სოციალური კონტრაქტი
სოციალური კონტრაქტი ეთიკასა და პოლიტიკურ ფილოსოფიაში წარმოადგენს ერთგვარ თეორიას ან მოდელს, რომელისც შეიქმნა განმანათლებლობის ეპოქაში და ეხება სახელმწიფო ხელისუფლების ლეგიტიმურობას ინდივიდთან მიმართებაში. სოციალური კონტრაქტის არგუმენტების თანახმად, ინდივიდებმა, სოციალური წესრიგისა და რიგი უფლებების შესანარჩუნებლად, განაცხადეს ნებაყოფლობითი თანხმობა დათმონ თავისი სხვადსხვა თავისუფლებები ხელისუფლებისთვის სასარგებლოდ. ბუნებრივ და სამართლებრივ უფლებებს შორის კავშირის საკითხი ხშირად გამოიყენება სოციალური კონტრაქტის თეორიაში. ტერმინის სახელი მოდის ჟან-ჟაკ რუსოს მიერ 1762 წელს დაწერილი წიგნიდან საზოგადოებრივი ხელშეკრულება (ფრანგ.: Du contrat social ou Principes du droit politique), სადაც მან განიხილა ეს კონცეფცია. იმის მიეხედავად, რომ სოციალური კონტრაქტის თეორიის წინამორბედები გვხდება ჯერ კიდევ ძველბერძნულ სამართალში, სტოიციზმში, რომის სამართალსა და კანონიკურ სამართალში, სოციალური კონტრაქტის აყვავების პერიოდი მოდის XVII საუკუნის შუა რიცხვებიდან XIX საუკუნის დაწყებამდე, როცა იგი ყალიბდება როგორც პოლიტიკური ლეგიტიმურობის წამყვანი დოქტრინა. სოციალური კონტრაქტის იდეის მიხედვით სახელმწიფოსა და საზოგადოების ჩამოყალიბების ამხსნელ ყველა თეორიაში საწყისი წერტილი არის ადამიანთა მდგომარეობა იმ პერიოდში, რომლის დროსაც არ არსებობს რაიმე სახის საზოგადოებრივი წესრიგი (ტომას ჰობზის „ბუნებითი მდგომარეობა“. ამ მდგომარეობაში ინდივიდის ქმედებები მხოლოდ მისი ძალის ზომითა და სინდისითაა შეზღუდული. ამ საერთო საწყისი წერტილიდან მოყოლებული, სოციალური კონტრაქტის თეორიის მომხრეები სხვადასხვა გზებით ცდილობენ ახსნან თუ რატომაა ერთი ინდივიდის ინტერესებში უარი თქვას სრულ თავისუფლებაზე და სანაცვლოდ პოლიტიკური წესრიგისგან სარგებელი მიიღოს. სოციალური კონტრაქტისა და ბუნებითი მდგომარეობის XVII და XVIII საუკუნეების გამოჩენილი თეორეტიკოსები არიან: ჰუგო გროციუსი (1625), ტომას ჰობზი (1651), სამუელ პუფენდორფი (1673), ჯონ ლოკი (1689), ჟან-ჟაკ რუსო (1762) და იმანუელ კანტი (1797), თითოეულ მათგანს ხელისუფლებისადმი განსხვავებული მიდგომა ახასიათებდათ. გროციუსი ამტკიცებდა, რომ ცალკეულ ინდივიდებს აქვთ ბუნებითი უფლებები. ტომას ჰობზი კი ამბობდა, რომ ადამიანს „ბუნებითი მდგომარეობის“ პირობებში ექნება „ეული, ღარიბი, საზიზღარი, სასტიკი და მოკლე“ ცხოვრება. პოლიტიკური წესრიგისა და კანონის არარსებობის შემთხვევაში ყველას ექნებოდა შეუზღუდავი ბუნებრივი თავისუფლებები, მათ შორის „უფლება ყველაფერზე“, რაც შესაბსმისად ითვალისწინებს ძარცვის, მკვლელობისა და გაუპატიურების თავისუფლებას, ეს იქნებოდა დაუსრულებელი ყველას ომი ყველას წინააღმდეგ.“ (bellum omnium contra omnes). ამის თავიდან ასაცილებლად, თავისუფალი ადამიანები ხელშეკრულების დადებით ჰქმნიან თემს (სამოქალაქო საზოგადოებას), რომელშიც ისინი ერთი ან რამდენიმე კაცის დამორჩილების სანაცვლოდ იღებენ უსაფრთხოებას. მართალია სუვერენის ბრძანებები შეიძლება აღმოჩნდეს ტირანული და თვითნებური ხასიათის, თუმცა ჰობზი აბსოლუტურ მთავრობაში ხედავდა ბუნებითი მდგომარეობის შემზარავი ალტერნატივის ერთადერთ ალტერნატივას. ჰობზი ამტკიცებდა, რომ ადამიანები თანხმდებიან უარი თქვან თავიანთ თავისუფლებებს ხელისუფლების აბსოლუტური ძალაუფლების სასარგებლოდ, იქნება ეს მონარქიული თუ საპარლამენტო. თავის მხრივ, ლოკი და რუსო მიიჩნევდნენ, რომ ადამიანები იღებენ სამოქალაქო უფლებებს ერთმანეთის უფლებებისა და მოვალეობების პატივისცემისა და დაცვის პირობიბით, რისთვისაც ისინი თმობენ ზოგიერთ თავისუფლებებს. მთავარი მტკიცება, რომელსაც შეესაბამება სოციალური კინტრაქტის თეორია გულისხმობს იმას, რომ კანონი და პოლიტიკური წესრიგი არ ატარებენ ბუნებრივ ხასიათს, რადგან მათ ადამიანი ჰქმნის. ეს არის მიზნის მისაღწევი ინსტრუმენტი, დააკმაყოფილოს მონაწილე პირები და მისი ლეგიტიმურობა განისაზღვრება იმ ზომებში, რა ზომებშიც სრულდება შეთანხმება. ჰობზის მტკიცებით, მთავრობა არ წარმოადგენს კონტრაქტის თავდაპირველ მონაწილეს და მიქალაქეები არ არიან ვალდებულნი მას დაემორჩილონ თუ იგი სუსტია და ვერ შეიკავებს სამოქალაქო არეულობას. სოციალური კონტრაქტის სხვა თეორეტიკოსების თანახმად, როდესაც მთავ