Pisani populi vires et bellica facta
Scripsimus ac duros terre pelagique labores,
Maurorum stragem, spoliata subactaque regna.
Ceptis ergo meis digneris, Christe, favere.
Rumor ab Hesperia Latias delatus in urbes
Romanos Siculosque tenet, gentisque Latine
Litora nulla vacant fremitu: terroribus huius
Grecorum populi quatiuntur ab usque Chorintho,
Et timor illatus, quos late corripit omnes,
A pelagi studio longe facit esse remotos.
Namque dum contra proprias Maiorica vires
Exerit Italiam, navali fisa paratu,
Sicaniamque petit et Achaica litora circum
Navigat, inque Dei servos vesana potenter
Sevit, cum templis divinas polluit aras,
Diripit, incendit villas castellaque multa,
Captivosque trahit, quos non interficit, omnes,
Et monet, ut nichilum, Christum legemque negare,
Et precepta sui complecti vana Rasulle.
Hinc sibi credentes amat, amplexatur, honorat,
Contra dicentes tormentis applicat atris.
Venduntur quidam sub conditione nefanda,
Hos ferrum maniceque domant sub carcere tetro,
Hos cruciant inamata fames nimiique labores.
Et, ceu testantur qui vera referre putantur,
Milia captorum plus quam ter dena fuerunt,
Quos pariter Baleri vinxit tenuitque tirampnus,
Preter ad ignotas quos per comercia gentes
Transtulit, aut atrox obitus de carne resolvit.
Fama mali tanti per plures cognita terras
Commovet extimplo sitientes prelia Pisas.
Concitat ira senes, qui Punica vincere regna,
Subdere quique suo gentes potuere tributo.
Hi, memorant dum facta Bone, dum bella Panormi
Victaque per varios quam plurima prelia casus,
Accendunt animos iuvenum, quibus orrida facta
Et labor et sudor et duri gloria Martis
Divitiis et delitiis potiora fuerunt.
Petre Dei presul, meritis venerande beatis,
Iam populis memor esto tuis celestia signa
Tradere, que valeant gentilia monstra timere.
Namque die Domini, quo Christus Tartara cuncta
Vicit, et humanas animas de morte resurgens
Tartarei dominus traxit de fauce profundi,
Hortaris populos celestis signa salutis
Sumere; quique daret, qui sumeret ipse fuisti
Primus; te reliqui voto fervente sequuntur,
Suscipiuntque Dei multorum milia signum.
Inde duodenos de culmine nobilitatis
Constituere viros, quibus est permissa potestas
Consulis atque ducis, regerent ut gnaviter omnes,
Purus et istorum disponens singula sensus
Congrua militie, ratibus quoque conficiendis
Queque iuvare queant homines classemque pararent.
Et ne pretereant horum te nomina, lector,
Que dictando canam, lineas scrutare sequentes.
Ex his Gerardus Gerardi filius, auctus
Sensibus, orator laudabilis atque facetus;
Natus et Ugonis, patrui de nomine dictus
Gerardus, patrui claro iam dignus honore;
Sicherioque satus, titulis decoratus eisdem,
Petrus et Atho simul numero dictantur in isto.
His Ildebrandum Rolando iunge creatum,
Viribus et factis et nobilitate micantem,
Hinc Erithone satum, genitoris nomen habentem,
Nec non Henricum, genus a Vinitihone trahentem,
Lotarumque simul iuvenemque sciumque Dodonem.
Hos decorant Stephano genitus Rodulfus et una
Filius Uberti Lambertus clarus in urbe,
Atque Robertinus Francardi splendida proles.
Horum consilio clari cum presule digno
Legati Romam vadunt, quos papa colendus
Nomine Paschalis multo suscepit honore,
Pontifici tribuendo crucem, romanaque signa
Militie ducibus, que presens Atho recepit.
