بخش اول - قسمت دوم
از رویدادهائی که بین حسن صباح و وزیر خوشوقت نظام الملک اتفاق افتاد، آن که: سلطان ملکشاه فرمان داد مقداری مرمر از حلب به اصفهان آورند.
یکی از اهل بازار عسکر شتران دو مرد عرب را برای حمل پانصد رطل مرمر یاد شده به کرایه بگرفت. یکی از آن دو عرب را چهار شتر بود و دیگری را شش شتر.
هر یک نیز پانصد رطل مرمر بهر خود همی آورد. ایشان این بارها را بین ده شتر تقسیم کردند. زمانی که ایشان به اصفهان رسیدند، سلطان ملکشاه دستور داد به آن دو هزار دینار دهند.
این وجه را خواجه نظام الملک تقسیم کرد و صاحب شش شتر را ششصد دینار داد و صاحب چهار شتر را چهارصد دینار.
حسن صباح، در محضر سلطان، به تقسیم او ایراد کرد و گفت: تو مال سلطان را به غیر مستحقش داده ای. چه در این تقسیم به صاحب شش شتر جور کرده ای زیرا حق وی هشتصد دینار بود. و حق آن دیگری دویست دینار.
سپس سبب این معنی را در لغزی گنجاند و بگفت. سلطان وی را گفت: چیزی گوی که من آن را فهم تواند کرد. حسن گفت: شتران، ده بوده و بار یک هزار و پانصد رطل که پانصد رطل از آن هر یک از مالکان شتران بوده است و پانصد رطل از آن سلطان.
صاحب شتران چهارگانه خمس پانصد رطل را حمل کرده و مستحق خمس هزار دینار بوده است و صاحب شتران شش گانه چهار خمس را حمل کرده و سزاوار دریافت چهار خمس هزار دینار بوده است.
وزیر نظام الملک گوید: زمانی که درستی گفتار حسن بر سلطان آشکار شد، به من گشاده روئی و بشاشت کرد. اما من نیک دانستم که این معنی بر خاطرش اثر نهاده است.
در طینت آدمی خدا حرص نهاد
زآن است کفش بسته در آن وقت که زاد
وآنگاه که مرد پنجه اش یافت گشاد
یعنی که مرا نیست به کف غیر از باد
حکماء اشراق برآنند که حرکت افلاک ناشی از طربی است که به سبب ورود لمعات برق های قدسی و درخشش های انس.
و حرکت دورانی آن ها به منزله ی رقص است از شدت طرب و این حرکت معدل فیض هائی است که به اشراق هی برند و هر اشراقی را طرب تازه ای است.
حکیمی را پرسیدند: با آن که هفتاد ساله ای، مال گرد همی آوری؟ گفت: گر مرد بمیرد و مالی بهر دشمن نهد، بهتر از آن است که به زندگی خویش نیازمند دوست خویش شود. یکی از شعرای ایرانی در این زمینه گوید:
مال گرد آر در نشیمن خاک
تا در این کهنه خاکدان باشی
گر بمیری و دشمنان بخورند
به که محتاج دوستان باشی
از سخنان بزرگان: اگر ثروتمند باشی، هر جا، مأوای تو است، اما آن گاه که تهیدست شوی، خویشاوندانت انکارت کنند.
افلاطون را گفتند: چرا علم و مال با یکدیگر گرد نشود. گفت: برای عزت کمال.
سقراط تهیدست بود. پادشاهی وی را گفت: چقدر تهیدستی؟ گفت: شاها، اگر راحت فقر بدانی، دلسوزیت بر خویش مانع شود که دل بر من سوزانی.
تمامی مال علی بن جهیم را بستده بودند. کسی در این معنی وی را پرسید. گفت: دوستر دارم که نعمتم از دست رود و خود مانم و خود از دست نروم و مالم بماند.
حکیمی گفت: با توانگرتر از خویش هم نشینی مکن. چه اگر در خرج با وی همگامی کنی، زیان بینی و اگر وی بیش از تو خرج کند، خوارت کند. این معنی از یکی از گفته های امام صادق(ع) به یکی از یارانش مأخوذ است.
حاتم که بمرد، برادرش همی خواست که چون او شود. مادر وی را گفت: خویش را بیش رنج مده، به جایگاه او نخواهی رسید. گفت: چه چیز مانعم شود، به ویژه که وی برادر من بود.
گفت: هر بار که من او را شیر می خواستم داد، شیر نمی خورد تا شیرخواره ی دیگری آرم تا با وی شریک شود و از پستان دیگرم شیر خورد. اما زمانی که ترا شیر همی دادم، اگر شیرخواره ای همی آمد، آن قدر می گریستی تا برود.
منصور گفت: مردمان همی گویند من بخیلم. ولی بخیل نیستم. اما از آن جا که دیده ام مردمان بنده ی مال اند، مال گرد همی کنم تا بنده ی من باشند.
والئی، دست شستن خویش را پس از صرف غذا، طول همی داد و می گفت: باید مدت دست شستن نصف مدت غذا خوردن بود.
