დარიალის ციხე
დარიალის ციხე — ციხესიმაგრე ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს თერგის ხეობაში, მდინარის მარცხენა ნაპირის მაღალ კლდოვან მთაზე, დაბა სტეფანწმინდის ჩრდილოეთით, 15 კმ-ზე. დარიალის ციხე უკანასკნელი სტრატეგიული პუნქტია საქართველოს ჩრდოლოეთ საზღვარზე. ქართული საისტორიო ტრადიცია აქ ციხის პირველ აგებას ვახტანგ გორგასალს მიაწერს (V საუკუნე), მაგრამ დღევანდელი ციხე გაცილებით ადრეა აგებული. დარიალი (დარი-ალან) სპარსულად „ალანთა კარს“ ნიშნავს. ქართველები მას „არაგვის კარს“ ან კიდევ „ოვსთა კარს“ უწოდებენ. თავისი სიმაგრით დარიალის ეს ვიწრო ხეობა, კასპიის ზღვასთან მდებარე დარუბანდთან ერთად, კავკასიონის მთაგრეხილზე მართლაც ამიერკავკასიის კარად ითვლებოდა. არაბებმა საქართველოს დაპყრობისთანავე ჩაკეტეს დარიალი. ამით მათ თავი დაიზღვიეს ჩრდილოეთელთა თავდასხმებისაგან. როცა თვითონ დასჭირდებოდათ, მაშინ აღებდნენ ამ კარს. ასე მოიქცა ბუღა თურქი, როდესაც იგი IX საუკუნის შუა ხანებში ამიერკავკასიას შემოესია და ააწიოკა, მას აქ ერთგული ახალშენების შექმნა მონდომებია. ამ მიზნით გააღო დარუბანდის კარი, გადმოიყვანა სამასი ხაზარი და შამქორს დაასახლა, ხოლო დარიალის კარით ასი ოსი გადმოიყვანა და დმანისს დაასახლა. XII საუკუნის დასაწყისში დარიალის კარი ოვსთა ხელში ყოფილა, როდესაც დავით აღმაშენებელმა საკუთარი ლაშქრის გასაძლიერებლად ყივჩაყთა გადმოყვანა მოინდომა, იგი წავიდა ჩრდილოეთ კავკასიაში, მოარიგა ოვსები და ყივჩაყები და მორჩილების ნიშნად ორივეს მძევლები გამოართვა. ამას გარდა ოვსებს ჩამოართვა დარიალის ციხე და იქ თავისი ჯარი ჩააყენა. XIII საუკუნის ბოლოს, როდესაც მეფე დავით VI-ს მეტად გამწვავებული დამოკიდებულება ჰქონდა ირანის მონღოლთა დიდ ყაენთან, მან ძველ ხერხს მიმართა: მოისურვა მისთვის დაეპირისპირებინა ჩრდილოეთში გაბატონებული ოქროს ურდო და ამ მიზნით დარიალის კარის გახსნა დააპირა. ეს კი დიდ განსაცდელში ჩააგდებდა ირანის ილხანს. ასეთი მოქმედებით დავით მეფემ თავისი პოზიციები უდავოდ გაიმაგრა. თუმცა ეს ბოლომდე ვერ შეინარჩუნა. მომდევნო პერიოდში, კერძოდ, XV საუკუნის დასაწყისში, დარიალის კარი ისევ საიმედოდ უჭირავს ალექსანდრე I-ს. XVIII საუკუნის ბოლოს გიორგი XII-მ ერთ მომენტში, როდესაც გადაწყვიტა რუსეთთან ურთიერთობის შეწყვეტა, პირველ და მთავარ ღონისძიებად დარიალის კარის სამუდამოდ დახშობა ჩათვალა. მაგრამ მეფის ასეთი განზრახვა მალე შეიცვალა და შემდეგში ეს გზა მთავარი დამაკავშირებელი იყო ამ ორ ქვეყანას შორის.