title:
тіл ін д е
бии
А//А«я£/деген - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н...

text:
тіл ін д е
бии
А//А«я£/деген
тіркес
242
СӨЗЖАСАМ
кездеседі.
Алт ай
-ол халықтың м ифологиясы н-
да таудың атын ғана емес, жоғары ұғымды,/<:о/7-
ғаушы рух
мәнін береді. Демек, осы ндағы
бии
сөзін
биік
сөзімен бір тектес, бір түбірден тара-
ған деп қарауға болады.
Ж ары к■
О ны ң құрамынан тарихи тұрғы дан
ж ары=с
тістігі ажыратылады. Себебі М .Қ аш қа-
ри сөздігінде: “ Қ ұдатғу-білігте” , ерте ұй ғы р
тіл ін д еу яп - “светиться” , “сиять” деген етістік.
Ол қазіргі алтай (дары=), қы рғы з (ж ары =),
тілдерінде сақталған.
-Ы к, -ік
ж ұрнағы арқылы
жасалған сын есім қазақ тілінде көптеп кездеседі.
М ысалы,
ашык, арык, кашык, т есік
т.б. Бұл осы
жұрнақтың бір кезде онімді қосымша болғанды-
ғын кәрсетеді. Қазақ тілінде
жары
=етістігі жеке
сақталмағанмен оны коптеген тұбірлес сөздердің
құрамынан табуға бөлады. Мысалы:
жарык, жар-
кыра-жаркын, жарқ-жүрк, жарк еттіт.б.
Үлан.
Қ азақ тілінде бұл сөз тек
ұлан байтақ
дала, үлан асыр т ой
т.б. тіркестердің кұрамында
кездеседі.
“и!а”= -
ескерткіштер тілінде - “связы вать” ,
“присөединять” деген етістік. Сөнымен бірге
иіа-
п=
өздік етіс тұлғасында да қөлданылады.
Ад, есім түбір түрінде
иіа-п
ескерткіш терде
кездеспейді. Ол кейінірек
“иіа”
етістігінің омо-
нимдес
-н
қосы м ш асы ны ң ж алғануы арқы лы
ж асалған болу керек. Қ азақ тілінде диалектілік
ерекшелік ретінде болмаса
ұла=
етістігі жеке кез-
деспейді. Түркімен, түрік, алтай, хакас, тува тілде-
рінде
ұла-
етістігі - күні бүгінге дейін кеңінен
қолданылатын етістік. Мағынасы ескерткіш тілде-
ріндегідей.
Үлау -
түрік тілінде “ж ам ау” деген
сөз бөлса, қазақ тілінде т.б. тілдерде ұзақ жөлда
ауыстырылатын келікті атайды, бірақ жорамал
түрінде
ұ лан, ұласу, үлыс, ұлт
т.б. бір түбірден
өрбіген деп қарауға болады.
Ілкі. Іл -
О рхон-Енисей жазбаларында ‘вос-
ток, перед, л о б ’ деген мән береді. Бұл сезге
қазақ тіліндегі
ілгер і
сөзі түбірлес келеді.
-ғары,
-г/?/барыс септігінің кәне жалғауы екені белгілі.
Түркі тілінің даму кезеңдерінің ерте кезінде
сын есімдер, бір жағынан зат есімдер, екінші жа-
ғынан үстеулер деп айқы н жіктеліп дербес сөз
табы ретінде бөліне алмады. О ны ң қалдықтары
қазіргі тілімізде кездеседі. Сөны ң бірі
-дай, -дей,
-тай, -тей
қосымшалары арқылы жасалған кейбір
сын есімдер мен үстеулер.
М ұндай создерді А.Ы сқақов “өлі” түбірлер
қатарына жатқызады. Оларды сын есімдер де-
генде шартты түрде қөлданылған көнтекстеріне,
тіркескен сөздеріне қатысты айтамыз. Әрине біз
бұл арада қөсы м ш алар арқы лы ж асалы п, өл
қосымшаларсыз да тілімізде кеңінен қолданыла-
тын сын есімдер мен үстеулерді емес, ол қосым-
шаларсыз қолданыла алмайтын, оларсыз мәні жоқ
сөздерді айтып отырмыз. Мысалы:
нарттай, тыр-
дай, арыстай, көнектей, мидай, добалдай, өрімдей
т.б.
Нарт
ескі түркі тілінде және кейбір қазіргі
тілдерде қы зы л гүлдің атын білдіреді. Қ азақ
тілінде ол тек -/??ш/формасымен біріккенде ғана
мәні бар сәз. Б ұған түбірлес басқа сөз кездес-
пейді. Ш ығу теркіні ж ағы нан
нарт
сөзі түркілік
емес. Қ азақ тілінде қы зыл гүлдің атауы өзінің
төл сөздері арқы лы беріліп
нарт
сөзі өсы
нарт-
т а й
фөрмасында ғана сақталып қалған. Сөйтіп,
тілімізде мәні ж өқ “өлі” түбірге айналған.
Арыстай
(арыстай азаматт.б.). Бұл сөз қазақ
тілінде де дербес сез ретінде қөлданылған. Қазақ
тілінің түсіндірме сөздігінде өны ң мынадай ма-
ғыналары көрсетілген:
1. Арба, ш ананы ң көлік жегетін қөс жетегі,
тертесі:
Д оңғалақ арба жүре алмас,
Қос арысы сы нған соң. (“
Үіи ғасыр
”)
2. Үйдің тобесін ж апқан өрімдерді көтеріп
тұратын көлденең ағаш.
3. Ру, тайпа, ел, халық.
Арыстай
деген сөзге негіз бөлып тұрған өсы
мағыналардың қайсысы бөлуы мүмкін. Әрине, бұл
м ағы налар бір-бірінен аса алш ақтап кетпейді.
А рбаның тертесі де, үйдің бел ағаш ы да бір
нәрсенің тірегі, ұстап тұрған негізі. Р ас,
арыстын
көне ру, тайпа м ағы насы біраз кеңірек.
Арыстай
сын есіміне негіз болған
арыс
зат
есімінің бірінші және екінші мағыналарынан ту-
ған ауыспалы мағынасы болуы керек. Кейде
ары-
ст ай
дегенде ұзын, үлкен мәні де болуы мүмкін.
Көнектей
(Хвне/стүбірінің тарихи-этим оло-
гиялы қ талдауы “ Қ азақ тілінің қы сқаш а этимо-
логиялы қ создігінен” адынды).
М онғол тілінде
көнек -
құдыққа қауға ретін-
де салатын, ағаштан, не теріден жасалған шелекті
айтады. Түрікмен тілінде
көнек
-тұ з салатын тері
қ а п ;’өзбек тілінде - қымыз құятын мес. Қазақ
тілінде
көнек
сөзі өсы күйінде кездеспейді. Бірақ
көн-терісі
деген тіркес бар. Осы
көн, көнектей,
көнек
сөздерін бір түбірлес сөздер ретінде салыс-
тырып қарауға бөлады.
Көн
сөзі - ойрот, азербай-
жан, озбек т.б. тілдерінде
иленген тері
деген ма-
ғынада әлі күнге дейін қолданылатын есім сөз.
Сөл сияқты ескі түркі тілінде де
көн
созі өсы
мағынада жұмсалған. Ол қазақ тілінде/ие/7/сөзімен
|


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ 243
тіркесіп қолданылады. О сы ны ң бәрі
көнектей сын есімінің түбірін
көн (тері)деп қарауға негіз
береді. Бұл арада
“к ө н с ө зі т еріпеген мағынада
қолданы лады ” дегенде мына жағдай ескеруді
қажет етеді. Қ азақ тілінде
тері сөзі
шкура ұғы-
мында аңны ң сол күйіндегі терісін де, иленген
материал ретіндегі (вы деланная кожа) ұғымын
да береді. Ал ескі түркі тілінде және жоғарыда
айты лған түркі тілдерінде
(тері - шкура, кән - выделанная кож а)ъ кі түрі қолданы лған.
Осы тілдерде /сөясозінің
иленген терініңү ғы-
мын беретін м ағы н асы н а қарап, оны қазіргі
тіліміздегі
кон=, кондір=, /свмб/с=создерімен жа-
қы н мағы нада “айтқаны н ты ңдату” , “ істету” ,
“тозімді” создерімен мағы налас деп қарауға бо-
лады.
Қ азақ тіліндегі /сөятүбірі сақталған м ен, ол
тек
кон терісі деген тіркес пен
конектейтүпға- сы ны ң құрамында ғана сақталған . Сондықтан
ол тарихи туынды түбірлер қатарына қосылады.
Әрімдей. ^
Қазақ тіліндегі
үрім-бұт ақкос сөзінің құра-
мындағы бірінші компонентті м ағы на жағынан
өрімдей сөзімен тектес деп қарауға болады. Қазақ
тіліндегі бір сыңары көнеріп м ағы насы ж оғал-
ған, бірақ басқа тілде сол сөздің толы қ мағына-
сы табылатын қос сөздер көптеп кездеседі. Сол
сияқты
үрім сөзінің де осы қос создің құрамын-
да жэне
ерімдей тұлғасы нда сақталып қалуы
мүмкін. Бірақ оны ң м орф ологиялы қ құрылы-
мының қалыптасуы туралы бұлай деп үзілді-
кесілді айтудың өзі қиы н. Дегенмен Э.В.Севор-
тян сөздігіндегі тіл аралы қ морфосемантикалық
талдауға негіз болған
и г//о г//ұ р түбірінің кең
түрдегі сөзтудырушы парадигмасына сүйеніп,
тшіміздегі
үрпақ, ұрық, үрім (үрім-бұтақ), өрен, өрші, өріс сөздерін осы
үрім, өрімдей сөздерімен бір
төркіндес, бір түбірлес сөздер деп қарап, ортақ
түбірі
“ү р //ұ р //ө р ” деп ж орамалдауға болады.
Түркі тілінің диалектінде “өр” -
көбею, бала туу. Тіпті қазақтілінде осы м энд
сәр, өрбіе тістігі бо-
луы
орім есімі - осы
өр етістігінен ж асалған ту-
ынды түбір деп болжауға негіз береді.
Сын есімді өлі түбірлердің көбі негізінен
етістік түбірден ж асалса,
-дай, -дей қосымшалы
“өлі” түбірлер негізінен зат есімдерден жасала-
ды. Осы қосымш алар арқылы ұқсастыру м ағы -
насы іске асады.
Етістік түбірлерден жасалған зат есімдер мен
сын есімдердің соз тудырушы қосымш алары да
негізінен ортақболып келеді. М ысалы:-к-қ, -ғ -г ,
-қ а ,-к е , - к а ,- г е т .б .
О ны ң себебі етістіктен есім тудыру тәсілінің
тіліміздің даму бары сы ны ң ерте кезеңіне сай
екендігі. Тілдің осы даму дәрежесінде есімдер мен
етістіктердің айқы н жіктелмегенін еске алсақ
(етістікті-есімді омонимдер), зат есімдер мен сын
есімдердің озара жіктелмегені түсінікті. Сонды қ-
тан жоғарыдағы қосымшалы есімдер қолдануына
қарай көбіне сын есім де, зат есім де қызметін
атқарады. Бұдан зат есім мен сын есімнің ескі
түркі тілінде бір бірінен еш айырмаш ылығы жоқ
деген пікір тумауға тиіс. Тіліміздің оне бойғы
даму зағідылығына сай, беретін м ағы насы на сай
сол кездің озінен бастап, сын есімдер де жеке сөз
табы ретінде озіне тән ерекш еліктері, белгілері
негізінде қалыгітаса бастайды. Соның бір көрінісін
сын есімді олі түбірлердің зат есімдік өлі түбірлер-
мен салыстырғанда, біраз болігінің есім түбірлер-
ден жасалғанынан коруге болады. М ұның өзі сын
есімдерге тән негізгі м ағы на бір заттың сы ны н,
белгісін, қасиетін т.с.с. корсетуден туған болу ке-
рек. Осы белгілер көбіне белгілі бір затқа қимыл-
дың атауына қатысты болады. Сол затқа тән ұқсас
белгіні корсететін сын есімнің негізіне сол зат
есім алынады. М ысалы:
үздік. Ескі ұйғы р тілінде, қазіргі алтай тілінде
ус (мастер, искусный) мағынасын береді. Қазақтіліне
аударғанда “ ш ебер” , “он саусағы нан өнері там-
ған адам” деген мағынада. Қазақ тілінде бұл созді
осы түбір қалпында емес,
үздік деген туынды
тұлғада кездеседі. Шебер адамның қасиетін, өнерін
білдіретін осы
үздік сын есімнің түбірі қазіргі ал-
тай тілінде, ескерткіштерде сақталған осы
-ус түбірі
болуы керек. Қазақ тілінде және басқа да түркі
тілдерінде кездесетін
ұста сөзі де,
ұстаз да осы-
ған түбірлес сияқты.
Тарихи туынды зат есімдерді де морфемалық
әдіс арқылы жаңғыртуды нақты түрде кейбір тілдік
деректерді талдау негізінде көрсетуге болады.
М ысалы:
түн. Бұл есімнің түбірі ерте түркі
ескерткіш терінде берілген “ ///” етістігі болу ке-
рек.
“ги” - ол жазбаларда “закрывать” , “ преграж-
д ать” деген мәнде қолданылған:
Ко$тап ) о і і Ьіг еітіз іитиз (Дорога на Кегмен она, и она завале-
на снегом). М .Қаш қари сөздігінде осы етістіктің
оздік етіс ф ормасы да берілген.
А гііипйі. (П ере-
вал был занесен снегом.
Кок Хипйі (небо покры-
лось тучами). Осыдан “тү н ” зат есімі “
іип = ” еті-
стігінен туындап,
“Шп=” формасының етістік ма-
ғы насы тіл дамуының барысында кеңейіп, есім
м ағы насы на ауысуы мүмкін деп болжам айтуға
болатын тәрізді. Бұл тек осы “тү н ” сөзіне ғана
қатысты кездейсоқ ф актем ес, ол
“-н ” қосымша-


title: СӨЗЖАСАМ - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м...

text:
244 СӨЗЖАСАМ лы көптеген зат есімдерді талдағанда кездеседі.
Мысалы:
сан - ерте түркі тілінде - “сан алу” ,
ж алын-ж ш у, отын - алтай, хакас тілдерінде -
“ от ж а ғу ” т.б.
Үгіт. К өне түркі тілінде
“о£' сөзі екі м ағы -
нада қолданы лған. Бірі - есім “ о#” - ‘разум ’,
‘м ы сль’, екінш ісі - етістік “ /&=” ‘хвалить’, ‘пре-
во зн о си ть’. Б .М .Ю н у с а л и ев у г/т сөзінің түбірі
есім ф орм асы ндағы “ о#” болуы м үмкін деген
болжам айтады.
Қазақ тіліндегі
үйрет=, үйрен=сө здерінің де
“ үгіт” созімен бір төркіндес болуы мүмкін. Ескі
үй ғы р тілінде
“ог§іп=”, “ог§іі—’ болып қолда-
нылған.
Бұл сөздердің түбірі “ о#” болса,
“ре” - ш а- шыра=, қира=, жайра=т.Ь. етістіктердің құрамын-
дағы ~рд~ж ұрнағы мен бірдей өнімсіз қосымша.
Ал,
-т, -н - етіс тұлғалары.
Қ азақ тіліндегі
үйрен=, үйрет= сөздері жо-
ғары дағы ескерткіштердегі қолданылуынан ды-
бы сты қ өзгеріске ұш ы рағаны м ен, кейбір түркі
тілдерінде олар сол күйінде сақталған. Мысалы:
түрікм ен тілінде
огрен = ,
өгрет=. Мүрын. М .Қ аш қари сөздігінде, “ Қ ұдатғу-
білігте” т.б. ерте жазба ескерткіштерінде бұл сөз
“
Ьигип ” түрінде берілген. Сол сияқты кейбір
қазіргі түркі тілдерінде (азербайжан т.б.) бұл сөз
бүгінде де осылай қолданылады. Қ азақ тілінде
оның “
мүрын ” болып қолданылуы қы пш ақ-оғы з
тілдер топтарына сәйкес
б~м дыбыс сәйкестігіне
сай заңды. Олай болса, бұл сөздің ежелгі түрі
“
Ъигип ” деп қарауға болады.
М .Қ аш қарида “
Ъиг = ” - “пахнуть” , “благо-
ухать” деген етістік бар:
ЦрагЪигсіі (‘мускус бла-
гоухал’). Бұл сөз “ Құдатғу-білігте” де кездеседі.
Осы мысалдарл*}
7
?ьш сөзінің (
Ъипіп ) түбірі&ш*=
етістігі деген ой туғызады
Ъиг= - “ иіс ш ы ғару” ,
“хош иістену” деген болса, иіс сезу мүш есінің
атауына ол етістіктің негіз болуы таң қаларлы қ
жай емес сияқты.
Егер дене мүш елерінің атауларының ж аса-
луында^белгілі бір ортақты қ, ұқсасты қ, созту-
дырушы ортақ модель болады деп қарасақ, қазақ
тіліндегі
ерін сөзін де осы ыңғайда талдауға бо-
латын сияқты . Көне түркі тілінде “ ег= ” деген
етістік кезеседі. Оның беретін мағынасы - “рас-
калывать”. Олай болса,
мойын, қойын, ясүлын, табан, жауырын т.б. атауларды осы үлгі негізінде тал-
дауға болады.
Түркітануда дене мүшелері атауларының
қ ұ р а м ы н д а ғы “ - қ ” , “ - к ” , “ - ғ ” , “ - г ” , “ - н ”
кішірейткіш мағы наны, былайша айтсақ, үлкен
дененің кіші денеге қаты сы н білдіреді деп, оған
біл-білек, іш-ішек, бой-бойын (мойын) т.б. дәлел-
дер келтіріледі. Есім түбірлерден жасалған зат ес-
ім дердің қ ұ р а м ы н д ағы “ н ” қо сы м ш асы н ы ң
кішірейткіштік мағынасы туралы басқа да ғалым-
дар сөз қы лған. А .Зайончковский де - / - а / “ н ”
қосымшасы арқылы жасалған зат есімдерге кеңі-
рек тоқталып, әсіресе - / - а / “ н ” немесе / - е / “ н ”
арқылы жасалған зат есімдерде кішірейткіш ма-
ғы на бар деп қорытады.
Ж о ғ а р ы д а т а л д а н ғ а н та р и х и т ұ л ғ а л ы
түбірлердің сөзтуды руш ы модельдері немесе
қосы м ш а морфемаларын талдау негізінде тілдің
даму барысындағы морфологиялық құрылыстың
жетілуі мен лексикалы қ баюы (сөздердің әртүрлі
топтары мен ж аңа ұғымдарды беретін лексика-
лы қ құралдардың көбеюі) түбір морфеманы ң да
құры лы мды қ дамуына әкелетінін көрсетті. Өзі
беретін ұғымның ерекшелігі ашыла түскен сайын
түбір создер “олі” түбірлер түрінде “сүрленіп” ,
ж аңа ұғы м дарға негіз болып қала береді. Ол
түбірлерде (өлі түбірлерде) Э.В.Севортян көрсет-
кендей, бір гомогендік бірлестікке кіретін сөздердің
бәріне ортақ түбірлік сипат бар. Оны түбірлес
сөздер ұясындағы ең кіш і, ортақ бөлшекті ажы-
рату арқылы жорамал түрінде қалпына келтіруге
болады.
Осыған байланысты диахрондық және синх-
рондық тұрғыдан қарастырылатын түбір ұғымы
этим ологиялы қ түбір және тарихи туынды түбір
деп ажырата қарауды қажет етеді.
Этимологиялық түбірдің (“өлі” түбір, байлау-
лы түбір, этимон түбір т.б.) бойында әртүрлі өзге-
рістерге ұш ырап, түрленген, құрылымдық, се-
мантикалық, деривациялы қ валенттілікті корсе-
тетін “тек” сақталады.
Бірақ әрбір жеке сөзден оның түбірінің на-
қты м ағы насы н аны қтау мүмкін емес. Әдетте,
негізден (туынды түбірден) табылатын оның се-
мантикалы қ көлемі тарлау болады. Себебі, жал-
ған ған қосымш алар арқы лы туынды сөздердің
құрылымындағы түбір дәлденіп, нақтылана түседі.
Яғни, тілдің даму барысында қосымша және түбір
морфемалар бір-бірімен тығыз байланыста бола-
ды. Ал, олардың бәріне ортақ кең көлемді мағы -
на бір мәндес толық сөзжасамдық ұя шеңберінде
қарастырылатын түбірлес сөздердің гомогенді
қатарынан табылады. Бір сөзжасамдық ұяға бір
топтағы сөздердің ортақ мэні мен ортақ түбірінен
тұратын сөзжасамдық қатынастарымен байланы-
сты түбірлес сөздер ғана кіреді. Себебі, түбірлес
создер ұясындағы түбір морфеманы ң м ағы на


