е тістік тер д ің іш інде қ о з ғ а л ы с -ә р е к е т ін
білдіретін етістіктер аумағы жағынан да, меңгеру
қабілеті жағынан да ерекшеленеді.
Барыс жалғаулы сөздерді меңгеретін қозға-
лыс мәнді етістіктерді іштей шартты түрде үшке
болуге болады. 1. Тек барыс септігін тілеп түра-
тын қозғалыс мәнді етістіктер:
мін, суңгі, тус (суга),
бат (батпаққа), умтыл, жақында
т.б.
(атқа, по-
езга, машинага мінді, суга суңгіді, қудыққа, суга
тусті; батпаққа батты, жауларга умтылды, қалага
жақындады).
2. Шығыс септігімен салыстырған-
да барыс септігін басымырақ талап ететін қозға-
лыс мәнді етістіктер:
бар, кір, жугір, шап, уш
т.б.
(елге барды, қаладан барды); уйге кірді, даладан
кірді, мектепке жугінді, орталықтан жугірді, кол-
хозга шапты, белгілі жерден шапты; аспанга ушты,
орталықтан ушты).
3. Барыс септігі мен шығыс
септігін тең дәрежеде қажет ететін қозғалыс мәнді
етістіктер:
кет, кел, орал, қайт, (мектепке кетті,
уйден кетті; уйге келді, жатақханадан келді; елге
оралды, агайындардан оралды; ауылга қайтты, қала-
дан қайтты, ауылдан қайтты).
Қ о зғал ы с-әрекетін ің бағыт, бағдары мен
тірелер орнын бідціретін етістіктер барыс жалғау-
лы сөздерді жетегіне алып, меңгеріле байланыс-
қ а н сөз т ір к е с т е р ін қ ү р а й д ы . М ү н д ай сөз
тіркестері тіркес қүрамындағы сөздердің мағы-
налы қ ерекшеліктеріне қарай толықтауыш тық
ж әне пы сы қтауы ш ты қ қаты наста жүмсалады.
Т ол ы қтауы ш ты қ қаты н аста ж үм салаты н сөз
тіркестерімен салыстырғанда пысықтауыш тық
қатынаста қолданылатын соз тіркестері тілімізде
жиі қолданылады, соған орай мағыналық жағы-
нан алуан түрлі болып келеді.
О бъектілік қаты наста ж үм салаты н барыс
жалғаулы сөз тіркестерінің бағыныңқы сыңарла-
ры толықтауыш қызметін атқаратын создер бо-
лып келеді. Сондықтан да толықтауыштық қаты-
настағы сөз тіркестерінің бағыныңқы сыңарла-
рында, негізінен, адам атаулары не солардың ор-
нына жүретін есімдіктер болып келеді де, ба-
сыңқы сыңарлары осылармен мағыналық жағы-
нан орайлас жатқан қозғалыс мәнді етістіктер
болады. М үндай қаты наста ж үм салаты н сөз
тіркестерінің мағыналары, негізінен, мынадай:
1. Қозғалыс-әрекетінің кімге, неге бағыттал-
ғандығын білдіреді. М ысалы,
баласына келді,
әкесіне барды, анасына жугірді, сіздерге барды. Абай
ең алдымен әжесіне келді
(Әуезов). Мүндай сөз
тіркесі қүрамындағы барыс септігі қозғалыс-
әрекетінің тірелер орнын атап корсетеді.
2. Қ о зғал ы с-әр ек етін ің бағы т, баіғдарын
білдіретін етістіктердің бірқатары барыс жалғау-
|


text:
600
СИНТАКСИС
лы сөздермен тіркесіп, аттану, ж оры ққа шығу,
тартысу м ағы насы нда қолданылады. М ысалы:
жорыққа аттану, согысқа бару, күреске түсу.
Патша тақтан қулаган куннің ертеңінде Сақа
Қаратөбедегі әкесіне аттанган
(Шашкин).
Жо-
рыққа аттандырган барымтага тусетін қумалақ
буларга да тусер еді
(Әуезов).
3. Қ о зға л ы с қ а түскен затты ң адресаты н
білдіреді. Мысалы:
Сіздің атыңызга жіберілді, сіздің
атыңызга жөнелтілді. Жолдас Муратбаевтың
атына арнаулы телеграмма жіберілді
(С.Қ.).
4.
Соқтыгу, тию, суріну, суйену, жамбастау,
жантаю
тәрізді қозғалыс мәнді етістіктер барыс
ж алғаулы сөздерм ен тіркесіп, қ а қ т ы ғы с пен
сүйкеніске түскен заттарды атап көрсетеді. М ы-
салы:
кәрілерге соқтықтьі, тас итке тиді, агашқа
сурінді, жастыққа жамбастады, трубага суйенді,
қолына жантайды
т.б.
Табсиідырыққа сурініп ба-
рып бойын тіктеп алган Мәкіш, Жәнібектерге тіке
тартты
(Әуезов).
Пысықтауыпггық қатынаста жүмсалатын ба-
рыс жалғаулы сөз тіркестері тілімізде аса жиі
к е з д е с е д і. М ү н д а й қ а т ы н а с т а к е л е т ін сө з
тіркестерінің бағыныңқы сыңарларында зат есім,
есімдік, түйы қ етістік, көмекші есімдер қолда-
нылады. Мысалы:
Тоқаш жартасқа жақын бар-
ды
(Ш ашкин).
Аздан соң қуз басына ереуілдеген
ж аяулар шықты да, ойдагы ж иынга қарады
(Әуезов).
Пысықтауыштық қатынаста жүмсалатын ба-
рыс жалғаулы сөз тіркестері мынадай мағына-
ларда жүмсалады:
1. Көлемдік.
Мүндай мағынаны білдіретін сөз
тіркестері
жер, көл, аспан, жол, уй, қасы, жаны
тәрізді
көлемдік
үғымы бар сөздердің қозғалыс
мәнді етістіктермен тіркесуі арқылы жасалады.
Мысалы:
сол жерге бару, көлге келу, аспанга ушу,
уйге жету, Омардың қасына келу, оның жанына
бару. Нурлан ақырын тысқа шыгып, уйілген шөптің
арасына барып уйықтады
(Ш ашкин).
Баласы атын
байлап қасына келгенде, жаңа байқады
(Әуезов).
2.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Мезгілдік - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем...

text:
Мезгілдік. Мезғілдік мағынаны білдіретін
сөз тіркестері уақытты, мезғілді, шақты меңзейтін
есімдердің қозғалыс әрекетін білдіретін есімдермен
тіркесуі арқылы жасалады. Мысалы:
ертеңіне келу, сагат беске бару, туске жету, он айга кету, бір жылга бару. Куттіре-куттіре ертеңіне келгені (Ш аш кин).
3
. Мақсаттық. Мақсатгық мағынаны білдіретін
сөз тіркестері
-у ж әне
-м ақ түлғалы қи м ы л
есімдердің, кейде зат есімдердің қозғалыс мәнді
етістіктермен тіркесуі арқылы жасалады.
Оқуга бару, көмекке келу, қаралуга кету. Ақбалтырды алып, Тоқаш Қурышпайдың уйіне қонаққа барды (Ш а ш к и н ).
Жылы киім жоқ, ауылда қалган жігіттер жаяу-жалпылай көмекке жугіріп кетіпті (Нүрпейісов). Адамның ішкі көңіл-күйін, сезімін
білдіретін етістіктердің меңгеру қабілетін етістіктің
басқа семантикалық топтарымен салыстыратын
болсақ, мынадай ерекшелікті аңғаруға болады.
Адамның ішкі көңіл-күйін, сезімін білдіретін
етістіктер барыс жалғаулы сөздермен тіркесіп
келіп, объектілік және пысықтауыштық қатынас-
тағы сөз тіркестерін қүрайды.
Объектілік қатынастағы сөз тіркестері мы-
надай мағыналарда жүмсалады:
1. Біреуге сенім артқандықты білдіреді.
Асыл гулім, ашық кунім, нан маган, Кезім жоқ қой жал- гыз сені алдаган (Мүқанов).
Солдат деген журт командир сөзіне сеніп уйренсе гана ойлаган жер- ден шыгады (Мүсірепов).
2. Ү нағанды қты , сүйсінгендікті білдіреді.
Дорбас ақсақал еңгезердей Пименнің тулгасына суйсініп, ақылына таңданады (Шашкин).
Жолда- сымның бул сөзінен мен Шугага ынтықтым (Май-
лин).
Жасы отыздан асқан, ага жігіт бар қалпы- мен жауынгерге бірден унайтын (Мүсірепов).
3. Реніш, күйініпггің біреуге, бір нәрсеге ба-
ғытталғандығын білдіреді.
Ызалы кемпір ас сурап қы ңқы лд ай ф аст аган балаларга зекір ді (Нүрпейісов).
Үрейлі жузі Сақаны көргенсін жа- дырап, итке ақырды (Ш ашкин).
Пысықтауыштық қатынастағы сөз тіркестері
қимыл-әрекеттің себебін білдіреді. Мысалы:
Осы жиналысқа кемпірін әкелгеніне мақтанып отыр (Майлин).
Көпірден қорықпай өткеніне масат- танып... (Мүсірепов).
Оның дер кезінде келмегеніне қатты ренжіп отыр (Есенжанов). Мүндай топқа
жататын етістіктердің басы ңқы сыңарларында
дайындалу, талпыну, умтылу тәрізді салт етістіктер
жүмсалады да, ал бағыныңқы сыңарларында осы
етістіктердің мағыналарымен орайлас жатқан
оқу, емтихан, болашақ тәрізді зат есімдер және қимыл
есімдер қолданылады. Бүл тәрізді сөздер барыс
жалғауы арқылы байланысқа түскенде, болашаққа
немесе белгілі бір іске меңзейтін қимыл-әрекетті
білдіреді. Мысалы:
емтиханга дайындалу, оқуга талпыну, болашаққа умтылу. Кенесары жазгы ай- қасқа дайындалумен кундерін өткізді (Есенбер-
лин).
Қаланың большевигі бастаган жумысшылар- дың уйымы майдың бул мейрамына әбден дайын- далып... (Жансүгіров).


title: Шығыс жалғаулы сөз тіркестері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ
ОУІ
Ертедегі ескерткіштер тіліне назар аударатын
болсақ, жатыс септігінің шыгыс септігі қызметінде
қолданылғаны мәлім. Демек, бүл кезеңдерде атал-
ған септіктер түлғалық жағынан да, сол тәрізді
мағыналық жағынан да сараланбаған. Мүндай
қүб ы лы с М ахмуд Қ аш ғар и ең б ектер ін д е де
кездеседі, бірақ орхон-енисей ескерткіштер тілімен
салыстыратын болсақ, жатыс септігі мен шығыс
септігі іпггей сараланып,
дербестікке ие бола бас-
тай д ы . М е к е н д ік , м е згіл д ік м ағы н а ж аты с
септігінің үлесіне тиеді. Демек, бүл айтылғандар
шығыс септігінің жатыс септігі негізінде кейін
қалыптасқандығын қуаттайды.
Шығыс жалғаулы сөз тіркестерінің басыңқы
сыңарларында етістіктер де, есімдер де жүмсала-
ды, бірақ етістіктердің қолданылуы есімдермен
салыстырғанда әлдеқайда мол. Бүл ерекшелік
меңгерудің ең алдымен етістіктерге тән екендігін
қуаттайды.
Шығыс жалғаулы сөздерді керек ететін салт
етістіктер озге септік
жалғаулы сөздерді талап
ететін етістіктерден мағыналық жағынан сарала-
нады. М әсел ен , бары с ж алғаулы создерм ен
қ и м ы л -әр е к е тт ің б ағы ты н, тірелер н үктесін
білдіретін етістіктер тіркессе, шығыс жалғаулы
сөздермен қимыл-әрекеттің басталар жерін, жа-
салғандығын, тегін білдіретін етістіктер тіркеседі.
Демек, сөздер бірімен-бірі ретсіз тіркесе бермейді,
олар тек мағыналық түрғыдан жақын, орайлас
болғанда ғана тіркеседі. Мәселен,
безу
деген етістік
тек шығыс жалғаулы сөздерді меңгерсе
(дуние-
ден, өмірден безу), жақындау
етістігі
тек барыс
жалғаулы сөздерді меңгереді
(қалага, елге жақын-
дау).
Бірақ бүған қарап шығыс жалғаулы создерді
меңгеретін етістіктер өзге септік жалғаулы сөздерді
меңгермейді деген қорытынды шығаруға болмай-
ды. Мәселен, қозғалыс-әрекетін білдіретін
кет,
шық, тус, қайт
т.б. етістіктерді алатын болсақ,
бүларіыығыс жалғауынан тыс барыс және көмек-
тес жалғаулы создерді де меңгереді. Бүл қасиет
е т іс т ік т е р д ің м а ғ ы н а л ы қ ж а ғ ы н а н алуан
түрлілігімен тікелей байланысты.
Ш ы ғы с ж алғаулы сөзд ерд і талап ететін
етістіктердің мағы налы қ жағынан алуан түрлі
болы п келуіне қ а р а й м үндай етістіктерм ен
тіркесетін бағыныңқы
сыңарлар да мағыналық
түрғы дан әр түрлі болып келеді. М іне, осы
ерекшелік шығыс жалғаулы сөз тіркестерінің ма-
ғыналық жағынан қүбылмалы, әртарапты болу-
ына ықпал ж асайды. М ысалы:
уйден келді -
көлемдік мағынаны білдірсе,
былтыргы жылдан
қалды -
мезгілдік мағынаны,
ол кірпіштен салын-
ган -
заттың істелу тегін білдіреді. Мүны былай
қ о й ғ а н д а , ш ы ғы с ж а л ға у ы н д ағ ы әр тү р л і
создердің бір ғана етістікке иек артып байланы-
суы мен әр түрлі етістіктердің бір ғана сөзбен
тіркесуінен де сөз тіркесінің мағынасы қүбылып,
өзгеріп отырады. Мысалы:
Жаз айынан қалган -
мезгілді білдіреді,
Әкеден қалган -
іс-әрекеттің
ш ы ққан ,
тараған жерін білдіреді,
тунгі еттен
қалган, шараптан қалган -
бүтіннің бөлшегін
білдіреді. Немесе
балконнан қарады, балконнан
тусті, балконнан қулады, балконнан агызды
тәрізді
сөз тіркестерінің мағыналары да біркелкі емес.
Демек, соз тіркестерін баяндауда олардың басыңқы
сыңарларымен бірге бағыныңқы сыңарларын да
назардан тыс қалдыруға болмайды. Объектіге алы-
нып отырған шығыс жалғаулы сөз тіркестерінің
ерекшеліктері семантикалық түрғыдан топтасты-
рылған салт етістіктердің
меңгеру қабілетін ай-
қындау арқылы ашылады.
Қозғалыс-әрекетін білдіретін етістіктер ма-
ғы налары ны ң алуан түрлілігіне қарай барыс,
шығыс, қала берді көмектес жалғаулы создерді
қатарынан меңгереді. Осылардың ішінен шығыс
жалғаулы сөздерді қозғалыс-әрекетінің басталған
орнын, шығар жерін білдіретін етістіктер болма-
са, мүның кез келген мағыналық топтары мең-
гере алмайды.
Шығыс жалғаулы создерді қажет ететін қоз-
ғалыс монді етістіктер меңгеру қабілеті жағынан
жоғарыда айтқандай, біркелкі емес. Мәселен,
асу
(таудан),
өту
тәрізді
етістіктер тек шығыс жал-
ғаулы сөздерді меңгерсе, ал
қашу, шыгу
тәрізді
етістіктер барыс септігіне қарағаңда шығыс септігін
б а с ы м ы р а қ қ а ж е т етед і. Б о л м а с а , м ү н д а й
етістіктердің бір қатары аталған септіктердің
екеуін де қатарынан, тең дәрежеде тілеп түрады.
I.
Тек шыгыс жалғаулы сөздерді меңгеретін
қозғалыс мәнді етістіктер: Мүндай топқа жата-
тын етістіктер саны көп емес. Олардың қатарына
асу
(белден),
оту, озу, бөлініп шыгу
тәрізді сөздер
жатады. Осы аталған етістіктердің табиғатына
назар
аударатын болсақ,
болініп шыгу
етістігінен
басқалары қозғалыс-әрекетінің не басталар ор-
нын, не шегін білдірмей, тек белгілі бір нысанды
басып өткендікті білдіреді. М іне, осы қасиет
мүндай топқа жататын етістіктердің барыс жал-
ғаулы сөздерді меңгермей, тек шығыс септігін
меңгеруіне ықпал жасайды. Мүндай етістіктердің
м ең гер уін ен қү р ал ған ш ығы с ж алғаулы сөз
тіркестері тіркес қүрамындағы сөздердің алуан
түрлілігіне қарай мағыналық жағынан да әр жақ-
ты болып келеді. Солардың негізгілері мыналар:
1.
Қимыл-әрекеттің
белгілі бір нәрсені жанай
откендігін білдіреді. Мысалы:
Бір белден асып,
екінші белдің оріне қарай тоқтамай, жарысып келе
жатты
(Әуезов).
Арықтагы лай су жиектен асып,
тасып кошеге жайылды
(Шашкин).