Qui, postquam monuit pietatis dogma catervam
Et quantum Scriptura pati pro fratribus optet,
Hortatus cunctos sanctis insistere ceptis,
Pro tanto facto peccamina cuncta relaxat,
Hancque potestatem Pisano tribuit altam
Pontifici. Redit hic propriam properanter ad urbem.
Protinus a populo digna statione receptus
Astantes turbas monitis papalibus implet.
Et ceu durescit calido moderamine ferrum
Mulciberis coctam dum temperat unda bipennem,
Pontificis pariter Pisani voce sacrata
Fervent Alphee fortes ad bella phalanges.
Inde brevi valde numero labente dierum
Tertia vox Ianuam, placidos moderata rogatus,
Presulis invitat. Spondet solatia pugne;
Sed longas nimiasque moras, annalia donec
Tempora pretereant, fraudis sub tegmine poscit.
Pisani didicere patres fraudemque dolumque.
Ut tandem patuere doli, retinacula solvens
Navita Pisanam sua vela retorxit ad urbem.
Tunc demum Pise tanto sonuere dolatu,
Ut nec magna quidem sentire tonitrua posses.
Quicquid tunc habuit nemorosi Corsica ligni
Aut picis innumeros ratium defertur ad usus,
Lunensesque suo privantur robore silve.
Arboribus cesis remanet Curvaria rara;
Antennas que vela ferant, quod gestet easdem
Arboreum robur, celse tribuere Mucelle.
Ceditur omne nemus, cesum descendit ad undas.
Hoc varie fiunt diviso robore naves:
Gatti, drumones, garabi, celeresque galee,
Barce, currabii, lintres, grandesque sagene
Et plures alie variantes nomina naves.
His ponuntur equi, sunt quedam victibus apte,
Ingentes alie possunt portare catervas,
Servitiis norunt possuntque subesse minores.
He numquam metuunt vicinas tangere terras,
Adducunt latices, homines ad litora vectant;
Iura galearum iuvenum sunt apta lacertis.
Harum quamque solent centum propellere remi,
Ordine que bino plana nituntur in unda,
Et freta scindentes fugiunt sic atque sequuntur
Ut celeres capreas et aves superare volantes
Veloci valeant undosa per equora cursu.
Ligni materies non solum congrua classi;
Hinc etenim turres, pontes scaleque geruntur,
Cum quibus excelsos invadant agmina muros;
Hinc quoque que magnas mittant in menia moles,
Exagitent rumpantque domos, tormenta parantur;
Hinc balista minax, aries, testudo petuntur,
Sicque per innumeros lignum distenditur usus.
Nec cessant fabri; ferrum consumitur omne;
Quod, quia diversis rebus facit officiisque,
Mille per artifices vario distinguitur actu.
Nec vacat officium; depingunt arma colores,
Resplendent galee, clipei selleque micantes,
Impositumque super cum gemmis prenitet aurum.
Interea veniunt quidam de gente remota,
Romaque cum Luca mittunt solatia pugne.
Auxilium bello Ianuensis sola negavit
Patria, quamque potest Pisanos impedit actus.
Denique perfecte naves mittuntur in undas:
Accepit has Sarnus, greco vocitatus ab amne
Alpheus, cui Pisa vetus, nunc lapsa, cohesit,
Ex qua Pisanus, qui Pisas condidit istas,
Italie fluvio nomen donavit et urbi.
Hinc propria puppes queque statione ligantur,
Implenturque cibis, equis armisque virisque,
Et dantur ratibus certissima signa quibusque,
At vexiliferi per turmas atque cohortes.
Istorum virtus, populis bene nota Latinis,
Credidit ad bellum facili conducere cursu
Agmina. Decipiunt mortalia pectora cure;
Consiliis hominum quoniam fortuna repugnat,
Atque malis factis alicuius ponere finem
Ante suum tempus non vult divina voluntas.
Temporibus sata queque virent et temporis albent
Articulo, cunctis data sunt sua tempora rebus.
