მაჭახელა
მაჭახელა — ისტორიულ მაჭახლის ხეობაში დამზადებული კაჟიანი თოფის, დამბაჩის საერთო სახელწოდება. საქართველოში ცნობილია XVIII საუკუნის II ნახევრიდან. XIX საუკუნეში სხვადასხვა სახის მაჭახელა მზადდებოდა; მათ შორის საუკეთესო იყო ლულახრახნიანი, მოსევადებული. მაჭახელას დასამზადებელი დაზგა დაცულია აჭარის სახელმწიფო მუზეუმში. მაჭახლის ხეობა საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში მდებარე აჭარა-გურიის იარაღის წარმოების ზონის ერთ-ერთ ძირითად ცენტრს, შეიძლება ითქვას, წარმოების გულს წარმოადგენდა. ხეობის თითქმის მთლიანი მოსახლეობა სხვადასხვა საჭურვლის კეთებას ეწეოდა. აქ დამზადებული მაღალი ხარისხის თოფები და დამბაჩები მიმდებარე რეგიონებში დიდი პოპულარობით სარგებლობდა და „მაჭახელას“ სახელით იყო ცნობილი. არსებობს მოსაზრება, რომ მაჭახლური იარაღის წარმოება გვიან შუა საუკუნეებში უკვე საკმაოდ მასშტაბური უნდა ყოფილიყო. მაჭახლის ხეობა 1550 წელს, გონიოს ლაშქრობის ფარგლებში, ტრაპიზონის სანჯაყბეგმა მუსტაფა ფაშამ აიღო და, მართალია, პოლიტიკურად მოსწყვიტა საქართველოს დანარჩენ კუთხეებს, თუმცა მოსახლეობას შორის ეკონომიკური თუ სხვა სახის კავშირები არასოდეს შეწყვეტილა. მაჭახელში შეკრებილი მეიარაღეთა გენეალოგიური მონაცემების შესწავლით დგინდება, რომ მინიმუმ XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში მაჭახლის ხეობაში იარაღის წარმოება უკვე მაღალ დონეზე მდგარა. ზაქარია ჭიჭინაძე მაჭახლის ხეობაში რუსეთის იმპერიასთან შემოერთების შემდეგ სპეციალურად ჩავიდა. ის ამბობს, რომ იშვიათად, მაგრამ მაინც შემორჩენილია აქაური იარაღი, რომელიც ქართული წარწერებითაა დამშვენებული და ქართველ მეფეთა ხანაშია დამზადებული. მაჭახლის ხეობაში საჭურვლის წარმოების შესახებ ძირითადი ლიტერატურა XIX საუკუნეს უკავშირდება. როგორც ჩანს, აქ ყველანაირი საჭურველი მზადდებოდა: ხმლები, ხანჯლები, იატაგანები, დანები, თუმცა მაჭახლელი ოსტატები განსაკუთრებით განთქმული იყვნენ ცეცხლსასროლი იარაღების - თოფებისა და დამბაჩების დამზადების ხელოვნებით. ეს ტენდენცია იმითაცაა საყურადღებო, რომ, როდესაც იარაღის წარმოების ცენტრის დახასიათება ან მოხსენიება ხდებოდა, აქცენტი ხშირად სწორედ ცეცხლსასროლ იარაღზე კეთდებოდა და ცივი იარაღის წარმოებას ავტორები ყურადღებას არც კი აქცევდნენ. ზაქარია ჭიჭინაძის მიერ მაჭახლის ხეობაში შეკრებილი ცნობებით, იარაღისათვის საჭირო რკინას, ტყვიასა თუ სპილენძს ადგილზევე მოიპოვებდნენ და ამუშავებდნენ, თუმცა იმის გათვალისწინებით, რომ როგორც უშუალოდ ოსმალეთის მიერ მიტაცებულ ქართულ რაიონებში, ისე მის მომიჯნავე გურიასა თუ იმერეთში ანტითურქული გამოსვლები არასოდეს შეწყვეტილა, ოსმალეთის იმპერია რკინის საბადოების ადგილზე დამუშავებით არ იყო დაინტერესებული. ამიტომ როგორც მთლიანად აჭარა-გურიის იარაღის წარმოების ზონაში, მაჭახლის ხეობაში მადნების ადგილობრივად გადამუშავების დაკნინების პირობებში, XIX საუკუნის განმავლობაში რკინის ნედლეული ძირითადად იმპორტირებული იყო. 1860-იანი წლების ლაზისტანის სანჯაყში შემავალი 11 ყაზიდან (ბათუმი, ჩურუქსუ, ქვედა და ზედა აჭარა, მაჭახელი, ლივანა, გონიო, ხოფა, არქავე, ხემშინი, ათინა) საჭურველს მხოლოდ მაჭახელსა და ქვედა აჭარაში ამზადებდნენ. დიმიტრი ბაქრაძე აღწერს იმ ლოკალურ ცენტრებს აჭარაში, სადაც მზადდებოდა ცეცხლსასროლი იარაღი. იგი აღნიშნავს: „მე სავსებით ვიზიარებ Notice sur Batoum-ის აზრს იარაღის დამზადების ადგილთა შესახებ. მართლაც თოფებს, იათაგანებს და სხვა ცივ იარაღებს ამზადებენ მაჭახელაში, ცხმორისში, საღორეთსა და ახოში. იარაღი განსაკუთრებით თოფები ცნობილია „მაჭახელას“ სახელით და განთქმულია არამარტო აჭარაში, არამედ იმერეთშიც“ სხვა ნაშრომში დ. ბაქრაძე წერდა: „აჭარაში, ჩურუქ-სუსა და გურიაში ცნობილი თოფებია: მაჭახელა ხრახნილი ლულით, რომელიც მაჭახელაში მზადდებოდა, დამბაჩა ცხმორისში გაკეთებული და „თოფხანა“ ასევე ხრახნილი ლულით, დამზადებული ახოში“. სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს, მოახლოებული რუსეთ-თურქეთის ომის პირობებში, სადაზვერვო მიზნით სტუმრობდა გიორგი ყაზბეგი, რომელიც ლაზისტანის სანჯაყის ეკონომიკური დახასიათებისას იარაღის წარმოებას აკუთვნებდა იმ მრეწველობის რიცხვს, რომელსაც საბაზრო დანიშნულება აქვს. ის ხაზს უსვამდა, რომ ასეთი მა