text:
602 СИНТАКСИС 2. Мезгілдін мөлшерлі уақыттан өтіп бара жатқандыгын білдіреді. М ы салы :
Ж ездем ді көрмегеніңізге уш айдан асты (Есенжанов).
Оты жылтырап, тун ортасынан асқанша сөнбеді (Тоқ-
магамбетов).
3. Жарыста озып шығу, ілгері кету магынасын білдіреді. Булар улы сыннан, улы өткелден жы- гылмай бір әтті (Сейфуллин).
4. Кісінің жас мөлшерін білдіреді. Ал мен сізді отыздан асқан болар деп ойлап едім (Нүрпейісов).
II. Негізінен шыгыс жалғаулы сөздерді тілеп түратын қозгалыс мәнді етістіктер. Бүлардың қата-
рына
қашу, шыгу, тусу (аттан), секіру, аттау, қаргау, еру тәрізді етістіктер жатады. Бүл аталган
етістіктерді бірыңгай шыгыс жалгаулы сөздерді
меңгеретін қозгалыс мәнді етістіктермен салыс-
тыратын болсақ, мынадай ерекшеліктерді аңгаруга
болады:
1. Б ір ы ң г а й ш ы гы с ж ал гау лы с о зд ер д і
м еңгеретін қозгалы с мәнді етістіктер қи м ы л-
әрекеттің не басталган орнын, не тірелер жерін
білдірмей, тек белгілі бір нәрсені жанай откендікті
білдіреді. Сондықтан да бүлар шығыс, қала берді
көмектес жалғаулы создерді меңгереді де, барыс
жалгаулы сөздерді меңгере алмайды.
2. Н е г із ін е н ш ы гы с ж ал ғау лы сө зд ер д і
м еңгеретін қозғалы с мәнді етістіктер қи м ы л-
әрекеттің басталған орнын, тірелер жерін және
қалай іске асқандығын білдіреді. Сондықтан да
мүндай етістіктер шығыс, барыс және көмектес
жалғаулы сөздерді меңгереді. Мысалы:
тогайдан машинамен тауга қашты; уңгірден сатымен да- лага шықты; самолеттен парашютпен жерге тусті; арықтан атпен аргы бетке секірді т.б.
Қашу, шыгу, тусу (аттан),
секіру, аттау, қаргу, еру тәрізді етістіктер қозғалыс-әрекетінің бастал-
ған орнын, шығар жерін білдіргенде, шығыс жал-
ғаулы сөздерді жетегіне алып, меңгеріле байла-
н ы сқан сөз тіркестерін қүрайды. М үндай сөз
тіркестерінің бағыныңқы сыңарларында басыңқы
сыңарлардың әуеніне қарай бағына байланыса-
тын әр түрлі мағыналы сөздер қолданылады.
Міне, осымен байланысты мүндай сөз тіркестері
әр түрлі қатынаста жүмсалып, әр түрлі мағына-
ларды білдіреді.
Т о л ы қ та у ы ш ты қ (объ ектілік) қ а ты н а ста
жүмсалатын соз тіркестері мынадай мағыналарда
жүмсалады:


title: Қимыл-әрекеттің кімнен басталғандығын

text:
1. Қимыл-әрекеттің кімнен басталғандығын атап көрсетеді. Мысалы:
душпаннан қашты, сізден қашты; жіптен секірді, сымнан секірді; оттан қаргыды. Жауыздардан қашып келе жатып, ке- неттен тап болганымды қарашы (Сейфуллин).
2.
Еңбектен қашу, сырт қалу мағынасын білдіреді. Мүндай соз тіркестерінің бағыныңқы
сыңарларында кобінесе қимыл-есімдер жүмсала-
ды. Мысалы:
Мал багудан қашу, егін егуден қашу. Еңбек қылудан, қызмет қылудан қашып еріншек атанып, ез атанып, ырысқа дуспан болады. (Абай).
П ы сы қтауы ш ты қ қаты н аста ж үмсалаты н
шығыс жалғаулы соз тіркестері мынадай мағьі-
наларда ж үм салады : 1. К олем дік қаты насты
білдіреді. М үн дай м ағы н ан ы білдіретін соз
тіркестерінің бағыныңқы сыңарларында көлемдік,
мекендік мәні бар сөздер қолданылады. Мыса-
лы:
уйден қаіиу, қудықтан шь.гу, арбадан тусу, қайықтан секіру, арықтан аттау, уйдің төбесінен қаргу. Он екі эс-эс
турмеден қашып шыққан (Сей-
ф уллин).
Алтын наганы ж арқырап шанадан ақырын тусті (Нүрпейісов).
2. Себебін білдіреді.
Мысалы:
қорыққандықтан қашты, уялганнан секірді, қаж ет болганды қт ан т уст і, ауа жетпегендіктен шықты, лажы жоқтықтан ерді. Сары мүрт
қорыққанан қашып ала жөнелді (Тоқ-
мағамбетов). 3. Кездесу, кезігу, күтіп алу мағы-
насындэ.
Алдынан шыққан меньшевик эсерлерге қолын да берместен өтіп кетті (Шашкин). 4.
Үрла- ну, жасырыну, көзге туспеу магынасында жумса- лады. Мысалы:
терезеден шыгу, жабдықтан тусу, балконнан секіру. Үйінің жабдыгынан тусіп, қай- та шыга алмай, қолга тускен (Сейфуллин).
П си хи калы қ сезім ді, қалы пты білдіретін
етістіктердің ішінен
қорқу, сескену, имену, қысы- лу тәрізді етістіктер мағыналық жағынан ерекше
топ қүрайды. Бүл етістіктер оздерінің тура ма-
ғыналарында тек қана шығыс жалғаулы создерді
меңгереді. Ойткені бүл етістіктер негізінен, белгілі
бір істің, уақиғаның, жағдайдың себебін білдіреді.
Мысалы:
Сонда өрттен қорқып, қаіиып шыққан елді қугызып журіп сабатын, Қонайга жеңгізіп берген едік (Әуезов).
Ш ығыс жалғаулы создер мен бүл тәрізді
е т іс т ік т е р д ің б а й л а н ы с ы н а н қ ү р а л ғ а н сөз
тіркестері мынадай мағыналарды білдіреді: 1.
Себептілікті білдіреді. Мүндай соз тіркестерінің
бағыныңқы сыңарларында себептіліктің мәнін
ашып көрсететін есімше түлғалы сәздер қолда-
нылады. Мысалы:
Журттың урганынан қорқып тез тобырга көз жіберген (Сейфуллин).


title: Жатыс жалғаулы соз тіркестері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ
603
қалыптасқан деуге болады. Алайда осыған қара-
м а с т ан м езгіл д ік м ағы н а н ы б іл д ір е т ін сөз
тіркестері өзінің тамырын тым әріден бастайды.
М ә се л е н , м үн дай м ағы н ан ы б іл д ір етін сөз
тіркестері орхон-енисей ескерткіштер тілінде-ақ
бой корсетеді. Мысалы:
Ол күнте тегті түрк бо-
дун темір қапыгқа
(Т., 46) -
Түрік халқы ол күнде
Темір - қапыгқа жетті. Қыргыз бодуныг уда бас-
дымыз
(КТб.,) -
Біз қыргыз халқын үйқыда жат-
қанда басып алдық
т.б.
Орхон-енисей ескерткіштер тіліндегі жатыс
жалғаулы сөз тіркестерінің бір ерекшелігі сол -
бүлар, жоғарыда айтқандай, өз міндетінен тыс
шығыс жалғаулы сәз тіркестерінің де қызметін
атқарған. Егер жатыс септік түлғалы соз тіркестері
көлемдік, мезгілдік мағыналарда жүмсалса, онда
олар оз міндетін атқарады да, ал қимыл-әрекеттің
басталар орнын, шығар жерін білдірсе, шығыс
жалғаулы сөз тіркестерінің қызметін атқарған.
Бүлар мағыналық
жағынан тек контексте ай-
қ ы н д а л ғ а н . Ж а ты с с е п т ік ж ал ғау л ы соз
тіркестерінің ш ығыс жалғаулы соз тіркестері
қы зметін атқаруы XI ғасырдағы ескерткіштер
тілінде де кездеседі. Бірақ мүнда бір ескеретін
жәйт, бүл дәуірлерде шығыс септігі жаңадан
қалыптаса бастайды да, соған орай
-да/-де, -т а/
-те
түлғалы сөз тіркестері жарыса қолданылады.
Мысалы:
Эр опкәсиндә урулды
(ДЛТ., 1,203) -
Ол
ашулангандықтан ісіп кетті. Сенидин барайын
өзім.
(КБ., 109) -
Сенен өзім кетемін,
т.б. XI
ғасырдағы ескерткіштер
тілінен бастап жатыс
жалғаулы сөз тіркестері шығыс жалғаулы соз
тіркестері міндетін отеу қасиетінен біртіндеп ары-
лып, оз қызметін атқаратындай болып қалыпта-
са бастайды. Алайда бүрынғы қалыптасқан дәстүр
көп уақыттарға дейін ізін жоғалтқан жоқ, оның
қалдықтары мен сілемдері қазіргі кездерде де
кезде^іп қалады. Мысалы:
үйде кордім - үйден
көрділГ, білімді мектепте алдым - білімді мектеп-
тен алдым. Арт жагымен келген Хакімді айнада
коріп түрса да елемейді
(Ерғалиев).
Жатыс жалғаулы сөз тіркестерінің даму ба-
р ы сы н а н азар ауд араты н б о л с а қ , м ы н адай
ерекшеліктерді аңғаруға болады: 1)
етістіктердің
ішінен жатыс жалғаулы создермен тіркесуге бейім
түратын қалыпты білдіретін етістіктер (
отыр, түр,
жатыр, жүр)
орхон-енисей ескерткіштер тілінде
жатыс жалғаулы сөз тіркестерінің басыңқы сы-
ңарларында қазіргі кезбен салыстырғанда сирек
қолданылады. Мәселен, аталған торт етістіктің
ішінен
отыр
және
жатыр
етістігі қолданылға-
нымен,
түр, жүр
етістіктері жатыс жалғаулы сөз
тіркестерінің басы ңқы сыңарында некен-саяқ
болмаса қолданылмайды. Мысалы:
Бу йірде олу-
рып табгач будун бірле түзелтім
(КТм., 4) -
Бүл
елде отырып, өз тагдырымды табгач халқымен
үштастырдым. Усун бунтату йуртда йату қалур
ерті
(Т.,19) -
Олар Бунтату жерінде қоныстану
үшін қалды; 2)
тілдің дамуы барысында қалыпты
білдіретін етістіктердің жатыс жалғаулы создер-
мен тіркесу қабілеті артты; а) жатыс жалғаулы
создермен тек
отыр, жатыр
етістігі емес,
түр,
жүр
етістіктері де еркін тіркесетін болып қалып-
тасты; ә) аталған қалып етістіктері жатыс жалғау-
лы создермен тек дара қалпында емес, күрделі
етістік қүрамында комекші етістік қызметін ат-
қарып түрып та тіркесетін болды. Салыстырып
корелік:
институтта жүр - институтта оқып
жүр; жолда жатыр - жолда келе жатыр
т.б; 3)
ертеректе уақыт мерзімін айқындайтын қүрал-
дар жоқ кезде
тауық шақырганда, қауын піскенде,
мүз қатқанда
тәрізді тіркестер уақытты айқын-
дау тәсілі ретінде қолданы лған. Ал осындай
тір к е с те р д ің н егізін д е ж аты с ж алғаулы соз
тіркестерінің алуан түрлері қалыптасты. Мыса-
лы:
жаңбыр жауганда қуанады, омірге сәби кел-
генде қуанады, қоңырау согылганда кіреді
т.б.; 4)
жатыс жалғаулы соз тіркесінің қалыптасуына
белгілі дәрежеде орыс тілі де әсер етті. Мәселен,
ойнау етістігін алатын болсақ, ол өзінің төл ма-
ғынасында түрып, табыс және көмектес септікті
сөздермен тіркеседі
(асық ойнау, балалармен ой-
нау),
бірақ өл бүрын музыкалық аспап атаула-
рымен тіркескен емес. Өйткені қазақтар музы-
калық аспаптарды тарту етістігімен емес, шерту
етістігімен тіркестіріп қолданған. Демек,
баянда
ойнау, скрипкада ойнау, домбырада ойнау
т.б. орыс
тілінің әсері негізінде қалыптасқан.
Ж аты с ж ал ғау л ы с о зд е р м е н т ір к е с е т ін
етістіктердің табиғатына назар аударатын болсақ,
олардың тіркесімділік қабілетінің тең еместігін
аңғару қиын емес. Мәселен, қимыл-әрекетті, қоз-
ғалыс-әрекетін, кісінің ішкі психикалық әрекетін
б іл д ір е т ін е т іс т ік т е р т а б и ғ а т ы н д а ж аты с
септігіндегі сөздерді тікелей тілеп түрмайтын бол-
са, ал бірқатар етістіктер сөздердің жатыс жалғау-
ында түруын белгілі дәрежеде қажет етеді. Он-
дай етістіктердің қатарына жоғарыда айтқандай
отыру, жату, түру, жүру,
және
қалу, жайлау,
болу, көрсетілу, сақтау, тәрбиелену, жүмыс істеу
тәрізді сөздер жатады. Олардың копшілігі зат-
тың күйін білдіретін салт етістіктер болып келеді.
Мүндай етістіктермен
тіркесетін жатыс жал-
ғаулы есімдер объектілік (толықтауыштық) және
пысықтауыштық қатынастарда жүмсалады.
Объектілік қатынастағы соз тіркестері мы-
надай мағыналарды біддіреді: 1. Қимыл процесіне
жанама объект болатын
заттар мен норселерді
атап корсетеді. Мысалы:
атаманда болу, заңда
корсетілу, ойында сақтау, әкесінде қалу. Мен бүгін


