بخش اول - قسمت دوم
دلا دیده ی دوربین بر گشای
در این دیر دیرینه ی دیر پای
بدین غور دور شبان روزیش
به خورشید و مه عالم افروزیش
نگویم قدیم است از آغاز کار
که باشد قدم خاصه ی کردگار
حدوث ارچه شد سکه ی نام او
نداند کس آغاز و انجام او
شب وروز او چون دو یغمائی اند
دو پیمانه ی عمر پیمائی اند
دو طرار هشیار و تو خفته مست
پی کیسه ببریدنت تیز دست
ز عقد امانی ترا کیسه پر
به جان دشمن کیسه پر، کیسه بر
چو کیسه به سیم و زر آگنده است
دل کیسه داران پراکنده است
یکی جمع شد زین پراکندگی
تهی کن دل از کیسه آکندگی
پی عزت نفس خواری مکش
زحرص و طمع خاکساری مکش
میامیز چون آب با هر کسی
میاویز چون باد با هر خسی
خلاصی تو از آبرو ریختن
چو بخشد زمردم نیامیختن
خوش آن کو در این لاجوردی رواق
ز آمیزش جفت طاق است، طاق
ای دل ار عشرت امروز به فردا افکنی
مایه نقد بقا را که ضمان خواهد شد
عشقبازی کار آسان نیست ای دل سر بباز
ورنه گوی عشق نتوان زد به چوگان هوس
از سید فاضل میرصدرالدین محمد نقل کرده اند که گفت: قناتمان را که حفر می کردیم، به جائی رسیدیم که گل بسیاری بود که به چشم نمی آمد اما سنگینی آن را حس می کردیم.
شیخ نادان برد زنادانی
ظن که شد این کمال انسانی
که کند خانقاه و صومعه جای
واکشد پازباغ وراغ و سرای
ابهلی چند گرد او گردند
تابع ذکر و ورد او گردند
بر خلایق مقدمش دارند
هر چه گوید مسلمش دارند
مقتدای زمانه خواجه فقیه
با درون خبیث و نفس سفیه
حفظ کرده است چند مساله ای
در پی افکنده از خران گله ای
سینه پر کینه دل پر از وسواس
کرد ضایع به گفتگوی انفاس
عمر خود کرد در خلاف و مرا
صرف حیض و نفاس و بیع و شری
گشته مشعوف لایجور و یجوز
مانده عاجز به کار دین چو عجوز
با چنین کار و بار کرده قیاس
خویشتن را که هست اکمل ناس
حد ایشان به مذهب عامه
حیوانی است مستوی القامه
پهن ناخن، برهنه پوست زموی
به دوپا رهسپر به خانه و کوی
هر که را بنگرند کاین سان است
می برندش گمان که انسان است
ابن مهلبی گفت: نزد منتصر بودم. جماز که پیر و فرتوت گشته بود، بیامد. منتصر مرا گفت: از او پرس که آیا خاصیتی بهر زنان در او مانده است؟
پرسیدمش، گفت:بلی. این خاصیت که بهرشان دلالی محبت کنم. منتصر از شنیدن پاسخ وی آنقدر بخندید که به پشت بیفتاد.
با هر که نشستی و نشد جمع دلت
وز تو نرهید زحمت آب و گلت
زنهار زصحبتش گریزان میباش
ورنه نکند روح عزیزان بحلت
بلبل از فیض گل آموخت سخن ورنه نبود
این همه قول و غزل تعبیه در منقارش
به مژگان سیه کردی هزاران رخنه در دینم
بیا کز چشم بیمارت هزاران درد برچینم
شب رحلت هم از بستر روم تا قصر حورالعین
اگر در وقت جان دادن تو باشی شمع بالینم
منصور خلیفه، زیادبن عبدالله را مالی داد که بین قواعد و کوران و یتیمان بخش کند. ابو زیاد تمیمی بنزدش آمد و گفت: خدا کارت اصلاح سازد، مرا نیز جزء قواعد بنویس.
گفت: وای بر تو مگر ندانی که قواعد زنان بیوه اند؟ گفت: پس مرا جزء کوران بنویس. گفت: باشد چه خداوند فرموده است: «و آنها لاتعمی الابصار و لکن تعمی القلوب التی فی الصدور» وی را جزء کوران بنوشت.
اما ابو زیاد گفت: فرزند مرا نیز جزء یتیمان بنویس، گفت: باشد، چه کسی که تو پدرش باشی، یتیم است.
مزید، در اوج تهیدستی سخت بیمار شد. یکی از یارانش به عیادتش آمد و بس تکرار کرد که باید پرهیز کند. مزید گفت: مرا توانائی دسترسی به خواسته هایم نیست تا لازم بود پرهیز کنم.
کمی بعد که وی برمی خاست پرسید: چیزی نمی خواهی؟ مزید گفت: بلی، این که دیگر به عیادتم نیائی.
ای که مهجوری عشاق روا می داری
بندگان را زبر خویش جدا می داری
دل ربودی و بحل کردمت ای جان لیکن
به از این دار نگاهش، که مرا می داری
ای مگس عرصه ی سیمرغ نه جولانگه توست
عرض خود می بری و زحمت ما می داری
حافظ خام طمع شرمی از این قصه بدار
کار ناکرده چه امید عطا میداری
یکی است ترکی و تازی در این معامله حافظ
حدیث عشق بیان کن بهر زبان که تو دانی
گذشت عمر تو در فکر نحو و صرف و معانی
بهائی ازتو بدین نحو صرف عمر بدیع است
حجاج، مردی سلیمان نام را به یکی از بلاد پارس ولایت داد و هفتصد مرد ترک باوی گسیل داشت و وی را گفت: با تو هفتصد شیطان بفرستادم تا هر آن کس را که خیال طغیان بود، بدست ایشان خوار و زبون سازی.
