დედოფლის მინდორი
დედოფლის მინდორი — მინდორი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარეში, ქარელის მუნიციპალიტეტში, მდინარეების აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ფრონეებს შორის, სოფელ არადეთიდან დასავლეთით, 3 კილომეტრზე (42°02'48.66"ჩ. გ. 43°51'37.75" ა. გ.). დედოფლის მინდვრის სამხრეთ ნაწილში, ე. წ. არადეთის ორგორაზე, დადასტურებულია ადრინდელი და გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინისა და ანტიკური ხანის ნამოსახლარი ფენები. 1926 წელს აქ აღმოჩნდა ანტიკური ხანის საკულტო და სხვა ნივთების განძი (ოქროს საკიდი ფირფიტები მთვარის ქალღმერთისა და სხვა გამოსახულებებით, ხარის ქანდაკება, ბეჭედი, ძვ. წ. 73 წლის რომის რესპუბლიკის დენარი, ბრინჯაოს სამსხვერპლო ნიჩბები - ბატილუმები, პატერა, რელიეფით შემკული სპილოს ძვლის კოლოფი, მინის სანელსაცხებლეები და სხვა). დედოფლის მინდორზე მიკვლეულია გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრინდელი რკინის ხანის 2 სამაროვანი, ანტიკური ხანის და ადრინდელი შუა საუკუნეების რამდენიმე ნამოსახლარი და სამაროვანი, მდინარე ფციდან გამოყვანილი სარწყავი რუს ნაშთები. აქვე ზედაპირზე აკრეფილია აშელისა და მუსტიეს ხანის ქვის იარაღი. 1972-1976 წლებში გათხრების შედეგად (ხელმძღვანელი – ი. გაგოშიძე) დედოფლის მინდვრის ცენტრში აღმოჩნდა ძვ. წ. II-I საუკუნეებში ერთიანი გეგმით აგებული გრანდიოზული სატაძრო კომპლექსი (ათეშგა), რომელსაც 6 ჰა ფართობი უკავია. გაითხარა 2 ტაძარი, აღმოსავლეთი და დასავლეთი სვეტებიანი კარიბჭეები, ერთ სისტემად გაერთიანებული რამდენიმე სხვა სატაძრო ნაგებობა. კომპლექსი ორიენტირებულია სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ. შენობები ნაგებია ალიზით რიყის ქვის საფუძველზე და დახურული ყოფილა კრამიტით. ტაძრებისა და კარიბჭეების ხის სვეტებს აგვირგვინებდა თლილი ქვის ჩუქურთმიანი კაპიტელები. კომპლექსის სამხრეთ ნაწილში მდებარე მთავარი ტაძარი (46×30 მ) ე. წ. ძველაღმოსავლური ტაძრების ტიპისა. სამხრეთისაკენ გახსნილ ვრცელ სვეტებიან პორტიკს და კვადრატულ ნაოსს (300 მ²) სამი მხრიდან დერეფნების სისტემა შემოუყვება. ჩრდილოეთიდან მიდგმულია ორსვეტიანი ღია აივანი. ნაოსის ცენტრში, 4 სვეტზე დაყრდნობილი გვირგვინის ქვეშ, მოწყობილი იყო საკურთხეველი, ტაძრის კედლები შელესილი და შიგნიდან მოხატული იყო. მცირე ტაძარიც ზოგადად ამავე ტიპისაა, ოღონდ საკურთხეველი ნაოსის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხესთან ყოფილა და ტაძარს კრამიტის ორფერდა სახურავი ჰქონდა. სატაძრო კომპლექსის მიდამოებში აღმოჩენილია მისი თანადროული ნასოფლარები, სადაც სავარაუდოდ ტაძრის მსახურნი სახლობდნენ. ტაძრები ხანძრის შედეგად დანგრეულა პირველ საუკუნეებში. როგორც ირკვევა, დედოფლის მინდორი ანტიკური ხანის ქართლის სამეფოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი წარმართული სატაძრო ცენტრი იყო. კომპლექსში დიდი და მცირე ტაძრის გარდა 6 სხვა მცირე ტაძარი, კარიბჭეები, ტაძრის მსახურ-ქურუმთა საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობები, სახელოსნოები და მონა-ხელოსანთა სამოსახლო, გვიანდელი ანტიკური და ადრინდელი ფეოდალური ხანის ნასოფლარი და სამაროვანი, ყორღანული სამაროვანი და სხვადასხვა ნაგებობები შედის. დედოფლის მინდორზე მოპოვებული მასალა საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში ინახება. კომპლექსი საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროს დაქვემდებარებაშია. დედოფლის მინდორს 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.