პროტონი
პროტონი (ძვ. ბერძნ. πρῶτος [prōtos] — „პირველი“; აღნიშვნა: p {\displaystyle p} ) — სამიდან ერთი (ნეიტრონთან და ელექტრონთან ერთად) სტაბილური ელემენტარული ნაწილაკი, რომლისაგანაც შედგება ნებისიერი ნივთიერება და წარმოადგენს წყალბადის ატომის ბირთვს. პროტონი შედგება სამი ფუნდამენტური ნაწილაკისგან, კვარკისგან. ფიზიკაში პროტონი აღინიშნება სომბოლოთი — p {\displaystyle p} , ქიმიაში — H + {\displaystyle {\ce {H+}}} , ასტროფიზიკაში — H I I {\displaystyle HII} . პროტონის ანტინაწილაკი — ანტიპროტონი ( p ¯ {\displaystyle {\bar {p}}} ). პროტონის მასა შეადგენს m p = ( 1.6726485 ± 0.000006 ) ⋅ 10 − 27 {\displaystyle m_{p}=(1.6726485\pm 0.000006)\cdot 10^{-27}} კგ ან 938.27 {\displaystyle 938.27} მევ, რაც დაახლოებით 1836-ჯერ მეტია ელექტრონის მასაზე. პროტონის სპინი უდრის ½ (პლანკის ℏ {\displaystyle \hbar } მუდმივას ერთეულებით), ანუ ის წარმოადგენს ფერმიონს; პროტონი, როგორც მთელნახევარი სპინის მქონე ნაწილაკი, ფერმიონია და ემორჩილება ფერმი-დირაკის სტატისტიკას. პროტონის მაგნიტური მომენტი μ p = ( 2.7928456 ± 0.0000011 ) μ 0 {\displaystyle \mu _{p}=(2.7928456\pm 0.0000011)\mu _{0}} , სადაც μ 0 {\displaystyle \mu _{0}} ბირთვული მაგნეტონია. ნეიტრონებთან ერთად პროტონები შედის ყველა ქიმიურ ელემენტის ატომთა ბირთვების შედგენილობაში. პროტონების რიცხვი ბირთვში უდრის მოცემული ელემენტის ატომურ ნომერს და განსაზღვრავს ელემენტის ადგილს მენდელეევის პერიოდულ სისტემაში. თავისუფალი პროტონები კოსმოსური სხივების პირველადი კომპონენტის ძირითადი ნაწილია. ელემენტარულ ნაწილაკთა კლასიფიკაციით პროტონი წარმოადგენს ჰადრონს. მას აქვს უნარი იმოქმედოს ოთხივე ფუნდამენტალურ ურთიერთქმედებასთან — ძლერ, ელექტრომაგნიტურ, სუსტ და გრავიტაციულთან. მისი ელექტრონული მუხტის სიდიდე უტოლდება ელექტრონის მუხტის სიდიდის მოდულს: e = ( 1.6021892 ± 0.0000046 ) ⋅ 10 − 19 {\displaystyle e=(1.6021892\pm 0.0000046)\cdot 10^{-19}} კ. ელექტრონისაგან განსხვავებით პროტონი არ წარმოადგენს წერტილოვან ნაწილაკს, არამედ აქვს შინაგანი სტრუქტურა და ზღვრული ზომები. ფუნდამენტალური ნაწილაკები, რომლებისგანაც შედგება პროტონი არის კვარკები და გლუონები. პროტონის ზომა პირობითია და ის დაახლოებით უდრის 1 {\displaystyle 1} ფმ; ელექტრული რადიუსი — 0.841 {\displaystyle 0.841} ფმ. პროტონი სტაბილური ელემენტარული ნაწილაკია. მრავალჯერადი ექსპერიმენტებით არც ერთხელ არ გამოვლენილა მისი დაშლის პრეცედენტი, რასაც ხსნიან პროტონის მიერ ბარიონული რიცხვის შენარჩუნებით ( B = + 1 {\displaystyle B=+1} ).