Dəri corab (epopeya)
Kuperin bədii yaradıcılığında əsas yeri "Dəri corab" haqqında romanlar silsiləsi təşkil edir. Kuper, sanki ona görə dünyaya gəlmişdi ki, hindu mövzusunu böyük ədəbiyyata gətirsin. O, hinduların həyat və məişətini, inam və etiqadlarını diqqətlə öyrənmişdir. Onların folkloru Kuper üçün mənəvi qida mənbəyi olmuşdur. Hinduların şifahi xalq ədəbiyyatının təsiri məhz "Dəri corab" haqqında romanlar silsiləsində daha qabarıq nəzərə çarpır. Kuper Natti Bampoya həsr olunan epopeya üzərində qısa fasilələrlə on səkkiz il çalışmışdır. Silsiləsinə 1823-cü ildə "Pionerlər" romanı ilə başlamış və 1841-ci ildə "Vəhşi heyvan ovçusu" əsəri ilə tamamlamışdır. Maraqlıdır ki, Kuper həmin silsilədən olan əsərləri xronoloji ardıcıllıqla deyil, özünəməxsus bir prinsip əsasında yazmışdır. Belə ki, 1827-ci ildə qələmə aldığı "Preriya" (Geniş çöl) romanında Natti Bamponun ölümünü təsvir etmişdir. Lakin Kuper bu obrazdan ayrıla bilməmişdir. Natti uzun müddət yazıçının qəlbində yaşamışdır. Ona görə də "Ləpirçi" və "Vəhşi heyvan ovçusu" romanlarında yenidən bu obraz üzərinə qayıtmışdır. "Dəri Corab" haqqında romanlar silsiləsinə beş əsər (Pionerlər, Sonuncu Mogikan, Ləpirçi, Preriya, Vəhşi heyvan ovçusu) daxildir. Bunlar dünya ədəbiyyatı xəzinəsində "Pentalogiya" adı ilə tanınır. Pentalogiyanın birinci romanı olan "Pionerlər"də hadisələr unudulmuş Templtaun şəhərində cərəyan edir. Bu şəhər Avropanın müxtəlif ölkələrindən köçən ailələri qoynuna almışdı. Burada "Vəhşi Amerika" ilə "Mədəni Avropa" qarşı-qarşıya dayanmışdır. Vəhşi sayılan hindlilər, mədəni sayılan isə avropalılar. Ağdərili müstəmləkəçilər məhz bu prinsip əsasında hindu qəbilələrinə basqınlar edir, onların kökünü kəsməyə can atırdılar. Kuper yaradıcılığının bu qədər şöhrət qazanmasının sirrini, ilk növbədə, Dəri Corab haqqında romanlar silsiləsində axtarmaq lazımdır. Yazıçının şöhrətinin mənbəyi məhz Natti Bampo obrazının uğurlu alınmasıdır. Romanlarda Dəri Corab, Ləpirçi, Şahingöz, Uzun Karabin, Vəhşi heyvan ovçusu kimi müxtəlif adlarla çıxış edən Natti Bampo gəncliyin mərdlik və sədaqət simvoluna çevrilmişdir. Pentalogiyada onun yeniyetməlik illərindən başlamış ölənəcən bütün keşmə-keşli ömür yolu təsvir olunur. Bu ömür yolu Amerika tarixinin ən ziddiyyətli və ən ağır illərinə təsadüf edir. Başqa sözlə, Kuper Dəri Corab haqqında romanlar silsiləsində Amerika müstəmləkəçiliyinin təxminən altmışillik bir dövrünü (1745–1805) əhatə etməyə çalışmışdır. Bu dövr onunla xarakterikdir ki, pionerlərin (Amerikaya köçən ilk avropalıların) ənənəvi həyat tərzinə, məişətinə yeni kapitalist dünyasının əlamətləri (zorakılıq, yalan, başqasının torpağını, var-dövlətini mənimsəmə və s.) böyük sürətlə daxil olmağa başlayır. Bu mənada, demək olar ki, Dəri Corab haqqındakı beş romanın hər biri ABŞ-nin burjua tarixinin bir mərhələsini təşkil edir. Mədəniyyəti hindilər arasında humanist yollarla yaymağın tərəfdarı olan F. Kuper Dəri Corab silsiləsində öz qəhrəmanlarının daxili aləmini, iztirablarını, hiss və həyəcanlarını da böyük ustalıqla təsvir edir. V. Belinski "Ləpirçi" romanından bəhs edərkən yazırdı ki, romanı oxuyanlar Ləpirçinin qəlbindəki tufanı, mübarizə hissini təsvir edən bir sıra bədii səhnələri xatırlayırlar. Onları başqa cür göstərmək və qiymətləndirmək olmaz… Kuper qəlbin dərin bilicisidir, daxili aləmlərin böyük və Şekspirsayağı rəssamıdır. Amerikanın dramatik və faciəli dövrünü əks etdirən Kuper bəzən qəhrəmanlarını ideallaşdıraraq qeyd edir ki, "Unkas mogikanların sonuncu nümayəndəsidirsə, Bampo da axrıncı Pionerdir". Yazıçı Dəri Corabın və onun sadiq dostlarının macəralarını romantik boyalarla təsvir etdiyi halda, Amerikanın müstəmləkəyə çevrilməsini real cizgilərlə göstərir.