იმერული დიალექტი
იმერული დიალექტი — ქარ­თული ენის დი­ა­ლექ­ტი, რომელზე­დაც მე­ტყვე­ლებს იმერეთის მო­სახ­ლე­ო­ბა. „იმე­რე­თი“ თავ­და­პირ­ვე­ლად ეწოდა ლიხის ქედის იქი­თა (და­სავ­ლე­თის) მხა­რეს მთლი­ა­ნად, შე­სა­ბა­მი­სად, „იმე­რე­ლი“ იყო დასავლეთ სა­ქარ­თვე­ლოს ყველა მცხოვ­რე­ბი. შე­მდეგ „იმე­რე­თის“ მნიშვნელობა და­ვიწ­როვ­და და ერ­თი კუ­თხის სა­ხე­ლად იქ­ცა, ხო­ლო „იმერელმა“ ეთ­ნოგრაფიული ერ­თე­უ­ლის მნიშვნელო­ბა მიი­ღო. იმერეთი ორ ნაწი­ლად იყო­ფა: ზე­მო და ქვე­მო იმერე­თად. ამის შე­სა­ბა­მი­სად იმე­რულ კი­ლო­ში გამო­ყო­ფენ ორ კი­ლო­კავს: ზემოიმერულს (ხარაგაული, საჩხერე, ჭიათურა, ზესტაფონი) და ქვემოიმერულს (თერჯოლა, ტყიბული, ბაღდათი, ვანი, წყალტუბო, ხონი, სამტრედია). კი­ლო­კა­ვებს შორის სხვაობა იმდენად დი­დია, რომ ზო­გი მკვლე­ვარი მათ ცალ-ცალ­კე დი­ა­ლექ­ტე­ბად მი­იჩ­ნევდა (კლარა კუბ­ლა­შვი­ლი), ზო­გი კი საჭიროდ თვლიდა შუაიმერულის ცალ­კე კი­ლო­კა­ვად გამო­ყოფას (ვლადიმერ ფან­ჩვი­ძე). კილოკავებში გამო­ი­ყო­ფა რამ­დენი­მე თქმა: ზემოიმერულ­ში: ხარაგაულური, საჩხერულ-ჭი­ა­თუ­რუ­ლი, ზეს­ტა­ფო­ნუ­რი; ქვე­მო­ი­მე­რულ­ში: თერჯოლური, ოკ­რი­ბუ­ლი, ბაღდა­თუ­რი, ვა­ნუ­რი, სამ­ტრე­დი­ული, ხონური. იმერული დიალექტი გამო­ირ­ჩე­ვა რო­გორც ხმოვან­თა, ისე თან­ხმო­ვან­თა ფონეტიკური ცვლი­ლე­ბე­ბის მრავალფეროვნებით. მასში სპო­რა­დუ­ლად დასტურ­დება ჲ, 'უ̂' ბგერე­ბი, რომლებიც ამა თუ იმ ფო­ნე­მის პო­ზი­ცი­ურ ნა­ირ­სა­ხე­ო­ბას წარმო­ად­გე­ნენ (შჲაჭ­რა, ძმაჲ, მოჲ, ჩუ̂'ენ, მუ̂'აჭ­რა...). გავრცელებულია რო­გორც ხმოვან­თა, ისე თანხმოვანთა კონ­ტაქ­ტუ­რი ასი­მი­ლა­ცია (მი­უ­ტა­ნა → მუუტანა, შე­უყ­ვარდა → შოუყ­ვარ­და, ნემ­სი → ნეფსი, ტბა → ტპა...), დი­სი­მი­ლა­ცია (შე­აგ­დო → შიაგ­დო, ერ­თჯერ → ერ­თჯელ, წლე­ულს → წრეულს...), ხში­რია მე­ტა­თე­ზი­სის, აფ­რი­კა­ტიზა­ცი­ის, სუბსტიტუციის შე­დე­გად გამო­წვე­უ­ლი ცვლილებები. მახ­ვი­ლი იმერულ დიალექტში მკვეთ­რად განსხვა­ვე­ბუ­ლია კი­ლო­კა­ვე­ბი­სა და ზოგ­ჯერ თქმე­ბის მი­ხედ­ვი­თაც, მაგ­რამ ხერ­ხდე­ბა მეტ-ნაკ­ლე­ბად სა­ერ­თო ტენ­დენ­ცი­ის და­დგე­ნაც. ივა­რა­უ­დე­ბა, რომ ზე­მო­ი­მე­რულ­ში გვაქვს დი­ნა­მიკური მახ­ვი­ლი ტო­ნუ­რი