ხერხეულიძეები
ხერხეულიძეები — ქართლის თავადები, ისტორიულ წყაროებში XII საუკუნეში, თამარ მეფის დროს მოიხსენებიან: ისტორიული წყაროების მიხედვით, ხერხეულიძეები მესხეთის წარჩინებულ ფეოდალურ საგვარეულოს მიეკუთვნებიან. იოანე ბატონიშვილის ნაშრომის, „შემოკლებით აღწერა საქართველოსა შინა მცხოვრებთა თავადთა და აზნაურთა გვარებისა“ მიხედვით, ხერხეულიძეები თავადთა შორის მე-15 ადგილზე არიან. ერისა და ქვეყნის წინაშე დამსახურებისათვის, მეფე ერეკლე მეორეს ხერხეულიძეებისათვის 1783 წლის ქართლ-კახეთის თავად-აზნაურთა სიაში, რომელიც დაერთო გეორგიევსკის ტრაქტატს, მუხრანბატონის შემდეგ, მეექვსე ადგილი მიუჩენია. ხოლო 1850 წლის საქართველოს თავადების სიაში, რომელიც შედგენილია და დამტკიცებულია სანქტ-პეტერბურგში, ხერხეულიძეებს მე-5 ადგილი უკავიათ. ხერხეულიძეებს ჰქონდათ საგვარეულო გერბი — გაკვეთილი ფრანგული ფარის მარჯვენა ნაწილში ზღვაში მცურავი შებრუნებული აფრებაშვებული ხომალდი, ხოლო მარცხენაში კი ნახევარმთვარე და ყვავილი, როგორც მზის ნიშანი. საქართველოს ისტორიულ წყაროებში ამ გვარის ცნობილ ადამიანთა შორის მოიხსენებიან: აღათანგ ხერხეულიძე — ქართლის სამეფოს სახლთუხუცესი მეფე ლუარსაბ მეორის დროს, განაგებდა არაგვის საერისთავოს. 1625 წელს მარაბდის ბრძოლაში ხელმძღვანელობდა ერთ-ერთ მეწინავე რაზმს და ამ ბრძოლაში დაიღუპა; ბააკა (კახაბერ) ხერხეულიძე — ქართლის სამეფოს ფარეშთუხუცესი, გიორგი სააკაძის მომხრეთა დასის წევრი. 1612 წელს მან წავკისში გიორგის აცნობა მის წინააღმდეგ მოწყობილი შეთქმულების ამბავი და გიორგი აშკარა სიკვდილს გადაარჩინა, რისთვისაც შეთქმულებმა ცხვირი მოჰკვეთეს. შესაძლოა, კახაბერი 1625 წელს თავის სახლიკაცებთან ერთად მარაბდის ბრძოლაში დაიღუპა; ნიკოლოზ X ხერხეულიძე — აღმოსავლეთ საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქი 1741-1744 წლებში. დომენტი კათალიკოსის გარდაცვალების შემდეგ, მისივე სურვილის გათვალისწინებით, კათალიკოსად დადგენილ იქნა ნიკოლოზ ხერხეულიძე. ვახუშტის ცნობით, 1744 წელს ნიკოლოზ X ვინმე „უკეთურმან მაჰმადიანყოფილმან თაზისშვილმან ტარიელ მახვუილითა მოკლა“; ომან ხერხეულიძე — მე-18 საუკუნის მეორე ნახევრის ცნობილი ქართველი მემატიანე, ქართლ-კახეთის მსხვილი ფეოდალური საგვარეულოს წარმომადგენელი, მდივანბეგი. მას ეკუთვნის ისტორიული თხზულება „მეფობა ირაკლი მეორისა, მეფის თეიმურაზის ძისა“. ამ საგვარეულოდან აღსანიშნავია ცხრა ძმა ხერხეულიძე თავიანთი დედითა და დით, რომლებიც მარაბდის ველზე გმირულად დაეცნენ. ისინი მარაბდის ბრძოლაში გორგასლიან-დავითიან-თამარიანი დროშის დარაჯები იყვნენ. სამშობლოსადმი მათი თავგანწირვისთვის, ეკლესიამ ცხრა ძმა ხერხეულიძე დედითა და დით წმინდანებად შერაცხა. ამჟამად საქართველოს ტერიტორიასა და მის ფარგლებს გარეთ ცხოვრობს ამ გვარის 141 მატარებელი.