იერუსალიმის სამეცნიერო ექსპედიცია
იერუსალიმის სამეცნიერო ექსპედიცია — იერუსალიმის ქართული სავანის — ჯვრის მონასტრის სიძველეთა შემსწავლელი სამეცნიერო ექსპედიცია 1960 წლის ოქტომბერ-ნოემბერში ირაკლი აბაშიძის, აკაკი შანიძისა და გიორგი წერეთლის შემადგენლობით. ძველი ქართული წყაროების მონაცემებით, მონასტრის ერთ-ერთ სვეტზე გამოსახული უნდა ყოფილიყო შოთა რუსთაველის პორტრეტი. იერუსალიმის სამეცნიერო ექსპედიციამ მანამდე არსებულ აღწერილობათა (ტიმოთე გაბაშვილი, ნიკო ჩუბინაშვილი, ალექსანდრე ცაგარელი და სხვა) მიხედვით მიაგნო ფრესკის ადგილს, რომელიც მთლიანად შავი საღებავით იყო დაფარული. საღებავის ზემოთა ფენის მოშორების შემდეგ, შესაძლებელი გახდა ფრესკის მთლიანად აღდგენა. მასზე გამოხატულია ქართველი დიდებულისთვის დამახასიათებელ საერო ტანსაცმელში გამოწყობილი, მხრებზე ყარყუმის ბეწვისსაყელოიანი მეწამული ფერის მანტიითა და თავზე შავი ფერით გაწყობილი თეთრი ბეწვის ქართული ქუდით მოსხმული, ორი წმინდანის იოანე დამასკელისა და მაქსიმე აღმსარებლის წინაშე მუხლმოდრეკილი და ხელებაპყრობილი ქართველი პოეტი და მოაზროვნე შოთა რუსთაველი. აღდგა ფრესკის წარწერაც, რომელიც მანამდე წყაროებში ზუსტად არ იყო მოხსენიებული: „ამის დამხატავსა შოთა(ს) შეუნდვნეს ღმერთმან, ამინ“. პოეტის გამოსახულების ქვემოთ მინაწერია: „რუსთველი“. იერუსალიმის სამეცნიერო ექსპედიციამ ფრესკის ფოტოებთან ერთად საქართველოში ჯვრის მონასტრის სხვა ფოტომასალაც ჩამოიტანა. ჯერ კიდევ ტიმოთე გაბაშვილის მოგზაურობიდან იყო ცნობილი, რომ ჯვრის მონასტერში შოთა რუსთაველის პორტრეტია გამოსახული. შემდეგში, 1883 წელს ეს პორტრეტი ნახა პროფესორმა ალექსანდრე ცაგარელმა, წინააღმდეგ გავრცელებული აზრისა, მას პორტრეტი არ გადაუღია. მან დაბეჭდა მხოლოდ წარწერის ტექსტი, რომელიც პორტრეტს თან ახლავს. ალექსანდრე ცაგარელზე ადრე, 1845 წელს შოთა რუსთაველის პორტრეტი უნახავს და ჩაუხაზავს ნიკო ჩუბინაშვილს, რომელმაც შემდეგ იმ ჩანახაზისა და სიტყვიერი აღწერილობის საფუძველზე გააკეთებინა რუსთაველის პორტრეტი — ერთს პეტერბურგელ მხატვარს. ეს პორტრეტი ამჟამად დაცულია ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში (ფონდი A—1767). ნიკო ჩუბინაშვილისეული ამ პორტრეტის მიხედვით არის გაკეთებული თარხნიშვილის მიერ შოთა რუსთაველის ქანდაკება. იგივე პორტრეტი გამოაქვეყნა 1958 წელს „საბჭოთა ხელოვნებაში“ ბორის კანდელაკმა. ამასთან დაკავშირებით გაზეთ „კომუნისტის“ 1958 წლის 12 ნოემბრის ნომერში დაიბეჭდა კოლექტიური წერილი, რომლის ავტორები იყვნენ გიორგი ჩუბინაშვილი, შალვა ამირანაშვილი, ალექსანდრე ბარამიძე, ილია აბულაძე და ვახტანგ ბერიძე. ეს ავტორები აღნიშნავდნენ, რომ ჟურნალ „საბჭოთა ხელოვნებაში“ გამოქვეყნებული პორტრეტი შესრულებულია ნიკო ჩუბინაშვილის ჩანახაზების მიხედვით პეტერბურგში, მხატვრის მიერ, რომელსაც ორიგინალი არასდროს არ უნახავს, და რომ ეს პორტრეტი არ წარმოადგენს ჯვრის მონასტრის ფრესკის პირს და ამის მიხედვით არ შეიძლება წარმოდგენა ვიქონიოთ ორიგინალზე. ჯვრის მონასტრის ერთ-ერთ სვეტზე მოთავსებული რუსთაველის პორტრეტი მანამდე არ ყოფილა გამოქვეყნებული და არავინ იცოდა, თუ ნამდვილად რას წარმოადგენდა იგი. არსებობდა მხოლოდ ტიმოთე გაბაშვილის, ნიკო ჩუბინაშვილისა და ალექსანდრე ცაგარლის აღწერილობა, აგრეთვე პეტერბურგელი მხატვრის მიერ შესრულებული სურათი, მაგრამ ამ სურათს, ორიგინალთან, ჯვრის მონასტრისეულ რუსთველს ნამდვილ ქართულ სახესთან საერთო არაფერი ჰქონდა. XIX საუკუნის 90-იან წლებში ეს პორტრეტი დაკარგული იყო. მას ვერ მიაკვლია ვერც ნიკო მარმა XX საუკუნის დასაწყისში იერუსალიმში ყოფნისას. უცნობს პირებს, რომლებიც ცდილობდნენ წაეშალათ ყოველგვარი ქართულის კვალი ჯვრის მონასტერში, ეს პორტრეტი და მისი წარწერა, მსგავსად მთელი რიგი სხვა სურათებისა, წაშალეს და სქელი საღებავით დაფარეს. 1960 წლის ოქტომბერში საქართველოდან იერუსალიმში გაემგზავრა სპეციალური ექსპედიცია ადგილობრივი სიძველეების, უმთავრესად რუსთაველთან დაკავშირებული მასალების შესასწავლად. ექსპედიციამ შეძლო მიეკვლია რუსთაველის პორტრეტისა და წარწერისათვის. სურათი და ტექსტი იმდენად იყო წაშლილი, რომ პირველ ხანებში ექსპედიციის წევრებმა მისი აღდგენის იმედი სრულებით დაკარგეს, თუმცა დიდი პროფესიონალიზმის წ