title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
134-жаттығу. Мәтінді мәнерлеп оқып, хабарлы, сұраулы, лепті
сөйлемдердің тиісті тыныс белгілерін қойып, көшіріңіздер.
Орман Не деген сөз десеңізші бұл Оған тірелмейтін тіршілік бар
ма адам баласында
Ең алдымен, орман ішінің ауасын айтсаңызшы Оған жақындай
бергенде-ақ шөптің, шатырдың, жапырақтың, топырақтың, ағаштың,
гүлдің, бір сөзбен айтқанда, бүкіл табиғаттың хош иісі мұрынды
жарады Неше түрлі нәрлі жемістің қосындысынан жасалған керемет
сусын іспеттес ауаны қайта-қайта жұтумен боласыз
Орман дегеніңіз отар-отар мал іспеттес екен ғой өзі Сол
отарлардан жыл сайын мал бөлініп, халықтың азық-түлігіне, керегіне
жөнелтіліп жатпай ма Сол сияқты жыл сайын орманнан да ағаш
кесіліп, халық қажетіне, мұқтажына жіберіледі
Алтайдың елгезек өзендері: Бұқтырма, Күршім, Нарын, Үлбе,
Уба облыстық ағаш таситын арбасы есепті Олар тауда құрылыс
ағаштарына арқаларын тосып дайын тұрады Содан соң жұп-жұмыр
83
бөренелер поезға тиеледі Қаз дауысты тепловоздар оларды
республиканың түпкір-түпкіріне тасиды
Нүкте, оның қойылатын жерлері
Нүкте екі түрлі қызмет атқарады: 1) белгілі бір ойдың аяқталуына
байланысты қойылады; 2) драмалық шығармаларда кейіпкер атынан
кейін, қысқартылып алынған адам есімдері, кіші әріппен жазылған
қысқартулардан кейін т.б.
Нүктенің қойылатын орындары
Мысалы
Хабарлы сөйлемнен кейін
Ол торға салған бір асымдай тоң балықты
босағаға тастай салды. (Ә.Н.)
Жай, лепсіз айтылған бұйрық, тілек мәнді
сөйлемдерден кейін
Жақсы аттың жалын сақтағанша, Жақсы
жігіттің арын сақта. (Мақал)
Цифр не әріптер арқылы санамаланып
айтылған сөйлемдерден кейін
Дүниядағы жұрттың тілі негізінде үшке
бөлінеді: 1) Түбіршік тіл. 2) Жалғамалы тіл. 3)
Қопармалы тіл. (А.Б.)
Санамалы нөмірді белгілейтін айшықсыз
қолданылған цифр не әріптен кейін
Сөйлемдердің құрмаласуы екі түрлі: 1.
Сыйыса құрмаласу. 2. Қиыса құрмаласу.
(А.Б.)
Драмалық шығармалардағы әр
кейіпкердің атынан кейін
Ұмсынай. Мейлілерің, қарақтарым, мен не
қылайын, тек іші құтты болсын. (Ж.А.)
Кейіпкердің сөзіне қатысы жоқ, автордың
түсінігі ретінде айтылған ремаркадан
кейін
Ораз. Омыраулама! (Мылтығын оқтанып.)
Қалай аласың? (Ж.А.)
Бас әріптерінен не басқы буынынан
қысқартылып алынған адам, кітап, газет,
журнал, шығарма аттарынан кейін
Қазақ әдеби тілінің тарихы, басталу кезеңі,
қалыптасу дәуірлері туралы Ғ.Мұсабаевтың
да пікірлері бар. (С.И.)
Тағысын тағы, тағы сондайлар, тағы
басқа деген сөздер қысқартылып
алынғанда
Бұл кезеңнің әдеби тілін байқататын тілдік
материалдар
Махамбет,
Шөже,
Дулат,
Шортанбай, Шернияз, Жанақ т.б. ақындардың
шығармалары болып табылады. (С.И.)
Жақшаның алдындағы сөйлем аяқталып,
тыныс
белгілерінің
бірі
қойылса,
қыстырма сөйлемнен кейін жақшаның
ішінен нүкте қойылады
– Жоқ, көк тиыным жоқ, ағай, – деп бала шын
пейілімен жыртық қалтасын айналдырып
көрсетті. (Екінші қалтасын тігіп тастаған
екен.) (Ш.А.)
Ескерту. Бас әріптерден және буындардан қысқарған сөздердің
әріптерінің не буындарының арасына нүкте қойылмайды: БҰҰ, ауатком.
Ұзындық, көлем өлшемдерінің қысқартылып қолданылатын шартты
белгілерінен кейін нүкте қойылмайды: км, т, га, мм.
Белгілі бір күн, тақырып атауы атынан кейін нүкте қойылмайды:
Қыркүйектің алтысы не Алтыншы қыркүйек, Үй жұмысы, Зат есім. Егер
тақырып атауы екі не үш аталымнан тұрса, әр тақырып атауын бөліп тұру
шартты түрде үшін нүкте қойылады: Зат есім. Жалқы және жалпы зат есім
84
135-жаттығу. Сөйлемдердегі нүктенің қойылуына назар аударып, себебін
түсіндіріңіздер.
Қазақ ертегілерін шартты түрде мынадай топтарға бөлеміз: а)
Қиял-ғажайып ертегілер. ә) Хайуанат жайындағы ертегілер. б) Салт
ертегілер. в) Балаларға арналған ертегілер. г) Аңыз ертегілер, күй
аңызы. (М.Ә.) Күннің бұлыңғырынан ба, жоқ ымырт таяу ма, әйтеуір,
айнала боран болғанмен, болжап болмастай қою сұр мұнар
қоршауында тұр. (М.Ә.) Тобықты ішінде Құнанбай айтты деген
сөздердің ішінде, «философ» айтарлық ақиқат сөздердің мына
сияқтысы бар: 1. Құл мен қожа майданда теңеледі, жас пен кәрі
білімде теңеледі, бай мен кедей жомарттықта теңеледі. 2. Адамның
қай мінезі өнері болса, сол мінезі айыбы болады. 3. Кісі айыбын
айтпақтан оңай жоқ, өз айыбыңды өзің айтқаннан ауыр жоқ. (М.Ә.)
Қазақ тіл білімінің көрнекті өкілдері Н.Сауранбаев, С.Аманжолов,
Ғ.Мұсабаев, М.Балақаев, Р.Сыздықова, Б.Әбілқасымов және
басқалары өз еңбектерінде қазақ әдеби тілінің тарихи бастауы,
қалыптасу жолдары мен кезеңдері сияқты мәселелер жөнінде
пікірлерін білдірген. (С.И.) Ақшаға сатып байығандары да аз емес.
(«Ей, балам, ақша жүрген жерде әділетке, адалдыққа орын жоқ», –
деп бұрынғылар бекер айтпаған.) (Ш.А.) Артқан түйеңнен сиынған
иең күшті болсын. (Мақал) Арсақай. Тұз бермек түгіл, у берсең де
берші, жарқыным! (Домбыраның құлағына, тиегіне түкіріп, шерте
бастайды.) (Ж.А.)
136-жаттығу.
Сұраулы,
лепті
сөйлемдерді
хабарлы
сөйлемге
айналдырыңыздар.
Сонда ана Сегізбаевтар мен Қашқатаевтардың айтқаны дұрыс
емес екенін Шора шынында сезбей ме? (Ш.А.) Адам баласына бір-ақ
рет берілетін өмірді қалай ғана дәті барып қия алады? (Ш.А.) Әлгі
ғаріп қайғы-мұңын кімге барып шағарын білмей, шыр айналып,
шырқырап жүр, селт етіп, оның зарын сезеді деген жан болсашы!
(Ш.А.) Үш бұзаулы сиыр, кер құнажын, екі тайыншадан басқа,
шауқар мен көк байталдан басқа мал бар ма? (Ж.А.) Жүністен жаңа
хат танып, үшкөлге барам деп жүргенде, мұндай күйге ұшырадым-ау!
(Ж.А.) Туғалы ұзап шықпаған, бауырмал әженің бауырында еркелеп
өскен, үлбіреген балапан жүректі Қартқожа қайтіп сүймесін? (Ж.А.)
Туған жердің қадірін туғалы түзге шықпаған елдегі адам қайдан
білсін? (Ж.А.) – Ғылым атынан тағлым айтады десе, топастыққа
85
топастық, жауыздыққа жамандық қоса түскені несі?! – деді. (М.Ә.) –
Әттең, шіркін бала шақ! – деген Базаралының өз бетімен айтқан
арманды тынысы дәл Абайдың ішімен сырласудан туғандай. (М.Ә.) –
Е, ондағы ұстазын білмейсің бе? Үлгі алатын Қалдыбай ғой! – деп,
Кәкітай тың адамның атын атағанда, көпшілік сол адамның бәріне
мәлім күлкі мінезін еске алды. (М.Ә.) – Сол қаланың бар көшесінде
өткен балалық шағың да түспей ме есіңе? – деді ол шешесіне.
(Ғ.Мүс.) Оның үстіне орталықта үйлері бар, бала-шаға, кәрі-
құртаңдары бар емес пе? (Ғ.Мүс.)
137-жаттығу. Төмендегі сөйлемдердің тиісті жеріне нүкте қойып,
жаттығуды көшіріңіздер. Нүктенің қойылу себебін түсіндіріңіздер.
Тобықты ортасында Құнанбай айтты деген сөздердің ішінде
едәуір ойшыл адам айтарлық терең сөздердің мына сияқтысы бар: 1
Адамның қай мінезі өнері болса, сол мінезі айыбы болады 2 Кісі
айыбын айтпақтан оңай жоқ, өз айыбыңды өзің айтқаннан ауыр жоқ 3
Өткен істен оңай жоқ 4 Арымнан жаным садаға, жанымнан малым
садаға деген сияқты (М.Ә.) Күні-түні осылай мақтау-мадақтаудың
өзара шайқасы өтіп жатты («Ей, балам, жыршылар сөз қуып, бірімен
бірі жарыса бастаса, жырдың да, сөздің де құны қашады Ақырында
олар жыршыдан жырдың жауына айналады») (Ш.А.) Бәйділда
(жігіттерге қарамайды, екі көзі Рәбиғаны ішіп-жеп барады) Ертеден
қара кешке... ертеден қара кешке... есің шығып... есің шығып...
(Жолында жатқан домбыраны есікке қарай лақтырады) Домбыра,
ойын-сауық... Қыз ойнақ... Жынның ойнағы... (Жігіттер жөнеледі)
(Ж.А.) Көзің ауырса, қолыңды тый, Ішің ауырса, аузыңды тый
(Мақал) Мүсілім Құдай жеткізсе, осы сайлауда болыс болғанымды
көрерсің (Ж.А.)
138-жаттығу. Драмалық шығарманың тиісті тыныс белгілерін қойып,
ережесін түсіндіріңіздер.
Ұмсынай Қанапияға алақанын көлеңкелеп сығалап қарап
Қарағым-ау Қанашпысың
Қанапия Иә шеше Жүріп бара жатыр едім Қош айтысайын деп
келдім
Ұмсынай Ынтықбайды біз де жаңа жөнелтіп Шәрбанжан екеуіміз
жылап-жылап жаңа басылып отыр ек
Қанапия Тірі кетіп бара жатқан кісіге жылай ма екен Аман болсақ
бір күнгідей де болмайды
86
Ұмсынай Оның рас қой қарағым Сен бұрын түзге үйреніп қалдың
ғой Біздің жалғызды айтсайшы Әжең байғұстың да құр сүлдері
қалған шығар
Қанапия Қайтсін құдайдың салғанына көнеді де Жолдастар ұзап
кеткен шығар мен жүрейін дәм ауыз тигізіңіз шеше
Ұмсынай Тигізейін қарағым Наннан үлкен дәм жоқ деуші еді
бауырсақ берейін қарағым Тәрелкеге бауырсақ салып орамал жайып
алдына қояды
Қанапия бір бауырсақты аузына салып Шәрбану сен де ал
Ұмсынай Қарағым Қанашпен бірге сен де же Бір дастарқаннан
дәм татқанша әлдене заман Шәрбану бір бауырсақ алады Мен алайын
Алып жейді
Қанапия дастарқанды қайырып Абиыр бер Аман сақта Аллакпар
де Бата қылады
Ұмсынай Ей жасаған-ай сақтай гөр
Қанапия түрегелді өзгелері де тұрады Қош енді шеше
Ұмсынайдың қолын ұстайды
Ұмсынай жыламсырап бетінен сүйіп Қош қарағым қош Шәрбану
құрбыңды аттандыр қарағым Қанапия Шәрбану шығады
(Ж.Аймауытов «Қанапия мен Шәрбану»)
139-жаттығу. Драмалық шығарманың тыныс белгілеріне назар аударып,
жұптаса оқып шығыңыздар. Қазақша киім үлгісі түрлерінің өзіндік
ерекшеліктерін айтыңыздар.
Айсұлу (ауыз үйден келіп, айнаға барып, шашын, кимешегін
түзетіп). Бәтіш-әй! Әй, Бәтіш!
Батима (төр үйден). Немене?
Айсұлу. Менің киімдерімді алып берші, қажының тойына
шақырып кетті ғой, барып келейін.
Батима. Киімің абдырада, төрдегі үйге барып кисеңші.
Айсұлу. Мен келгенше үйден шықпа. Біреу бірдеңені алып кетер,
жалғыз отыруға қорықсаң, Биғашты шақыртып ал. Екеуің ойнап
отыра тұр, мен де көп болмаспын.
Батима. Апа-ау! Биғаш жасыл сәтеннен бір көйлек тіккізіпті,
көрдің бе?
Айсұлу. Қазақша мекен? Ноғайша мекен?
Батима. Ноғайшадағы, осы күнде қазақшаны кім киюші еді?
Айсұлу. Кім тігіпті?
Батима. Мәдескеге тіккізіпті, бойға бір түрлі қонады.
87
Айсұлу. Мәдеске тіккен соң, жаман бола ма?
Батима (белін қысып). Белі денеге жабысып тұрады, етегі
былайлау кең келген. (Омырауын көрсетіп.) Мынадан былай тағып
тастаған, үлкен жасыл түйме, етегі келтелеу бір түрлі жарасады!
Айсұлу. Тәйірі, орыстікіндей сылаңдаған бірдеңе де.
Батима. Апау, осы ноғайлардың өзі орысша киіп жүрген жоқ па?
Жаңа моды сол емес пе?
Айсұлу. Етекті қымтауға келмеген соң не киім сәндігі бар?
Батима. Ие, бәрібір, көк паплиннен сондай бір көйлек тіктіріп
аламын.
Айсұлу. Қоя тұр енді не болса соған әуес болмай.
(Ж.Аймауытов «Сылаң қыз»)
140-жаттығу. Мәтінді мәнерлеп оқып шығып, нүктенің қойылуына назар
аударыңыздар. Қалай сәлемдесу керектігіне мән беріп, оны есте сақтаңыздар.
Сәлемдесу әдебі
Әркім сәлемдесу міндетін ғана емес, сонымен қатар сәлемдесу
әдебін білуі және өзінің қас-қабақ, бет-жүз, дауыс құбылысын
қадағалап, алдындағы адамға жақсы әсер қалдыруға талпынуы тиіс.
1. Сәлемдесудің әдеп тұрғысынан алғандағы ең басты шарты –
жылы лебіз.
2. Қабағын түнертіп, жүзін суытып немесе сүйкімсіз тыржиып,
естілер-естілмес сәлем беріп, міндетімнен құтылдым деу – ізеттілік
емес, керісінше, кісінің көңіліне қаяу түсіретін қылыққа жатады.
3. Сәлемді селқос қабылдау, қолының ұшын ғана беріп кекірею,
жақтырмаған кейіп таныту – инабатсыздық, тәкаппарлық,
парасатсыздық, көргенсіздік белгісі.
(«Әдептілік қағидалары» кітабынан)
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Драмалық шығармаларда қойылатын нүктені белгілеңіздер
A) Олар келіп ханға жолыққан соң хан Елші болғандарың қалай
Келе елімізді дүрліктіріп ойран салғандарың қалай дейді
B) Хан олай болса елімнің билігін өзіме берсең болады депті
C) Әбутәліп Тұра тұрыңыз мен түн ұйқымды төрт бөліп һаман
сізді ойлап шығамын Омыраулап Мені сүйесіз бе
88
D) Бала топтан шыға бергенде Айғыз күліп Пай жаман қатындар
сілекейлеп баламыздың бетінен сүйер жер де қалдырмады-ау деп
паңдана күлді де Абайды көзінен сүйді
E) Батима төмен қарап Сөзіңіз болса апамдар келген соң басқа
уақытта айтарсыз Қазір сөйлесуге уақытым жоқ
ІІ. Драмалық шығармаларда қойылатын нүктені белгілеңіздер
A) Сонда Қасенхан айтыпты Айғыр даусын қорадағы бие естіген
жерден кісі даусын ит естімеуші ме еді
B) Бай айғайлап Батима Ә Батима Батимаға келеді төмен қарап
маңдайын ұстап тұрады Батимаға Мыналар қайдан қаптап кетті
C) Айсұлу екпіндеп кіріп келіп аңтарылып тұра қалып
Мыналарға не болған
D) Е досың ғой әлгі шебер бала ғой бар бар деп Шыңғыс рұқсат
етті
E) Мысықты өзіне ілестіре үйге кірген Шоқанға Зейнеп
Шоқанжан-ау мына сары сұңқарды тағы тауып алғансың ба деді
таңданып
ІІІ. Драмалық шығармаларда қойылатын нүктені белгілеңіздер
A) Қанипа оған ренжімей-ақ қой Сенің бауырыңа да Шоқанның
бір көнесі табылар деп Зейнеп Қанипа көңілін де жұбатып қойды
B) Немене жолдама алдың ба деп сиқырланып жолымды
тосқауылдай қалыпты
C) Ынтықбай Жүрсе арба-сайманымды даярлау керек еді ғой
Түрегеледі
D) Бай Батимаға қарап Қарағым апаң келген жоқ па
E) Хакім Мен төргі үйге барайын сен байды айналдырып жіберме
Төргі үйге кіріп кетеді Батима орындыққа отырып басын ұстай қояды
ІҮ. Автордың түсінігі ретінде айтылған ремаркадан кейін
жақшаның ішінде нүктенің қойылуы
A) Сазамбай Шәрбануға оқты көзімен қарап Сендер-ақ
құлағымның етін жеп бітірдіңдер ғой
B) Ұмсынай Қарағым Қанашпен бірге сен де же Бір дастарқаннан
дәм татқанша әлдене заман Шәрбану бір бауырсақ алады Мен алайын
Алып жейді
89
C) Ұмсынай Тигізейін қарағым Наннан үлкен дәм жоқ деуші еді
бауырсақ берейін қарағым Тәрелкеге бауырсақ салып орамал жайып
алдына қояды
D) Сазамбай кіріп келе жатып Пай пай тағы немене шаңқылдап
жатқандарың Не болды Не бүлініп қалды
E) Ұмсынай Оның рас қарағым Мен тысқа шығайын Шығады
Ү. Автордың түсінігі ретінде айтылған ремаркадан кейін
жақшаның ішінде нүктенің қойылуы
A) Сазамбай Құп тақсыр Бәрі болады Шайыңыз да майыңыз да
табылады Дуана кетеді
B) Дуана кетіп бара жатып Боқ қарным малыңды жайла
тамағыңды сайла шайыңды майла
C) Сазамбай есікке қарап Әй қайсың барсың біреуің мұнда келші
D) Дуана Құдайдан сұра құдайдан сұра Өзін нұсқап Мынадан
сұрама Сазамбайды қарынға түртіп қалып Мынадан да сұрама
E) Сазамбай Шәрбануға түйіліп Көзіңді ағызып жіберейін бе
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Сұрау белгісі, оның қойылатын орындары
Сұрау белгісі, негізінен, сұраулы сөйлемнің соңына қойылатын
таңба болып табылады. Сұраулы сөйлем деп жауап алу мақсатында
жүзеге асатын сөйлемді айтады. Сұраулы сөйлем екі түрлі жолмен
жасалады:
1)
грамматикалық белгілер арқылы; 2) интонация арқылы.
