ფურცელწყლის სამაროვანი
ფურცელწყლის სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ზემო მაჩხაანის სამხრეთით, მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირას, ფურცელწყლად წოდებულ ადგილზე, ვაკეზე. აღმოჩნდა 1977 წელს, არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის, კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის (ექსპედიციის ხელმძღვანელი კონსტანტინე ფიცხელაური, რაზმის ხელმძღვანელი შ. დედაბრიშვილი) სადაზვერვო სამუშაოების დროს. ამავე წელს სამაროვანაზე გაითხარა თოთხმეტი ქვამიწაყრილიანი გორასამარხი, რომელთაგან რამდენიმე (№ 1, 9, 10, 11) გაძარცული იყო. გორასამარხი №2 (ყრილის დიამეტრია — 4 მეტრი, სიმაღლე — 0,5 მეტრი) თარიღდება შუა ბრინჯაოს ხანით. სამარხი ორმო (სიგრძე — 1,7 მეტრი, სიგანე — 1,3 მეტრი, სიღრმე — 1,3 მეტრი) ჩაჭრილია ქვიშაქვიან ქანში, კუთხეებმომრგვალეულია და აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენაა დამხრობილი. ორმოს ზედაპირიდან 0,5 მეტრ სიმაღლეზე აღმოჩნდა ერთმანეთში არეული თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. სამარხში მიცვალებულის ჩონჩხი არ ყოფილა. ძეგლზე გამოვლინდა ობსიდიანის ქუსლამოღარული, მცოცავი რეტუშით დამუშავებული ისრისპირი, კერამიკული ჭურჭელი, რომლებიც დამზადებულია ქვიშანერივი და წმინდამარცვლოვანი თიხისგან და გამომწვარია. სამარხში აღმოჩენილ თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტებს ზოგჯერ კარგად გაპრიალებული, ან ხაოიანი ზედაპირი აქვს. ზოგჯერ ფრაგმენტის შიდა პირზე შეინიშნება ჩარხის კვალი. გვხვდება წერტილოვანი, წიწვისებრი, სავარცხლისებრად დატვიფრული ორნამენტით, ამოღარული ხაზებით შესრულებული სარტყელი. გორასამარხი №3 (დიამეტრით — 8 მეტრი, სიმაღლე — 0,75 მეტრი) შეიცავდა ტიხრით (სისქე — 0,5 მეტრი) გამიჯნულ ორ სამარხ ორმოს. ორივე სამარხი ორმო კუთხეებმომრგვალებული ოთხკუთხედის ფორმისაა. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვის II ათასწლეულის I ნახევრით. ერთი ორმოს (სიგრძე — 1,5 მეტრი, სიგანე — 1,2 მეტრი, სიღრმე — 1,75 მეტრი), აღმოსავლეთ კედელში თახჩა იყო მოწყობილი. თახჩაში ეწყო სამარხეული ინვენტარი. ორმოში პირაღმა დასვენებული იყო კიდურებმოხრილი მიცვალებული. სამარხში აღმოჩნდა: ხელით ნაძერწი, ქვიშანარევი თიხით დამზადებული ოთხი ქილა, რომელთაგან ზოგი შავპრიალაა, ზოგიც ლეგა-მოწაბლისფრო და ღია ყავისფერი; ორი დაშლილი ჯამი (ერთი მოწითალო, ზედაპირზე რუხი ლაქებით, ხაოიანი; მეორე — მოწითალო-მოწაბლისფრო, ხორკლიანი); ოთხი მოწაბლისფრო-მონაცრისფრო ბადია (ორი გლუვია, ერთი კი ხაოიანი); მოვარდისფრო-მოწითალო და შავი, ქვიშანარევი კეცის მქონე გლუვი ფრაგმენტები; თიხის ჭურჭელზე გვხვდება ირიბი ჭდები, კონცენტრული, ამოკაწრული ხაზები. ობსიდიანის მასიური ანატკეცი „დანა“; ცხოველის წინა მარჯვენა ფეხის ძვალი და კბილები. მეორე სამარხი ორმოს (სიგრძე — 1,5 მეტრი, სიგანე — 1,2 მეტრი, სიღრმე — 1,75 მეტრი), აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში თახჩებია ამოჭრილი. სამარხში ესვენა მიცვალებული - გაშოტილი, იდაყვებში ოდნავ მოხრილი ხელებით და განზე გაწეული ქვედა კიდეურებით, თავი კი უდევს დასავლეთ თახჩაში. აღმოსავლეთ თახჩაში ინვენტარის ნაწილი ეწყო, ნაწილი კი სამარხ ორმოში, მიცვალებულის ფეხებთან. სამარხში აღმოჩნდა ქვიშანარევი თიხით დამზადებული შავი, გლუვი, ზოგჯერ კარგად გაპრიალებული ხუთი ქილა, რომელთაც სწორი ბრტყელბაკოიანი, ან ოდნავ გადაშლილი პირი და ფართო ძირი აქვს. ორ მათგანს, ყელს ქვემოთ, ორი ამოკაწრული ხაზი გარშემოუყვება; სამი მოვარდისფრო-მოწითალო, მოწითალო-ლეგა და შავი ფერის ბადია; სამი ჯამი (ორი მხოლოდ ფრაგმენტებია), რომელთაც მოწითალო-მონაცრისფრო, მოწითალო და წაბლისფერი შეფერილობა აქვს; წმინდამარცვლოვანი თიხით დამზადებული კათხა, რომელიც მონცრისფრო-მოწითალოდაა გამომწვარი და ზედაპირნაპრიალებია. ემჩნევა ჩარხის კვალი, პირს ქვემოთ და წიბოზე. ერთმანეთის საპირისპიროდ, ორი მრგვალგანივკვეთიანი ყური აქვს მიძერწილი; მსხვილქვიშანარევი თიხით ნაძერწი მოვარდისფრო, გლუვი სამარილე; შავად გამომწვარი, ქვიშანარევი კეცისმქონე, ბიკონუსური ჭურჭელი სწორი, ბრტყელი პირით. რიყის ქვის სასრესი და მსხვიფეხა საქონლის მალის ძვლები. გორასამარხი №4 (ყრილის დიამეტრი — 3 მეტრი, სიმაღლე — 0,5 მეტრი, სამარხი ორმოს სიგრძე — 1,4 მეტრი, სიგანე — 1,15 მეტრი, სიღრმე — 1,3 მეტრი) თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვის III ათასწლეულის მეორე ნახევრით ან II ათასწლეულის დასაწყისით. სამარხში მიცვალებული დასვენებელი იყო აღმოსავლეთ მხარეს,