Selevkilər imperiyası
Selevkilər dövləti — Makedoniyalı İskəndərin imperiyasının süqutu əsnasında yaranan Selevk və onun nəslinin yunan monarxiyasıdır. Diadokilərin razılığı nəticəsində I Selevk Babil satraplığını aldı və daha sonra bir sıra müharibələr zamanı Böyük İskəndərin Yaxın Şərq ərazilərinin bir hissəsini ona əlavə etdi. Dövlətin müasirləri onu həm imperiya, həm də krallıq adlandırırdılar. Dövlətin özəyi Orta Şərq idi; gücünün zirvəsində Kiçik Asiya, Suriya, Finikiya, Fələstin, Mesopotamiya, İran, Orta Asiyanın bəzi bölgələri və müasir Pakistanı əhatə edirdi. Eramızdan əvvəl I əsrdə Selevki dövlətinin ərazisi azaldı və müasir Suriya və Livanı işğal etdi. Selevkilər dövləti Yunanıstan və Fars mədəni ənənələri arasında əsas əlaqə olan Ellinizmin ən vacib mərkəzi idi. Yunanistana genişlənməyə başlayan imperiya, ona bir sıra məğlubiyyətlər verən Roma Respublikasının ordusu ilə qarşılaşdı. Nəticədə, e.ə. II əsrin ortalarında ölkənin şərq hissəsi. e. Mitridatların rəhbərliyi altında Parfiyalılar tərəfindən ələ keçirildi. Selevkilər, Suriyanı Finikiyada, eramızdan əvvəl 83-cü ildə Ermənistan kralı II Tigran tərəfindən fəth edilənə qədər hakimiyyətini davam etdirdi. e, nəhayət, Selevki dövlətini məhv edən. Seleucid sülaləsindən olan kraliça I Kleopatra Selena tutuldu və eramızdan əvvəl 69-cu ildə. e. erməni krallar kralının əmri ilə edam edilmişdir. Eramızdan əvvəl 64-cü ildə Selevki dövlətinin ərazisinin keçmiş qərb hissəsi, Suriyanın Roma vilayətinə baxır. Tarixi I Selevk və onun imperatorluğun qurulması Makedoniyalı İskəndərin ölümündən sonra, bütün imperiya onun sərkərdəsi - Perdikkini əlində idi. Misir hökmdarı Ptolemey, ilk olaraq sərkərdəyə meydan oxuyaraq Perdikkanı e.ə.321-ci ildə Misirdə bir hərbi kampaniyaya təhrik etdi Nildən keçərkən Makedoniya ordusunun bir hissəsi həlak oldu. Keçmiş düşərgə komandiri Seleucus, Babil satrapiyası alaraq və Antipaterin oğlu Cassander lehinə xristianlıq vəzifəsindən imtina edərək Perdiccas'ı öldürməyə kömək etdi. Miladdan əvvəl 312-ci ildə Babildə qurulduğu tarix. e. Selevki dövlətinin quruluş anı olaraq qəbul edilməyə başlandı. Bundan sonra Selevk, Mesopotamiya, Şərqi Anadolu, Persis, Parfiya, Baktriya, Ərəbistanı əlavə edərək dövlətini genişləndirməyə başladı. Selevk Hindistana qədər irəliləyir, burada Hindistan kralı Çandraqupta Maurya ilə 500 müharibə fili Mauryalara köçürmək əvəzinə Parolamis, Arachosia və Gedrosia'nın Seleucus'a köçürüldüyü bir müqavilə bağladı. Eramızdan əvvəl 301-ci ildə Ipsus döyüşündə Antigonus Tek Gözlü məğlubiyyətdən sonra. e. Seleucus, Şərqi Kiçik Asiya və Suriyanın şimalında nəzarəti əldə etdi. İçində, mallarının paytaxtı olan Antakya şəhərini qurdu. Babilin şimalında Dəclə üzərindəki Seleucia şəhərində alternativ bir paytaxt quruldu. Seleucus imperatorluğu keçmiş müttəfiqi Demetrius'u məğlub etdikdən sonra çiçəklənmə dövrünə çatdı. Seleucus'un Trakya və Makedoniya üzərində nəzarəti ələ keçirmək cəhdləri, Ptolemey Keravnesin əlindəki Lisimakya yaxınlığında ölümlə kəsildi. Eramızdan əvvəl III əsr e. Seleucus I Nicator Böyük Antakya III Seleucus'un yerinə Antiochus I Soter gəldi. Əvvəlcə, eramızdan əvvəl 280-ci ildə. e., Bithinalılar tərəfindən məğlub