title: Ж аса л ы м ы - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
Ж аса л ы м ы : тіл о р т а с ы м ен т а ң д а й
ж ай ы лы ңқы жуысады (3-2), жасалу орн ы н а
қарай тіл ортасы; тіл ауыз қуысында ілгері итініп
жатады (6), тілдің ж атысына қарай ілгерінді;
дауыс желбезегі мол тербеледі (5-2), желбезек
қаты сы на қарай тербелімді; ерін дөңгеленіп
(сүйірленіп) барып (1-2) жасалады, ерін қатысына
қарай еріндік дыбыс болып табылады.
Айтылымы: тіл ортасы мен таң дай бос
жуысады, жуысым күшіне қарай бос жуысыңқы;
ауыз қуысы кіш ірейіп, көмей қуысы үлкейеді,
үстеме ж асалым орны на қарай ауыз қуысты
дыбыс болып табылады.
Е стіл ім і: тіл о р т а с ы м ен т а ң д а й д ы ң
ж уы сы м ы бос л е п п ен аяқ та л а д ы , ж уы сы м
бітіміне қарай бос лепті; дауыссыз ыңыл естіледі,
үн қаты сы на қарай үнді; әуез қаты сы на қарай
жіңішке және ерін әуезді дыбыс болып табылады.
Й 10 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Жасалым белгілері: тіл ортасы, жуысыңқы,
ілгерінді, тербелімді (үнді), еріндік дауыссыз
дыбыс.
Айтылым белгілері: бос ж уы сы ңқы , ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері: бос лепті, үнді, жіңіш ке,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Ж алпы с и п а т т а м а сы : тіл
о р т а с ы ,
ж уы сы ңқы, үнді, ілгерінді (жіңіш ке), еріндік
дауыссыз дыбыс.
У (XV) дауыссыз дыбысының үндесім түрлері Жуан еріндік түрі: АУА, С(Ұ)У т.б.
(22-1- сурет) Жасалымы: қос ерін өзара жинақы жуысады
(1), жасалу орнына қарай ерін-ерінді; тіл ауыз
қуы сы н да кейін ш егініп ж атады (8), тілдің
жатысына қарай кейінді; дауыс желбезегі мол
терб ел ед і (5 -4 ), ж е л б е зе к қ а ты сы н а қарай
тербелімді; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) барып
(1-1) жасалады, ерін қаты сы на қарай еріндік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы: қос ерін өзара бос жуысады,
жуысым күш іне қарай бос ж уы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орнына қарай көмей қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі: қос еріннің жуысымы бос леппен
аяқталады, жуысым бітіміне қарай бос лепті;
дауыссыз ыңыл естіледі, үн қатысына қарай үнді;
әуез қаты сы на қарай жуан ж әне ерін әуезді
дыбыс болып табылады.
У жуан еріндік түрінің айырым белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=84#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жіңіш_ке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Ж_алпы_с_и_п_а_т_т_а_м_а_сы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=84#Жасалым_белгілері:_тіл_ортасы,_жуысыңқы,_ілгерінді,_тербелімді_(үнді),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=84#У_(XV)_дауыссыз_дыбысының_үндесім_түрлері_Жуан_еріндік_түрі:_АУА,_С(Ұ)У_т.б.__(22-1-__сурет)_Жасалымы


text:
604 СИНТАКСИС наказной атаманда болып ем, соз арасынан жа- гымсыз леп сездім (Шашкин).
Заңда көрсетілген әйел теңдігі есіңізде болар, Қожеке (М үқанов).
2. Қ и м ы л -әрекеттің нендей нәрсеге қаты сты
екендігін атап көрсетеді. Мысалы:
Он сегіз мың бул галамның Бар тынысы кунде тур, Мен сықыл- ды сырлы адамның ықтияры сенде тур (Абай).
Пысықтауыштық қатынастағы сөз тіркестері
мынадай мағыналарда жүмсалады: 1.
Көлемдік. Мүндай сөз тіркестерінің бағыныңқы сыңарла-
рында көлемдік мәні бар зат есімдер қолданы-
л ы п , қ и м ы л - ә р е к е т т ің б о л ған о р н ы н атап
көрсетеді. Мысалы:
Мен есік алдында, босагада отырдым (Сейфуллин).
Бикен өзінің бөлмесінде керует устінде сулық жатыр е/сея(Шашкин).
Қала іиетіндегі бір дуңганның уйінде пәтерде турады (С он да). 2.
М езгілдік. М езғіл д ік м ағы н ан ы
білдіретін сөз тіркестері бағыныңқы сыңарлар-
дың лексикалық мағынасымен тікелей байланыс-
ты. Бүлар мезгілді, кісінің немесе жан-жануар-
ларды ң жас м өлш ерін білдіретін есімдер мен
есім ш елер болы п келеді. М ысалы:
Жасымда гылым бар деп ескермедім, Пайдасын көре тура тексермедім (Абай).
Шымбайына батқан соң шы- ңырауда жатқан сырын қоштасарда айтқан бо- латын (Әуезов).
Көктемде қулпыра өскен бәйше- шектер көздің нурын алады (Мүқанов). Мүндай
мағынаны білдіретін сөз тіркестерінің бағыныңқы
сыңарлары қүрамы жағынан, жоғарыда көрсет-
кендей, дара қалпында да, сонымен бірге күрделі
қалпы нда да келе береді. М ысалы:
Оның бул қылықтары Гулнарга алгашқы кезде унамады (Мүқанов).
Қан сонарда шыгады буркітші аңга, Тастан тулкі табылар аңдыганга (Абай) т.б.


title: Көмектес жалғаулы сөз тіркестері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и...

text:
2.1.6. Көмектес жалғаулы сөз тіркестері Қазақ тіліндегі көмектес септігінің
-мен жалғауы
арқылы қүрылған сөз тіркестері тілдің ішкі даму
мүмкіншіліктеріне қарай қолданылу өрісін ба-
рынша кеңейтті. Мүндай ерекшеліктерді мына-
дан байқауға болады: 1) көмектес жалғаулы сөз
тіркестері табиғатында қүралдық, бірлестік ма-
ғ ы н ал ар ы н (
балт амен іиабу, әкесім ен келу) білдіретін болса, кейіннен осы мағыналардың
негізінде қимыл-әрекеттің іске асу тәсілін
(са- молетпен келу ); материалын
(былгарымен қаптау, тақтаймен қоршау); мезгілін
(қолга тиісімен ха- барлау); себеб ін
(тапсырмамен келу, қайгы - қасіретпен жудеу) білдіретін қосымша граммати-
калық мағыналар қалыптасты; 2) комектес жал-
ғаулы сөз тір к е с те р ін ің қолдан ы лу о р ісін ің
кеңейіп, жаңарып толыға түсуіне орыс тілі де
а й т а р л ы қ т а й ы қ п ал етті. М ә с е л е н ,
куресу етістігінің
Әлимен куресу, Қажымуқанмен куресу тәрізді көмектес жалғаулы соз тіркестерін қүрауы
қазақ тілінде ертеден-ақ кездесетін болса, ал оның
аштықпен куресу (борьба с голодом,),
ішкілікпен куресу (борьба с пьянством,),
тентектікпен куре- су (борьба с хулиганством),
тап жауларымен куресу (борьба с классовыми врагамиЛ
қогамдық тәртіп бузушылармен куресу (борьба с нарушителями пра-
вопорядка) тәрізді сөз тіркестерін қүрауға үйтқы
болуы-орыс тілінің ықпалына байланысты кейін
барып қалыптасқан қүбылыстар.
Куресу етістігінің
бүл тәрізді тіркесу қабілетінің артуы оның ма-
ғыналық жағынан дамып, жетіліп, жаңа реңк-
терге ие болуымен тікелей байланысты. Мүндай
жаңа мағыналарға күресу етістігі жеке түрған
қалпында емес, әр түрлі сөздермен тіркесу бары-
сы нда ие болады. М үндай сөз тіркестерін ің
қалыптасуына қазақ тіліндегі бүрыннан бар үлгі
(модель)
Әлимен куресу әсер еткен бе, орыс
тіліндегі борьба с голодом,
борьба с пьянством тәрізді үлгі әсер еткен бе деген сү р ақ тууы
мүмкін, біздіңше, екі тілде де бар бір типтес үлгі
әсер еткен. Жоғарыда келтірілген тіркестердің
қайсысы болмасын орыс тіліндегі тіркестермен
қүрамы жағынан да байланысу формасы жағы-
нан да сай келеді. Орыс тілі синтаксисі нормала-
рының әсерінен қалыптасқан қазақ тіліндегі жаңа
сөз тіркестері жоғарыдағыдай барлық уақыттар-
да да меңгеру түлғасы жағынан өзара сай келе
б ерм ей д і. М ә се л е н , кей б ір етістік тер орыс
тіліндегі меңгеру үлгісін сақтай, қазақ тіліне еніп,
одан әрі қол д ан у бары сы н да сем ан ти к ал ы қ
өзгерістерге үшырап, жаңа мағыналарға ие бола
бастайды . Н әтиж есінде м үндай етістіктердің
тіркесу қабілеті артып, меңгеріле байланысқан
жаңа модельді соз тіркестерінің қалыптасуына
негіз болады. Мысалы:
Сізді мерекеңізбен қуттық- таймыз деген сөйлемді алатын болсақ, мүнда
м еңгеріле б а й л а н ы сқ а н екі соз тіркесі бар,
бірінш ісі -
сізді қут т ы қт аймы з, екін ш ісі -
мерекеңізбен қуттықтаймыз. Бүл тіркестердің
екеуі де орыс тілінде кездеседі:
поздравляем вас, поздравляем с праздником. Демек, мүның қазақ
тіліндегі баламасы орыс тілінде қалы птасқан
үлгінің негізінде жасалған. М үндай модельдің
қалыптасуына қазақ тілі әсер етпей, орыс тілі
әсер етті дейтін себебіміз,
сізді қуттықтаймыз; мерекеңізбен қуттықтаймыз деген тіркестер -
бүрын қазақ тілінде болмаған тіркестер. Мүндай
үғымдар қазақ тілінде
агай, қуанышыңыз қутты болсын, апай қуанышыңыз қайырлы немесе
баянды болсын деген тіркестермен берілген. Жоғарыда
келтірілген
сізді қуттықтаймыз, мерекеңізбен қуттықтаймыз соз тіркестері орыс тйііндегі ба-


text:
606
С И Н ТАК СИ С
а) зат есім + зат есім:
темір курек, қол саеат;
ә) есім дік + есім дік:
бул өзі;
Ү ш ін ш ід ен , бір сө зд ің қ ай тал ан у ы ар қы л ы :
даңқымен даңқты, бойбішемдей бәйбіше,
жақсының жақсысы, пысықтың пысыеы.
Е сім ді сө з т ір к ест ер і озара қ аб ы с а, м еңгеріле
ж ән е м атаса б ай л ан ы са д ы .
2.2.1. Қабыса байланысқан есімді
сөз тіркестері
Қ а б ы с у қ а з а қ тілінде өте ж и і қ о л д ан ы л ад ы .
О н ы ң об ъ ек тілер і б а с қ а б ай л ан ы су ф о р м ал ар ы н а
қар аған д а кең . Қ а б ы с а б ай л а н ы с қ а н сөз тіркестері
өзара
е ш қ а н д а й ж ал ғау сы з, т е к қ а т ар түру (к е й -
де а л ш а қ та түру) а р қ ы л ы тіркеседі. Қ аб ы са б ай -
л а н ы с қ а н с ә з т ір к е с т ер ін ің гр а м м ат и к а л ы қ б ай -
л а н ы с ам ал ы - сө зд ер д ің ө р ы н тәртібі.
Қ а б ы с у д ы ң
есімді, етістікті
ж ән е
ортақ
басыңқылы
үш т ү р л е р і бар.
Е сім ді қ а б ы с у д ы ң екі түрі бар:
есімді қабы-
су, ортақ қабысу.
О лар с ө й л ем д е гі о р н ы ж ә н е
с ө з т а п т а р ы н ы ң ә р т ү р л і б ө л у ы н а с ә й к е с
ерекш ел ен ед і.
Қ аб ы са б ай л ан ы саты н есімді сөз тіркестер ін ің
қ ү р а м ы ә р т ү р лі, ө н ы ң б а ғ ы н ы ң қ ы сы ң а р л а р ы
м ы н а сөз т ап т ар ы бөлады :
3 а т е с і м:
темір курек, агаіи курек, жел
диірмен;
С ы н е с і м:
биік тау, қызық өмір, жақсы
талап, малды жер, етікші бала, жумысшы адам
т.б .;
С а н
е с і м:
уіи кісі, мың қой, оныншы
мектеп, жиырма бесінші уй
т.б.;
Е с і м д і к:
бул қала, мына бала, ана кісі,
осы ауыл, сол табыс
т.б.;
Е с і м ш е:
айтылеан соз, келген кісі, айтар
соз, келетін бала, айтатын соз
т.б.;
Қ и м ы л е с і м і:
қызу жумыс;
Ү с т е у:
бугін бала, ертең оқытушы;
Е л і к т е у і ш с ө з :
қарқ-қарқ кулкі.
Н егізгі сөзд ер м ен к ө м ек ш і создер:
Асан си-
яқты бала, уйдің қасындагы жер, мектепке дейінгі
қашықтық, Берік деген бала
т.б. Бүларды ж и н а қ -
тап , есім д ер м ен қ а б ы с а б ай л а н ы с а ты н сөзд ерд і
сх ем ам ен б ер се к б ы л ай б олар еді:
- зат есім ;
- с ы н есім;
-
сан есім ;
- есім дік;
- есім ш е;
- қ и м ы л есім і;
- үстеу;
- т ү р а қ т ы тіркестер;
- негізгі сөзд ер м ен к ө м ек ш і создер
Есімді сөз тіркестерінің басы ңқы сыңары
зат есім, сын есім, сан есім, есімдіктер бөлады.
Сөл сияқты сөңғы кезде ғалымдар Р.Әмірөв пен
С.Исаев есімше, қимыл есімдерінің де заттануы
арқылы басыңқы сыңарда жүмсалуын есімді сөз
тіркестеріне жатқызып жүр.
Достарыңызбен бөлісу:


