Üzvi kimya
Üzvi kimya — tərkibində karbon atomu olan kimyəvi birləşmələri öyrənən bir elmdir. Üzvi kimya canlı aləmdə (bitki, heyvan, insan) yayılmış karbon atomunun digər 2 elementlərlə əmələ gətirdiyi birləşmələri öyrənən bir elimdir. Üzvi birləşmələri əmələ gətirən əsas dörd elementdir (O, H, N, C). Üzvi kimya karbohidrogenləri və onların törəmələrini, yəni karbon əsaslı birləşmələri öyrənən kimya sahəsidir. Üzvi kimya maddələrin quruluşunu, xüsusiyyətlərini, reaksiyalarını və sintez yollarını araşdırır. Aşağıda üzvi kimyanın əsas aspektləri və sahələri haqqında məlumat verilmişdir: Üzvi kimyanın əsas xüsusiyyətləri 1. Karbonun unikal rolu: Üzvi kimyada əsas element karbon atomudur. Karbon atomları öz aralarında və digər elementlərlə (hidrogen, oksigen, azot, kükürd, halogenlər və s.) sabit kovalent əlaqələr yarada bilir. Bu xüsusiyyət karbon birləşmələrinin müxtəlifliyini və mürəkkəbliyini təmin edir. 2. Karbohidrogenlər: Üzvi kimyanın təməlini təşkil edən ən sadə karbon birləşmələri karbohidrogenlərdir. Karbohidrogenlər yalnız karbon və hidrogen atomlarından ibarətdir. Karbohidrogenlər iki əsas kateqoriyaya bölünür: Alkanlar: Sadə düzülüşlü karbohidrogenlər (doymuş). Alkenlər və Alkınlar: C=C və C≡C ikili və üçlü əlaqələri olan karbohidrogenlər (doymamış). 3. Funksional qruplar: Üzvi birləşmələrin kimyəvi və fiziki xüsusiyyətlərini müəyyən edən xüsusi atom qruplarıdır. Məsələn: Hidroksil qrupu (-OH): Spirtlərdə. Karboksil qrupu (-COOH): Karboksilik turşularda. Amin qrupu (-NH₂): Aminlərdə. Halogenlər (F, Cl, Br, I): Halogenli üzvi birləşmələrdə. Üzvi kimyanın sahələri 1. Sintez: Yeni üzvi birləşmələrin hazırlanması prosesidir. Üzvi sintez tibb, materialşünaslıq və kənd təsərrüfatı sahələrində geniş tətbiq olunur. 2. Reaksiyalar: Üzvi kimya reaksiyaları karbon birləşmələrinin kimyəvi çevrilmələrini öyrənir. Məşhur üzvi reaksiyalardan bəziləri: Əlavə reaksiyaları: Alken və alkınların hidrogenləşməsi. Substitusiya reaksiyaları: Halogenlərin karbon birləşmələrində əvəz olunması. Eliminasiya reaksiyaları: Molekuldan kiçik bir hissənin ayrılması ilə ikili və ya üçlü əlaqələrin əmələ gəlməsi. 3. Stereokimya: Molekulların məkan quruluşunu və bu quruluşun onların kimyəvi və fiziki xüsusiyyətlərinə təsirini öyrənir. Enantiomerlik və diastereomerlik kimi anlayışlar stereokimyanın əsasını təşkil edir. 4. Biomolekullar: Üzvi kimya bioloji proseslərdə iştirak edən böyük üzvi molekulları, məsələn, zülallar, karbohidratlar, lipidlər və nuklein turşuları öyrənir. Üzvi kimyanın tətbiq sahələri 1. Dərman kimyası: Yeni dərman maddələrinin kəşfi və sintezini əhatə edir. Dərman kimyası xəstəliklərin müalicəsi üçün vacibdir. 2. Polimer kimyası: Plastiklər və sintetik liflər kimi uzun zəncirli molekulların hazırlanmasını və xüsusiyyətlərini öyrənir. 3. Material kimyası: Yeni materialların sintezi və tətbiqlərini əhatə edir, məsələn, elektronikada istifadə olunan üzvi yarımkeçiricilər. 4. Kənd təsərrüfatı kimyası: Pestisidlər, herbisidlər və gübrələr kimi kənd təsərrüfatı məhsullarının inkişafı və tətbiqi. Üzvi kimya həyatın əsasını təşkil edən karbon birləşmələrinin müxtəlifliyini və mürəkkəbliyini öyrənməklə yanaşı, bir çox sahədə irəliləyişlərə və innovasiyalara yol açır.