Kioto protokolu
Kioto protokolu (yaponca: 京都議定書, Hepbörn: Kyōto Giteisho?) qlobal istiləşmə və iqlim dəyişiqliyi mövzüsünda mübarizə aparmağa yönəlik beynəlxalq protokol. Müqavilə, 1992-ci il BMT-nin İqlim Dəyişmələri haqqında Çərçivə Konvensiyasını (UN FCCC) genişləndirən beynəlxalq müqavilə idi və iştirakçı dövlətlər qlobal istiləşmənin baş verdiyi və insan tərəfindən törədilən CO2 emissiyalarının buna təkan verdiyinə dair elmi konsensusa əsaslanaraq, istixana qazları emissiyalarını azaltmağı öhdəsinə götürmüşdür. Kioto protokolu 11 dekabr 1997-ci ildə Yaponiyanın Kioto şəhərində qəbul edilmiş və 16 fevral 2005-ci ildə qüvvəyə minmişdir. 2020-ci ildə Protokola 192 tərəf (Kanada 2012-ci ilin dekabrından qüvvəyə minmiş protokoldan çıxdı) qoşulmuşdu. Kioto protokolu UNFCCC-nin atmosferdə istixana qazlarının konsentrasiyalarını “iqlim sisteminə təhlükəli antropogen müdaxilənin qarşısını alacaq səviyyəyə” endirməklə qlobal istiləşmənin başlanğıcda azaltmaq məqsədini reallaşdırdı. Kioto protokolu Əlavə A-da sadalanan yeddi istixana qazına: karbon qazı (CO2), metan (CH4), azot oksidi (N2O), hidroftorkarbonlar (HFCs), perfluorokarbonlar (PFC), kükürd heksaflorid (SF6), azot trifluorid (NF3) tətbiq edilib. Doha raundu zamanı ikinci uyğunluq dövrü üçün azot trifluorid da əlavə edilib. Protokol ümumi, lakin fərqli öhdəliklər prinsipinə əsaslanırdı. O, ayrı-ayrı ölkələrin iqtisadi inkişaf sayəsində iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə müxtəlif imkanlara malik olduğunu qəbul edir və buna görə də atmosferdəki istixana qazlarının hazırkı səviyyələrinə cavabdeh olduqlarını əsas götürərək, cari emissiyaları azaltmaq öhdəliyini inkişaf etmiş ölkələrin üzərinə qoyurdu. Protokolun ilk öhdəlik dövrü 2008-ci ildə başlayaraq, 2012-ci ildə sona çatıb. Birinci öhdəlik müddətində tam şəkildə iştirak edən 36 ölkənin hamısı Protokola əməl etmişdir. Bununla belə, doqquz ölkə digər ölkələrdə emissiyaların azaldılmasını maliyyələşdirməklə çeviklik mexanizmlərinə müraciət etməli olub, çünki onların milli emissiyaları hədəflərindən bir qədər çox idi. 2007-2008-ci illərin maliyyə böhranı emissiyalara da təsirsiz ötüşməyib. Ən böyük emissiya azalmaları keçmiş Şərq bloku ölkələrində müşahidə edilirdi, çünki Sovet İttifaqının dağılması 1990-cı illərin əvvəllərində onların emissiyalarını da azaltmışdı. 36 inkişaf etmiş ölkə emissiyalarını azaltsa da, 1990-cı ildən 2010-cu ilə qədər qlobal emissiyalar 32% artıb. 2012-ci ildə 37 ölkənin məcburi hədəfləri olan Kioto protokoluna Doha dəyişikliyi kimi tanınan sazişin müddətini 2020-ci ilə qədər uzatmaq üçün ikinci öhdəlik dövrü: Avstraliya, Avropa Birliyi (və o vaxtkı 28 üzv dövlət), Belarus, İslandiya, Qazaxıstan, Lixtenşteyn, Norveç, İsveçrə və Ukrayna ilə razılaşdırıldı. Belarus, Qazaxıstan və Ukrayna Kioto protokolundan çıxa biləcəklərini bəyan etdilər. Yaponiya, Yeni Zelandiya və Rusiya Kiotonun birinci mərhələsində iştirak etmişdilər, lakin ikinci öhdəlik dövründə yeni hədəflər götürmədilər. İkinci mərhələ hədəfləri olmayan digər inkişaf etmiş ölkələr: Kanada (2012-ci ildə Kioto protokolundan çıxıb) və ABŞ (ratifikasiya etməyib) olub. Kanadanın geri çəkilmək qərarı nazir Piter Kenti narahat etdi. 2020-ci ilin oktyabr ayına olan məlumata görə, 147 dövlət Doha dəyişikliyi qəbul edib. As of October 2020, 147 İkinci öhdəlik müddəti eyni gündə başa çatsa da, minimum 144 dövlət tərəfindən qəbul edildikdən sonra o, 31 dekabr 2020-ci ildə qüvvəyə minmişdir. Məcburi öhdəlikləri olan 37 tərəfdən, 34-ü ratifikasiya etmişdi. 2020-ci ildə başa çatan ikinci öhdəlik müddətindən sonra görüləcək tədbirlərə dair BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə illik konfransları çərçivəsində danışıqlar aparılıb. Bu, 2015-ci ildə, Kioto protokoluna düzəliş deyil, UNFCCC çərçivəsində ayrıca sənəd olan Paris sazişinin qəbulu ilə nəticələndi. Azərbaycan 9 dekabr 2003-cü ildə «Gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi və uzlaşdırılması haqqında» Beynəlxalq Konvensiyanın dəyişdirilməsi haqqında Protokola və «Gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi və uzlaşdırılması haqqında» Beynəlxalq Konvensiyaya (dəyişdirilmiş redaksiyada) qoşulmaq barəsində Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Kioto konvensiyasına qoşulmuşdur.