ლუნა (კოსმოსური პროგრამა)
„ლუნა“ — სახელწოდება მთვარის კვლევის საბჭოთა პროგრამისა და იმ ავტომატური საპლანეტათშორისო სადგურების (ასს) სერიისა, რომლებსაც 1959-1976 წლებში უშვებდნენ საბჭოთა კავშირში, ხოლო 2023 წლიდან — რუსეთის ფედერაციაში. ამ სადგურთა მეშვეობით განხორციელდა მთვარისა და მისი მახლობელი კოსმოსური სივრცის კვლევის ვრცელი პროგრამა. „ლუნა-1“ მსოფლიოში პირველი ასს იყო, რომელიც მთვარისკენ გაუშვეს. რაკეტა-მატარებლის ბოლო საფეხურის მასა იყო 1472 კგ (კონტეინერის — აპარატურიანად 361 კგ). ასს-ზე იყო რადიოაპარატურა, ტელემეტრიული სისტემა, ხელსაწყოები კოსმოსური სხივების, მეტეორული ნაწილაკების, მზის კორპუსკულური გამოსხივებისა და პლანეტათშორისი სივრცის შესასწავლად. „ლუნა-1“-მა მსოფლიოში პირველმა მიაღწია II კოსმოსურ სიჩქარეს. მან 5-6 ათას კმ-ზე გაუარა მთვარეს და 1959 წლის 4 იანვარს იქცა პირველ მზის ხელოვნურ თანამგზავრად. „ლუნა-1“-ის მიერ ჩატარებული დაკვირვებების შედეგად გვაქვს ცნობები დედამიწის რადიაციული სარტყლის შესახებ, მისი მეშვეობით პირველად აღინუსხა მზისიერი ქარის ნაკადები და სხვა. „ლუნა-2“ გაუშვეს 1959 წლის 12 სექტემბერს. რაკეტა-მატარებლის ბოლო საფეხურის მასა იყო 1511 კგ (კონტეინერის — აპარატურიანად 390.2 კგ). 13 სექტემბერს მან პირველმა მსოფლიოში მიაღწია მთვარეს და დაეშვა წვიმების ზღვის რაიონში. „ლუნა-2“-ის ექსპერიმენტული მონაცემებით გამოირკვა, რომ მთვარეს საკუთარი მაგნიტური ველი და რადიაციული სარტყელი არა აქვს. „ლუნა-3“ გაუშვეს 1959 წლის 4 ოქტომბერს. რაკეტა-მატარებლის ბოლო საფეხურის მასა იყო 1553 კგ (კონტეინერის — აპარატურიანად 435 კგ). ასს-ზე იყო მდიდარი სამეცნიერო აპარატურა. ასს-მა გაიარა მთვარიდან 6200 კმ მანძილზე, 1959 წლის 7 ოქტომბერს გადაიღო მთვარის უკანა მხარის ფოტოსურათი და გადმოსცა დედამიწაზე. „ლუნა-4“ — „ლუნა-8“ ასს-ები გაუშვეს 1963-1965 წლებში. მათი საშუალებით დაიხვეწა მთვარეზე სამეცნიერო აპარატურიანი კონტეინერის რბილად დაშვების ამოცანა. „ლუნა-9“ გაუშვეს 1966 წლის 31 იანვარს 4-საფეხურიანი რაკეტა-მატარებლით. მთვარისკენ ტრაექტორიაზე გაყვანის შემდეგ მისი მასა იყო 1583 კგ. 3 თებერვალს ასს „ლუნა-9“ მსოფლიოში პირველად რბილად დაეშვა მთვარეზე ქარიშხლების ოკეანის რაიონში და გადმოსცა მთვარის ზედაპირის გამოსახულება. ჩატარდა მასთან რადიოკავშირის 7 სეანსი, გადმოიცა სამეცნიერო ინფორმაცია. „ლუნა-10“ — პირველი ასს, რომელიც მთვარის ხელოვნურ თანამგზავრად (მხთ) იქცა. გაუშვეს 1966 წლის 31 მარტს, მასა მთვარისკენ ფრენისას იყო 1582 კგ. მთვარის თანამგზავრის ორბიტაზე — 240 კგ. აპარატურა 56 დღე-ღამე მუშაობდა. მოეწყო 219 რადიოსეანსი. მიღებულ იქნა ინფორმაცია მთვარის გრავიტაციული ველის, აგრეთვე მთვარის ქანების ზოგიერთი თვისების შესახებ. საერთაშორისო ავიაციის ფედერაციამ საბჭოთა მეცნიერები, კონსტრუქტორები და მუშები ამ ასს-ის შექმნისათვის საპატიო დიპლომით დააჯილდოვა. „ლუნა-11“ აგრეთვე მთვარის ხელოვნურ თანამგზავრად (მხთ) იქცა. გაუშვეს 1966 წლის 24 აგვისტოს. მასა მხთის ორბიტაზე 1640 კგ. „ლუნა-11“-მა გააგრძელა „ლუნა-10“-ს მიერ დაწყებული კვლევა. იმუშავა 38 დღე-ღამე. „ლუნა-12“ მესამე მთვარის ხელოვნური თანამგზავრი. გაუშვეს 1966 წლის 22 ოქტომბერს. მასა მხთის ორბიტაზე 1148 კგ. იარსება 85 დღე-ღამეზე მეტი. „ლუნა-13“ — მეორე ასს, რომელიც რბილად დაეშვა მთვარეზე. გაუშვეს 1966 წლის 21 დეკემბერს. დაშვება მოხდა 24 დეკემბერს ქარიშხლების ოკეანის რაიონში. მიღებულ იქნა ცნობები მთვარის გრუნტის ფიზიკო-ქიმიური თვისებების შესახებ. დედამიწაზე გადმოიცა მთვარის ლანდშაფტის 5 პანორამა. „ლუნა-14“ — მეოთხე მთვარის ხელოვნური თანამგზავრი. გაუშვეს 1968 წლის 7 აპრილს. ასს-მ დააზუსტა მთვარის მასა, ფორმა, გრავიტაციული ველი და სხვა. „ლუნა-15“ — გაუშვეს 1969 წლის 13 ივლისს. მხთ-ის ორბიტაზე გადასვლის შემდეგ გამოკვლეულ იქნა სხვადასხვა სანავიგზაციო და მთვარის ზედაპირის სხვადასხვა რაიონში დაშვების სისტემები. 52-ჯერ შემოუარა მთვარე ირგვლივ, შემდეგ ჩაირთო სამუხრუჭო დანადგარი და დაეცა მთვარეზე. „ლუნა-16“ — ასს, რომელმაც პირველმა იფრინა ტრასაზე — დედამიწა-მთვარე-დედამიწა. გაუშვეს 1970 წლის 12 სექტემბერს. გავიდა სელენოცენტრულ ორბიტაზე (მთვარის ზედაპირიდან დაშორება 110 კმ), შემდეგ გავიდა მცირეპერისელენიუმიან ორბიტაზე და 20 სექტემბერს დაეშვა მთვარეზე ნაყოფიერების ზღვის რაიონში. სპეციალურმა მოწყობილ