Yupiterin peykləri
Yupiterin 66 peyki var. Bu Günəş sistemi üçün maksimal nəticədir. Yupiterə ən yaxın peyk Metisdir. Ən uzaq peyk isə S/2003 J2-dir. Yupiterin və Günəş sisteminin ən böyük peyki Qanimed-dir. Bu peyk Merkuri planetindən böyükdür. Yupiterin 4 ən böyük peyki var. Bunlar Qanimed, Kallisto, İo və Avropadır. Jüpiterin bilinən 63 ədəd təbii peyki vardır. Bu peyklər orbitləri, ölçü və fiziki xüsusiyyətləri, və bu məlumatlara görə təxmin edilə biləcək meydana gəlmə mexanizmləri ilə çox böyük müxtəliflik göstərməkdədir. Jüpiterin, halqaları, maqnetik sahəsi və peykləri ilə birlikdə meydana gətirdiyi və kiçik bir günəş sistemini xatırladan bu kompleks quruluş, Günəş Sisteminin təkamülünü aydınlatabilecek çox sayda ipucları barındırmaktadır. Jüpiter 'in peykləri, yarı böyük oxu 128.000 ilə 28,5 milyon km arasında dəyişən çox geniş bir orbit yelpiyinə dağılmış vəziyyətdədirlər. Planetə bilinən ən yaxın peyk 1,79 RJ (Yupiter radiusu) uzaqlıqdakı orbiti ilə, Yupiter buludlarının yalnız 56.000 km üzərində yol alan Metis'tir. Bilinən ən uzaq peyk isə, 200 RJ yarıçapındaki orbiti ilə hələ rəsmi olaraq adlandırılmamış S/2003 J2 müvəqqəti adlı kiçik uydudur. Daxili orbitlərdə iştirak edən peyklər, Yupiterin ekvator müstəvisinə görə eğikliği yox deyiləcək qədər az və eyni şəkildə dışmerkezliği çox kiçik olan orbitlər zülmü səbəbiylə 'nizamlı peyklər' olaraq adlandırılar, və bu xüsusiyyətləri peyklərin Yupiterin meydana gəlməsi əsnasında meydana gəldiklərini düşündürər .. Yüksək əyiklik və dışmerkezliğe sahib orbitlərdə və bəziləri də tərs istiqamətdə hərəkət edən 'nizamsız uydular'ın isə öz içlərində bənzər orbit xüsusiyyətlərinə sahib bir neçə qrup içində toplanmaları diqqəti çəkər. Bu peyklərin içində yer aldıqları qruplara görə dəyişən ortaq və böyük ehtimalla Yupiter xarici mənbələri olduğu düşünülər. Daimi orbitə sahib planetlərdən ən içdə iştirak edən dördü, diametri 200 km.yi keçməyən orta böyüklükdə peykləri. Bu peyklər Jüpiterin halqaları içində iştirak edərlər. Metis və Adrastea Jüpiterin mərkəzindən 1,79 və 1,81 RJ (Yupiter radiusu) uzaqlıqdakı orbitləri ilə planetin Roche Limiti'nin içində olurlar və planetin əhatə dairəsi qaynaqlanan gəl-get təsiri səbəbiylə bütünlüklərini uzun müddət koruyamama təhlükəsi altındadırlar. Jüpiterin Ana halkası'nın böyük ölçüdə bu peyklərdən gəl-get təsiri ilə qopan parçacıqları daxil olasıdır. Ayrıca bu iki peyk Yupiter ətrafındakı dönüşlərini Jüpiterin öz ətrafındakı bir dönüşündən daha qısa müddətdə tamamlayır və bu səbəblə planet tərəfindən frenlenerek, gedərək alçalan və peyklərin parçalanaraq Yupiter üzərinə düşməsinə gətirib çıxaracaq bir orbit izlərlər. Halo xalqa sərhədləri içində qalan Amalthea və Thebe'nin də bu halkadaki materyel mənşəyi olduğu düşünülər. Daha xarici yörüngelerdeki dörd nizamlı peyk, Galilei peykləri olaraq xatırlanan İo, Avropa, Qanimed, və Kallisto'dur. Bu dörd