روز معلم
گر بر تو فاش قدر معلم نیست‏ 
پوشیده بر من متعلم نیست‏
 قدر معلم از متعلم پرس‏ 
کاینسان چو من به حق متکلم نیست‏
 بشنو ز من که قائمۀ عالم‏ 
بی‏علم و بی‏معلم قائم نیست‏ 
عرش خدای، کرسی تعلیم است‏
 یعنی کسی به رتبۀ عالم نیست‏
 زان شد نبی نبی که معلم شد
 هرگز نبی نشد که معلم نیست
روز معلم اعظم ایام است‏ کان
 خود به روزگار اعاظم نیست‏ 
روز معلم اول ایجاد است‏ 
این نکته گرچه بر تو ملایم نیست‏
 مشنو ملامت و به ملأ بشنو
 گر خوفت از ملامت لائم نیست‏
 احیای نفس واحد اگر حق خواند
 احیای جمع، معجب و موهم نیست‏
 احیای نفس آیت تعلیم است‏
 وین ترجمه مقال مترجم نیست‏
 یک فرد اگر ز جمع کنی تعلیم‏
 تعلیم جمع، غیر لوازم نیست‏
 انسان به طبع ز انسان آموزد
 کانسان به سان خیل بهائم نیست
هان تا کدام علم به کار آید
 کاوهام جزو علم و معالم نیست‏
 علمی که عقل جمع بفرساید
 جهل است و جهل جز که مزاحم نیست‏
 «علم زمان» ضمان کندت کانسان
‏ جز زادۀ زمان و عوالم نیست‏ 
علم زمان غنیمت ایام است‏ 
مغلوب! کو به جمع غنائم نیست‏
 تعلیم اگر نباشد در عالم‏
 عالم به جز محیط مظالم نیست‏
 آنجا که علم بنود ظالم هست‏ 
آنجا که علم باشد ظالم نیست‏
 وانجا که جهل هست و ستم هست
 وهم هست‏ جز جاهل و ستمگر، حاکم نیست
‏ چون علم مجتمع بکمال آمد
 کس اهل ظلم و کس متظلم نیست‏
 دیگر جدال زنگی و رومی نه‏
 دیگر نزاع مفلس و منعم نیست
هان تا به علم خود نشود مغرور
 آنکو ز خوان دین متنعم نیست‏ 
دین چیست؟ره بجانب حق بردن
‏ حق نیز باطل متوهّم نیست‏ 
حق چیست؟آنچه مصلحت خلق است‏
 باطل چه؟آنچه نفعش دائم نیست‏ 
حق متکی به قوۀ ایمان است‏ 
آنجا که هیچ قوه مقاوم نیست
 هرجا پلیس باطن ایمان هست‏
 آنجا پلیس ظاهر لازم نیست‏
 بی‏دین اگر به علم شود دریا
 منجی کشتی متلاطم نیست
‏ آنکو بجای حق پرستد بت‏
 او رهبر بشر مکارم نیست‏ 
الهام‏بخش حضرت یزدان است‏ 
ملهم به وحی شیطان ملهم نیست‏
 آموزگار بد که بد آموزد 
 او در نظام جامعه ناظم نیست‏
 آنکو قدم به مفسده بردارد
 او بر صلاح مردم مقدم نیست
یک نکته لازم است که انکارش‏ 
جز با فساد و فتنه ملازم نیست‏ 
از فقر کفر زاید و کافر را 
اندیشه جز شرور و ذمائم نیست‏
 آموزگار گرسنه البته‏
 خائن اگر نباشد خادم نیست‏ 
گرچه غنا وسیلۀ طغیان است‏ 
طغیان به مال مذهب مسلم نیست‏
 لیکن نیاز اصل تألم هاست‏
 و آسوده خاطر متألم نیست‏ 
فقر آفت سلامت و معروف است
 عقلش سلیم نیست که سالم نیست
با اینهمه حیات معلم را
 نیروی زندگی بد را هم نیست‏
 عیش معلم است نعیم علم‏ 
ور قسمتش معیشت ناعم نیست
‏ آنکو بهای علم درم خواهد
 سوداش جز به سود بهائم نیست‏
 دانش حریم محرم روحانی است‏
 بیرون از این حرم ز محارم نیست
سرمد که این قصیده سرود امروز
 جز با سرودن حق مترنم نیست‏ 
جشنی چنین ستودن بر حق است‏
 کاین جشن بر سبیل مراسم نیست