Dürand xətti
Dürand xətti (ing. Durand Line, puşt. د ډیورنډ کرښه) — Cənubi-Mərkəzi Asiyada Əfqanıstan ilə Pakistan arasında beynəlxalq 2670 kilometrlik (1,660 mil) sərhəd. Böyük Britaniyanın Britaniya Hindistanını genişləndirməyə çalışdığı üç ingilis-əfqan müharibəsi nəticəsində meydana gəlmişdir. Bu xətt Əfqan Əmiri Əbdürrəhman xan və Hindistan Müstəmləkə İdarəsinin katibi Ser Mortimer Dürand arasında 1893-cü ildə aparılan danışıqlar nəticəsində yaranmışdır. Əfqanıstan hökuməti onu sərhəd kimi tanımaqdan imtina edir. XIX əsrin ortalarında Çar Rusiyasının Mərkəzi Asiyanı ələ keçirməsindən sonra Britaniya İmperiyası üçün həyəcan təbili çalınırdı. Britaniya əsas müstəmləkəsi olan Hindistana Çar Rusiyanın yaxınlaşmasını ciddi təhlükə olaraq görürdü. Hindistanı qorumaq üçün Əfqanıstan ideal bufer zona idi. Əfqanıstanın dağlarından zəngin Hindistan ovası yüksəkdən görünürdü və ona görə də buranın çox böyük strateji əhəmiyyəti var idi. Bu geostrateji mübarizə "Böyük Oyun" adlandırılan paylaşım mübarizəsinin əsas parçalarından biri idi. Britaniya İmperiyası Əfqanıstan-müstəmləkə Hindistan arasında rəsmi sərhədlər yarada bilməmişdi. İkinci Əfqan-Britaniya müharibəsində əfqanların məğlub olmasından sonra 1893-cü ildə Əfqanıstan-Britaniya Hindistanı arasında sərhəd xətti müqaviləsi razılaşdırılır. Müqaviləyə Britaniya tərəfdən xarici işlər katibi Mortimer Durand imza atır və 2640 km-lik sərhəd xətti onun adını daşıyır. Durand xətti regionun ən böyük millətlərindən biri olan paştunların yaşadığı, Paştunistan adlı regionu iki yerə ayırırdı. Bu da, gələcəkdə yaşanacaq bir çox problemlərin bünövrəsini təşkil etdi. Vəziristanlılar və digər qəbilələr, Əfqanıstan İngilislərlə sülh müqaviləsi imzaladıqdan sonra da İngilis işğalına müqavimət göstərməyə davam etdilər. 1893-cü il 12 noyabr tarixli bir səhifəlik müqavilədə Dürand xətti xaricində müdaxilə etməmək öhdəliyi də daxil olmaqla yeddi qısa məqalə var. 1894-cü ildən başlayaraq sərhədin təxminən 800 milini (1300 km) əhatə edən ingilis-Əfqan ortaq demarkasiya xətti çəkildi. İngilis-Rusiya "Böyük oyun" un sonlarına doğru qurulan bu xətt Əfqanıstanı bölgədəki İngilis və Rusiya maraqları arasında bufer zonası olaraq təyin etdi. 1919-cu il İngiltərə-Əfqanıstan müqaviləsi ilə bir qədər dəyişdirildisə də, bu xətt 1947-ci ildə Hindistanın bölünməsindən sonra Pakistana miras qaldı. Dürand xətti sərhədin hər iki tərəfində yaşayan etnik puştunları ikiyə bölərək Pakistan və Əfqanıstandan keçir. Pakistanın şimal və qərbindəki Hayber-Paxtunxva və Bəlucistanı və Gilgit-Baltistanı Əfqanıstanın şimal-şərq, şərq və cənub əyalətlərindən ayırır. Xəttin Qərb ucu İran, şərq ucu isə Çinin qərbindədir. Geopolitik və geostrateji baxımdan, 1980-ci illərdən bəri qaçaqmalçılıq və terrorizmə görə dünyanın ən təhlükəli sərhədlərindən biri kimi təsvir edilmişdir. Dürand xətti beynəlxalq səviyyədə Pakistanın qərb sərhədi kimi tanınsa da, Əfqanıstan tərəfindən böyük ölçüdə tanınmamış qalır. Keçmiş baş nazir və daha sonra Əfqanıstanın prezidenti Sərdar Məhəmməd Daud Xan sərhədin bu xətlə olmasına qarşı çıxmış və məsələyə yenidən baxılması üçün mübarizə aparmışdır. Lakin 1976-cı ilin avqust ayında Pakistana rəsmi səfəri zamanı Dürand xəttini beynəlxalq sərhəd kimi tanıyaraq mövqeyini yumşaltmışdır. 2017-ci ildə sərhədlərarası gərginliklər fonunda Əfqanıstanın keçmiş prezidenti Həmid Karzai Əfqanıstanın Dürand xəttini iki ölkə arasındakı beynəlxalq sərhəd olaraq “heç vaxt tanımayacağını” söyləmişdir.