title: СӨЗЖАСАМ ТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ

text:
СӨЗЖАСАМТІЛ БІЛІМІНІҢ ЖЕКЕ САЛАСЫ 245 бірлігі мен тұрақты мағынасының сақталуы “бұл
бір морфема ма әлде оның дыбыстық вариантта-
ры ма, әлде әртүрлі м орф ологиялы қ элемент-
тері м е” деген мәселені шешудің кілтін береді.
Осы сем антикалы қ бірлік негізінде байла-
нысқан сөзтудырушы модельдер арқылы жасал-
ған түбірлес сөздердің құрам ы н дағы тарихи
түбірлерді қалпына келтіру барысында ол сөзту-
д ы р у ш ы ұ я л а р д ы ң қ а т а р ы н а ө зе к б о л ы п ,
біріктіріп тұрған кең көлемдегі ортақ м ағы на,
уәжді негіз түбір болатыны анықталады.
Я ғни туынды сөздердің м азм ұнды қ құры -
лымында түбір сөздердің уәждеуші қызметі ар-
қасында уәжділік (мотивированность), семанти-
калы қ өзек сақталады. Соны ортақ желі, арқау
етіп, қалыптасқан сөзжасамдық ұяның (түбірлес
сөздердің) әрі қарай жіктелмейтін бөлігі - түбірін
теориялық тұрғьщан табуға болады. Ішкі рекон-
струкция әдісі арқы лы түбірлес сөздердің құра-
мынан осы тілдің өзінен, ия болмаса сыртқы ре-
конструкция арқы лы туыс тілдер мен түркі ес-
керткіш терінен түбір м ағы налы жалпытүркілік
элементтер анықталып қалпына келтіріледі.
Осы тектес түбірлес сөздер - бір ұядан та-
райтын жалпы да кешенді м ағы наны нақты ма-
ғы наларға жіктейтін сем антикалы қ ф илиация-
ның көріністері, агглютинативті лексикализация
мен сөзжасамдық жүйенің бағытгары ретінде зерт-
теледі. Демек, белгілі бір сөзге тарихи морфоло-
гиялық талдау жасау үшін оны түбірлес туынды
тұлғалармен салыстырып қарау, жоғарыда атап
көрсеткеніміздей, олардың ортақ семантикалық
өзегін теориялық тұрғы дан анықтауға көмекте-
седі. Бұл арада семантикалық байланыстарды ашу,
негізінен, сөзтудыруш ы лы қ қатарға сүйенеді.
Олар біртұтас лексика-семантикалық кеңістіктің
жалпы ттзбегіндегі сем антикалы қ түйін тәрізді.
Сонды қтан да сөздің уәждік байланы стары на
қатысты сөзтудырушылық өнімділік сөздің өзе-
гіне байланады. Түбірдің беретін мәні түбірлес
сәздердің мағынасын ортақ бір идеяға тоғысты-
ратын түйін тәрізді екені басқа да корнекті
түркітануш ы ғалымдардың еңбектерінде атап
көрсетілген.
Осындай түбірлер қазақ тіл білімінде Қ.Жұба-
нөв зерттеулерінен бастап “өлі” түбірлер деп ата-
лып жүр. Бірақ бұл атаудың ш арттылығы н ес-
керген жөн. Олардың синхронды қ тұрғы дан
қосымша морфемамен тіркескенде тілдегі қолда-
нысы сақталған. “ Олі түбірлер” деген ұғымды
белгілі дәрежеде “байлаулы түбір” (“связанный
корень”) деген ұғыммен салыстыруға болады. Осы
те р м и н д і оры с тіл б іл ім ін е а л ғаш ен гізген
Г.О .В инокур оған былай деп аны қтама береді:
“ ... основы , которые всегда даны нам только в
соединении с теми или иными аффиксами, мож-
но было бы назвать основами связанны м и. Ср.,
например, соотнош ение слов
при-выкнуть и от- выкнуть, где выделяется первичная основа -
вы к ,
неизвестная в свободном от афф иксов виде” .
Көріп өты рғаны м ы здай, “байлаулы түбір” -
синхронды қ талдаудың единицасы. Себебі, ол -
сөздің құрамынан сөзтудырушылық морфемалар-
ды біртіндеп ажыратып алудың нәтижесінде қал-
ған қалдық. “ Өлі түбір” қосы м ш а морфемасыз
с и н х р о н д ы қ тұ р ғы д ан қ ол д ан ы л а алм ай ты н
қ о с ы м ш а ғ а “ б а й л а у л ы ” тү б ір . Б ір а қ “ ө л і”
түбірлерде өған қөса тек синхрондық әдіспен бай-
лаулы морфемалары шешіле алмайтын, сонды қ-
тан этим ологиялы қталдау негізінде диахрондық
тұрғы дан да қарастыруды қажет ететін өзіне тән
белгілері бар.
С ө н ы м ен , түбірді д и ах р ө н д ы қ тұ р ғы д ан
сөзжасам прөцесімен ты ғы з байланы ста қарап,
синхронды қ тұрғы дан м орф ем алы қ бөлуге кел-
мейтін


title:
түбірсоз
немесе
байлаулы түбір

text:
түбірсоз
немесе
байлаулы түбір
дәрежесі-
не жеткізген себептерді қы сқаш а алғанда былай
деп көрсетуге болады: а) түбір ұғы м ы ны ң тарихи
сипатымен байланысты, ә) ж ұрнақтық сөзжасам-
ны ңдам уы мен байланысты.
О ның алдында Э.В.Севөртян “сөзтудыруш ы
ж ү й е” деп, И .А .Батманөв “өйлаудың тұрақсы з
кезеңі” деп атаған синкретизм құбылысы қызмет
етті. Бірақ сөзтудырудың бұл әдісі қанш а ы ңғай-
лы да ықшам бөлғанымен, тілдің грамматикалық
даму бары сы ны ң одан әрі жетілуін қажет етті.
б)
Т үб ір л ер д ің қ ұ р а м ы н д ағы д ы б ы с ты қ
ж үйенің тарихи өзгерістерімен және дамуымен
байланысты. Сөның ішінде кейбір бірбуынды “өлі
түбірлердің” құрам ы ндағы түбір мен қөсы м ш а-
ның әбден кірігіп, “байланы п” қазір бәлуге кел-
мейтін түбір сөз деп ұғынылуы ішкі флексияны ң
нәтижесі бөлуы мүмкін деген жөғарыда келтіріл-
ген пікірлерді ескермеуге бөлмайды. Ж алғамалық
тәсілі күш алған ғад ей ін үндіеурөпа тілдеріндегі-
дей төлы қ қызмет етпегенімен, ф лексияны ң эле-
менттерінің бөлғанын тілдік деректер көрсетеді.
М ысал
ы: жаз-жай, бак-бау, көр-көз, сый-сык,
кызыл-кырмызы, кыз -кыркын
т.б.
Сөл сияқты басқа да фөнетикалық құбылыс-
тар түбір құрылымының өзгеруіне, қалыптасуы-
на әсер етіп, түбір құрамын белгілі дәрежеде өзге-
ріске ұшыратады. Мысалы,
сөз - сөй-ле, бағ - бай-
ла, сау - сак-аю, сой - соғым, ау-дар - ак-тар т.б.
246
СӨЗЖАСАМ
в) Өлі түбірлердің вариативті сипатымен бай-
ланысты.
М ысалы:
а ё - а і -
лу (айрыл) -
аж
(ажыра) -
аш
(аш а) -
ар
(арал);
құй - қүз - құ л
(құлды ра= -
құ л а= ) -
құд
(құды қ) т.б.
Түркі тілдерінде олар ф онети калы қ мәнде
м орф ологиялы қ варианттар түрінде кездеседі.
М ысалы, орхон-енисей ескерткіш терінде
-ба
түрінде қолданы лған “байлау” м ағы насы ндағы
ілкі түбір негізінде, түркі тілдерінде
б а й -//б а у -//
б а ғ - //б а н -
тәрізді м ағы налас варианттар пайда
б олған. Ендігі даму сатысында әрбір түркі тілі
осылардан екінш і дәрежелі туынды түбір ж аса-
ған. М ы салы , қазақ тілінде
бай-
өлі түбірінен
&7Й.тш=туындаған да, дербестігін сақтаған
бау- -
“байлауға қажетті ж іп” вариантынанб<
2
у лд = ту-
ынды түбірі пайда болған. К өне
бай=
вариан-
ты н сақтаған тілдердің бірі - якут тілі. Онда со-
зы лы ңқы айты латын -
баай=.
Кей ж ағайда бір
түбірдің варианттары бір қос сөздің сы ңарлары
ретінде де кездеседі. М ысалы:
ж ылап-сықта=.
Ескерткіштер мен түркі тілдерінде “
ж ыла=
” ма-
ғы насы ндадғтш
= //ы ғла = / / йығла =//сы ғт а ч &.
варианттары қолданылады. Бұлардың этим оло-
гиялық түбірі
-а ғ //-ы ғ //-й ы ғ //-с ы ғ .
Д ем ек,
-сық
түбірі дыбыстық ерекшелігі болғанмен, бір мәндес
түбірдің қайталануынан жасалған қос сөз.
М ұндай тілдік даму ерекш еліктері қазақ
тілінің өзімен тектес жеке тілдерден, тілдер то-
бы нан ерекш елену, соның нәтижесінде дербес-
тену жолдары. Мұндай дыбыс сәйкестіктерін туыс
тілдерді, ескерткіш терді былай қо й ған д а қазақ
тілінің оз ішіндегі тілдік деректерін салыстыру
арқы лы да табуға болады.
г) Түбірлердің семантикалық даму барысы-
мен ж әне тарылуымен байланысты. М ысалы,
түбір м ағы н асы н ы ң кеңеюі:
өр< өрбі, өре, өрен,
өрқен, өрле, өрт, өрші, өріст.Ь.
Немесе, мағынаның
тарылуы:
іо г -
ескітүркі тілінде - “орау” , ал қазір
ол “ж ө ргек” , “ж өргем ” деген нақты бір орам-
ның түрінің атауында ғана сақталған.
Соны мен, түркітанушылардың дені “түбір”
ұғы м ы н беретін бір, екі, кейде тіпті үш буынды
этим ологиялы қ түбірлерді әртүрлі ды бы сты қ
(сіңісу, ф узия, дыбыс алмасу, ауысу, редукция
т.б.), морфологиялық (кірігу, өнімсіз аффикстер
жалғануы т.б.), семантикалық (десемантизация)
т.б. құбы лы старды ң негізіндегі құры лы м ды қ
және модификациялық озгерістердің нәтижесі деп
атайды. Яғни, қарапайым түрінен күрделіге қарай
дамы п, соған сай буын саны да өседі. Диахрон-
ды қ тұрғы дан туынды бола тұра олардың синх-
рондық тұрғыдан түбір болып саналуы түбір мор-
фемасы тетігінің үнемі өзгерісте болуымен, оған
әсер етуші аффикстік морфемалардың динамика-
лы қ табиғатымен ты ғы з байланысты.
Мысалы: қазіргі қазақ тіліндегі түбір болып
саналатын у ф е //= д е ге н етістіктің тарихи тұрғы -
дан туынды екендігін былайша көрсетуге болады:
үйрен / / о£геп > о “ойлау ”,о + § “ой ”, о§+ге
(етістік
тудырушы аф ф икс) +
п
(етіс тұлғасы). Я ғн и ,
түбірдің құры лы м ы ны ң өзгеруі оны ң құрам ы н-
дағы сөзтудырушы афф икстердің созтудырушы-
лы қ қабілетінің сақталуы мен қатынасуына бай-
ланысты.
Сайып келгенде, түбір шегінің өзгеруі “түбір”
ұғы м ы ны ң тарихилы ғы нда, ж алғамалы табиға-
тында.
О сы ның бәрі түбір теориясы на статикалық
емес, динамикалы қ сипат тән екенін көрсетеді.
Соған сай ол үнемі өзгерістерге ұшырап оты-
ратын онтологиялы қ единица ретінде түбірдің
хронологиялық деңгейіндегі ата түркі тілінде бір
ған а үлгідегі түбір ретінде кездесуін ж оққа шы-
ғарады. Д ем ек, түркітануда түбір құрылымына
қатысты көрсетілген СГ, ГС, СГС т.б. үлгілерді
әртүрлі хронологиялы қ деңгейлердегі түбірдің
құры лы м ы н ы ң даму си п аты н , соны ң іш інде
сөзжасамдық қызметін дәлелдейтін тәрихи туынды
түбірлер деп қараған жөн.
2.7. К Ү РД Е Л І С Ө ЗД Е Р
Күрделі создер қазіргі тіл біліміндегі ең
күрделі мәселеге жатады, оны ң аны қталм аған
мәселелері оте коп. Күрделі создер жоқ тілді көрсе-
ту оте қиы н, бірақ күрделі сөздер, әсіресе, неміс,
ағылш ын, жапон, хинди, орыс тілдерінде кең да-
мыған.
Күрделі сөздердің тілдерде алатын орны
бірдей емес. Олар тілдердің лексикалы қ жүйесі-
нен әр келкі орын алады. Кейбір тілдерде сөздерді
біріктіру қосы м ш а тәсіл болып, оның нәтижесі
елеусіз болады да, сөздіктің периферия болімінен
орын алады. Келесі бір тілдерде ол өте кең тара-
ған, негізгі тақы ры п қа жатады. Соңғы топтағы
тілдерге жапон тілі жатады. Л ексикадан алатын
орны на қарай, жапон тілін тіпті күрделі сөздің
тілі деуге де болады.
Осындай күрделі сөздерге бай тілдерге түркі
тілдері, оны ң ішінде қазақ тілі де жатады. Қ азақ
тіліндегі сөз таптары ны ң қайсысында болсын
күрделі сөздер бар. М ысалы,
тасбақа, онеркәсіп,
қайын бике, сым темір
т.б. - зат есімдер;
қара
|


title: КҮРДЕЛІСӨЗДЕР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ...

