კარსტოსფერო
კარსტოსფერო (კარსტი და ძვ. ბერძნ. σφαῖρα „სფერო“) — კარსტული პროცესების გავრცელების გეოსფერო, პლანეტის გარსი. სახელწოდება „კარსტოსფერო“ შემოგვთავაზა პროფესორმა ლევან მარუაშვილმა სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის დედამიწის შემსწავლელ მეცნიერებათა განყოფილების საინჟინრო გეოლოგიის კომისიის კარსტული სექციის პლენუმზე 1969 წლის მაისში ლითოსფეროს იმ ნაწილის აღსანიშნავად, რომელიც კარსტული მოვლენების არენას ემსახურება, ხოლო კონცეფცია კარსტოსფეროს შესახებ მარუაშვილმა შექმნა 1970 წელს. საერთო ჯამში, კარსტოსფეროს გეგმა სტრატისფეროს გეგმის თანხვედრილია, თუმცა კარსტოსფეროს ფართობი სტრატისფეროს ფართობზე ნაკლებია. ამ სხვაობის შესაფასებლად, აუცილებელია სტრატისფეროს გავრცელებისა და კარსტული წყლების ცირკულაციის თავისებურებების გათვალისწინება. როგორც ცნობილია, სტრატისფერო იკავებს ხმელეთის დიდ ნაწილს (კრისტალური, გრანიტული ფარებისა და მასივების გამოკლებით) და ოკეანეებისა და ზღვების ფსკერის მნიშვნელოვან ნაწილს (ოკეანის საგების გამოკლებით, სადაც დანალექი საფარი თხელია). შელფი, კონტინენტური კალთა და კონტინენტის ძირი წარმოადგენს კონტინენტების წყალქვეშა ნაწილს და აგებულია კონტინენტური ტიპის დანალექი ქანებით, უფრო ნაკლებად, გრანიტებით და ძირითადად, შეადგენს სტრატისფეროს ნაწილს. კონტინენტური მასივების გარე საზღვარი მათი სანაპირო ხაზიდან შორს, დიდ სიღრმეებზე გადის (1000–1300 მ ოხოტის ზღვაში, 1500 მ ადრიატიკის ზღვაში და ა.შ). კონტინენტის წყალქვეშა კიდის საერთო ფართობი ოლეგ ლეონტიევის მიხედვით, 71,6 მლნ. კმ²-ია. ამას უნდა დაემატოს სუბოკეანური აგებულების (უშუალოდ ბაზალტურ ფენაზე მიბჯენილი საკმაოდ მძლავრი დანალექი საფრის არსებობის) გარდამავალი ზონა კონტინენტებსა და ოკეანეებს შორის 36,1 მლნ. კმ²-ით. ვინაიდან კირქვულ-დოლომიტური წყების წარმომქმნელი კარბონატების დალექვა მიმდინარეობდა დედამიწის ისტორიის გარკვეულ მონაკვეთში თითქმის საყოველთაოდ ოკეანეებსა და ზღვებში (წყალქვეშა ვულკანიზმის გამოვლინებული რაიონების, ხმელეთიდან ტლანქმონატეხი მასალის გადატანისა და სხვა პროცესების გამოკლებით, რომელიც ხელს უშლის კარბონატულ ნალექდაგროვებას), შესაბამისი ასაკის კარსტვადი ქანები თითქმის ყველგანაა წარმოდგენილი, სადაც კი სტრატისფერო წარმოქმნის ცოტად თუ ბევრად მნიშვნელოვან წყებას. ხმელეთზე კარსტვადი ქანები გაშიშვლებული და დამარხულია, გიორგი მაქსიმოვიჩის მიხედვით, უკავიათ 50 მლნ. კმ²-ზე მეტი, საიდანაც კარბონატულ ქანებზე მოდის 40 მლნ. კმ²-მდე. კარსტული წყლების ცირკულაციის თავისებურებები, კერძოდ, გაფართოებულ ტექტონიკურ ნაპრალებზე მოძრავი ცალკეული ნაკადების არსებობა, მტკნარი წყლის ლითოსფეროს სიღრმეში შეჭრის შესაძლებლობას იძლევა. სიმძიმის ძალის ზეგავლენით, კარსტული წყალი ანგარიშს არ უწევს ისეთ ბარიერს, რომელიც ჰიდროსფეროს სხვა წყლებისთვის გადაულახავია და თავისუფლად გადის დედამიწის გეოსფეროების გარე საზღვრების დონეებს: ატმოსფეროს და ლითოსფეროს, ატმოსფეროს და ჰიდროსფეროს, ჰიდროსფეროს და ლითოსფეროს, ქანების უხსნად და ხსნად წყებებს. კარსტული ჰიდროგრაფიის ასეთი მოვლენების არსებობის შესახებ ჯერ კიდევ ძველმა ბერძნებმა და რომაელებმა იცოდნენ მიწაში ჩამავალი და ისევ ზედაპირზე გამომავალი მდინარეების, ზღვის ფსკერზე მტკნრი წყლის წყაროების, ზღვის წყლების შედინებებისა და მღვიმეების სახით. ამ ფენომენების პირველი აღწერა მოგვცა სტრაბონმა თავის „გეოგრაფიაში“. XIX საუკუნის შემდეგ, ელიზე რეკლიუმ იგივე გაიმეორა თავის თხზულებაში „ადამიანი და დედამიწა“, რომელმაც ფაქტების რაოდენობა ფართოდ გაშალა და მიმოხილვის არეალში ჩართო ახალი სამყარო. ანტიკური სამყაროსთვის ცნობილ კარსტულ ფენომენებს მან კიდევ ერთ დაუმატა — კუნძულებზე კონტინენტური წყლების გამოსავლები. დღეისათვის, ნაპრალოვანი ხსნადი ქანების არეალში კარსტული წყლების ცირკულაციის საყოველთაო მიმდინარეობის შესახებ მრავალი ფაქტი არსებობს. წყლის ცირკულაცია ხდება მდინარეთა ხეობებისა და ზღვების ფსკერის ქვეშ; ჰაერით შევსებული კალაპოტისქვეშა მღვიმეები ეშვება 100 მ სიღრმემდე; ზღვებში მტკნარი წყაროები დაფიქსირებულია 700 მ სიღრმეზეც კი; კუნძულურ სიფონებს 100 კმ სიგანის სრუტეების გადალახვა შეუ