Iluminacija
Iluminirani rukopis ili iluminacija je umijeće ukrašivanja rukopisnih knjiga; zajednički naziv za naslikane ili nacrtane inicijale, minijature i različite ornamente (zastavice, ukrasne motive na marginama i dr.) Često korištena u Rimokatoličkoj crkvi za molitve, liturgijske službe i psalme, praksa se nastavila u sekularnim vjerskim tekstovima od 13. stoljeća nadalje i obično uključuje proglase, upisane račune, zakone, povelje, inventare i akte. Najraniji iluminirani rukopisi koji postoje potječu iz Kraljevstva Ostrogota i Istočnog Rimskog Carstva i datiraju između 400. i 600. godine nove ere. Primjeri uključuju Codex Argenteus i Rossano jevanđelje, oba iz 6. stoljeća. Većina sačuvanih rukopisa je iz srednjeg vijeka, iako su mnogi preživjeli iz renesanse, zajedno s vrlo ograničenim brojem iz kasne antike. Većina srednjovjekovnih rukopisa, iluminiranih ili ne, napisana je na pergamentu ili vellumu (vrsti pergamenta). Ove stranice su zatim uvezane u knjige, i nazvane kodeksi. Papirni rukopisi pojavili su se tokom kasnog srednjeg vijeka. Rane štampane knjige ostavljale su prazna mjesta za crveni tekst, poznat kao rubrike, minijaturne ilustracije i iluminirane inicijale, a na tim praznim mjestima bi kasnije druga ruka dodavala tekst. Crteži na marginama (poznati kao marginalije) bi takođe omogućili pisarima da dodaju svoje bilješke, prijevode i sl. Iako je antičkog porijekla iluminacija je doživljava svoj procvat u srednjovjekovnom slikarstvu i njen razvoj je vezan uz uspon rukopisne knjige. Skupocjena iluminacija, rukom pisanih knjiga, uglavnom Biblije i evanđelja, nastaju isključivo u samostanu. Od 12. vijeka služi i u privatnoj upotrebi. U 13. vijeku prepis knjiga prelazi u univerzitetske skriptorske radionice. Iluminacija potom prati prve štampane knjige. Od 16. do 18. vijeka, u vrijeme odumiranja evropske iluminacije, orijentalna minijature (turske, perzijske i indijske) dostižu svoj vrhunac.