СҰРАУ БЕЛГІСІ
Қойылатын орындары
Сұраулы
сөйлемдерден
кейін
Бірыңғай жеке сөздер не
сөз
тіркестері
сұрау
интонациясымен
айтылғанда
Жауап
қайтаруды
тілейтін,
таза
сұраулық мәні бар,
амандасқанда
айтылатын
толық
сөйлемдерден кейін
Сөйлемдегі
бір
сөздің мәні екіұшты
болып,
күмән
тудырғанда
жақшаға алынады
Бала бұл жағын
білмейтін,
шынында
балаға
мұндайды біліп
керегі
не?
(Ш.А.)
Шауып ала ма? Сотқа бере
ме? Өлтіріп жібере ме?
Өртеп жібере ме? Қалайда
не бірін, не бәрін істеуге
елдің беті түзелді. (Ж.А.)
– Е, Жаңбырбай, мал-
жан аман ба? – деп
Жылтыр
ұшып
түрегеліп, шұрқырай
кетті. (Ж.А.)
Тарта берер алдыға,
ұмтыла
берем
балаша (?)
90
141-жаттығу. Төмендегі хабарлы сөйлемдерді сұраулы сөйлемге
айналдырыңыздар.
Танабай осыны айтып, уақыт шіркін мына жорғаның
шабысындай болып көзді ашып жұмғанша өте шыққанына өкінді.
(Ш.А.) Жаз айының жадыраңқы күнінде Танабай сайда пішен шауып
жатқан. (Ш.А.) Сол сапарда көз ұшынан ол шауып бара жатқан
жорғаның шаңын байқап қалып еді. (Ш.А.) Көз үйреніп, ішіндегі
адамдарын анық түстегеннен кейін бұл үйде қорқарлық дәнеме жоқ.
(Ғ.Мүс.) Ақ күртіктің үстімен келе жатқанда әуелі Қалишаның үйін
көрмейсің, үйдің төбесінде жатқан пештің мойнын жабатын күл
дорбаны көресің. (Ғ.Мүс.) Оспанның бір тума қарындасы тәрізді,
өзіне ұқсас, өзімен тұтас қара бәйбішесі бар. (Ғ.Мүс.) Қимылдаған
адам айып тартатындай ешкім тырс етіп дыбыс шығармады. (Ғ.Мүс.)
Жеті қараңғы түнде ауылдың ту сыртында Итемген мен Оспан отыр.
(Ғ.Мүс.) Жүністі бір жарлауыттың астына тастап, Қартқожа
бүкшеңдеп, буыны сыртылдап, Шамкештің іргесіне келді. (Ж.А.) Елге
келгеннен бері қарай Мағаш пен Кәкітайлардан Әбіш көп нәрселер
естіп қалған-ды. (М.Ә.)
142-жаттығу. Мәтіндегі сөйлемдердің тыныс белгілеріне назар аударып,
сұраулы сөйлемдердің қалай жасалып тұрғанын талдап көрсетіңіздер.
Уәде беру оңай болғанмен, сонау таудың ұшар басындағы құшақ
жетпес қарағайды қырқып, төменге жеткізу оңай ма? (Ш.А.) Осының
барлығы Оразқұлдың хайуандығынан, ақыр беретін дүниесі болған
соң, тым болмаса бір ай бұрын кесіп, шамалы дегдітпей ме? (Ш.А.)
Жаман айтпай, жақсы жоқ, ертең өзі көз жұмса, жанашыр маңында
ешкім қалмаса, бұл бейбақтың халі не болмақ? (Ш.А.) Мына жұмысқа
араласуға Оразқұл рұқсат бере ме, жоқ па? (Ш.А.) Туған қызым, мен
саған бақытты өмір тілемейді деймісің? (Ш.А.) Туған жердің
артығын, жазатайым іс етіп, күштілерге күш етіп, еріксіз елден
айырылған, шеттен дәмі бұйырған, жаттан сыйлау көрмеген ер
білмесе, кім білсін? (Ж.А.)
143-жаттығу.
Ф.Оңғарсынова, Т.Молдағалиев өлеңдерінде сұрау
белгілерінің қойылуына назар аударып, себебін анықтаңыздар. Әр ақынның екі
өлеңін алып талдаңыздар.
91
Сұраулы сөйлемнің жасалуы
Ма, ме, ба, бе,
па,
пе
сұраулық
шылаулар
арқылы
Сұрау
есімдіктері
арқылы
Сұраулық интонация арқылы
Баяндауыш
құрамында
ғой,
ше
шылаулары
келу арқылы
Баяндауыш
құрамында
шығар,
болар
сөздері
келу
арқылы
Баяндауыш
құрамында
ә
одағайы
келу
арқылы
Бүгін
күн
қызарып
бұлтқа батты,
ертең
жел
көтеріле ме,
жоқ
па?
(Ә.Н.)
Бағып отырған
малыңды
тастап,
үй
тұрғызуға керек
дүниені қайдан
іздерсің? (Ш.А.)
Анау
адам
мұның сөзін
дұрыс түсінсе
жақсы,
түсінбесе ше?
(Ш.А.)
Топырлап
кіріп
жатқан
мына
кісілерді
де
қуанышына құтты
болсын
айта
келгендей көретін
болар? (Ә.Н.)
– Баламысың деген,
ә? – деді шал
мұртынан күліп. –
Әуелі үйге жетіп
алайық,
қалғанын
көрерміз. (Ш.А.)
144-жаттығу. Сұраулы сөйлемдер қандай сұрау мәнді сөздердің
қатысуымен жасалып тұрғанын анықтаңыздар.
Шабандоздар дәл қазір неге үндемейді, бет-әлпеті неге сіресіп
қалған, не тыңдап келеді? (Ш.А.) Дәл осы жерде алдында отырған
келіні емес өзге біреу болса, Танабай мұндай сөздерді айтқызып қояр
ма еді? (Ш.А.) Мүмкін, бұлар өздерінің түнде көрген түсін бір-біріне
баяндайтын шығар? (Ш.А.) Машинаны алғаш көргендей қуаныш,
алып ұшқан жүрек қайда кеткен, осынша неге қуанды, осынша
аптыққаны несі? (Ш.А.) Шалды ол қайдан қусын, бұл кетсе, кім
жұмыс істейді? Бұл шалсыз күн көре алар ма? (Ш.А.) Басқаларға
торайдай шұбыртып бергенде, бұған келгенде құдайдың көзі неге
жұмулы? (Ш.А.) Көп жылқы ана ауылдың шабындысына түскенін
көрдің бе? (Ж.А.) Туған жердің артығын, жазатайым іс етіп,
күштілерге күш етіп, еріксіз елден айырылған, шеттен дәмі бұйырған,
жаттан сыйлау көрмеген ер білмесе, кім білсін? (Ж.А.)
145-жаттығу. Белгілі бір ақын не жазушымен кездесу ұйымдастырылса,
қандай сұрақтар қояр едіңіздер. Әркім бес сұрақтан дайындаңыздар.
146-жаттығу. Көркем шығармалардан сұраулы сөйлемнің әр түріне үш
мысалдан теріп жазыңыздар.
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Сұраулық шылаулар арқылы жасалған сұраулы сөйлемдер
A) Соны шертіп-шертіп қойып: «Қара көже, мынаның не екенін
білесің бе?» – деді.
92
B) Хакім (түрегеліп, Батимаға жақындап). Өкпең қайтсе
жазылады?
C) Батима. Ноғайшадағы, осы күнде қазақшаны кім киюші еді?
D) Байбек (мылтыққа жармасып). Өй, өзің кісі өлтірейін деп пе
ең?
E) – Балтабек деген жігіттің үйін білесіз бе?
ІІ. Сұрау есімдіктері арқылы жасалған сұраулы сөйлемдер
A) Есікті ашып жібересің бе
B) Ораз Қорабайға Сенде ат бар ма Мынаны қайттық
C) Сазамбай жақындап Не дейсің шырағым Не дейсің
D) Сонда Бөкеншіден қанша қыстау алмаққа ұйғардың мырза деп
Сүйіндік енді бұл салықтың көлемін байқайын деді
E) Шәрбану бойы үйреніп Жақсы көрмесек соңынан жүреміз бе
ІІІ. Сұраулық интонация арқылы жасалған сұраулы сөйлемдер
A) Әдебиет пен тарихты салыстыра отырып оның құнарлы нәрін
ұрпақ бойына сіңіргенде ғана бұл мақсатымыз орындалатын шығар
B) Оның үні күндегіден қатқыл әрі оқыс шыққаны сондай мен
селк ете түстім
C) Біраздан соң Бекеттің айт-шу деген дауысы естілді де арба
салдырлай жөнелді
D) Қарабас Айтам деп еру қылғанша айттым бастадым десеңші
Абай оны сезбей келеді деймісің Іші бәрін сезеді бұның деп
мінбелете бастады
E) Кешеден бері көргені көңілін көтерер еді Ысқақ сөзі сейілтіп
жіберді
ІҮ. Сұраулық интонация арқылы жасалған сұраулы сөйлемдер
A) Апай Алматыға бармады сонан соң мен келдім
B) Балалар пойызы осы ғой ә
C) Сен оны өлтір болмаса өзің өлесің
D) Менің де ойлап жүргенім сол енді біз татуласайық
E) Сіз Пелагея Ниловна саудагер Корсуновамен таныссыз ғой
деді
Ү. Сұрау белгісі қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Құлаққа жағар дәмді сөз бар да құлақты сасытар жағымсыз сөз
бар
93
B) Не істеп жүрсің
C) Айтқанды істесін әйтпесе ісін сотқа беремін
D) Нұрым қамшыны да босатпады басқа соғар деп қауіптенді
E) Қайран менің жүрегім мұз болмай ма
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Достарыңызбен бөлісу: |


title: Леп белгісі, оның қойылатын орындары

text:
Леп белгісі, оның қойылатын орындары
Леп белгісі – лепті сөйлемнен кейін қойылатын таңба. Лепті
сөйлем деп адамның көңіл күйін, түрлі сезімін білдіретін сөйлемді
айтамыз.
ЛЕП БЕЛГІСІ
Қойылатын орындары
Лепті
сөйлемдер
ден кейін
Ұран,
үндеу
мәнді
сөйлем
дерден
кейін
Одағай,
қаратпа
сөз
сөйлем
басында
келіп,
көтеріңкі
дауыспен
айтылса
Бұйрық, тілек,
өтініш
мәніндегі
бұйрықты
сөйлемнен
кейін
Ішінде сұраулы
сөйлем жасайтын
элементтері бар,
бірақ ерекше бір
сезіммен
айтылған
сөйлемдерден
кейін
Ма, ме, ба, бе,
па,
пе
шылаулары
бар,
сәлемдескенд
е айтылатын
сөйлемдерден
кейін
Шіркін, дәл
осындай
жігіт болып
өсер ме еді!
(Ш.А.)
Жасас
ын
бірлік,
бейбіт
шілік!
Оны естігенде
Бекболат: – Е,
бәрекелді!..
Япырай!
Түгел
түсіп
пе? – деді.
(Ж.А.)
Төлеген әнтек
қипалақтап
тұрып: – Кәне,
жолдастар!
Тамаққа
жүріңіздер! –
деді. (Ж.А.)
Көзі тостағандай,
терең, тұңғиық,
қандай
тамаша
десеңізші!
(Ш.А.)
–
Сәлеметсіздер
ме! – деді оған
бейтаныс
біреулер.
(Ш.А.)
147-жаттығу. Леп белгісінің қойылу мәнін түсіндіріңіздер.
І. Қазақтың домбырасы мен қырғыздың қобызынан күмбірлеп
шығатын күй дәл осы лек-лек тасқын шабыс емес пе екен! (Ш.А.) –
Үрбие-ау! Бетіңді кішкене жуып жүрсейші! – деп, қазаншы қатынның
алдына бір уыс бауырсақ тастады. (Ж.А.) Шалқаңнан жатып алып,
көк аспанның тұңғиық теңізін барлап жатқан деген қандай рақат!
(Ш.А.) Күлгенде де, ренжігенде де арасы қосылып кететін қалың қара
қасы қандай әдемі! (С.Ш.) Қала мен жолда талай күн бірге болған
уақытта бірде-бір сездірсеші! (М.Ә.) Сол уақытта Абай үлкен ықылас
білдіріп, айрықша бір тағзыммен төсін басып, қатты дауыстап: –
Ассалаумағалайкүм!.. – деп сәлем берді. (М.Ә.) Үй артындағы қоста
Қартқожа бала оқытып жатыр еді, бір күні Кәрібай қажы: «Бері
94
шығып кетші!» – деді. (Ж.А.) Енді бір басып еді, аяқ асты қарауытқан
шұқыр болды, шұқыр түбінде бірдеме ағараңдаған тәрізді, қимыл
етті: – Ағатай-ай! – деді біреу ышқына сыбырлап. (Ж.А.)
ІІ. Жапырақтар-ау, сыбдырлап жерге төгілгенше, шерлі сұлуға
сая болсаңдаршы! Ызғырық-ау, ызылдағанша жапанда жалғыз қалған
баланың әкесіне хабар берсеңші! (Ж.А.) «Заула отым, заула! Мазда
отым, мазда! Қорқақ аңдар, тілсіз жаулар! Қаш, маңыма жолама!
Күйдіремін, өртеймін!» – дегендей Ақбілек от тәңірге сүйініп, таң
атқанша маздатып, жаны аман қалды. (Ж.А.) Ақбілек қай үйге
барарын білмей, дағдарып келе жатыр еді, дуана: – Анау үйге
барайық! – деп, адырдың бауырындағы үлкен қораны нұсқады. (Ж.А.)
– Ойбай-ау! Олар қайда? Көргеміз жоқ... – десіп, таңданып, олай да,
бұлай да жүгірісті. (Ж.А.) Дос алдында жауап беруден дұшпан
қолында өлген жеңіл емес пе! (Ш.А.) – Иә, сүйтіңдер, тізелесіп
отырыңдар! Ұялатын үлкен кісі жоқ қой, – деп, Ақберген де айтты.
(Ж.А.) «Құлыным-ау!» – деп Қалиша құшағын жайып құшақтай
алғанда-ақ, Шәйза өзіне деген бір сұмдықтың болғанын сезіп еді.
(Ғ.Мүс.)
148-жаттығу.
Сұраулы,
хабарлы
сөйлемдерді
лепті
сөйлемге
айналдырыңыздар, қалай жасағандарыңызды айтыңыздар.
Бұғы ана баурына басып жылытпаса, ертелі-кеш сүтін беріп
асырамаса, бұлардың күні не болар еді? (Ш.А.) Жадағай шананың өн
бойын алып теңкиіп жатқан бір алаша бидайды қалай көтермек?
(С.Ш.) – Басқалар әзір шатасқан жоқ па? – деді Есілбай баласына.
(Ғ.Мүс.) – Үстінде жабуы бар ма, немене? – деді Қиналған қараңғыда
толық айыра алмай. (Ғ.Мүс.) – Сиыры құрысын, өлмесе өрем қапсын,
керек болса ауылнайдың өзі асырап алар, енді ол қораның маңына
барма деп, «әлгіні» үйден шығармай қойдым... (Ғ.Мүс.) Бейсенбі,
Әбділда Жігітектің малды, әлді ауылдарынан атқамінер атаулыны
жинап алып ақылдасты. (М.Ә.) Қар басқан кең дала қыбырсыз, ұзақ
жота үнсіз де момын тыныштықта. (М.Ә.) Мағаш ақырын ғана
жымиды да: – Әбіш аға, оныңыз рас қой. Зорлау жоқ, апамдікі өтініш
емес пе? Ал және осы өтініштің мезгілі жеткен жоқ па еді? – деді.
(М.Ә.) – Рас, солай бопты. Ал ендеше, істің артына, аяқталуына ғана
қараса, сол Базаралының әрекеті ел көпшілігін өкіндірер іс болған
жоқ па? Осыған сахарадағы кедейлер нендей байлау жасады? Және
дәл осы туралы өзіңіз не қорыттыңыз? – деді. (М.Ә.)