title: Қабыса байланысқан зат есімді - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
2.2.1.1. Қабыса байланысқан зат есімді
сөз тіркестері
Қабыса байланысатын есімді сөз тіркестерінің
жиі қөлданылатын бір түрі - зат есімдерден қүрал-
ған тіркестер. Екі зат есім атау күйінде қабыса
байланысып, сөз тіркесін қүрау үшін алдыңғы-
сы сөңғысына бағынып түрады: Мысалы:
қол
сагат, агаш курек, куміс қасық, темір таяқ.
Осын-
дай тіркесте айтылатын зат есімдер төбы көбінесе
екі сәзден қүралады. Олар өзара әр уақытта анық-
тауыштық қатынаста айтылады. Мүңдай зат есімді
тіркестер ертеден бар қүбылыс. Тарихи жағынан
қазір қөлданбаса да бүрын
тері қасық, қамыс
тарақ
сияқты зат есімді тіркестер сөл кездің
қүралдары ны ң табиғаты на әте ж ақы н. Оның
үстіне зат есімді тіркестердің өзіндік эмоциясы
да бар. Ол әрбір зат есімнің зат есіммен тіркесінен
де байқалады. Оның мысалы ретінде
сагат
зат
есім м ен тіркесіп ан ы қ т а у ы ш ты қ қаты н аста
жүмсалатын соз тіркестері арқылы көрсетуге де
бөлады:
кун
ч
қум
темір
К у М І С
N .
алтын
қол
/
сагат
қалта
алқа
у '
кокірек
қаламсап
сияқты сағаттың түрлері уақыт талабына сәй-
кес үнемі аясы кеңейіп отырады. Осы сияқты
анықтауыштық қүбылыс басқа да заттарға тән.
Тарихи жағынан бүл тіркестер
алтыннан жасал-
ган сагат, булбул сияқты қус
тәрізді тіркестердің
тілдік экономияға үшырауы, екіншіден, байла-
нысу формаларының бірінің біріне ауысу процесі
арқылы қалыптасқан. Осы тәрізді қатар түруы
арқылы бірін-бірі анықтайтын зат есімдер тобы
екі, үш, кейде одан да көп сездерден қүралуы
мүмкін:
темір курек, агаш қасық, аю тосе ене,
муз балақ қыран, қошқар мурын жігіт.
Мысалы:
Әйтсе де қыраулы, боранды кундерде астан та-
рыгып қалмас ушін қырга шыгып шаңырақ муйіз
заң қулжа атын алды
(Мағауин).
Тогайда буқа
мойын булан, елең қулақ елік
(Сонда).
Екі зат есімнің бір-бірімен қабыса байланыс-
қан сөз тіркесін құрау, біріншіден, көп, екіншіден,
ондай екі кейде үш зат есімдердің бір-бірімен
мағыналық жағынан үйлесімділері ғана тіркесе
алады. Сондықтан да
тас жол, темір курек, қол
сагат
деп айтылады да, керісінше,
жол тас, курек
темір, сагат қол
деп айтылмайды (орын ауысты-
рып айтуға болатын жағдайда басқа мағыналық
қатынасты білдіреді). Мысалы:
сагат қалта
-
қал-
та сагат.
Екі сөзді зат есімді тіркестер қалыпта-
суы жағынан іштей
м а т а с а
(
есік тутқа
-
есіктің тутқасы)
(қус тумсық - қустың тумсыгы)
м е ң г е р і л е
(мал азық
-
малга азық)
(бидай көже - бидайдан көже)
қ а б ы с у
(шымшық қус - шымшық сияқты
қус)
(бала буркіт - бала сияқты
буркіт)
(нар туйе - нар сияқты туйе)
тәрізді түлғалардан қалыптасқан. Қазіргі екі созді
за т ес ім д і т ір к е с т е р осы с и я қ т ы тар и х и
озгерістердің негізінде қалыптаса келе өзара ма-
ғыналық байланыста қабыса байланысы мол.
Т іл д ік ф ак тіл ер ге қ а р а ға н д а ж алғаусы з
тіркескен зат есімдер тек екі сөзден ғана тіркесіп
қоймай, үш, төрт одан да көп сөзден де жасала-
тындығын кореміз. Мысалы:
Аю төс ене келініне
аиіулангысы келіп, толқып турды
(Тоғысбаев).
Міне, саган муз балақ қыранның қауырсынын
әкелдім, Айзада
(Мүртаза).
Үзын бойлы, буйра
шашты, қошқар мурын, улкен молдір қара козді,
сопақ бет, отыздагы жылтыр қара жігіт бізді
қарсы алды
(Момышүлы).
Аттың екі жамбасына
келер тусқа, балалардың бесігіне, шапанына қадай-
тын есек тас, жылан бас тастарды доңгелете
қадап...
(Жүніс). Міне, осы сөйлемдердегі мына-
,дай жа^ғаусыз тіркескен зат есімді күрделі соз
тіркестері бар.
1. Аю тос ене.
2. Муз балақ қыран.
3. Қошқар мурын жігіт.
4. Есек тас, жылан бас тастар.
О сы ү ш -ү ш зат е с ім н е н қ ү р а л ғ а н сөз
тіркестерінде
аю тос, муз балақ, қошқар мурын,
қус тосек, есек тас, жылан бас
бағыныңқы сы-
ңарларының орқайсысы екі зат есіммен өзара
тіркесіп, сөл тобымен
ене, қыран, .жігіт, жас-
тық, тастар, шекпен
зат есімдерімен қабыса бай-
ланысқан күрделі сөз тіркестерін қүрап отыр. Осы
сияқты фактілер тілімізде мол қолданылғанымен,
осы күнге дейін арнайы зерттеудің объектісі бол-
ған емес. Мүндай үш немесе одан да коп зат
есімдердің қабыса байланысы С.С.М айзельдің
еңбектерінде ескерілмейді. Бірнеше зат есімнің
орын тәртібі арқылы жалғаусыз тіркесі тек про-
фессор М .Балақаевтың еңбегінде бірер сөзбен
айтылғаны болмаса, арнайы зерттеудің объектісі
болған емес.
Екі зат есім бір-бірімен қабыса байланысқан
сөз тіркесін қүрау, біріншіден, коп, екіншіден,
ондай екі зат есімнің бір-бірімен мағыналық жа-
ғынан үйлесімділігі ғана тіркесе алады. Үш не-
месе одан да көп есімдердің жалғаусыз тіркесіне
қарағанда бірнеше түрлі ерекшеліктері бар сияқ-
ты. Мысалы: Жоғарғы сөйлемдердегі
аю тос ене
күрделі сөз тіркесінің бағыныңқы сыңары
аю төс
зат есімдері сол тобымен
ене
созіне бағына бай-
л ан ы сқан .
Ене
м ен
тос
зат есімі жалғаусы з
тіркескен есімді соз тіркесін жасауға мағыналық
жағынан үйлеспейтіндігі белгілі. Сонда
темір
қасық
тәрізді қасы қты ң темірден істелгендігін
білдіретіндігіндей немесе
қамыс қулақ
дегенде
қулақ
созінің
қамыс
сияқты салыстыру мағына-
сында жүмсалып, мағыналық жағынан үйлесімді
келетінін ескерсек, енді үш созді зат есімді сәз
тіркесінде яғни
ене
сөзіне
тос
сөзі ондай анық-
тауыштық қызметте жүмсала алмайды. Сол си-
яқты
қыран
сөзі мен
балақ
сөзі,
жігіт
сөзі мен
мурын, бас
созімен
тас
создерінің аралығында да
сол
ене
созі мен
тос
сөзін ің аралы ғы ндағы
ерекшелікті байқауға болады. Екіншіден,
аю
сөзі
мен
тос
сөзі дәл әдеттегідей өзара сөз тіркесін
қүрай алмайды, яғни біз
аю тос
деп өз алдына
жеке айта бермейтін сияқтымыз. Сол тәрізді
муз
сөзі
балақ
созімен,
жылан
сөзі
бас
сөзімен,
қош-
қар
сөзі
мурын
сөзімен алғашқы топқа қарағанда
аздап та озара мағыналық жақындық болғаны-
мен, дол әдеттегідей
жақсы оқушы, бугін келдім,
озімнің уйім, қалага дейін бардым, алтын сагат
сияқты соз тіркестеріндегідей мағыналық байла-
нысты таба алмаймыз. Бірақ соған қарамастан,
тос ене, балақ, қыран, мурын, жігіт, бас тастар
сияқты тіркестерге қарағанда екі топта аздап болса
да мағыналық үйлесімділік бар, бірақ сол мағы-
налық үйлесімділік болғанымен, олар өзара бірі
бағыныңқы, бірі басыңқы дәрежеде жүмсалатын-
дай қалыпта емес. Сөнда сөл екі зат есімнің жи-
ы н ты ғы ен д і ө за р а сөз т ір к е с ін қ ү р ау д а
жеткіліксіз, олі де бірдеңе жетпей, өзара болса да
сол тобымен, яғни сол түйдегімен оздері басыңқы
созді керек ететіндігі аңғарылып отырады. Бүдан
шындап келгенде
аю тос, муз балақ, қошқар мурын
т.б. дегендерде
төс, балақ, мурын
өзі қатынасты
создердің басы ашық, айқын тиянақты басыңқы
сыңары бола алмайды. Сонда бүл арада бірінші
сөз, міндетті түрде, екінші сөзге ғана мағыналық
жағынан қатысты болады да, сол тобымен келесі
үшінші созбен тіркескенде ғана олардың магы-
|


text:
608 СИНТАКСИС насы
ашық, айқын, уйлесімді дәрежеде қабыса
байланы сқан есімді сөз тіркесін құрай алады
демекпіз.
Алдыңғы екі зат есім басыңқы зат есімге әр-
қайсысы тікелей қатысты болмай, ол екеуі (не-
месе онан да коп кезінде) сатылана байланысу
негізінде озара түйдекті топ қүрап барып, ба-
сыңқы сыңарға бағыныңқылық қызметте жүмса-
лады. Әрине, бүлардың, яғни екі зат есім нің
түйдекті топ қүрауы тіліміздегі түйдекті топтар
деп айтылып жүрген топтарға қарағанда онша
келе де бермеуі мүмкін, осы уақытқа дейінгі әде-
биеттерде одетте түйдекті топтарды кобіне күрделі
сы н есім , сан есім , етістік соз тап тар ы н ы ң
негізінде және түрлі негізгі создер мен комекші
создердің қатысы және фразалық тіркестер т.б.
деп айтылып келеді де, түйдекті тіркестер толық
мағыналы зат есімдерден жасалады дейтін пікір
жоқ екендігі белгілі. Алайда жоғарьщағы екі зат
есімнен жасалынған бағыныңқы сыңарлары зат
есімдердің әрқайсысы қаншалықты дәрежеде дер-
бес мағынасы бар соз таптары делінгенімен, оның
орқайсысы, біздіңше, бүтіннің бір болшегі тәрізді
қызмет атқарады. Сонда сол екі зат есім бірінің
мағынасын екіншісі толықтыра, айқындай, бір-
бірімен озара мағыналық жағынан үйлесімділігі
негізінде келесі созге қатысты жүмсалғанда ғана
нақтыланады. Олай болса жалғаусыз тіркескен
зат есімдер үш немесе одан да коп создерден
жүмсала отырып, күрделі қабыса байланысқан
соз тіркестерін қүрайтындығын кореміз.
Екі созді зат есімді қабыса байланысқан соз
тіркестерін зат есімдердің тіркесімділігіне қара-
ғанда үш немесе одан да коп созді қабыса байла-
ны сқан соз тіркестерінің озіндік ерекшеліктері
барлығын байқауға болады. С.С.Майзель үш созді
қабыса байланысқан соз тіркестерін айтқанмен,
оның ішкі ерекш еліктерін, яғни екі зат есімді
сөз тіркестерінің енді үш зат есімде жалғаусыз
тіркесуін тек мысалдармен корсеткені болмаса,
оның жасалу жолдарын онша ескере бермейді.
Профессор М .Балақаев үш созді зат есімді
соз тіркестерінде тек екі зат есімді дара қабыса
байланысқан соз тіркестері сол анықталушы зат-
тың алдына тағы да мынадай
қамыс қулақ, бота тірсек, темір қанат, іиаруа қол тәрізді создер
қатысты болғанда ғана күрделі түрі жасалды деп
қана корсетеді.
Қолымыздағы фактілерге қарағанда үш не-
месе одан да коп жалғаулықсыз зат есімдердің
тіркесі
жібек халат, арыстан төс айгыр, қынама бел камзол, шубалаң қуйрық ат, қаршыга көз жігіт, муз балақ қыран, қаба сақал жігіт, нушық мурын жігіт, қол устам жер, жайын ауыз ботинка, қош- қар мурын жігіт іспеттес тіркестер тілімізде жиі
қолданылады. Ондай созге анықтауыиггық қатыс-
тағы зат есімдер қалай болса солай тіркесе сал-
майды.
Қынама бел камзол дегендегі
қынама зат
есімі
бел зат есімімен қатысы барлығы белгілі.
Қазақта бүрын
қынама бел, қыпша бел т.б. айту
жиі болатын. Сол
бел созі
қынама созімен тіркесіп
қалыпты жағдайда айтылатын тіркестер.
Бел созіне
басқа, яғни бір анықтауыиггарды қосып барып,
ондай үш соз есімді соз тіркесін қүрай алмай-
мыз.
Басқа да үш созді зат есімдер де сол қал-
пында ғана күрделі соз тіркесін қүрай алады.
Сонымен үш немесе коп созді зат есімдердің әрбір
екі бағыныңқы сыңарлары озара түйдекті тіркес
қүрай келіп, бір-бірімен сатылана байланысу
негізінде (бүл арада олар жарыспа байланысқа
түспейді) күрделі соз тіркесін қүрайды. Жалғау-
лықсыз байланысқан үш немесе одан да коп зат
есімцер мынадай мағыналық топта жүмсалацы.
1. Қаш ықтықты білдіреді.
Кугыншылар қол устам жерде қалды (“Қ.Ә .”).
2. Бір нәрсенің неден істелгендігін білдіреді.
Сабалы денесіне мая жун шекпенді желең жамыл- ган (Нүрпейісов).
Он бес қатардай жібек көмкердің устіне қус төсек, улкен ақ жастықтар, көрпелер жиналыпты (Әуезов).
3. Бір нәрсенің неге арналғаңын білдіреді.
Бескөл қурастырмалы бетон цехы және басқа кәсіпорындар найда болады (Нүрпейісов).
4. Кэсіпті білдіреді.
Ақанмен аңга шыққан- дар баганагы курең қасқа атты торе туқымынан Жупынының Әлжаны мен оның жылқышысы - ақынның қасынан соңгы кезде бір елі қалмайтын қалжыңқой серігі Шәкей, әнші жігіт Султанму- рат еді (Жүніс).
5. Бір нәрсені салыстыру ыңғайында корсетеді.
Мысалы:
Кебеже қарын шаш алгыш иіебер улкен ақ шуберекті менің басыма әкеліп, сілкіп тур екен (Мүсірепов).
Биік қабақ, бота көз осынау ақсары қыз маган барлық қыздардың ішіндегі сулуы сияқ- ты боп көрінеді (Нүрпейісов).
Аютөс ене келініне аиіулангысы келін толқып турды (Тоғысбаев).
Буркіт қабақ байсалды жігіт (Сонда).
Ғалымдар арасында қабысу мен матасуды
ажыратуца жекелеген пікірлерцің барлығы белгілі.
Кейбір ғалымцар ілік жалғаулы созцерцің ашық
және жасырын түрінің де тәуелдік жалғауымен
тіркесуін матасу цесе, проф. М.Балақаев ілік жал-
гауының түсіріліп, тек озі анықтайтын созімен
орын ауыстыруға келмейтін, яғни ілік жалғауы-
ның жасырын түрінцегі созцерцің тіркесін қабы-
суға жатқызуын біз це қолцаймыз. Мүнда кобіне
орын тәртібі басым екендігі негізге алынады.
Сонда
“Қ азақ одебиет і” газеті, “Қазақст ан м угалім і” газеті, саяси оқу кабинет дегендегі


