Ömər və Osman paşalar
Osmanlı ordusunun azərbaycanlı paşaları Bu xanzadələr 1856-57-ci illərdə Türkiyəyə mühacirət etmiş və orada ömürlərinin sonuna qədər Paşa (general) rütbəsində hərbi və mülki hökumət xidmətlərində olmuş iki qardaş, Ömər bəy və Osman bəy Allahverdi bəy oğlu Qasımxanlılardır. Mustafa xana (1763 – 1844) qədər müəyyən vaxt kəsiyində Şirvana xanlıq etmiş Məmməd Səid xanın (1729 — 1769) nəticələri, onun oğlu Qasım xanın (1763 — 1828) nəvələri və nəvəsi Allahverdi bəyin (1796 — 1824) oğlanlarıdırlar. Mustafa xanın atası Ağası xanla (1731 -1789) Məmməd Səid xan doğma qardaşlardır, ataları Allahverdi bəy Əsgər bəy oğlu (? – 1767) Xançobanılar tayfasınm Ali-Sərkar nəslindındirlər. Ali-Sərkar sərkar ailəsi, sərkar xanədanı deməkdir. Sərkar ismi farsca “sər” -baş, başçı və “kar”- iş, xidmət mənası verən iki söz birləşməsidir. Dilimizdə indi də “sərdar”, “sərkar”, “sərlövhə” kimi bır sıra sözlər işlənməkdədir. Burada Ali-Sərkar “Başçılar ailəsi”, “Başçılar xanədanı” mənasında işbnmişdir. Xançobani tayfasından olan Əsgər bəyin nəslinə verilmiş bu san son Şirvanşahlar dövründən gəlir. Deyilənə görə bu nəslin babaları o zaman saray xidmətçisi olmuşlar, şahlarla qohumlaşmış, müəyyən bir vəzifə daşımış və saray əyanlarından sayılmışlar. Bu nəsil 1747-ci ildən 1820-ci ilə kimi, 70 ildən artıq bir müddətə xanlıq etdilər. Bu xanədanın üzvü Qasım xan da fasilələrlə 4 ilə yaxın Şirvanda xanlıq etmişdir. 1793-cü ildə əmisi Ağası xan (? – 1789) qızı Kafıyə xanımla (? – 1849) evlənən Qasım xan 1828-ci ildə mühacirətdə, İranda vəfat etmiş və Bəhruzda dəfn edilmişdir. Bu zaman onun İsgəndər bəy (1794 – 1864), Allahverdi bəy (1796 -1818?) və Məmmədsəid xan ( 1797 – 1827) adlı 3 oğlu var idi. Ömər bəy və Osman bəy Qasımxanlılar 1816-cı ildə Köhnə Şamaxı şəhərinin Sarıtorpaq məhəlləsində anadan olmuşlar. Ataları Allahverdi bəy Qasımxan oğlu 1814-cü ildə Basqal kəndinin yüzbaşısı Hacının qızı Nisə Bəyim ilə (1798-1834) ailə qurmuş, 3-ü oğul və 1-i qız olan 4 övladları olmuşdu. Bunların birincisi Ömər bəy (1816 -?), ikincisi Osman bəy (1816 – ?), üçüncüsü Fətəli bəy (1820 – ?) və dördüncüsü Ruhiyyə xanımdır (1818 – 1876). Allahverdi bəy kiçik qardaşı Məmmədsəid xanla Ərzruma mühacirət etmiş, 1818-ci ildə Allahverdi bəy, 1827-ci ildə Məmməd Səid xan orada vəfat etmişlər. Cənazələri Şamaxıya gətirilərək, aib qəbristanlıqları olan Yeddi kümbəzdə dəfn edilmişlər. Diqqətlə fıkir verilərsə, bu ailənin üzvlərinin doğum və ölüm illərində bir uyqunsuzluq, ziddiyyət müşahidə olunur. Qafqaz Arxeoqrafıya Komissiyasının Aktları deyilən məcmuədə (Tiflis, 1868-ci il) Allahverdi bəyin ölüm ili 1818-ci il, sonuncu iki uşaqlarının doğum ili 1818 və 1820-ci illər göstərilir. Belə çıxır ki, sonuncu uşaq atası rəhmətə gedəndən 2-3 il sonra anadan olmuşdur. Burada bir yanlışlıq vardır. Eyni zamanda Ömər bəyin ölüm ili 1856-cı