Geologija Irana
Iran u generalnom geološkom smislu karakterizira pripadnost planinskom pojasu evroazijske litosferne ploče iz tercijarnog perioda, odnosno u užem smislu prostranoj Iranskoj visoravni proizišlom konsolidacijom prekambrijskog osnova kojeg neki geolozi smatraju odvojkom prekambrijske arapske ploče. Prirastanje više ili manje stabilnih ostataka prekambrijskih strukturalnih slojeva (tzv. „centralna masa”) i geološki mladih elemenata poput tercijarnih planinskih zona Alborza ili Zagrosa je neosporno, međutim tumačenje njihovog razvoja prošlo je kroz drastične promjene. Ne ulazeći u pojedinosti o naučnoj historiji, sadašnje stanje može se sažeti na sljedeći način: a) Alborz i centralnoiranski masiv u stratigrafskom i strukturalnom smislu prožimaju se mnogo više nego što je prvobitno pretpostavljano. b) Nedostaju paleozojski orogeni (između kasnog prekambrija i srednjeg trijasa) što ukazuje da je centralni Iran iskusio vjerovatno ujednačene kontinentalne i epikontinentalne uslove odnosno tektonsku stabilnost. c) Mezozojske i tercijarne zone karakterizira alpska orogeneza koja prekriva sve dijelove centralnog Irana zajedno sa periferijama. Konkretno, periferni nabori pojaseva poput Kopet-Daga, masiva Makrana ili Zagrosa uključeni su u geosinklinalni razvoj dok iranska jezgra zadržava svoj epikontinentalni karakter. d) Za razliku od drugih regija svijeta, iranski masivi tercijarnog porijekla zadržavaju snažne predtercijarne elemente, uključujući prekambrijske orogene. e) Moderna geološka istraživanja ukazuju da je tzv. „centralna masa”, prvobitno spominjana u kontekstu ostatka paleozojske podloge, vjerovatno ograničena samo na manje dijelove centralnog Irana odnosno tzv. „lutski blok”. Ovaj pojednostavljeni sažetak i tumačenje geološkog razvoja može se potkrijepiti činjenicom da dosad nisu pronađeni nikakvi tragovi kaledonskih i hercinskih orogena. Također, sedimente prosječne debljine 3000 − 4000 m u centralnom Iranu uglavnom odlikuju homogeni kontinentalni materijali terestrijalnog porijekla s relativno visokim stepenom jednolikosti. Smješteni su iznad konsolidiranih erozivnih površina koje se datiraju u trijas ili starija doba, a ponekad čak izravno pokrivaju prekambrijsku podlogu i erozivne platforme. Od posebnog značaja za proučavanje geološkog razvoja jest teorija o tektonici ploča; na osnovu paleontoloških i paleomagnetskih podataka većina geologa smatra Iran dijelom stare Gondvane, a smještavaju ga između današnje lokacije i Afričkog roga. Iranska ploča današnji je položaj poprimila tek krajem krede i kasnijih doba, dok njen tektonski sudar s arapskom nije izazvao samo nabiranje Zagrosa već i opsežne vulkanske odnosno potresne aktivnosti koje su učestale i dan danas. Geološke zone Irana variraju u zavisnosti od stručnih izvora, međutim relevantnim među njima najčešće se smatraju razredbe J. Stöcklina i J. V. Harrisona iz 1968., metamorfna karta Iranskog geološkog zavoda iz 1986., te geološke analize N. Nezafatija iz 2000-ih godina: Bez obzira na razlike među detaljima tumačenjima iranske geološke historije, geologija i tektonika također su odigrali izuzetnu ulogu u orohidrografskom i geomorfološkom razvoju, osnova na kojoj se Iran može podijeliti i na pet prirodnih regija: kaspijske nizije, masiv Alborza s Kopet-Dagom, centralnu visoravan, masiv Zagrosa s Makranom, te obalne nizije Perzijskog zaliva. Iranska visoravan kao zatvoreni sliv je najznačaniji geomorfološki faktor u geološkoj strukturi s obzirom da je u potpunosti fluvijalno odnosno hidrografski odsječena od svjetskih okeana. Masivi Alborza i Kopet-Daga na sjeveru odnosno Zagrosa i Makrana na zapadu i jugu stvaraju geološko-geomorfološku zapreku koja odvaja gotovo polovinu iranskog kopna od izravne interakcije s Indijskim okeanom. Ova ogromna površina centralnog Irana, prvobitno geološki pojednostavljena kao homogena „centralna masa”, zapravo je vrlo složena geološka struktura. Podrobniji pogled na geologiju centralnog Irana otkriva njen utisak na geomorfologiju i ekologiju zemlje. Najveće razvodnice unutrašnjih drenažnih bazena razumljive su isključivo kao ishod geološkog razvoja odnosno tercijarne strukture alpskog orogena ‒ nabori i rasjedi su ne samo pridonijeli izuzetno složenom srastanju geoloških uzvisina i depresija već i cjelokupnim pukotinama tla odnosno slivovima. Naprimjer, susjedni zatvoreni slijevovi poput prostranih pustinja Dašt-e Kavira (>200.000 km²) i Dašt-e Luta (166.160 km²) nalaze se na različitim nadmorskim visinama i odvojeni su naboranim masivima iz perioda tercijara. Slani nanosi uz obalu Urmijskog jezera (Z. Azarbajdžan) Metamorfiti uz erozivni Bašti-Rud (K. i B.-Ahmad) Sedimentne stijene Alborza (Teheranska pokrajina) Sumpor na stijenama Damavanda (Mazandaran)