Zərvanilik
Eramızın III-IV əsrlərində Azərbaycanda zərvanilik fəlsəfi məktəbi yaranmağa başlamışdır. Bu məktəb Yaxm və Orta Şərq ölkələrində inkişaf etmişdir. İslamdan sonrakı dövrdə həmin məktəb dəhrizm adı ilə məşhurlaşmışdır. Zərdüştilik dualizm ilə fərqləndiyi Jıalda, zərvanilik monizmə meyil edir, sonsuz zamanı (zarvana akaranata) bütün varlığm ilk başlanğıcı hesab edirdi. Zarvanist fəlsəfi əqli mühakimələrin səciyyəvi xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bu təlim zaman və məkanm əbədiliyini təsdiqləyir, təbii qanunauyğunluqları, dünyanin - minerallann, cisimlərin və canlı varlıqlann ilk başlanğıcdan təbii yolla yaranmasmı etiraf edirdi. Dəhrilər dünyanm əbədiliyini etiraf edirdilər.