სომხეთის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა
სომხეთის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა (სომხ. Հայ ազգային-ազատագրական շարժում ჰაი აზგაინ-აზატაკრაკან შარჟუმ) — ეროვნული მოძრაობა, რომელიც მიზნად ისახავდა სომხეთის სახელმწიფოს დაარსებას. იგი მოიცავდა სოციალურ, კულტურულ, თუმცა მეტწილად პოლიტიკურ და სამხედრო მოძრაობებს, რომლებმაც პიკს პირველ მსოფლიო ომში, ასევე ომის შემდგომ წლებში მიაღწიეს. 1860-იანი წლების დასაწყისში განმანათლებლური ხანის გავლენითა და ოსმალეთის იმპერიაში ნაციონალიზმის აღზევებით სომხური ეროვნული მოძრაობა განვითარდა. დამხმარე ფაქტორების გამომჟღავნებამ კი ეროვნული მოძრაობა ბალკანური ერების მსგავსად აქცია, განსაკუთრებით კი ბერძნების მსგავსად. სომხური ელიტა და სხვადასხვა სამხედრო ჯგუფები ოსმალეთის აღმოსავლეთით, სოფლად მაცხოვრებელი სომხების მუსულმანებისაგან დაცვას ცდილობდნენ, თუმცა თავდაპირველად მათი მთავარი მიზანი ექვს ვილაიეთში რეფორმების გატარება იყო, რომელიც საბოლოოდ ვერ მოხერხდა, რის შემდეგაც მათ მთავარ მიზნად სომხებით დასახლებულ ტერიტორიებზე სომხეთის სახელმწიფოს შექმნა გახდა, აღსანისშნავია, რომ იმ დროისთვის ყველა ეს ტერიტორია ოსმალეთისა და რუსეთის იმპერიების მფლობელობაში იყო. 1880-იანი წლების ბოლოსთვის, მოძრაობა სამხედრო კონფლიქტში აღმოჩნდა (პარტიზანული ომში) ოსმალეთის მთავრობასა და იმპერიის აღმოსავლეთ რეგიონებში ქურთების ფორმირებებთან. თურქებთან კონფლიქტში სომხები, რუსეთს, როგორც ერთადერთ მოკავშირეს ისე განიხილავდნენ, რუსები კი კავკასიაში მძიმე პოლიტიკას ატარებდნენ. ბალკანეთის ომებით ეროპაში მყარი მდგომარეობის დაკარგვის, ასევე ევროპისა და რუსეთის ზეწოლის შემდეგ, 1914 წლის დასაწყისისთვის ოსმალეთის მთავრობა იძულებული იყო ხელი მოეწერა სომხური რეფორმების პაკეტისთვის, თუმცა ხელმოწერა პირველმა მსოფლიო ომმა ჩაშალა. პირველი მსოფლიო ომის დროს, ოსმალეთის იმპერიაში მაცხოვრებელი სომხების მნიშვნელოვანი ნაწილი მთავრობის მიერ მოწყობილ სომხების გენოციდს შეეწირა. სხვადასხვა წყაროების მიხედვით 1894 წლიდა 1923 წლამდე, ოსმალეთის იმპერიის მთავრობის მიერ მოწყობილი გენოციდის დროს დაახლოებით 1 500 000—2 000 000 სომეხი იქნა მოკლული. გადაწყვეტილება სომხების განადგურების შესახებ ოსმალეთის შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ 1915 წლის 25 თებერვალს იქნა მიღებული, 8682 დირექტივით. ათი ათასობით რუსი სომეხი შეუერთდა რუსეთის არმიას, როგორც სომეხი მოხალისეების ნაწილები, რის სანაცვლოდაც რუსეთი მათ ავტონომიას დაპირდა. 1917 წლისთვის რუსეთი აკონტროლებდა ოსმალეთის იმპერიის ნაწილს, რომელიც სომხებით იყო დასახლებული. ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ, რუსებმა უკან დაიხიეს და სომხები ერთი-ერთზე დატოვეს თურქებთან. 1918 წლის 28 მაისს სამხრეთ კავკასიაში, სომხებით დასახლებულ ტერიტორიებზე სომხეთის ეროვნულმა საბჭომ ახალი სახელმწიფო, სომხეთის რესპუბლიკა დააარსა. 1920 წლისთვის, რუსეთის ბოლშევიკურმა და ანკარის მთავრობებმა წარმატებას მიაღწიეს, თითოეული საკუთარი ქვეყნის სათავეში წარმატებით მოვიდა. თურქმა რევოლუციონერებმა წარმატებით შეძლეს სომხეთის დასავლეთ ნაწილის ოკუპირება, ამ დროს კი, დეკემბერში წითლების არმია სომხეთის რესპუბლიკაში შეიჭრა და მისი ანექსია მოახდინა. 1921 წელს ბოლშევიკურ მთავრობასა და ქემალისტურ მთავრობას შორის მეგობრობის ხელშეკრულებას მოეწერა ხელი. საბჭოთა კავშირმა ყოფილი რუსეთის იმპერიის მიერ კონტროლირებადი სომხეთის ნაწილების ანექსია მოახდინა, ანექსირებულ ტერიტორიაზე ახალი სახელმწიფო სომხეთის სოციალისტური რესპუბლიკა დაარსდა. გენოციდის ასობით ათასმა ლტოლვილმა თავშესაფარი აღმოსავლეთში ჰპოვა, საბერძნეთში, საფრანგეთში და აშშ-ში, რითაც სომხური დიასპორისთვის ახალი ერა დაიწყო. სომხეთის სოციალისტურმა რესპუბლიკამ 1991 წლამდე იარსება, საბჭოთა კავშირის გაუქმების შემდეგ კი მის ადგილას ამჟამინდელი სომხეთის რესპუბლიკა დაარსდა.