نظام گفت: چیزی که نشان همی دهد که طلا و نقره حقیر است، آن که جز نزد فرومایگان گرد نشود. زیرا هر چز به شبیه خویش گراید.
از سخنان بزرگان: فرصت را غنیمت شمرید چه چون ابر همی گذرد.
راغب در محاضرات گفت: امام علی بن موسی الرضا(ع) بدان هنگام که به خراسان شد. تمامی اموال خویش، به روز عرفه، به این و آن بخشید.فضل بن سهل گفت: این چه زیانی است. فرمود: زیان نه، غنیمت است.
نیز در محاضرات آمده است که جعفر بن محمدالصادق(ع) را گفتند: منصور از زمانی که به خلافت رسید، جز جامه ی خشن نپوشید و از فرط بخل جز خوراک ساده نخورد. فرمود: خدای را سپاس که وی را از چیزی که به سبب آن دینش را رها کرده است، محروم داشته است.
حکیمان برآنند که وجود عالم بر این نظام که هست، خیر محض است و ایجادش کمال تمام. و واجب الوجود عزوجل مبداء فیض بخش و بخشنده ی مطلق است.
و خیر محض و کمال تامی که ذکر شد، همواره با اوست. چه جدائی خیر محض و کمال تام از وی نقص به شمار آید و او منزه او نقص است.
این همان چیزی است که به قدم عالم از آن تعبیر می کنند. متکلمین می گویند که از او رواست ایجاد عالم یا ترکش. چه ایجاد لازمه ی ذات وی نیست و این همان معنی قدرت و اختیار نزد متکلمان است.
اما این که حضرت باری تعالی قادر است بدان معنی که اگر خواهد کند. و اگر نخواهد نکند، مورد اتفاق حکماء و متکلمین است. و خردمندان را در این زمینه خلافی نیست.
جز آن که حکیمان برآنند که مشیت فعلی که فیض وجود بود، لازمه ی ذات اوست چنان که علم و دیگر صفات کمالی نیز چنین است. و انعکاک این صفات از آن حضرت محال است.
و حضرتش در ازل اراده کرده و بانجام رسانده است. و شرطیه ی اولی، صدقش واجب است. اما دومی ممتنع الصدق است و هر یک از آن دو شرط در حق حضرت باری صادق است.
و از آن جا که متکلمان حدوث عالم را ثابت کرده اند، آشکار است که خداوند تعالی ایجاد عالم را از ازل اراده نکرده است و ایجاد یا عدم ایجاد آن درست بوده است و انعکاک محال نیست.
اما این که ذات وی لازمه ی کمال بود، ممنوع است اما کمال وی بدان گونه ویژه است که قائم مقام غیر شدنش ممنوع است.
چه انفراد وی به وجود چنان که حدیث گوید «کان الله و لم یکن معه شی ء» کمال است و عالم ارواح بسی شریف تر از عالم اشباح است.
جز این که حکمت اقتضای ایجاد این عالم جسمانی را در برهه ای داشته است که آن اقتضا ناشی از سری پنهانی است که بسیار از خردها را بدان راه نیست.
و بسیاری از فهم ها را اطلاع از آن ممکن نیست. مگر آن که خداوند سبحانه بصیرت شخص بگشاید و مشکات هدایت در باطن وی روشن بدارد.
و این قلیل بل اندک تر از قلیل است. و این جامه بر قامت هر صاحب قامتی راست نیاید و نتایجی است که مقدماتش بر هر صاحب حدی فراهم نیاید.
در ازل خاک وجود هر کس چون بیختند
حصه ی ما بی کسان با درد و غم آمیختند
شگفت آور است که صاعقه طلا و نقره را در کیسه ذوب همی کند بی آنکه که کیسه را به سوزاند. محقق شریف در شرح مواقف گوید: خبری متواتر ما را رسید بر این که به شیراز، صاعقه ای برگنبد شیخ کبیر ابوعبدالله الخفیف فرود آمد، که قندیل های آن مقام ذوب کرد اما چیزی را نسوزاند.
این از آن روست که آتش صاعقه، به سبب لطافتش از اجسام متخلل نفوذ همی کند و چنان سریع است که در آن ها درنگ نکند اما از اجسام غیر متخلل در زمانی بیشتر نفوذ کند و از این رو مقداری قابل توجه در آن بماند و ذوبش کند.
در قرآن، در دو مقام فاعل به معنی مفعول آمده است یکی: در آیه ی «لاعاصم الیوم من امرالله » یعنی لامعصوم. دوم در آیه ی «من ماء دافق ».
نیز اسم مفعول در سه جا به معنی فاعل آمده است: یک، این آیه «حجابا مستورا» یعنی ساترا. دوم «و کان وعده ماینا» یعنی آیتا و سوم «جزاء موفورا» یعنی وافرا.
در محاضرات از امام جعفر صادق(ع) نقل است که می فرمود: مردمان را سرزنش مکن، چه بی دوست خواهی ماند.
