ოქრო
ოქრო (ლათ. Aurum < aurora — „აისი“; ქიმიური სიმბოლო — Au {\displaystyle {\ce {Au}}} ) — ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეექვსე პერიოდის, მეთერთმეტე ჯგუფის (მოძველებული კლასიფიკაციით — პირველი ჯგუფის თანაური ქვეჯგუფის, Iბ) ქიმიური ელემენტი. მისი ატომური ნომერია — 79, ატომური მასა — 196.97, tდნ — 1064.18 °C, tდუღ — 2970 °C, სიმკვრივე — 19.3 გ/სმ3. რბილი და ძლიერპლასტიკური, მბზინვარე ლითონური ყვითელი ფერის მძიმე ლითონი. შედგება ერთი 197Au მდგრადი იზოტოპისაგან. ოქროს უძველესი დროიდან იცნობდნენ ეგვიპტეში, მესოპოტამიაში, ინდოეთსა და ჩინეთში. იგი მოხსენიებულია ბიბლიაში, „ილიადაში“, „ოდისეაში“ და ძველი ლიტერატურის სხვა ძეგლებში. ალქიმიკოსები ოქროს თვლიდნენ „ლითონთა მეფედ“ და აღნიშნავდნენ მას მზის სიმბოლოთი. არაკეთილშობილი ლითონებისაგან ოქროს მიღება მათ ალქიმიის ძირითად ამოცანად მიაჩნდათ. ლითოსფეროში ოქროს საშუალო შემცველობაა მასის მიხედვით 4,3·10-7%. მადნებში ოქრო ძირითადად თვითნაბადი სახითაა. იგი იშვიათად წარმოქმნის მინერალებს სელენთან, ტელურთან, სტიბიუმთან, ბისმუთთან. ბიოსფეროში ოქრო მიგრაციას განიცდის. 1 ლიტრი ზღვისა და მდინარის წყალი ≈4·10-9 გრამ ოქროს, ხოლო იქ სადაც ოქროს მადნებია ნაპოვნი, მიწისქვეშა წყლები ≈10-6 გრამ ოქროს შეიცავს. ნაერთებში ოქრო 1 და 3-ვალენტოვანია (ცნობილია ოქროს 2-ვალენტოვანი კომპლექსნაერთებიც). არალითონებთან (ჰალოგენების გარდა) ოქრო არ ურთიერთქმედებს. ჰალოგენებთან წარმოქმნის ჰალოგენიდებს, მაგ., 2 Au 3 + Cl 2 = 2 AuCl 3 {\displaystyle {\ce {2Au+3Cl2=2AuCl3}}} . ოქრო იხსნება თეზაფში და წარმოქმნის H [ AuCl 4 ] {\displaystyle {\ce {H[AuCl4]}}} . იხსნება აგრეთვე ნატრიუმ- (ან კალიუმ-) ციანიდის წყალხსნარში და წარმოქმნის ნატრიუმციანაურატს Na [ Au ( CN ) 2 ] {\displaystyle {\ce {Na[Au(CN)2]}}} . ეს რეაქცია აღმოაჩინა პ. ბაგრატიონმა 1843 წელს. ამ აღმოჩენას დიდი მნიშვნელობა აქვს, რადგან დაციანების მეთოდის გამოყენებისას ოქროს შემცველი მადნებისაგან ოქრო მთლიანად გამოიყოფა. ნაერთებიდან ოქრო ადვილად აღდგება ლითონურ მდგომარეობამდე. AuCl 3 {\displaystyle {\ce {AuCl3}}} მიიღება ქლორის მოქმედებით ოქროს ფხვნილზე ან ოქროს თხელ ფურცლებზე (ტემპერატურა 200 °C). AuCl 3 {\displaystyle {\ce {AuCl3}}} -ის წითელი ნემსები წყალთან წარმოქმნის მოყავისფრო-მოწითალო კომპლექსურ მჟავას ხსნარს: AuCl 3 + H 2 O = H 2 [ AuOCl 3 ] {\displaystyle {\ce {AuCl3+H2O=H2[AuOCl3]}}} . AuCl 3 {\displaystyle {\ce {AuCl3}}} -ის ხსნარიდან მწვავე ტუტით გამოილექება ამფოტერული მოყვითალო-მოყავისფრო ოქროს (III) ჰიდროჟანგი Au ( OH ) 3 {\displaystyle {\ce {Au(OH)3}}} , რომელშიც სჭარბობს მჟავას თვისებები, ამის გამო მას ოქრომჟავას, ხოლო მის მარილებს აურატებს (III) უწოდებენ. ოქროს ჰიდროჟანგი გახურებისას გარდაიქმნება ოქსიდად Au 2 O 3 {\displaystyle {\ce {Au2O3}}} , რომელიც 220 °C უფრო მაღალ ტემპერატურაზე გახურებისას იშლება: 2 Au 2 O 3 = 4 Au 3 + O 2 {\displaystyle {\ce {2Au2O3=4Au+3O2}}} . კალის (II) ქლორიდით ოქროს მარილების აღდგენისას 2 AuCl 3 + 3 SnCl 2 = 3 SnCl 4 + 2 Au {\displaystyle {\ce {2AuCl3+3SnCl2=3SnCl4+2Au}}} მიიღება მდგრადი მეწამული ფერის ოქროს კოლოიდური ხსნარი. ამ რეაქციას იყენებენ ანალიზურ ქიმიაში ოქროს აღმოსაჩენად. ოქროს შემცველობას შენადნობებში გამოსახავენ სინჯით. ქიმიური თვალსაზრისით ოქრო გარდამავალი ლითონია, რომელიც ამჟღავნებს სხვადასხვა ვალენტობას განსხვავებულ სიტუაციებში. სუფთა ოქრო ნაკლებად რეაქტიურია, თუმცა რეაქციაში შედის სამეფო არაყთან (მჟავების კომბინაცია), მაგრამ არა ცალკეულ მჟავებთან ან ციანიდის სხვადასხვა ტუტეებთან. ოქრო იხსნება ვერცხლისწყალში და წარმოქმნის ამალგამას ფენებს, თუმცა მასთან რეაქციაში არ შედის. ოქრო მდგრადია ასევე აზოტმჟავის მიმართ, რომელიც შლის ვერცხლსა და სხვა ძირითად ლითონებს. აზოტმჟავა გამოიყენება ნივთებში ოქროს არსებობის დასადასტურებლად, საიდანაც წარმოშობილია სასაუბრო ტერმინი „მჟავური ტესტი“. ხელოვნებაში ოქროს უძველესი დროიდან იყენებენ. იგი ადვილად დასამუშავებეილი ლითონია. ოქროსგან ამზადებენ სხვადასხვა დანიშნულების საიუველირო ნაწარმს, ხატებს, იყენებენ აგრეთვე სევადის, მინანქრის, ძვირფასი და ხელოვნური ქვების ფონად, ფილიგრანული ნაკეთობისა და მოოქროვებისათვის. ოქრო გვხვდება თვითნაბადი სახით ქვებსა და ალუვიონებში. წმინდა ოქროს კაშკაშა ყვითელი ფერი და ელვარება აქვს და ტრადიციულად ითვლება მომხიბვლელად, რასაც იგი აღწევს კოროზიისადმი მდგრადობით ჰაერსა თუ წყალში. ოქრო მიჩნეულია სიმდიდრის სიმბოლოდ და დაგროვების ობიექტია. იგი საყოველთაო ეკვივალენტის ფუნქციასაც ასრულებს. როგორც ფულად საქონელს მასაც გააჩნია სა