Ontoloji arqument
Ontoloji arqument və ya Tanrının varlığının ontoloji sübutu — xristian teologiyasında meydana çıxan Tanrının varlığı məsələsi ilə bağlı arqumentlər kateqoriyalarından biri. Ontoloji arqumentləri təsnifatlaşdırmaq üçün dəqiq meyarlar yoxdur, lakin arqumentlər adətən Tanrıya tərif verilməsi ilə başlayır, əsasən aprior səbəblərdən və empirik müşahidələrdən istifadə etməklə onun mövcudluğunun zəruriliyinin xülasəsi ilə bitir. İlk ontoloji arqumentin 1078-ci ildə Anselm Kenterberili tərəfindən “Proslogion” əsərində irəli sürüldüyü hamılıqla qəbul edilir. Anselm Tanrını “ondan daha yaxşısının təsəvvür edilə bilməyəcəyi bir şey” kimi təsvir edərək, onun zehnimizdə mövcud olduğunu iddia edirdi. O təklif edirdi ki, əgər zehnimizdə daha ideal bir varlıq ola bilərsə, o, reallıqda da mövcud olmalıdır. Əgər zehnimizdə mövcuddursa, onda ən yaxşı varlıq bəlkə də şüurda (ağılda) və reallıqda mövcud olanlardan biridir. XVII əsr fransız filosofu Rene Dekart da oxşar arqumentlər irəli sürmüşdür. Dekart öz arqumentlərinin bir neçə versiyasını nəşr etmiş, bunların hər biri Tanrının varlığının ən yüksək mükəmməl varlıq haqqında hər hansı "aydın və fərqli" ideyadan dərhal çıxarıla biləcəyi fikrinə əsaslanır. XVIII əsrin əvvəllərində Qotfrid Leybnits Dekartın ideyalarını genişləndirərək “ali kamil” varlığın tutarlı bir anlayış olduğunu sübut etməyə çalışdı. Digər ontoloji arqumentlər Tanrının varlığına dair formal arqument irəli sürən Kurt Hödeldən gəlir. Norman Malkolm 1960-cı ildə ontoloji arqumenti yenidən gündəmə gətirərək Anselmin işində ikinci, daha güclü ontoloji arqument tapdı; Alvin Plantinqa bu arqumentə etiraz etdi və modal məntiqə əsaslanan alternativ təklif etdi. Avtomatlaşdırılmış teorem sübutundan istifadə etməklə Anselmin sübutunu yoxlamağa cəhdlər edilmişdir. İslam filosofu Molla Sədra tərəfindən irəli sürülənlər də daxil olmaqla, digər arqumentlər ontoloji olaraq təsnif edilmişdir. Ontoloji arqumentin ilk tənqidçisi Anselmin müasiri, Marmotirli rahib Qaunilo idi. O, ideal ada bənzətməsindən istifadə edərək, ontologiyanın nəyinsə varlığını sübut etmək üçün istifadə oluna biləcəyini irəli sürdü. Bu ontologiyanın absurd nəticələrə gətirib çıxardığını sübut etmək üçün ilk cəhd idi. Foma Akvinalı sonralar insanın Tanrının mahiyyətini dərk edə bilməyəcəyi arqumentini rədd etdi. Devid Yum sübutlu əsaslandırmanın olmamasını və bir şeyin zəruri mövcudluğu ideyasının uyğunsuzluğunu tənqid edərək, arqumentin empirik çatışmazlığını təsvir etdi. İmmanuel Kantın tənqidi onun mövcudluğun ilkin şərtinin predikatın yalan olması fikrinə əsaslanırdı. O, əsaslandırırdı ki, əgər varlığın səbəbi haqqında heç nə deyilmirsə, o, predikat deyil və beləliklə, “ali kamil” varlıq mövcud olmaya bilər. Nəhayət, Danbar Brod kimi filosoflar tamamilə mükəmməl varlıq tərifini rədd edərək, insanı böyük edən bəzi xüsusiyyətlərin digərləri ilə uyğunsuz olduğunu və “tamamilə mükəmməl varlığı” qeyri-mümkün etdiyini irəli sürdülər.