კრაგუევაცი
კრაგუევაცი (სერბ. Крагуjeвац) — ქალაქი სერბეთის ცენტრალურ ნაწილში, შუმადიის ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრი. 150 835 მცხოვრები (2011). მდებარეობს მთათაშორის ქვაბულში, მდინარე ლეპენიცაზე (ველიკა-მორავის მარჯვენა შენაკადი, დუნაის აუზი). საავტომობილო გზების კვანძი. რკინიგზის სადგური. პირველად იხსენიება 1476 წლის თურქულ დოკუმენტებში. XVII–XVIII საუკუნეებში ანტითურქული აჯანყებების ერთ-ერთი ცენტრი იყო. 1818–1841 წლებში სერბეთის სამთავროს დედაქალაქს წარმოადგენდა. 1868–1880 წლებში სერბეთში პირველი პარლამენტი კრაგუევაცში მდებარეობდა. XIX საუკუნის მე-2 ნახევრიდან სამხედრო მრეწველობის მსხვილი ცენტრია (1851 წელს აშენდა იარაღის ქარხანა). 1887 წელს გაიყვანეს სარკინიგზო ხაზი ლაპოვო – კრაგუევაცი. პირველი მსოფლიო ომის პერიოდში სერბეთის დროებითი დედაქალაქი იყო (1914–1915). 1941 წლის აპრილიდან 1944 წლის ოქტომბრამდე ოკუპირებული იყო ფაშისტური გერმანიის მიერ; 1941 წლის 11 ნოემბერს ოკუპანტებმა 7 ათასი მცხოვრები დახვრიტეს, არსებობს მათი მემორიალური პარკი. 1999 წელს დაიბომბა NATO-ს ძალების მიერ, იუგოსლავიაში შეჭრის დროს. ქალაქის ისტორიული ნაწილი მდინარე ლეპენიცის გაყოლებაზე მდებარეობს. აღსანიშნავია სულიწმიდის მოფენის ეკლესია (ე.წ. ძველი ეკლესია, 1818; 1907 წლის სამრეკლოთი), ახალბიზანტიურ სტილში აგებული ყოვლადწმიდა ღვთისმშობელის მიძინების სახელობის ქალაქის საკათედრო ტაძარი (ე.წ. ახალი ეკლესია, 1869–1884; არქიტექტორი — ა. ანდრეევიჩი); წმ. დიმიტრის (1991), წმ. საბას (1993), ჯვართამაღლების (1995), წმ. პანტელეიმონის (1996) ეკლესიები. საერო დანიშნულების ნაგებობებს შორისაა: ამიჯინის სასახლე (1819–1824) თავად მილოშ ობრენოვიჩის კარის შენობათა კომპლექსიდან, ს. მარკოვიჩის სახლი (1840), ეროვნული ასამბლეის ძველი შენობა (1859, 1992-დან ეროვნული მუზეუმია), თავად მიხაილ ობრენოვიჩის სასახლე (1860), გიმნაზია (1885–1887), სამსხმელოს (1851; დღეს მეტალურგიის მუზეუმი) და სამჭედლოს (1880-იანი წწ.) შენობები, იარაღის ქარხნის საამქროები, მერიისა და სასამართლოს შენობები (1903–1907), სახლი „მოსკოვი“ (1911), ქარხნის სამმართველოს შენობა (1926), ეროვნული ბანკის შენობა (1939–1940). ქალაქში არის უნივერსიტეტი (1976), ეროვნული ბანკი (1866). აღსანიშნავი მუზეუმებია: ეროვნული (1818), მემორიალური „კრაგუევაცის ოქტომბერი“ (გაიხსნა 1976 წელს) და სხვ. აგრეთვე არის სამხატვრო გალერეა (XIX–XX საუკუნეების სერბული ფერწერა), თანამედროვე ხელოვნების გალერეა, იოაკიმ ვუიიჩის სახელობის თეატრი (1835), ოკეანარიუმი. წინათ კრაგუევაცი უმთავრესად შუმადიის სასოფლო-სამეურნეო რაიონის (მარცვლეული, ბაღჩეული, თამბაქო; ბაღები) ცენტრი იყო. ახლა სატრანსპორტო მანქანათმშენებლობის მსხვილი ცენტრია (ძირითადი საწარმოები 1999 წლის განადგურების შემდეგ აღდგა). მოქმედებს საავტომობილო ქარხანა „Zastava Automobile“ (ყოფ. „Црвена Застава“; შეიქმნა 1953 წელს ყოფილი იარაღის ქარხნის საამქროებში; მუშაობს იტალიურ კონცერნ FIAT-თან თანამშრომლობით; 2007 წელს იწარმოა 18,6 ათ. მსუბუქი ავტომობილი). კომპანიათა ჯგუფი „Zastava Holding“ აგრეთვე უშვებს სატვირთო ავტომობილებსა და მიკროავტობუსებს (7 ათ. 2007 წელს), ნაჭედ ნამზადებს, ცეცხლსასროლ იარაღს და სხვ. განვითარებულია ავტომობილების კომპლექტური დეტალების, კვანძებისა და აგრეგატების (ქარხანა „TPV Šumadija“), რადიოაპარატების, სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის, სამთო მოწყობილობების წარმოება. არის ლითონდასამუშავებელი, ქიმიური, მსუბუქი (საფეიქრო და ტყავის), კვების (საფქვავი და რძის), ხე-ტყის გადამამუშავებელი, პოლიგრაფიული მრეწველობის საწარმოები; მიმდინარეობს სამშენებლო მასალათა წარმოებაც. კრაგუევაცის სიახლოვესაა პეტკოვიცის (წმ. პარასკევას XIII საუკუნის ეკლესია, XIII საუკუნის ბოლოსა და XIV საუკუნის მე-2 ნახევრის ფრესკები), ხარების (XIV–XV საუკუნეების ხარების ეკლესია, XIV საუკუნის ბოლოსა და XVII საუკუნის მოხატულობა) მონასტრები, წმ. ნიკოლოზის ეკლესია სოფელ რამაჩაში (დაახლ. 1395 წლის ფრესკები).