სპილენძ-ბრინჯაოს უძველესი ცულები
სპილენძ-ბრინჯაოს უძველესი ცულები — ბრინჯაოს ხანის მატერიალური კულტურის ნაწარმი. დღეისათვის გავრცელებულ შეხედულებათა მიხედვით სატარე ხვრელიან უძველეს ცულებში გამოიყოფა ორი ძირითადი ტიპი. ერთი მათგანი მძიმე და სწორი პირით ხასიათდება, მეორე კი — დაშვებული და მილიანი ყუით. პირველი ტიპის ცულები მიჩნეულია უფრო ადრეულად, მაგრამ მათი გავრცელების ძირითადი რაიონი, მეორესთან შედარებით, გაცილებით შეზღუდულია და შემოიფარგლება მცირე აზიითა და ხმელთაშუა ზღვის აუზით, მაშინ როდესაც ყუამალიანი ცულების სხვადასხვა ვარიანტი დამახასიათებელია კავკასიის, აღმოსავლეთ ევროპის ტყიანი ზონისა და დუნაისპირეთისათვის. სამაგიეროდ, თუ ყუამალიანმა ცულებმა ვერ შეაღწიეს მცირე აზიასა და ეგეოსის სამყაროში, სწორპირიან ცულებს ვხვდებით მეორე ტიპის ცულების გავრცელების ძირითად რაიონშიც, კერძოდ საქართველოშიც. საქართველოს ტერიტორიაზე ლითონის ყველაზე ადრეული ცულები შემთხვევით არის აღმოჩენილი ზაჰესსა და სვანეთში. მათი ანალოგიები მესოპოტამიაში ცნობილია არა უგვიანეს IV ათასწლეულის დასაწყისიდან, მაგრამ შემორჩენილია მხოლოდ და მხოლოდ თიხის მოდელების სახით. როგორც ჩანს, ამგვარი ცულები არ გავრცელებულა ფართოდ არც ჩვენში და არც მესოპოტამიაში. სამაგიეროდ, საქართველოს ტერიტორიაზე საკმაოდ მრავლად ვხვდებით ყუადაქანებულ ცულებს. სამხრეთ აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში მიკვლეულია როგორც პირველი, ასევე მეორე ტიპის ცულები. მაგრამ, თუ პირველი ტიპის ცული მხოლოდ ერთი ეგზემლიარით არის წარმოდეგენილი, მეორე ტიპის ცული არა ერთია და მათ შორის გამოირჩევა სხვადასხვა ვარიანტი.