კისისხევის ყველაწმინდის ეკლესია
კისისხევის ყველაწმინდის ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ კისისხევში. თარიღდება VI-VII საუკუნეებით. ეკლესია გუმბათიანია, ტეტრაკონქის ტიპის, ნაგებია რიყის ქვით კირის დუღაბის სქელ ფენაზე. დეკორატირებულია თაღები და ლავგარდანი შირიმის, ნათალი ქვისაა. შიგნით კედლები შელესილი და შეთეთრებულია. მოგვიანებით გუმბათის ყელი აუმაღლებიათ და მოყვითალო ფერის შირიმის, ნათალი ფილებით მოუპირკეთებიათ. ჯვრის ორი მკლავი აღმოსავლეთისა და დასავლეთისა დასრულებულია ნახევარწრიული, კონქით გადახურული აფსიდით. დანარჩენი ორი მკლავი სწორკუთხაა, ასევე კონიქთ გადახურული. კონქები კუთხეებში მოწყობილ ტრომპებს ეყრდნობა. ტრომპები, ჩეულებისამებრ, კონქის ქუსლის დონეზე კი არ არის მოთავსებული, არამედ ბევრად უფრო ქვემოთ ამავე მკლავებში გაჭრილი სარკმლის ძირის დონეზე. თვით სარკმლების თავი კი კონქის ქუსლის ხაზზეა. ოთხივე მკლავის თაღი უიმპოსტოა. მათ შორის აღოსავლეთის და სამხრეთის თაღები ოდნავ გამოხატული ნალისებრი მოხაზულობისაა. სამხრეთ და დასავლეთ კარებს შიგნიდან შერჩენილი აქვს თავდაპირველი თაღი. მათ შორის დასავლეთ თაღისარე, მოგვიანებით აგურის წყობით შეუვსიათ. საკურთხევლის იატაკი ეკლესიის დანარჩენ ნაწილის იატაკის მიმართ შემაღლებულია ორი საფეხურით. იგი აფსიდის მხრების ხაზიდან რამდენამდე წინწაწეულია და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს. საკურთხეველი განათებულია ვიწრო, მაღალი, თაღოვანი სარკმლით, რის ქვემოთ, კედელზე, მიყრდნობილია ოთხწახნაგა ტრაპეზი. საკურთხეველში, საკრმლის ორივე მხარეს, თითო, მცირე ზომის, ოთკუთხა ნიშაა. რათა შორის ერთი ჩრდილოეთით მდებარე, გეგმით ნახევარწრიულია, მეორე სწორკუთხა. ერთ, გეგმით მრუდხაზოვანი ოთხკუთხა ნიშაა, სამხრეთით მკლავის აღმოსავლეთ კედელშია. ეკლესიის სამხრეთ-დასავლეთით და ჩრდილოეთით. მკლავების კედლებს დაბალი საფეხური გასდევს. გუმბათქვეშა კვადრატიდან გუმბათის ყელის წრიულ საფუზველზე გადასვლა კუთხის ტრომპების მეშვეობით ხდება. ტრომპები ნახევარკონუსის ფორმისაა და სინიდან კედლის სიბრტყეში შეღრმავებული თაღი აქვს. გუმბათის ყელი ვიწეროა, საკმაოდ მაღალი. სავარაუდოდ, იგი სხვადასხვა პერიოდის ორი ნაწილისგან უნდა შედგემოდეს ქვედა ნაწილი სარკმლების ჩათვლით თავდაპირველია. ზედა ნაწილი კი X-XI საუკუნეებს უნდა მივაკუთნოთ. იმ ხანებს, როდესაც გი შიგნიდან და გარედან ამაამაღლეს და გრადან შირმით მოაპირკვეთეს. ეკლესიის კედლებზე შემონახულია ძლიერ დაზიანებული. „ხალხური“ მხატვრობის ფრაგმენტები. ამ მოხატულობის არსებობის შესახებ ცნობას გვაწვდის გ. ჩუბინაშვილი, რმელმაც კისსიხევში ყოფნის დროს, ნახე პატარა ფრაგმენტი მოწითალო და ლურჯი ხაზებით შედგენილი მოჩაროების ნაგლეჯი და ყვითელი შარავანდი სამხრეთით შესასვლელის ახლოს. როგორც მკვლევარი მითთითებს, ამ დროისათვის ეკლესია უკვე შელესილი და შეთეთრებული ყოფილა. ამჟამად გვიანად ნალესობა, შესაძლოა, მასთან ერთად მხატვრობაც გუმბათის ყელში, ტრომპებსა და საკურთეხეველში განადგურებულია. მოხატულობიც მცირე ზომის ფრაგმენტები შემონახულია უმთავრესად სამხრეთ, დასავლეთ, და ჩრდილოეთ ნაწილში, ქვემოთ, ტრაპეზის ახლოს. ამ ფრაგმეტების წაკიხვისას შესაძლელობას ართულებს ფერადოვანი ფენის დაზიანება, განსაკუთრებით კი გვიანდ. ნალესობა, რითიც ნაწილობრივ ფარავს მოხატულობას. დღესდღეობით მოხერხდა ზოგიერთი გამოსახულების დადგენა. სამხრეთით მკლავის დასავლეთთ კედელზე, ზემოტ, ტრომპთან ახლოს, შემორჩა ორი ფიგურის შუა ხსნის და უწვერულვაშო, აახალგაზრდა მამაკაცის თავი და მკერდის ნაწილი უკანსასკნელ ფიგურას მდიდრული ტანსაცმელი აცვია, თავზე ახურავს მარგალიტებით შემკულია ქუდი. მეორე რეგისტრში, სამხრეთით მკლავის ჩრდილოეთ-დასავლეთით კუთხეში, ისტორიული პირია გამოსახული. ჩანს შარავანდიანი ფიგურის ნაწილი და მის გვერდით ასომთავრული წარწერის ნაშნი. იკითხევა:ქრისტე შეიწყალე აქვე გაირჩევა კიდევ ერთი ფიგურის სიულეტი. ისტორიული პირების გამოსახულებები დასავლეთ მკლავშიცაა. აფსიდის ჩრდილოეთ ნაწილში, ჩამოცვენილი ნალესობების ადგილზე, გამოჩნდა ოთხი ფიგურა ორ-ორი პირველ და მეორე რეგისტრაში. ყურადთებას იმპყრობს ერთი მადგანის პოზა ფრონტალურად მოცემულ სხეულთან კონკრასტულად დაპირისპირებულ