Vestminster sarayı
Vestminster sarayı (ing. Palace of Westminster) — İngiltərə Parlamentinin yerləşdiyi bina. Bina 1834-cü ildə mövcud olan və müxtəlif xarakterli tikililəri özündə birləşdirən qədim saray yandıqdan sonra onun yerində 1840 – 1860-cı illərdə ucaldılmışdır. Lakin yandırılan binanın içərisindən yalnız xüsusi kapellaya malik olan Müqəddəs Stefan adlanan nümunə çıxarıla bilmişdir. Bu kapella qədim Vestminster holunun (ictimai binalarda istirahət və ya gözləmək üçün böyük otaq, salon, zal) ən gözəl memarlıq hissəsi hesab olunurdu. Həyat bu binaya qarşı çox yaxşı yanaşmışdır, çünki 1941-ci ildə alman ordusunun atdığı bombalardan tikili salamat qalmağı bacarmışdır. Həmin müddət ərzində tikili ilə qonşu olan ümumi palatalar üçün nəzərdə tutulmuş zal tamam dağılmışdır. Müasir London üçün Vesminster holu orta əsr dövrünün ən gözəl memarlıq abidələrindən sayılır. 1097-ci ilin əvvəlindən başlayaraq, bura XIV əsrə kimi inşa edilməyə davam etmişdir. Henri Yevel Londonun istedadlı daş ustalarından sayılır və bu şəxs divarların əsasını qoymuşdur. Taxtadan hazırlanmış qapılar kral ailəsinin ən bacarıqlı dülgəri hesab olunan Xyu Erlanda tərəfindən düzəldilmişdir. Vestminster – holun meydanı 1800 kv.metr sahəni əhatə edir. Onun uzunluğu 28 metr hesablanmışdır. Bu orta əsrlərə aid olan ən möhtəşəm zallardan birirdir, həmçinin Qərbi Avropa memarlığında da çox tanınıb. Dam örtüklərinə verilən dayaq üslubundakı sütunlar ağacdan hazırlanmışdır. Zalın 21 metr enliliyi palıddan düzəldilmiş çatı tirləri ilə hazırlanıb, bu çətin sistem özündə divara bərkidilmiş taxtadan altlığı da birləşdirir. Bu örtüklərin deyilməsi və başa salınması olduqca çətindir. Adətən bunları qədim freqatların (1. üçdorlu hərb gəmisi; 2. keşikçi vəzifəsi görən hərb gəmisi) şpanqoutu (1. gəmi və ya dirijablın gövdəsinin əsasını təşkil edən göndələn tir; 2. təyyarənin füzelyajı) ilə müqayisə edirlər. Bütünlükdə bu hissələrə diqqət yetirərkən konstruksiyanın necə çətin hazırlandığını başa düşmək mümkündür. Tikintinin çox hissəsində platindən istifadə edilmişdir və onların əldə etdikləri heyranedici rəssamlıq effektləri də olduqca füsünkardır. Lazım olan yerlərdə ağac örtüklərindən olan sistemlərə adətən İngiltərənin yaşayış evlərində və çox tanınmayan kilsələrində rast gəlmək mümkündür. Bu, İngiltərənin orta əsr memarlığının əldə olunmuş uğuru sayılırdı və Avropada bundan sonrakı müddət ərzində özünün ən çox yayılmış formasını qazana bilmədi. Həmçinin rəssamlıq üslubuna görə də heç bir ölkədə bu səviyyəyə qalxa bilmədi. Vestminster – holda insanı kompozisiyanın birləşməsi, uyğunluğun əvəzolunmazlığı və oyma rəsmlərin xətti valeh edir. Əsrlər boyunca ağac örtüklər qaralmışdır və hazırda onlar sirli qaranlığa bənzədilir. Zalın içərisi gümüş işıqlandırmaya malikdir, həmçinin içərisində rəngli vitrajlar qotik üslubunda olan pəncərələrin üzərinə düşür. İngilislərin söylədiklərinə əsasən demək olar ki, ilin hansı fəslində olmasından asılı olmayaraq divardan içəri sərin hava daxil olur. Hər şey zalın qədimliyindən xəbər verir və burada baş vermiş hadisələri daha yaxşı əks etdirməyə kömək göstərir. Bəzən burada parlament yığışırdı. Lakin XIII əsrin sonlarından etibarən ümumi palata adəti üzrə Vestminster abbatlığında müzakirələr aparmağa başladılar. 