il, Osman bəyin ölüm ili 1858-ci il göstərilir. Bu da səhvdir. Bu ilbr onların Türkiyəyə mühacirət etdikləri illərdir. Onlar hər biri Türkiyədə 30 ildən çox ömr sürmüşbr. Ulu şairimiz, möhtərəm Hacı Seyid Əzim Şirvani Ömər bəy və Osman bəyin də haqqında məqab daxil etdiyi təzkirəsini 1883-cü ildə tamamlamış və xeyli vaxt da onu sistemləşdirməklə məşğul olmuşdur. Bu yazılarında o hər iki qardaşın Türkiyədə yaşadıqlarını göstərir, “yaşamışlar” deyil “yaşayırlar” yazır. Deməli qardaşlar 1888-ci ilə kimi sağ olmuşlar. Ömər bəyb Osman bəy bətndə şərik, beşikdə şərik, süddə şərik olduqları kimi talelərində də şərik olmuşlar. Hər ikisi şerlərini də bir təxəllüslə, “Zövqi” təxəllüsü ilə və bir-birinə nəzirə kimi yazmışlar. Ailə həyatı quran zamanda da biri digərinin ardınca getmişlər, Şahbaz bəyin qızlarına evlənərək bacanağ olmuşlar. Hər iki qardaş ilk təhsillərinini Şamaxıda o dövrün tanınmış müəllimlərindən almışlar, dini təhsilb yanaşı ərəb, fars və rus dillərini öyrənmiş və Şərq ədəbiyyatı ilə tanış olmuşlar. Onlarda ədəbiyyata, xüsusilə şerə, qəzəb xüsusi həvəs və hüsn-rəğbət yaranmışdır. Qardaşlar 1830-cu illərdə Sankt-Peterburq şəhərində hərbi və hüquqi təhsil alməşlar. Şirvana qayıtmışlar və buradakı rus ordusunda hərbi xidmətə girmişbr. Ömər bəyə hərbi xidmətdə olarkən, 1835-ci ilin oktyabr ayının 8-də praporşik, 1838-ci ilin iyul ayının 8-də poruçik, 1840-cı ilin oktyabr ayının 31-də ştabs-kapitan, 1842-ci ilin yanvar ayının 15-dəkapitan, 1843-cü ilin sentyabr ayının 5-də sotnik (yüzbaşı), 1844-cü ilin iyun ayının 8-dəmayor hərbi rütbəsi verilmişdir. Ömər bəy 1849-cu ilin iyun ayının 6-da 3-cü dərəcəli“Müqəddəs Anna” ordeni ilə təltif edilmiş və ondan 5 ay sonra, 1849-cu ilin noyabr ayının 1-də Kavaleriya korpusuna komandir təyin edilmişdir. 1853-cü ildə 2-ci dərəcəli“Müqəddəs Anna” ordeni ilə təltif edilmişdir. 1854-cü ilin dekabr ayının 22-də ordudan tərxis edilərək Salyan və Bərküşad sahələri üzrə müstəntiq vəzifəsinə təyin edilmişdir. Osman bəy təhsilini başa vurduqdan sonra az müddətə Sankt-Peterburqda Sestro­retsk silah zavodunda işləmiş, 1842-ci ildə Şamaxıya qayıtmış və Xançoban sahəsin üzrə sahə müvəkkili içləmişdir. Bu vəzifə hərbi vəzifə sayılırdı. 1845-ci ilin aprel ayının 6-da ona praporşik və 1852-ci ilin avqust ayının 19-da poruçik hərbi rütbəsi verilmişdir. Qardaşlar hər ikisi o zaman Şamaxıda yaşayan general-mayor İsmayıl bəy Qutqaşınlı (1806 – 1869) ilə möhkəm dostluq edirdilər. Özlərindən 10 yaş böyük olan, xeyli hərbi təcrübəyə və eləcə də yazıçılıq istedadına malik bu şəxsə xüsusi hörmət bəsləyir, onunla həmsöhbət olmaqdan xüsusi zövq alırdılar. Tarixçi alim dostumuz Ədalət Tahirzadə öz yazılarının birində göstərir ki; Hacı İsmayıl bəyin…”Dostları arasında Osman bəy və Ömər bəy Qasımxanovları ayrıca göstərmək gərəkdir. “Zövqi” təxəllüsüylə incə şerlər yazan bu qardaşlar