მახ­ვი­ლის ელე­მენ­ტე­ბით. ფრაზაში შე­მა­ვალ რო­მე­ლი­მე სიტყვაში, ხან­და­ხან ყო­ველ სი­ტყვა­შიც კი, ხმოვანი გა­გრძე­ლე­ბუ­ლად წარმოით­ქმის და ტო­ნიც მაღ­ლდე­ბა: „ვისვავ ხო­მე წა­მალს და მი­რჩება“. ქვე­მო­ი­მე­რულ­ში მახ­ვი­ლი მოუ­დის წი­ნა­და­დე­ბის ბო­ლო­კი­დუ­რი სი­ტყვის ბო­ლო­დან მე­ო­რე ხმოვანს, ხო­ლო მომდევნო ხმო­ვა­ნი სუს­ტდე­ბა: „იმან არ იცო­და თხოვა“. თა­ვი­სე­ბუ­რად გამო­ხა­ტუ­ლი მახვი­ლი ახა­სი­ა­თებს ოკ­რი­ბულს: წინა­და­დე­ბის ბო­ლო­კი­დუ­რი სი­ტყვის ბო­ლო­დან პირ­ვე­ლი ხმო­ვა­ნი ტონუ­რი მახ­ვი­ლის გამო გრძელდე­ბა, ბო­ლო­დან მე­ო­რე ხმო­ვანს კი მკვეთ­რი მახ­ვი­ლი მო­უ­დის: „ძლივს არ ამო­ვა­წიე ამ სი­ცხეში“. იმერულ დიალექტში სა­ხელ­თა ბრუ­ნე­ბი­სას თავს იჩენს რი­გი თა­ვი­სე­ბუ­რე­ბანი: სა­ხე­ლო­ბით­ში ხმო­ვან­ფუ­ძი­ან სა­ხე­ლებ­თან გვაქვს -ი (ძმაი, ვინმეი...), ნა­თესაობითი და მო­ქმედებითი ბრუნ­ვის -ის, -ით ნიშ­ნე­ბი ფუ­ძეს ვერ კვე­ცენ და არც თა­ვად რე­დუ­ცირ­დე­ბი­ან (და-ის, ღე­ლე-ით...), მავ­რცობ ხმოვ­ნად გა­მო­ი­ყე­ნე­ბა -ა (ძმა­სა, ძმი­სა...) და -ი (ძმი­სი, ძმი­თი...), რომლებიც შეიძ­ლე­ბა და­ერ­თოს თანდებულსაც (მაღ­ლი­და­ნა, მაღ­ლი­და­ნი...). თავი­სე­ბუ­რად იწარ­მო­ე­ბენ მრავლობითი რიცხვის ფორ­მებს პი­რის ნაც­ვალ­სახე­ლე­ბი: ქვე­მო­ი­მე­რულ­ში გვაქვს: ეგე­ნი, ამ­გენ­მა, ამ­გენს და ა.შ., ზემო­ი­მე­რულ­ში — ესე­ნი, ამათ­მა // ემათ­მა, ამათ და სხვა. შე­ი­ნიშ­ნე­ბა მრავ­ლო­ბი­თის ორ­მა­გი წარ­მო­ე­ბის შე­მთხვე­ვე­ბიც: აგე­ნე­ბი, ეგე­ნე­ბი... ზმნებ­ში მაზმნის­წი­ნი და­სტურ­დე­ბა მ-ს წინ (გა­მა­მიგ­ზავ­ნა, გამა­მი­ტა­ნა); რთუ­ლი ზმნის­წი­ნის შე­მად­გენ­ლო­ბა­ში შე-ს ნაცვლად გვაქვს შა- (შა­მე­ი­ტა­ნა). შე­ი­ნიშ­ნება III სუ­ბი­ექტური პი­რის ნიშ­ნე­ბის უნი­ფი­კა­ცი­ის ტენ­დენ­ცია: წერ-ენ, წერდ-ენ, და­წერ-ენ; ჭრი-ენ, ჭრიდენ, დაჭრ-ენ. ქვე­მო­ი­მე­რულ­ში მრავ­ლო­ბი­თობის გამო­სა­ხა­ტა­ვად გამო­ყე­ნე­ბულია -ყე (//-ყენ //-კენ, მო­რფე­მათა ზღვარ­ზე – -სკენ //-წყენ) და -არი­ენ //-ლა­რი­ენ ფორ­მან­ტე­ბიც (რ- ნა­რევ ფუ­ძე­ებ­თან -არი­ენ მეშვე­ლი ზმნის და­რთვი­სას ხდე­ბა დისიმილაცია: დამჟდა­რა­რი­ენ → დამჟდა­ლა­რი­ენ. -ლა­რი­ენ ელე­მ