ადაპტაცია
ადაპტაცია (ლათ. adaptatio — შეგუება, მორგება) — ორგანიზმების (ინდივიდების, პოპულაციების, სახეობების) და მათი ორგანოების აგებულებისა და ფუნქციის გარემო პირობებისადმი შეგუების პროცესი. ამასთან ყოველი ადაპტაცია არის შედეგიც და ე. ი. კონკრეტული ისტორიული ეტაპი შეგუებითი პროცესის — ადაპტაციოგენეზისა, რომელიც მიმდინარეობს გარკვეულ ადგილსამყოფელში მობინადრე ცხოველებისა და მცენარეების ბიოცენოზში. XVIII საუკუნის დეისტურად მოაზროვნე ბიოლოგების აზრით, ადაპტაცია მოასწავებს ცოცხალ ბუნებაში ერთგვარი საწყისი მიზანშეწონილობის არსებობას, რომელსაც ცოცხალი ორგანიზმების იმანენტურ თვისებად მიიჩნევდნენ. ეს კი ადაპტაციის მოვლენების მატერიალისტურ, მიზეზობრივ, დეტერმინანტულ ახსნას უარყოფდა. მოძღვრება საწყისი მიზანშეწონილობის შესახებ უარყო დარვინის ევოლუციურმა თეორიამ. 1859 წელს ჩ. დარვინმა დაადგინა, რომ სახეობების ევოლუცია ხორციელდება გარემოსადმი მათი შეგუებით. ამ დროიდან განმტკიცდა დებულება, რომლის მიხედვითაც ადაპტაცია ყოველთვის წარმოიქმნება და ვითარდება ორგანული ევოლუციის სამი ძირითადი ფაქტორის — ცვალებადობის, მემკვიდრეობითობისა და ბუნებრივი გადარჩევის (აგრეთვე ხელოვნური გადარჩევის) შედეგად. ევოლუციურ-ისტორიულ პროცესში ადაპტაციის ცნებას უახლოვდება ორგანიზმის არამემკვიდრული ადაპტიური რეაქციები (მოდიფიკაციები), რომელიც გამოწვეულია საარსებო პირობების ცვალებადობით. ორგანიზმის ადაპტიურობა უზრუნველყოფს ყოველი ორგანიზმის გადარჩენას. როგორც ყოველ ორგანოში, ისე მთლიან ორგანიზმში მათი ფორმა და ფუნქცია ყოველთვის კორელირებული და კოადაპტირებულია, ე. ი. ერთიმეორეს შეესაბამება ადაპტაცია მაგალითად, ხშირ შემთხვევაში მწერის მფარველობითი შეფერილობა ეხამება ტიპობრივ „მოსვენების პოზას“, როდესაც იგი ჯდება მის დასამალავ ზედაპირზე. საყურადღებოა ორგანიზმის ფორმისა და ფუნქციის გარემო პირობებისადმი შესაბამისობა ადაპტაცია. მაგალითად, დელფინს აქვს საკმაოდ სრულყოფილი შეგუებანი; ტორპედოსებრი ფორმა, კანის განსაკუთრებული აგებულება, რაც ხელს უწყობს წყალში სწრაფად სრიალს. ცოცხალი ორგანიზმის ადაპტაციის მექანიზმების გამოკვლევა ნაირგვარ ტექნიკური კონსტრუქციის შესაქმნელად — ბიონიკის ძირითადი მიზანია. ორგანიზმების ყოველ ჯგუფში შესაძლებელია ადაპტაციების ზუსტად შესწავლა და მათი კლასიფიკაცია. მაგალითად, ძუძუმწოვრების ადაპტაციები შეიძლება დაჯგუფდეს შემდეგნაირად: ადგილსამყოფელის ტიპების (ხმელეთის ფორმები, ანუ ქთონობიონტები, წყლის ფორმები, ანუ ჰიდრობიონტები და ადაპტაცია შ.); კვების ხერხების (ბალახჭამიები, მტაცებლები და ა. შ.); მოძრაობის ხერხების (ხტუნიები, მორბენალნი და ა. შ.) მიხედვით და სხვ. ადაპტაცია დამახასიათებელია მცენარეებისათვისაც. ფესვთა სისტემის, ღეროს, ფოთლების, განსაკუთრებით კი გამრავლების ორგანოების აგებულებას და ფორმას ახასიათებს მკვეთრად გამოხატული ადაპტაცია. ევოლუციური-ისტორიის ადაპტაციის წყაროა გენეტიკური ცვალებადობანი — მუტაციები, რომლებიც ისეთივე მრავალფეროვნებით გამოირჩევიან, როგორც მემკვიდრულობის მატერიალური საფუძვლის — დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავას (დნმ) განუსაზდვრელად მრავალგვარი ცვალებადობანი. რადგან ყოველი სახეობის ცხოველის ან მცენარის ინდივიდების ურთიერთშეჯვარების შედეგად წარმოიქმნება გენეტიკური კომბინაციები, გადარჩევა მიმდინარეობს არა მუტანტური ნიშნებით, არამედ კომბინაციური ფორმებით. პოპულაციებში წარმოიქმნება ბუნებრივი ჰეტეროზიგოტურობა, რის პირობებში ადაპტაური მორფოლოგიურ-ფიზიოლოგიური ორგანიზაცია „ემყარება“ არა მუტაციებს, არამედ კომბინაციებს. მუტაციებსა და ადაპტაციას შორის არსებული თანაფარდობის პრინციპი გამოყენებული იყო სოფლის მეურნეობაშიც: ჯიში მით უფრო მყარია, რაც უფრო ჰეტეროზიგოტურია. ამგვარად, მუტაციებსა და ადაპტაციას (როგორც ისტორიულ პროცესს) შორის წარმოიქმნება დიალექტიკური წინააღმდეგობა, რის გადალახვა შესაძლებელია მხოლოდ გადარჩევის შედეგად, რომელიც მუტაციურ ძვრებსა და ცვლილებებს ადაპტაციად გარდაქმნის. მუტაციები და მათი კომბინირება გადარჩევის კონტროლით ადაპტაციის წყარო ხდება, მაშინ როდესაც გადარჩევას ცოცხალი ფორმების ადაპტაური ორგანიზაციის წამ