95
149-жаттығу. Мәтінді мәнерлеп оқып шығып, леп белгісінің қойылу мәнін
түсіндіріңіздер. Оны қабылдаудағы өз тебіреністеріңізді қандай тыныс
белгілерін қою арқылы жеткізер едіңіздер, ойларыңызды білдіріңіздер.
Шөгіп жатқан түйедей, ортасы кезеттеніп, денесін қошқыл қара
түк басып, қырарқасы тарақтай ирек-ирек болып, шудасы желкілдеп
тұрған, мынау өзіміздің Баян тауы! Жарықтық, қандай салауатты!
Қандай айбатты! Міне, Ащының бойы! Әне, Бөрікөл, Быламбай,
Қарасор. Ана көрінген Мойылды. Ой, шіркіндердің көзі жаудырап,
самаладай болып жарасып тұрғанын-ай!
Анау сары адырдың иығынан түсіп, созылып келе жатқан қалың
көшті қара! Сүйіндіктің көші! Әлде бұл қай ауыл? Көші қалың, малы
шоғыр не қылғанмен көші бай ауыл ғой! Анау Ащының бойын өрлеп,
сыпылдатып бара жатқан құс салушылар-ау! Қаз, үйректі көк
жендетің қырып жүр екен! Әне тастады. Түйді дабылды. Жарқ етті.
Алды білем. Атты қойды ғой. Не деген қыран! Балаларды қара!
Көштің артында қалып, тай, құнанмен жарысып келе жатқанын! Көк
құнан озды! Жоқ, құлалы да жетті, озады-ау енді, озады-ау!
Айдасайшы, шірік ит! Қап! Қарсы алдынан сиыршылар киліккенін
көрдің бе? Жығылады-ау енді. Жоқ, тоқтады. Әне бір сиыршы кейін
қарай шапты. Арбасы қирап қалды-ау! Сиыр ит сүйкенбей жүре ме?
Бәрін бүлдіріп келе жатқан әне бір күйлеген қызыл құнажын екен.
Көп жылқы ана ауылдың шабындысына түскенін көрдің бе?
Байлардың осынысы жаман-ау! Жоқ, жер қорушылар да шапты.
(Ж.Аймауытов «Қартқожа»)
150-жаттығу. Көркем шығармалардан лепті сөйлемнің әр түріне үш
мысалдан теріп жазыңыздар.
151-жаттығу. М.Мақатаев, М.Шаханов, Қ.Мырзалиев туындыларынан
лепті сөйлемі бар шумақтарды келтіре отырып, не себепті қойылғанын
анықтаңыздар. Әр ақынның екі өлеңін алып талдаңыздар.
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Леп белгісі қойылатын орындарды табыңыздар
A) бұйрық, тілек, өтініш мәніндегі бұйрықты сөйлемнен кейін
B) кейіпкердің сөзіне қатысы жоқ, автордың түсінігі ретінде
айтылған ремаркадан кейін
96
C) айтып отырған ой желісі түрлі себептермен (қысылып сөйлей
алмаушылық, логикалық ойдың бөлінуі, сөйлеушінің ойын аяқтатпай,
бөліп жіберу т.б. сияқты) үзіліп қалған жағдайда
D) ма, ме, ба, бе, па, пе шылаулары бар, сәлемдескенде
айтылатын сөйлемдерден кейін
E) ішінде сұраулы сөйлем жасайтын элементтері бар, бірақ
ерекше бір сезіммен айтылған сөйлемдерден кейін
ІІ. Леп белгісі қойылатын орындарды табыңыздар
A) санамалы нөмірді белгілейтін айшықсыз қолданылған цифр не
әріптен кейін
B) Ұран, үндеу мәнді сөйлемдерден кейін
C) Айтып келе жатқан ойға кенет, тосын, күтпеген не алшақ
жатқан нәрсе қосылып кетсе
D) Көтеріңкі дауыспен айтылған қаратпа сөзден кейін
E) Мазмұны әуендес болып келетін бірыңғай сөйлемдерден кейін
ІІІ. Леп белгісі қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Арада екі ай өтпей малшылар да келіп қалды
B) Елі жөнді болыстар мақтанып жүр тарқылдап күлкісі бөлек
қарқылдап үні бөлек сартылдап
C) Тоқтат жаным Бар Айтқаныңды қумаймын Тек ашуыңды
аулақ әкет Болды Бар деп жай ғана бітірді
D) Жасасын бірлік бейбітшілік
E) Менің кім екенімді қысқаша түрде Жұмабайға әкесі айтып
берді сондықтан ол менен қымсынбай сөйледі
ІҮ. Леп белгісі қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Оны естігенде Бекболат Е бәрекелді Япырай Түгел түсіп пе
деді
B) Металды қорытып осы қалыптарға құяды содан кейін токарлар
станокке салып өңдейді
C) Қыз әңгіме айтқызайын деп соғысты сұрай беріп еді Жарқабай
оған жөнді жауап қатқан жоқ
D) Төлеген әнтек қипалақтап тұрып Кәне жолдастар Тамаққа
жүріңіздер деді
E) Тоқсан кішкене денелі адам екен ал Ізбасты ірі денелі кісі екен
Ү. Леп белгісі қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
97
A)
Қала қазағының сахарадағы туыстарынан әлі өзгеріп
кетпеген бір қасиеті сол шама келгенінше өлердей қонақшыл
B)
Сәлеметсіздер ме деді оған бейтаныс біреулер
C)
Көзі тостағандай терең тұңғиық қандай тамаша десеңізші
D)
Ол тез кететін болсыншы біз үндемейік
E)
Сөз таба алмаған Секен қу шөппен аузын сүрткендей болды
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Көп нүкте, оның қойылатын орындары
Көп нүкте – белгілі бір себептермен ойдың аяқталмай
қалғандығын немесе асығып-аптығып сөйлеуге байланысты
айтылмақшы ойдың толық айтылмағандығын білдіру үшін
қойылатын тыныс белгісі.
КӨП НҮКТЕ
Қойылатын орындары
Мысалы
Алынған дәйексөздің арасынан сөйлем не
сөздер қалдырылған жағдайда
Қол еңбектің органына айналумен бірге, өзі де
еңбек процесінде жетіліп дамиды: «... қол
еңбек органы ғана емес, ол сонымен қатар
еңбектің жемісі де». (К.А.)
Жазушы айтып келе жатқан оқиғаның
жалғасын созбай тоқтатқан жағдайда
Кім біледі, бұл түнгі жортуылдар әлі қаншаға
созылар еді, егер де мына бір жағдай
болмаса... (Ш.А.)
Айтып келе жатқан ойға кенет, тосын,
күтпеген не алшақ жатқан нәрсе қосылып
кетсе, оның алдынан қойылады
Сол жылы қызылшадан көп өнім алдық. ...
Жарықтық балажан еді ғой.
Сөйлеушінің белгілі бір себептермен
(ентігу, тұтығу, асып-сасу т.б.) сөздерін,
ойын бөліп айтқанда
– Мен ұл туған жоқ ... тек, осы қызым ...
Ақбалам болмаса ... – деп Сүйеу үйде, түзде
бірдей мақтанатын. (Ә.Н.)
152-жаттығу. Төмендегі сөйлемдердегі көп нүктенің қойылу себебін
түсіндіріңіздер.
Қайырып берген зеренді де алмай, ұршық ұстаған қолы тізесіне
түсіп отырып қалды ... (Ә.Н.) Тек бірақ рет Шораға деген сеніміне
шек келтірді, бірақ оған көбінесе Танабай өзі кінәлі еді... (Ш.А.)
Құлыным, Қайырлым... қайда жоғалып кеттің ... – деп, әлсіз ғана
шыққан дауыс естіледі. (Ғ.М.) Гүлсары сонда таныс соқпақ жолға
түсіп, сонау өзен сыртындағы жайлауға тартып бара жатады... (Ш.А.)
Бағзы бір замандарда барымтаны осылай алып қашып, жаралы
батырларды жау қолына түсірмей қауіп-қатерден осылайша қаумалап
98
алып шыққан болар-ау... (Ш.А.) Күн райы қысып кетпесе, бірдеңе
етіп лаждап шығармыз, қайтеміз... (Ш.А.) Ойша санай бастады. «Шет
тілін біледі, машина жүргізе біледі... біледі... Би?.. Әрине, биді өте
жақсы билеуге тиіс». (С.Ш.) Аянғаны болған жоқ, қолынан келгенін
жасады бәрі де... (С.Ш.)
153-жаттығу. Көркем шығармалардан көп нүктенің әр түріне екі мысалдан
теріп жазыңыздар.
154-жаттығу. Мәтінді көшіріп жазып, көп нүктенің қойылу себебін
түсіндіріңіздер.
Жолда
(үзінді)
... Ауылда жүргенде қысы-жазы дөң басында өтетін кеш, қазір
тағы да бір өзгеше боп серпілтіп, өз қуатын айрықша білдіріп, Абайға
қатты әсер етеді...
Өзі салмаса да, Абай қаршыға салған үлкендердің қасына өткен
жазда көп еріп еді. Сонда ымырт жабыла бергенде, апақ-сапақта, кеш
қараңғылығы қоюланған сайын, көк қаршыға, өрттей қаршыға,
секунд санап жалындай шалқып, жайнай беруші еді... Абай өз ойын,
өз көңілінің күйін мына кеште дәл сол шабыттағы беті қайтпас
қаршығадай сезді. Бүгін бір түрлі сергектік, сезімділік бар...
Өзге күндерден дәл бүгінгі күннің уақиғалары әлдеқайда бөлек.
Күндізгі әкелер, әлгі Шөже, жаңағы Бөжейлер... Бір Қарқаралы
қаласының алақандай аясының ішінде болғанмен, осы адамдар арасы
соншалық кереғар. Тіпті дүниенің төрт бұрышындай алшақ жатыр.
Бір жерде күш, бір жерде өнер, бір жерде мінез... Аралары және
бітімсіз боп, әр салада жатқаны несі!.. Бәрі бір орынға жиылып,
ынтымақпен бір арадан табылса не етер еді?..
Бұл ой Абайға ең алғаш келген ой еді де... және тіпті өз ойы
сияқты көрінді. Анығында: «ақыл, қайрат...», «ақыл мен бақыт,
байлық» дегендердің өзара дауы, таласы деген «парсы, түрік»
тіліндегі кітаптардан былтырлар бір оқыған нақыл әңгімесі бар-ды.
(М.Әуезов «Абай жолы»)
155-жаттығу. Тыныс белгілерінің қойылуы мен қандай қызмет атқарып
тұрғанын талдап айтып беріңіздер.
Жер үстінде адам баласы болудан қасиетті не бар дейсің. Тек
қандай адамның баласы болу керек, соны айт. Бұған қосатын бір сөз –
99
адамды езетін адамның баласы болма, адамды езетін адамды адамға
да санама...
Әрине, адам өмірінде көп қиындықтар ұшырасады. Онсыз
өмірдің өзі де өлімтікпен тең, сұр көлеңке болар еді. Күрес пен күлкі,
қайғы мен шаттық, алыс пен жақын, жеңіс пен жетіліс болмаса, бұл
шіркіннің өзі де тоңған мұз, ұйыған айран емес пе? Әңгіме таудай
қиындықты тымақтай сілетін заман жасауда ғой. Жасаймыз да ондай
заманды!
– Иә, адам баласы болуға не жетеді дейсің: не көрмейсің, не
білмейсің, істегің келсе, не істемейсің. Тек істемесең ғана еш нәрсе
қызықтырмайды, не қинамайды, не қуандырмайды. Қуаныш-
шаттыққа да бейжай, шақырылмаған қонақтай ығысып қарап,
орныңда таба алмай, кездескен бұтаққа іліге кетесің.
(Ғ.Мүсірепов «Адамның анасы»)
156-жаттығу. Көп нүкте қойылған сөйлемдерді қатыстыра отырып
мамандығыңызға байланысты шағын әңгіме жазыңыздар.
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Көп нүкте қойылатын орындарды табыңыздар
A) Жалғаулықсыз қарсылықты салалас құрмалас құрамындағы
жай сөйлемдер арасына
B) Бірыңғай сөйлем мүшелерінің арасына
C) Жазушы айтып келе жатқан оқиғаның жалғасын созбай
тоқтатқан жағдайда
D) Мағыналық тұтастығы бар болғандықтан, рет-ретімен әріптер
не цифрлар арқылы санамаланып айтылатын сөйлемдерден кейін
E) Сөйлеушінің белгілі бір себептермен (ентігу, тұтығу, асып-
сасу т.б.) сөздерін, ойын бөліп айтқанда
ІІ. Көп нүкте қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Құлағына жайлы хабар тигендіктен Ақан киіне бастады
B) Ең алдымен арбалары салбырап машиналары малтыға
гүрілдеп тыл бөлімдері зыта бастады
C) Арман сүйемелдей берді апасы бойын тіктеді
D) Айғыз кәрі әжеден жасқанып кейін серпіле берді де Тоқал
демексің мүйіздемексің ғой бірігіп ап Көрермін келсін ертең деді
100
E) Құдайберді есікке көзімен нұсқап Адам бола ма Болар ма
Інілерің міне Кім боларын Не көрерін қайдан білейін деді
ІІІ. Көп нүкте қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Сен мені мен мен сені дос ретінде түсіне алмадым кешір деді
ол
B) Кейде олар балаша шулап таласа қалады кейде олардан
салмақты жан жоқ
C) Сен келгенде Ә оны айту міндетті емес
D) Ағаңнан да сенің алдыңнан шықпақ ойы бар еді жұмыстан
қолы тимеді
E) Өзіңе қарай дос ізде тең-теңімен жарасады
ІҮ. Көп нүкте қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Ол асығыс келді де аялдамай кетіп қалды
B) Апам терең ғып тігіп берген ә ә сендерде ондай жоқ-ау
C) Ұлбикенің асыққаны сонша даяр тұрған тамаққа да қарамады
D) Кісіге біліміне қарай болыстық қылады татымсызға қылған
болыстық өзі адамды бұзады
E) Сол жылы қызылшадан көп өнім алдық
Жарықтық балажан еді ғой
Ү. Көп нүкте қойылатын сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Апа Әже Немене мен аурумын ба осы деп көзі жасаурап
шешелеріне қарай аунап түсті
B) Өзгеңнен гөрі менің жаным қаттырақ ауырар еді бұл егін дәнін
қолымнан мен септім ғой
C) Апатай құтқара көріңіз анда анда бір обадай нәрсе өзі дәу
апатай қаш деп асығып-аптығып жайды айта бастадым
D) Сөз бергенге ерме бөз бергенге ер
E) Өзі бір бөлімнің бөлімшесінде подотделение орынбасарлық
қызметін атқарушы еді
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Тыныс белгілерінің қабаттаса қолданылуы
Кей кезде сөйлемнің айтылу ерекшелігіне қарай тыныс белгілері
қабаттаса қолданылады.
101
Тыныс белгілерінің қабаттаса қолданылуы
Сұраулы
сөйлем лептік
интонациямен
айтылғанда,
сұрақ
басым
болса,
сұрау
белгісі бұрын,
көңіл күй екпіні
басым
болса,
леп
белгісі
бұрын
қойылады
Сұраулы
не
лепті сөйлемдегі
ой аяқталмаған
жағдайда сұрау
не леп белгісі,
сосын көп нүкте
қойылады
Жалғаулықсыз
қарсылықты
салалас құрмалас
құрамындағы
жай
сөйлемдер
арасына
үтір,
сызықша
қойылады
Төл сөз бен автор сөзі
арасына
сызықша
үтірмен,
леп
белгісімен қабаттаса
келеді,
сондай-ақ
тырнақша мен үтір,
көп нүкте, нүкте,
сұрау, леп белгілері
қабаттаса
қойылуы
мүмкін
Драмалық
шығармалард
а ремаркалар
келсе,
ол
жақшаға
алынып,
жақшаның
ішіне
не
сыртына
нүкте
қойылады
Шіркін,
сол
есіктің
ар
жағындағы
дүние қандай
екен?! (Ш.А.)
Мүмкін, сонда
бала
осы
бұзаумен бірге
мектепке барар
ма еді, қайтер
еді?.. (Ш.А.)
Сөз
бергенге
ерме,
–
бөз
бергенге
ер.
(мақал)
– Қалқам-ау, саған
не болды? – деді
баланы
тоқтатып.
(Ш.А.)
Сазамбай
(ұшып
түрегеліп).
Кім, кім, не
дейді? (Ж.А.)
157-жаттығу. Сөйлемдегі тыныс белгілерінің қойылу мәнін түсіндіріп,
дауыс ырғағымен оқып көріңіздер.
Үйлеріне келсе-ақ есіктерін жауып алады, бұ не деген тірлік?!
Есігін құлыптап та адам өмір сүре ме екен? (Ш.А.) Әке деген сорлыға
өз баласының өзгеден естіп жатқан лағынеті мен жеген таяғын көру
оңай ма?! (Ш.А.) Апырау, сағына күткен сол ертең қашан келер екен
десеңші!? (С.Ш.) Адам көңілі ғажайып үндерге, ғажайып сырларға
тұнып тұрған нәзік перне сияқты емес пе?! (С.Ш.) Шешесінің
жүрердегі сөзі есіне түсті ме, болмаса қазіргі көңіл күйіне сай келді
ме?.. (М.Ә.) Кейбір адамдар көбіне науқастан гөрі, мықты боп көріну
үшін, ақылды атану үшін, жұрттан артық саналу үшін, соны арман
етіп, бар жігер-қуатын соған жұмсап, дегеніне жете алмай өледі.
(Кімнің ақылды болғысы келмейді, кімнің көрікті болғысы келмейді,
кімнің атақты болғысы келмейді, кімнің әділ, кімнің қатал, кімнің
батыл болғысы келмейді дейсіз?..) (Ш.А.) Оларда пасықтық бар, –
адамдық жоқ; қараңғы жауыздық бар, – жарқын жүз жоқ. (М.Ә.)