Temporis ordo monet, nature postulat usus,
Ne, nisi maturi, rapiantur ab arbore fructus.
Sed Domino, qui cuncta potest, sunt subdita queque,
Et quodcumque bonum nutu distinguitur eius,
Cuius amore suos cognatos atque parentes,
Divitias, patriam Pisani deseruere.
Iamque dies aderat sancti celeberrima Sixti,
In qua Pisani de Penis marte subactis
Annales recolunt votiva laude triumphos,
Quando per Alphei fluctus populosa natabat
Classis, et ad fauces limosi fluminis artas
Convenere rates. Sed cum transire nequirent
Temptantes aditus albentis more fluenti,
Exonerare suas escis armisque carinas
Ceperunt. Post hec spatiosa per equora naute
Direxere viam, terris post terga relictis.
Cernentes placidam fixis obtutibus urbem
Divine cure sua menia, rura, penates,
Uxores, patriam, natorum pignora mandant.
Dumque rates abeunt, plorant in litore matres,
Plorantum lacrimis bibule satiantur arene,
Pectus ad usque parens vitreas descendit in undas,
Et verbis placidis benedicit in equore natum.
Hec pro patre rogat, pro fratribus atque maritis
Inmensos alie fundunt in litore questus.
Non aliter Graios flevisse feruntur Achive,
Pergama quando rates Danae violente petebant.
Et non desistunt precibus miscere querelas,
Eolia ventus donec progressus ab aula
Visibus arreptos spatiosa per equora vexit.
Stagnea planities a leva parte relicta
Atque Liburnus erant, dextra Gorgona remansit.
Monteque cum Nigro Vada seu Populonica tellus
Effugiunt visus, dum ventus in equore perflat.
Corsica sub velis fuerat, Capraria tergo.
Fertilis Ilba iacent Planosaque parte sinistra;
Dumque favent venti, Tauro post terga relicta,
Adveniunt Longona rates, linquntque lebetes,
Et retinent portum dictum de nomine sancte
Quam Reparata vocant. Muros templumque vetustum
Erecti lapides scopulosaque litora monstrant.
Hosque sinus exire parant, pariterque resumunt
Turrenses aditus, ubi Constantinus habebat
Sedes, rex clarus, multum celebratus ab omni
Sardorum populo. Bis sex geminisque diebus,
Operiendo suos, ibi gens Pisana moratur,
Inde sinum repetunt, quem vulgo ferunt Caput Album
Scilicet ob nullum trepidantia litora ventum.
Istic Durbinius Pisanis associatur,
Qui quondam regnum censebat Calaritanum,
Et Constantino Saltarus iudice natus;
Prevalet hic iaculo, preclaris sensibus ille.
More pari Danaos Ecateia suscipit Aulis
Cum fuerat Frigios Menelaus iturus in hostes.
Civibus hic presul multum de pace locutus,
Plurima per paucos incassum semina fudit;
Sed tamen e multis fructum percepit eorum.
Tunc Passarino committunt Alpherioque
Ducatum pelagi patres communiter omnes,
Hosque sequi naute sed et observare iubentur.
Iussa patrum contempta iacent, convertitur ordo;
Quisquis enim potuit celeri transcurrere ligno
Ostendit sociis velis et remige puppes.
Iam, geminis lapsis gemina cum nocte diebus,
Tertia lux ierat, nox et iam ceperat esse,
Tertia septembris vicinior ulla kalendis
Non fuerat, nisi postera que sibi forte secunda
Expectabatur, nec ea tenebrosior ulla.
Circumquaque tonat, sed undique crebra coruscant
Fulgora. Turbari nautas reliquosque videres,
Qui nondum rabidi bene norant equoris usum.
Sidera nulla patent oculis, solosque micantes
Naute cernebant accensos puppibus ignes.
Non Laerte satus foret in terroribus istis
Intrepidus, Circes quamvis superaverit artes,
Si fortuna ducem fluctus duxisset in istos.
