İtalyan İntibahı
İtalyan İntibahı və ya İtalyan renessansı (it. Rinascimento [rinaʃʃiˈmento]) Avropa İntibahın başlanğıcı olmuşdur — XIV əsrdə İtaliyada başlayan və XVI əsrə qədər davam edən böyük bir dəyişiklik və müvəffəqiyyət dövrü, orta əsrlərdən müasir Avropaya keçid. "İntibah, dirçəliş" (it. la rinascita) sözü ilk dəfə 1550-ci ildə İtalyan rəssam və tarixçi Corco Vazari tərəfindən "Ən məşhur rəssamların, heykəltəraşların və memarların tərcümeyi-halları" əsərində istifadə edilmişdir. XVI əsrin əvvəllərindəki İtalyan sənətçilərinin fəaliyyətini "Orta əsrlər və barbarlıq" dövründə illər boyu geriləmədən sonra "dirçəliş" adlandırdı. Terimin Fransız analoqu (renessans) ХІХ əsrin tarixçiləri tərəfindən əvvəl Jül Mişle, sonra Yakob Burkxardt tərəfindən istifadə edilmişdir. İntibah dövrü xalqın klassik antik mədəniyyətə marağına səbəb oldu. Renessans humanistlərindən əvvəlki dövr Qaranlıq Çağlar adlanırdı. İtalyan İntibahının ən məşhur nailiyyətləri sənət və memarlıq əsərləridir. Bu dövrdə sənət növlərinin ayrılması və əsərlərin janr quruluşunun formalaşması prosesi başlayır. Bədii yaradıcılıqla yanaşı, bu dövr ədəbiyyat, musiqi, fəlsəfə və müxtəlif elm növlərində görkəmli nailiyyətləri ilə xarakterizə olunur. XV əsrin sonunda İtaliya hələ ayrı bir dövlət deyildi, lakin görkəmli italyanların fəaliyyəti 1600-cü illərə qədər misilsiz idi. İntibah dövründə İtaliya kiçik şəhər əyalətlərinə və bəyliklərə bölündü. İtalyan Renessansı, Toskanada (Orta İtaliya) Floransa şəhərində mərkəzləşmişdir, Antikanın təsirinin Bizans mühitində hiss olunduğu Venesiyanı bir qədər təsir etdi. İntibah sənətçilərinin ən yüksək nailiyyətləri Roma ilə əlaqələndirilir, çünki qədim mədəniyyət irsinin birbaşa təsirini Əbədi Şəhərdə hiss edə bilirdilər. İtalyan İntibahı XVI əsrin əvvəllərində zirvəyə çatdı və daha sonra İtaliyanı İtalyan müharibələrinin xaosuna qərq edən xarici istilalar zamanı tərz və barok sənəti əvəz olundu. Bununla birlikdə, Renesansın idealları vaxtlarını keçmiş və Avropaya yayılmış, Şimali İntibah və sonrakı Aydınlanma dövrünə əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. İtalyan İntibahının mədəni nailiyyətləri geniş yayılmışdır. İntibah ədəbiyyatının təsvirləri ümumiyyətlə Françesko Petrarkanın əsərləri ilə başlayır. Sonnet Canzoniere şeir kolleksiyasında Petrark, Lauraya olan sevgisini, sevgilisini itirməsindən kədərləndiyini tərifləyir. Məlumdur ki, müxtəlif mövzularda sevgi mövzusuna həsr olunmuş "Dekameron" hekayələr toplusunun müəllifi olan çağdaş Bokkaçço. XV əsrin məşhur şairləri: Luici Pulçi (Morqante tərəfindən), Boyardo, Matteo Mariya (Aşiq Roland), Ludoviko Ariosto (Qəzəbli Roland). XV əsrdə Latın və Yunan dilindən geniş tərcümələr edən şair Politsiano və Neoplatonist filosof Marsilio Fiçino kimi yazarlar çalışdılar. XVI əsrin əvvəllərində yazıçı Kastilone (saray dəftəri) ideal bəy və xanım haqqında öz baxışlarını açıqladı. İtalyan mütəfəkkir və filosof Makiavelli güclü dövlət hakimiyyətinin tərəfdarı idi. Gücləndirmək üçün 1532-ci ildə nəşr olunan məşhur "İmperator" əsərində ifadə etdiyi hər cür vasitənin istifadəsinə icazə verdi. İntibah İtalyan rəsm əsrlər boyu Avropa rəssamlığına hakim olmuşdur. Bu zaman Cotto di Bondone, Mazaçço, Fra Beato Anceliko, Pyero della Françeska, Domeniko Qirlandayo, Pyetro Perucino, Mikelancelo, Rafael Santi, Sandro Bottiçelli, Leonardo da Vinçi və Titian kimi sənətkarlar orada çalışdılar. İtalyan İntibahının memarlığı memarlar Filippo Brunelleski, Leon Battista Alberti, Andrea Palladio və Donato Bramantenin əsərləri ilə tanınır. Əsərləri arasında Floransa Kafedrali, Romadakı Müqəddəs Peter Bazilikası, Riminidəki Tempio Malatestiano Kafedrali və bir çox möhtəşəm malikanələr var.