დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავა
დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავა (დნმ) — მაკრომოლეკულა (სამი ძირითადიდან ერთ-ერთი, დანარჩენი ორი — რნმ და ცილები), რომელიც უზრუნველყოფს ცოცხალი ორგანიზმების განვითარებისა და ფუნქციონირების გენეტიკური პროგრამის შენახვას, თაობიდან თაობაზე გადაცემასა და რეალიზებას. დნმ შეიცავს ინფორმაციას რნმ-ისა და ცილების სხვადასხვა ტიპის სტრუქტურების შესახებ. იგი ცოცხალი ორგანიზმის გენეტიკური მასალის — ქრომოსომების ძირითადი შემადგენელი ნაწილია. ევკარიოტების (ცხოველების, მცენარეებისა და სოკოების) უჯრედებში დნმ მდებარეობს უჯრედის ბირთვში, ქრომოსომის შემადგენლობაში, აგრეთვე ზოგიერთ უჯრედულ ორგანოიდში (მიტოქონდრიებსა და პლასტიდებში). პროკარიოტული ორგანიზმების (ბაქტერიებისა და არქეების) უჯრედებში დნმ-ის რგოლოვანი ან ხაზოვანი მოლეკულა, ეგრეთ წოდებული ნუკლეოიდი, შიგნიდან არის მიმაგრებული უჯრედის მემბრანაზე. პროკარიოტებსა და უმდაბლეს ევკარიოტებში (მაგალითად, საფუარებში) გვხვდება აგრეთვე დნმ-ის მცირე ავტონომური, უმეტესწილად რგოლოვანი მოლეკულები, რომლებსაც პლაზმიდებს უწოდებენ. გარდა ამისა, დნმ-ის ერთ- ან ორჯაჭვიან მოლეკულებს შეუძლიათ დნმ-ის შემცველი ვირუსების გენომის წარმოქმნა. ქიმიური თვალსაზრისით, დნმ — ეს არის გრძელი პოლიმერული მოლეკულა, რომელიც შედგება გამეორებადი ბლოკების — ნუკლეოტიდებისგან. თითოეული ნუკლეოტიდი შედგება აზოტოვანი ფუძისგან, შაქრისა (დეზოქსირიბოზისა) და ფოსფატის ჯგუფისგან. ჯაჭვში ნუკლეოტიდებს შორის ბმა წარმოიქმნება დეზოქსირიბოზასა და ფოსფატის ჯგუფის ხარჯზე (ფოსფოდიეთერული ბმები). უმეტეს შემთხვევაში (გარდა ზოგიერთი ვირუსისა, რომლებიც შეიცავენ ერთჯაჭვიან დნმ-ს) დნმ-ის მაკრომოლეკულა შედგება ორი ჯაჭვისგან, რომლებიც ერთმანეთზე აზოტოვანი ფუძეების მეშვეობით ორიენტირებენ. ეს ორჯაჭვიანი მოლეკულა სპირალიზებულია. მთლიანობაში დნმ-ის მოლეკულის სტრუქტურამ მიიღო „ორმაგი სპირალის“ სახელწოდება. დნმ-ში გვხვდება აზოტოვანი ფუძეების ოთხი სახე (ადენინი, გუანინი, თიმინი და ციტოზინი). ერთ-ერთი ჯაჭვის აზოტოვანი ფუძეები მეორე ჯაჭვის აზოტოვან ფუძეებთან დაკავშირებულია წყალბადური ბმებით, კომპლემენტარობის პრინციპის მიხედვით: ადენინი უკავშირდება მხოლოდ თიმინს, გუანინი — მხოლოდ ციტოზინს. ნუკლეოტიდების თანმიმდევრობა იძლევა სხვადასხვა ტიპის რნმ-ის შესახებ ინფორმაციის „კოდირების“ საშუალებას. რნმ-ებს შორის ყველაზე მნიშვნელოვანია ინფორმაციული, ანუ მატრიცული (ი-რნმ), რიბოსომული (რ-რნმ) და სატრანსპორტო (ტ-რნმ) რნმ-ები. რნმ-ის ყველა ეს ტიპი სინთეზირდება დნმ-ის მატრიცაზე, დნმ-ის თანმიმდევრობის რნმ-ის თანმიმდევრობაზე კოპირების ხარჯზე, ეს უკანასკნელი კი სინთეზირდება ტრანსკრიფციის დროს და მონაწილეობას იღებს ცილების ბიოსინთეზში (ტრანსლაციის დროს). მაკოდირებელი თანმიმდევრობების გარდა, უჯრედების დნმ შეიცავს აგრეთვე თანმიმდევრობებს, რომლებიც ასრულებენ მარეგულირებელ და სტრუქტურულ ფუნქციებს. გარდა ამისა, ევკარიოტების გენომში ხშირად გვხვდება უბნები, რომლებიც განეკუთვნებიან „გენეტიკურ პარაზიტებს“, მაგალითად, ტრანსპოზონებს. დნმ-ის სტრუქტურის გაშიფვრა (1953 წელი) ბიოლოგიის ისტორიაში ერთ-ერთი გარდამტეხი მომენტი გახდა. ამ აღმოჩენაში შეტანილი მნიშვნელოვანი წვლილისთვის 1962 წელს ფრენსის კრიკს, ჯეიმზ უოტსონსა და მორის უილკინსს გადაეცათ ნობელის პრემია ფიზიოლოგიის ან მედიცინის დარგში. როზალინდ ფრანკლინი, რომელმაც მიიღო რენტგენოგრამები, რომელთა გარეშეც უოტსონი და კრიკი ვერ შეძლებდნენ დნმ-ის სტრუქტურის შესახებ დასკვნების გაკეთებას, კიბოსგან გარდაიცვალა 1958 წელს, ნობელის პრემიას კი სიკვდილის შემდგომ არ გასცემენ.