text:
СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ 609 “Қазақ әдебиеті”, “Қазақстан мүгалімі” деген-
дер өзінің анықталуш ы сөзі
газеті, кабинеті сөздерімен ілік жалғауынсыз-ақ орын тәртібі ар-
қылы қабы са байланы сқан. Осындай топтар-
дың бағыныңқы сыңарлары кемінде екі сөзден
қү рал а өты ры п, сол тобы м ен зат есімді сөз
тіркесінің күрделі түрін жасап өтыр. Міне, өсын-
дай ф актілер тілімізде жиі кездеседі.
“Қазақ әдебиетГ газеті, ауыз әдебиеті нусқалары, саяси оқу кабинет і дегендегі
қазақ одебиеті, ауыз әдебиеті, саяси оқу тіркестерінің бірінші сыңар-
лары - атау септіктегі создер де, екінші сыңарла-
ры - тәуелдік жалғауының III жағындағы сәздер.
Сөл сияқты күрделі зат есімді сөз тіркестерін
ж асауда қө с а р л ы зат есім д ер д ің де ө зін д ік
ерекшелігі бар.
Беті улкен тым-ақ өзге денесінен, булаңдап тусіп шыгар кемесінен; ішіне қарын-қарын суды қуйып, іиыгады суңгіп-суңгіп денесімен (Қазақ
халық жүмбағы).
Өзен бойлай тагы да уйір-уйір жылқы, қора-қора қой, моңіреген сиырлар кетіп барады (Айтматөв).
Үстаз - шопан Бопес басалқы айтқан жоқ (“Жүлдыз”).
Осындағы
қарын-қарын, қора-қора, уйір-уйір қөсарлы зат есімдері де және қөсалқы айқында-
уышты
устаз - шопан д еген д ер е к і-е к і зат
есімдерден қүрала келіп, күрделі фөрма жасап
өтыр. Сөнымен зат есімді күрделі сөз тіркестері
тілімізде мөл және өның түрлері де әр түрлі.
Зат есімдік тіркестердің бағыныңқы сыңары
алғашқыда нөльдік фөрмада жүмсалса, енді бүл
төпта алғашқы зат есім міндетті түрде тәуелдік
жалғауының 1-жағында өзіне “
бір ” сөзінен бөлғ-
ан анықтауышты қажет етіп, сөл төбымен түйдекті
тіркес қүрайды.
Ондай тіркесті создер түрлі мағыналық топ-
та жүмсалады.
1. Заттың салмақтық кәлем өлшемі:
Бір жерге ком ген.улкен бір тулып алтыным бар (Қ азақ
ертегілері).
Бір уыс жидені угіп ап, орамал шетіне туйді (Нүрпейісов).
2. Тамаққа байланысты:
Сыртта бір қазан балық пісіп жатыр (Нүрпейісов).
Бір бокал ром- ды коктейльді сагат жарым сораптап отырган- дары (“Ж алын”).
3. Үзындық елшемі:
Бес аршын ақ жаулық- ты қарқарадай қып тартып, ақ інгенге мініп шық- қаны м да, алдыма қат ы н т усет ін бе еді (Нүрпейісөв).
4. Заттың салмағы:
Бір қап астықты арқа- лап Нурым келді (Майлин).
5. Сүйықтық олшемі:
Шылдыраган бір қулақ суымыз бар (Райымбекөв).
Іле-шала болмеге Ғалия бір графин қымыз, тоңазыган ет пен бауырсақ әкеліп қойды (Жүмаділов).
6.
Жылдамдық олшемі: Кейде сөз тіркесінің
қосымша сыңары мен
бір сан есімінен басқа да
сан есімдер де қолданып, сол тобымен бағыныңқы
сыңар ретінде жүмсала береді.
Үзындыгы екі жа- рым метр жіптен дестелер әп-сәтте дайын боп шыгып жатыр (Сыланов).
Кейде зат есімдік тіркестердің бағыныңқы
сы ң ары
жалгыз, қост.Ь. создерінен түйдекті тіркес
күйінде зат есімдермен тіркеседі. Мысалы:
Ойық- тарга биіктігі жеті кез келетін қос қада агаш орнатты. Орыстар болса қолында қалган жалгыз узім нанын да бізбен болісуде (Досжанов).
Үш немесе одан да коп зат есімдердің жал-
ғаусыз тіркесінде бірнеше түрлі ерекшеліктер бар.
Мысалы:
Аю тос ене күрделі сөз тіркесінің ба-
ғыныңқы сыңары
аю тос зат есімдері сол тобы-
мен
ене созіне бағына байланысқан.
Ене мен
тос зат есімдері жалғаусыз тіркескен есімді сөз тіркесін
жасауға м ағы налы қ ж ағы нан үйлеспейтіндігі
белгілі. Сөнда
темір қасық тәрізді қасы қты ң
темірден істелгендігін білдіретіндігіндей немесе
қамыс қулақ дегенде
қулақ созінің
қамыс сияқты
салыстыру мағынасында жүмсалып, мағыналық
жағынан үйлесімді келетінін ескерсек, енді үш
сөзді зат есімді сөз тіркесінде, яғни
ене сөзіне
тос сөзі өндай анықтауыштық қызметте жүмса-
ла алмайды. Екіншіден,
аю сөзі мен
тос сәзі дәл
әдеттегідей өзара сөз тіркесін қүрай алмайды,
яғн и біз
аю тос деп өз алды н а ж еке айта
берм ейм із. Б ір а қ сөған қар ам астан
тос ене тіркесіне қарағанда
аю тос тіркесінде аздап бөл-
са да магыналық үйлесімділік бар, бірақ сөл ма-
ғыналық үйлесімділік бөлғанымен, олар өзара бірі
- бағыныңқы, бірі басыңқы дәрежеде жүмсала-
тындай қалыпта емес. Сонда ол екі зат есімнің
ж и ы н ты ғы енді өзар а сөз тір к есін қү рау д а
жеткіліксіз, әлі де бірдеңе жетпей, озара болса да
сол тобымен, яғни сол түйдегімен оздері басыңқы
созді керек ететіндігі аңғарылып отырады. Бүдан
шындап келгенде
аю созіне
тос созі басы ашық,
айқын тиянақты басыңқы сыңары бола алмай-
ды. Сонда бүл арада бірінші соз, міндетті түрде
екінші созге ғана мағыналық жағынан қатысты
болады да, сол тобымен келесі, үшінші сөзбен
тіркескенде ғана олардың мағынасы ашық, ай-
қы н үйлесімді дәрежеде қабыса байланы сқан
есімді соз тіркесін қүрай алады. Бүл жерде мы-
наны да ескерген жон. Алдыңғы екі зат есім ба-
сыңқы зат есімге эрқайсысы тікелей қатысты
болмай, ол екеуі сатылана байланысу негізінде
озара түйдекті топ қүрап барып, басыңқы сыңарға
бағы н ы ң қы л ы қ қы зметте жүмсалады. Әрине
бүлардың, яғни екі зат есім нің түйдекті тогі
қүрауы тіліміздегі түйдекті топтар деп айтылып
жүрген топтарға қарағанда онша келе де бсрмеуі


text:
610
СИНТАКСИС
мүмкін. Осы уақытқа дейінгі әдебиеттерде әдет-
те, түйдекті топтарды көбіне күрделі сын есім,
сан есім, етістік сөз таптарының негізінде және
түрлі негізгі сөздер мен көмекші сөздердің қаты-
сы, фразалық тіркестер т.б. деп айтылып келеді
де, тү й д екті тір к естер то л ы қ м ағы н алы зат
есімдерден жасалады дейтін пікір ж оқ екендігі
белгілі. Алайда екі зат есімнен жасалынған бағы-
ныңқы сыңарлардың дербес мағынасы бар сөздер
делінгенімен, оның әрқайсысы, біздіңше, бүтіннің
бір бөлшегі тәрізді қызмет атқарады. Сонда сол
екі зат есім бірінің мағынасын екіншісі толық-
ты ра, а й қ ы н д а й өзар а м ағы н а л ы қ ж ағы н ан
үйлесім ділігі негізінде, келесі сөзге қаты сты
жүмсалған да ғана нақтыланады. Осы сияқты
факт
арыстан төс айгыр, қынама бел камзол, қар-
шыга көз жігіт
т.б. тіркестерге де төн. Зат
есімдерден болған сәз тіркесінің бірінші сыңары
кобінесе конкретті, материалды заттың аты, кей-
де солай үғынылатын басқа есімдер болады.
Куш,
өнер, өнеге, қайрат, өрекет, айла, айбат, сес, уйқы,
тәртіп, абырой, кінә, тус, обал
сияқты зат есімдер,
сол түбір қалпында ол топтың бірінші сыңары
болып айтылмайды. Зат есімді сөз тіркестерін
ж асауда қ о с а р л ы зат есім д ер д ің де ө зін д ік
ерекшелігі бар.
Қарын-қарын су, қора-қора қой
т.б. Бірқатар зат есімдер жоғарыдағыдай анықта-
уыштық қүрамда жүмсалу үшін сын есім, сан
есім, бейнелеуіш сөздердің қатысы арқылы ғана
озара сез тіркесін қүрайды. Зат есім мен зат есімді
сөз тіркесінде
аяқ жол, қайнатым шай, қулақ
қамыс, қуйрық тулкі
сияқты зат есімдердің қүра-
мы атау күйінде де және кейде бір сыңарларына
тәуелдік жалғауының қатысуы арқылы да кел-
ген. Бүлайша айтқанда бүлар да екі зат есімнен
келгенімен, өзара сәз тіркесін қүрай алмайды.
Сонда ол екі заттың анықтауыштық қатынаста
айтылуы олардың алдындағы сөздерге байланыс-
ты болады. Ондай зат есімдердің мағыналық зат
есімді сөз тіркесін қүрауы үшін сын есім, сан
есім, бейнелеуіш создер қатысты бөлады:
- сын есім қатысты:
узын қуйрық тулкі, биік
өкше етік, қаба сақал қарт;
-
сан есім қатысты:
бір тулып алтын, бір қап
астық, бес аршын жаулық;
-
бейнелеу сөздер қатысты:
қалқан қулақ бала,
булаң қуйрық тулкі, сылпық аяқ туйе;
-
кейде заттанған етістікке
-ым, -ім
жүрнағы
жалғанып жасалған зат есімдер мен басқа зат
есімдер сандық анықтауышсыз бір төп қүрай ал-
майды:
бір узім нан, екі асым ет;
-
кейде зат есімді тіркестердің бағыныңқы
сыңарында
жалгыз, қос
сәздері жиі кездеседі:
қос
қада агаш, жалгыз узім нан.
Зат есімдерден қүралған сөз тіркестері түрлі-
түрлі мағыналық қатынаста жүмсалады. Ол жағ-
дай анықтауыштық топтағы заттардың семанти-
калық өзгешеліктерімен байланысты.
Зат есімдерден қүралған сөз тіркестері мы-
надай мағыналық қатынаста жүмсалады.
1. Заттың неден, қандай заттан жасалғанын
білдіреді:
темір пеш
(темірден жасалған пеш),
агаш
курек
(ағаш тан істелген күрек),
куміс қасық
(күмістен істелген қасық).
Бүған
қасқыр ішік
(қасқы р д ы ң терісінен
тігілген ішік),
тас жол
(тас төселген жөл) сияқ-
тылар да енеді. Мысалы:
Егер осы айтқаның кел-
се, мына алтын сагатымды сыйладым саган. Бо-
лат тонын сыпырып алсаң, немістер де бір, қоян
да бір екен
(Әбішев^.
Мен ойнамаган агаш ат
қалган жоқ
(Мүсірепов).
Сапар шай ішіп отыр-
ган шыны аягын ушінші рет босатты
(Сланов).
Немістер келіп темір найзамен мені турткілей
бастады
(Әбішев).
Көргенде куміс кесе, алтын таяқ,
Бір сөзді тамагыма қойдым таяп.
(Торайғыров).
Алтын орден алганым,
Терең жырдың тиегі,
Көрікті Отан алдына
Ақын жырын уйеді.
(Жамбыл).
2. Салыстыру, теңеу мағынасында жүмсала-
ды:
қамыс қулақ -
(ат) аттың қүлағы қамыстай
д.м.;
пісте мурын
(қыз) - қыздың мүрны пістедей
д.м.;
жібек жун -
жүні жібектей д.м.;
қурыш білек
-
қүрыштай қатты білек д.м.
3. Бір затты басқа затқа арнау мағынасында
қолданылады. Мысалы:
ат қора
- ат түратын қора;
мал қора -
мал қамауға арналған қора;
шай кесе
-
шай ішуге арналған кесе;
кір сабын -
кір жууға
арналған сабын;
қазан пышақ
- қазан қыру үшін
жүмсалатын пышақ (қырғыш);
өкше біз -
өкшеге
шеге қағу үшін жүмсалатын біз.
Арнау мағынасындағы анықтауыштық тіркес
қүрамында жүмсалатын сөздердің өзара бірлігі
күшті. Әдетте олар бөлек жазылғанмен, мағына-
лық, ритмикалық бірлігі жағынан біріккен сөздер
тәрізді. Сөндықтан олар сөйлемнің бір мүшесі
ретінде жүмсалады.
Қалампырдың қолы өгіздің
муйіз жібіне тиеді
(Мүқанөв).
4. Бір зат екінші затты мекеніне қарай анық-
тайды:
тау теке, көл бақа, желке тамыр, төс
қалта, қалта сагат
т.б. Олардың екі түрі бар:
а)
Сөз тіркесінің бағыныңқы сыңары жер-су
аты бөлып, басыңқысы заттың сонда осіп-әнетінін
(мекенін) білдіреді:
тау ешкі, су жылан, көл бақа,
турікпен кілем
т.б.;
СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ
611
ә) Қабыса байланысқан топтағы екі соз де
жалпы есім болып, бірі - екіншісінің қай жердегі,
қай орындағы зат екенін анықтайды:
мойын ет,
желке тамыр, тамақ без, ауыз уй, тамақ бау
т.б.
Бүлар - бір лексикалық бірлікте айтылатын
тіркестер.
Шеке тамырым көгергенше айтыса ке-
туге әзірмін
(Мүсірепов).
Мойын еті бөп-бөлек,
майда жалды...
(Абай).
5. Заттың өлшемдік мағынасын білдіреді:
бір
қора қой, екі саба қымыз, қап-қап астық, бір асым
ет
т.б. Ондай өлшемдік мағынада жүмсалатын
тіркестер мынадай қүрамда айтылады:
бір қора
қой, бір уйір жылқы, екі полк әскер, бір қазан ет,
уш шелек су, бес қап ун, бір уыс бидай, бес қулаш
арқан, уш адым жер, қап-қап астық, шелек-ше-
лек сут, мая-мая шөп, тау-тау бидай, саба-саба
қымыз, уйір-уйір жылқы, қора-қора қой, бір атым
насыбай, бір узім нан, он шақырым жер, екі қай-
натым шай, бір сауым сут
т.б.
6. Кәсіп, дәрежені білдіреді: а)
инженер қыз,
ш әкірт бала, тракторист Есбол\
ә)
суретші
Әбілхан, жазушы Муқанов, ага лейтенант, бас
инженер
т.б.
7. Адамның жынысын білдіреді:
қыз бала, ул
бала, әйел адам
т.б.
8. Даралау мағынасында жүмсалады:
қайың
агаш, алма агаш, нар туйе
т.б.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Қабыса байланысқан сын есімді - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
2.2.1.2. Қабысабайланысқан сын есімді сөз тіркестері Сын есімдер табиғаты нда затқа қатысты
сөздер. Сондықтан да олар заттың түрлі қасиетін
көрсетуде басқа сөз таптарынан ерекшеленетіні
белгілі. Тілімізде барлық сөз таптарына қатысты
создердің іш індегі ең кобі, әрі таны п білуге
күрд елі соз табы - зат есім дер. С онш а зат
есімдердің барлығы да бір қырынан сындық жа-
ғынан айқындалатыны айқын.
Бір заттар
тус, екінші бір заттар
қатты, жумсақ, үшінші бір заттар
дәмі т.б. бірнеше түрлі
сындық дәрежеге ие бола беретіні белгілі, әрине
бүған қарап бір затқа қатысты сын есім коп
көрінгенімен, бірақ олар сол зат есімдерге анық-
тауыштық қатынаста қайталанатындықтай сан
ж ағы н ан ш ектеулі. С ы н есім дер озі де зат
есімдермен тіркесіп үнемі айтылып келеді, бір-
ақ олардың зат есімдердің
жалқы, жалпы, деректі, дерексіз түрлерімен тіркесі әр түрлі. Әсіресе, жал-
қы есімдердің озі адамдарға байланысты және то-
понимикалық атаулармен тіркесі тіпті аз болса,
ал деректі зат есімдермен тіркесі негізгі сала. Сын
есімдердің абстракт зат есімдермен тіркесі негізгі
сала. Сын есімдердің абстракт зат есімдермен
тіркесі де шектеулі.
Бүл жерде зат есімдердің осындай ерекшелік-
терімен бірге сын есімдердің де озі іиггей әр түрлі
сынды білдіретіні, олардың озіндік топтары да
қазіргі еңбектерде беріліп те жүр. Сонда сын
есімдер озі қатысты зат есімдермен тек мағына-
лы қ байланыста ғана тіркесе алады. Кез келген
сын есім кез келген зат есіммен тіркес қүрай да
алмайды. Қалың дәптер деп айтуға болар немесе
о н ы ң т ү с ін е қ а р а й да с ы н д ы қ қ а с и е т ін
корсеткеніміздей жүмсақ немесе дәмді сияқты
сын есімдерімен тіркесте жүмсалмайды. Ойткені
дәптер сын есіміне ондай сындық қасиет тән
еместігі белгілі.
Сын есімдер зат есімдермен сапалық та, қатыс-
тық та түрінде тіркеседі. Егер
қызыл сын есімі
орамал зат есімімен тіркесіп, заттың тек бір түрлік
түсін корсетсе,
жақсы сын есімі
оқушы зат
есім ім ен тіркесіп , он ы ң бір ж ақты сапасы н
корсетеді. Яғни дара сапалық сын есімдер анық-
тайтын затының
тусін, кәлемін, дәмі мен
салма- гын т.б. белгілерін даралық қатынаста білдіреді.
Жалпы сын есімдер заттармен (кейде басқа
соз таптарымен) тек сапалық түрінде тіркесіп қана
қоймай, қатыстық түрінде де тіркесетіндігі белгілі.
Қатыстық сын есімдері де сапалық сын есімдері
сияқты заттармен мағыналық байланыста ғана
бағыныңқы сыңарда жүмсалады.
Қатыстық сын есімдерінің орбір жүрнақты
түрлерінің зат есімдерімен тіркесу аясы түрліше.
Сулы қатыстық сын есімі тек
жер созімен мағы-
налық тіркесте жүмсалса, ал
орамал, іиуберек т.б.
зат есімдерімен жиі айтыла бермейді.
Сын есім дердің тіркесу қабілеті тек зат
есіммен шектеліп қоймаса керек. Олар қазіргі
одеби тіліміздің жан-жақты даму барысында тек
зат есіммен ғана тіркесіп қоймай, басқа да соз
таптарымен, олар енді есімдермен, яғни сан есім,
есімдік, есімше, қимыл есімі, тіпті сын есіммен
де тіркесі қалыптасу үстінде. (Әрине біз бүл жерде
олардың етістікпен тіркесін қарастырып отырға-
нымыз жоқ).
Алдагы осылар да,
артында ентелеп турган -
ақсақал, қарасақал (Әуезов).
Согыстан қаіиқан белгісіз біреу жур дегенді естиміз (Боке-
ев).
Алдыңгы уш еуін кеш іре білген журт төртіншісіне келгенде тәмениііктей беруші еді (Бокеев).
Мол жаулыгын төгілдіре ораган сулу жузді жас келінш ект ің екі беті де тобылгы тусіндей қын-қызыл (Сматаев).
Дуние желдей бага- сыз, өмір кулдей багасыз (Соз атасы).
Ал буларга ерген қырық жаңа адамдар алдагы қырықты кузетеді (Бақбергенов). Сын есімдер басыңқы
сыңарымен дара жоне күрделі түрде де тіркесе
береді. Әрине олардың дара түрлерінің тіркесінде


