ტიბეტის იმპერია
ტიბეტის იმპერია (ტიბეტური. བོད་ཆེན་པོ; ჩინ.: 吐蕃) — იარლუნგის დინასტიის გავლენის გაფართოების შედეგად ტიბეტის მთიანეთში წარმოშობილი იმპერია. იმპერატორის ტიტული VII საუკუნეში იარლუნგების 33-ე მეფე სონგსტენ გამპომ მიიღო. იმპერია 38-ე მეფე ტრისონგ დეცენამდე ფართოვდებოდა. ტანის დინასტიასთან დადებულმა 821–823 წლების ხელშეკრულებამ განსაღვრა ტიბეტის იმპერიის საზღვრები, რომელიც ცდებოდა ტიბეტის მთიანეთს და ვრცელდებოდა: აღმოსავლეთით ჩანანამდე, დასავლეთით თანამედროვე ავღანეთის ჩათვლით, ხოლო სამხრეთით თანამედროვე ინდოეთის ტერიტორიაზე და ბენგალის ყურეზე. იარლუნგის დინასტია ძვ. წ. 127 წელს იარლუნგის ხეობაში დაფუძნდა. 33-ე მეფე სონგსტენ გამპომ იარლუნგების დედაქალაქი გადაიტანა ლასაში. იმპერიული პერიოდ IX საუკუნემდე გრძელდებოდა. იმპერიული პერიოდი იქყება 33-ე მეფის სონგსტენ გამპოს მეფობის პერიოდში. ამ პერიოდში ტიბეტის სამხედრო ძლიერება მნიშვნელოვნად გაიზარდა. ტრისონგ დესტენის დროს იმპერია უფრო ძლიერი და გავლენიანი გახდა. ამ პერიოდში 783 ხელშეკრულებით განისაზღვრა ტიბეტსა და ტანის დინასტიას შორის საზღვარი. რის აღსანიშნავად ლასაში აღმიმართა პოტალას სვეტი. საზღვრები კიდევ ერთხელ დამტკიცდა 41-ე მეფის რალპაკანის მეფობის დროს, მასსა და ტანის დინასტიას შორის დადებული 821–823 წლების ხელშეკრულებით, რომელიც ასევე აღინიშნა სამი წარწერიანი სტელით. IX საუკუნის დასაწყისში ტიბეტის იმპერია აკონტროლებდა ტერიტორიას როგორც ტარიმის ღრმულიდან ჰიმალაიმდე და ბენგალამდე, ასევე პამირიდან დღევანდელი ჩინეთის შემდეგ პროვინციებამდე: სიჩუანი, განსუ, იუნანი. 838 წელს მეფე რალპაკანის საკუთარი ძმის ლანგდარმას მიერ მკვლელობა და შემდეგ უკვე 842 წელს მისი მკვლელობაც იწვევს იმპერიის რღვევის პროცესს. იმპერიული პერიოდის დაწყებამდე, 28-ე მეფე იჰა-თო-თო-რიმ (თორი ნიასტენი) ბუდისტური წმინდა რელიკვიები აღმოაჩინა და საკუთარი დაცვის ქვეშ აიყვანა. მეფეების ბუდიზმზე მოქცევამ ტიბეტში ბუდიზმის გარცელება გამოიწვია. შემდგომ ბუდისტური ტექსტების ტიბეტურად თარგმნამ განავითარა ტიბეტური ენა. მეფე ტრისონგ დეცენის დროს გურუ პადმასამბჰავას მიერ ვაჯრაიანას სწავლებამ განავითარა ტიბეტური ბუდიზმი. ლანგდარმას მეფობის პერიოდშ იწყება იმპერიის ცენტრალური მმართველობის შესუსტება. ჩნდება ნახევრად-ავტონომიური პოლიტიკური ერთეულები. იმპერიის დასუსტების სხვა მიზეზებად მოიაზრება განსხვავებული გეოგრაფიული არეალები და ტრანსპორტირების სირთულეები, ასევე ისეთი ახალი იდეების გავრცელება რომელიც ცენტრალური ხელისუფლების შეხედულებებს ეწინააღმდეგებოდა, მაგალითად ბონის რელიგიის გავრცელება.