böyük peyk, güclü çəkilişləri ilə bir-birlərinin orbitlərini şəkilləndirmiş və dolanma periyotları xaricdən içə doğru aydınlaşan bir rezonans içinə girmişdir. Io (1,77 gün), Europa (3,55 gün) və Ganymede (7,16 gün) kobudca 1:2:4 nisbətləri ilə ifadə edilə biləcək dövrlərə malikdir. Callisto'nun 16,69 gündəlik dolanma müddəti digər Galilei uydularınınkinin tam qatı deyilsə də, gələcəkdə bu dörd peykin tam mənasıyla bir-birinə 'çekimsel olaraq kilidlənmiş' orbitlər izləyəcəkləri təxmin edilə bilər. Themisto, Qaliley peykləri və Himalia nizamsız Qrupuna aid peyklərin arasında iştirak edən 43 ° maili və yüksək bir dışmerkezlilik nisbətinə sahib özünə xas orbiti ilə Themisto nizamsız Qrupunun bilinən tək üzvüdür. Himalia nizamsız qrupu, Eğimi 26 ° ilə 28 ° arasında dəyişən və yarı böyük oxları 11–12 milyon km ətrafında orbitlərdə çoxluqlanmış 5 peykdən meydana gələr. Bu qrupa adını verən Himalia, qrupun ən erkən kəşf edilən və ən böyük üzvüdür. Carpo, 51 ° maili və çox yüksək dışmerkezliliğe sahib orbiti ilə öz başına bir qrup təşkil edir: Carpo nizamsız qrupu Carme tərs orbitli nizamsız Qrupuna aid peyklər, 165 °-lik Eğimi ilə nizamlı peyklərə və Günəş sistemindəki planetlərə görə tərs istiqamətdə hərəkət edən orbitlər izlər. Bu qrupdakı bütün peyklərin orbitləri dışmerkezlik baxımından bir-birinə çox bənzər olduqları kimi, 23–24 milyon km yarı böyük ox uzunluğu içində kümelenmiştir. Bu orbit xüsusiyyətləri qrup üzvlərinin eyni mənşəyi paylaşdıqları fikrini dəstəkləyir. Ananke tərs orbitli nizamsız qrupu da 145 ° — 151 ° maili tərs orbitlərdə hərəkət edən peykləri içinə alar. Dışmerkezlilikleri daha dəyişən olmaqla birlikdə, yarı böyük oxları 19–21 milyon km sərhədləri arasında toplanmış orbitləri ilə bu peyklər da tutarlı bir qrup təşkil edir. Pasiphae tərs orbitli nizamsız qrupu isə daha geniş bir yelpiyə yayılmış orbitləri daha az türdeş bir birlikdir. Yeni kəşf edilən və hələ rəsmi ad almamış peyklərin böyük əksəriyyəti kafi müşahidə müddətini keçirmədikləri üçün orbitlərinə aid məlumatlar kesinleşmemiş vəziyyətdədir. Cədvəldə iştirak edən bu peyklərə aid məlumatların və qruplaşdırıldırma qəti olmadığını nəzərə tutmaq gerekmektedir. Jüpiter 'in peykləri ölçüləri baxımından da böyük bir müxtəliflik göstərərlər. Galilei peykləri planetlərlə boy ölçüşecek böyüklükdədir. Bu dörd peyk Plutondan daha böyük radiusa malikdir. Günəş Sistemindəki ən böyük peyk olan Ganymede, Merkuridən də böyükdür. Galilei peykləri böyük kütlələri və qüvvətli cazibə səbəbiylə tam bir kürə yaxın formalar almışdır. Günəş sistemi içində olan müxtəlif göy cisimləri üzərində edilən müşahidələrdən öyrənildiyi qədəriylə, 1000 km. ətrafında bir çap, bir göy cisminin meydana gəlməsi əsnasında sıxlaşan maddələrin ortaya çıxardığı enerji səbəbiylə istilənib əriyərək təbəqələr halında fərqləndikdə və kobudca qlobal bir şəkil ortaya çıxması üçün kafi olmaqdadır. Nəzəri