დიდი ინკვიზიტორი
დიდი ინკვიზიტორი (რუს. Вели́кий Инквизи́тор) 一 რუსი ეგზისტენციალისტი მწერლის, ფიოდორ დოსტოევსკის უკანასკნელი, დაუსრულებელი რომანის, ძმები კარამაზოვების ერთ-ერთი უმთავრესი შიდა პარაბოლა. ესაა ე.წ. „წიგნი წიგნში“, რომლის ავტორობაც რომანის ერთ-ერთ მთავარ ფიგურას, ივან კარამაზოვს მიეწერება. მის შესახებ საუბარი რომანის მეხუთე თავში მიმდინარეობს, ივანისა და ალიოშას, ახალბედა ბერის, გარშემო, როცა ამ უკანასკნელს ივანი საკუთარი მრწამსის შესახებ მოუყვება. დიდი ინკვიზიტორი წარმოადგენს რომანის უმთავრეს მონაკვეთსა და თანამედროვე ლიტერატურის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ ეპიზოდს, რომლის არსიც ადამიანობასა და თავისუფლებას შეეხება, მისი ძირეული, ორაზროვანი ბუნების გამო. ამ პოემაში ჩაქსოვილია ივანის წარმოდგენა რელიგიაზე, ღმერთზე, დამოკიდებულება მართლმადიდებლობისა და კათოლიციზმის მიმართ, რაც დამახასიათებელია არა მხოლოდ ნაწარმოებისთვის 一 ძმები კარამაზოვები 一 არამედ, ზოგადად, ავტორის შემოქმედებისთვისაც. თავად დოსტოევსკი ივანეს ამ ნაშრომს „რომანის კულმინაციურ ნაწილად“ მოიხსენიებდა. მკვლევარები მიიჩნევენ, რომ დიდი ინკვიზიტორი დოსტოევსკიმ ფრიდრიხ შილერის პიესის 一 დონ კარლოსის (1787) 一 შთაგონებით შექმნა. ისტორია მიმართულია იესო ქრისტეს მეორედ მოსვლაზე, როცა ის კვლავ დაბრუნდა ამქვეყნად. ამჯერად, ის სევილიას ეწვევა 一 ადგილს, სადაც ინკვიზიცია საკუთარი არსებობის პიკში იყო. დიდი ინკვიზიტორი მასთან პირისპირ გააბამს დიალოგს. დიდი ინკვიზიტორის მონოლოგიდან ირკვევა, რომ, მისი და კათოლიკური ეკლესიიის აზრით, მხოლოდ ბოროტ ძალთა პრინციპებს ძალუძთ კაცობრიობის გაერთიანება. სწორედ ამ ლოზუნგით, „მიეცით ადამიანს პური, გააკონტროლეთ მისი სინდისი და მართეთ სამყარო“, მოქმედებს დიდი ინკვიზიტორი. მისივე თქმით, იესო მხოლოდ მცირე ჯგუფით შემოიფარგლა, კათოლიკური ეკლესია კი, ამ მხრივ, განვითარდა და მიმართავს ყველას. შედეგად, ეკლესია მართავს ღმერთის სახელით, თუმცაღა ეშმაკისეულ პრინციპებზე დაყრდნობით. ინკვიზიტორი ადანაშაულებს იესოს იმაში, რომ ის პიროვნებათა მიმართ დიდი პატივისცემით იყო განმსჭვალული. მთელი ამ „დიალოგის“ განმავლობაში (რომელიც, შეიძლება მონოლოგადაც იწოდოს), იესო დუმს.