text:
612 СИНТАКСИС онша қиындық болмағанымен, күрделі түрлерінің
өзіндік ерекшеліктері де баршылық.
Күрделі сын есімдердің өзі іштей бірыңғай
сапалық сын есім мен сын есім:
қызыл ала сияқ-
ты түйдекті тіркесті сын есім болып болінеді.
Сапалық сын есімді сөз тіркестері. Сын есімдер
заттармен дара және күрделі түрде де жүмсала
береді.
Сын есімнің таза күрделі түрлері тілімізде
көп қолданылады. Бірақ қолданылу жағынан олар
дара сын есімдерден көп те емес. Ондай форма-
лы күрделі сын есім дердің ж асалуы ны ң өзін
2 топқа бөліп қарастырмыз:
1) Бірыңғай мағыналы сапалық сын есім мен
сапалық сын есімнің тіркесі.
2) Әр түрлі мағыналы сапалық сын есімдердің
сапалық сын есімдермен тіркесі.
Бірыңғай мағыналы сапалық сын есімдер:
аппақ пен
сүр, қара мен
бурыл, көк пен
ала, торы мен
ала, қара мен
қоңыр, ақ пен
сүр, қара мен
торы, қызыл мен
қоңыр, ала мен
шүбар, қызыл мен
ала сияқты түйдекті тіркесті сын есімдердің
әрбір сыңары мен түсті білдіретін бірыңғай сапа-
лы қ сын есімдер болып, олар сол тобымен зат-
тың түсін жеке сын есімдерге қарағанда күрделі
формада береді. Егер
қызыл сын есімі
орамал зат
есімімен тіркесіп, заттың тек ғана түсін көрсет-
се,
жақсы сын есімі оқушы зат есімімен тіркесіп,
оның бір жақты сапасын көрсетеді. Яғни дара
сапалық сын есімдер сол өзі анықтайтын заты-
ның
түсін, колемін, ішкі сырын, дәмі мен
салма- гын т.б. белгілерін даралық қатынаста білдіреді.
Күрделі сын есімдерде, біріншіден, сөз саны
кемінде екі немесе одан да көп бола отырып,
екіншіден, ондағы сындар тек қана бір сынның
қайталап келуі арқылы емес, бір мағынадағы сын-
дардың өзара мағыналық жағынан топ қүрап, сол
тобымен заттың күрделі сыны есебінде жүмсала-
ды. Мүндай күрделене жүмсалу тіл фактілеріне
қарағанда көбіне түсті білдіретін сын есімдерге
тән сияқты. Ондай топтағы сын есімдердің ба-
сы ңқы сыңары біры ңғай заттар болғаны мен,
көбіне дара түрдегі зат есімдер ғана болады. Олар
дара сындардың тіркесіне қарағанда сиректеу.
Сапалық сын есім мен сапалық сын есімдердің
тіркесі арқылы жасалған күрделі сөз тіркестерінің
озі затқа қатыстылығы жағынан алғанда әр түрлі.
Қызыл қоңыр сақалы бар Сабырбай Абайга аса бір келісті кісі көрінді (Әуезов).
Қара бурыл Сүйіндік оқта-текте бір қарап қойганы болмаса, Қүнанбайга тесіле қарамайды (С онда) деген
сойлемдерде
қара бурыл, қызыл қоңыр күрделі сын
есімдері
сақал, Сүйіндік сөздерімен тіркесіп зат-
тың түсін білдіріп түр.
Сонымен, екі сын есім өзара тығыз мағына-
лы қ бірлікте кез келген заттардың өр түрлі бояу-
лық рендерін көрсетеді.
Сол си яқты екі сап алы қ сын есім өзара
түйдекті топ қүрап, заттардың әр түрлі табиғи
түрлерін - заттың көлемі мен түсін айқындайды.
Мысалы:
Көк ала кілем жайылгандай белес көзге түседі (Сейфуллин). Кейде екі сын есім сол то-
бымен бірлікте заттың көлемін де білдіреді.
Үзақ кең өлкенің бойы жапырлаган ауылдар (Әуезов).
Сөйтіп, ондай бірлікте жүмсалған әр түрлі сын-
дар заттың сапасын күшейту үшін қолданылады.
Үркімтайдың үлкен қоңыр үйінде бірталай еркек- тер отыр еді (Сонда) деген сөйлемде
үй сөзінің
үлкен және
қоңыр деген анықтауыштары бар. Олар
негізінде
қоңыр үй деп түсін,
үлкен үй деп оның
көлем ін білдіріп, ж еке-ж еке де қолданы луы
мүмкін. Ол кезде бірі
үй сөзінің көлемін, бірі
түрін білдіріп түр. Тілдік фактіде екеуі бірлікте
жүмсалып,
үлкен қоңыр үй деп те жүмсала береді.
Мүнда екі сапалық сын есім
үй сөзіне бірдей
анықтауыштық әр түрлі сапа жагынан келгенімен,
екеуі бірігіп оның әр түрлі қасиетін бірлікте ай-
қындаған. Осы сияқты фактілер тілде жиі кезде-
се отырып, күрделі сөз тіркесін қүраудың мате-
риалы болады да, олар әр түрлі заттардың көлемін,
сапасы н, қасиетін білдіреді. Мысалы:
Үлжан өзінің үлкен ақ саусақтарын жирен аттың жалы- на салды. Екіншісі - және де толық биік келген, үлкен ақ сүр жүзді, қара қас, қара сақалды, үлкен қара көзді Мүса (Әуезов).
Биік қыраттан үлкен ақ шар секілденіп, доңгелене ай көтеріліп келе жатты (Сарғасқаев).
Ақбота - әдемі ақ келіншек (Мүсірепов).
Сонымен күрделі (сапалық) сын есімдері де
күрделі сөз тіркесін қүрай келіп, сол тобымен
тек заттың анықтауышы қызметінде жүмсалады.


