Tıva çökəkliyi
Tıva çökəkliyi — Rusiya Federasiyası, Tıva Respublikasında, Yeniseyin yuxarı hissəsindəki dağlar arası relyefin alçalması. Hövzə Qərbi Sayan, Şərqi Sayan, Altay və Tannu-Ola silsilələri ilə məhdudlaşır. Uzunluğu təxminən 400 km, eni 25 ilə 60-70 km. Hündürlüyü 600 ilə 900 m arasında dəyişir. Torpağın təpəli-düz təbiəti, kiçik təpələr və çöllər bölgə üçün xarakterikdir. Dərə Yuxarı Yenisey (Uluq-Xem) vadisindən kəsilir. Qərb və şərq hissələrə, müvafiq olaraq Kemçik və Uluq-Kem hövzələrinə bölünür. Yerlərdə qonşu silsilələrin dalanları boşluğa çıxır. Heyvandarlıq (əsasən ətlik və yunluq qoyunçuluq), taxıl bitkilərinin becərilməsi (buğda, arpa, darı) və kömür hasilatı inkişaf etmişdir. Zəngin daş kömür yatağı olan Uluq-Xem hövzəsi çökəklikdə yerləşir. İqlimi kontinentaldır. Qış ayları açıq və günəşli hava üstünlük təşkil edən soyuq, sakit iqlimə malikdir. Ərazi Altay və Qərbi Sayan silsilələrinin "yağış kölgəsində" yerləşir, buna görə az yağıntı alır - 180-300 mm. Yağıntı ən çox hissəsi, illik yağıntı miqdarın 65-85% -i, əsasən iyul və avqust aylarında isti mövsümdə düşür. Yanvar ayının orta temperaturu −25 ilə -34 ° C arasında dəyişir. Bəzən şaxtalar tez-tez −55 ... −58 ° C-ə qədər müşahidə olunur. Yayı isti, bürkülü keçir. İyulun temperaturu + 19 ... + 20 ° C; bəzən istilik + 35 ... + 40 ° C-ə çatır. Çökəklik Uluq-Xem çayının (Yuxarı Yenisey) vadisi ilə Xemçikin sol qolu ilə kəsilir. Aşağı dağ massivi Adar-Daş Tıva çökəkliyini qərb hissəsi (Kemçik hövzəsi) və şərq hissəsinə (Ulug-Khem hövzəsi) bölünür. Üstünlük təşkil edən şabalıd torpaqlarında, otlu yovşan və akasiyalı çöllər inkişaf etmişdir. Kızıl, Şaqonar, Çadan, Ak-Dovurak şəhərləri Tıva çökəkliyi hövzəsində yerləşir. Çökəklik Tıvanın mərkəzi hissəsindən keçir. üstəlik demək olar ki, respublikanın əsas şəhərləri məhs bu çökəklik böyunca yerləşir.