Təbiət yoxsa tərbiyə
Təbiət, yoxsa tərbiyə — biologiyada və cəmiyyətdə taleyi təyin edən iki rəqabətli amil: genetika (təbiət) və ətraf mühit (tərbiyə) arasında tarazlıq haqqında uzun müddətdir davam edən mübahisə. İngilis dilində bununla bağlı işlənən "nature and nurture" alliterativ ifadəsi ən azı Yelizaveta dövründən istifadə olunur və kökləri orta əsr fransız dilinə gedib çıxır. İki anlayışın bir-birini tamamlayan birləşməsi qədim anlayışdır (q.yun. ἁπό φύσεως καὶ εὐτροφίας). Təbiət insanların ilkin təsir kimi düşündüyü şeydir, genetik irsiyyət və digər bioloji amillərdən təsirlənir. Tərbiyə ümumiyyətlə konsepsiyadan sonra xarici amillərin təsiri kimi qəbul edilir, məsələn, məruz qalma, təcrübə və öyrənmə məhsuludur. Müasir mənada ifadə, irsiyyət və ətraf mühitin sosial tərəqqiyə təsirini müzakirə edərkən, yevgenika və davranış genetikasının müasir banisi Viktoriya dövrü polimatı Frensis Qalton tərəfindən populyarlaşmışdır. Qalton, təkamülçü bioloq Çarlz Darvinin Növlərin mənşəyi əsərindən təsirlənmişdir. İnsanların davranış xüsusiyyətlərinin hamısını və yaxud demək olar ki, hamısını "tərbiyə"dən əldə etməsi fikri 1690-cı ildə Con Lokk tərəfindən tabula rasa ("boş və ya ağ lövhə") adlandırıldı. İnsanın davranış xüsusiyyətlərinin demək olar ki, yalnız ətraf mühitin təsirindən inkişaf etdiyini güman edən insan inkişafı psixologiyasında boş bir fikir XX əsrin böyük bir hissəsində geniş yayılmışdı. İrsiyyətin təsirinin "ağ lövhə" inkarı ilə həm ekoloji, həm də irsi xüsusiyyətləri qəbul edən baxış arasında mübahisə çox vaxt təbiətlə tərbiyə baxımından aparılır. İnsan inkişafı ilə bağlı bu iki ziddiyyətli yanaşma XX əsrin ikinci yarısında tədqiqat gündəmləri üzərində ideoloji mübahisənin əsasını təşkil edirdi. Həm "təbiət", həm də "tərbiyə" amillərinin əhəmiyyətli dərəcədə, çox vaxt ayrılmaz şəkildə töhfə verdiyi aşkar edildiyindən, bu cür fikirlər XXI əsrdə insan inkişafının əksər alimləri tərəfindən sadəlövh və ya köhnəlmiş hesab olundu. Beləliklə, təbiətin tərbiyəyə qarşı güclü dixotomiyasının bəzi tədqiqat sahələrində məhdud əhəmiyyətə malik olduğu iddia edilmişdir. Özünütərbiyədən göründüyü kimi təbiət və tərbiyənin bir-birinə daim təsir etdiyi yaxın əks əlaqə dövrələri tapıldı. Ekologiya və davranış genetikasında tədqiqatçılar tərbiyənin təbiətə mühüm təsiri olduğunu düşünürlər. Eynilə, digər sahələrdə, epigenetikada və ya dölün inkişafında olduğu kimi, irsi və qazanılmış əlamət arasındakı bölünmə xətti qeyri-müəyyən olur.