hesablamalar da buna yaxın nəticələr verməkdədir. Galilei uydularının Yupiter ilə də çekimsel olaraq kilidlənmiş olmaları, yəni planet ətrafında dolanma müddəti ilə öz oxları ətrafında dönmə müddətlərinin bərabər olması səbəbiylə qüsursuz bir kürədən bir az fərqli şəkildə olmaları gözlənilir. Bu, nəzəri olaraq uzun oxu planetin ağırlıq mərkəzindən keçən, və qabarıq ucu planetə dönük olan bir armud şəklidir. Kosmos sondalarının etdiyi ölçmələr belə bir quruluşu göstərəcək həssaslıqda olmamaqla birlikdə, böyük peyklərdən planetə ən yaxın olan və gəl-get qüvvələrinin təsirinin ən çox görüldüyü İo'nun üç oxda edilən çap ölçülməsi% 2-ə çatan fərqlər müşahidə edilmişdir. Galilei peyklərindən sonra böyüklükdə beşinci sıranı alan və nizamlı iç peyklər qrupunun üzvü Amalthea'nın həddindən artıq dərəcədə bakışımsız şəkli bu peykin quruluşu və mənşəyi mövzusunda müzakirələrə yol açmışdır. Daimi daxili peyklərdən Metis, Adrastea, və Thebe ilə nizamsız orbitə sahib peyklərdən Leda, Himalia, Lysithea, Elara, Ananke, Carme, Pasiphae, və Sinop 20–200 km. arasında dəyişən diametrləri ilə orta böyüklükdə və ümumiyyətlə nizamsız şekillerdedir. Bilinən peyklərdən geri qalan hamısı nizamsız orbitləri sahib və diametrləri bir neçə kilometri keçməyən 'qaya' və ya 'buz' parçaları olaraq qəbul edilir. Bu gün üçün gözlenebilirlik alt sərhədi 1 km. qədər olduğundan, Yupiterin hələ müəyyən oluna bilməmiş çox sayda daha kiçik peyki olması məntiqli görünmektedir. Jüpiter sisteminin müxtəlif üzvlərinin asanlıqla gözlənə bilən əsas xüsusiyyətləri fərqli mənşə və keçmişlərini ələ verər xüsusiyyətdədir. Galilei uyduları'nın digər peyklərə görə diqqətə çarpan dərəcədə parlaq olduqları və parlaklıklarının Yupiterdən uzaqlıqlarına paralel olaraq azaldığı diqqəti çəkər. Io və Europa 0,65 səviyyəsinə çatan ağlıq (albedo) dərəcələri ilə üzərlərinə düşən günəş şüalarının üçdə ikisini əks etdirərlər. Ganymede və Callisto'nun ağlıq dərəcələri müvafiq olaraq 0,43 və 0,17 ikən, geri qalan peyklər 0,05 ilə 0,1 arasında dəyişən ağlıq səviyyələri ilə olduqca qaranlıq səthlərə malikdir. Europa, ot və Amalthea'nın qırmızı rəngdə olduğu müşahidə edilir. Amalthea (Marsı da geridə buraxaraq Günəş Sisteminin ən qırmızı üzvü ünvanını alır. Peyklərin səth istilikləri Yupiter orbitinin günəşdən uzaqlığı ilə uyğun olaraq 105K-110K (təxminən −165 °C) ətrafındadır. Ağlıq dərəcəsi aşağı olan peyklər günəş şüalarını böyük nisbətdə soğurdukları üçün günəş alan səthləri 125K'e qədər qızınasınız. Güclü gəl-get təsirləri və Yupiterin maqnit sahəsinin yaratdığı elektrik cərəyanı səbəbiylə istilənən və üzərində əhəmiyyətli vulkanik fəaliyyətin müşahidə İo'da səth istiliyinin yer yer 2000 °C-yə çatdığı müşahidə edilmişdir. İo'nun kükürd dioksid, Europa'nın isə oksigen ağırlıqlı incə atmosferləri vardır. Bu iki peykin cazibə qüvvəsi günəş şüalarının təsiri altında atmosferlərində təşkil qazların davamlı olar