500 il müddətində, XIV ərdən XIX əsrə kimi Vestminster – holu iki əsas hissəyə ayrılmışdır; bunlardan biri tacqoyma mərasimləri, banketləri üçün yer hesab olunurdu. Burada İngiltərənin Yuxarı palatası yığışırdı. Burada göstərdiyimiz əsrlərin ən mühüm həyatı prosesləri keçirilmişdir. Vestminster – holda Tomas Mor, I Karl, Hayu Foks və digər şəxslərin ölümünə əmr verilmişdir. Həmçinin qaldırılmış "barıt müqaviləsi", XVIII əsr lordları Kilmanrok, Balmerino və Lovatu adlı şotland qiyamçıları da burada müzakirə obyektinə çevrilmişdir. Elə buradaca 1653-cü ildə Oliver Kromvel İngiltərə respublikasının lord- prorektoru elan edildi, səkkiz ildən sonra monarxiyanın yenidən bərpa edilməsi nəticəsində Kromveli qəbirdən çıxartdılar və onun başını elə həmin Vestminster – xolun yuxarı – tavan hissəsinə taxdılar. 1975-ci ildə bu zalda utanc verici yeddi illik proses davam etmişdir, Uorren Hactinqsom tərəfindən olan bu iş Hindistana qarşı edilən cinayətlə əlaqədar olaraq Hindistanın general qubernatoru məhkəməyə dəvət edilmişdir. XIX əsrdə Vestminster – holl artıq London həyatının xoşagəlməz münasibələrinin mərkəzi hesab olunmurdu. Siti şəhərində Məhkəmə binası tikilmişdi və 1832-ci ildə sonuncu tacqoyma mərasimi bu zalda qeyd edildi, bundan çox əvvəl isə təqribən XVII əsrin sonlarında kitab tacirləri və qayıq sürənlər zalın divarlarında lazımsız səs – küy saldıqlarına görə buradan qovulmuşdular. Vestminster – holl XIX əsrdə tikilən Müqəddəs Stefanın portalı olan parlament binasına birləşdirilmişdi. 1965-ci ildə İngiltərə təntənəli surətdə Böyük xartiyanı (1. filol. papirus və ya perqamentdə qədim əlyazısı; 2. bu yazının yazıldığı material; 3. ictimai-siyasi cəhətdən əhəmiyyəti olan bəzi sənədlərin adı) keçirdi və bu adətən latın qrafikasında Maqna kartı kimi adlandırılır və İngiltərə parlamentinin 700 illik yubileyi qeyd edilmişdir. Yalnız öz qədim baş vermiş hadisələrinə və bütün ölkələrdə çoxcəhətli tanınmasına baxmayaraq ümumi palata özünəməxsus yerləşmə yeri tapa bilməmişdir. İclasların qədim Vestminster – holda yaxud monax idarəedicilər olan Vestminster abbatlığında keçirmək məcburiyyətində qalırdılar. Lakin 1547-ci ildə parlament həmişəlik iqamətgah əldə etdi və həmin yer qədim Vestminster sarayının Müqəddəs Stefan kapellası hesab olundu. XIII – XIV əsr nümunəsi olan kapellanı parlamet iclası kimi düzəltmək üçün tamam başdan stul və qalareya ilə yığmağa məcbur oldular. Nəticədə zalın memarlığı müəyyən qədər pozuldu. Həmçinin kapellaya giriş Vestminster – holdan edilməyə başlanıldı və burada İngiltərənin yuxarı məhkəməsi yerləşirdi. Bütün bu narahatlığa baxmayaraq ümumi palata 1834-cü ildə baş verən yanğın hadisəsinə qədər Müqəddən Stefan kapellasında yerləşməyə davam etdilər. Yanğından sonra palatanın yenidən həmişəlik nəzərdə tutulan iclas zalı olmadı. 