2009 წლის ივლისის არეულობა ურუმჩიში
2009 წლის ივლისის არეულობა ურუმჩიში, ასევე ცნობილია, როგორც ურუმჩის 5 ივლისის ინციდენტი (ჩინ.: 烏魯木齊7·5事件) და ასევე მოიხსენიებენ, როგორც 5 ივლისის ინციდენტი, ხოლო სახელმწიფო მედიაში და ხელისუფლების წარმომადგენლები მას 7.5-ის ურუმჩის ამბოხების სერიოზულ კრიმინალურ ინციდენტად ნათლავენ (ჩინ.: 乌鲁木齐"7·5"打砸抢烧严重暴力犯罪事件; 烏魯木齊「7·5」打砸搶燒嚴重暴力犯罪事件) — 2009 წლის 5 ივლისიდან, რამდენიმე დღის განმავლობაში სერიოზული ამბოხებები მიმდინარეობდა ურუმჩიში, რომელიც სინძიანის უიღურთა ავტონომიური რაიონის (XUAR) დედაქალაქია და ჩრდილო-დასავლეთ ჩინეთში მდებარეობს. პირველი დღის ამბოხება, რომელშიც 1000 უიღური მაინც მონაწილეობდა, დაიწყო პროტესტის სახით, თუმცა ძალადობრივ შეტაკებებში გადაიზარდა, ისინი ძირითადად ხანების (ჩინელების) წინააღმდეგ იყო მიმართული. საპასუხოდ ჩინეთის სახალხო შეიარაღებული პოლიცია გამოიყვანეს, ორი დღის შემდეგ კი ასეულობით ხანი როგორც პოლიციას, ისე უიღურებს დაესხა თავს. ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკის ხელისუფლების წარმომადგენლებმა განაცხადეს, რომ ჯამში 197 ადამიანი დაიღუპა, მათგან უმეტესობა კი ხანი იყო, ასევე 1721 სხვა ადამიანი დაშავდა ბევრი ავტომობილი და შენობა კი დაზიანდა. ამბოხების დღეების განმავლობაში პოლიციის მიერ ჩატარებული ფართო მასშტაბიანი წმენდის შედეგად ბევრი უიღური გაუჩინარდა; Human Rights Watch-მა (HRW) დოკუმენტურად 43 საქმე შეკრიბა და განაცხადა, რომ რეალური გაუჩინარებების რაოდენობა სავარაუდოდ ბევრად უფრო დიდია. ამბოხების დაწყება შაოკუანის ინციდენტს უკავშირდება, ჩხუბს, როდესაც სამხრეთ ჩინეთში, რამდენიმე დღით ადრე, 2 უიღური მოკლეს. ჩინეთის ცენტრალური მთავრობა ამტკიცებდა, რომ ამბოხებულებს მხარს საზღვარგარეთიდან უჭერდნენ, კერძოდ მსოფლიო უიღურთა კონგრესი (World Uyghur Congress - WUC) და მისი ლიდერი რებიია კადეერი, (Rebiya Kadeer). თავად კადეერი კი უიღურთა თვითგამორკვევისთვის ბრძოლისას ძალადობის წაქეზებაზე უარს ამბობს ჩინური მედია ურუმჩის ამბოხებას ფართოდ აშუქებდა, მას დასავლური მედიები ტიბეტში 2008 წელს მომხდარ არეულობას ადარებდნენ და მასზე უფრო მასშტაბურად თვლიდნენ. როდესაც ამბოხი დაიწყო, სინძიანთან დამაკავშირებელი სატელეფონო და ინტერნეტ კომუნიკაციები გადაიჭრა. მომდევნო კვირებში ოფიციალური წყაროები აცხადებდნენ, რომ 1000 ადამიანზე მეტი დააკავეს; უიღურთა სალოცავები (მეჩეთები) დროებით დაიკეტა. კომუნიკაციების შეზღუდვა და რეგიონში შეიარაღებული პოლიციის ყოფნა 2010 წლის იანვრამდე გაგრძელდა. 2009 წლის ნოემბრისთვის 400-ზე მეტი ადამიანის მიმართ დაიწყეს სისხლის სამართლებრივი დევნა (მათ მიერ ამბოხების დროს ჩადენილი მოქმედებების გამო). 2009 წლის ნოემბერში 9 ადამიანი სიკვდილით დასაჯეს. China News Service-ის მიეხდვით, ისინი დასაჯეს ისეთი დანაშეულების ჩადენისთვის, როგორიცაა განზრახ მკვლელობა და ხანძრის გაჩენა. 2010 წლის თებერვლისთვის, სულ ცოტა 26 ადამიანს სასიკვდილო განაჩენი გამოუტანეს.