Mizantropiya
Mizantropiya insan növünə, insan davranışına və ya insan təbiətinə qarşı ümumi nifrət, bəyənməmək və ya inamsızlıqdır. Mizantrop və ya mizantropist bu cür fikirlərə və ya hisslərə sahib olan şəxsdir. Mizantropiya bəşəriyyətin qüsurlarına əsaslanan bəşəriyyətə qarşı mənfi qiymətləndirmə münasibətini ehtiva edir. Mizantroplar hesab edirlər ki, bu qüsurlar insanların hamısını və ya ən azı böyük əksəriyyətini xarakterizə edir. Onlar iddia edirlər ki, dominant həyat tərzini tam dəyişdirməkdən başqa bu qüsurları düzəltməyin asan yolu yoxdur. Akademik ədəbiyyatda hansı münasibətdən, kimə yönəldildiyindən və necə ifadə olunmasından asılı olaraq müxtəlif növ misantropiyalar fərqləndirilir. İstər duyğular, istərsə də nəzəri mühakimələr münasibətin təməli ola bilər. Bu, istisnasız olaraq bütün insanlara yönəldilə bilər və ya bir neçə ideallaşdırılmış insanı istisna edə bilər. Bu baxımdan bəzi mizantroplar özlərini pisləyir, bəziləri isə özlərini hamıdan üstün hesab edirlər. Mizantropiya bəzən başqa insanlara zərər verməyi hədəfləyən dağıdıcı dünyagörüşü və ya cəmiyyətdən qaçmaq cəhdi ilə əlaqələndirilir. Mizantropik mövqelərin digər növlərinə insanlığı təkmilləşdirməyə çalışan aktivlik, istefa şəklində olan sakitçilik və insan vəziyyətinin absurdluğunu ələ salan yumor daxildir. Mənfi mizantrop dünyagörüşü müxtəlif növ insan qüsurlarına əsaslanır. Əxlaqi qüsurlar adətən əsas amil hesab edilir. Bunlara qəddarlıq, başqalarının əzabına biganəlik, eqoizm, ədalətsizlik və acgözlük daxildir. Belə ki, bu faktorlar soyqırım, fabriklərdə heyvanların istismarı kimi insanlara və heyvanlara zərər vermə ilə nəticələndirə bilir. Digər qüsurlara doqmatizm və koqnitiv qərəzlər kimi intellektual qüsurlar, eləcə də çirkinlik və gözəlliyə qarşı həssaslığın olmaması ilə bağlı estetik qüsurlar daxildir. Akademik ədəbiyyatda debatlar mizantropiyanın etibarlı görüş olub-olmadığı və onun nəticələrinin nə olduğu barədə müzakirələr mövcuddur. Mizantropiyanın tərəfdarları adətən insan nöqsanlarını və onların gətirdiyi zərərləri bəşəriyyəti pisləmək üçün kifayət səbəb kimi göstərirlər. Tənqidçilər bu düşüncə xəttinə cavab veririlər ki, ciddi qüsurlar yalnız bir neçə ekstremal hallara aiddir, məsələn, ruhi xəstələrə, belə ki, ümumilikdə bəşəriyyətə aid deyil. Başqa bir etiraz insanların qüsurları ilə yanaşı fəzilətlərinin də olduğu və balanslaşdırılmış qiymətləndirmənin ümumilikdə müsbət ola biləcəyi iddiasına əsaslanır. Digər bir tənqid zorakılığa səbəb ola biləcək nifrətlə əlaqəli olduğuna görə və insanları dostsuz və bədbəxt edə biləcəyi üçün mizantropiyanı rədd edir. Mizantropiyanın müdafiəçiləri bunun yalnız mizantropiyanın bəzi formalarına aid olduğunu, ümumiyyətlə, mizantropiyaya aid olmadığını iddia edərək cavab verirlər. Digər bir əlaqədar mövzu insanların mizantrop olmasına səbəb olan psixoloji və sosial amillərlə bağlı məsələdir. Bunlara sosial-iqtisadi bərabərsizlik, avtoritar rejim hökmranlığında yaşamaq və həyatda şəxsi məyusluqlara məruz qalmaq daxildir. Mizantropiya müxtəlif elmlərlə əlaqəlidir. Mizantropiya tarix boyu Heraklit, Diogen, Tomas Hobbs, Jan-Jak Russo, Artur Şopenhauer və Fridrix Nitsşe kimi filosoflar tərəfindən müzakirə edilmiş və nümunə göstərilmişdir. Mizantropik görüşlər, xristianlığın ilk günah doktrinası kimi insanların dərin qüsurlarını müzakirə edən bəzi dini təlimlərin bir hissəsini təşkil edir. Mizantropik perspektivlərə və personajlara ədəbiyyatda və populyar mədəniyyətdə də rast gəlinir. Bunlara Uilyam Şekspirin afinalı Timon obrazı, Molyerin "Mizantrop" pyesi və Conatan Sviftin "Qulliverin səyahətləri" daxildir. Mizantropiya fəlsəfi pessimizmlə yaxından əlaqəlidir, lakin onunla eynilik təşkil etmir. Bəzi mizantropistlər antinatalizmi, insanların nəsil artırmaqdan çəkinmələri fikrini təbliğ edirlər.