1835-ci ilin yayında xüsusi komissiya özünün məsləhətlərini bildirdi və köhnə yerdə yeni sarayın yaradılmasını irəli sürdü. İrəli sürülən fikirə əsasən tikinti məhz həmin yerdə və eyni üsluba uyğun hazılanmalı idi. Yəni Temza çayının kənarında parlament binası olmalı idi, çünki insanların narahatlığı olarsa iqamətgahı inqilabçı dəstə dairəyə ala bilməyəcəkdi. Sarayın tikilməsində qotik üslubundan yaxud da Elizavet stilindən istifadə edilməsi irəli sürüldü. Elizavet forması İngiltərə memarlığında özünü daha çox XVI əsr nümunələrində göstərir. Müsabiqə üçün nəzərdə tutulmuş 97 layihə içərisində qotik üslubunda təqdim olunan layihələrin sayı 91 idi. Bu zaman daha çox üstünlüyü Çarlz Berrinin layihəsinə verdilər və gənc memar bu tikilinin ətrafında özünü sübut etməyə çalışmışdı. 1837-ci ildə terrasın yaradılmasına başladılar və bu qoruyucu terras Temza çayının sahilinə xətt çəkir, həmçinin üç il sonra Berrinin xanımı yeni sarayın uzaldılması üçün ilk daşı yerləşdirdi. Parlament binası memar Berrinin əhəmiyyətli işlərindən biri oldu. Düzdü, o, tamamilə zidd fikirlərə və tənqidlər məruz qalsa da, şəhərin ən tanınmış şəxslərindən birinə çevrilə bildi. Əgər onun əl işlərinə diqqət yetirsək fasadlarda klassik ciddiliyi və genişliyi görmək mümkündür. Həmçinin ümumi görünüşü tam formada ifadə edir. Qüdrətli, kvadrat planda, Viktoriya qalası və nəhəng saat qalası, sarayın şimal və cənub hissələrinin asimmetriyası, bura təkaraolunmaz görünüş verir. Çox da böyük olmayan qala şpili (1. binanın təpəsində uzun mil; 2. uzun mıx), mərkəzi zalda yerləşən oturma hissəsi, bu tikilini yalnız bəzəmir, öz hündürlüyü ilə önun fasadına böyük qüvvə verir. Viktoriya qalası 104 metr hündürlüyə kimi qalxmışdır və parlamentdə kraliça girişi kimi qeydiyyatdadır. Sessiya zamanı burada Britaniya dövlətinə məxsus olan bayraq qaldırılır. Parlament sessiyası zamanı qaranlığın düşməsi ilə əlaqədar qalada projektor yandırılır. Britaniya imperiyasının öz parlament binası həmin dövrlə müqayisədə ölçüsü və təntənəli forması ilə seçilirdi. Soraq kitabçalarındakı rəqəmlər; 3,2 hektar meydan, 3 km korridor, 1 100 otaq, 100 pillə və s. Əlbəttə quru yazılmış rəqəmlər rəssamlıq üsullarını gizlədə bilməz. Bunların hamısı rəssamlıq üslubunun necə çətin olması və planlaşdırılmasından xəbər verir. Həmin yerlərdə parlament strukturu, ənənəsi, ingilis parlamentinin həyatı və iclasları haqqında dəyişikliklər vardır. Ümumi palatanın əsas zalının yanında və lordlar palatasında yerləşməyə baxmaq vacib rol oynayırdı. Gündəlik parad mərasimlərinin sayılması üçün krallığın parlament açılışında iştirak etməsi mühümdür. Burada o, tacqoy