Ұлболсын жауап беруден, сөйлесуден тартынбайды, – неге екені
белгісіз, қаймығады. (Б.М.)
158-жаттығу.
Көркем шығармалардан қабаттаса келген тыныс
белгілерінің әр түріне үш мысалдан теріп жазыңыздар.
102
159-жаттығу. Өлеңді мәнерлеп, дауыс ырғағын құбылта оқып, тыныс
белгілерінің ролін түсіндіріңіздер.
Ұран
Қазағым, қақтықпа, қамалма!
Ел болар қамыңды амалда!
Кетті түн, атып таң, шығып күн
Сал малды, сал жанды аянба!
Мал баққан, жай жатқан ел едік,
Бейнетті көп тартқан ер едік,
Қаны жат, тілі жат, діні жат
Жат елден таяқты жеп едік.
Жатқа жем бай едік, кен едік,
Бағың жоқ биліктен кім едік,
Партия сұрқия, қым-қиғаш,
«Басы аман» көп надан сен едің.
Зарыққан, талыққан шағыңа
Тап болды бостандық бағыңа!
Ұйымдас, ұрандас, жағалас!
Сен де мін бабаңның тағына!
Құның жоқ, қорлықта өшіп ең,
Терезең төремен болды тең.
Намыстан, қайраттан қатарға ен!
Басқадан кем болған сенің нең?
Ұраным, қорғаным, сен Алаш!
Жолыңа құрмалдық мал мен бас!
Өнер тап, өрге шап, қару ат.
Аллалап алға бас, ал Алаш!!!
(Ж.Аймауытов)
160-жаттығу. Өздеріңіздің қатты қуанған кездеріңізді еске түсіріп, сол
сезімдеріңізді тиісті тыныс белгілерін қоя отырып жазбаша түрде
суреттеңіздер.
103
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Тыныс белгілері қабаттаса келетін орындарды табыңыздар
A) Сұраулы сөйлем лептік интонациямен айтылғанда
B) Жалғаулықсыз ыңғайлас, себеп мәнді салалас құрмаластың
арасына
C) Жалғаулықсыз қарсылықты салалас құрмалас құрамындағы
жай сөйлемдер арасына
D) Жалғаулықсыз ыңғайлас салалас құрмалас сөйлемдердегі
оқиға бір мезгілде, бір ыңғайда шұғыл түрде өткен болса
E) Шартты бағыныңқылы сабақтастың баяндауышы шартты
райдан жасалып, бағыныңқы сөйлемге мән бере айтылса
ІІ. Үтір мен сызықша қабаттаса келетін сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Сені іздеп едім көзіме түсе қоймадың
B) Арман сүйемелдей берді апасы бойын тіктеді
C) Ұлбикенің асыққаны сонша даяр тұрған тамаққа да қарамады
D) Қыз өссе елдің көркі
E) Көнгім келмеді амалым не
ІІІ. Тыныс белгілері қабаттаса келетін сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Ешбір өзгеріссіз су да ақырын тербеледі қалтқы да жыбыр-
жыбыр қозғалады
B) Апанның іші әрі салқын әрі түбінде тұп-тұнық суы бар екен
C) Мына жайды байқадың ба
D) Көзіңе қарамайсың ба деп шаңқ етті
E) Жанбауырдың тұяғынан түлкі кетпейді бірақ ол бұталы жерге
түспейді
ІҮ. Тыныс белгілері қабаттаса келетін сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Жүсіп сөйлемекші еді оны жұрттың ду көтеріле шапалақтаған
қолы бөліп бірсыпыра уақытқа шейін сөйлетпеді
B) Сонда елдің қамын ойлап белі бүгілген бір қарт тұрып Уа
ағайын Арадағы түйін-түйткілді қан төкпей шешейік деп сөз
бастайды
C) Абай мен Ербол жастары үлкен болса да бұл өңірде қыс жүріп
көрмегендіктен жол бастауды Шәкеге тапсырды
D) Үй ішін әлсіз қызғылт сәуле жарық қылған уақытта шешесі
Абайдың қиналып отырған қалпын байқады
104
E) Ол отқа жақындап келгенде қараңғыда кісінеген жылқының
дауысы естілді
Ү. Тыныс белгілері қабаттаса келетін сөйлемдерді белгілеңіздер
A) Олжабек бұл жолы бөгелген жоқ жауапты қолма-қол қайырды
B) Ай таяқ бойы көтеріліпті маңдай алда дөп-дөңгелек болып
толықсып тұр
C) Бименденің әкесінің аты Сыздық еді ауылды Сыздық ауылы
дейтін
D) Әлгі түсімді қайта-қайта көргім келгендей көзімді жұмып едім
ұйқым келмеді
E) Майқы би баласы Үйсінге Хан ақылды әділ болса қараша
батыл ынтымақты болса қара жерден су ағызып кеме жүргізеді деп
батасын береді
Ескерту. Тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауап бар.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi.html?page=9#Тыныс_белгілерінің_қабаттаса_қолданылуы

title: Леп белгісі, оның қойылатын орындары


title: Пунктуациясы

text:
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ПАВЛОДАР МЕМЛЕКЕТТІК ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИНСТИТУТЫ
ЕРҒАЛИЕВ ҚУАНЫШ СОВЕТҰЛЫ
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ОРФОГРАФИЯСЫ МЕН
ПУНКТУАЦИЯСЫ
Оқу құралы
Павлодар
2016
2
УДК 81'35=512.122
ББК 81.632.4 я 7
Е 65
Баспаға Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті
жанындағы ҚР БҒМ Республикалық оқу-әдістемелік Кеңесінің «Білім» тобы
мамандықтары бойынша оқу-әдістемелік секциясы ұсынған.
Пікір жазғандар: филология ғылымының докторы, профессор Сағындықұлы Б.
филология ғылымының докторы, профессор Б.Қ. Қасым
филология ғылымының кандидаты, доцент Қ.А. Мамаділ
Е 65 Ерғалиев Қ.С. Қазақ тілінің орфографиясы мен пунктуациясы. Оқу құралы.
3-басылымы. –Павлодар: ПМПИ баспасы, 2016. –209 бет.
ISBN 978-601-267-172-8
Оқу құралында емле және тыныс белгілерінің соңғы ізденістер негізіндегі
теориялық мәселелері қарастырылған. Білімді бекіту мақсатында түрлі
деңгейдегі жаттығу жұмыстары мен тест тапсырмалары ұсынылған.
Оқу құралы қазақ тілі мамандарын дайындайтын жоғары оқу
орындарының филология факультетінің студенттеріне, тілші мамандарға,
мектеп мұғалімдеріне, жалпы көпшілік қауымға арналады.
УДК 81'35=512.122
ISBN 978-601-267-172-8
© Ерғалиев Қ.С.
3
Алғы сөз
Орфография мен пунктуация – сауаттылықты және зеректілікті
талап ететін тіл білімінің салалары. Сауаттылық – мәдениеттіліктің
белгісі. Сондықтан емле ережелерін сақтап жазуға баса көңіл бөлген
жөн. Орфография заңдылықтарына негізделіп құрастырылған
сөздіктер де жыл сайын дамып, толықтырылып, өзгеріске түсіп
отырады. Ол – заңды да тарихи құбылыс. Осыған орай түрлі
деңгейдегі практикалық тапсырмаларды қамтитын еңбектер де
жарияланатыны белгілі. Олар заман талабы мен сұранысынан,
қажеттілігінен туындайды.
Адамның көңіл күйі мен сезімін, айтайын деген ойын әсерлі де
түсінікті жеткізуге көмектесетін, синтаксистік байланыстарды дәл
ажыратып тұратын таңбалар – тыныс белгілері. Тыныс белгілері қате
қойылған мәтіннің, сөйлемнің мағынасы күңгірттеніп не тіпті өзгеріп
кетеді. Сондықтан оны дұрыс қоюдың мәні зор.
Бүгінгі таңда орфография мен пунктуация мәселелерінен
біршама толық әрі жүйелі тұрғыда мағлұмат беретін еңбекке
Р.Сыздықованың
«Емле
және
тыныс
белгілері»
зерттеуін
жатқызамыз. Оның қатарында Ф.Мұсабекованың «Қазіргі қазақ тілі
пунктуациясы», Н.Оралбаева мен Ә.Абылақовтың «Қазақ тілі»,
А.Қыдырниязованың «Орфография және тыныс белгілері» оқу
құралдары бар. Алайда аталған еңбектердің шыққанына біршама
уақыт өтуіне байланысты және олар арнаулы орта оқу орындарына
арналып жазылғандықтан пысықтау материалдары да шағын.
Қазіргі оқу үрдісі талаптары мен сұраныстарын қамтамасыз ету
қажеттілігі ұсынылып отырған оқу құралын жазуға алып келді.
Еңбекте теориялық мәселелер оқушылар мен студенттердің жылдам
есте сақтауларына негізделіп, кестеге түсіріліп, нақты, қысқа түрде
берілген.
Пысықтау
тапсырмаларының
әртүрлілігі
олардың
қызығушылығын арттыруға көмектеседі. Онда тәрбиелік мәні бар
мәтіндер
теріліп,
сараланып,
іріктеліп
алынған.
Олардың
тақырыптары да қазіргі заман талаптарына жауап береді.
Оқу құралында қазақ тілі синтаксисінің күрделенуіне, мәтін
синтаксисінің қалыптасуына байланысты және емле ережелерінің
дамуына орай пунктуация мен орфография, оның теориялық
негіздеріндегі қиындық келтіретін жағдайларға айрықша назар
аударылды.
4
І БӨЛІМ
ОРФОГРАФИЯ
Орфография (грек. оrthographia, orthos – дұрыс, grapho – жазу,
жазамын) – жазудың біркелкілігі үшін ережелер жүйесін жасайтын
тіл білімінің саласы.
Қазақ орфографиясының принциптері
Тіліміздегі сөздер фонетикалық, морфологиялық-фонематикалық
және
тарихи-дәстүрлік
принциптер
бойынша
жазылады.
Фонетикалық принцип – сөздердің дыбыстық өзгеріске ұшырауы
негізге
алынып,
айтылуы
(естілуі)
бойынша
жазылуы;
морфологиялық-фонематикалық принцип – сөздердің айтылуында
көршілес дыбыстардың дыбыстық өзгерістерге түсуі ескерілмей,
түбір тұлғасы (негізгі фонемалық түрі) сақталып жазылуы; тарихи-
дәстүрлік принцип – сөздердің тілде қалыптасқан тұлғасы бойынша
жазылуы.
Принцип
морфологиялық-фонематикалық
фонетикалық
тарихи-дәстүрлік
жарқабақ
бүгін
совхоз
қарақалпақ
білім
хат
ақуыз
пәуеске
хал
1-жаттығу. Төмендегі сөздерді орфографиялық принциптерге бөліп
жазыңыздар, ережесін түсіндіріңіздер.
морфологиялық-
фонематикалық принцип
фонетикалық принцип
тарихи-дәстүрлік
принцип
Жазса, ...
Жазса, сенбі, фестиваль, түнгі, қашанғы, совхоз, жарқабақ,
орынбасар, шекара, көзбе-көз, тауып, қан қызыл, тарағы, бозжусан,
көк дөнен, жүрегі, белбеу, керек екен, қолғап, самауырын, шайнек,
пәуеске, көпене, бөрене, пайда, хат, ес жоқ, жеребе, халық, шкаф,
гауһар, бес жыл, он қап, жиһан, қаһарман, колхоз, геометрия, ауа,
сәнқой, Досжан, жан кешті, тас жол, стакан, дүйсенбі, қарлығаш,
ашудас, сөзжасам, бозкөде, бозша, бүгін.
2-жаттығу. Асты сызылған сөздердің ережесін еске түсіріп, қандай
орфографиялық принцип бойынша жазылғанын анықтаңыздар.
5
морфологиялық-
фонематикалық принцип
фонетикалық
принцип
тарихи-дәстүрлік принцип
Төмен сырғанақтаған бөшкені бүктетіле тіреп, сілеусін көзі ызғар
шаша қарап қалғаны Танабайдың көз алдынан кетпей қойды. (Ш.А.)
Бейшара несіне жетіседі, мұның халінде бетегеден биік, жусаннан
аласа тірліктен басқа не бар... (Ш.А.) Биыл Қарауыл суы мол тасып,
Жидебай, Мұсақұл үстіндегі кең қорық көк жайқын қалың шалғын
боп келе жатыр еді. (М.Ә.) Дәл бүгін осы қонысқа жеткенше бұл
ауылдар өзге Шыңғыс бөктерінен көшкен Бөкенші, Жігітекті қуып
жете алмаған. (М.Ә.) Сүйтіп, қазаннан жаңа түскен ет бір қолдан бір
қолға лып-лып етіп, салқындамай, тоңазымай лезде жетіп тұрды.
(М.Ә.) Бердіқожаның көнген хабарын алысымен Құнанбай қалың
малды, жыртысты бір-ақ жібертті. (М.Ә.)
3-жаттығу. Төмендегі үзіндіден морфологиялық-фонематикалық және
фонетикалық принциптер бойынша жазылған сөздерді тауып, ережесін
түсіндіріңіздер.
морфологиялық-фонематикалық
принцип
фонетикалық принцип
Ерліктің негізі – сүйіспеншілік. Кісі сүйгенінің құлы да, құрбаны
да болады. Отанын сүйген солдат ол үшін отқа да, суға да түседі.
Сөйтіп, саналы түрде ерлік жасайды. Ол ерлікті қай күні, қай сағатта
жасайтынын солдаттың өзі білмейді. Сәт сағаты жетіп, жан толқыны
тулап, шиыршық атып аспанға шапшығанда, солдаттың жұдырықтай
жүрегінен ерліктің жалыны бұрқ ете лаулап атылады. Дүниені дүлей
тасқын кернейді. Жер сілкініп, тау төңкеріледі. Күн күркіреп,
найзағай жарқылдайды. Солдат ерлік жасағанда осындай болады!
Бірақ солдат оны ерлік жасадым деп есептемейді. Азаматтық
міндетімді атқардым, Отан алдындағы перзенттік борышымды өтедім
деп қана біледі. Ерлік жасаған сәтте солдаттың басындағы ой осы
ғана болады. Өзінің ерлік жасағанын өлген солдат білмей кетеді, тірі
қалған артынан ұғады. Онда да алғашында ол ондай ерлік жасаған
емес, басқа біреу болар деп ойлайды. Мінеки, ерліктің ешқандай
есепке көнбейтіні де сондықтан!
(Ә.Нұршайықов «Ақиқат пен аңыз»)
6
4-жаттығу. Қазақ тілінің сөздік құрамына орыс тілінен енген сөздерге
мысалдар келтіріңіздер.
5-жаттығу. Фонетикалық принцип бойынша жазылатын сөздерге мысал
келтіріңіздер, олармен сөйлем құрастырыңыздар.
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І-ІІ – сәйкестік
ІІІ-Ү – бірнеше жауабы бар тапсырма
І.
Орфографиялық
принциптерді
мысалдарымен
өзара
сәйкестендіріңіздер.
1) морфологиялық-фонематикалық принцип
2) фонетикалық принцип
3) тарихи-дәстүрлік принцип
A) білімді
B) жиһаз
C) Талдықорған
ІІ. Берілген мысалдарды орфографиялық принциптерімен
сәйкестендіріңіздер.
1) география
2) қарлығаш
3) жанқияр
A) морфологиялық-фонематикалық принцип
B) фонетикалық принцип
C) тарихи-дәстүрлік принцип
ІІІ. Морфологиялық-фонематикалық принцип бойынша жазылған
сөздерді белгілеңіздер.
A) жал-құйрық
B) жаужүрек
C) жасбуын
D) жарыссөз
E) жанпида
F) жауырын
ІҮ. Фонетикалық принцип бойынша жазылған сөздерді
белгілеңіздер.
7
A) зауыт
B) ирекгүл
C) кинескоп
D) көпене
E) үстел
F) география
Ү. Тарихи-дәстүрлік принцип бойынша жазылған сөздерді
белгілеңіздер.
A) орыс
B) жаһан
C) кисель
D) кириллица
E) шауып
F) ауа
Әліпби
Алфавит – тіл дыбыстарының рет-ретімен орналасқан
графикалық таңбалар (әріптер) жүйесі.
Қазақ әліпбиі
Баспа түрі
Әріптердің
аты
Баспа түрі
Әріптердің аты
Бас әріп
Кіші әріп
Бас әріп
Кіші әріп
А
а
а
П
п
пы
Ә
ә
ә
Р
р
ыр
Б
б
бы
С
с
сы
В
в
ве
Т
т
ты
Г
г
гі
У
у
ұу
Ғ
ғ
ғы
Ұ
ұ
ұ
Д
д
ды
Ү
ү
ү
Е
е
е
Ф
ф
эф
Ё
ё
йо
Х
х
хы
Ж
ж
жы
Һ
һ
һы
З
з
зы
Ц
ц
це
И
и
ій
Ч
ч
че
Й
й
й
Ш
ш
шы
К
к
кі
Щ
щ
ща
Қ
қ
қы
Ъ
ъ
айыру белгісі
Л
л
ыл
Ы
ы
ы
М
м
мы
І
і
і
Н
н
ны
Ь
ь
жіңішкелік белгісі
Ң
ң
ың
Э
э
э
О
о
о
Ю
ю
йұу
Ө
ө
ө
Я
я
йа
8
6-жаттығу. Төмендегі сөздерді алфавит ретімен көшіріңіздер.
І. Білім, парасат, үлгі, сана, ынта, шапағат, өнер, қанағат, ой, ес,
арман, қиял, еңбек, тәртіп, абырой, әділ, амандық, қасиет, бағбан,
махаббат, төзім, әлем, бейбіт, ақыл, дарын, жақсылық, зейін, инабат,
оқу, өнеге, әрекет, дәурен, өсиет, рақым, ғылым, бостандық, сенім,
табандылық, ұлағат, береке, ғибрат, дана, үздік, қабілет, шәкірт, өмір,
шыдамдылық, ықылас, мейірбан, бақыт, ажуа, кемеңгер, ілім.