Hacı İsmayıl bəyin ən yaxın adamlarındandı”. İsmayıl bəy özü 1852-ci ildə Məkkə ziyarətinə yola düşən zaman onu yola salanların arasında Ömər bəyin adını xüsusi hörmətlə çəkir. İsmayıl bəy Şamaxı əhlinin onu Həcc səfərinə yola salması mərasimini özünün “Səfərnamə” adlı əsərində belə təsvir edir: “Çün şəhri-Şamaxıda dörd sənədən ziyadə padşah əmrinə binaən əyan-əşxaslarm işlərinə əncam vermək üçün məmur olmuşduq və ol ətrafın əyan-əşxaslarıyla ziyadə ülfətlənmişdik, ona binaən onların səğir və kəbiri və sair əhaliyi-şəhər və cəvanib cəm olub, bizi şəhərdən intəhayi-mehribanlıq və hörmət ilə yola saldılar. Bir para sahibi-hörmətləri iki saat yol ötürüb Qurd təpəsi ilə məsh olunmuş yerdən vidalaşıb, müraciət etdilər. (Qurd təpəsi Şamaxıdan İsmayıllıya gedən yolun üstündə və Şamaxıdan təxminən 15-20 km məsafədə olan yaşayış məskənidir – B. N.).Və xanzadə cənabi-Ömər bəy və qardaşı (Osman bəy) ilə bir para bəylərlə Hovz mahalının sərhəddinə qədər gəlib, Ağsu çayının kənarında vidalaşıb, onlar ayrıldılar. Biz namazı qılıb, yolumuza rəvan olduq” (H. İ. Qutqaşınlı, Əsərləri, Bakı, 2003, səh. 84). Qardaşlar eyni zamanda o vaxt Şirvanda geniş yayılmış, əsası Kürdəmirli Hacı İs­ma­yıl Siracəddin Əfəndi Şirvanı ( 1782 – 1848) tərəfındən qoyulmuş və Külüllü Hacı Əhməd Əfəndi ( ? – 1856) tərəfındən davam etdirilən sufı-nəqşbəndi təriqətini qəbul etmişdilər. Hacı Əhməd Əfəndinin müridləri kimi Şirvanda təsəvvüf biliklərinin ya­yılmasında xüsusi cəhd və fəaliyyət göstərirdilər. 1825-ci ildə Kürdəmirli Hacı İsmayıl Əfəndini, onun görkəmli müridləri Külüllü Hacı Əhməd Əfəndini, Cəbrayıllı Mir Həmzə Seyid Nigarini ( 1805 – 1886) ölkədən qaçmağa məcbur edən çar hökuməti bu təriqəti və təriqətin başçılarını öz hökuməti üçün ciddi təhlükə hesab edirdi. Belə ki, hər şeydən əvvəl 1817-1864-cü illərdə Şimali Qafqazda çar müstəmləkəçiliyinə qarşı mübarizənin rəhbərləri Qazi Məhəmməd ( 1794 – 1832), Həmzət bəy ( ? – 1834) və Şeyx Şamilin (1797 -1871) rəhbərliyi altmda davam etmiş, tarixə “Müridizm hərəkatı” və “Qafqaz müharibəsi” adı ilə düşmüş müharibənin ideya rəhbəri və təşkilatçısı Kür­dəmirli Hacı İsmayıl Əfəndi və onun ardıcılları hesab olunurdu. Ona görə də rus hökuməti 1820-ci ildən başlayaraq bu təriqətin nümayəndələrinə qarşı açıq mübarizəyə və repressiv tədbirlərə başladı. Xüsusilə 1820-ci ildən başlayaraq general A. P.Yermolovun, general-mayor knyaz V. Q. Madatovun, knyaz Behbudovun, general-mayor Çelyayevin və digər çar məmurlarının vasitəsi ilə Şirvan, Car-Balakən və Dağıstanda bu təriqətin üzvləri təqib edilməyə, izlənməyə başlandı. Həbslər, sürgünlər, ciddi nəzarət və məhdudiyyətlər başlandı. Daxili İşlər Nazirliyi 1856-cı ildə nəzarətdə saxlanmalı, həbs və sürgün edilməli 50 nəfərdən artıq Şirvanlı din adamlarının siyahısını tərtib etdi və bunların haqqında Şirvandakı rus məmuriyyətindən hesabat tələb 