text:
КҮРДЕЛІСӨЗДЕР 247 күрең, ак күба, қызыл ала т.б. - сын есімдер;
он алты, отыз бес, жүз екі, т.б. -сан есімдер;
ешкім, эрқайсысы, элдекім - есімдіктер;
алып кел, кіріп шық, беріп кет - етістіктер;
күні ертең, қүр босқа, таң сәріде - үстеу.
Ғалымдар күрделі сөздердің түркі тілдерінде
жалпы көне құбы лы с екенін, олардың орхон
жазба ескерткіш терінің тілінде де барын айта
келіп, ескерткіштер тіліндегі кісі аттарынан, жер-
су аттарынан көптеп мысалдар келтіреді.
Сөйтіп тілімізден белгілі орын алатын, көне
замандардан бастап күні бүгінге дейін сөздік қоры-
мызды байытып келе жатқан күрделі сөздер қазір
сөздік қорымыздан да қомақты орын алады.
Күрделі сөздер барлық басқа туынды сөздер
сияқты созжасам әрекетінің нэтижесіне жатады.
А ны ғы рақ айтсақ, ол - туынды сөздер тобында-
ғы сөздер, ал туынды создер лексикалы қ бірлік
- деп танылатыны белгілі. Олай болса, аналити-
калы қ с и н так си стік тәсіл арқы лы ж асал ған
күрделі создер тілге белгілі бір лекси калы қ ма-
ғынамен қосылады. Сондықтан күрделі сөздердің
әрқайсы сы ны ң озіндік лексикалы қ м ағы насы
болады.
Күрделі сөздер созж асам ны ң тілден үлкен
орын алатын аналитикалық тәсілі арқылы жаса-
лады. С өзж асам ны ң ғылымда таны лған негізгі
тәсілдерінің бірі болып саналатын аналитикалық
тәсіл арқы лы күрделі сөздер жасалады. Бұл
тұрғы да ғы лы м да пікір алалы ғы ж оқ деуге то-
лы қ болады.
Сөзж асамны ң аналитикалы қ тәсілі ғылы м-
да көне тәсіл саналаты ны белгілі. Осы тэсілдің
түркі тілдерінде коне замандардан қолданылып
келе ж атқаны н орхон жазба ескерткіш тердің
тілінде қолданылған
йашыл үгүз - көк озен, күнтүз - күндіз, беңгу таш - мэңгі тас (жазулы тас), Беш Балық -
Бес балық (қала аты), Бес кечен -
Бес кеиіен (жер аты), Бай балық (жер аты), Қадырхан йыш (жер аты), Қазлық көл (кол аты), Қара күм (жер аты), Чуш башы (шың аты), Ыдықбаш (жер аты), Баз қаған (хан аты), Барыс бег (шен аты), Білге қаған (хан аты), Богу қаған (хан аты), Істелі қаған (хан аты), Күл білге қаған (хан аты), кули Чор (хан аты), Қүны сенүнг (кісі аты), Нең сенүк (кісі аты), Оғуз білге (кісі аты), Ынанчы чор (кісі аты), Он оқ (халық аты), Көк түрік тәрізді күрделі
сөздерден көруге болады. Осы мысалдар туралы
бұл монографияда төмендегідей түсінік берілген:
Келтірілген мысалдар күрделі сөздердің көне за-
мандардан бері қолданылып келе жатқаны екін-
шіден, олардың
географиялық атаулар, яғн и
өзен, көл, жер, қала және кісі аттарында жиі кез-
десетіні айқын көрінеді. Осыған қарап, кейбіреу-
л ер а н а л и т и к а л ы қ тәсіл а р қ ы л ы сөз ж асау
тәжірбиесі түркі тілдерінде осы жер-су, кісі ат-
тарынан басталмады ма екен деген де ой айтады.
Бұл дұрыс айты лған пікір, өйткені қазіргі
тілде де ж ер-су атаулары мен кісі аттары нда
күрделі сөз басым орын алады, оны осы мэселе-
дегі ж алғастық үрдісі деп түсініп, бағалау қажет,
бірақ ол сөзж асам дық ж алғы з тәсіл емес. Басқа
да тәсілдер бары белгілі. Қанш а ғасыр өтсе де,
тілде аналитикалық тәсіл арқылы сөз жасау үзбей
жалғасып келе жатуымен байланысты қазақтілінің
создік байлы ғынан күрделі сөздер кең орын ала-
ды, ол қазір өзінің қолданылу аясын кеңіткен,
сөздік қордың барлық саласынан үлкен орын ала-
ды.
Күрделі создер тіл атаулыға оте кең тараған
құбылыс болғаны на қарамастан, бұл - ғылымда-
ғы оте үлкен тапас мәселе, осы мэселеде пікір
алалы ғы да күшті, күрделі сөздер - ғылыми
шешімін әлі толық таппай, келе жатқан мэселе.
Әртүрлі жүйелі тілдерде күрделі сөздің жаса-
луында айырма жоқ емес. Бұл жағдайдың күрделі
сөз туралы түрлі пікір туғызуы заңды. Бірақ бір
жүйеге жататын түрлі туы сқан тілдердің өзінде
де күрделі сөз туралы тұрақты пікір болмай ке-
леді.
Күрделі сөздер мэселесінің осы жағдайы қазір
де өзгеріп кеткен жоқ. Бұл күрделі сөздерді зерт-
теудің қажеттілігін, өзектілігін көрсетеді.
Күрделі сөздерге ғалымдар түрлі анықтама
беріп жүр, күрделі сөзге анықтама беруші ғалым
негізінде оз тіліндегі күрделі сөздердің ерекшелі-
гіне көбірек көңіл аударады, сондықтан да күрделі
сөздің анықтамасының бірдей болмауы заңды.
Алайда, тілдер түрлі болғанымен, күрделі сөз құбы-
лысыны ң көпшілік тілге ортақ қасиеттері де бары
сөзсіз. Сондықтан күрделі сөздерге берілген анық-
тамаларда ол ортақ қасиеттер байқалмай қалмай-
ды. Міне, сондықтан түрлі жүйелі тілдерде күрделі
сөзге беріліп жүрген анықтамаларды ң бәрінде
күрделі сөздердің мағына тұтастығы, күрделі құра-
мы, біртұтас тілдік бірлік екені, бір сөз қызметін
атқаратыны үнемі көрсетіліп отырады.
Күрделі сөзге әр ғалым әртүрлі анықтама бе-
реді, бірақ солардың бәрінде күрделі сөздердің
екі не онан да көп сыңарлардан жасалатынын бэрі
де дәлелдейді. Бұл - ғалымдардың бәріне ортақ
пікір. Оны қазақ тілі деректері де растайды. Сон-
дықтан күрделі сөздердің негізгі белгісінің біріне
оны ң күрделі құрылымы жатады, сол арқылы ол


text:
248 СӨЗЖАСАМ дара сөздерден ерекшеленеді. Мысалы
,қара торы, отыз екі, келіп кет, елбасы, коян жүрек, акку (күс), теміржол, жер серігі, таужуа, ііи ауру, үіиан-теңіз, түн-тотысы, таң намаз, күні кеіие, ой-пікір, ата- ана, окжылан, майшабак, кожа-молда т.б.
Ал дара сөздердің бір сөзден тұратыны белгілі
нэрсе:
адам, жер, су, тоғай, іиөп, жусан, кол, орман, теңіз, бала, өнер т.б.
Күрделі сөз бен дара сөздің екеуіне де ортақ
қасиет, белгі бар. Бұлардың екеуі де лексикалы қ
м ағы на береді. Дара сөз қандай лексикалы қ ма-
ғыналы бірлік болса, күрделі сөз де сондай лек-
сикалы қ бірлік тобына жатады, өйткені олардың
әрқайсы сы ны ң лексикалы қ мағы насы бар. Осы
мәселеде күрделі сөз дара сөздің әр түрімен тең
бола алады. Қ азақ тілінде дара сөздегі негізгі
түбір, туынды түбір сөздер қандай лексикалы қ
м ағы налы сөздер болса, күрделі сөздер де сон-
дай лексикалы қ мағыналы создер болып санала-
ды. Т ек дара сөздер мен күрделі сөздер құрамы
ж ағы нан ғана бір-бірінен ажыратылады. Сөз ре-
тінде дара сөздің де, күрделі создің де тілде ат-
қараты н қызметі бірдей, өйткені олардың қай-
сысы болса да, дербес создерге жатады, тілде лек-
сикалы қ бірлік тобын құрайды.
Күрделі сөз өзінің құрамындағы сыңарлары
арқылы жасалады. Күрделі сөздің құрамындағы
дербес создерден болған сыңарлар сөзжасамдық
бірлік қызметін атқарады, өйткені күрделі сөздің
құрамындағы сыңарлардан оның мағынасы жа-
салады. Сөзжасамдық негізгі бірліктердің бір сөз
екені айтылған. Туынды сөздің қай түрі де тілде
бар сөз негізінде жасалады, сөздің қатысынсыз
ешбір сөз жасалмайды. Қазақ тілінде туынды сөз
үш тәсіл арқылы жасалады, осы үш тәсілдің үшеу-
інде де туынды сөз жасауға сөз қатысады және сөз
оларда негізгі қызмет атқарады. Ш ынын айтқан-
да, аналитикалық, лексика-семантикалықтәсілдерде
сөз бірден-бір сөзжасамдық бірлік қызметін атқа-
рады, бұларда басқа сөзжасамдық бірліктер қатыс-
пайды. Тек синтетикалық тәсілде ғана сөзжасам-
ды қ бірлік қызметін сөз және жұрнақ атқарады.
Бұдан күрделі сөздегі созжасамдық бірлік қызметін
сөздер атқаратыны анық көрінді.
Күрделі сөз созжасамдық бірліктер арқылы
жасалып, сөзжасамдық үрдістің нәтижесі болған-
ды қтан, күрделі сөздің м ағы насы біртұтас лек-
сикалық мағына болып саналады. Оның сыңар-
ларының жеке тұрғандағы мағынасы осы біртұтас
лексикалық мағынаны жасасады.
Күрделі сөздің м ағы насы н жасайтын оның
сыңарлары толық мағыналы дербес сөздерден жа-
салады. Бұл мәселе дүние жүзі тілдерінің басым
көпшілігінде таны лған, тек түркі тілдерінің кей-
бірінде ғана бірлі-жарым жеке пікірлер кездеседі.
Бірақ жалпы тіл білімі көлемінде күрделі сөздер
толық лексикалық мағыналы дербес сөзден жаса-
лады деп саналады. Осы пікірдің дұрыс екендігін
қазақ тілінің деректері де растайды. М ысалға сан
есім негізінен күрделі сандардан тұратыны белгілі,
қ азақ тілінің байы рғы сандары ж иы рма дара
негізгі саннан тұрады. Ал оған миллион, милли-
ард деген 2 кірме сөзді қоссақ, небәрі 22 дара сан
бар, осылар арқылы қазір миллиардқа дейінгі сан
атаулары жасалған, олардың бәрі күрделі сандар,
осынш ама күрделі сандардың бэрінің сыңарлары
дербес мағыналы сан атауларынан жасалған.
Бұл барлық басқа сөз таптарына да қатысты.
М ы салы ,
алтыбакан, кайнаға, белбеу, ксгрлығаш (кара ала күс), бозторғай, аксакал, лсүзбасы, Акпго- бе, Ж езказған, Акылбай т.б. ерте заманнан келе
ж атқан күрделі аталым сөздер. Олардың әрқай -
сы сы ны ң құрамы дербес сөздерден ж асалғаны
ешбір талас туғызбайды.
Сол сияқты күрделі сындар мен етістіктердің
құрамындағы сыңарлар да дербес мағыналы сөздер
екенін кору қиын емес. М ысалы,
кара ала, күлгін сары, кызыл күрең, ак боз, кара көк, алып кет, барып кел, коріп бер, алып кайт, келіп кет т.б. осы сияқ-
ты мысалдардың бэрі де толық мағыналы дербес
с ө зд ер д е н ж а с а л ғ а н , с о н д ы қ т ан д а күрделі
сөздердің мағыналары оның құрамындағы сыңар-
лардың мағы насы мен байланысты болады. Мы-
салға жоғарыда келтірілген создердің қайсысын
алсақ та, олардың сыңарларының ізі күрделі созден
корініп тұрады. М әселен
, алтыбакан ойыны ның
аты оның құрамындағы алты бақанға байланыс-
ты ш ыққаны, аталғаны белгілі,
белбеу алғаш белді
буған баудың атынан,
кызыл күрең түс қызыл,
күрең түстердің қосындысынан туған түстің аты,
алып кет алу және кету қимылдарынан тұратын
күрделі қимылдың атауы екені анық. Күрделі создің
мағынасы оны жасаушы созжасамдық бірліктердің
яғн и сыңарлардың мағынасынан жасалатын бол-
ғанды қтан, олармен байланысты болуы заңды
құбылыс, сондықтан мағына бере алатын дербес
создер күрделі созге сыңар бола алады.
Қазақ тіл білімінде болсын, басқа тіл білімде-
рінде болсын күрделі созге берілген аны қтама-
ларда күрделі создің құрамындағы сыңарлардың
сол созді құрауш ы, жасаушы бірліктер деп атай
отырып, ол сыңарлардың м ағы налары кірігіп,
біртұтас м ағы наға кошетінін ерекше атап отыра-
ды. Атап айтқанда, күрделі создердің әрқайсысы
- біртұтас мағыналы соз.


title: КҮРДЕЛІ СӨЗДЕР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
КҮРДЕЛІ СӨЗДЕР 249 Сонымен күрделі сөздер бірнеше мағыналы
сыңарлардан жасалғаны на қарамасган, біртұтас
лексикалы қ м ағы на береді. Ғылымда ол таны л-
ған, ол туралы пікір алалығы жоқ. С онды қтан
ол күрделі сөздің негізгі белгілерінің біріне оның
құрамындағы сөздердің мағына бірлігі, тұтасты-
ғы жатады. Оны күрделі сөздерге ғалымдар бер-
ген анықтамалардан коруге болады.
Ж алпы тіл білімінде, орыс тіл білімінде,
түркологияда, қазақ тіл білімінде де күрделі
сөздің м ағы на бірлігі бір белгі деп саналған.
Күрделі сөздердің м ағы на тұтастығы тура-
лы ерте кезден бастап, күні бүгінге дейін талас
ж оғы на қарамастан, осы белгіге сүйеніп, тілдегі
күрделі сөз атаулыны тану, ажырату оңай емес
екені қазір аны қ байқалы п жүр.
Күрделі сөздің м ағы на тұтастығынан туын-
дайтын басқа белгілерінің біріне оны ң тілде -
бір лексикалы қ бірлік (единица) болып танылуы
ж атад ы . К ү р д е л і с о з тіл д е бір м а ғ ы н а н ы
білдіретін бір сөз болып саналады. М ысалы,
ит ала қаз - ш ы нды қ омірдегі бір құсты ң аты. Бұл
күрделі сөз -
үйрек, тауық сияқты өмірдегі затты
атайтын сөз. Айырмаш ылық:
үйрек, тауық деген
сездер дара сөздер,
ит ала каз - күрделі сөз.
Күрделі сөздің құрамы екі я өнан да көп
лекси калы қ м ағы налы сыңарлардан құралуы,
сөздің күрделі құрамды бөлуы өны ң бір сөз бө-
лып танылуына кедергі бөлмауына, өның біртұтас
мағы на білдіруіне, бір сөз қызметін атқаруына,
тілдегі лексикалы қ мағыналы басқа сөздер қата-
рында, тобы нда болуына байланысты. Тілдегі
негізгі түбір создер, туынды түбір создер, күрделі
создер дербес сөз ретінде, лексикалық мағыналы
сөз ретінде тілде бірдей қызмет атқарады. Бұлар-
дың қайсысы бөлсын тілдегі дайын лексикалы қ
бірлікте^) яғн и дайын сөздер. Олар сөйлеу кезін-
де дайын қалпында сөйлемге алынады да, сөйлеуде
қөлданыла береді. Атап айтсақ, күрделі сөздер де
тілде бір кездерде ж асалған, қазір өлар - қазақ
тілінде сөйлейтін адамдарға таныс сөздер. С өн-
ды қтан сөйлеуші адам басқа сөздерді сөйлем
құрау, өйы н жеткізу үшін қалай сөйлемде қөл-
данса, күрделі сөздерді де сөлай дайын қалпы н-
да алып, қөлдана береді.
Күрделі сөздердің м ағы на тұтастығы өлар-
дың құрам ы ндағы сы ңарларға байланысты. Әр
күрделі сөз тілде белгілі құрамда тұрғанда, бір
мағына беретін бөлып қалыптасқан. Сөндықтан
күрделі сөздің құрамы мен өны ң білдіретін ма-
ғынасы байлаулы деп санау қажет. М ысалы,
ак /субядеген күрделі сөздің қүрамын өзгертсек, бұл
мағына берілмейді:
қүба ақ, ақ сары, боз д/<түрінде
өлар
ак қүба күрделі сын есімнің мағынасын бере
алмайды. Бұл - жалғыз күрделі сөз емес, сөз атау-
лы ға тән қасиет. Дара сөздердің мағынасы өның
дыбыстық құрамына байланысты. Мысалы,
адам деген сөз тек өсы ды бы сты қ құрамда тұрғанда
ғана өз м ағы н асы н білдіреді, өсы ды бы сты қ
құрамды, не өның өрналасу тәртібін (адам - атам,
мада т.б.) өзгертсек,
адам сөзінің мағы насы бер-
ілмейді. Туынды сөздерде де мөрфемалар, өның
тәртібі өзгермеу керек. М ысалы,
м алш ы дегенді
малды - ышлам т.б. етіп өзгертуге бөлмайды,
өйткені өл
малш ы түрінде ғана тілде өсы м ағы -
наны беретін бөлып қалыптасқан. Күрделі сөздер
де белгілі құрамда, құрамындағы сыңарлар белгілі
тәртіпте тұрғанда, бір м ағы н а беретін бөлып
қалыптасқан, сөнды қтан өл м ағы на берілу үшін
күрделі сөздің құрамы да, құрам ы ндағы сыңар-
лардың өрналасу тәртібі де сақгалуы қажет. Бас-
қаш а айтқанда, бұл күрделі сөздердің құрамы
тұрақты екенін дэлелдейді. Тұрақты күрделі құрам-
да ғана күрделі сөз м ағы насы қалыптасқан, сөн-
дықтан сөл құрамда ғана сөл мағынаны білдіреді.
Сөзжасамда күрделі сөздің жалпы үш белгісі
көрсетіледі, сөның бірі-сыңарлардың тұрақты өрны
бөлуы. М ысалы,
темір қазық, алтыбақан, ит ала қаз, қара торы, ақ шүбар, көк теңбіл, отыз бес, ал- пыс торт, сексен екі, келіп кет, алып бар, көріп бер, күні кеше, т үнеугүніі.Ь. күрделі сөздерді алсақ,
өсылардыңәрқайсысы екі сыңардан құралған. Осы
сөздердің құрамындағы сыңарлар жеке қөлданыл-
ғандағы м ағы налы қ дербестігін сақтап тұр ма
деген сұрақ шешуші қы змет атқарады. Күрделі
сөздің сыңарлары жай, еркін сөз тіркесіндегі сы-
ңарлардан басқаша. Бұл мәселені анықтамайын-
ша, күрделі сөздің мағынасы толық айтылмайды.
Ж ай, еркін сөз тіркесін жасаушы сөздердің
әрқайсы сы дербес м ағы налы сөздер, өлардың
әрқайсысы сөйлемде жеке сұраққа жауап береді,
әрқайсысы сөйлем мүшесі қызметін атқарады, өлар
сөйлемдегі бірнеше сөздермен түрлі сөз тіркесін
жасайды. М ысалы,
оқығанды коңілге ықыласпен тоқылық (Алтынсарин). Осы сөйлемде төмендегі
сәз тіркестері бар: 1)
ықыласпен тоқылық, 2)
коңілге тоқылық, 3)
оқығанды тоқылық. Осы сөйлемде
не бәрі 4 сөз бар, өлар 3 сөз тіркесін жасап тұр.
Сөз тіркесінің заңы бөйынш а өның сыңарла-
ры төлық мағы налы дербес соз бөлу керек, сөн-
дықтан сөйлемдегі сөздердің бэрі белгілі сұраққа
жа^ап беретін дербес сөз (өқығанды - нені? кеңілге
- неге? ы қ ы л асп ен - қалай? т ө қ ы л ы қ - не