ابن رومی گوید:
دشمنان از دوستان حاصل آیند، از این رو بسیار دوست مگیر. چه بیشتر بیماری ها که بینی، از کثرت خوردن و نوشیدن بود.
یکی از صوفیه را پرسیدند: تصوف چیست؟ گفت: اعراض از اغراض.
یحیی بن معاذ را پرسیدند: کدام محبت حقیقی است؟ گفت: آن که با احسان افزون نشود و با جفا اندک نگردد.
اعرابئی ابن عباس را پرسید: به روز رستاخیز چه کس به حساب ها رسد؟ گفت: خداوند تعالی. اعرابی گفت: بدین گونه، به خدا سوگند که نجات یابیم. پرسیدند: چگونه؟ گفت: از آن رو که بخشنده هرگز در محاسبه دقت نورزد.
عارفی را پرسیدند: فرق میان عشق و هوس چیست؟ گفت: هوس در دل حلول کند، اما دل در عشق حلول همی کند.
مساله: توحید با ثنویت (با همین املاء) مخالف است. و این که در پاره ای از کتب اهل کلام است که توحید مخالف «وثنیت » است، خطا است، چه معتقدان و ثنیت به وجود دو خداوند واجب الوجود قائل نیستند و چنین چیزی را در بت های خود باور ندارند، هر چند که به پاره ای از آن ها الهه خطاب کنند.
چه ایشان بت ها را به عنوان تمثال پیغمبران و فرشتگان و ستارگان همی گیرند و گویند: ما را توانائی پرسش واجب الوجود تعالی و تقدس نیست. این ها را همی پرستیم تا نزد وی شفاعت ما کنند.
در صورتی که اهی ثنویت به وجود دو خداوند واجب الوجود اعتقاد دارند، که یکی از آن ها فاعل خیر است و دیگری فاعل شر.
پاره ای نیز فاعل خیر را نور همی دانند و فاعل شر را ظلمت که ایشان مانویانند. و پاره ای فاعل خیر را یزدان دانند و فاعل شر را اهرمن.
از قد بلند یار و زلف پستش
وز کافری دو چشم بی می مستش
روزی به کلیسیای گبرم بینی
ناقوس به دستی و به دستی دستش
رفتی و زدیده خواب شد بیگانه
وز صبر دل خراب شد بیگانه
دور از تو چنان شبی به روز آوردم
کاندر نظر آفتاب شد بیگانه
مردی زاهدی را پرسید: تقوی را بهرمن وصف کن. گفت: اگر به سرزمینی پرخار گام نهی چگونه رفتار کنی؟ گفت: پرهیز و حذر کنم. گفت: در دنیا نیز چنین کن.، تقوی همین است.
مالک بن دینار راهبی را گفت: پندم ده. گفت: اگر توانی بین خود و مردمان دیواری سازی، چنان کن.
یکی از بزرگان می گفت: خداوندا مرا از دوستان محفوظ بدار. پرسیدنش که سبب چیست؟
گفت: من خویش را از دشمن بپایم، اما از دوست پائیدن نتوانم.
بیچاره دلم چو محرم راز نیافت
واندر قفس جهان هم آواز نیافت
در زلف سیاه ماهروئی گم شد
تاریک شبی بود، کسش باز نیافت
با هر که نشستی و نشد جمع دلت
و زتو نرهید صحبت آن و گلت
زنهار زصحبتش گریزان می باش
ورنه نکند روح عزیزان بهلت
در کشاف آمده است که ابراهیم ادهم را گفتند: زچه رو خداوند را همی خوانیم و اجابت نکند؟ گفت: از آن رو که خواندتان، واجابت نکردید. سپس برخواند: «والله یدعو الی دارالسلام و یستجیب الذین آمنوا و عملوالصالحات ».
ترمذی روزهائی چند به محضر مأمون نمی آمد. مامون از سبب غیابش پرسید: گفت گوشم اندکی سنگین گشته و ترسم از آن است با پرسش های مکرر ترا خسته سازم.
گفت: اکنون هم نشینی تو نیک گردید. چه هر چه را خواستیم به تو خواهیم گفت و هر چرا نخواستیم پنهان خواهیم کرد. بدین گونه تو غایبی حاضری.
پیری گفت: همی ترسیدم که اگر پیر شوم، زنان از من دوری کنند. زمانی اما که پیر گشتم، من بیش از آنچه که آنان از من پرهیز کنند، از ایشان پرهیز همی کنم.
در صحبت دوست جان نگنجد
شادی و غم جهان نگنجد
ما خانه خراب گشتگان را
در دل غم خانمان نگنجد
ای خواجه تو مرد خود فروشی
رخت تو در این دکان نگنجد
یا دوست گزین کمال یا جان
در خانه دو میهمان نگنجد
شادمان گشتم که یک دم شد سبک از یاد عشق
گر کسی ناگاه آهی از دل محزون کشد
رفت دل از پی دلدار و مپرسید از من
که دگر ما و ترا وعده ی دیدار کجاست؟
ای خوش آن طالب دیدار که در راه طلب
شوق در گوش دلش گفت که دلدار کجاست