Mədəni diffuziya
Mədəni diffuziya — Mədəni yayılma, mədəni formaların, maddi və mənəvi alt sistemlərin nümunələrinin təmasda olduğu, bu mədəniyyət elementlərinin tələb olunduğu və əvvəllər belə formalara sahib olmayan cəmiyyətlər tərəfindən alındığı qarşılıqlı nüfuzdur. Mədəni təmasa mədəni əlaqə deyilir, bunlar: hər iki mədəniyyətdə heç bir iz buraxa bilməz, bitişik mədəniyyətlərin bir -birinə bərabər və güclü təsiri ilə nəticələnə bilər; bir mədəniyyət formasının digərinə birtərəfli təsirinə səbəb ola bilər. Diffuziya kanalları miqrasiya, turizm, missionerlik fəaliyyəti, ticarət, müharibə, elmi konfranslar, ticarət sərgiləri və yarmarkalar, tələbə və mütəxəssis mübadiləsi və s.. Fenomenin tarixi Mədəni yayılmaya diqqət yetirən tədqiqatçılar, bu və ya digər mədəni fenomenin təkamül nəticəsində müəyyən bir cəmiyyətdə meydana gəlməsi lazım olmadığını irəli sürdülər. Borc ala bilərdi, kənardan götürdü. Bu müddəanın mütləqləşdirilməsi etnologiya elmində diffuziya adlanan xüsusi bir cərəyanın əsasını qoydu. Antropogeoqrafiya məktəbi fikirləri F. Ratzelin əsərlərində öz əksini tapan diffuziya mənbəyinə çevrildi. Almaniyada ortaya çıxan difüzyonizm, F. G. Frobeniusun "mədəni morfologiya" məktəbi, F. Gröbnerin "mədəni dairələr" anlayışı və V. Şmidtin "mədəni-tarixi" məktəbi ilə təmsil olunurdu. İngiltərədə W. H. Riversin əsərlərində diffuzionist fikirlər inkişaf etdi. Mədəni yayılma anlayışının ən radikal tərəfdarları bəşəriyyətin bütün tarixini təmaslara, toqquşmalara, borcların alınmasına və mədəniyyətlərin köçürülməsinə qədər azaltmağa çalışdılar. Təkamül, mədəni və sosial tərəqqi anlayışı rədd edildi. Mədəni yayılma, yəni müxtəlif mədəniyyət hadisələrinin məkan hərəkəti, inkişaf prosesləri üçün universal olaraq təyin edilmişdir. F. Qrebner bu baxımdan xüsusilə ardıcıl idi. Onun nəzəriyyəsinə görə, hər bir maddi və ya mənəvi mədəniyyət fenomeni (yay və oxlar, xovlu yaşayış yerləri, əkinçilik, ölülərin ruhları və kəllə kultları, ay mifologiyası və s.) Tarixdə yalnız bir dəfə və yalnız bir yerdə yaranıb, sonra bu mərkəzdən bütün dünyaya yayıldı. Diffuzionizm ideyaları, ingilis alimləri H. Elliott-Smith və WJ Perry-nin əsərlərində hazırlanmışdır ki, bu da mədəniyyətin yayılmasının sosial və sivilizasiya inkişafı prosesinə təsirinin dərəcəsini maksimum dərəcədə artırmışdır. bu proseslər. Əsas diqqət elm adamları tərəfindən bilavasitə sivil xalqlara yönəldildi. Onların baxışlarına görə, yalnız bir dünya sivilizasiya mərkəzi var idi — Misir, buradan qədim misirlilərin yaratdığı yüksək mədəniyyət bütün dünyaya yayıldı. Onların konsepsiyası tez -tez hiperdiffuzionizm və ya panegiptizm kimi xarakterizə olunur.