text:
250 СӨЗЖАСАМ істелік?), соған орай олардың эрқайсысы сойлем-
дегі создермен түрлі сөз тіркесін жасай алады.
Ж оғары да келтірілген сойлемдегі 4 соз үш сөз
тіркесін жасап, сөз тіркесіндегі создің құрамы
тұрақсызды ғын көрсетіп тұр.
Күрделі сөздің біртұтас мағыналы сөз екенін
оның құрамындағы сыңарлардың дербестігін сақ-
там ағаны нан да көруге болады. Күрделі сөздің
құрамындағы сыңарлардың әрқайсы сы сөйлем-
дегі басқа сөздермен соз тіркесін жасай алмай-
ды. Күрделі сөз тұтас түрде басқа создермен сөз
тіркесін жасап, сөз тіркесінің бір ғана мүшесі
бола алады, өйткені күрделі сөз қанш а сыңардан
құралса да, ол - бір сөз. С онды қтан ол бір сөз
ретінде сөзтіркесінің бір сыңары, бір мүшесі ғана
бола алады. Мысалы:
Ана Темір қазыкқа қараіиы десек, осы сөйлемде
ана Темір қазық, Темір қазыққа қараіиы детен сөз тіркестерін жасайды.
Ж оғары да келтірілген
темір қазық деген
күрделі соз - ш ы нды қ омірдегі бір жұлдыздың
аты, сондықтан ол қандай сөйлемде қолданылса
да, осы мағынада тұрып, бір сұраққа жауап беріп,
бір сөз қы зметін атқарады, сөз тіркесінің бір
мүшесі ғана болады. Бұл күрделі сөздің құра-
м ы ндағы сы ңарларды ң жеке соз ретіндегі дер-
бестігін сақтам ағаны м ен байланы сты. Күрделі
сөздің сыңарлары оның ішкі бөлшектеріне жата-
ды яғни күрделі сөздің сыңарлары сойлемге жеке
сөз ретінде кіріп тұрған ж оқ, дербес сөздің яғни
күрделі создің ішкі морфемасы ретінде кірігі тұр.
С онды қтан күрделі соз тұтас түрінде сөйлемде
сөз тіркесін жасауға қатысады да, оны ң құра-
мындағы әр сыңар ол қызметті атқара алмайды,
олар - күрделі сөз құрам ы нда өз дербестігінен
айрылған сөздер.
Сонымен жай сөз тіркесінің құрамы тұрақ-
сыз. М ысалы,
жаңа үйге кел дегенде
жаңа үйге, үйге кел тіркестерінде
үйге сөзі түрлі тіркес жа-
сап тұр. Ал күрделі сөздің құрамы тұрақты, оны
өзгертуге болмайды. Сонды қтан
Темір қазыі с де-
ген сөздегі
темір өзінш е,
қазық өзінш е сөз
тіркесін жасамайды. Бұл күрделі сөздің мағына-
сы ғана емес, құрамының да тұтастығын көрсе-
теді.
Күрделі сөздің құрам ы ны ң тұрақты лы ғы
барлы қ сөз атаулыға қатысты. Д ара создер не-
гізінен белгілі ды бы сты қ құрам нан тұрады, әр
сөздің өзінің дыбыстық құрамы болады. Ол ды-
быстық құрамды өзгертуге болмайды, өйткені ол
тұрақты, мысалы,
қалам дегенді дыбыстық құра-
мын сақтап, бірақ керісінше
м а ла қ десек, ол
қалам мағынасын бермейді. Сол сияқты күрделі
создің де құрамын өзгертуге болмайды. М ысалы,
бозторғай, бүгін, белбеу дегендерді
торғай боз, күн бүл, бау бел деп өзгертсек, алғаш қы күрделі
создердің м ағы н а сы ж оғалады . Бұл күрделі
сөздердің құрамының ғана тұрақтылығын білдіру-
мен бірге, ондағы сыңарлардың орын тәртібінің
беріктігін білдіреді.
Бұл ерекш елік күрделі сөздердің белгілі бір
құрамда, құрам ы ндағы сыңарлары белгілі бір
тәртіпте тұрғанда, м ағы насы ны ң ж асалғаны н
көрсетеді. Әр күрделі сөз белгілі құрамда, құра-
м ы ндағы сы ңарлар белгілі тәртіпте тұрғанда,
бірте-бірте жаңа мағы наға көшкен, сыңарлардың
мағы насы кіріккен, тұтасқан, бір м ағы н аға ие
болған. С онды қтан күрделі сөздің құрамы да,
олардың сыңарларының орналасу тәртібі де тұрақ-
ты, берік. Ол күрделі сөздердің негізгі белгілерінің
біріне жатады.
Тіл білімінде күрделі сөздердің түп төркіні
сөз тіркесі саналады. Тілде кейбір жай сөз тіркес-
тері бірте-бірте мағыналық дамуға ұшырап, құра-
мындағы сы ңарлары ны ң м ағы насы жымдасып,
кірігіп бір м ағы н аға көш кен. Олардың сыңарла-
ры өзінің алғаш қы мағынасынан алыстап, өзінің
дербестігінен айрылған, сыңарлардың мағынасы-
ны ң бір-б ір ім ен кірігуінің нәтиж есінде олар
біртұтас сөзге ай н алы п , белгілі бір ұғы м ды
білдіретін сөз болып қалы птасқан. Сонды қтан
күрделі сөздің м ағы насы берілу үш ін, күрделі
сөздің құрамы, құрамындағы сыңарлардың орын
тәртібі ол қалы птасқан кездегі қалпы н сақтауы
қажет.
Рас, кейін тілде қалыптасқан күрделі сөздердің
үлгісі басқа күрделі сөздер жасалу үшін қолда-
ны лған. Ондай үлгілер арқылы ж аңа күрделі
сөздер әр кезеңде жасалып оты рған. Қазір де
күрделі сөздер үлгі арқылы жасалып жатыр. Мы-
салы,энүран, елтаңба, жалақы, зейнетақы, елорда, елбасы т.б.
Күрделі сөздің құрамындағы сыңарлар күрделі
сөзді жасаушы сөзжасамдық бірліктер қызметін
атқарады. Күрделі сөз өзінің сыңарларының ма-
ғы насы ны ң біртұтас м ағы наға кірігіп, бір сөзге
көшуінен бастап, ол тілде бір создің қызметін ат-
қаратындықтан, бір сөз болып танылатындықтан,
ол тілдегі басқа сөздер сияқты дайын тұрған лек-
семалар болып саналады да, сөйлемге сол дайын
тұрған қалпы нда кіреді. Демек күрделі сөздер
сөйлемге дайын тұрған қалпында алынатын лек-
сикалық бірліктер болғандықтан, ол сөйлемде бір
сөздің қызметін атқарады, сөйлемнің бір мүшесі
болады, бір сұраққа жауап береді.


title: КҮРДЕЛІ СӨЗДЕР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін...

text:
КҮРДЕЛІ СӨЗДЕР 251
Күрделі сез бір кездерде ж асалғаннан бас-
тап, ол сойлемге дайы н лексема ретінде алына-
тындықтан, ол әр сойлемде әр түрлі жасалатын,
қай тұлғада қолданылуы сойлемге байланысты
сөздің грамматикалық тұлғаларынан да ерекше-
ленеді, ойткені күрделі сөз қандай сөйлемде де
бір құрамда қолданылады . М ысалы:
Кемпірко- сак өте эдемі. Кемпіркосак көрінді сияқты тағы
басқа сөйлемдерде бұл күрделі сөз өсы құрамда
ғана қөлданылады , бірақ басқа сөздер сияқты
өсы құрамда тұры п, түрлі тұлғада тұра береді.
Мысалы:
Кемпіркосакта неше түрлі түс бар. Кем- піркосакты көргенмін. Күрделі сөз біртұтас мағы налы бөлғанды қ-
тан, белгілі бір сөз табы ны ң м ағы насы н беріп,
бір сөз табына қатысты болады. Қай сөз табына
қатысты бөлса, сол сөз табының грамматикалық
мэніне, қасиетіне ие болады. Осымен байланыс-
ты күрделі создер де басқа создер сияқты белгілі
сөз табына жатады.
Ы ы сш ъг.Акмола, Нүрлыбек, ине-жіп, бой жеткен, бой тұмар, бал каймак, Қүдай- берген, Талдықорған т.б. өсы сияқты күрделі
сөздер зат есімге жатады. Бұлардың сыңарлары
зат есімнен, сын есім нен, етістіктен ж асалғаны
өны ң зат есім ге көш уіне кедергі б олм аған .
Өйткені әр күрделі создің сыңарлары қай соз
табынан болғаны на қарамастан, олар зат мағы-
насына, аталымына көш кен. Бұл күрделі сөздің
жалпы мағынасына байланысты.
Сөл сияқты
кара ала, ал кьізыл, ер жүрек, коян жүрек, үзын түра, салпы етек, ал кара кок, жай оғындай, макпал кара, сукараңғы сияқты күрделі
сөздер сын есімге жатады. Бұл сөздер өсы құрамда
тұрғанда, сы нды қ м ағы н аға көш кен, сын есім
м ағынасына ие бөлғ:ан, күрделі сөздің қалыпта-
сқаннан кейінгі мағынасы сындық мағына бөл-
ғандықтан, бұлар сын есімге жатады.
Күрделі етістіктер де осы сияқты белгілі
құрамда тұрғанда, күрделі қимыл мәнге ие бол-
ған, сондықтан олар күрделі етістікке жатады.
Мысалы,
келіп кет, кайтып кел, алып бар, жазыи бер, келіп көр, сатып ал, кіріп шык т.б.
Басқа соз таптарының да күрделі создері бар.
Мысалы,
күні кеше, ала жаздай, кешкұрым, он алты, жетпісбес, шоре-шөре т.б.
Күрделі соз дербес соз, лексикалы қ бірлік
болғандықтан, оның әрқайсысының озіндік лек-
сикалық мағынасы бар. Әр лексикалық мағына-
лы соз белгілі бір сөз табына қатысты болуымен
байланысты, күрделі создер басқа создер сияқты
сөз таптарына қатысты. Бұл жағдай да күрделі
создердің дербестігінен айры лғаны н, күрделі
сөздің біргұтас лексикалы қ мағыналы сөз екенін
білдіреді.
Міне, күрделі сөздердің құрамындағы сыңар-
лар әр түрлі сөз табынан болған н ы ң өзінде әр
күрделі сөздің жалпы мағынасы белгілі сөз табы-
ның м ағы насы на қатысты болуы, белгілі бір соз
таб ы н ы ң м ағы н асы н білдіруі күрделі сөздің
біртұтас дербес сәз екеніне дәлел бөла алады. Осы
белгісінің өзі оны ұқсас тілдік бірліктерден ажы-
ратады. Күрделі создерге ең ұқсас тілдік құбы-
л ы с қ а соз тіркесі ж ататы ны белгілі. Ал соз
тіркесінің құрам ы ндағы сыңарлар әрқайсы сы
өзінің дербес мағынасын сақтайды, сөндықтан да
өз сөз табын да сақтайды. Сөз тіркесіндегі сы-
ңарлар мағынасын, сөз табын, сөз табының грам-
матикалық ерекшелігін сақтағанды қтан, сыңар-
лардың әрқайсысы сөйлемдегі басқа сөздермен де
тіркес жасай береді. Ат бүл қасиет күрделі создің
құрам ы ндағы сыңарларда жоқ. Күрделі создің
құрамындағы сыңарлар дербестігінен айры лған-
ды қтан, сөйлемдегі басқа сөздермен байланы сқа
түсе алмайды, тек күрделі соз тұтасымен ғана ба-
сқа создермен байланысқа түседі.
Күрделі создердің құрамы айтуда да бөлініп,
сыңарларының арасында кідіріс жасалып айтыл-
майды. Күрделі сөз біртүтас ы рғақпен айтылады.
Бұл да күрделі сөздің тұтастығын білдіретін бел-
гіге жатады. Ал өсымен байланысты күрделі сөздің
тағы бір ерекшелігі байқалады. Күрделі создің
тұтасгығын оның сыңарларының арасына ешбір
тілдік бірліктерді қосуға болмайты ны да дэлел-
дейді. Күрделі создің құрамындағы сыңарлардың
арасы на басқа ешбір соз қосылмайды . Бұл - өте
қатал сақталатын заңдылық, ол күрделі созде
бұзылмайды.
Күрделі создердің түрлі белгілері мен өзіидік
ерекшеліктері бір күнде қалыптаспаған. Күрделі
сөздердің түп негізі сөз тіркесі екені жалгіы тіл
білімінде, түркөлогияда, қазақ тіл білімінде әбден
дәлелденген. Ғалымдар бұл мәселеде бір пікірде,
ол жөнінде талас жөқ. Ал өл - күрделі сөздердің
бір құрамда ұзақ қөлданылуының нэтижесінде
бірте-бірте жаііа м ағы наға көшу, сыңарларының
м ағы насы бір-бірімен кірігіп, жымдасу біртұтас
м ағы н аға кеш у нэтижесінде болатын озгеріс.
М ұның бәрі күрделі соз құрамының тұрақтылы-
ғы н, біртұтас мағына білдіруің қалыптастырады.
Рас, тілде қалыптасқан күрделі создердің үлгісімен
кейін күрделі соз жасау тілде бар құбылыс, бірақ
ол да жалпы күрделі соз заңдылығына бағынады.
Күрделі сөзді тану үшін түрлі белгілер не-
гізге алынады. Ол дүние жүзіндегі тілдің ерек-


title: Жасалым белгілері - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг...

text:
Жасалым белгілері: тілшік, жуысыңқы үнді
дауыссыз дыбыс.
У (\Ү) дауыссыз дыбысы Жасалымы: 1. У (\
ү
) дауыссыз дыбысы қос ерін арқылы
жасалады. Жасалу орнына қарай ерін-ерінді да-
уыссыз болып табылады.
2. У (V/) дауыссыз дыбысы қос (астыңғы
және үстіңгі) еріннің доңгелене жуысуы арқы-
лы жасалады. Ж асалу тәсіліне қарай жуысыңқы
дауыссыз дыбыс болып табылады.
3. У (\
у
) дауыссыз дыбысын айтқанда дауыс
желбезегі мол тербеледі, яғни мол қатысады. Да-
уыс қатысына қарай үнді (тербелімді) дауыссыз
дыбыс болып табылады.
Жасалым белгілері: ерін-еріңді, жуысыңқы,
үнді дауыссыз дыбыс.
Қ азақ тілінің жасалым қоры ндағы барлық
жасалым нүктелер үнді дауыссы з дыбыстарға
қатысты. Ерін арқылы М,^У, тіл ұшы арқылы
Н, Р, Л, тілшік арқылы Ң, Й дыбысы жасалады.
Қ азақ тілінде тіл арты арқы лы жасалатын
үнді дауыссыз дыбыс жоқ.
Қазақ тілінің жасалым қоры ндағы жасалым
тәсілдерінің үнді дауыссыз ды бы старға қатыс-
тысы тоғы сы ңқы , жуысыңқы, діріл, жанама бо-
лып шығады. Ерін тоғысымы арқылы М, тілшік
тоғы сымы арқылы Ң, тіл ұшы тоғы сымы арқы-
лы Н, тіл ұшы діріл жуысымы арқылы Р, тіл
ұшы ж анама жуысымы арқылы Л, тілш ік жуы-
сымы арқылы Й, ерін-ерін жуысымы арқылы У
дыбысы жасалады.
Үнді дауыссыздар жеті дыбыстан құралады.
Соны мен, үнді дауыссыз дыбыстар тобына
бір ортақ белгі (дауыс қатысы), екі айырым белгі
(жасалу орны мен жасалу тәсілі) тән, Жасалу
тэсілі іштей тағы түрлене береді.
Дауыссыз дыбыстардың толық жасалым кес-
тесінде (5-кесте) олардың тілде бар барлық ва-
рианттары ескерілді. Ж дауы ссы зы ны ң жабы-
сы ңқы Д Ж варианты, Ғ-Г дауыссы зыны ң сөз
ортасындағы жуысыңқы варианттары, сондай-
ақ Қ, Ғ, дауыссыздарының “дәстүрлі” жіңішке
үндесім варианттары К, Г дауыссыздары еніп
отыр. Себебі, бұл дыбыстардың бэрі қазіргі қазақ
әдеби тілінде озге дыбыстармен тең жүр.
Ф У Н Ы И М Ж асалу
дауыс
Ж асалу орны
тосілі
қаты сы
ерін
тіл
тіл ор-
тш
тіл-
үшы
тасы
арты
ш ік
тоғы сы ңқы
қ атаң
П
Т
К
Қ
ү я ң
Б