ІІ. Әдепті, ержүрек, бүйрек, ұстаз, дастарқан, қазақ, мағлұмат,
ибалы, ақкөңіл, баспана, әсемпаз, кішіпейіл, қадірлі, адалдық, ғалам,
намысқой, байсалды, хабар, шаңырақ, ұғымтал, зиялы, тіршілік, сіңлі,
қоғам, халық, ағайын, алтыбақан, балахана, тұлға, жамандық, ізбасар.
7-жаттығу. Төмендегі сөздерді алфавит ретімен көшіріп, лингвистикалық
түсіндірме сөздіктен анықтамаларымен танысыңыздар.
Абзац, литота, бастауыш, толықтауыш, элизия, сөйлем, жалғау,
негіз, түбір, фонема, полисемия, лексика, дисфемизм, метафора,
омоним, морфема, акустика, апокопа, әріп, бунақ, гипербола, диэреза,
екпін, жазу, инверсия, көсемше, қиысу, мақал, анықтауыш, мәтел,
диалект, монолог, эпифора, неологизм, одағай, антоним, орфография,
пауза, баяндауыш, плеоназм, антитеза, графема, анлаут, редукция,
семантика, буын, есімше, мағына, сөздік, етістік, жұрнақ, графика,
стиль, табу, деривация, қабысу, термин, есімдік, дыбыс, матасу,
ассонанс, фраза, шылау, синоним, эвфемизм, грамматика,
ономастика, протеза, диалог, эпентеза, меңгеру, орфоэпия,
метонимия, жаргон, этимология.
8-жаттығу. Төмендегі ақын-жазушылардың фамилияларын әліпби ретіне
түсіріп, шығармаларын тауып көшіріңіздер.
Үлгі: Ж.Аймауытов «Қартқожа», М.Әуезов «Абай жолы», ...
С.Сейфуллин,
М.Жұмабаев,
Ж.Аймауытов,
Б.Майлин,
І.Жансүгіров, С.Мұқанов, М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов, Ә.Кекілбаев,
М.Мағауин, І.Есенберлин, Х.Есенжанов, Ғ.Мұстафин, Қ.Исабаев,
Б.Момышұлы, С.Жүнісов, Д.Әбілев, С.Торайғыров, Т.Ахтанов,
Н.Ғабдуллин, Ш.Мұртаза, С.Мұратбеков, Т.Әлімқұлов, А.Құнанбаев,
Қ.Мырзалиев, Д.Исабеков, Ә.Тәжібаев, Ә.Нұрпейісов, Ә.Әбішев,
М.Дулатов, С.Көбеев, М.Мақатаев, М.Шаханов, Ф.Оңғарсынова,
Т.Айбергенов, Ж.Молдағалиев, С.Шаймерденов, Т.Молдағалиев,
9
М.Әлімбаев, С.Иманасов, Х.Ерғалиев, Ғ.Қайырбеков, Ә.Сәрсенбаев,
Ш.Құдайбердиев, Ш.Айтматов, Қ.Аманжолов, Ж.Жабаев, И.Байзақов.
Шығармалар:
«Райымбек,
Райымбек»,
«Қарағанды»,
«Қартқожа», «Ақан сері», «Қан мен тер», «Ақ кеме», «Москва үшін
шайқас», «Найзағай», «Масығұт», «Ақын өлімі туралы аңыз»,
«Қаһарлы күндер», «Батыр Баян», «Баянауыл баурайында», «Ұлпан»,
«Маралдым», «Ақ Жайық», «Аласапыран», «Замана екпіні», «Абай
жолы», «Құралай сұлу», «Жігер», «Бақытсыз Жамал», «Құрманғазы»,
«Қалың мал», «Кім жазықты?», «Инеш», «Бір тойым бар», «Жабайы
алма», «Көшпенділер», «Қызыл жебе», «Өтеген батыр», «Құлагер»,
«Бел-белес», «Шоң би», «Сүйекші», «Аңыздың ақыры», «Дала
қоңырауы», «Қалқаман – Мамыр», «Қазақтарды шетелдіктерге
таныстыру», «Шұғаның белгісі», «Мен қазақпын», «Украина
қызына», «Ботагөз», «Оюлар», «Ақша бұлт», «Көкшетау», «Майра»,
«Отырар дастаны».
Тақырып бойынша тест тапсырмалары
І. Әріптерді әліпби ретімен орналастырыңыздар.
A) ъ
B) ы
C) ф
D) ұ
E) ч
ІІ. Сөздерді әліпби ретімен орналастырыңыздар.
A) ұшқыр
B) тілашар
C) шағала
D) ұштауыш
E) хаттама
ІІІ. Терминдерді әліпби ретімен орналастырыңыздар.
A) шылау
B) цитата
C) литота
D) тембр
E) фонема
10
ІҮ.
Ғалымдардың
фамилияларын
әліпби
ретімен
орналастырыңыздар.
A) Т.Шонанов
B) Р.Сыздық
C) С.Мырзабеков
D) Н.Оралбаева
E) Ғ.Мұсабаев
Ү. Шығармаларды әліпби ретімен орналастырыңыздар.
A) Мұхаббат жыры
B) Хұсрау-Шырын
C) Кодекс куманикус
D) Ақиқат сыйы
E) Гүлістан-бит түрки
Қазіргі қазақ емлесінің ережелері
Дауыстылардың жазылуы
Жалаң дауыстылар: а, ә, е, о, ө, ұ, ү, ы, і, э.
Қосынды дауыстылар: ё (йо), и (ый, ій), у (ұу, үу), ю (йұу, йүу), я
(йа).
Барлық буындарда жазылатын әріптер: а, е, ы, і.
Буын талғайтын әріптер: ә, о, ө, ұ, ү. Олар біріккен сөздер мен қос
сөздердің екінші сыңарларының басқы буындарында жазылады: дәрі-
дәрмек, Есенәлі, Қызылорда, жөн-жосық, өте-мөте, басқұр,
кешқұрым, бүрсігүні.
Кірме әріптер: э, ё.
Ескерту. Сөз басындағы ж, ш дыбыстары мен й дыбысының ортасында
келген а дыбысы көбінесе жіңішке ә болып айтылады, алайда а әрпі жазылады:
жай, жай-жапсар, жайлау, жайсаң, жайт, шай, шайқас, шайтан, шайыр.
Сөздің алғашқы буынындағы не алдыңғы буындарындағы жіңішке
дауыстылардың әуенімен келесі буында жіңішке айтылатын (естілетін) ә
дыбысының орнына а әрпі жазылады: ләззат (айтылуы – ләззәт), рәсуа
(айтылуы – ірәсүуә), Жәмила (айтылуы – Жәмійлә), тәкаппар (айтылуы –
тәкәппар).
Айуан, айуанат, хайуан, хайуанат, кейуана, миуа, диуана, қиуа, қиуаз деген
сөздер осы таңбаланғандай жазылады.
Қосарлы ый әріптері тек сый, тый сөздерінде жазылады: сыйлық, сыйлау,
11
сыйымды, тыйым, тыю, тыйылу.
Ә, ұ, ү әріптері мына сөздердің екінші буындарында жазылады: сірә, кінә,
күнә, куә, іңкәр, күмән, шүбә, зәмзәм, мүсәпір, дүдәмал, Күләш, Күләнда, Күләй;
мағлұм, бұлбұл, мақұл, байғұс; мәжбүр, әңгүдік, дүлдүл.
9-жаттығу. Көп нүктенің орнына тиісті әріптерді қойып, сөздердің
жазылуына түсінік беріңіздер.
З...ялы, қ...янат, акт...р, бейқ...сап, би...лай, би...зы, бұрти...,
бүйр...к, вал...та, б...ро, в...кализм, ғар...п, ғұс...л, дәлд...ріштік,
деб...тор, д...фис, дз...до, ду...т, жанқ...яр, ж...нақ, ж...ю, жымп...ю,
кәст...м, көкп...ңбек, қад...р, қау...п, құд...рет, лағ...нет, майм...ю,
ма...стро, мет...ор, ми...а, ми..., рухани...т, дәлд...ң, дәнек...с,
тауқ...мет.
10-жаттығу. Көп нүктенің орнына а, ә әріптерінің бірін қойып, жаттығуды
орындаңыздар.
Т...урат, ...жу…, ку...л...ндыру, б...дия, д...нд...ку, күн…к...р,
т…к...ппар,
мүш...йра,
мүһ...зин,
н...руыздық,
олд...-білд...,
сүтшәрб...т, әз...зіл, б...ғбан, б...йбіше, бейкүн..., бейж...й, бейм...ғлұм,
бейп...ру…, бейш...ра, м...шине, г...кку, гүлт...ж, дүд...м...л, күп...йке,
дүб...р…, ділд..., әмірл...шкер, ділм...р, дімк...с, дінд...р, ж...йлау,
күл...пара, ж...йнамаз, күм...жнік, т...б...рік, күм...н, күн...ра, ж...мағат,
к...у...п, ж...риялау, күш...н, ж...дит, з...мз...м, к…ус...р, кін...л...у,
кін...р...т, м...н-ж...й, мүк...ммал, мүл...йім, н...м...рт, емд...м, мәрм...р,
мін...жат, п...руай, пірәд...р, р…су..., ш...й, үк...м...н, ш...йнек.
11-жаттығу. Көп нүктенің орнына ұ, ү, ы, і әріптерінің тиістісін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер.
Дәлд...ң, дәнек...с, ақк...с, ақти...н, алақ...йын, алақ...рт, аһ...лау,
уһ...леу, әж...м, әндиқ...л, байм...р, бейқад...р, беймағл...м, беск...л,
бет-ж...зі, борғ...й, ғар...п, д...лд...л, д...рия, жақ...т, жар...мес, жаһ...л,
жекс...рын, ж...млә, зәйт...нағаш, Зәб...р, зәб...р, итм...рын, келіт...п,
қаб...лет, қағ...лез, қад...р, қалам...ш, қан...шер, қарағ...с, қас...рет,
қат...гез, қат...м, қау...п, құд...р, құд...рет, құз...рет, лағ...нет, мазм...н,
мазл...м, мағз...м, мағл...м, мақс...т, мақл...қат, малғ...н, мақ...л,
мақ...л...қ, марқ...м, манс...қ, мәжб...р, мәжн...н, мәнз...р, мәмл...к,
мәңг...рт, мәшһ...р, миғ...ла, неғайб...л, сам...рық, сәк...н, соғ...рлым,
сөзт...лға, с...мс...р, тауқ...мет, тәтп...ш, хаз...рет, хак...м.
12-жаттығу. Төмендегі жаттығуды көшіріп, ә, ү, ұ, о әріптері келген
12
сөздердің астын сызыңыздар, олардың емлесін есте сақтаңыздар.
Бектай өз қатесін түсініп, опынып, кінәсін мойнына алса екен деп
тіледі. (Ш.А.) Оң бұрышта радиоприемник, сол жақта малдас құрып
отырған құндыз бөрікті біреудің қара мәрмәрдан шабылған кішкене
статуэткасы қойылған. (С.Ш.) Осы жалған дүниеден, Шешен де өткен
не бұлбұл, Көсем де өткен не дүлдүл. (А.Қ.) Өнер алды – қызыл тіл,
Тілде жүйрік – ол дүлдүл. (Ж.Ж.) Қазақ жұмыскерлерінің неден
кешіккендерін біле алмай дүдәмал болып отырғанда Байшегір келді.
(Ғ.М.) Ардақ бәйек болып кішірейген кінәсіз жігіттің сағын қалай
сындырар?! (Ғ.М.) Әрине, бұл жерге даусы естілмеген соң не айтып,
не қойып бара жатқаны өзгеге беймағлұм болғанымен, бала бәрін
біліп отыр. (Ш.А.) Шынында, Қодар мен Қамқаның осы сорына
себепкер болған да дәл осы Жетпіс пен соның ағасы даукес, бәлеқор
Жексен. (М.Ә.) Бала осы сәтте өзін мүлде бір қорғансыз, бейшара,
көзге ілінбес мүсәпір сезінді. (Ш.А.) Жаңа ғана көрінген автолавка
осылардың бәрінен қол үзіп, тұра жүгіруге мәжбүр етті. (Ш.А.)
Соққыдан әлі есін жиып болмаған әкем байғұс жиі тоқтайды. (С.Ш.)
Қол шананың жібі аш болсын, тоқ болсын бір мойымайтын, бір қабақ
шытпайтын өгей шешеме, дүлдүл шешеме қайта-қайта ауысып
барады да ұзағырақ тоқырап қалады. (С.Ш.) Қуандықтың екі көзі
күлімсіреп, ақша беті балбұл жанады. (М.Ә.)
13-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен мамандығыңызға байланысты ә
әрпі бар бірнеше сөз теріп, оларды қатыстыра отырып сөйлем
құрастырыңыздар.
14-жаттығу. Көп нүктенің орнына о, ө әріптерінің тиістісін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер. Олардың сөздегі орнына назар аударып, емлесін есте
сақтаңыздар.
Данаг...й, мүрт...т, ақылг...й, бақа...т, б...зк...де, д...ңес, кастр...л,
кәл...ш, кәст...м, кәсіпқ...й, кәсіп...дақ, к...збе-к...з, к...нет...з, к...к...ніс,
қамқ...р, қамз...л, қаск...й, ләмб...к, селқ...с, селс...қ, сенат...р, с...вх...з,
шанд...з, шабанд...з.
Достарыңызбен бөлісу: |


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi.html#ҚАЗАҚ_ТІЛІНІҢ_ОРФОГРАФИЯСЫ_МЕН_ПУНКТУАЦИЯСЫ_Оқу_құралы

title: Пунктуациясы


url: http://emirsaba.org/punktuaciyasi.html#Қазіргі_қазақ_емлесінің_ережелері_Дауыстылардың_жазылуы

title: Пунктуациясы


title: Пунктуациясы

text:
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ПАВЛОДАР МЕМЛЕКЕТТІК ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИНСТИТУТЫ
ЕРҒАЛИЕВ ҚУАНЫШ СОВЕТҰЛЫ
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ОРФОГРАФИЯСЫ МЕН
ПУНКТУАЦИЯСЫ
Оқу құралы
Павлодар
2012
2
УДК 81'35=512.122
ББК 81.632.4 я 7
Е 69
Баспаға Павлодар мемлекеттік педагогикалық институтының
Ғылыми кеңесі ұсынған.
Пікір жазғандар: филология ғылымының докторы, профессор Сағындықұлы Б.
филология ғылымының кандидаты, доцент Қ.А. Мамаділ
Е 69 Ерғалиев Қ.С. Қазақ тілінің орфографиясы мен пунктуациясы. Оқу
құралы.-Павлодар: ПМПИ баспасы, 2012. –135 бет.
ISBN 978-601-267-172-8
Оқу құралында емле және тыныс белгілерінің соңғы ізденістер негізіндегі
теориялық мәселелері қарастырылған. Білімді бекіту мақсатында түрлі
деңгейдегі жаттығу жұмыстары мен тест тапсырмалары ұсынылған.
Оқу құралы қазақ тілі мамандарын дайындайтын жоғары оқу орындарының
филология
факультетінің
студенттеріне,
тілші
мамандарға,
мектеп
мұғалімдеріне, жалпы көпшілік қауымға арналады.
УДК 81'35=512.122
ISBN 978-601-267-172-8
© Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты
© Ерғалиев Қ.С.
3
Алғы сөз
Орфография мен пунктуация – сауаттылықты және зеректілікті талап
ететін тіл білімінің салалары. Сауаттылық – мәдениеттіліктің белгісі.
Сондықтан емле ережелерін сақтап жазуға баса көңіл бөлген жөн. Орфография
заңдылықтарына негізделіп құрастырылған сөздіктер де жыл сайын дамып,
толықтырылып, өзгеріске түсіп отырады. Ол – заңды да тарихи құбылыс.
Осыған орай түрлі деңгейдегі практикалық тапсырмаларды қамтитын еңбектер
де жарияланатыны белгілі. Олар заман талабы мен сұранысынан, қажеттілігінен
туындайды.
Адамның көңіл күйі мен сезімін, айтайын деген ойын әсерлі де түсінікті
жеткізуге көмектесетін, синтаксистік байланыстарды дәл ажыратып тұратын
таңбалар – тыныс белгілері. Тыныс белгілері қате қойылған мәтіннің,
сөйлемнің мағынасы күңгірттеніп не тіпті өзгеріп кетеді. Сондықтан оны дұрыс
қоюдың мәні зор.
Бүгінгі таңда орфография мен пунктуация мәселелерінен біршама толық
әрі жүйелі тұрғыда мағлұмат беретін еңбекке Р.Сыздықованың «Емле және
тыныс белгілері» зерттеуін жатқызамыз. Оның қатарында Ф.Мұсабекованың
«Қазіргі қазақ тілі пунктуациясы», Н.Оралбаева мен Ә.Абылақовтың «Қазақ
тілі», А.Қыдырниязованың «Орфография және тыныс белгілері» оқу құралдары
бар. Алайда аталған еңбектердің шыққанына біршама уақыт өтуіне байланысты
және олар арнаулы орта оқу орындарына арналып жазылғандықтан пысықтау
материалдары да шағын.
Қазіргі оқу үрдісі талаптары мен сұраныстарын қамтамасыз ету
қажеттілігі ұсынылып отырған оқу құралын жазуға алып келді. Еңбекте
теориялық мәселелер оқушылар мен студенттердің жылдам есте сақтауларына
негізделіп, кестеге түсіріліп, нақты, қысқа түрде берілген. Пысықтау
тапсырмаларының
әртүрлілігі
олардың
қызығушылығын
арттыруға
көмектеседі. Онда тәрбиелік мәні бар мәтіндер теріліп, сараланып, іріктеліп
алынған. Олардың тақырыптары да қазіргі заман талаптарына жауап береді.