Arbitrium cuiusque fuit mirabile tempus
In tempestatis transcurrere seva pericla.
Sed Dominus, solitus propriis succurrere servis,
Iustitie semper qui salvat et auget amantes,
Firmavit Boree placidos super equora flatus,
Qui tota leni portarunt equore nocte
Naves. Mox, pulsis tenebris, subiere micantes
Stelle; nox abiit; preclari forma diei
Subsequitur; celeri classis levitate cucurrit.
Hac crescente die ceperunt cernere terras
Hispanas, sed eas Baleares esse putabant,
Blandensi donec comittitur anchora ripe.
Has postquam retinent Latio de litore vecti,
Astis suspendunt pugnam minitantia signa,
Atque tegunt fortes clippeis radiantibus artus,
Et stringunt rigidos totis conatibus enses.
Litora tota sonant ex rauca voce tubarum.
Indigenas, quoscumque vident, capiuntque fugantque,
Atque sequuntur, eos Baleares esse putantes.
Hii se Christicolas Catalanensesque fatentur.
Turbatos volvunt Pisani pectore sensus,
Et, positis armis, resident in litore tristes.
Barchinonensis postquam cognoscitur ora,
Mutant consilium, diversa pericla timentes,
Quod nec habetur ibi vento tutamen ab omni,
Transieratque simul vallata caloribus estas.
Tunc ex consulibus Rolandi filius unus,
Cui genus et sensus clarum quoque curia nomen
Et civilis amor cum divitiis tribuerunt,
Mittitur ad comitem cui Barchinon atque Girunda
Subduntur, multasque regit pro viribus urbes,
Cui nomen Raimundus erat, qui laudis equestris
Fructus innumeros clarosque paraverat actus,
Hispanos cuius terror commoverat hostes.
Rolando genitus, postquam pervenit ad ipsum
Atque salutavit: " Comitum clarissime ", dixit,
" Pisanus populus Christi virtutibus auctus
" Ecce, favente Deo, partes devenit in istas,
" Alterius verbis quod iam tibi forte relatum est.
" Quod si causa monet, scu ditia castra videre
" Te iuvat, acceleres Pisanam visere classem.
" Te sociare sibi belli sociumque ducemque
" Agmina nostra volunt; ferus et te provocat hostis;
" Nam quem non moveat Balearis seva tirampni
" Fama, repercussi que fines concutit orbis,
" Et Latii populos cunctosque perurguet Achivos? "
Necdum finierat consul, cum plura paranti
Ille refert grates: " Faciat quoque prospera ", dixit,
" Omnia vestra Deus, vobis et in omnibus adsit,
" Inque manus vestras communes prebeat hostes
" Orbis, et in sancte sortis nos congreget usus,
" Ut faciamus ei que sunt gratissima semper;
" Nam contra nullos ego iustius arma movebo.
" Hii Christi servos multis cruciatibus arcent,
" Atque meum litus faciunt cultore vacare;
" Nam quos Blandensi positos in litore muros
" Templa videtis erant miris radiantia signis,
" Quorum summa tegunt edere, vel frondea vitis
" Occulit aut ficus, seu quelibet occupat arbor.
" Pluribus in templis monachi cecidere per ipsos
" Atque sacerdotes, iugulis maculantibus aras;
" At reliquos etate viros aut arte micantes
" Constituere suis duris servire catenis.
" Vincla, labor, dolor atque fames hos sepe necarunt,
" Aut ius Machamatis quos ponere triste coegit
" In cervice iugum. QQQQQoouem non dolor excitat iste?
" Quod si forte Deus vobis concesserit ut vos
" Tanto possitis finem prebere labori,
" Pisanis dominis solatia queque paramus,
" Viribus et nostris sequemur comitantibus illos ".

Nuntia dictorum mox carta futura notatur,
Qua se Pisanis verum promittit amicum,
Atque Pirenee concedit singula terre.