text:
252 СӨЗЖАСАМ шелігіне қарай түрлі тілде түрліше қаралып ке-
леді. М ысалы, оры с тілінде күрделі сөздерді
біріктіретін арнайы дәнекерлер бар. М ысалы,
са- молет, ледоход, пароход деген сияқты күрделі
сөздердің сыңарлары
о элементі арқылы біріккен,
бүл осы тілдің ұлтты қ ерекшелігі саналы п жүр,
бірақ ешбір қосымш асыз бірігетін күрделі сөздер
де бар. М ысалы,
радиоузел, телевизор, радиостан- ция т.б.
Индоевропа, славян, орыс тілдерінде күрделі
сөздің бір белгісі ретінде кейде олардың жазылу
емлесі, бірге жазылуы , ды бы сты қ құрам ы ны ң
тұтастығы негізге алынады.
Егер күрделі сөз біріктіру тәсілі арқылы жа-
салады деп саналаты н тілдердің өзінде күрделі
сөздер бірге де, деф ис арқылы да, бөлек те жа-
зылып жүрсе, онда ол орф ограф иялы қ белгінің
күрделі созді танудағы дәрменсіздігін білдіреді.
Олай болса, түркі тілдері, оны ң ішінде қазақ
тілінің о р ф о гр аф и ял ы қ белгіні негіз тұтпай,
күрделі сөздің м ағы на тұтастығын, күрделі сөзді
лексикалы қ бірлік, бір сөз тануын, сөйлемде бір
создің қы зметін атқаруын негізгі белгі деп са-
нап, соған сүйенуін дұрыс деп қабылдап, күрделі
сөзді тануда сол белгілерді негізге алу қажет.
Қ ұрам ы ндағы сы ңарлары ны ң бөлек ж азы -
луы ж алғы з қазақ тілінде ғана емес, басқа түркі
тілдерінде де күрделі сөздің таны луы на кедергі
болып саналмайды. Анығырақ айтсақ, түркі тілде-
рінде орф ограф иялы қ белгі күрделі сөздердің
танылуында есепке алынбайды.
Түркі тілдері, оны ң ішінде қазақ тілінің
күрделі сөздің құрамындағы сыңарларының бірге
я бөлек ж азы луы ны ң күрделі сөзді ажыратуда
есепке алынбауы дұрыс екені тағы да аны қта-
лып отыр.
Түркі тілдерінде емле күрделі сөздің таны -
луына белгі ретінде қолданылмайды. Бұл түркі
тілдеріндегі күрделі сөздердің әр түрлілігіне де
байланысты болуы мүмкін. Бүкіл түркі тілдерін-
де қос сөздер кең оры н алады, ол - көне заман-
дардан келе жатқан тілдік құбылыс. Ал қос сөздер
бірге жазылмайды , деф ис арқылы жазылады,
бірақ олар күрделі сөзге жатады. Қос сөздер ба-
сқатілдерде бірлі-жарым кездескені болмаса, түркі
тілдеріндегідей орын алмайды.
С оны мен бірге түркі тілдерінде жазу ерте
қолданы лғаны м ен, халы ққа кең тарамады. Ал
бертін келе кеңес үкіметі кезінде жазу үш рет
өзгерді. Осының бэрі күрделі сөздердің жазылу-
ын бір ретке келтіруге мүмкіндік бермеді. Бұл
жағдайлардың бәрі орфографияның үстемдік алу-
ына кедергі болуы да мүмкін. Сондықтан күрделі
сөздердің басым тобы бір м ағы на беріп, бір сөз
қы зметін атқарып, бір ұғымды білдіріп, халық
санасындағы бір ұғы м ны ң аты ретінде түсінілсе
де, қолданылса да, күрделі сөз б ол ған ға дейінгі
сөз тіркесі кезіндегі қалпы нш а бөлек жазылуы
сақталып қалды. Бірақ тілде жазылу емлесі бекі-
мей, түрліше жазылып жүрген күрделі сөздер де
жеткілікті. Осымен байланысты бір сөздің түрліше
жазылуы тілде өте жиі кездеседі. Мысалы,
ақ құба - аққұба, темір жол - теміржол, бір тұтас - біртұтас, көк айыл - кокайыл, кок жал - көкжал, кок иіешек - кокіиешек, жел өкпе - желөкпе, не бары- небэрі, боз торғай - бозторғай, электр ара - электрара, теле дидар - теледидар, сары қарын - сарқарын, сары тіс -
сартіс т.б.
Осы сияқты сөздіктерде, кітаптарда түрлі
жазылып жүрген күрделі сөздер тілде өте көп.
Бұл да күрделі сөздер теориясының қалыптасуы-
на кедергі болатыны сөзсіз. Осымен байланысты
күрделі сөзге түркі тілдерінде құрам ы ндағы сы-
ңарларының бірге жазылуы яғн и орфографиялық
белгі шарт бола алмайды деп саналады.
Осы ж ағдайларды ң бәрі түркі тілдерінде,
оны ң ішінде қазақ тілінде күрделі сөзді тануда
емле ескерілмей, күрделі сөздердің
бірнеше
түрлері танылып жүр.
Күрделі сөздің м ағы на тұтастығы оны ң сы-
ңарлары ны ң бір м ағы н аға көшуіне, бір ұғымды
білдіруіне байланы сты дедік. Күрделі сөздің
біртұтас мағынасының қалыптасуында оның құра-
мындағы сыңарлардың атқаратын қызметін анық-
тау мәселесі қазір өте үлкен қиы нды қ туғызып
жүрген теориялық мәселеге жатады. Оның өзіндік
себептері де ж оқ емес. Солардың бірі тілдегі
күрделі сөздердің түрлілігі және олардың әрқай-
сысының өзіндік ерекшеліктері бар.
Ал күрделі сөздердің түрлі болуы оны ң ана-
литикалы қ тәсілдің әр түрімен жасалуына байла-
нысты. А налитикалы қ тәсілдің ішкі мынадай
түрлері бар: 1) сөзқосы м , 2) қосарлау, 3) тіркес-
тіру, 4) қысқарту.
Осы тәсілдердің әрқайсы сы тілде әр түрлі
күрделі сөз жасайды. Сөзқосым тәсілінің өзі іштей
екіге бөлінеді: а) біріктіру (ш екара, көкжөтел,
орынбасар); ә) кіріктіру (биыл, бүгін, әкел, апар).
Осымен байланысты тілде біріккен сөздер және
кіріккен сөздер қ аіы п тасқан . Бұл тәсіл дүние
жүзіндегі тілдерге кең тараған, сондықтан күрделі
сөздер туралы сөз болғанда, көп тілдерде негізінен
біріккен сөздер туралы сөз етіледі.


title: БІРІККЕН ЖӘІІЕ КІРІККЕН КҮРДЕЛІ СӨЗДЕР

text:
БІРІККЕН ЖӘІІЕ КІРІККЕН КҮРДЕЛІ СӨЗДЕР 253
Ал түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тілінде
күрделі сөз тек қана сөздерді біріктірумен яғн и
сөзқосым тәсілімен ғана байланыстырылмайды,
күрделі создердің түрлілігі оны ң түрлі аналити-
калық тәсілмен жасалатынына байланысты. Со-
ларды ң бірі - қосарлау тэсілі. Қосарлау тәсілі
арқы лы қос создер (
үлкен - кіші, жаксы -
жа- ман ) жасалады. Ал қысқарту тәсілі арқылы қыс-
қарған сөздер
(А лМ У - Алматы мемлекеттік уни-
верситеті) жасалады. Күрделі сөздің бұл түрлері
көп талас туғызып жүрген жоқ. А налитикалы қ
тәсілдің әр түрі күрделі сөздердің де әр түрін
ж а с а ғ а н ы осы м ы с а л д а р д а н к ө р ін іп тұ р .
Тіліміздегі күрделі сөздердің түрлі түрі бары
белгілі нэрсе, олар: 1)біріккен,
кіріккен создер, 2) қос создер, 3) тіркесті күрделі создер, 4) қыс- қарған создер. 2.7.1. Біріккен және кіріккен күрделі создер Біріккен сөздер дүние жүзіндегі тілдерге оте
кең тараған. Олардың аналитикалық тэсіл арқы-
лы жасалатыны да ғылымда әбден таны лған.
Біріккен, кіріккен сөздер екі, кейде үш создің,
мағына жэне дыбыстық құрамы жағынан біртұтас
лексикалы қ бірлікке көш кен создер. Құрамын-
дағы созж асамдық бірліктердің бір-бірімен бір
дыбыстық құрамға көшіп, тұтасуы жағынан, яғни
сыңарларының бірге жазылуы жағынан біріккен,
кіріккен сөздер басқа күрделі создерден ерекше-
ленді, ойткені күрделі создердің басқа түрлерінің
сыңарлары бөлек жазылады. Түркі тілдерінде,
оны ң ішінде қазақ тілінде күрделі создің таны-
луына оны ң бірге жазылуы кедергі болмайды,
бұл тілдерде күрделі соз бірге жазылуы қажет
деген қағида қолданылмайды.
И н д о е в р о п а , оры с тіл д ерін д е тек қан а
біріккен создер күрделі соз саналатыны белгілі.
Бұл тілдерде создің мағына тұтастығымен бірге,
тұлға (дыбыстық құрам) тұтастығы да күрделі
сөздің негізгі белгілеріне жатады. Бірақ осы
тілдердің өзінде де күрделі создердің бірде бірге,
бірде болек жазылуы бар құбылыс.
Бұған қарағанда, күрделі сөздер бірге жазы-
лады деген осы тілдердегі қағиданы ң тұрақсыз-
ды ғы байқалады. Алайда қазақ тілінде бірге жа-
зылып жүрген создер ғана біріккен создер деп
танылады, ол туралы пікір орнықты.
Бір создіктің озінде біріккен создердің түрлі
берілуі де кездеседі. Орфографиялық сөздіктерде
олар бірсыпыра. М ысалы,
темір жол орф огра-
ф и ялы қ создіктерде болек ж азы лған. Ал осы
созден жасалған туынды соз
(теміржолшы) бірге
жазылған. Сол сияқты
алаөкпе созі создікте бірге
ж азы лған,
ала өкпе болу деген тіркесте ол
бөлек ж азы лған. Ал
еңбекакы, еңбекакылы дегендердің
екеуі де создікте бірге жазы лған. Баспа бетінде
біріккен сөздердің түрлі жазылуына мұндай ж ағ-
дайлар себегі бөлатыны сөзсіз.
Бұл айты лғандар біріккен сездердің жазылу
емлесінің элі де шешілмей келе жатқанын көрсе-
теді. Ал біріккен сөздер емлесінің дұрыс шешілу-
мен байланысты басқа да бірсыпыра мэселелердің
өз шешімін табатыны күмәнсыз.
✓Біріккен сөздер тілдегі лексикалы қ бірліктер-
ге жататыны белгілі, бірақ біріккен сөз деп таны-
лы п, бірге жазылмаса, олар создіктердегі реестр
соз қатарына кірмейді. Бұл тіліміздегі сөз санын
белгілеуде кем ш іліктуғы зады , өсы жағдай басқа
тілдерде күрделі сөз атаулыны біріккен сөз деп
тануға себеп бөлған ба деген өйға келтіреді. Қазір
қазақ тілінің өрф өграф иялы қ сөздігінде 360-тай
ғана біріккен сөз қам ты лғаны , ал өлардың шын
м энінде бұл мөлш ерден элдеқайда көп екені
белгілі бөлып өтыр.
Біріккен сөздердің емлесін дұрыс шешу жазу
мэдениетіміздің көрсеткішін арттырады. Біріккен
сөзд ерд і т ө л ы қ қам ты п бірге ж азу а р қы л ы
сөздердің түрлі жазылуын, М .Балақаев айтқан-
дай, бірсыпыра ж өю ға мүмкіндік туады. Жазу
мэдениеті күрделі мэселе, өны шешуді еш қаш ан
назардан тыс қалдыруға бөлмайды, өйткені ол тіл
мэдениетінің қөмақты бір мэселесі. Олай бөлса,
бірге жазуға бөлатын біріккен сөздердің емлесін
ретке келтіру қажет екені сөзсіз.
Біріккен сөздер де басқа күрделі сөздер сияқ-
ты жай сез тіркестерінен бастау алган, сөндықтан
өның құрамындағы сыңарлары сөз тіркестерінің
құрамындағы сыңарлармен ыңғайлас. келеді*.
* А ны қтайтын соз бен аны қталаты н соз, толықтайты н соз бен толы кталаты н соз, пы сы қтайты н соз бен пы сы қталаты н
создер озара бірігетіні байқалады . М ысалы,


title: қаптесер, алжапқыіи, куибагар - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и...

text:
Б іріккен сө зд ерд ің де, тір кесті күрделі
сөздердің де түп негізі сөз тіркестері деген кағи -
да ғылымда әбден орны ққан. Қазіргі тіліміздегі
біріккен сөздердің құрам ы ндағы сы ңарларды ң
өзара қарым-қатынасынан олардың алғашқы син-
таксистік байланысы аны қ байқалады.
Кейбір зерттеуде біріккен сөздердің басым
көпшілігі изаф еттің 1-түрі ретінде саналады.
Оларға
қаламүш, іиашбау, қолғап
сияқты екі сы-
ңары да қосы м ш асы з зат есім сыңарлардан жа-
салған біріккен сөздер жатқызылады.
Осы ү лгім ен ж а с а л ға н б ір ік к е н сөзд ер
тілімізде оте көп:
абжылан, аброй, адамата, адам-
зат, адыраспан, айбалта, айдала, айқабақ, айнакөз,
айылбас, айырбас, асқабақ, асқазан, атауыз, атқо-
нақ, атқосшы, атқүйрық, атқүлақ, аюқүлақ, бақа-
бас, балақьіз, балауыз, балбөбек, балықкөз, басалқа,
баспана, баспасөз, бэйшешек, бүзаубас, бүзаутас,
гүлсерік, дэуқабақ
т.б.
Изафеттік тіркестің барлық түрінен біріккен
сөздер ж асалған. И зафеттің екінші түрінен ж а-
салған біріккен сөздер де бірталай, мысалы:
ота-
ғасы, қолбасы, елубасы, қонақасы, сэресі, оттегі, ел-
басы, түнеугүні, қүсбегі, атбегі, өмірбойы, қазоты,
киікоты, бақаоты.
М ұнда бірінші сыңар қосым-
шасыз болса, екінш і сыңардағы тәуелдікж алғау
сақталған.
Изафеттік тіркестегі екі сыңардың да қосым-
шалары сақталған біріккен сөздер де бар, бірақ
бұлар аз. М ысалы:
жаздыгүні, қыстыгүні, күздігүні.
Бұл біріккен сөздердің бірінші сыңарындағы ілік
септіктің со ң ғы дыбысы сақталм аған, қы сқар-
ған , бірақ -дь/буы ны сақталған , ал екінш і сы-
ңардағы тәуелдік жалғауы толы қ сақталған.
Сыңарларында анықтауыштық қатынас баіі-
қалатын біріккен сөздер тобына бірінші сыңары
сын есім, сан есім, есімдік, екінш і сыңары зат
есім болып келетін біріккен сөздер жатады:
аққай-
ран, аққүлақ, аққүтан, ақшеңгел, қаракүйе, қарақүрт,
қарақүс, қаракоз, қараандыз, қарашайыр, қараокпе,
қызыпқүйрық, қызылтаңдай, қызылтамыр, сарбүға,
сарқарын, сарыауру, сарыбалақ, сарыбауыр, сарыкүйік,
сарымалма, сегізкоз, сарымойын, сарыіиаған, сары
-
созақ, сарысопақ, сарытоқаіи, сарысадақ, сарыша-
ғыл, сарышүнақ, сарышытыр, біраз, біртоға, екібас-
тан, екіқабат, екіталай, Екібастүз, бесжылдық, бе-
сенеден
,
бүгін, ешкім, ештене, элдекім, биыл, элдене,
бірқазан, бессайысіиы, сегізаяқ, Бесарық.
Бұл мысалдар ғалымдар пікірінің дұрысты-
ғына толы қ дәлел бола алады. Тілімізде анықта-
уыш тық қары м -қаты настағы сөз тіркестерінің
мағына тұтастығы на көшіп, яғни бір м ағы наға
көшуі арқылы, ды бы сты қ құрамы ж ағы нан да
бірігіп, біртұтас сөзге ай налған біріккен сөздер
оте көп екені белгілі.
Біріккен сөздердің бұл түріне қарағанда, то-
лы қтауы ш ты қ қаты настағы сөз тіркесінен жа-
салған біріккен сөздер азырақ. Олар төмендегі-
дей:
Достарыңызбен бөлісу:


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 333

text:
алжапқыш, атқамінер, орынбасар, қаптесер,
күнбағар, демалыс, итемген, күнбағыс, қанішер, үлта-
бар, Үлтуар, шыңқетер, табиғаттану.
Бұл біріккен сөздердің түп төркіні
алды
+
жапқыш, атқа
+
мінер, орынды
+
басар, қапты
+
тесер, күнді
+
бағар, демді
+
алыс, итті
+
емген,
екені талас туғызбайды. Сондықтан бұл біріккен
сөздер толықтауыштық қарым-қатыстағы тіркес-
тен қалыптасқан деп санауға болады.
Біріккен создердің келесі тобына пысықтау-
ыштық қарым-қатыстағы сөз тіркестері негіз бол-
ған. Мысалы,
айналсоқ, аңғалсоқ, кешқұрым, сел-
қос, селсоқ, тесітиыққан
т.б. Біріккен сөздердің
бұл тобы да өнімсіз, бірақ ол тілде бар құбылыс.
Біріккен сөздердің бәрі осы үлгілердің бірімен
ғана жасалған, қалыптасқан деуге болмайды. Тіл
деректері басқа жолдармен қалыптасқан біріккен
сөздер барын көрсетеді. Мысалы,е/шү//>,
шекара,
жансебіл, жиеншар, онеркэсіп, жағажай, эуежай,
ағатай, Айжан, Нұржан, Нүржамал, Балжан, бек
-
зат, жегжат
сияқты біріккен сөздердің сыңарла-
ры нан синтаксистік байланыс байқалмайды , ал
тоқсан, сексен
(тоғы з + он, сегіз + он) сияқты
сан есімдердің бірігуі де синтаксистік қатынасты
байқатпайды. Бұларға белгісіздік, болымсыздық
есімдіктердің жасалуын қоссақ, бұл топ ұлғайып
шығатыны сөзсіз. М ы саіы ,
элдекім, элденеіие, элде-
қашан, элдене, элдеқалай, элдебір, эркім, эрқашан, эрқа-
лай, эрқайсысы, еіикім, еіиқашан, еіиқайсысы, еіиқай-
да, бірдеңе, еіиқайдан, ештеме
т.б.
Бұл келтірілген мысалдар біріккен сөз атаулы
тек синтаксистік байланыстағы сөз тіркестерінің
біртұтас сөзге көшуінің нэтижесі ғана емес екенін
көрсетеді.ІБіріккен сөздердің жасалу жолының да-
мып, үлгісінің қосылып отыруынан ж асалған
біріккен сөздер де тілден орын алады. Ол қазір
дамып, қанатын кеңж айы п отырғаны анықталып
отыр. О ған мысал ретінде
елорда, энұран, елбелгі,
әуежай, саяжай, елтаңба
сияқты соңғы кезде тілге
қосыл ған біріккен сөздер дәлел бола алады.
Сөйтіп біріккен сөзге төмендегідей анықтама
беруге болады: Біріккен сөз деп сыңарлары ма-
ғына жағынан да, тұлға жағынан бірігіп, біртұтас
м ағы наны білдіретін біртұтас дыбыстық құрам-
дағы, бір екпінмен айтылып, сөйлемнің бір мүшесі
қызметін атқаратын сөздерді айтамыз.
Кіріккен сөздер құраіМындағы сыңарлары
дыбыстық құрамын толық сақтамай, немесе түрлі
д ы бы сты қ өзгерістерге ұшырау арқы лы бір-
бірімен м ағы на ж ағы нан да кірігіп, ықш ам да-
лы п, біртұтас сөзге айналған создер. М ысалы,
экел (алы п+ кел), эпер (алып
+
бер), әкет (алып
+
кет), биыл (бұл
+
жыл), бүгін (бүл
+
күн), сәресі
(сахар
+
асы), ағайын (аға
+
іні), карлығаш (кара
ала кұс), білезік (білек
+
жүзік), сексен (сегіз
+
он), токсан (тоғыз
+
он), ышкыр (іш
+
кұр), бел-
беу (бел
+
бау), кайтіп (қалай
+
етіп), түрегел
(тұра кел), белуардан (бел
+
буардан), ендігэрі (ен-
дігіден
+
эрі), ашудас (ашу
+
тас), сойтіп (солай
+
етіп), ойтіп (олай
+
етіп), бірдеме (бір
+
неме),
біресе (бір
+
ерсе), қолғанат (қол
+
қанат)
т.б.
Келтірілген кіріккен сөздердің сыңарлары
үлкен өзгеріске ұш ыраған, бұлардың ішінде бір
сыңардан бір ғана дыбыс қана сақталып, создің
құрамындағы дыбыстары өте ықшамдалғандары
бар. М ысалы,
алып кел
етістігіндегі
алып
сөзінің
қы сқарғаны сонша, оның алғаш қы дауысты ды-
бысы ғана өзгеріспен сақталған. Осындай қы с-
қару
биыл
кіріккен сөзінің алдыңғы сыңарыны ң
а л ғаш қ ы д ау ы ссы з ды бы сы ған а сақтал ы п
кіріккен.
Қарлығаш, білезік, сексен, тоқсан, сойтіп,
бүйтіп, өйтіп
сияқты кіріккен сөздердің сыңар-
лары үлкен өзгеріске түсіп, ықшамдалған. Бірақ
кіріккен сөздер үшін сы ңарлары ны ң ды бы ста-
луы ж ағы нан үндесуі, кейбір ды бы стары ны ң
өзгеруі де жеткілікті. Ондай кіріккен сөздер тілде
баршылық.
Тілімізде кіріккен создер аз емес, бірақ олар-
дың көбінің құрамы қазір сыңарларға ажырату-
ға келмейтіндей, сыңарларының жігі сақталма-
ғанды қтан, оларды кіріккен сөз деп танылмай
жүргендері де мол болуы мүмкін. Мысалы
,мүрап,
циібалдырық, бэрекелді, жаракімалла, о тоба, япыр-
май, ойпырмай, апырай, эттегенай, былтыр
сияқ-
ты кіріккен сөздердің
с ы ң а р л а р ы н
ғалымдардың
дэлелдеуі арқылы ғана білеміз. Олардың қазіргі
құрамы сыңарларының
мир (амир), аб, табан
түрық, барақа аллаһу (алла саған бақыт берсін), я
рақым (бер) алла, истиғфару аллаһу (алла кешірсің)
я пірім-ай, ой пірім-ай, а пірім-ай, эйт деген-ай,
бір жыл дүр
создерінен тұрагынын қазір құра-
мына қарап ажырату мүмкін емес. Бұл кіріккен
сөздердің м ағы насы бірігіп, сы ңарлары оте
ы қш ам далы п, өзгеріп, біртұтас м ағы н а мен
біртұтас дыбысты қ құрамға көш кенін нақты,
аны қ корсетеді. Ал осы сияқты үлкен өзгеріске
түсіп, сыңарларының жігі сақталмаған, ғылым-
да анықталмаған, танылмаі ан кіріккен сөздер коп
болуы да ықтимал, олар келешекте анықталуы
мүмкін.
Сонымен, кіріккен соз деп құрамындағы сы-
ңарлары дыбысты қ озгеріске ұш ыраған, қазір
біртұгас дыбыстық құрам ға көшіп, біртұтас лек-
си кал ы қ м ағы н ан ы білдіретін, сөйлемде бір
сұраққа жауап беретін, сойлемнің бір мүшесі қыз-
метін атқараты н, бір екпінмен айтылатын сөзді
айтамыз.
Біріккен, кіріккен сөздердің эрқайсы сы да
тілдегі бір лекси калы қ бірлік болып саналады.
Сондықтан олар сөзді тану үшін қойылатын бар-
лы қ белгіге сай келеді, барлы қ басқа создер си-
яқты олар сойлемге дайын қалпында алынады.
М ысалы:
Қүлагер бэйгеге қосылды
(Ж ансүгіров).
Ж ам ал мен Олжабек қосылғалы он шақты жыл
отті
(М ұстафин).
Егін жинау жүмысы оңтүстік
Көкшетау, Айыртау аудандарында қызу қаркын-
мен өтті
(М ұқанов).
Осы м ы с ал д а р д ағы
Қ ұлагер, О лж абек,
оңтүстік, Көкшетау, Айыртау
деген біріккен сөздер
осы сойлемдерге дайын қалпында алынған, сон-
дықган олар сөйлемнің қажетіне қарай осы сойлем-
дерде і ана осы тұлғада қолданылыгі тұрған жоқ.
Олар дэл осы тұлғада, осы құрамда кез келген
басқа сойлемдерде де қолданыла береді, ойткені
олар осы сойлем құры лы сы ны ң қажетіне бағы -
нышты емес.
Тілдің создік қорындағы мұңдай лексикалық
бірліктердің құрамында зат есім + зат есім, сын
есім + зат есім, зат есім + етістік, сан есім + зат
есім, есімдік + есімдік, етістік + етістік т.б. сөз
таптары қолданыла береді.
Зат есім + зат есім үлгісімен жасалған біріккен
сөздер тілдегі ең үлкен топ. Оның ішкі түрлері де
мол. М ысалы,
қаламсап, қасқырмасақ, майсоқта,
мұздысіяқ, мысыққұйрық, оттегі, огізшағала, огешиоп,
олеңқияқ, сабыншөп, еабасы, сутегі, тайтүяқ, еңбекақы,
киікоты, уіиөп
т.б.
Сын есім + зат есім үлгісі де біріккен сөз
жасаудағы онімді үлгіге жатады. Мысалы,
сарыбу-
ын, сарыкүйік, сарысу, ақауыз, ақбас, ақиық, ақкіс, ақсслеу,
алабұға, атқоржын, кокмайссі, кокжотел, көксағыз,
қарақұрт, қараөкпе, қызыщұйрық, қызыл от
т.б.
Зат есім + етістік үлгісінде де біраз біріккен
создер жасалі ан. Мысалы,
атқамінер, орынбасар,
қаптесер, итемген, итпию, күнбағар, күнбатыс, күнба-
ғыс, күниіығыс, қаныпезер, колтума, сусімір, сүлесоқ,
тайсалу, тайталасу, түйесора, түйесіңірі.Ь.
Бұл үлгі боііынш а кісі аттары да жасалған:
Құдайберген, Тэңірберген, Ертуған, Ұлтуған, Үлту-
ар.
|


text:
256
СӨЗЖАСАМ
Сан есім + зат есім үлгісі де тілге бірсы пы -
ра біріккен сөздер қосқан. М ысалы,
бірқатар,
біртоға, біршама, екібастан, екіқабат, Екібастүз,
Жетіқарақшы, қырыққүлақ, қырықаяқ, қырықбуын,
мыңбас, мыңтамыр, бесенеден, бесжылдық, сегізкөз
т.б.
Бұл үлгі көбіне кісі аттарында жиі қолда-
ны лған. М ысалы,
Қырықбай, Елубай, Алпысбай,
Жетпісбай, Сексенбай, Тоқсанбай, Мыңбайт.5.
Есімдік + есімдік үлгісі өнімсіз болып та-
былады, бұл үлгімен ж асалған біріккен создер
аз. Мысалы,
ешкім, әлдекім, әркім, элдеқалай, элде-
қаіиан, еіиқашан, ешқайда, әрқайсысы
т.б.
Етістік + етістік үлгісімен жасалған біріккен,
кіріккен сөздер санаулы, бұл өнімсіз үлгі. М ыса-
лы,
өткел, әпер, әкет, апар, т үрегелсш кіы
сөздер
ғана осы үлгімен жасалған.
Біріккен, кіріккен сөздердің жасалу үлгісінде
оларды ң сы ңарлары ны ң бәрі белгілі бір сөз та-
бына жататын толы қ м ағы налы дербес создер
е к е н і а н ы қ т а л д ы . С о н ы м е н бірге б ір ік к е н
создердің сыңары қызметінде тілдегі негізгі атау-
ыш сөздер мен етістік сөздер яғн и негізгі сөз
таптары қолданылатыны анықталды.
2.7.2. Қосарлы күрделі создер
Қос создер - түркі туыстас тілдердің бәрінде
бар тілдік құбылыс. Қос создер ең коне орхон
жазба ескерткіш тердің тілінде де болған. М ыса-
лы,
арқыш - тіркіш
-ір кес - тіркес,
ічін - ташын
-
ішін - тысын,
бэгләрі - будуны -
бектері - халқы,
ядағын - ялақын -
жаяу - жалпы,
өлу - иту
- олу
- жіту т.б. Содан бері қос создер түркі тілдерінің
бәрінің сөздік қоры нан мол орын алып, тілде
жиі қолданы латы н лексикалы қ бірліктер қата-
рында келе жатыр. Сонды қтан олар ғылымда
әбден тан ы лған , создіктерде ©зіндік орны бар
тілдік құбылысқа жатады. Қос сөздер тілдің ана-
л и ти калы қ тәсілінің қосарлама тәсілі арқылы
жасалады. М ысалы,
ойын-сауық, ине-жіп, ыдыс-
аяқ, қүрал-сайман, қыз-келіниіек, жақсы-жаман,
үзынды-қысқалы, үлкен-кіші, ата-ана, эке-шеіие, он-
он бес, жиырма-отыз, қырық - елу, кеіие-бүгін, жо-
ғары-төмен, қызыл-жасыл, кімде-кім, келіп-кетіп,
көріп-біліп, айтыс-тартыс
т.б.
Қос создің сыңарлары кез келген сөзден бола
бермейді. Тілде қос сөздердің жасалуының өзіндік
әбден қалы п тасқан заңды лы қтары бар. Қос
сөздердің екі сыңары да бір соз табының сөзінен
болады. М ысалы,
қыз-келіниіек, корпе-жастық,
қауып-катер, қарым-қатынас, тамыр-таныс, жа
-
уын-шаіиын
деген қос создердің екі сыңары да зат
есімдерден жасалған. Ал
үлкен-кіші, қызылды-жа-
сылды, үлкенді-кііиілі, жақсы-жаман, кәрі-жаспе-
ген қос создер сын есім сөздерден жасалған. Сол
сияқты
алпыс-жетпіс, бес-алты, жеті-сегіз, он бес-
он алты, сексен-тоқсан
қос сөздері сан есімдер-
ден жасалған.
Келіп-кетіп, алып-беріп, коре-коре,
ішіп-жеп, қарғап-сілеп, асыға-үсіге
деген қос создер
етістіктерден жасалған.
Қос сөздердің ж асалуы ндағы бұл заңдылык
қос создердің мағынасы ж ақы н, арасында белгілі
мағы налы қ байланысы бар сөздерден жасалуына
қатысты. Ешбір мағыналық байланысы, бір-біріне
қатысы ж оқ создер бір-бірімен қосылып, қос сөз
жасай алмайды. М іне, бұл қос создердің жасалу-
ында қатты сақталатын заңды лы қ. Ал осымен
байланысты қос создердің сыңарлары көбіне ма-
ғыналас, синоним , антоним создерден болады.
Мысалы,
ыдыс-аяқ, ине-жіп, эке-шеше, аға-іні, аяқ-
қол, өкпе-бауыр, етек-жең, соқа-сайман, қазан-ошақ
сияқты қос сөздер өмірде бір-бірімен белгілі байла-
нысы бар заттардың аты нан я ғн и мағы налы қ
қатысы бар сөздерден жасалған. Осы сияқты қос
создердің көбі
қүрал-сайман, шақүр-шүқыр, жал-
таң-жүлтаң, қарғап-сілеп, тамыр-таныс, қауіп-
қатер, уайым-қайғы, қырып-жойып, жүн-жүрқа,
жөн-жоба, күіи-қуат, сабыр-тағат, талан-тараж
дегендердегі сияқты си ноним сөздерден жасал-
ған. Ал
үлкен-кіші, жақсы-жаман, жоғары-төмен,
ақ-қара, үлкенді-кііиілі, жақсылы-жаманды
сияқ-
ты қос создер антоним создерден жасалған.
Бұл келтірілген м ы салдарды ң бәрі қазақ
тілінде қос создердің жасалуы оның сыңарлары-
ның белгілі м ағы налы қ қаты стағы создер болу-
ын талап ететінін ан ы қ корсетеді. Ол заңдылық
ретінде қалыптасқан.
Күрделі создердің ішінде қос создердің жа-
с а л у ы н ы ң ө зін д ік е р е к ш е л ігі бар. К үрделі
сөздердің көбі синтаксистік белгілі байланыстағы
сөз тір кестер ін ен бастау алаты н ы айты лды .
Күрделі сөздің құрамындағы сыңарлары қазір ол
қы зметінен айрылса да, оларды ң бұрынғы қы з-
метін байқауға болады. Ал солардың ішінде соз
тіркесінен басқа жолмен қалы птасқан күрделі
создер де бар. Солардың біріне қос создер жата-
ды. Тіл білімінде қос создер біры ңғай мүшелер-
ден бастау алмады ма екен деген де жорамал да
бар. Бірақ бірыңғай мүше түрлі сойлем мүшесіне
қатысты, олар түрлі созтұлғада болатыны белгілі.
Ал қос сездердің сыңарлары тек түбір тұлғада ғана
болады, егер оны атау тұлға деп санасақ, басқа
созтұлғіілар қос создің құрамында кездеспейді. Қос
|