Оқу құралында қазақ тілі синтаксисінің күрделенуіне, мәтін
синтаксисінің қалыптасуына байланысты және емле ережелерінің дамуына орай
пунктуация мен орфография, оның теориялық негіздеріндегі қиындық
келтіретін жағдайларға айрықша назар аударылды.
4
І БӨЛІМ
ОРФОГРАФИЯ
Орфография (грек. оrthographia, orthos – дұрыс, grapho – жазу, жазамын) –
жазудың біркелкілігі үшін ережелер жүйесін жасайтын тіл білімінің саласы.
Қазақ орфографиясының принциптері
Тіліміздегі сөздер фонетикалық, морфологиялық-фонематикалық және
тарихи-дәстүрлік принциптер бойынша жазылады. Фонетикалық принцип –
сөздердің дыбыстық өзгеріске ұшырауы негізге алынып, айтылуы (естілуі)
бойынша жазылуы; морфологиялық-фонематикалық принцип – сөздердің
айтылуында көршілес дыбыстардың дыбыстық өзгерістерге түсуі ескерілмей,
түбір тұлғасы (негізгі фонемалық түрі) сақталып жазылуы; тарихи-дәстүрлік
принцип – сөздердің тілде қалыптасқан тұлғасы бойынша жазылуы.
Принцип
морфологиялық-фонематикалық
фонетикалық
тарихи-дәстүрлік
жарқабақ
бүгін
совхоз
қарақалпақ
білім
хат
ақуыз
пәуеске
хал
1-жаттығу. Орфографиялық принциптерге мысал келтіріп, ережесін
түсіндіріңіздер.
Үлгі. Морфологиялық принцип:
жазылуы айтылуы
жазса – жасса
сенбі – сембі
2-жаттығу. Асты сызылған сөздердің ережесін еске түсіріп, қандай
орфографиялық принцип бойынша жазылғанын анықтаңыздар.
Төмен сырғанақтаған бөшкені бүктетіле тіреп, сілеусін көзі ызғар шаша
қарап қалғаны Танабайдың көз алдынан кетпей қойды. (Ш.А.) Бейшара несіне
жетіседі, мұның халінде бетегеден биік, жусаннан аласа тірліктен басқа не бар...
(Ш.А.) Биыл Қарауыл суы мол тасып, Жидебай, Мұсақұл үстіндегі кең қорық
көк жайқын қалың шалғын боп келе жатыр еді. (М.Ә.) Дәл бүгін осы қонысқа
жеткенше бұл ауылдар өзге Шыңғыс бөктерінен көшкен Бөкенші, Жігітекті
қуып жете алмаған. (М.Ә.) Сүйтіп, қазаннан жаңа түскен ет бір қолдан бір қолға
лып-лып етіп, салқындамай, тоңазымай лезде жетіп тұрды. (М.Ә.)
Бердіқожаның көнген хабарын алысымен Құнанбай қалың малды, жыртысты
бір-ақ жібертті. (М.Ә.)
3-жаттығу. Төмендегі үзіндіден морфологиялық және фонетикалық
принциптер бойынша жазылған сөздерді тауып, ережесін түсіндіріңіздер.
Ерліктің негізі – сүйіспеншілік. Кісі сүйгенінің құлы да, құрбаны да
болады. Отанын сүйген солдат ол үшін отқа да, суға да түседі. Сөйтіп, саналы
5
түрде ерлік жасайды. Ол ерлікті қай күні, қай сағатта жасайтынын солдаттың
өзі білмейді. Сәт сағаты жетіп, жан толқыны тулап, шиыршық атып аспанға
шапшығанда, солдаттың жұдырықтай жүрегінен ерліктің жалыны бұрқ ете
лаулап атылады. Дүниені дүлей тасқын кернейді. Жер сілкініп, тау төңкеріледі.
Күн күркіреп, найзағай жарқылдайды. Солдат ерлік жасағанда осындай болады!
Бірақ солдат оны ерлік жасадым деп есептемейді. Азаматтық міндетімді
атқардым, Отан алдындағы перзенттік борышымды өтедім деп қана біледі.
Ерлік жасаған сәтте солдаттың басындағы ой осы ғана болады. Өзінің ерлік
жасағанын өлген солдат білмей кетеді, тірі қалған артынан ұғады. Онда да
алғашында ол ондай ерлік жасаған емес, басқа біреу болар деп ойлайды.
Мінеки, ерліктің ешқандай есепке көнбейтіні де сондықтан! (Ә.Нұршайықов
«Ақиқат пен аңыз»)
4-жаттығу. Қазақ тілінің сөздік құрамына орыс тілінен енген сөздерге
мысалдар келтіріңіздер.
5-жаттығу. Фонетикалық принцип бойынша жазылатын сөздерге мысал
келтіріңіздер, олармен сөйлем құрастырыңыздар.
Әліпби
Алфавит – тіл дыбыстарының рет-ретімен орналасқан графикалық таңбалар
(әріптер) жүйесі.
Қазақ әліпбиі
Баспа түрі
Әріптердің
аты
Баспа түрі
Әріптердің аты
Бас әріп
Кіші әріп
Бас әріп
Кіші әріп
А
а
а
П
п
пы
Ә
ә
ә
Р
р
ыр
Б
б
бы
С
с
сы
В
в
ве
Т
т
ты
Г
г
гі
У
у
ұу
Ғ
ғ
ғы
Ұ
ұ
ұ
Д
д
ды
Ү
ү
ү
Е
е
е
Ф
ф
эф
Ё
ё
йо
Х
х
хы
Ж
ж
жы
Һ
һ
һы
З
з
зы
Ц
ц
це
И
и
ій
Ч
ч
че
Й
й
й
Ш
ш
шы
К
к
кі
Щ
щ
ща
Қ
қ
қы
Ъ
ъ
айыру белгісі
Л
л
ыл
Ы
ы
ы
М
м
мы
І
і
і
Н
н
ны
Ь
ь
жіңішкелік белгісі
Ң
ң
ың
Э
э
э
О
о
о
Ю
ю
йұу
Ө
ө
ө
Я
я
йа
6
6-жаттығу. Төмендегі сөздерді алфавит ретімен көшіріңіздер.
І. Білім, парасат, үлгі, сана, ынта, шапағат, өнер, қанағат, ой, ес, арман, қиял,
еңбек, тәртіп, абырой, әділ, амандық, қасиет, бағбан, махаббат, төзім, әлем,
бейбіт, ақыл, дарын, жақсылық, зейін, инабат, оқу, өнеге, әрекет, дәурен, өсиет,
рақым, ғылым, бостандық, сенім, табандылық, ұлағат, береке, ғибрат, дана,
үздік, қабілет, шәкірт, өмір, шыдамдылық, ықылас, мейірбан, бақыт, ажуа,
кемеңгер, ілім.
ІІ. Әдепті, ержүрек, бүйрек, ұстаз, дастарқан, қазақ, мағлұмат, ибалы,
ақкөңіл, баспана, әсемпаз, кішіпейіл, қадірлі, адалдық, ғалам, намысқой,
байсалды, хабар, шаңырақ, ұғымтал, зиялы, тіршілік, сіңлі, қоғам, халық,
ағайын, алтыбақан, балахана, тұлға, жамандық, ізбасар.
7-жаттығу. Төмендегі сөздерді алфавит ретімен көшіріп, лингвистикалық
түсіндірме сөздіктен анықтамаларымен танысыңыздар.
Абзац, литота, бастауыш, толықтауыш, элизия, сөйлем, жалғау, негіз, түбір,
фонема, полисемия, лексика, дисфемизм, метафора, омоним, морфема,
акустика, апокопа, әріп, бунақ, гипербола, диэреза, екпін, жазу, инверсия,
көсемше, қиысу, мақал, анықтауыш, мәтел, диалект, монолог, эпифора,
неологизм, одағай, антоним, орфография, пауза, баяндауыш, плеоназм,
антитеза, графема, анлаут, редукция, семантика, буын, есімше, мағына, сөздік,
етістік, жұрнақ, графика, стиль, табу, деривация, қабысу, термин, есімдік,
дыбыс, матасу, ассонанс, фраза, шылау, синоним, эвфемизм, грамматика,
ономастика, протеза, диалог, эпентеза, меңгеру, орфоэпия, метонимия, жаргон,
этимология.
8-жаттығу. Төмендегі ақын-жазушылардың фамилияларын алфавит ретімен
көшіріңіздер. Шығармаларын еске түсіріңіздер.
Сейфуллин С., Жұмабаев М., Аймауытов Ж., Майлин Б., Жансүгіров І.,
Мұқанов С., Әуезов М., Мүсірепов Ғ., Кекілбаев Ә., Мағауин М., Есенберлин І.,
Есенжанов Х., Мұстафин Ғ., Исабаев Қ., Момышұлы Б., Жүнісов С., Әбілев Д.,
Торайғыров С., Ахтанов Т., Ғабдуллин Н., Мұртаза Ш., Мұратбеков С.,
Әлімқұлов Т., Құнанбаев А., Мырзалиев Қ., Исабеков Д., Тәжібаев Ә.,
Нұрпейісов Ә., Әбішев Ә., Дулатов М., Көбеев С., Мақатаев М., Шаханов М.,
Оңғарсынова Ф., Айбергенов Т., Молдағалиев Ж., Шаймерденов С.,
Молдағалиев Т., Әлімбаев М., Иманасов С., Ерғалиев Х., Қайырбеков Ғ.,
Сәрсенбаев Ә., Құдайбердиев Ш., Айтматов Ш., Аманжолов Қ., Жабаев Ж.,
Байзақов И.
Қазіргі қазақ емлесінің ережелері
Дауыстылардың жазылуы
Жалаң дауыстылар: а, ә, е, о, ө, ұ, ү, ы, і, э.
Қосынды дауыстылар: ё (йо), и (ый, ій), у (ұу, үу), ю (йұу, йүу), я (йа).
7
Барлық буындарда жазылатын әріптер: а, е, ы, і.
Буын талғайтын әріптер: ә, о, ө, ұ, ү.
Кірме әріптер: э, ё.
9-жаттығу. Көп нүктенің орнына тиісті әріптерді қойып, сөздердің
жазылуына түсінік беріңіздер.
З...ялы, қ...янат, акт...р, бейқ...сап, би...лай, би...зы, бұрти..., бүйр...к, вал...та,
б...ро, в...кализм, ғар...п, ғұс...л, дәлд...ріштік, деб...тор, д...фис, дз...до, ду...т,
жанқ...яр, ж...нақ, ж...ю, жымп...ю, кәст...м, көкп...ңбек, қад...р, қау...п, құд...рет,
лағ...нет, майм...ю, ма...стро, мет...ор, ми...а, ми..., рухани...т, дәлд...ң, дәнек...с,
тауқ...мет.
10-жаттығу. Көп нүктенің орнына а, ә әріптерінің бірін қойып, жаттығуды
орындаңыздар.
Т...урат, ...жу…, ку...л...ндыру, б...дия, д...нд...ку, күн…к...р, т…к...ппар,
мүш...йра, мүһ...зин, н...руыздық, олд...-білд..., сүтшәрб...т, әз...зіл, б...ғбан,
б...йбіше, бейкүн..., бейж...й, бейм...ғлұм, бейп...ру…, бейш...ра, м...шине,
г...кку, гүлт...ж, дүд...м...л, күп...йке, дүб...р…, ділд..., әмірл...шкер, ділм...р,
дімк...с, дінд...р, ж...йлау, күл...пара, ж...йнамаз, күм...жнік, т...б...рік, күм...н,
күн...ра, ж...мағат, к...у...п, ж...риялау, күш...н, ж...дит, з...мз...м, к…ус...р,
кін...л...у, кін...р...т, м...н-ж...й, мүк...ммал, мүл...йім, н...м...рт, емд...м, мәрм...р,
мін...жат, п...руай, пірәд...р, р…су..., ш...й, үк...м...н, ш...йнек.
11-жаттығу. Көп нүктенің орнына ұ, ү, ы, і әріптерінің тиістісін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер.
Дәлд...ң, дәнек...с, ақк...с, ақти...н, алақ...йын, алақ...рт, аһ...лау, уһ...леу,
әж...м, әндиқ...л, байм...р, бейқад...р, беймағл...м, беск...л, бет-ж...зі, борғ...й,
ғар...п, д...лд...л, д...рия, жақ...т, жар...мес, жаһ...л, жекс...рын, ж...млә,
зәйт...нағаш, Зәб...р, зәб...р, итм...рын, келіт...п, қаб...лет, қағ...лез, қад...р,
қалам...ш, қан...шер, қарағ...с, қас...рет, қат...гез, қат...м, қау...п, құд...р, құд...рет,
құз...рет, лағ...нет, мазм...н, мазл...м, мағз...м, мағл...м, мақс...т, мақл...қат,
малғ...н, мақ...л, мақ...л...қ, марқ...м, манс...қ, мәжб...р, мәжн...н, мәнз...р,
мәмл...к, мәңг...рт, мәшһ...р, миғ...ла, неғайб...л, сам...рық, сәк...н, соғ...рлым,
сөзт...лға, с...мс...р, тауқ...мет, тәтп...ш, хаз...рет, хак...м.
12-жаттығу. Төмендегі жаттығуды көшіріп, ә, ү, ұ, о әріптері келген
сөздердің астын сызыңыздар, олардың емлесін есте сақтаңыздар.
Бектай өз қатесін түсініп, опынып, кінәсін мойнына алса екен деп тіледі.
(Ш.А.) Оң бұрышта радиоприемник, сол жақта малдас құрып отырған құндыз
бөрікті біреудің қара мәрмәрдан шабылған кішкене статуэткасы қойылған.
(С.Ш.) Осы жалған дүниеден, Шешен де өткен не бұлбұл, Көсем де өткен не
дүлдүл. (А.Қ.) Өнер алды – қызыл тіл, Тілде жүйрік – ол дүлдүл. (Ж.Ж.) Қазақ
жұмыскерлерінің неден кешіккендерін біле алмай дүдәмал болып отырғанда
Байшегір келді. (Ғ.М.) Ардақ бәйек болып кішірейген кінәсіз жігіттің сағын
8
қалай сындырар?! (Ғ.М.) Әрине, бұл жерге даусы естілмеген соң не айтып, не
қойып бара жатқаны өзгеге беймағлұм болғанымен, бала бәрін біліп отыр.
(Ш.А.) Шынында, Қодар мен Қамқаның осы сорына себепкер болған да дәл осы
Жетпіс пен соның ағасы даукес, бәлеқор Жексен. (М.Ә.) Бала осы сәтте өзін
мүлде бір қорғансыз, бейшара, көзге ілінбес мүсәпір сезінді. (Ш.А.) Жаңа ғана
көрінген автолавка осылардың бәрінен қол үзіп, тұра жүгіруге мәжбүр етті.
(Ш.А.) Соққыдан әлі есін жиып болмаған әкем байғұс жиі тоқтайды. (С.Ш.) Қол
шананың жібі аш болсын, тоқ болсын бір мойымайтын, бір қабақ шытпайтын
өгей шешеме, дүлдүл шешеме қайта-қайта ауысып барады да ұзағырақ тоқырап
қалады. (С.Ш.) Қуандықтың екі көзі күлімсіреп, ақша беті балбұл жанады.
(М.Ә.)
13-жаттығу. Орфографиялық сөздіктен мамандығыңызға байланысты ә әрпі
бар бірнеше сөз теріп, оларды қатыстыра отырып сөйлем құрастырыңыздар.
14-жаттығу. Көп нүктенің орнына о, ө әріптерінің тиістісін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер. Олардың сөздегі орнына назар аударып, емлесін есте
сақтаңыздар.
Данаг...й, мүрт...т, ақылг...й, бақа...т, б...зк...де, д...ңес, кастр...л, кәл...ш,
кәст...м, кәсіпқ...й, кәсіп...дақ, к...збе-к...з, к...нет...з, к...к...ніс, қамқ...р, қамз...л,
қаск...й, ләмб...к, селқ...с, селс...қ, сенат...р, с...вх...з, шанд...з, шабанд...з.
15-жаттығу. Төмендегі сөздердің екінші буынында ұ, ү, ө дыбыстары
айтылғанымен, олардың жазылмау себебін түсіндіріңіздер.
Жұдырық, жауын, жұлын, құлын, құрық, бөрене, дөңгелек, түлкі, бұғы,
жауырын, қауын, ғұмыр, домбыра, дүкен, дүние, жұлдыз, жұмыс, көбік,
көгершін, көжек, көде, қоңырау, мүйіз, мойын, мұқият, мұхит, өлең, өрік, өсек,
самауыр, соғым, суыр, төсеніш.
16-жаттығу. Мәтіннен құрамында о, ө, ұ, ү, и, у әріптері бар сөздерді теріп
алып, орфоэпия нормасына сай жазыңыздар, өзгеру себебін түсіндіріңіздер.
Көркем әдебиетте әрбір сөздің өз тұрпаты сақталуға тиісті. Тілге бай, тілі
жақсы дегенде ешбір жазушы жаңадан сөз тауып, сонысымен бай, сонысымен
көркемдікке жетпейді. Халқының тіл байлығында бар сөздерді дұрыс
тұрпатымен пайдаланып, сол қордан алынған сөздерден жаңа теңеулер, жаңа
бейнелеулер арқылы тілге бай, тілге шебер деп аталады. Әсіресе, дауысты
дыбыстар мен дауысты буындарды кескілеу сөздің тұрпатын бұзумен бірге
сөйлемнің ішкі ырғағын да бұзады. Ат жорғалап келе жатып шауып кетсе,
желіп келе жатып сүрініп кетсе, қалай көрер едік? Сөйлемнің ырғағын бұзу да
соған ұқсайды.
Тіліміздің қорында бар сөздерге жаңа мағына беру жолындағы
табыстарымызға мен Ісләм Жарылғаповтың көрермен, оқырман, аялдама деп
қосқандарын орынды да орнықты көремін. Мұхтар Мағауиннің «ірінді суы» да
сондай, белгілі түсініктің мағынасын дәл береді.