اما آن مردان، در آن سرزمین به فساد پرداختند، کشت و زرع و نسل از میان بیانداختند و به سرکشی بسیار کردند. مردمان به حجاج شکوه بردند و حجاج به سلیمان نوشت ای سلیمان، نعمت را کفران کردی، پس بنزد ما برگرد. والسلام.
سلیمان در پاسخ نوشت: «بسم الله الرحمن الرحیم ». سلیمان کفران نعمت نورزید. بل شیطان ها کفران کردند». حجاج که پاسخ وی بخواند، آن را نیک دید و فرمان داد که وی بماند اما ترکان یاد شده را باز گرداند.
ریاشی گفت: خواهی که ترا به زبانی رهنمون شوم که در آستین تو است و بستانی که در دامن تو جاگیرد و لالی که هرگاه خواهی به تو آموزد و هرگاه به تعب شوی به حال خود گزاردت؟ گفتم: بلی آن چیست: کتابت  . . . هان برآن التزام کن.
مشو دلگرم اگر بخشد سپهرت
که تیزی سنان دارد سر هر موی سنجابش
عاشق جان خویش را بادیه سهمگین بود
من به هلاک راضیم لاجرم از خود ایمنم
خاک دل آن روز که می بیختند
شبنمی از عشق بر او ریختند
دل که به آن رشحه غم اندود شد
بود کبابی که نمک سود شد
دیده ی عاشق که دهد خون ناب
هست همان خون که چکد از کباب
بی اثر مهر چه آب و چه گل
بی نمک عشق چه سنگ و چه دل
نازکی دل سبب قرب تو است
گرشکند کار تو گردد درست
دل که ز عشق آتش سودا در اوست
قطره ی خونی است که دریا در اوست
سبحه شماران ثریا گسل
مهره ی گل را نشمارند دل
ناله زبیداد نباشد پسند
چند دل و دل چونئی دردمند
به که نه مشغول به این دل شوی
کش ببرد گربه چوغافل شوی
نیست دل آن دل که در او داغ نیست
لاله ی بی داغ در این باغ نیست
آهن و سنگی که شراری در اوست
بهتر از آن دل که نه یاری در اوست
ای که به نظاره شدی دیده باز
سهل مبین در مژه های دراز
کان مژه در سینه چو کاوش کند
خون دل از دیده تراوش کند
یا منگر سوی بتان تیز تیز
یا قدم دل بکش از رستخیز
روی بتان گرچه سراسر خوش است
کشته ی آنیم که عاشق کش است
هر بت رعنا که جفا کیش تر
میل دل ما سوی او بیشتر
یار، گرفتم که به خوبی بری است
سوختن او نمک دلبری است
سوزش و تلخی است غرض از شراب
ورنه به شیرینی از او بهتر، آب
لاله رخان گرچه که داغ دل اند
روشنی چشم و چراغ دل اند
مهر و حفا کاریشان دلفروز
دیدن و نادیدنشان سینه سوز
حسن، چه دل بود که دادش نداد
عشق چه تقوی که به بادش نداد
دامن از اندیشه ی باطل بکش
دست ز آلودگی دل بکش
قدر خود آن ها که قوی یافتند
از قدم پاک روی یافتند
کار چنان کن که در این تیره خاک
دامن عصمت نکنی چاک چاک
عشق بلند آمد و دلبر غیور
در ادب آویز، رها کن غرور
چرخ در این سلسله پا در گل است
عقل در این میکده لایعقل است
جان و جسد خسته ی این مرهم اند
ملک و ملک سوخته ی این غم اند
ای دو جهان ذره ای از راه تو
هیچ تر از هیچ به درگاه تو
راز تو بر بیخبران بسته در
باخبران نیز زتو بی خبر
وصف تو زاندازه ی دانش فزون
کار تو زاندیشه ی مردم برون
فکرت ما را سوی تو راه نیست
جز تو کس از سر تو آگاه نیست
در تو زبان را که تواند گشاد
های هویت که تواند نهاد
حکم ترا در خم این نه زره
رشته دراز است و گره بر گره
گر همه عالم به هم آیند تنگ
به نشود پای یکی مور لنگ
جمله جهان عاجز یک پای مور
وای که بر قادر عالم چه زور
به که زبیچارگی جان خویش
معترف آئیم به نقصان خویش
گمشدگانیم در این تنگنای
ره که نماید؟ که توئی ره نمای
خسرو مسکین ز دل مستمند
طرح به تسلیم رضایت فکند
کار نگویم که چه سان کن بدو
آنچه ز تو میسزد آن کن بدو
عارفی گفت: اگر الفت عارضی بین تن و جان نمی بود، جان در تن چشم بهم زدنی درنگ نیاوردی چه بین این دو را تفاوت بسیار است.
با این همه اما جان هر زمان که یاد سرمنزل جانان کند، نزدیک شود که از شوق بگدازد و هر دم آرزوی فراق تن کند. حافظ چه نیک سروده است:
چاک خواهم زدن این دلق ریا را چکنم
روح را صحبت ناجنس عذابی است الیم
گوئی حافظ مضمون این شعر از آن سخن بگرفته است. عارف رومی نیز ره بر همین نمط رفته است، آنجا که گوید:
در بدن اندر عذابی ای پسر
مرغ روحت بسته با جنس دگر
هر که را با ضد وی بگذاشتند
این عقوبت را چو مرگ انگاشتند