Tunc Ildibrandum donat multumque precatur
Ut se Pisanis socio coniungat amore.
Altera lux postquam cives conduxit in unum,
Talibus alloquitur Pisanos vocibus Atho,
Quem grate populus celebrabat munere lingue:
" Quod Domini nutu disponitur, a ratione
" Funditus humana cognoscitur esse remotum.
" Vidimus ingentes fluctus tonitrusque coruscos;
" Credidimus subitos minitari fulgora ventos.
" Mox Domini pietas pacatas reddidit undas
" Equoreas nobis; vis est ea nempe Tonantis,
" Nam pro velle suo mundanos destinat actus,
" Arbitrioque pio causa dominatur in omni.
" Hanc pedibus nostris tribuit contingere ripam,
" Ut socias relevet divina remissio turbas.
" Ergo, viri docti, dum litore stamus in isto,
" Divinos augere decet cuneos, felicia dici
" Ut vero valeant, non casso nomine, castra.
" Barchinonensis comitis solatia vobis,
" Auxiliante Deo, possunt non parva parari.
" Vos portare suos equites rogat ille ducentos,
" Centum se propriis spondet gestare carinis;
" Misit et hanc cartam ". Cartam porrexit et addit:
" Istuc nos Dominus duxit, non nostra voluntas;
" Qui famulatur ei bene speret et indubitate,
" Quod vera numquam fraudabitur utilitate.
" Presul abest, portumque tenet qui distat ab isto
" Per passus sex mille, reor; mittamus ad ipsum,

" Et si dicta placent, tunc perveniamus ad actus ".
Hisque peroratis, placuerunt dicta quibusque.
Carta legi comitis petitur, fractoque sigillo
Inspexit Lodoicus eam legitque decenter.
Lecta placet cunctis, comiti dant agmina laudes.
Sancti Felicis portum gens illa vocabat,
In quo presul erat. Properans legatus ad ipsum
Vadit; sed presul recipit firmatque loquelas.
Dimittunt blandas post hec cum turbine naves,
Atque petunt portum sanctus quem presul habebat,
Cuius ad ingressum ventus pugnabat iniquus.
Ut portum tenuere rates, et cetus haberi
Cepit, et erboso steterat iam contio prato,
Optimus antistes, sancte pietatis amator,
Talibus Alpheos monuit orando loquelis:
" Sanguine vos proprio quos Christus ab hoste redemit,
" Ut veras spinas veteres fugitote ruinas.
" En sunt tres lapsus, quibus estat Adam superatus;
" Namque Deum perdit male qui cupit atque superbit,
" Et male letatur cui gloria vana paratur.
" Nascitur hinc odium, discordia, livor et ira.
" Ista movere queunt hominum precordia dira.
" Non valet esse bonus viciis qui subiacet istis.
" Vincere nemo potest, quisquis superatur ab ipsis;
" Pectora nam lacerant, sensusque trahunt velut hostes,
" Dirripiunt, capiunt; ipsis vos claudite postes.
" Non Domini genitum pro se tormenta tulisse,
" Ast homines propter, debent homines meminisse.
" Hic minuit nostros languores, atque reatus
" Tollit, et hic penas cunctosque fugat cruciatus.
" Pace Deum debent et mentis simplicitate

" Querere, non odiis, homines, aut asperitate.
" Qui pacem portant celo possunt habitare.
" Debetis fratres cum voto cordis amare.
" Si nec amatis eos, quos vos modo forte videtis,
" De nondum visis michi numquam spem facietis.
" Horum quisquis enim presentes tempnit amores
" Qualiter illorum poterit relevare dolores?
" Pacis amatoris non est possessio parva,
" Sidera namque tenet pontumque beatus et arva.
" Postquam de Saulo Dominus sibi fecit amicum,
" Sit nemo nostrum fratrem ducens inimicum.
" Vera sit in nobis et non concordia falsa,
" Si tuti vultis transire per equora salsa.