9
Бізде қақ аталатын, шалшық су, жайдақ су деп аталатын сулардың бәрін де
ірінді су деген дұрыс көрінеді.
Біраздан бері жалпы мағынасындағы искусство дегенді өнер деп атап
келеміз. Ана тілімізде сақина-білезік соғуды да өнер дейміз. Арба-шана істеуді
де, үй жонуды, етік тігуді де өнер дейміз. Туындысы – өнерші. Дұрысында
искусствоны басқа өнерлерден айырып, көркем өнер деуіміз керек. Оның ішіне
сурет, музыка, сахна, экран, би өнерлері ғана кіретін болсын. Көркем әдебиет
деген сияқты көркем өнердің де өзінің асыл тегін көрсетіп тұратын атауы
болғаны дұрыс. (Ғ.Мүсірепов)
17-жаттығу. Төмендегі тіркестердің бөлек жазылатынын есте сақтап,
олармен сөйлем құрастырыңыздар. Ұ, ү әріптерінің сөзде қандай орында
келгенін талдаңыздар.
Ұзын құлақ, ұзын тұра, ұзын сонар, ұзын сүре, ұлы түс, ұлы сәске, Ұлы жүз,
ұн көже, үй басы, үй жолдас, үй жұмысы, үй шаруасы, үн қату, үн қосу.
18-жаттығу. Көп нүктенің орнына и, ый, ій әріптерінің тиістісін қойып,
жаттығуды көшіріңіздер. И әрпінің қандай дыбыстардың орнына жұмсалып
тұрғанын айтыңыздар.
З...ялы, с...ақы, ақм...я, с...қыр, кей...ді, с...лау, т...діру, с...ысу, т..., т...тық,
т...ын, т...янақты, т...дыру, с...лы, т...ек, с...палау, с...лық, с...рақ, с...ыну, с...я,
бай...ды, оқ...ды, су...ды, мой...ды, құр...ды, қағ...да, тақ...я, құнт..., қобд...,
жам...ғы, жым...ысу.
19-жаттығу. Төмендегі сөздермен түрлі сөз тіркестерін жасап жазыңыздар,
сый, тый сөзінен тараған сөздерді дұрыс жазуға жаттығыңыздар.
Сый, сыйақы, сый-қошемет, сый-құрмет, сыйлас, сыйлау, сыйлы, сыйлық,
сый-сияпат, сый-сыбаға, сыйымсыз, сыйысу, тыйғызу, тыйдыру, тыйылу,
тыйым.
20-жаттығу. Көп нүктенің орнына ю, йу, я, иа әріптерінің бірін қойып,
сөздердің жазылуына түсінік беріңіздер.
А...ан, а...т, гор...н, о..., а...анат, бата...қ, ке...ана, д...ана, а...бадам, қ...аз, а...т,
бо...у, ди..., жалпи..., бо...у, м...а, алди...р, ха...анат, а..., жанқи...р, желқұ...ң, қ...а,
қи...қ, қи...л, құрпи..., си...көк, тоти...йын, уәла...т, ха...ан, аңыра...ды, әкіми...т,
бади...н, жа..., қа...з, та...қ.
21-жаттығу. Төмендегі сөздерге тұйық етістік не көсемше жұрнақтарының
бірін жалғап, дұрыс жазылуын есте сақтаңыздар.
Үлгі: оқы + у – оқу, оқы + й – оқи(ды), ...
Ақси, аңқаусы, аңқи, арби, ая, бағжи, бақши, балши, байы, барти, болпи,
борби, борси, кейі, кейки.
10
22-жаттығу. Төмендегі сөздерге тұйық етістіктің жұрнағын жалғап, емлесін
түсіндіріңіздер.
Кемі, тоқы, қасы, шаншы, жібі; ойна, саба, бу, мін, сау, тазарт; ки, и, қи, жи;
сый, тый, той, күй; тік, тақ, жақ, кеп, ық.
Дауыссыздардың жазылуы
Сөздің басында, ортасында және орыс тілінен енген сөздердің соңында
жазылатын әріптер: б, в, г, д.
Сөздің барлық шенінде (басы, ортасы, соңы) жазылатын әріптер: ж, з, к, қ, л,
м, н, п, р, с, т, ф, х, һ, ш.
Тек дауыстылардан кейін жазылатын әріп: й.
Ң әрпі сөздің ортасында және соңында, ал ғ әрпі сөздің басында және
ортасында ғана келеді.
Кірме сөздерде жазылатын әріптер: ф, ц, ч, щ.
23-жаттығу. Төмендегі өлеңді мәнерлеп оқып, дауыссыз әріптердің сөздің
қай шенінде келгеніне назар аударыңыздар.
Жаңа қазақтар
(үзінді)
Жаңа қазақ, шала қазақ, жас інім,
Алшысынан тұрды бүгін асығың.
Саған қарап ойландым да жасыдым.
Айырмаған азғыны мен асылын
Мына ғасыр, бәлкім, сенің ғасырың.
Мына ғасыр безбүйректеу өр ғасыр,
Жүрегіңде сезім емес, қорғасын,
Шетке қақты тұлпары мен жорғасын.
Қақпай қайтсін, бәрін сатып алуға,
Һәм сатуға мүмкіндігі болғасын.
Сенде қазір думан дәурен, масат күн,
Өзіңді-өзің бар жауаптан босаттың.
Рухани байлыққа да тас аттың,
Аудандағы жалғыз кітап дүкенін
Сатып алып, сырахана жасаттың.
Тез ашылып саудагерлік дарының,
Таудан, тастан қайтпастай өр арының,
Саудаладың Алматының жарымын.
Ұлағатты ұлы қазақ елінде
Сатылмайтын нәрселер де бар, інім.
11
Жалғыз саған борыштыдай бар халық,
Топ ішінде ісіп-кеуіп, нарланып,
Кейкиесің қол беруге арланып.
Дегенмен біз сені туған ұлттың
Сатылмайтын қасиеттерін қорғадық.
Көз көп қазір сыртымыздан сын айтар,
Бәйтеректі мазақтаса құмай тал,
Ерден бұрын ел сенімін мұңайтар.
Бірақ бізге өз ұлтыңды өзгеден
Кем сүйесің деп, қанекей, кім айтар? (М.Шаханов)
Достарыңызбен бөлісу: |


title: -жаттығу - Пунктуациясы

text:
181-жаттығу. Мәтінді рөлдерге бөліп оқыңыздар. Драмалық шығармаларда
қойылатын тыныс белгілеріне назар аударып, есте сақтаңыздар.
Молда (орнына отырып). Балаларың оқу бақпайды, ойын бағады деп бай
ұрысып жатыр. Ұятсыз, доңыздар, неге ойнайсыңдар? Жұмалықтарың қайда?
Нөкеш. Мінекей, молдеке! (Он тиын береді.)
Тілеу. Мінекей, молдеке! (Бес тиын береді.)
Жеке. Бір аяқ бауырсақ әкелдім.
Еске. Бір аяқ құрт әкелдім.
Нұрым. Апамнан жұмалыққа ақша сұрап едім, өзімді ұрды.
Әліш. Мінекей, молдеке! (Бір тиын береді.)
Бекен (қалтасын сипалап отырып, молда қараған кезде жылап жібереді).
Жұмалығымды жоғалтып алыппын.
Молда. Ақшаны жоғалтып, атаңның басын бағып отырсың ба? Е, Нұрым!
Сабағыңды тыңдат. (Нұрым өңі қашып, молданың алдына келіп шарт жүгініп
отырады.) Оқы!
Нұрым. Әліпсана ламга сәкін ал, қысынқа мөмге сәкін алқам тұрлу алқамду.
Лам асылы латады.
Молда. Атаң басы латады. (Шыбықпен тартып жібереді.) Лам тады ла деп
оқы!
Нұрым (жыламсырап). Лам тады ла. (Үш рет айтады.)
Молда. Лам тады лада әкеңнің көз құны қалды ма? (Тағы да тартып
жібереді.) ...Сенің арқаңда тарсылдаған не? Тез шешін! (Нұрым жыламсырап
шешінеді, арқасынан қабық түседі.) Сен мені алдайын деген екенсің... Еске!
Арқала доңызды. (Еске арқалап тұрады, молда ұрады.) ...Үш жыл оқып, әлі еже
білмейсің, миғұла! Бекен, сабағыңды тыңдат. (Бекен қорқып, орнынан әрең
тұрады.) Сүйретілмей, доңыз, тез кел!
Бекен. Молдеке, аяғым ауырып жүр.
Молда. Ауырмақ түгіл, түсіп қалсын, шапшаң! (Бекен шарт жүгініп
отырады.) Оқы.
Бекен. Әбзет, ауаз.
Молда. Тіліңді шығар (Қалтасынан орамалын алады, Бекен жылай
бастайды.)
Бекен. Тілім ауырып жүр.
Молда (бақырып). Неғылған ауру? Шығар деген соң, шығар! (Еріксіз аузын
ашып, орамалмен Бекеннің тілін созғылайды. Бекен шыңғырып жылайды.) Неге
оқымайсыңдар? (Жекені тартып жібереді.) Бекен мен Әліш байдың үйінің
88
бұзауларын айдап келіңдер. (Екеуі кетеді.) Сендер түні бойы ақсүйек
ойнайсыңдар, кешке шейін босамайсыңдар!
Нөкеш (орнынан тұрып, есік алдына барады). Молдеке!
Молда. Рұқсат (Дұғалық оқып, тасбық тартуға айналады. Аттың дүбірі
естіледі.)
Дауыс. Көпірбайдікі дастарқанға аят оқып берсін дейді. (Молда жалма-жан
киініп жөнеледі.) (Қ.Кемеңгерұлы «Ескі оқу»)
182-жаттығу. Мәтінді оқып, аң-құс атауларын есте сақтаңыздар. Түсіндірме
сөздігін негізге ала отырып, басқа да аң-құстардың балалары қалай аталатынын
теріп жазыңыздар.
Аң-құс балалары қалай аталған?
Халқымыз табиғаттағы аңдардың баласын жалпы күшік десе, құстардың
баласын балапан деген жалпы атпен атады. Алайда табиғатпен етене өскен ата-
бабаларымыз аң-құс балаларын жеке-дара атауға, олардың әр кезеңдегі мінез-
құлқын дөп басып, әрқайсысына жеке атау беруде алдына жан салмаған.
Мысалы, мысық пен түлкі балаларының атауына көз салайық. Мысықтың
баласын соқыр, мәулен және безек деп атайды. Алғаш туған кездегі көзі
ашылмай жатқан мысық баласының соқыр, бұйығып жата беретін шағында
мәулен және ойынға тоймай, бөлмені кезіп, кім-көрінгенге ұрынып жүретін
есейген кезінде оның безек аталуы қандай ұнамды! Әлі толық қалыптаса
қоймай, бойы да, тұрқы да қораш көрінетін кезеңде түлкі күшігі мыршық деп,
жетілгенмен еркін ойнақтай алмайтын кезеңі жәутік аталуы, ал аяғы
сидаланып, денесі пошымданған кезде ін ішіне еніп алып, өзіңді мазақтағандай
қылық көрсететін, көзі жаутаң-жаутаң ететін шағы жаутаң атануына үйлесіп-
ақ тұр.
Өз-өзіне әлі келе қоймаған шағында іннен шықпайтын сілеусін күшігі інсін
аталады. Жас кезінде денесін теңбіл басатындықтан, арыстанның күшігі
теңбілше делінсе, қорбаңдап жүретін аю күшігінің қонжық аталуына несіне
таңданамыз? Жолбарыс күшігінің шөнжік, сарымақ атануының да жөні бар.
Жас күшік әлсін-әлсін кіші дәрет сындыруға әуес келеді.
Борсық баласы – әзборақ, барыстың күшігі – алан, қасқырдың күшігі –
бөлтірік, ал марал мен бұғының төлі – қодыға, арқар және муфлон төлі –
қозыға, құлан, домбай, есек төлі – қодық аталғаны жұртқа мәлім.
Аққудың балапаны – көгілдір, тауықтың балапаны – шөже аталған. Бұдан
басқа да бізге беймәлім атаулардың болуы ғажап емес. Сондықтан
халқымыздың қазынасына сақ болып, тіліміздің байлығын арттыра берейік,
ағайын! (Қ.Қайым)
Қос нүкте, оның қойылатын орындары
Қос нүкте – сөйлемнің синтаксистік ерекшеліктері мен мағынасына
байланысты қойылатын тыныс белгі.
89
ҚОС НҮКТЕ
Қойылатын орындары
Бірыңғай мүшелердің алдынан келген
жалпылауыш не жалпылауыш мәнді
сөзден кейін
Осындай сырт ажарында дағдылы тірлік белгісі
жоқ, суық қабақ жабырқау ауылға үш салт атты
келді. Бұлар: Абай, Ербол, Дәрмен. (М.Ә.)
Жалғаулықсыз
салаласқан
жай
сөйлемдердің алдыңғысының мағынасы
соңғы жай сөйлемдер арқылы айқындалса
Өзге қостар да тұрса керек: далада шүлдірлескен
сөздер молайып, жақындай
бастады. (Ж.А.)
Төл сөздің алдынан келген автор сөзінен
кейін
Ақбала бір кітапты қолына ұстап тұрып:
– Ей, мынада Каутский де бар ғой, – деді. (Ж.А.)
Әрі қарай санамалап кететін бірыңғай
сөздердің, сөйлемдердің алдынан келетін
жалпылауыш мәнді сөйлемнен кейін
Тәуелді қалыпта екі рет бар: 1) Анайылық рет. 2)
Сыпайылық рет. (А.Б.)
Бірыңғай мүшелерден бұрын келген
мысалы, атап айтқанда деген қыстырма
сөздерден кейін
Шартты рай дейміз – істің істелуіне шарт
көрсететін сөздің түрін. Мәселен: Берсең –
аларсың, ексең – орарсың. (А.Б.)
183-жаттығу. Сөйлемдердегі қос нүктенің қойылу мәнін түсіндіріңіздер.
Бұған жалғыз-ақ құрал бар: ол – жаңа жоспар жасау. (С.М.) Күллі адам
баласын қор қылатын үш нәрсе бар: бірі – надандық, екіншісі – еріншектік,
үшіншісі – зұлымдық. (А.Қ.) Бір ғана өзгеріс: осыдан он шақты күн бұрын
Елтай Кәрімовичтің қызметі жоғарылап, осындағы трестердің біріне бастық боп
кеткен. (Қ.Жұм.) Одан кейін менің білгенім: оянып кетсем, үйдің іші ала
көлеңке. (С.М.) Кино көргелі жиналғандар ала-құла: бірі астына шелек қойып,
енді бірі машинаның ескі баллонының үстінде отыр. (М.Сүнд.) Жалғыз ғана
емексіген келісім сөздері: Күнту қалаға барады да, өзі тіленіп болыстықтан
түседі. (М.Ә.) Пәуеске айқын көрінгесін-ақ ауылдан көріп тұрғандар таласа
бастады: біреуі Қажының үйінің күйеуі деді, бірі Түбектегі құдасы деді.
(Ғ.Мүс.) Енді байқады: қала сыртынан ат қарғып өте алмайтын қыл аяғы
құрдым ор қазылыпты, ордың сырты жалпақ даланың етегін кеміріп жеп, ішкі
ернеуі білезіктей безер қорғанға сұғынып жатыр.
184-жаттығу. Сөйлемдердің қажетті тыныс белгілерін қойып, көшіріңіздер.
Қос нүктенің қойылу себебін анықтап, ережемен дәлелдеңіздер.
І. 1) Қастасқан жауының бәрін құртты Еламан Рай әскерде. 2) Азамат та
жұмысқа шын беріліп кетті кеңсе жұмысын бақайшағына шейін талдап
танысты сезген кемшіліктерін бірігіп отырып түзеді кеңседе бітіре алмаған
жұмысын пәтеріне әкелетін болды. 3) Жөн білетін көңілі даңғыл көкірегі ояу
жан екенін осы бір бет алысында байқатып өтті бөгетсіз суыт жөнелді артына
қайтып қараған жоқ. 4) Аман екеуі қатты ойнайды кейде бірін-бірі қалжыңмен
қағытады кейде қол көтеруге дейін барады. 5) Төсек орындары киім-кешектері
тағы басқа тұрмыстары жұпыны уақытында жуылмайды тамақтары дәмсіз. 6)
Қарапайым адамдардың ғажап бір нәзік жері бар қалжыңдары өрескел мінездері
қатал болып келеді. 7) Асқар таудай саялы арыстандай айбынды көрінген ата-
анасы бай ауылында байғұс екен бай ұрады бай ұрсады бұйырады қорлайды
90
бәріне жақ ашуға дәрмені жоқ. 8) Сол үйлердің қонақасысы қысырдың семіз
тайынан құнан қой ту қойларынан үйіткен марқадан басталады. 9) Биыл жұт
болады деп күн бұрын есепшілер де айтқан шөптің шығысы жаман серейген-
серейген еркек шөп бұйдай бас көде боз қаптап кетті. 10) Кәленнің болжамы
дәл шықты түн ортасы ауа жеткен ақ әскер қоңыр жалға көтерілгесін ат басын
ірікті. 11) Байлықтың ұлы өрісіне жеткен кең қолтық мол қолды аңқау ел Албан
Бұғы. 12) Қыз бұл сөздің артындағы бар мағынаны ұғып намыстанып
күйгендей болып Неге Не себепті деді.
ІІ. Абай осы күндері байқады әкесінің сақал шашындағы ақ көбейіп бетінің
ажымдары да молая түскен екен. (М.Ә.) Солардың басы екі атшабар Қамысбай
мен Жұмағұл. (М.Ә.) Судыр Ахметтің иті қырын жүгіре бастады сауып отырған
сүті бұлақтай қараша іңген жаман шөп жеп арам өлді. (Ә.Н.) Сыр сынында үш
шырай бар 1 Жай шырай 2 Талғаулы шырай 3 Таңдаулы шырай. (А.Б.)