title: Қатыстық сын есімді күрделі сөз тіркестері

text:
СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ
613
осындай қатыстық сын есімдер озі анықтауыш-
тық сөзімен бірлікте жүмсалып, сөз тіркесінің
күрделі сыңарын қүрайды. Әрине, затқа анық-
тауыштық қатынаста жүмсалатын сөздер көп-ақ.
Міне, сол қатыстық сындардың осындай күрде-
лену тәсілдері әзірше онша сөз болмай отыр.
Бүлайша күрделену қатыстық сын есім жасай-
тын барлық жүрнақтарға да тән.
З ер ттей кел ген ім ізд е тілде осы с и я қ т ы
жүрнақтар арқылы күрделену процесі м ол-ақ,
б ір а қ ғы лы м и ж а ғы н а н а р н ай ы зе р тт еу д ің
объектісі болмай отыр. Осы уақытқа дейінгі ғылы-
ми еңбектерге (түркі тілдеріндегі еңбектерге не
қазақ тілі еңбектеріне) барлау жасасақ, мүндай
ж үрн ақты ң күрделі түрлері
туралы тек бірер
сөздермен берілген пікірлерді байқауға болады.
Қатыстық сын есімді күрделі соз тіркестері
туралы алғашқы айтушылардың бірі - профессор
М.Балақаев. Автор еңбегінде -
қасқыр ішікті
жігіт
тулкі т ы м а қ т ы Б и д а й өңді - келіншек
откір кәзді
—
^
жігіт
талдырмаш денелі
^
сияқты мысалдарды талдай келіп, осының бірінші
бағыныңқы сыңарының күрделі түрлерінің тек
-лы, -лі
жүрнақты түрлерін ғана сөз етеді.
Осы
-лық, -лік
жүрнақтағы сөздер озі қатыс-
ты сөзбен дара да, күрделі түрде де тіркесе береді.
Әсіресе, олардың күрделену процесі көптеген
жүрнақтарға тән. Олардың барлығының күрде-
лену формаларын бере беру мүмкін емес. Сон-
д ы қ т а н т е к к е й б ір ж ү р н а қ т ы т ү р л е р ін ің
күрделеиіп, соз тіркесінің бағыныңқы сыңарда
жүмсалуын арнайы сөз етеміз.
1.
-лық /-л ік /
жүрнақты күрделі сөз тіркестері.
-лық / - л і к /
ж үрнақты қаты сты қ сын есімдері
негізінен
зат есім, кейде есімдіктен жасалады.
Сондықтан да
ауыл шаруашылық машина, бестік
бага, жылдық жоспар, өздік есімдік, мендік адам
сияқты дара сөз тіркестері жасала береді.
Мүндайда көбіне зат есімдерден қаты стық
сын есім жасау оте коп те, басқа сөз таптарынан
сирек. Мүндай сөз тіркестерінің бағьіныңқы сы-
ңары қызметінде
-лық /-л ік /
жүрнақты
сөздер
дара түрінде де жэне түрлі сөздерді оздеріне анық-
тауыштық қабатқа ала отырып, күрделі түрде де
жүмсала берді. Әрине, олардың ондай күрделі
түрде жүмсалуы анықтауышты сөздерді керек
ететін бастапқы негізгі зат есім болғандығынан
деу керек.
Қазақ мугалімдерінің екі айлық курсы
журіп жатқан еді
(Мүқанов) дегендегі
екі айлық
сияқты соз тіркесінің бағыныңқы сыңары
курс
сөзімен күрделі сөз тіркесін қүрайды. Ал олар
осындағы
айлық, курс
создері тіркесінің бағы-
ныңқы сыңарын қүрай алмайды.
Онда әлі де соз
тіркесінің жеке сыңары қызметінде жүмсалуына
бөлаты ндай м ағы н ал ы қ , д ар ал ы қ ж оқ. Сол
күйінде өзі бүтін есебінде жүмсала алмайтын,
әлі де бөлса бір нәрсені өзіне тели түсуді қажет
ететін сияқты.
Үш, бір
сан есімдерінің қөсақтала
жүмсалуы ғана, осы тәрізді тіркестердің бағы-
ныңқы сыңарларының дербестігін анықтайды да,
сол тоб ы м ен соз т ір к е с ін ің то л ы қ сы ң ары
қызметінде жүмсала алады. Олай болса, кейде
кейбір сәздер қаншалықты
дербес мағынасы бар
дегенімізбен сөл күйінде өз алдына сөз тіркесінің
бір сыңары қызметінде жүмсала алмайды екен.
Ондай сөздерге әлі де бір сөздердің қөсақталуы
қажет бөлып түрады.
-лық /-л ік /
жүрнақты сөздер
өздеріне сөндай сөздерді міндетті түрде қосақта-
уының негізівде күрделі сөз тіркесін жасайды.
1. Мүндай жағдайда көп жүмсалатын сәз табы
- сан есім. Мысалы:
Ертеңнен бастап сексен
туйелік керуен қолына келеді
(Дөсжанов).
Биыл
көше бойларына қырық мың туп агаш, екі жуз
мың бутақ егіліп, елу мың метірлік газон және гул
аулалары жасалмақ
(“С .Қ .”).
Кейде
ондай
-лық /-л ік /
жүрнақты сөздердің
қосалқы сыңары ретінде
ширек, бірер
создері де
жүмсала алады:
Булар бірер кундік жолаушы тунеп
іиыгатын мейманхана тәрізді
(Ақышев).
Кейде
-лық / - лік/
жүрнағы етістіктерден де
қатыстық сын есімін жасайды. Мысалы:
Майлы-
баев екінші рет келіп кудік аларлық ештеңе таба
алмады
(Тоғызақов) дегенде
алар
етістігінен
-лық
жүрнағы арқылы
аларлық
қаты стық сын есімі
жасалып, бірақ ол өзі жеке-дара сөз тіркесінің
жеке сыңары ретінде жүмсала алмай,
өзіне тағы
да
кудік
сөзінің қөсақталуы арқылы сөз тіркесінің
күрделі сыңарын қүрап отыр. Бүған қарағанда
ондай қүранды күрделі соз тіркестерінің қосалқы
сыңары ретінде зат есімдер де қолданылатынды-
ғын коруге болады.
2.
-лы /- л і/
жұрнақты күрделі сөз тіркестері.
Мүндай жүрнақтар арқылы:
малды, көлді, агаш-
ты, бһіімді, қарлы, жузді, сапты, муйізді
т.б. қатыс-
тық сын есімдері зат есімдермен тіркесіп,
колді
жер, білімді жігіт, қарлы тау, малды жер
сияқты
жалаң сәз тіркесін қүрайды. Сол сияқты
-лы, -лі
жүрнақты создер кейде
оздері сөз тіркестерінің
жеке сыңарын қүрағанымен, кейде ондай жүрнақ-
ты сөздер соз тіркесінің жеке сыңары ретінде
қолданыла алмайды.
Сутті сабага қүйып, куміс


title: Ж асалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
58
ФОНЕТИКА
Ж іңіш ке еріндік түрі: ӘУЕ, С (Ү )У РЕТ т.б.
(22-2-сурет)
Жасалымы:
қос ерін өзара жинақы жуысады
(1), жасалу орны на қарай ерін-ерінді; тіл ауыз
қуы сы н да ілгері и тін іп ж атады (6), тілд ің
жатысына қарай ілгерінді; дауыс желбезегі мол
тербеледі (5 -2 ), ж е л б езе к қ а ты с ы н а қ а р а й
тербелімді; ерін дөңгеленіп (сүйірленіп) барып
(1-1) жасалады, ерін қаты сы на қарай еріндік
дыбыс болып табылады.
Айтылымы:
қос ерін өзара бос жуысады,
жуысым күш іне қарай бос ж уы сы ңқы ; ауыз
қуысы мен көмей қуысы қосылып кетеді, үстеме
жасалым орны на қарай ауыз қуысты дыбыс
болып табылады.
Естілімі:
қос еріннің жуысымы бос леппен
аяқталады, жуысым бітіміне қарай бос лепті;
дыбыс ыңыл естіледі, үн қаты сы на қарай үнді;
әуез қаты сы на қарай жіңіш ке және ерін әуезді
дыбыс болып табылады.
•
У 1 жіңішке еріндік түрінің айырым белгілері
Ж асалым белгілері:
ерін (е р ін -е р ін д і),
жуысыңқы, ілгерінді, тербелімді (үнді), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Айтылым белгілері:
бос жуы сы ңқы, ауыз
қуысты дауыссыз дыбыс.
Естілім белгілері:
бос лепті, үнді, жіңіш ке,
ерін әуезді дауыссыз дыбыс.
Жалпы сипаттамасы:
ерін (ерін -ерін ді),
жуысыңқы, үнді, ілгерінді (жіңіш ке), еріндік
дауыссыз дыбыс.
Соны м ен, үнді дауыссыз дыбыстар жүйелі
т ү р л е н е д і. Ә рб ір д а у ы с с ы з т ө р т тү р л і (У
дауыссызы - екі түрлі) үндесім әуезбен айтылады.
Сонда үнді дауыссыздардың үндесім варианттары
26 дыбыс болып ш ығады
(17-кесте).
жуан езулік үндесім
М
Н
Ң
Р
Л
Й
жіңіш ке езулік үндесім М' Н 1 Ң '
Р'
Л'
Й'
жуан еріндік үндесім
М° Н° Ң°
Р°
Л°
Й()
У
жіңіш ке еріндік үндесім М10 Н 10 Ң 10 Р10 Л 10 Й 10 У 1
Достарыңызбен бөлісу:


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=85#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жіңіш_ке,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=85#Естілім_белгілері:_бос_лепті,_үнді,_жуан,_ерін_әуезді_дауыссыз_дыбыс._Жалпы_сипаттамасы


url: http://emirsaba.org/p-u-bli-ka-si-m-edeniet-a--p-a-ra-t-j-e-n-e--o-fa-m-d-i--k-e-l-v2.html?page=85#Ж_асалым_белгілері:_ерін_(е_р_ін_-е_р_ін_д_і),_жуысыңқы,_ілгерінді,_тербелімді_(үнді),_еріндік_дауыссыз_дыбыс._Айтылым_белгілері


text:
614 СИНТАКСИС сапты п ісп екп ен бірер рет т олгап ш ы ққан (Ақышев).
Екінші үйден жсиіпақ жүзді, домалақ түмсық келіншек шықты (Әуезов). Осы сөйлем-
дерде
күміс сапты, жалпақ жүзді зат есім мен
қаты сты қ сын есімдері
піспек және
келіншек сөзімен қабыса байланысқан сөз тіркестерін қүрап
отыр. Осындағы
күміс сапты мен
жалпақ жүзді бағыныңқы сыңарларының орқайсысы жеке-дара
толық мағыналы сөздер. Бірақ сонысына қара-
м астан,
сапты немесе
ж үзді қ а ты ст ы қ сы н
есімдері ж еке-ж еке басы ңқы
піспек, келіншек сөздерімен соз тіркесін қүрай алмайды. Өйткені
онда онша мағыналық байланыс бола бермейді.
Олардың мағынасы озінен бүрынғы создермен
бірлікте ғана айқындала түспек. Сонда ол сөздер
күміс, жалпақ зат есімдерінің қосақталуы арқы-
лы жүмсалғанда нақтыланып, сөз тіркестерінің
толық сыңары қызметінде жүмсалмақ. Олай болса
-лы, -л/қатыстық сын есімдері, бір жағынан, оздері
соз тіркесінің бір сыңары қызметінде жүмсалға-
нымен, екінші жағынан, осы тәрізді жүрнақты
сөздерде ондай қасиет бола бермейді екен. Зерт-
тей келгенімізде,
-лы, -лі жүрнақты сөз тіркесін
қосалқы мына жағдайларда қажет етеді:
а) б ағы н ы ң қы сы ңарды ң негізгі сөзі зат
есімнен жасалған
-лы, -лі жүрнақты сын есім де,
оған зат есім қосақталғанда.
Кесек денелі Нартай азырақ бөгеле берді (Мүсірепов). Мүндай кезде
бағыныңқы сыңарлар сол түйдегімен заттың не-
д ен істелгендігін, үқсату ы н т.б. қаси еттерін
білдіріп, анықтауыштық қатынаста жүмсалады;
ә) негізгі тірек сөз
-лы, -лі жүрнақты қатыс-
тық сын есімге сын есімдер қосақталып жүмсал-
ғанда.
Хатшы арық, орақ мүрынды, қара көзді жігіт (Ерубаев).
Жақпар тастың астында қызыл тонды қыз жатыр (Қазақтың халық жүмбағы).
Қалың қас- ты, қара көзді, ат жақты келген ардагер агамен хат-хабар алысып, әңгімелесіп жүргеніме бірнеше жыл болды (Бейісқүлов).
б) негізгі сыңары
-лы, -лі жүрнақты қатыс-
тық сын есімге сан есім қосақталып жүмсалған-
да.
Асыл ананы бірден мәңгілікке әкеткен сол бір түйелі адам сияқты болады да түрады (Жүнісов).
в) негізгі сыңары
-лы, -лі қатыстық сын есімі
мен есімдік арқылы жасалғанда.
Осы бір кеселді мінез кіші апамнан неге шыга береді (Әуезов).
г) негізгі сыңары
-лы, -лі қатыстық сын есімі
мен күшейтпелі шырайлы сын есім арқылы жа-
салғанда.
Аса шат нүрлы жүзбен қуанып кетті (Есенжанов).
д) бағыныңқы сыңары
-лы, -лі ж үрнақты
түрақты тіркес арқылы жасалғанда.
Жиырма ата- ның ішінде айқыш-үйқыш, ілік-шатыс қарга та- мырлы түзақ шырмауыгы жатады (Әуезов).
е) негізгі сыңары
-лы, -лі қатыстық сын есімі
мен күшейткіш үстеу қатыстық сын есім арқы-
лы жүмсалғанда.
Оның қыстауы қалың шалгын- ды, мол тогайлы, ең бір қүйқалы қыстау еді (Әуезов).
ж) негізгі сыңары
-лы, -лі жүрнақты қатыс-
тық сын есім мен сан есімдер арқылы жүмсал-
ғанда.
Төрт-бес атты жолаушы келеді (Әуезов).
з)
-лы, -лі жүрнақты қосарлы сөздер арқылы
жүмсалғанда.
Үйелмелі-сүйелмелі қызыл қарын жас балалары көп момын шаруа (“Жүлдыз”).
3.