" Trina Dei virtus nostros ut terreat hostes
" Pax sua possideat nostros cum limite postes ".
Interea vulgus pelagi terrore solutum
Murmurat, et patrias exoptat turpiter horas,
Inque duces stultas temptans agitare querelas,
Hostibus ommissis, pariter remeare minatur.
His permotus ait Lucensis talia Fralmus:
" Laudet quisque Deum cui sunt cum prosperitate
" Omnia, letetur cui congrua queque parantur.
" Congrua namque reor socios et moltiplicare
" Subsidioque viros proprii reperire laboris.
" Qui socios augere potest bene percutit hostes,
" Quos satis egregios nobis divina paravit
" Gratia, nec nostrum teneat turbatio quemquam,
" Cum bello quisquam nec adhuc superaverit hostem,
" Ex quo cepimus hoc, neque sit superatus ab hoste.
" Ut quid tanta tenet vestras turbatio mentes?
" Penitet ignavos cepti fortassis honoris?
" Cur vox istorum preclaras polluit auras?
" Hosque piget venisse quidem, qui rura solebant
" Vertere, qui curvis incumbere semper aratris,

" Cunctaque consumunt vertendo tempora glebas.
" Et modo, cum nequeant sua semina tradere sulcis
" Aut conculcato pedibus procumbere musto,
" Nocte dieque moras istas casusque queruntur,
" Inque domos migrare suas fortasse minantur.
" Vile genus hominum, quorum miserabilis etas
" Presenti populo nullam gerit utilitatem.
" Semper agant semperque gemant, semperque susurrent,
" Quos mores retinere suos infamia non est.
" Nos bonitas clarumque decus seiungat ab illis
" Et maneat nostro concordia semper in actu,
" Sitque carens odio qui vult servire Tonanti.
" Si decies prohibetur iter, decies repetatur,
" Et via temptetur crebro dum perficiatur.
" Ut tenuit semper, teneat reverentia nostras
" Curas, quod gerimus quia totus conspicit orbis.
" Si cito non aderit quod gestit nostra voluntas,
" Tactus ob hanc causam maneat formidine nemo.
" Quod prohibet mensis, reddunt tibi namque kalende,
" Cum Deus oratur, quod ab ipso forte vetatur
" Tempore non modico, cito prestat luce sub una ".
His populus dictis avidas ut prebuit aures,
Gaudia succedunt; turbatio, cura recedunt.
Moxque, sequente die Domini, Raimundus ibidem
Berengarius adveniens paucique suorum
Iungit amicitiam. Pisani federe gaudent,
Et socium factum prestanti munere donant.
Dumque moras faciunt, morbosa peste fluente,
Multi de populo fatis superantur iniquis.
Hicque Caim moriens mestos cum presule cives

Dimisit, patrias non totus iturus ad oras.
Dumque premunt lacrimas, Pesulani montis alumpnus
Cum sociis centum Vilielmus castra subintrat,
Armigeris ratibus vectis turbaque pedestri,
Quos quasi viginti duxere per equora naves.
Ast Aimelricus generosa stirpe creatus,
Quem Nerbona colit dominum patremque ducemque,
Viginti vitreas fertur duxisse per undas
Naves, et celeri venisse per equora cursu.
Hos quoque Raimundus, cui Balcius extat origo,
Cui solitos Arelas impendere certat honores,
Atque secus Rhodanum castris reperitur et arvis
Dives, consequitur, laudato milite plenas
Ducens septenas undosa per equora puppes;
Raimundus sacrista potens, et strenuus actu,
Militie titulis et qui fulgent Arelate
Cum propriis totidem vitreas venere per undas.
Tales Rusilium proceres lateque Biterre
Et cum Nemausis Provincia tota sequuntur.
Quanta per Ausonias transibant agmina terras
Cum Romam venturus crat terrendo senatum
Cesar, cum domitos Gallos iura ferre coegit,
Tanta Girundenses venisse feruntur in agros.