Ауылдың төріндегі өңкей ақ ордалар Шынтемір тұқымынікі бірі үлкен үйі бірі
отауы бірі үлкен отау болса бірі жас отауы. (Ғ.Мүс.) Кісі көп емес Құнанбай
мен Майбасар Жұмабайдан басқа осы өңірдегі Тобықтының белгілі үлкендері
Байсал Бөжей Қаратай Сүйіндік екен. (М.Ә.) Жазылмауында есеп бар еді
қызылдар құлап қалса кім біледі одан да байқай тұрайын деп ойлаушы еді.
(Ж.А.) Дәрігердің қарауы күшті болғаны ғой он бес күн дегенде қолы икемге
келіп жарасы бүріліп біте бастады. (Ж.А.) Біз елге сенуліміз қазақ елі ел болам
десе оқығандарының артынан ерер деп ойлаймыз. (Ғ.Мүс.) Ауыл қызы ауыл
қызынша ойланды кездескенде көзін алмайтын құрбыларын еске алды. (Ғ.Мүс.)
Енді бірінің киімі орысшалау басында шләпә үстінде полте аяғында қисық
табан. (Ж.А.) Біржан көпке дейін оның қасына бармады таныс
жұмыскерлерімен ғана отырған төре мен барсам жекіп қуып жібере ме деп бой
тартты... (Ғ.Мүс.)
185-жаттығу.
Себеп-салдар және түсіндірмелі салалас құрмалас
сөйлемдерді екі бағанға бөліп жазып, тиісті жеріне қос нүкте қойып
көшіріңіздер.
1) Жаз айларында ондай шұбарлы жердің масасы мен сонасы қалың болады
мұндай шыбыны көп шөл даланы ешбір ауыл жайламайды. 2) Кейін қайта
алмаймыз өткел тосатын уақыт жоқ. 3) Байжанның оны бірінші рет көруі еді
бойы төртбақтау толықша сарғылт өңділеу қырықты алқымдап қалған жігіт
екен. 4) Үй иесін Бүркітбай білетін еді орта жаста тоқ дәулетті қонақ түскіш бір
момын адам. 5) Оған әлі күнге шейін балаша еркелейді мойнына асылады
арқала деп сүйрелейді бетінен сүйеді. 6) Үй толған адам кемпір шал қыз-
қырқын қалмастан жиналған иін тіресіп отыр. 7) Өзгеңнен гөрі менің жаным
қаттырақ ауырар еді бұл егін дәнін қолымнан мен септім ғой. 8) Үйірме
мүшелері үшін мынадай бір тәртіп белгіленген еді әр оқушы өзі қалаған салада
жұмыс жүргізуі керек өсімдік дүниесінен тәжірибе жасайды қандай нәтижеге
жеткенін үйірме мүшелері алдына баяндайды қорытады. 9) Шынын айтқанда
91
оны екі нәрсе қинайды бірі әкесі екіншісі отряд жиыны. 10) Жаны шығып кете
жаздады оның қолына түскен ыдыс сау қайтқан емес.
186-жаттығу. Сөйлемдердің тиісті жеріне қос нүкте қойып, көшіріңіздер.
Қойылу себебін анықтап, ережесін еске түсіріңіздер.
Сол болашақ жайнаң қағып көз алдында тұрды қайғысыз өмір бала-шаға
қамы шаруашылықтың көп күйбеңі үй тұрғызып баспана салу не керек тіршілік
ету керек. (Ш.А.) Колхоз кассасында ақша атаулы болмайды өткізілген астық та
сүт те ет те шығынның есебіне кетеді. (Ш.А.) Бірақ алда әлі екі қара қатарласып
жанұшырып барады бірі қара көк бірі жирен. (Ш.А.) Шылбыр ауланың
төбесіндегі бел ағашқа байланғандықтан жата алмайды басы төмен салбырай
берсе-ақ ауыздық езуін жыртып кете жаздайды. (Ш.А.) Қазір қорыққан жоқ
оттың жылуы мен түтініне сүйсініп жатыр. (Ш.А.) Ара-арасында әркімнің
басынан қилы-қилы жағдайлар өтіп жатар біреу ғашық болады біреулер
ажырасады біреу өмірге келеді біреу дүниеден өтеді. (Ш.А.) Жалғыз ғана
қолайсыздық бар Нұрыштың үйі де біз де қалың жабылған қоста тұрамыз.
(С.Ш.) Кейитінім бұрынғыдай адуын сөйлеп бетін қайтарып тастамайды.
(С.Ш.) Бірақ ақшасын төлейін деп сатушыны іздесе бір қиындықтың үстінен
шықты мұның бәрі үлгі екен. (С.Ш.) Іштен қоштамаған уақытта Байсал
Бөйжейдің бір тәсілі міндет мысалды Құнанбайдың өзіне бастатып артын өзіне
тастап кететін әдеті бар-ды. (М.Ә.) Әлгі ирония бұл арада сатиралық образ
жасаудың тағы бір тәсіліне сарказмге ұласты сыналған объект тәлкек етіліп
қана қойған жоқ енді оның дәрменсіз бейшаралығы кіріптар күйкілігі кісі
күлгендей құр кеуделігі әшкереленді. (З.Қ.) Бұлар малына індет келген
ауылдың иттері сияқты жоны шығып құйрығын сыртқа салып көзі қызарып
құтырғандай қанталап қауып түсетін сияқты түр көрсетеді. (М.Ә.)
187-жаттығу. Көркем шығармалардан үш мысал тауып, берілген ережеге
сай кестені толтырыңыздар.
Жалпылауыш
сөздерден
кейін,
бірыңғай мүшелердің
алдынан қойылған қос
нүкте
Бірінші жай сөйлемнің мазмұны
екіншісінде анықталып, ашылып
берілген түсіндірмелі салалас
аралығындағы қос нүкте
Жалғаулықсыз себеп-салдар
мәнді
сөйлемнен
кейін
қойылатын қос нүкте
188-жаттығу. Ақындардың өлеңдерінде қос нүкте қойылатын шумақтарды
көшіріп, себебін дәлелдеңіздер.
Үлгі:
Ақылымды тыңда, мейлің тыңдама,
Тілегім бар бір ғана:
Шығып ал да арманыңның шыңына,
Сосын, мейлі, ұшып өл де, сырғана.
92
Болса ақылың біл мынаны: жалғанда
Жолай көрме арманы жоқ жандарға?! (М.М.)
Тырнақша, оның қойылатын орындары
Тырнақша кідіріске, интонацияға немесе сөйлемнің құрылысына
байланысты емес, мағынаға негізделіп қойылатын тыныс белгі болып
табылады.
ТЫРНАҚША
Қойылатын орындары
Сөйлем ішінде келген мақал-
мәтелдер, афоризмдер
Жүсіп біздің ауылдағы сондай «айдағаны төрт ешкі,
ысқырғаны жер жаратын» кішкене «диктатор» еді. (С.Ш.)
Дәйексөз, төл сөздер
– «Сұлу – сұлу емес, сүйген – сұлу» депті ғой. Әркім өз
сүйгенін мақтайды да, – деп қойды жантайып жатқан бір
жігіт. (Ж.А.)
Объект етіп алынған жеке
сөйлемдер, сөздер не сөз
тізбектері, әріптер, буындар
Қазіргі қазақ тілінде егер-дің «г» дыбысы түсіп қалғанда,
сөз еер болу орнына ер болып ықшамдалған. (Ә.Х.)
Кекету, ажуалау және кері
мағынада
қолдану
үшін
айтылған сөз
Жас күнінде әйгілі Садақ ақынмен айтысып «Бала ақын»
деген ат алып, сол Садақты өлең, сөзде мүдірткен осы
Қадырбай болатын. (М.Ә.)
Зауыт,
фабрика,
комбинат,
машина маркасы, ұшақ т.б.
қойылған аттар
Жұмысқа берілгендігі сонша анадай жерге «газик» келіп
тоқтап, ішінен екі адам шыққанын да байқамай қалыпты.
(Ш.А.)
Газет, журнал, кітап, шығарма,
кино т.б. аттары
Осы түнде ас піскенге шейін Барлас «Қобыланды батыр»
жырын жырлады. (М.Ә.)
Кейбір ойын, әдет-салт аттары
«Орамал тастау», «Хан жақсы ма», «Мыршым», «Белбеу
соқ», «Ләппай тутәлә» сияқты күлдіргі ойындар да тегіс
ойналды. (М.Ә.)
189-жаттығу. Оқып шығып, тырнақшаның қойылу себебін түсіндіріңіздер.
Өзінің айтулы ару қыздарының атын «Ақмарал» деп қоятын болды... (Ш.А.)
Оның ата-тегін де бар Тобықты, бар Қарқаралы «Қаракөк» деп атайды. (М.Ә.) –
... Бірі дарақы мақтаншақ, бірі ұрда-жық, даңғой атанғанда, осындай көп жиын
үстінде масайып, оспадарлық қылам деп, сондай атақ алатын! – деді.
Соңғы
айтқан «мылжың», «мақтаншақ», «даңғой» дегендері осы арада шынымен төрт
көзі түгел отыр еді. (М.Ә.) Абай жалғыз өзі төрт ауыз өлеңді сыры терең
«Аққайың» әнімен айтып барды да, баяу ғана тоқтады. (М.Ә.) Көп басты
адамынан айрылған Жігітек талай заманға шейін «көзге қамшы тигендей»
болып қалады. (М.Ә.) «Еңбек етсең ерінбей, Тояды қарның тіленбей» деген
Абай сөзі мен көргендерін бір түйіп, Ізбасар Әлжанға жетті. (Ғ.М.) Бір терменің
ішінде Барлас:
Аға сұлтан ұлық бар,
Елге мәлім қылықтар,
93
«Өл» дегенде өлмесең,
«Жүр» дегенде жүрмесең,
Малы құрым құрықтар,
Кісен салып құлыптар! – деп бір кетті. (М.Ә.)
190-жаттығу. Сөйлемдердің тиісті жеріне тырнақшаны қойып көшіріңіздер.
Қойылу себебін анықтап, ережесін еске түсіріңіздер.
І. Өзен жағасына өскен бұта шөптерге де Сүйкімді, Қорқақ, Батыр, Ашушаң
деп неше түрлі аттар қоятын. (Ш.А.) Алтыбақан қасындағы ән мен ойын тағы
біразға созылып барған соң, Ербол тың ойын бастады. Онысы – ақсүйек, содан
кейін серек құлақ еді. (М.Ә.) Ал жаңағы мықыр мойын сияқты жаңашылдар
соның байыбына барып, мынасы дұрыс, мынасы бұрыс деп саралап жатпайды.
(С.Ш.) Мен сөйтіп бір Волгаға отырдым да, айналып жүретін жаңа тас жолды
тастап, бұрын бала шағымда талай рет шиырлап өзім жүрген ескі жолмен төте
тарттым... (С.Ш.) Бұрын мұндай жиын ортасында дос деген атпен Байсал,
Қаратай, Бөжей, Сүйіндік, Түсіп сияқты кісілер отырушы еді. (М.Ә.) Абай,
Шолпан, Таң, Сана журналдарында Абай мұрасын зерттеу туралы мақалаларын
жазып, ақын өлеңдері мен қара сөздерін баспасөзде жариялап, насихаттау
әрекетінде жүрген Мұхтар 1924 жылы өткізілетін Абайдың жиырма жылдығын
атап өту қарсаңында келелі-келелі міндеттерді алға қойды. (М.Ә.) Абайдың
Қараңғы түнде тау қалғып, Біржанның Жамбас сипары мен Жонып алдысы,
Жаяу Мұсаның Ақ сисасы, Тәтімбеттің Сылқылдағы, Мәдидің Қарқаралысы
мен Естайдың Хорланы, Ақанның Сырымбеті мен Құлагері бірінен соң бірі
бәйгеден келіп жатыр. Қол шапалақтап қоштауды білмейтіндер әй бәрекелдіге
басуда. (Т.К.)
ІІ. Бұл уақыттарда скрипкада орыстың әсем сырлы, сұлу сезімді Лесная
сказка, Над волнами сияқты вальстері сызылған. (М.Ә.) Әлмағамбет Тәңірі
қосқан жар едің сен деген өлеңі менен Татьяна назын толқытып жөнелді. (М.Ә.)
Жылан торғайды арбап жейді дегенді Ақбілек бала кезінде естіген. (Ж.А.)
Академик И.П.Павлов адамзаттың тілін екінші сигналдық жүйе деп атаған.
(Ә.Х.) Мақсұт жайын кемпірмен ғана сөйлеседі. Оған да жақсы бала болып
көріне бастады. (М.Ә.) Завод 1928 жылдың 7 ноябрі күні Қазақстан деген атпен
ашылады. (С.М.) Дау үстінде, ойда жоқтан тіліне оралса да, Бөрінің артынан
бөлтірік ақылды болғандықтан ермейді деген сөз мұның өзіне қазір бір өзгеше
мәні бар, өрісті ойдай көрінді. (М.Ә.) Ағайын ес жиярлық мезгіл бермей, ара
түсердің бәріне білдірмей, бір-ақ күннің ішінде осыны етіпті де, баяғысынша
түк болмағандай, ақсарбасын, көкқасқасын айтып, ру басшыларын жиып,
қонақасысын көпіртіп жүре беріпті... (М.Ә.) Жалпақ ел, бар ауылдар осы
жайлауға көшу сапарында балалардың ауыл-ауыл, күрке-күрке деген ойынын
ойнап жүрген сияқтанады. (М.Ә.) Жуан ауылдың сотқар малайы, өзі ожар,
доғал жас, тегінде, Оспан шаш ал десе, бас алғандай іс ететін. (М.Ә.)
94
191-жаттығу. Көркем шығармалардан тыршақшаның әр түріне бес
мысалдан теріп, кестені толтырыңыздар.
Тырнақша қойылатын орындар
Мысалы
Сөйлем ішінде келген мақал-мәтелдер
Объект етіп алынған жеке сөйлемдер, сөздер не сөз тізбектері, әріптер,
буындар
Кекету, ажуалау және кері мағынада қолдану үшін айтылған сөздер
Зауыт, фабрика, комбинат, машина маркасы, ұшақ, газет, журнал, кітап,
шығарма, кино т.б. аттары
192-жаттығу. Өлең ішінде қойылатын тырнақшаларға мысал келтіріп,
қойылу себебін түсіндіріңіздер.
Үлгі:
Біржола күй кеткені қызға батты,
Енді оған естілер ме күйлер тәтті?
«Таратып тоқсан күйді жібердің», – деп
Бір жақтан керең бір ой күңкіл қақты. (І.Ж.)
Сызықша, оның қойылатын орындары
Сызықша – мағынаға, интонацияға, сөйлемнің синтаксистік ерекшелігіне
байланысты қойылатын тыныс белгі.
СЫЗЫҚША
Қойылатын орындары
Бастауыш та,
баяндауыш та
бір
сөз
табынан болса
Жалпылауыш
сөздің алдынан
Оңашаланған
айқындауыштың
екі жағынан
Салалас
құрмалас
сөйлемдер
де
Төл
сөз
бен автор
сөзі,
диалогте
Сөйлемді
ықшамдап
қолдануға
байланысты
Абайдың көзін
оған
көп
тартатын
бір
нәрсе – мұның
бітікшелеу,
кішкене келген
көздері. (М.Ә.)
Ортасында:
Құнанбай,
Бөжей, Байсал,
Қаратай,
Сүйіндік.
Майбасар
–
бәрі бар. (М.Ә.)
Үшіншісі – бұл
ауылдың кенжесі,
осы үлкен үйдің
иесі, жас, толық,
орта
бойлы,
ақшыл қызғылт,
сұлу жүзді жігіт –
Мұсабай. (М.Ә.)
Бардым,
–
жолыға
алмадым.
Айтудай-ақ
айттым, –
көнбеді.
– Әй, осы
мынаның
өнері жоқ
па екен, ән
салғаны
әжептеуір
ғой, – деді
Арын.
(Т.К.)
Жақсы
тәжірибе –
көпке
ортақ.
(мақал)
193-жаттығу. Сызықшаның қойылуына назар аударып, қандай ережеге
негізделгенін дәлелдеңіздер.
Ана дүниеден иман тілеген, өлімге бас байлаған үмітсіз аурудай ендігі тілек
– жол амандығы, денсаулығы. (Ж.А.) Бірінің дәлелі – қойдың қай қосқа
сойылуы, екіншінің дәлелі – қойдың кімнен алынғандығы. (Ж.А.) Алыстан
әлдекімдердің күбірлеген дауыстарының жаңғырығы естілген сияқтанды, – қай
жақтан естілгенін шамалай алмаймын. (С.М.) Талап – пендеден, көмек –
95
Алладан. (Мақал) Солардың үлкені төрге жуық отырған, мынау ерекше кесек
денелі – Жақып. Екіншісі – толық, биік келген, үлкен ақсұр жүзді, қара қас,
қара сақалды, үлкен қара көзді – Мұса. (М.Ә.) Бұл уақыттарда ол абақтыдан
шығып келгендіктен, аға-іні, шеше-жеңге, жанкүйер-жақын – барлығына ыстық
болған. (М.Ә.) Бұрыннан қайындап жүрген күйеуі – Көкше Қаратайдың туысы,
Алатай баласы Дүтбай. (М.Ә.) Ер – елінде, гүл – жерінде. (Мақал) Сәуір – бұл
айдың арапша аты. (М.Ә.) Абайдың мінгені – ақ жал, сары жорға ат. (М.Ә.)
Жақсының жаны – бүтін, Жаманның жаны – түтін. (Мақал) Тапсырманы
орындау – міндет, міндетті тындыра орындаса, қонымды еңбеккүн жазылады.
(Ғ.М.) Керуен көшетін сауда жолдары, ұлы базарлар, атақты қалалар, су
жолдары – барлығы да бүгін айрықша керек болатын. (Ғ.М.) – Әй, Сейфуллин,
сөзіңде тұрдың. Жүр өзім кіргізіп жіберейін, әйтпесе тағы да үстіңнен рапорт
түсер, – деп біраз жер шығып кеткен ұстаз кері оралды. (Т.К.)
Достарыңызбен бөлісу: |