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 861

text:
615
дербес мағынасы ж оқ сөздер де қатыса береді.
Оның өзі ондай жүрнақты сөздердің жасалуы-
нан да демекпіз.
-гы, -гі
жүрнақты сөздер өзіне тағы да анық-
тауышты қабылдап күрделену процесі алғашқы
жүрнақтар тәрізді десек,
көмекші сөздер арқылы
-гы, -гі
қатыстық сын есімі олардан ерекше бір
өзгешелігі деп білеміз. Бірақ бірінші, екінші тобы
да негізгі тірек болатын сөздерден бөлінбей, сол
тобымен түйдекті тіркес жасайды.
Әсіресе, күрделі соз тіркесінің бағыныңқы
сыңарын жасауда комекші, яғни шылау немесе
комекші есімдердің қызметі ерекше. Әдеттегі то-
л ы қ м ағы н алы создер с и яқ ты ш ы лау ж әне
көмекші есімдер де
-гы, -гі
жүрнағын қабылдап,
дейінгі, шейінгі, астындагы, устіндегі, бетіндегі
болып өзгере беретіндігі белгілі. Бірақ ол создер
мүндай жүрнақтарды қабылдап, сын есім фор-
масын алғанмен оздері дара қолданылмайды. Олар
міндетті түрде озінен бүрын белгілі бір создің
жетегінде ғана жүмсалуға тиіс. Олай болса, ол -
гы, -гі
жүрнақты жаңағы сөздер
уйге дейінгі, шайга
шейінгі, астан соңгы, уйдің астындагы, уйдің
устіндегі, агаштың бетіндегі
сияқты өзі қатысты
сөздің әр түрлі септіктерде түруын қажет ете оты-
рып, сол сөздермен өзі таза күйінде де және
-гы,
-гі
жүрнағы арқылы да түйдекті тіркес қүрайды.
Сондай түйдекті тіркес қүрайтын элементтердің
қ ан д ай түлғада түруы на қар ай оларды ң сөз
тіркестерінің байланысу формасына қатысы ай-
қындалады.
Соның ішінде комекші есім, шылау-
лардың таза күйінде ондай создермен етістікті
соз тіркесін қүраса,
-гы, -гі
арқылы жасалған сөз
тіркестері есімді сөз тіркесін қүрайды . Сонда
-гы, -гі
ж ү р н а қ т ы к е м е к ш і есім ш ы лаулар
тіркесетін сөздердің түлғалық ерекшелігін өздері
билейді де, сол тобымен сөз тіркесінің қатыстық
сын есімді күрделі түрін жасайды. Олай болса,
-гы, -гі
қатысты создер де күрделі соз тіркесін
жасаудың бір тәсілі деп білуі керек.
Толық мағыналы создерден, яғни есімдерден
-гы, -гі
жүрнағы арқылы қатыстық сын есім жа-
салу негізінде оған қосақталатын создер қатыс-
тық сын есімнің алдында орналасса, енді комекші
есімді, шылаулы
-гы, -гі
жүрнақты
сөздер дербес
мағынасы бар сөздерден соң орналасады. Мыса-
лы:
Жел жақтагы саңылауларын найзаның ушы-
мен тыгындап, өзімен-өзі әуре болып тур
(Усма-
нов). Осы сөйлемде
жел
зат есімі мен
жақта
сөзімен түйдектеліп, сол тобымен анықтауыш-
тық қатынаста сөз тіркесін қүрап отыр. Ойткені
жел созі жақтағы сөзіне ғана қатысты. Олай бол-
са, осы сияқты формалы
-гы, -гі
жүрнақты есім
мен шылаулар өзінен бүрынғы сөздің қандай
түлғада түруына байланыссыз өздерінің форма-
сын игереді.
1. Негізгі созі ілік жалғауының ашық және
жасырын түріндегі зат есімі болады да, екінші
сыңары
-гы, -гі
жүрнақты комекші есім арқылы
жасалады.
Әлдеқайда көл бетіндегі қустардың да
ықыл-іиықыл ундері өмір думанына бөленгендей
(Бақбергенов).
2. Негізгі сөзі ілік жалғауының аш ы қ не
жасырын түріндегі есімдік қосалқы сыңар
-гы,
-гі
жүрнақты комекші есім арқылы жүмсалады.
Менің астымдагы жирен ат қырдың киігінше сыр-
гиды
(Сейфуллин).
3. Негізгі созі ілік жалғаулы зат есім комекші
есім болады да оған қосақталған
-гы, -гі
ж үрнақ-
ты комекші есім арқылы жүмсалады.
Ауылдың
аргы тусындагы биік дөңнің устінен жоңкіліп са-
гым агып жатыр
(Мүқанов).
4. Ш ылаулар да кейде
-гы, -гі
ж үрнағы н
қ а б ы л д а п , озі қ а т ы с т ы с е з д ің ан ы қ т а у ы ш
қызметіңде жүмсалуын қажет етеді.
Ондай шы-
лаулы создің негізгі созі септік жалғауындағы
(кобіне барыс) есімдік, зат есім, есімше, үстеу
т.б. создер болады. Мысалы:
Сол кунге дейінгі
омірімде жаз салтанатын бірінші рет тойлаган
белесім еді
(Сәрсенбаев).
Агаштан турлі ойын-
шық жасаганга дейінгі менің омірім оз алдына бір
хикая
(“Ж алын”).
Әл-Фараби озіне дейінгі улы
математиктер еңбегін тусіндірумен шугылданды
(“ Қ азақ әдебиеті” ).
Кешке дейінгі ермегі осы
(“Жүлдыз”).
Сырга ауганга дейінгі мекені - Аман-
қарагай ішіндегі Әуменкол
(Мүқанов).
4.
-дай /-д е й /
жүрнақты күрделі сөз тіркестері.
-дай /-дей/
жүрнақты сөздер қабыса байланысқ-
ан есімді, етістікті сөз тіркестерінде де жүмсала
береді. Әрине, оның есімді соз тіркестеріндегі орны
ай қы н сын есім деп білсек,
енді етістік соз
тіркестеріндегі жағдай кейде үстеумен де үқсас.
-дай /-дей/
жүрнақты сөздер көбінесе қатыстық
сын есімі ретінде жүмсалғанымен,
жастай, ба-
ладай
сөздері тек қана етістікті сөз тіркестерін
ғана қүрайды . Олай болса, ондай ж үрнақты
сөздерді әрі сын есім, әрі үстеу деп беру орын-
ды.
-дай, /-д е й /
жүрнақты создер дара да, күрделі
де түрінде есімді және етістікті сөз тіркесін қүрай-
ды.
-дай, -дей
жүрнақты күрделі сөз тіркестері
темендегіше жасалады:
1.
-дай, -дей
жүрнақты қабыса байланысқан
есімді сөз тіркестері:
а)
Бағыныңқы сыңары - ілік жалғауының
жасырын түріндегі зат есіммен
-дай
жүрнақты
зат есім.
Туйе беліндей нән жукті арқасына қон-
дырып алган
(Бақбергенов).
Өздері уй орнындай
қу кодеге жата кетті
(Ақышев).


text:
616 СИНТАКСИС ә) Бағыныңқы сыңары сапалық сын есім мен
-дай /-дей/ жүрнақты зат есімдердің тіркесі арқ-
ылы жасалады.
Үйір-уйір жылқы, қора-қора қой мойынга таққан ауыр алқадай қала сыртын қор- шай орап жатады (Есенжанов).
М үнда
ауыр алқадай туйдекті тіркестері, қала зат есімімен қабыса байланысып, салысты-
ру мағынасында жүмсалған. Кейде ондай түйдекті
тіркесті сөздердің бірінш і сыңары ретінде екі
қатыстық сын есім қабат қолданылуы да мүмкін.
Бойының зорлыгы бесті аттай қара жал қулан жан-жагынан саңылау іздеп, екі көзі жалт-жулт етеді (Ақышев). Осындағы
бесті аттай дегендегі
бесті де, аттай да, -ті, -дай жүрнақтары арқы-
лы сан есім мен зат есімнен жасалған қатыстық
сындар. Сол тобымен ол екеуі
қулан сөзіне анық-
тауыштық қатынаста жүмсалған.
б) Ондай күрделі соз тіркестерінің бағы-
ны ңқы сыңары ретінде
-дай, -дей ж үрн ақты
күрделі сан есімдер жүмсалады.
Біздің бөлімде отыз мыңдай қой бар (Әуезов).
в) Бағы ны ңқы сыңары ретінде дара және
қосарлы сан есімдер мен
-дай, -дей жүрнақты
зат есімдер тіркесіп заттың қаш ықтық мәлшерін
білдіреді.
Өзінен елу-алпыс қадамдай жерде қара- уытқан көлікті корді (Ғабдуллин).
Ол буган бес адымдай жер қалган (Қоңыратбаев).
г) Бағыныңқы сыңарлары сан есім мен
-дай, -дей ж үрнақты зат есімдер түйдегімен заттың
мезгілін білдіреді.
Бауырга шапқан сырқат бір жарым ж ылдай уақы т ы н емдеумен от кізуге мәжбур етті (“ Қ азақ әдебиеті”).
д) Бағыныңқы сыңарларының жетегінде тағы
да дара және қосарлы сан есімдерінің келуі ар-
қылы жасалады. Мүндай түйдекті тіркестің негізгі
созі нумеративті создер болып келеді.
Туске дейін екі-уш арба тиесіп, мен де он-онбес сомдай ақша таптым (Нүршайықов).
е) Б ағы ны ңқы сыңары дара, күрделі сан
есімдер
жарым, жарты создері мен
-дай, -дей жүрнақты нумеративті создер түйдегімен заттың
колемін білдіреді.
Алматыда бул кунде жарым миллиондай халық бар (Әуезов).
Бір елідей гана мурты бар (Мүстафин).
ж) Бағыныңқы сыңары өткен шақтық есімше
мен
-дай, -дей ж ү р н а қ т ы зат е сім д ер сол
түй д егім ен затты ң салы сты ру м ағы н асы н да
жүмсалады.
Жиырма ауыл туйелерін тургызып, жонеліп бергенде жамыраган қозыдай неше алуан унге басты (Әуезов).
и)
Кейде бағыныңқы сыңары ретінде
-дай// -дей жүрнақты қос создер де жүмсалады.
Үсті- басы қол батпайтын білеудей-білеудей булшық ет (“ Қазақ әдебиеті”).
к) Бағыныңқы сыңарының қүрамында
қос деген созбен
-дай, -дей, жүрнақты зат есімдер
жүмсалады.
Ол салқын суга қол орамалын малып, тоңкерілген қос кеседей мусінденіп діріл қаққан тосіне басты (Майлин).
Жоғарыда аталған осы жүрнақтардың ішінде
соз тіркесінің күрделі сыңарын қүрауда
-гы, -гі жүрнақтарының қызметі ерекше.
-гы, -гі жүрнағы
арқылы қатыстық сын есім коптеген толық ма-
ғыналы және дербес мағынасы ж оқ сөздерден де
жасалады.
Зат есімдер мен есептік, реттік сан есімдерінің
қабыса байланысқанындай, кейде сан есімдер
іиамалы, қаралы, шақты шылаулары арқылы да
есімді соз тіркесін қүрайды.
Жуз шамалы орақты кең іиалгынга саламыз деп, Бірке, Жуніс, Әлкен де коңілді (Әуезов).
Қодардың алдында жуз қаралы жиын тур. Кем қойса, жуз қаралы сойыл согар (Сонда).
Алайда бүл сойлемдерден шылауларды алып
тастап, сан есімдер мен зат есімдерден озара сөз
тіркесін қүрай алмаймыз. Олардың мағыналық
байланысы үзіледі. Бүл жерде өзара мағыналық
байланысын айқындап түрған - сол шылау сөздер.
Әрине мүндай қүбылысты қабысу деуден гөрі
меңгеруге жатқызуға бөлар ма еді деген де ой
келеді. Бірақ бүл шылаулар оздері қатысты сан
есімдердің септік жалғауда түруын қажет етпейді.
Міне, қабыса байланысқан күрделі сан есімді сөз
тіркестері деуіміз сондықтан.
Сан есімдер қосарлы түрде де зат есімдермен
тіркесіп, күрделі соз тіркестерін қүрайды.
Он бес- жиырма мың жылқы багатындарды да кездестірдім (Мүқанов).
Қунанбай қасына жиырма-отыз ат- тылар жиылып қалды (Әуезов).
Болжалдық сан есімдері де қосарланып келіп
соз тіркесінің күрделі сыңарын қүрайды: -
Сай- лап қырық-елудей кісі аттандырып, таза сол қатынды тартып алайық, - деді (Кобеев).


title: Қабыса байланысқан есімдікті - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ
617
ды:
Бул - сонау Үлытаудың қазагы Олжай дейтін
(Әбішев).
Сүрау есімдіктері ол қүрамда заттың сүрау-
лық сапа қатынасын білдіреді, мысалы:
қал қалай?
неше мектен? қандай адам, қанша саулық?
Мүндай қүрамда айтылатын сүрау есімдіктері
- қабыса байланысатын анықтауыштарға (сын
есім,
зат есім, сан есім, есімше ж әне сілтеу
есімдіктерінен болған
анықтауыштарға қойыла-
тын сүрақтар).
Басқалары қабыса байланысатын аны қта-
уыштардың орнын баспайты нды қтан, мүндай
қүрамда айтылмайды.
Жалпылау есімдіктері
есімді соз тіркесінің
бағыныңқы сыңары қызметінде заттың жинақ-
талған мөлшерлік сапасын білдіреді. Мысалы:
барлық журт, куллі ел, букіл дуние.
Есімдіктердің
кейбір бағыныңқы сыңарда
жүмсалуымен бірге олар да басы ңқы сыңарда
жүмсалады. Есімдіктерге бағыныңқы сыңарда: -
үстеу:
Тагдырың бугін мунда, ертең анда
(Соз ата-
сы).
- негізгі сөз - шылау:
Агаіитан турлі ойын-
шық жасаганга дейінгі омірім бір хикая
(“Ж алын”).
- негізгі сөз - көмекші есім:
Менің астым-
дагы жирен ат қырдың киігіниіе сыргиды
(Сей-
фуллин).
Достарыңызбен бөлісу:


title: Қабыса байланысқан сан есімді - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
2.2.1.4. Қабыса байланысқан сан есімді сөз тіркестері Тілімізде бағыныңқы сыңары таза сан есімді
қ а б ы с а б а й л а н ы с қ а н есім ді соз тір к е с т е р і
кездеседі. Жалпы зат бар жерде оның саны ай-
қындалады. Сан есімдер де қанш алықты затқа
қаты сты д ел ін ген ім ен , олар кез кел ген зат
есімдермен жапа-тармағай тіркесе бермейді. Сан
есімдер^ қ а б ы с а б а й л а н ы с қ а н е с ім д і соз
тіркесте'рІнің бағы ны ңқы сыңары қы зметінде
қүрамы жағынан дара жоне күрделі түрі кездеседі,
ондай кезде сан есімдердің ішінде тек есептік
және реттік сан есімдері ғана қолданылады. Басқа
соз таптары олармен онша тіркесте үш ырай
бермейді. Біз еш уақытта
мен, сен, ол, біз, сіз, олар, оз, барлық, ештеңе т.б. есімдіктерімен сол
сияқты
жақсы, сулу, куіиті сияқты сапалық сын
есімдерін тіркесте жүмсай алмаймыз. Олармен
с а н д ы қ үғы м аш ы л м аса к е р е к . .К ейде
оз есімдігімен
бір озім деп қолданылғанмен озара
тіркес қүрай алмайды.
Бір озім деп айтуға болға-
нымен,
екі озім, уш озім деп қолданылмайды.
Олай болса бір сан есімнің
оз есімдігімен тіркесі
деп есептелу жалгіы зандылыққа жатпайтын жайт:
Торт созі
балалы қатыстық сын есімімен де соз
тіркесін қүрай алмайды.
Торт балалы дегендегі
балалы қатыстық сын есімімен
торт сан есімінің
басыңқылық қызметі олсіреп, озі басқа бір зат-
тың яғни
ана созінің анықтауышы болып, екеуі
ана сөзіне жеке-жеке бағыныңқылық қызметте
емес, сатылана бағыну дәрежесінде жүмсалған
торт балалы ана сияқты екеуі ж ин ақталы п ,
күрделі сөз тіркесін жасаудың бір формасы бо-
лып отыр. Бүдан шығатын қорытынды; қабыса
байланыскан соз тіркестерінің басыңқы сыңары
қаншалықты есімдер дегенімізбен, олардың ішінде
тек зат есімдер ғана қолданьтлады екен.
Зат есімдердің озі де жалқы және жалпы бо-
лып болінеді десек, сан есімдер солардың ішіндегі
жалқы есімдермен тіркесе бермейді де, кобіне
жалпы есімдермен ғана тіркесе алады. Сонда
екі Жорабек, ана бес Шоріп деп айтылу тілімізде си-
рек те,
он адам, он уйрек, жиырма бес қой т.б.
деп айту жиі кездеседі.
Зат есімдердің ішінде жалқы есімдердің озі
деректі, дерексіз болып бөлінетіндігі белгілі. Сан
есімдер кобіне деректі, яғни санауға болатын зат
есімдермен
он сагат, жиырма пианино, жетпіс бес ніл т.б. зат есімдермен тіркесуге қабілетті де-
сек,
ақыл, осек, білім, ой т.б. зат есімдермен
тіркесуі кездеспейді. Олай болса есептік, реттік
сан есімдердің дара және күрделі түрлері де зат
есімдермен тіркесігі, анықтайтын затының сан-
дық көлемі мен ретін білдіреді.
Қазір оның қара- уында 65 миллион солдат, 80 дивизия, 32 мың самолет, 3 мың корабль, қыруар ракеталық қару (“Қазақ әдебиеті”).
Партияның жиырма алтын- іиы съезінің иіешімдерін басшылыққа сиіамыз (“Лен.
жас”).
Қазір барлық совет жазуіиылары Семен Куриловты “
Торт жуз алпыс бесінші юкагир ”
деп атайды (Түменбаев).
-
есімше оралым:
Коңілің суймес біреуге бе- рем десе, Кессе дагы басыңды баснагайсың (Май-
лин).
Есімдіктер өзара да тіркесіп анықтауыштық
қатынаста соз тіркестерін қүрайды:
Малшыларда ит жоқ деймісің. Басқа біреуін тауын аларсың (“Ж алын”).