title: ҚОСАРЛЫ КҮРДЕЛІ СӨЗДЕР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ҚОСАРЛЫ КҮРДЕЛІ СӨЗДЕР
257
сөз бірыңғай мүшеден жасадған болса, оның тек
бір түрінен ғана қос сөз жасалуы мүмкін емес.
Сондықтан қос сөз жасалуының озіндік ерек-
шелігі танылу керек. Қос сөздер - мағынасы жа-
қын тең м ағы налы екі создің қосақталы п, бір
мағыналы сөзге айналуының нэтижесі.
Қазіргі тілде қос сөздердің кейде бір сыңа-
ры, кейде екі сыңары мағы насы з сөз болып ке-
леді. Бүл тілдің қазіргі даму сатысына байланы-
сты, ол жағдай қос сөздердің ж асалған кезіне
қатысты емес, олардың бэрі алғаш мағы налы
сөзден ж асалған. Кейін бір сы ңары , кейде екі
сыңары да тілдік дамудың нэтижесінде лексика-
л ы қ м ағы насы солғы ндап, не м ағы н асы н ан
мүлдем айрылып, қазіргі дэрежеге жеткен, оған
сөздің дыбысты қ өзгеріске ұшырауы да қосы л-
ған. Мұндай қос сөздерге төмендегі мысалдарды
келтіруге болады:
бста-шага, жора-жолдас, мсүдеу-
жадау, жыту-сықтау, эуре-сарсаң, шөп-шалам, ым-
жым, ың-жың, арық-түрақ, некен-саяқ, тырым-
тырақай, үйпа-түйпа, ту-талақай, әңкі-тэңкі, іри-
тіри, ағыл-тегіл, алба-жүлба, алай-түлей, астан-
кестен, аңда-ссщда, алда-жалда, әлем-жэлем, быт-
шыт, далдың-дүлдың, ығай-сығай, иқы-жиқы
т.б.
Қос сөздердің жасалуында тағы бір заңды-
лы қ бар. Ол - қос сөздердің сыңарларының буын
санының үндесіп келуі. Тілдегі қос сөздердің 80-
90 пайызы буын саны ж ағы нан тең буынды
сөздерден, сыңарлардан тұрады. М.ысалы, эя-куй,
дэм-түз, ың-жың, көш-қон, ата-ана, эке-шеиіе,
үлкен-кіші, ыдыс-аяқ, аға-іні, борыш-қарыіи, өрен-
жаран, жігіт-желең, егіл-тегіл, өнер-білім; кэкір-
шүкір, жаманды-жлқсылы, үзынды-қысқалы, кіресілі-
шығасылы
т.б. Бұл мысалда бір буынды, екі бу-
ынды, үш буынды, торт буынды создерден жа-
салған.қос создер берілді. Тілде екі буынды сы-
ңарлардан, сөздерден жасалған қос сөздер өте көп,
қалғандары аздап қана кездеседі, әсіресе, 3-4 бу-
ынды сөздерден жасалған қос создер өте аз.
Буын саны тең сыңарлардан қос сөздің жа-
салуы олардың айтылуы да үндесімділігін көздеу-
ден туған деуге болады. Өйткені қос сөздердің
басым копшілігінде буын үндестігі яғн и сингар-
монизм сақталады. Мысалы,
ақыл-айла, сауыт-
сайман, ауру-сырқау, жауын-шашын, қырып-жөй-
ып, азан-қазан, жатса-түрссі, ағал-ж ағал, азып-
төзу, айла-амал, алай-бүлай, алба-далба, алда-
жалда, эрлі-берлі, бүгін-ертең, елтең-селтең, жеңіл-
желпі, ине-жіп, кейіп-кескін, келіп-кетер, көйлек-
көншек, көріп-білу, күйініш-сүйініш, күйіп-пісу,
күдік-күмэн, немере-шөбере, іркес-тіркес
т.б.
А лайда қос сөздердің ж асалуы ндағы бұл
зағщылықтарда қайшылықтар жоқ емес, бірақ олар
негізгі заңды лы қтарға қарағанда, әлдеқайда аз.
Алдымен қос сөздердің сыңарларының буын саны
тең болмайтындары да бар. Олардың өзінің іштей
ерекшеліктері бар: 1) Таза мағыналық байланыс-
тан туған сыңарлардың буын санының теңсіздігі:
қыз-келітиек, ат-ишпан, бау-бақша, ар-үждан, ар-
үят, бек-сүлтан, бай-патша, бес-алты, есік-терезе,
ж ай-ж ағдай, жиын-төй, төй-думан, жон-жөба,
жын-пері, кір-қөжалак, кас-қабақ
т.б. Мұндай қос
сөздер сы ңарлары ны ң м ағы на байланы сы ны ң
күштілігі негізінде жасалған.
2) Қос создердің бір сы ңары ны ң қосы м ш а-
мен келуі арқылы сыңарларының буын саны тең-
дігінен айрылады.
Ыъхсшыбетпе-бет, қолма-қол,
ауызба-ауыз, оз-озінен, бірден-бір, үй-үйден, бостан-
бос, он-ондап, бес-бестет.Ь.
3) Қос сөздердің жасалуындағы келесі қай-
шылық буын үндестігіне байланысты. Әдетте, қос
сөздердің екі сыңары да не бірыңғай жуан сөздер-
ден, не біры ңғай жіңіш ке сөздерден жасалады.
Осы заңды лы қты ң да біраз жағдайда бұзылаты-
ны - бар құбылыс. М ысалы,
Достарыңызбен бөлісу: |


д Г
Ғ
үнді
М
н
ң
ж
жа-
қатан
ш
V
йы -
ҮЯҢ
ж Г
Ғ
Ы
л ы ң қ ы
үнді
й
с
ж и-
қ атаң
с ы
н а-
ү я ң
3
ң
қы
Ү(\ү)
қ
діріл
үнді
р
ы
жанама
л жабы-
қатан
сы ң-
ү я ң
Д Ж
қ ы
үнді
5 - к е с т е . Д а у ы с с ы з ды бы стар ды ң толы қ ж а с а л ы м ж ік т е л ім і Енді бірте-бірте вариант дыбыстарды ш ы ға-
рып тастап, дауыссы здардың “ф он ети кал ы қ”
құрамын ған а қалдыру керек. Алдымен Ж дау-
ыссызы ның сөз басы нда ғана кездесетін орны -
ғым варианты (позиционны й вариант) жабы-
сы ңқы “Д Ж ” ды бы сы , Ғ-Г дауы ссы зы ны ң соз
ортасындағы жуысыңқы орнығым варианты мен
Қ, Ғ дауы ссы здары ны ң бұл жерде басы арты қ
жіңіш ке үндесім варианттары К, Г дыбыстары
алынып тасталады (олар төмендегі үндесім тал-
дауда басқа дауыссы здардың жіңіш ке вариант-
тарымен қатар ескеріледі). Сойтіп қазақ тілі да-
уыссыз ды бы стары ны ң 17 дыбыстан тұратын
құрамы ш ықты (6-кесте).
Дауыссыз дыбыстардың жасалым кестесін әрі
қарай таратып әкетуге болады. Дауыссыздар әр
жасалым белгілеріне орай топтап талданады.
1. Дауыс қаты сы на қарай:
а) қатаң дауыссыз дыбыстар жасалғанда да-
уыс желбезегі тербелмей, бейтарап қалады: П,
Т, Қ -К , С, Ш;
ә) ұяң дауыссыз дыбыстар жасалғанда дауыс
желбезегі жартылай тербеледі: Б, Д, Ғ-Г, 3, Ж;
б) үнді дауыссыз дыбыстар жасалғанда^дау-
ыс желбезегі мол тербеледі: М, Н, Ң, Р, Л, И, У.
Жасалу
тосілі
дауыс
қатысы
Ж асалу орны
ерін
тш
үшы
тш ор-
тасы
тш
арты
тш -
ш ік
тоғы сы цқы
қ атаң
П
Т
К


title: П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р л іг ін щ м ем л е к етт ік тілді дам ы ту бағдарламасы - бет 336

text:
азық-т үлік, үсті-
басы, қарғап-сілеп, сүріне-жығыла, іші-сырты, ой-
нап-күліп, алты-жеті, сексен-тоқсан, буып-түйіп,
жүн-жүрқа, жон-жоба, ойын-күлкі, қыз-келіншек,
кәшіп-қөнып, дэм-түз, көш-қөн, үрыс-керіс, ерсілі-
қарсылы, өштік-қастық, үздік-создық, ауыр-жеңіл,
жоғары-томен, оқта-текте, сатыр-гүтір, жүдеу-
жадау, жаман-жэутік, көрші-қөлаң
т.б.
Қос сөздердің сыңарлары буын үндестігіне
бағы нбай , жуан, жіңіш ке сөздердің аралас келуі
арқылы жасалуы м ағы наға тікелей байланысты.
Қос сөздердің бұл түрлерінің бэрінде олардың сы-
ңарларының мағына байланысы өте күшті. Мұндай
қос сөздер мағыналық байланыс негізінде жасал-
ған. Сойтіп қос сөздердің сы ңарлары ны ң м ағы -
насы жақын, мағынасы байланысты сөздерден жа-
салатыны тағы да озін дәлелдеп, көрсетіп тұр.
Өйткені бұл - қос сөздердің жасалуында негізгі
қызмет атқаратын заңдылық.
Қос сөздер тілде екі түрлі тәсіл арқылы жаса-
лады: 1) екі түрлі сөздің қосарлануы арқылы, 2)
бір сөздің қайталануы арқылы жасалады. Осымен
байланысты қос сөздерді қазақ тіл білімінде екі
түрге бөлу қалыптасқан: 1) қосарлама қос сөздер,
2) қайталама қос сөздер. Қос сөздердің бұл түрлері
ғылымда танылған жэне қалыптасқан.
Қосарлама қос создер тілде оте көп, олар екі
м ағы насы жақын созден жасалып, біртұтас лек-
сикалық мағына береді. Мысалы,
аяқ-табак
“ыдыс”
258
деген мағынаны біддірсе,
ине-жіп -
іс тігуге қажет
заттардың жалпы аты,
туған-туысқан
деген қос
сөз туыс деген м ағы наны біддіреді,
шай-қант
шай ішуге керек заттардың аты,
қой-еш кі
ұсақ
малдың аты,
өрік-мейіз
шайда қолданылатын жеміс
атаулының жалпы аты.
Қосарлама қос сөздердің мағы насы нда ж и-
нақтау, ж алпылау м ән болады, ол ж оғары дағы
мысалдардан аны қ көрінді. Төмендегі мысалдар
оны растайды. М ысалы,
апа-қарындас
- әйел ту-
ыстың жалпы аты, ол сіңліні де, апаны да қарын-
дасты да бәрін қамтиды,
қару-жарақ
деген - қару-
ға жататын құралдардың (мылтық, қылыш, найза
т.б.) бәрінің ортақ, ж иы нты қ аты,
көрпе-ж ас-
тық
- төсекте қолданылатын заттардың бәрінің
аты. Бұл қосарлама қос сөздердің бәріне тән жал-
пы қасиет.
Қосарлама қос сөздердің сыңарлары екі түрлі
сөз болғаны м ен, олар міндетті түрде бір сөз та-
бына жататын создерден болады. М ысалы,
а ға -
іні, көйлек-көншек, бас-аяқ, аяқ-қол, өнер-білім, ән-
күй зж
есімдерден ж асалған,
қызыл-жасыл, ақ-
қара, қызылды-жасылды, үлкенді-кііиілі, аумалы-
төкпелі
сын есімдерден,
үш-төрт, бес-алты,
қырық-отыз, елу-алпы с
сан есімдерден,
әне-міне,
анау-мы нау
есімдіктерден,
келіп-кет іп, көрген-
білген, алу-беру, келген-кеткен, алып-беріп
етістік-
терден,
бүгін-ертең, жоғары-томен, аңда-саңда,
окта-текте, ерте-кеш
үстеулерден,
тарс-түрс,
бүрқ-сарқ, жапт-жүлт, шақыр-шүкыр, сатыр-сүтыр
еліктеуіш
сөздерден, ах-ух, уһ-оһ
одағай сөздерден
жасалған.
Келтірілген қос сөздердің екі сыңарлары да
бір сөз табы нан жасалумен бірге, сол сөз табы-
ның аясында қалған. Сонымен бірге осы мысал-
дар қосарлама қос сөздердің барлық сөз табында
бар тілдік құбылыс екенін дәлелдеді. Барлық сөз
табы ны ң құрам ы нан белгілі орын алатын, бар-
лы қ сөз табы на қатысты қосарлама қос сөздер
тілдің сөздік қорынан да үлкен орын алады, бірақ
олар сөздіктерде қазір толық қамтылмай жүр.
Қайталама қос сөздер де тілге кең тараған,
жиі қолданылатын сөздертобы на жатады. Қай-
талама қос сөз бір сөздің екі рет қайталануы ар-
қылы жасалады. М ысалы,
елең-елең, тарс-тарс,
бау-бау, қора-қора, қалш-қалш, келе-келе, айтып-
айтып, сөйлеп-сөйлеп
т.б.
Тілде қайталама қос сөздер түрлі құрамда
кездеседі: 1) түбір қалпында қосымшасыз қайта-
лану:
тау-тау, өркеіи-өркеш, қора-қора, жол-жол,
м ая-м ая, үйір-үйір, қүшақ-қүшақ,
2) бір сыңары
қосымшасыз, бір сыңары қосымшалы қайталама
қос сөздер:
өз-озінен, бетпе-бет, кімде-кім, қолма-
қол;
3) екі сыңары да қосымш алы :
біріңе-бірің,
өзіңнен-өзің, қолдан-қолға, үйден-үйге
т.б.
Түбір сөздің ешбір қосымш асы з қайталануы
арқылы жасалған қайталама қос сөздер тілде коп
қолданылады. М ысалы,
т ау-т ау үйілген бидай,
қора-қора малы бар, өркеш-өркеш таулар, қүіиақ-
қүш ақ бум алар, м а я -м а я шөп
т.б. Осы қос
сөздердің ешқайсысы түбір сөздің дара қолданы-
сындағы мағынаны білдіріп тұрған жоқ, бұларда
“тау” , “ қ о р а” , “ө ркеш ” , “ қ ұ ш а қ ” мағыналары
мүлдем жоқ. Осы создерден ж асалған қайталама
қос создердің бәрі олармен тіркескен,&/ддм,
мал,
тау
зат есімдерінің колемін, аумағын білдіріп тұр.
Бұл осы қайталама қос создердің сыңарларының
негізгі м ағы насы нан басқа м ағы н аға кәш кенін
білдіреді. Осы жағдай мұндай қос создердің созжа-
сам үр д ісін ің н ә ти ж е с ін д е б а сқ а м а ғ ы н а ғ а
кош кенін білдіреді.
Қ айталам а қос создердің екінш і сыңары
белгілі бір дыбыстық озгеріспен қолдануда тілде
жиі кездеседі: Мысалы,
шай-пүй, ет-мет, сүт-мүт,
еіикі-м еіикі
т.б. Бұл қо л д ан ы ста м ағы наға әсер
етеді. Мысалы,
шай ішейік, ет жейік, сүт бер, ешкі
длдегенмен
шай-пүй ііиейік, ет-мет жейік, сүт-
м үт бер, еіикі-мешкі ал
дегендердің мәні бір емес,
соңғы ларда нағы з “ май, ет, сүт, еш кі” мәні сақ-
талып тұрған ж оқ, “осылар сияқты бірдеме” де-
ген эмоционалды қ мән қосы лған. Анық айтсақ,
бұларда да м ағы налы қ өзгеріс бар.
Бір сыңары қосымшасыз, бір сыңары қосым-
шалы қайталама қос создер тілде екі түрлі: 1)
бірінші
сыңары қосы м ш алы , екінш і сыңары
қосы м ш асы з қайталама қос создер; 2) бірінші
сыңары қосымш асыз, екінші сыңары қосымша-
лы қайталама қос сәздер; 3) екі сыңары да қосым-
шалы қос создер.
Бірінші сыңары қосымш алы, екінші сыңары
қосымшасыз қайталама қос сөздер мыналар:
бет-
пе-бет, қолма-қол, жүзбе-жүз, көзбе-көз, ауызба-ауыз,
үй-үйге, бостан-бос.
Қайталама қос создердің бірінш і сыңарына
-м а /-м е
қосымш асы қосылу арқылы қос сәздің
жасалуы әбден қалыгітасқан тәсілге айналған. Бұл
тәсіл арқылы қим ы л-әрекеттің екі субъектінің
тікелей қатысуы арқылы ж асалғаны білдіріледі.
Зат есімнен осы тәсіл арқылы жасалған қайтала-
ма қос сөздердің мағынасы өзгеріп, үстеуге айна-
лады. М ысал ы,
көзбе-көз свйлесті, қолма-қол тап-
сырды, жүзбе-жүз кездесті, ауызба-ауыз пікірлесті
т.б. Бұлардың бэрінде қайталама қос сөз қимыл-
дың қалай жасалғанын білдіріп тұр.
|


title: ТІРКЕСТІ КҮРДЕЛІ СӨЗДЕР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т р...

