Kreševo u srednjem vijeku
Kreševo (Kreševo, Chresevo) je srednjovjekovna utvrda, rudarsko naselje, trg i carina u župi Lepenici u kraljevoj zemlji i povremena kraljevska rezidencija. Kreševo se prvi put se spominje 10. oktobra 1381.godine. Svoj razvoj zahvaljuje metalurgiji sa majdanima rude (srebro, željezo, bakar i živa) i topionicama. Na to ukazuje niz očuvanih toponima (štolna-šćona-stollen rudarski rov za vodu, jažve za odvođenje vode za ispiranje rude, selo Vranak, planina Hinač, šuma Tajbor). Ovdje je u pisanim izvorima 1445. zabilježen Radoslav valturk (topioničar), a 1470. prezime Zlatarić. Na ovom području je eksploatiran i azur (lapis lazuli). U Kreševu Dubrovčani imaju svoju specifičnu povremenu koloniju koja je naročito razvijena u periodu 1434-1450. U tom periodu zabilježen je boravak 61 dubrovačkog trgovca. Ističu se češćim dolascima Ratko Pripković i Toma Klarić. Radi se o trgovcima koji su stalno boravili u Fojnici, a u Kreševo su dolazili samo radi pojedinih poslova. Podgrađe Kreševa (Potkreševo) se pominje 1432. (Sotocresseuo). Ono je imalo leprozorijum, sklonište za gubavce. Kreševska tvrđava, sastavljena od gornjeg i donjeg grada, bila je na lokalitetu zvanom Bedem Kreševo (tvrđava) koji je dominirao nad okolnim područjem. Septembra 1444. u slavnom kraljevskom dvoru u Kreševu (slavni dvor Kralevstva mi u Kreševo) kralj Stjepan Tomaš je potvrdio privilegije Dubrovčanima. Upravnu organizaciju u Kreševu predstavlja gradski knez, a to je 1445. knez Radoje Kristić zvani Kozoje. Tu se nalazio franjevački samostan podignut u prvoj polovini 15. stoljeća. Njemu dio imovine ostavljaju dubrovački trgovci u svojim testamentima (1449, 1461). Samostan je više puta stradao i bivao obnavljan tokom novog vijeka. Srednjovjekovna crkva bila je s osnovom u vidu jednobrodne lađe sa izduženim pravougaonim svetištem. Pod osmanskom vlašću Kreševo je sjedište nahije (1469), koja je pripadala kadiluku Bobovac. Popis iz 1468/69. pominje u Kreševu 299 domaćinstava i 25 neoženjenih. Carina u Kreševu je pomenuta februara 1485. U 16-17. stoljeću tu je sjedište naiba, zastupnika sarajevskog kadije, emina (povjerenika za rudarske poslove) i serdara (šefa kreševskih janičara). Tu se nalazio i zatvor. U austrougarsko doba Kreševo je politička ispostava u fojničkom srezu. Godine 1879. ima 261 kuću i 1.319 stanovnika, a 1910. ima 316 kuća i 1.043 stanovnika (većina: 860 katolika, 175 muslimana). Početkom 20. st. u Kreševu zamire metalurška djelatnost. U Kreševu je svoje posljedenje dane proveo fra Grga Martić gdje je i umro (1905).