Yüzillik müharibə
Yüzillik müharibə (İngiliscə: The Hundred Years' War) – Plantagenetlər, Valualar və İngiltərə kralları arasında Fransa taxtı uğrunda baş tutan və 1337–1453-cü illəri əhatə edən müharibədir. Müharibənin tərəfləri digər Avropa dövlətlərini də müharibəyə sürüklədi. Qərbi Avropanın ən böyük krallığı uğrunda gedən bu müharibə hər iki rəqib sülalədə nəsillər boyunca davam etmiş, bununla yanaşı bu dövlətlərdə milli kimlik hissi formalaşdırmışdır. Fransa və İngiltərə taxtları arasındakı bu qarşıdurma İngiltərə kral sülaləsinin fransız əsilli olması səbəbilə, əslində əsrlər öncəsindən qaynaqlanırdı. Bu səbəblə İngiltərə kralları daim Fransadakı bəzi mülklərdə haqq iddia etmiş, beləcə Fransa krallarının vassalına çevrilmişdi. Bundan istifadə edən Fransa kralları isə ingilislərin həddindən artıq yüksəlməsinin önünü almağa çalışmış, onların şotlandlarla olan münaqişələrindən istifadə edərək bölgədəki ingilis mülklərini xırda-xırda ələ keçirmişdilər. Belə ki, vaxtilə Fransa kral mülklərini belə kölgədə qoyan ingilis mülklərindən 1337-ci ildə sadəcə Qaskoniya qalmışdı. 1328-ci ildə Fransa kralı IV Çarlz geridə vəliəhd buraxmadan vəfat etdi. Üstəlik ölümündən öncə sülalənin qadın üzvlərinin taxt hüquqlarını ləğv edən bir fərman da imzalamışdı. Mərhum kralın ən yaxın kişi qohumu isə İngiltərə kralı olan bacısı oğlu III Eduard idi. Çox keçmədən mərhum kralın bacısı İzabella oğlunun adına Fransa taxtında haqq iddia etdi. Ancaq fransızlar bunu qəbul etmədilər. Çünki İzabella qardaşının verdiyi fərmanla taxt hüququndan məhrum edilmişdi və bu vəziyyətdə oğlunun da taxtda heç bir iddiası ola bilməzdi. Saray əyanları da tanımadıqları bir ingilisin yerinə, fransız birinin taxta çıxmasını dəstəkləyirdilər. Taxtın bir digər namizədi isə IV Çarlzın əmisi oğlu Valualı Filip idi. İstər Fransaya bağlılığı, istərsə də mərhum kralın oğul şəcərəsi ilə qohumu olması baxımından ölkədə güclü tərəfdar topladı və nəticədə Fransa taxtına çıxarıldı (1328). Onsuz da imkansız görülən taxt iddialarının qəbul edilməməsinin ardından ingilislər bu iddialarından əl çəkdilər. Ancaq aralarında yaranan sürtüşmələr VI Filipi ingilislərin Fransadakı mülklərinə əl qoymağa, III Eduardı isə Fransadakı taxt mübarizəsinə qoşulmağa məcbur etdi. Müharibənin ilk illəri ingilislərin üstün qələbəsi ilə davam edirdi. Xüsusilə də 1346-cı ildə baş tutan Kresi döyüşü və Fransa kralı II Conun əsir düşməsi ilə nəticələnən 1356 tarixli Puatye döyüşü müharibənin ilk mərhələsinə yön verdi. Ancaq 1378-ci ildə V Karlın idarəsindəki fransızlar qitədə yalnız bir neçə qalanı ingilislərə tərk edərək Bretinya sülhü (1360) ilə itirdikləri bütün torpaqları geri aldılar. Ancaq kral idarəçiliyinin zəifləməsi, Avropa əhalisinin üçdə birinin epidemiya və iqtisadi böhran səbəbilə həlak olması nəticəsində münaqişələr səngidi və hər iki ölkədə vətəndaş müharibələri başladı. İngiltərə taxtına yenicə çıxan V Henri isə bu münqaişəni canlı tutmaq adına Fransa kralı VI Karlın dəlilik səviyyəsindəki əqli zəifliyindən və Fransadakı vətəndaş müharibəsindən məharətlə istifadə etdi. 1415-ci ildə Azenkur döyüşü və 1424-cü ildə Verneuil döyüşündəki qəti ingilis qələbəsi ilə yanaşı Burqundiya ilə qurulan ittifaq ingilislərin bu müharibədəki qələbə ümidlərini yenidən canlandırdı. Buna baxmayaraq V Henri və dəli kral VI Karlın 1422-ci ildə ölümü, fransız xalqını ayaqlandıran Janna Dark üsyanı və Burqundiyanın ələ keçirilməsi kimi bəzi faktorlar buna mane oldu. Bundan başqa 1429-cu ildə baş tutan Orleanın mühasirəsi də ingilislər üçün sonun başlanğıcı oldu. Ardından Janna Darkın Burqundiyalılar tərəfindən ələ keçirilməsi və 1431-ci ildə edamı, fransızların 1429-cu ildə Pate, 1450-ci ildə Formini və 1453-cü ildə Kastilyon döyüşlərindəki qəti qələbələri də Valuaların lehinə nəticələndi. İngiltərə qitədəki nüfuzunu və mülklərinin bir çoxunu itirdi. Sonralar tarixçilər bu periodu Yüzillik müharibə olaraq adlandırdı və beləcə Avropa tarixinin ən böyük hərbi münaqişəsini inşa etdilər. Bununla yanaşı bu müharibə 3 fazada araşdırılır: Eduardian müharibəsi (1337–1360), Karolin müharibəsi (1369–1389) və Lankaster müharibəsi (1415–1453). Müharibənin sonunda feodal birliklər profesiyonal qoşunlar və güclü silahlarla əvəz olundu. Əslində kral sülalələri arasında baş tutsa da, müharibə ingilis və fransız milliyyətçiliyini oyandırdı.