text:
ТІРКЕСТІ КҮРДЕЛІ СӨЗДЕР
259
Қайталама қос сөздердің бірінші сыңары
қосымшасыз, екінші сыңары қосымшалы түріне
бес-бестен, он-оннан, он-ондап, бес-бестеп, үй-үйге,
үй-үйден
сияқты мысалдар жатады. Бұлардың
ішіндегі сан есім қос сөздер есептік саннан топ-
тау санына көш кен, бұл осы қос сөздерде мағы-
налы қ өзгеріс б олғаны н білдіреді. Ал зат есім-
нен болған қайталама қос сөздердің м ағы насы
озгеріссіз қалм аған, онда әр үй деген мән бар.
Екі сыңары да қосымш алы қайталама қос
сөздер тілде көп емес. Олар:
қолды-қолына, озді-
өзінен, үйден-үйге, баладан-балаға
т.б. Бұл қос
сөздерде де мағыналық өзгеріс бар. Мысалы,
озді-
өзінен сөйлеп отыр, қолды-қолына таратты,
үйден-үйге жүгірді.
Осылардың мағынасын мына
қолданыспен салыстыруға
бопады: өзінше сойлеп
отыр, эр кімнін қолына таратты, әр үйге жүгірді.
Бұл м ағы на қос сөздің жеке сы ңары ны ң м ағы -
насымен тең емес, олай болса, сөз мағынасында
өзгеріс бар. Сондықтан бұларды да сөзжасам нэти-
жесі деп қарау қажет.
Күш ейтпелі буынды сын есімнен ж асалған
қос сөздер де қайталама қос создерге жатады,
бірақ олар сөзж асам ны санасы на жатпайды.
Күш ейтпелі буынды сын есім қос создер сын
есімнің ш ырай категориясына жатады, ш ы рай-
д ы ң бір тү рін ж а с ай д ы , о н ы ң м а ғ ы н а с ы н
білдіреді. Атап айтқанда, олар шырай категория-
сының грамматикалық мағынасын білдіретін сөз
тұлғадарға жатады.
2.7.3. Тіркесті күрделі сөздер
\ Тіркесті күрделі сөздер құрамы, м ағы насы ,
сөдоіемде атқаратын қызметі ж ағы нан біріккен,
қос сөздермен тең түседі. Біріккен, қос сөздер
•сияқтьггіркесті күрделі сөздер де екі не онан да
коп мағы налы сыңарларддн жасалып, біртұтас
лексикалық мағына береді, сөйлемге дайын лек-
сема қызметінде кіріп, бір сұраққа жауап беріп,
сөйлемнің бір мүшесі қызметін атқарады, бір ыр-
ғақпен арасы бөлінбей айтылады. Тіркесті күрделі
сөздердің де құрамы тұрақты, сыңарларының ор-
нын ауыстыруға болмайду| Біріккен қос создер-
ден бұл мэселелерде тіркесті күрделі сөздің ешбір
айырмасы жоқ. Ал бұл белгілер созді тануға қой-
ылатын негізгі белгілер болып сан алады ^Т ек
біріккен создер бірге жазылса, қос создер дефис
арқылы жазылса, тіркесті күрделі создердің сы-
ңарлары болек жазыладьГ]
Т іркесті күрделі создер түркі тілдердің
бэрінде танылғаны айтылды, өйткені түркі тілде-
рінде емле шартты белгі танылып, оның сөзді ажы-
ратуда түркі тілдерінде қызмет атқара алмайты-
нын тэжірибенің озі-ақ дәлелдеді. Алдымен түркі
тілдерінде күрделі создер бірде біріккен сөз деп,
бірде тіркесті күрделі соз деп танылу бар. Тек бір
тілдің озінде де бір соз бірде бірге, бірде бөлек
жазу бары ақиқат шындық. Бұның озі біріккен
сөздер мен тіркесті күрделі сөздердің айырмасы
тек емлеге ғана қатысты екенін көрсетеді.
' у ^ ір к есті күрделі сөздер сан алуан. М ысалы,
бста бақша, бал қаймақ, бал қурай, аузы ауыр, ала
ауыз, ауыз эдебиеті, ауыл іиаруашылық, бел омырт-
қа, бүзау балық, жалаң аяқ, он бес, отыз екі, жүз елу,
екі жүз, алты мың, күні кеиіе, ала жаздай, жаз
бойы, жаз күні, алдын ала, ертең ерте, элі күнге,
таң сэріден, қысы жазы, қара кок, ал қызыл, қызыл
күрең, күрең қоңыр, келіп кет, алып бар, айтып бер,
көріп кет, алып іиық, кіріп шық, тарс етті, қүрмет
ет, жақсылық қыл, комек ет
т.б.
Бұларды ң ішінде б ірзы н ы ң бұры н ғы сөз
тіркестік қасиеті байқалып тұратындары бар:
бала
бақша, бал қаймақ, жалаң аяқ
сияқтыларды алғаш
а н ы қтау ы ш ты қ қ аты стағы соз тір кестер ін ің
біртұтас лекси калы қ м ағы н аға көш кен тіркесті
күрделі сөздер екені анық. Бірақ күрделі сөз атау-
лы ны ң бәрі осындай деп қарауға келмейді. Оған
мысал ретінде күрделі сан есімдерді келтіруге бо-
лады. Күрделі сан есімдердің сыңарлары синтак-
систік байланысты көрсетпейді. Күрделі сан есім-
дердің өзіндік жасалу жолы бар. Ол екі түрлі: 1)
сыңарлардың мағы налары ны ң қосылуы арқылы
күрделі сан жасалады: он + бір = 1 1 , отыз + бес
= 35, қы ры қ + алты = 46 т.б. 2) күрделі сандар-
дың сыңарларының кобейтілуі арқылы күрделі сан
атауы жасалады: екі х жүз = 200, бес х жүз =
500, үш х мың = 3000, алты х мың = 6000.
Күрделі сын есімдердің жасалуының да озіндік
ерекшелігі бар. М ысалы,
қара көк, қызыл күрең,
күрең қоңыр
сияқты күрделі сындар құрамында-
ғы сыңарларының түсінің қосындысы нан ш ық-
қан үшінші түсті білдіреді. Бұлардың да күрделі
санны ң жасалуының алғаш қы түріне ұқсастық
бар. Күрделі үстеулердің жасалуы да осы ж олға
аздап жақын. М ысалы,
күні кеше, таң сэріден, элі
күнге, ертең ерте, ала жаздай
дегендерде негізгі
мағына екінші сыңарда деуге болады. Бірақ екінші
сы ңарды ң жеке тұ р ған д ағы м ағы н асы оны ң
күрделі үстеудегі мағы насы мен тең емес екені
айдан анық. Олай болса, күрделі үстеулер де сы-
ңарлары ның м ағы на қосы нды сы нан жасалғаН,
бірақ олардың сыңарларында синтаксистік байла-
ныстың ізі сақталмаған.
|


text:
260 СӨЗЖАСАМ Ал күрделі етістіктер алғаш пысықтауыш сөз
бен етістіктіңтіркесінен жасалғаны белгілі. Бірақ
бұл қазір мүлдем байқалм айды , қазір олар тең
етістіктердің тіркесі ретінде тұры п, біртұтас
күрделі қимыл ұғымын білдіреді. Сөйтіп күрделі
етістіктердің жасалуында өзіндік ерекш елік бар.
Ол күрделі етістіктің сы ңарлары ны ң көсемш е
ж ұрнағы арқы лы байланы суы на да қатысты.
Қазақ тілінде күрделі сөздерді байланыстырушы
қосы м ш алар ж оқ екені белгілі. Т ек күрделі еті-
стіктер құрамында қазір байланыстыруш ы қыз-
метінде сақталы п қ а л ға н көсем ш е ж ұрн ағы
күрделі етістіктерді басқа қосымш асыз байланы-
сқан күрделі сөздерден ерекшелендіреді.
Күрделі создер тобы ндағы құранды етістік-
тердің басқа күрделі сөздерден өзіндік бірсыпы-
ра ерекшелігі бар. Алдымен бұл құранды етістік-
тердің құрамындағы сыңарларына байланысты.
Күрделі сөз атаулы толы қ м ағы н алы дербес
сөздерден жасалатыны белгілі. Құранды етістік-
тер қазір негізінен дербес мағыналы есім соз бен
көмекш і етістіктен жасалады. М ысалы,
қүрмет ет, жәрдем ет, қызмет қыл, жақсылық қыл, көмек ет, телефон соқ т.б.
Құранды етістіктің құрам ы ндағы көмекш і
етістіктер есім сөзге қимыл м ағы н асы н қосы п,
есімнен етістік жасайтын жұрнақтардың қызметін
атқарады. М ы салы
,к ө м е к ет - көм ектес,
табыс ет - тапсы р,
эуре ет - әуреле,
баян ет - баянда,
баж ет - бажылдады,
ецбек ет - еңбектен,
та- лап ет - талаптан,
жарқ-жарқ етті - жарқылда-
ды,
айғақ ет - айғақта,
эцгіме ет - әңгімеле,
қабыл қыл - қабылда,
м азақ қыл - м азақта,
жыр қыл -ж ы рл а,
дэме ет - дәм елен,
қор ет - қорла,
сылтау қыл - сылтаула,
т алқан қы л - талқанда,
тамаша қыл - тамаш ала,
уэде ет - уәделес,
үміт ет - үміттен,
құмар бол - құм арлан,
алац бол -
алаңда т.б.
Келтірілген мысалдар бір есім сөзден анали-
тикалы қ тәсіл арқылы яғн и көм екш і етістіктер
арқылы етістікж асалғаны н, синтетикалы қ тәсіл
арқы лы яғн и ж ұрнақ арқы лы етістік ж асалға-
нын анық көрсетіп тұр. Ж ұрнақ есім сөзге қосыл-
ғанда, қалай оған қимыл мағынасын қосып, оны
етістікке көшірсе, көмекші етістікте сондай есім
сөзге қимыл мағынасын қосып, одан етістікж а-
саған.
Есім сөзге қосыдған көмекші етістіктің оған
қ и м ы л м а ғ ы н а с ы н қ о с ы п , о н ы е т іс т ік к е
көш іргенін құранды етістіктің етістікше түрле-
нуінен көруге болады. М ысалы,
қызмет еттім, қызмет етерсіц, қызмет еткен, қызмет етпек, қыз- мет еткісі келеді, қызмет еткейсіц, қызмет ет- песе, қызмет етесіц т.б. Құранды етістік атаулы-
ның бәрі де осылай етістік тарамдары, жүйесі бой-
ы нш а сөйлем де түрленіп қолданы лады . Бұл
көмекші етістіктердің есім сөзден етістік ж асаға-
ны ны ң толы қ дәлелі.
Құранды етістіктер қазір күрделі сөз толы қ
мағыналы дербес сөзден жасалады деген қағида-
ға қайш ы көрінеді. Ш ы нды ғы нда бұл құбылыс
көмекші етістіктердің толық мағыналы дербес сөз
кезінде басталып, кейін олардың етістік сыңары
алғаш қы м ағы насы нан айрылып көмекш ілікке
кош кен. Бара-бара ол есім созден етістік жасау-
дың бір үлгісіне айналы п, сол арқылы басқа да
құранды етістіктер жасалатын болған.
Алайда бұл тәсіл өнімді емес, құранды етістік
жасайтын көмекші етістіктер де санаулы.
Тіркесті күрделі сөздердің құрамындағы сы-
ңарлардың бәрі де сөзжасамдық қызмет атқара-
ты ны белгілі. Д егенм ен оларды ң қы зм етінде
өзіндік айырма бар. М ысалы, дл&ш
кел, беріп кел, көріп кел, біліп кел, айтып кел, қызмет ет, жәр- дем ет, адам ет, жақсылық ет сияқты күрделі
етістіктердің бәрінде бірінші сыңар өзгеріп, осы
екі топ күрделі етістіктің екінші сыңарлары тұрақ-
ты болып тұр.
Сары м ай, жер май, тоц м ай, иіс м ай дегендерде,
ауыз омыртқа, бел омыртқа де-
гендерде, а
лқ ы зы л, қоцыр қызыл, күцгірт қызыл, күрец қызыл дегендерде де осы ерекш елік бар.
Он бір, он екі, он үш, он торт, он бес, он алты, он жеті, он сегіз, он тоғыз деген күрделі сандарда да бір
сыңар тұрақты, бір сыңар ауыспалы екені көрініп
тұр. Олай болса бұл құбылыс - күрделі сөз атау-
л ы ға тән құбы лы с, тән ерекшелік. Осымен бай-
ланысты күрделі сөздердің құрамы тірек сыңар
және ауыспалы сыңар болып бөлінеді.
Тірек сыңар деп түрлі сөздерден күрделі сөз
жасаушы қы змет атқаратын сөз танылады. М ы-
салы,
коріп бер, алып бер, экеп бер, жинап берт ген күрделі етістіктерде
бер деген сыңар түрлі етістік-
ке тіркесіп, одан күрделі сөз жасап тұр.
Қара торғай, боз торғай дегенде
торғай сөзі тұрақты
сыңар болып, басқа сөздерден күрделі сөз жасап
тұр. Бұдан күрделі сөз жасаушы қы змет атқара-
тын күрделі сөздің құрамында сыңар бары аны қ
көрініп тұр. Бұндай қызмет барлық сөз табында-
ғы күрделі сөздерден аны қ көрінді.
Тірек сы ңарды ң қызметі түрлі сөзден туын-
ды түбір жасайтын жұрнақтың қызметіне ұқсас.
Әр тірек сыңар қандай сөздерден күрделі сөз жа-
саса да, бәрінде ол бір м ағы на береді. Осы ерек-
шелік түрлі туынды түбір жасаушы ж ұрнақта да
бары белгілі. М ысалы,
м а л қора, сиыр қора, қой қора деген түрлі заттың атын жасаған күрделі


title: ҚЫСҚАРҒАН КҮРДЕЛІ СӨЗДЕР - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
ҚЫСҚАРҒАН КҮРДЕЛІ СӨЗДЕР
261
сөздердің бәрінде соңғы сыңар мағынасы бірдей.
Ал
жүмысшы, етікші, малшы, оқытушы, егінші
де-
ген туынды түбірлердің бәрінде - ш ы/-ш і жұрна-
ғының мағынасы бірдей. Тірек сыңар да, жұрнақ
та түрлі сөздерден туынды сөз жасап тұр.
Тірек сы ңарды ң күрделі сөздердегі орны
тұрақты, әдетте ол күрделі сөздің екінші сыңары
болады. М ысалы,
д лы п қ а й т
,
кет п қа й т ,
коріп
қайт,
тоқпан
жілік,
асықты
жілік,
ортан
жілік,
қара
көк,
күлгін
көк,
аш ық
көк,
екі
мың,
үш
мың,
бес
жүз,
сегіз
жүз,
тоғы з
ж үз
т.б.
Д егенм ен, бұл қағи д аға қайш ы жағдай да
кездеседі. Сан есім нің бірінші жасалу жолында
тірек сыңар бірінші орында тұрады. М ысалы,
он
бір,
он
екі,
он
үш,
отыз
төрт,
отыз
бес,
қырық
алты, қы ры қ жеті т.б. күрделі сандарда тірек
сыңар бірінші сыңарда тұрады.
Күрделі сөздің ауыспалы сыңары - олардан
тірек сыңар күрделі сөз жасайтын түрлі сөздер.
Ауыспалы сыңарларға тірек сыңар тіркесу арқылы
күрделі сөз жасалады. Мысалы, екі +
жүз,
үш +
жүз,
төрт +
жүз,
бес +
жүз
т.б. Тілде күрделі
сөздің ауыспалы сыңары қызметіндегі сөздердің
саны тірек сыңарлар санынан әлдеқайда көп.
Өйткені бір тірек сыңар арқылы түрлі сөздерден
бірнеше күрделі сөз жасалады, сондықтан тілдегі
ауыспалы сыңар қызметіндегі сөздер мен тірек сыңар
қызметіндегі сөздердің саны тең бола алмайды. Бұл
туынды түбірдегі негіз бен жұрнақтың санының
арасындағы айырмашылық сиякты.
Достарыңызбен бөлісу: |


title:
д
Г
Ғ
үнді
М
н
ң
ж
жа-
қатан
ш
V
йы -
ҮЯҢ
ж


title: Қысқарған күрделі сөздер - П у бли ка сы м әдениет, а қ п а ра т ж ә н е қ о ға м д ы қ к е л іс ім м и н и с т...

text:
2.7.4. Қысқарған күрделі сөздер Сөзді қы сқартып, ықшамдап, айтуғаж еңіл-
детіп қолдану тілде көне замандардан бар. Бұл
тілден кең орын алатын ықшамдау заңды лы ғы -
мен байланысты. Ол заңдылық дүние жүзіндегі
барлы қ тілдерде де бар, оны ң түрлері, қатысты
салалары да мол. Соның бірі - қы сқарған сөздер.
Кеңес дәуіріне дейін создерді әдейі қы сқар-
ту адам аттарымен байланысты тілден орын ал-
ған. М ысалы, Садуақас Сейфуллиннің жасында
атын Сәкен деп қы сқартқаны елге мәлім, сол
қысқартып қолданған Сәкен аты бүкіл омірінде,
одан кейін де сақталып қалғаны әлемге әйгілі.
Қазақ тілінде адам атын қы сқартып қолда-
нудың түрлі жолы бар: 1) үлкен адамды сыйлау,
құрметтеу мақсатында кісі атын қысқарту: Жұма-
бай - Ж ұмеке, Бейсен - Бәке, Өмірзақ - Омеке,
Сэрсен - Сәке, Ақмади - Ақа, Асқар - Асеке т.б.
2) бала атын еркелету ретінде қысқарту. М ыса-
лы, Айнагүл - Айнаш , Қалихан - Қанаш, Қожа-
бек - Қожаш, С ағы нғали - Сағы нж ан, Омірғали
- Оміртай т.б.
Кісі атын қы сқарту басқа тілдерде де бар,
Екатерина - Катя, Елизавета - Л иза, Виктор -
Витя т.б. Адам атын қы сқарту - әр тілде ертеден
қалыптасқан көне тәсіл.
Қазақ тілінде кісі атын қысқартудың екі жо-
лыны ң озіндік себебі бар. Мысалы, үлкен адамды
сы й-құрм ет ретінде қы сқартуды ң себебі қазақ
халқы ны ң дәстүрінде үлкен кісінің атын атап
сөйлеу дерекілік саналады. Европа елдерінде ол
дағды ға айналған. Атасын да, әкесін де, анасын
да атай береді. Қ азақ халқы ны ң дәстүрінде ол
жоқ, сондықтан да ата, енесіне, туған-туысқаны-
на келін басқа ат қояды. М ысалы, Еркежан, Ер-
кебала, Ж олдыбай болса, оны соқп ақ деп атау,
руының аты майлы болса, оны ағарған деп атау
сияқты дәстүр үлкен кісі атын, туыс атын атамау-
дан бастау алған. Ал орыс тілінде өз аТын, әкесінің
атымен қосып айту (Екатерина Петровна т.б.)
сияқты дәстүр - қазақ тілінде бұрын болмаған
әдет. Кісі атын атаудың дөрекілік мән алуы үлкен
адамды сы й-құрм ет ретінде қысқартып айту жо-
лын ш ығарған. Ал озінен кіші не бала атын қыс-
қартып айту - коп халы ққа тән құбылыс. Сон-
ды қтан дүние жүзіндегі тілдерде кісі атын қы с-
қартып айту дәстүрі бар екені ешбір күмән қал-
дырмайды. Тек әр халықта кісі атын қысқарту-
дың озіндік ерекшелігі де бар. Ол құбылыс қазақ
тілінде де ерте зам аннан бар және оны ң түрлі
жолы да тілде әбден қалы птасқан, оны танымау
мүмкін емес.
Кеңес окіметі дәуірінде мекемелер кобейді,
олардың кобінің аты күрделі болды, ғылымда да
күрделі атаулар ш ықты. Қ ары м-қаты нас күшей-
ген заманда күрделі атаулар ауысып та отырады.
О сымен байланы сты орыс тілінен қы сқарған
создер біздің тілімізге коптеп кірді, сондықтан
орыс тілінен создерді қы сқарту тәсілі де қазақ
тіліне кірді, қазақ тілінен орын алды. Бұрынғы
кеңес үкіметі кезінде тілден орын алған
КПСС, партком, партбюро, колхоз, совхоз, СССР, комсо- м ол, компартия сияқты қы сқарған создер қазір
қолданыстан ш ы ғы п, архаизм, историзм создер
қазір қолданыстан ш ы ғы п, архаизм, историзм
сөздер қатарына қосылды.
Алайда қазір қолданыста пайда болған, тілге
қосылып жатқан қы сқарған создер де бар. Мы-
салы, Еуропарламент (Еуропалы қ парламент),
ҚазААГ (қазақтың ақпарат агенттігі), ТМ Д (Тәу-
елсіз мемлекеттер д о стасты ғы ), Қ азгидром ет
(Қазақ гидро-метеорология мемлекеттік мекемесі),