ფხოველები
ფხოველები, იგივეა, რაც ძვ. ქართული წყაროების ფხოელნი, ფხოველნი, მხ. რცხ. ფხოვი — საქართველოს ისტორიული რეგიონის, ფხოვის (ფხოეთის) – დღევანდელი ფშავისა და ხევსურეთის მცხოვრებნი. პირველი ისტორიული ცნობა ფხოველების შესახებ წყაროებში გვხვდება „მოქცევაჲ ქართლისაჲში“, სადაც ვკითხულობთ, რომ IV საუკუნის 20–იან წლებში წმინდა ნინოს აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთში ქრისტიანობა უქადაგია ჭართლელებისთვის, ფხოველებისთვის და წილკნელებისთვის. მთიელებმა სცადეს გაქრისტიანებისთვის თავის არიდება, მაგრამ მირიან მეფის ერისთავმა მსუბუქად მიმართა მახვილი და მათაც შიშით გადმოსცეს თავიანთი კერპები დასალეწად: „მეფეთა ცხოვრება“ გვამცნობს, თითქოს მთიელთაგან ქრისტიანობის მიმართ განსაკუთრებული წინააღმდეგობა ფხოველებმა გამომაჟღავნეს, რამაც მათი მეზობელ თუშეთში მიგრაციაც კი გამოიწვია: მაგრამ ამგვარი ინტერპრეტაცია „ქართლის ცხოვრების“ გვიანდელი რედაქტორის მცდარი ინტერპრეტაციის შედეგია. მის პირველწყაროში, „მოქცევაჲ ქართლისაჲში“ ვკითხულობთ, რომ არა ფხოველნი, არამედ „ყუარელნი“ გადასულან თუშეთში: აშკარაა, რომ „ქართლის ცხოვრების“ რედაქტორმა ყუარელთა შესახებ ცნობა შეცდომით ფხოველებთან დააკავშირა. თამარ მეფის ეპოქაში, დაახლოებით 1212 წელს ფხოველები, დიდოელებთან ერთად განუდგნენ თამარ მეფეს. „ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი“ ასე ახასიათებს ფხოველებს: მემატიანის ეს სიტყვები იმაზე მეტყველებს, რომ ფხოველები თუმცა კი ჯვარის მსახურნი, ანუ ქრისტიანები იყვნენ და ქრისტიანობას იჩემებდნენ, მაგრამ მათი საქციელი არ შეეფერებოდა ქრისტიანის საქციელს, რადგან, წარმართ დიდოელებთან ერთად, ქრისტიანი მეფეს, თამარს განუდგნენ და იწყეს მისი სამეფოს ქრისტიანი მოსახლეობის დარბევა: მთაში წესრიგის დასამყარება თამარმა ამირსპასალარ-ათაბაგს, ივანე მხარგრძელს დაავალა. ამ უკანასკნელს სამი თვე დასჭირდა იმისთვის, რომ განდგომილები სასტიკად დაესაჯა და მორჩილებაში მოეყვანა: „მოსწყჳდეს ურიცხჳ კაცი დიდოი და ფხოვი“. დამარცხებულებმა მისცეს ათაბაგს მძევლები, აღუთქვეს ხარაჯის გადახდა და ერთგულება. ამ პირობებით ივანე ათაბაგმა ზავი დაუდო მთიელებს, მძევლები წამოასხა და უკან მობრუნებულმა მეფეს მოახსენა: როგორც ისტორიკოსები ვარაუდობენ, სწორედ აღნიშნული დროიდან, XIII საუკუნიდან უნდა მომხდარიყო ფხოვის, ფშავისა და ხევსურეთის რეგიონებად განცალკევება.