ხალხური ვეფხისტყაოსანი
ხალხური ვეფხისტყაოსანი (იგივე ტარიელიანი) — საქართველოში ფართოდ გავრცელებული ხალხური ამბავი ტარიელისა. ჯერ კიდევ 1890 წელს ალექსანდრე ხახანაშვილმა წამოაყენა თეორია, რომლის თანახმადაც შოთა რუსთაველის ვეფხისტყაოსნის წყაროდ მიჩნეული უნდა ყოფილიყო „ხალხში დარჩენილი ტარიელის ამბავი“. შესაძლოა, ეს ამბავი აღმოსავლეთიდან ზეპირი გზით შემოვიდაო. ხახანაშვილს ბევრი მოწინააღმდეგე გამოუჩნდა, განსაკუთრებით მწვავე კრიტიკით გამოირჩეოდა ვაჟა-ფშაველა. რუსთაველის პოემის ხალხური ამბიდან წარმოშობილობის თეორიას იცავდა ასევე პროფესორი მიხეილ ჩიქოვანი. ამ თეორიის მომხრეები არ უარყოფდნენ შესაძლებლობას, რომ რუსთაველის პოემას თვითონ მოეხდინა გავლენა ხალხურ ტარიელიანზე. ხახანაშვილი წერდა: „უეჭველია ისიც, რომ რუსთაველის პოემამაც, თავის მხრივ, გავლენა იქონია ხალხურ წარმოდგენებზე და შთააგონა მას რამდენიმე ბრძნული გამონათქვამი.“ ამ თვალსაზრისით, მიხეილ ჩიქოვანი უფრო შორს მიდიოდა, მისივე სიტყვებით, „XII საუკუნიდან მოყოლებული ტარიელიანმა შოთა რუსთაველის ვეფხისტყაოსნის დიდი გავლენა განიცადა. პოეტის ვირტუოზობამ აჯობა სახალხო მომღერალს და დაიმორჩილა იგი. შოთას ქმნილებამ ადრინდელი თქმულება დაიმსგავსა, დაიახლოვა და პირვანდელი სახე დაუკარგა, რის გამოც ჩვენთვის ახლა თითქმის შეუძლებელია აღვადგინოთ ტარიელიანის პირვანდელი სახე.“ ვაჟა-ფშაველამ მოიყვანა რამდენიმე პარალელური ტექსტი ვეფხისტყაოსნიდან და ტარიელიანიდან, რითაც ცხადყო ამ უკანასკნელის პირველზე დამოკიდებულება. ვაჟას თქმით, რუსთაველის ცნობილი ტექსტი „ნახეს უცხო მოყმე ვინმე, ჯდა მტირალი წყლისა პირსა...“ საფუძვლად დასდებია ტარიელიანის ტექსტს: „ერთი მოყმე წყლისა პირსა, ნამტირალი ჰგავდა გმირსა...“ ამჟამად ბევრი ფაქტი მეტყველებს ტარიელიანთან შედარებით ვეფხისტყაოსნის პირველადობაზე. მოვიყვანოთ მხოლოდ რამდენიმე საილუსტრაციო მაგალითი. 1. ხალხური თქმულების მიხედვით, ტარიელი დაერია როსტევანის ჯარს და მუსრი გაავლო (გვ.82-83): გაერია მოჯარეთა, როგორც მტრედის გუნდთა ქორი, კაცი კაცს ჰკრა, ცხენი ვხენსა, დაადგა მკვდრებისა გორი... ამ ნაწყვეტის დამუშავებისას სახალხო მთქმელს უხელმძღვანელია ტარიელის ხატაელებთან ბრძოლის ეპიზოდით: შიგან ასრე გავერივნე, გნოლის ჯოგთა ვითა ქორი, კაცი კაცსა შემოვსტყორცნი, ცხენ-კაცისა დავდგი გორი... ამ მოსაზრების სისწორეს ისიც ადასტურებს, რომ ტარიელიანის ერთ-ერთ ვარიანტში სრულიად მოულოდნელად ახსენებს ავტორი ხატაელთა ლაშქარს (გვ. 122). ეს ფრაგმენტი ხალხურ ვეფხისტყაოსანში ჩართულია არაბუნებრივად, რაც უშუალოდ მიუთითებს მის მწიგნობრულ წყაროზე. 2. ხალხური თქმულებით, ტარიელი გვიამბობს (გვ. 223): ჩვენი პატრონი გამდელი სამუშაბოთა გვზრდიდიან; გვასწავლეს კარგი საქმენი, იმასა გვახდუნებდიან. ისე გავიბით საბელი, თვალნი ვერ გარდუწვდიდიან; ვინც რო გვიჭვრეტდენ მჭვრეტელნი, ყველა ჩვენ მოგვნატრიდიან. მოყვანილი სტრიქონები ფრიდონის სიტყვების პერეფრაზირებაა რუსთაველის ვეფხისტყაოსნიდან: ჩემსა სიმცროსა გამზრდელნი სამუშაითოდ მზრდიდიან, მასწავლნეს მათნი საქმენი, მახლტუნვებდიან, მწვრთიდიან; ასრე გავიდი საბელსა, რომ თვალი ვერ მომკიდიან, ვინცა მჭვერტდიან ყმაწვილნი, იგიცა მომნატრიდიან. აღსანიშნავი ფაქტია, რომ ვეფხისტყაოსნისეული „სამუშაითოდ მზრდიდიან“ ხალხურ ვარიანტში შეცვლილია — „სამუშაბოთა გვზრდიდიან“. ცხადია, მთქმელისთვის გაუგებარი იყო სიტყვის „სამუშაითოდ“ მნიშვნელობა, რის გამოც მოხდა მისი ჩანაცვლება სრულიად სხვა მნიშვნელობის მქონე სიტყვით. 3. ტარიელიანის მთელ რიგ ვარიანტებს შემონახული აქვს ტარიელის მიერ ნესტანის საქმროს მოკვლის ამბავი. ქვემოთ მოყვანილია ნაწყვეტი ამ ამბიდან (გვ 194-195): ავდექი, ჯაჭვი ჩავიცვი, მკლავი გამოვიყურთმაჯე, წაველ, ჯარში გავერიე, თავი მოვიყიზილბაშე. ვინცა მკითხავს: „სად მიდიხარ?“ ცხენი გამომექცა მაკე. სანეფოს კარავს მიუხტი, ჩავჰკარ-ჩავაფურთულაკე; სანეფოს თავი მოვგლიჯე, ისიც ბოძზე მიუნაყე. ეს ნაწყვეტი საკმაოდ თავისებური და თავისუფალი გარდათქმაა რუსთაველის შაირებისა, რომელთაგან ერთი მათგანის დამოწმებაც კმარა: კარვის კალთა ჩახლართული ჩავჭერ, ჩავაკარაბაკე. ეჭვი არაა, რომ ამ სტრიქონს გამოუწვევია ხალხური „ჩავჰკარ-ჩავაფურთულაკე“. ხალხური ტექსტის სხ