oldu, sonra MÖ 278–277'de Kiçik Asiyanı işğal edən üç Kelt tayfasının ittifaqı olan Qalatiyalılar üzərində bir zəfər qazandı. e. və 46 il ərzində qərb hissəsini viran qoydu. Daha sonra Eumenes of Pergamon və Ptolemey ilə Birinci Suriya müharibəsini apardı). Pergamon hökmdarı I Eumenesə qarşı Sardis döyüşündə sarsıdıcı bir məğlubiyyətdən bir müddət sonra Antakya öldü. Böyük oğlu Seleucus, eramızdan əvvəl 266-cı ildə xəyanət ittihamı ilə atasının əmri ilə edam edildi. e. Bu səbəbdən Trakyalılar və Misirlə müharibə (İkinci Suriya Müharibəsi), Milesləri zalım Timarxdan azad etməsi ilə tanınan II Antiochus Theos'un ikinci oğlu yeni kral oldu . I və II Antioxun dövründə, Parfiyalıların (256) və Yunan-Baktriyalıların dağılması səbəbindən Selevklər krallığı ölçüdə azaldı. II Selekus Kallinikos altında Borodat (246–226), Üçüncü Suriya Müharibəsi baş verdi, bu Selevklər üçün uğursuz oldu. Məğlub olduqdan sonra II Seleucus qardaşı Antiochus Gierax ilə bir ittifaqa girdi, nəticədə III Ptolemey Everget Seleucus ilə 10 il barışdı. Ancaq çox keçmədən Antiochus Gieraxes döyüşdə yıxıldığı deyilən II Selek ilə müharibəyə başladı; başqa bir ifadəyə görə, Ankyra'daki Mitridates ilə döyüşdə öldü. Parfiya kralı Arsacs üzərində qazandığı zəfər üçün Kallinikos ləqəbini aldı, baxmayaraq ki, sonralar, Baqtriya II Diodotus ilə ittifaq bağlayaraq Seleucus'u məğlub etdi və onu Suriyaya çəkilməyə məcbur etdi. II Selevkin hakimiyyəti həm daxili əlaqələr, həm də xarici siyasət sahəsində bədbəxt idi. Kiçik Asiya və cənub ərazilərinin demək olar ki, hamısı bir zamanlar güclü bir sülaləyə mənsub deyildi: II Selekus daxili Suriyanın yalnız şimal hissəsinə (Persepolis və Ekbatana qədər), Kilikiya düzənliklərinə və Laodikya sahillərinə sahib qaldı. Ondan sonra Seleucus III Keraunus ya da Soter (226–222). Qohumlarından biri olan Axeusun köməyi ilə Kiçik Asiyanın əhəmiyyətli bir hissəsini Pergamon kralından aldı, lakin çox keçmədən öldürüldü. Böyük III Antioxus (222–187) dövründə Selevki monarxiyası əvvəlki siyasi əhəmiyyətini və gücünü bərpa etdi. Antioxus Fələstin və Finikiyanı Ptolemeylərdən aldı, Parfiyalıları, Baktriyaları və hinduları fəth etdi və Torosun qərbindəki və Hellespont sahillərindəki bütün torpaqlara sahib çıxdı. Bununla birlikdə Romalıların müdaxiləsi Maqneziya savaşında (190) tamamilə məğlub olan və səltənəti Torosla məhdudlaşan Selevklərin gücünü əbədi məhv edən Antioxun iddialarına son verdi. Rədd et Antioxun varisləri altında Suriya monarxiyası artıq eyni güc səviyyəsinə qalxa bilmədi və yavaş-yavaş, lakin davamlı şəkildə tamamilə tənəzzülə və tənəzzülə uğradı. Bəzi yerlərdə yarı müstəqil hökmdarlar meydana çıxdı — məsələn, Likiyanın şimalında, eramızdan əvvəl 180–84-cü illərdə hökmranlıq edən Kibira'nın zalımları. e. (bilinir: Moaget I, Poikrat, Moaget II, Semy və Moaget III). 162-dən 125-ə qədər, Suriya taxtı Suriyanı xüsusi krallar tərəfindən idarə olunan iki hissəyə bölünənə qədər davamlı olaraq əldən-ələ keçdi: Suriyanın şimalında Kilikiya və Finikiya ilə Kelesiria. Emesian şahzadəsi tərəfindən öldürülən XIII Antiochus'un ölümündən sonra, M.Ö 64-cü ilin payızında Böyük Gnei Pompey. e. Suriyaya girdi və onu Roma vilayətinə çevirərək fəth etdi.2