მამული (ფეოდალური)
მამული — ფეოდალური მიწათმფლობელობის ფორმა. კერძო, მემკვიდრეობით მფლობელობაში მყოფი მიწა (შეესიტყვისება დაახლოებით დასავლეთ-ევროპული ალოდი, რუსული — ვოტჩინა, სომხური — ჰაჲრენიქი; ახლო და შუა-აღმოსავლური — მულქი; ჩინური — ჯუან-ტიანი; იაპონური — სიოენი). ივანე ჯავახიშვილის აზრით, მამული „საგვარეულო, მემკვიდრეობით მიღებული საკუთრების აღმნიშვნელ ტერმინად იქცა IX—X საუკუნეებიდან. ამ საკითხზე არსებობს სხვა თვალსაზრისიც (ნ. შოშიაშვილი)“, რომლის მიხედვით მამულმა ასეთი შინაარსი შეიძინა გვაროვნული წყობილების რღვევის ეტაპზე, ე. ი. მაშინ, როდესაც გაჩნდა კერძო საკუთრება, კერძო მიწათმფლობელობა და ამდენად — მემკვიდრეობის ინსტიტუტიც, ე. ი. მამული (ძვ. წ. I ათასწლეულის პირველი ნახევარი). მამული, როგორც მიწათმფლობელობის აღმნიშვნელი ტერმინი, თავდაპირველად გამოხატავდა მხოლოდ მემკვიდრეობით (ე. ი. მამისაგან) მიღებულ მიწას (პირადად შეძენილის საპირისპიროდ). შემდეგში მამულის ცნება აღნიშნავდა სამემკვიდრეო სამფლობელოდ მიღებულ ყველა მიწას, განურჩევლად იმისა, თუ რა გზით იყო ეს შეძენილი. ამრიგად, ცნება მამული მიუთითებდა უკვე არა მიწის მიღების გზაზე, არამედ — მიწის მფლობელის სამემკვიდრეო ხასიათზე. ასე გაჩნდა მამულის სხვადასხვა კატეგორია. ამ კატეგორიებად მამულები იყოფოდა შეძენის გზების, კუთვნილების, სიდიდის და შეუვალობის (იმუნიტეტის) ხარისხის მიხედვით: შეძენის სხვადასხვა გზებზე მიუთითებდა მამულის შემდეგი სახეები: ნაწყალობევი, ნასყიდი, ნასისხლი, ნამზითი,ხმლით ნაშოები, შეწირული და სხვა კუთვნილების მიხედვით მამული იყო: მეფის (სასეფო, სახასო), მთავრის, მსხვილი ფეოდალების (დიდი აზნაურები X საუკუნემდე, დიდებულები XI—XIV საუკუნეებში; თავადები XV—XVIII საუკუნეებში), წვრილი ფეოდალების (აზნაურების), ეკლესიის (სასაყდრო, სამონასტრო, სატაძრო, საკათალიკოსო, საწინამძღვრო,საქადაგო და სხვა), უშუალო მწარმოებლების (საგლეხო,სამსახურო); სიდიდის მიხედვით მამული იყო: დიდი, საშუალო და მცირე. დიდი მამული ჰქონდათ: მეფეს, მთავრებს, დიდ ფეოდალებს, მცხეთის სვეტიცხოვლის საყდარს, ზოგიერთ სხვა დიდ საეპარქიო საყდრებს (ბიჭვინთის, ქუთაისის, ცაიშის, რუსთავის, სამთავისის, ალავერდის და სხვა), დიდ მონასტრებს (მღვიმის, დავითგარეჯის, გელათის, ვარძიის, ვაჰანის და სხვა). საშუალო სიდიდის მამული ჰქონდათ: წვრილი ფეოდალების ნაწილს, პატარა ეპარქიების საყდრებს, პატარა მონასტრებს; მცირე მამული ჰქონდათ: წვრილ ფეოდალებს, ზოგიერთ ეკლესია-მონასტერს და შუალო მწარმოებლებს. შეუვალობით სარგებლობენ დიდი და ნაწილობრივ საშუალო სიდიდის მამულები. შეუვალობა მით უფრო სრული იყო, რაც უფრო დიდი იყო მამული და რაც უფრო წარჩინებული პირი იყო მისი მფლობელი. აბსოლუტურად სრული შეუვალობა არ ჰქონდა არცერთ მამულს: მეფე არავის ანიჭებდა სასამართლო და სამხედრო (ე. წ. ლაშქარ-ნადირობის) შეუვალობას, გარდა იშვიათი გამონაკლისისა. შეუვალობის მიღების განსაზღვრავდა მამულის კატეგორია და მემალუს პირადი დამსახურება მეფის წინაშე. ისეთი კატეგორიის მამული, როგორიცაა ნასყიდი, ნასისხლი და ნამზითვი, ითვლებოდნენ „ყოველითურთ მოუდევრად“ (ე. ი. სახელმწიფო და სამეფო მოხელეებისგან შეუვალად), მაღალი კატეგორიის მიწებად. მეფეები ნაწილობრივ შეუვალობას ანიჭებდნენ ხოლმე ნაწყალობევ და შეწირულ მამულებსაც. როგორც საერო, ისე საეკლესიო ფეოდალები შუა საუკუნეების მთელ მანძილზე, ებრძოდნენ ცენტრალურ ხელისუფლებას სამამულო შეუვალობის მოსაპოვებლად და გასაფართოებლად. ეს იყო შინაკლასობრივი ბრძოლის ერთ-ერთი გამოვლინება ფეოდალურ საქართველოში. მეფე ზოგჯერ ახერხებდა გაეუქმებინა, ან შეეზღუდა ამა თუ იმ მამულის შეუვალობა, მაგრამ ფეოდალები შემდეგში კვლავ იბრუნებდნენ მას. შემოგვრჩა შეუვალობის განახლების არა ერთი სიგელი: მცხეთის სვეტიცხოვლის, ბიჭვინთის, სამთავისისა და სხვა დიდი საყდრების,აგრეთვე მღვიმის (შიომღვიმის), დავითგარეჯის მონასტრების, მთელი საქართველოს ეკლესიის, ცალკეული მსხვილი ფეოდალების და სხვა დიდი მამულებისა. იმდენად, რამდენადაც ფეოდალიზმის ხანაში მიწათმფლობელობა შერწყმული იყო პოლიტიკური ძალაუფლებასთან (მემამულე ფლობდა არა მარტო მიწას, არამედ მის მოსახლეობასაც), სამამულე შეუვალობის ხარისხი შეესატყვისებოდა მემამულის პოლიტიკურ ავტო