გუდარეხის ნასოფლარი და სამონასტრო კომპლექსი
გუდარეხის ნასოფლარი და სამონასტრო კომპლექსი — არქეოლოგიური ძეგლი თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში, მდ. გუდარეხისწყალის (მდ. ალგეთის მარჯვენა შენაკადი) სათავესთან, მდინარის მარცხენა მხარეს. გუდარეხში პირველი არქეოლოგიური სამუშაოები ჩატარდა 1938-1939 წლებში ლ. მუსხელიშვილის ხელმძღვანელობით. გუდარეხი ორ ძირითად ნაწილად იყოფა: ნასოფლარი და სამონასტრო კომპლექსი. ნასოფლარისგან შემორჩენილი იყო მხოლოდ ნასახლარი ორმოები, კირხსნარზე ქვით ნაგები, შენობების კედლები. სამონასტრო კომპლექსი შემოსაზღვრულია გალავნით (პერიმეტრი 400 მ, სიმაღლე 4მ). გალავნის კედელი თლილი ქვის პერანგით იყო მოპირკეთებული. გალავანს ჰქონდა სამკუთხა, ტრაპეციისებური და წრიული ფორმის კონტრფორსები. შესასვლელი ორი ჰქონია. გალავნის შიგნით, მაღალ ბორცვზე მონასტერი და მის ირგვლივ განლაგებული ნასახლარია (4,4 ჰა), რომელთა შორის გამოიყო: 1. XII-XIII საუკუნეების ნაგებობები - სენაკები, "ჯვრიანი" და "ჩუქურთმიანი" შენობები, "საჯინიბო", "პილასტრებიანი ნაგებობის" ნაშთები, "სასახლე", მთავარი ტაძარი და სხვ. 2. XVI-XVII საუკუნეების ნაგებობები. გალავანში მოქცეულ და არქეოლოგიურად შესწავლილ სხვადასხვა ნაგებობებს შორის აღსანიშნავია გალავანზე მიშენებული საჯინიბო, რომელიც გალავნის თანადროულადაა მიჩნეული (XII-XIII საუკუნეები). საჯინიბოში აღმოჩნდა ორმო და თონეები, რომლებიც, არქეოლოგების აზრით, შედარებით გვიანდელია. მოგვიანებით საჯინიბოზე მიუშენებიათ მარანი, სადაც მიკვლეულ იქნა ქვის სარქველებით დახურული 7 ქვევრი. საჯინიბოს ჩრდილოეთით გამოვლინდა კირხსნარზე თლილი ქვით ნაგები ე.წ. "პილასტრენიანი ნეგებობის" ნაშთები, რომელიც მიშენენული იყო გალავანზე. შენობაში აღმოჩნდა თიხის ჭურჭლის ნატეხები, რამდენიმე რკინის ნივთი, ლაშა-გიორგის სახელით მოჭრილი მონეტა და სხვ. მონასტრის დასავლეთით აღმოჩნდა "პილასტრებიანი კედელი" (სიმაღლე 1,4 მ), რომელიც მოპირკეთებული იყო თლილი ქვებით. "პილასტრებიანი კედლის" წინ მდებარე ტერიტორია წარმოადგენდა კირხსნარზე ქვის ფილებით მოკირწყლულ ქუჩას. პილასტრებიანი კედლის ფენაში აღმოჩნდა ფაიანსის ნატეხი, თხელკედლიანი თიხის ჭურჭლის ნატეხი, რუსუდან მეფის ორი მონეტა. მასალის მიხედვით "პილასტრებიანი კედლის" აგების ხანად XII-XIII საუკუნეები მიიჩნევა. ტაძრიდან 3 მეტრის დაშორებით შემორჩენილი იყო სასახლის თლილი ქვით ნაგები კედელი(სიმაღლე 7,8 მ). ორსალთულიანი სახლის პირველი სართული ეკავა მარანს, სადაც აღმოჩნდა საწნახელი და 16 ქვევრი. ზედა სართულიდან შემორჩენილი იყო კედლის ფრაგმენტი დეკორაციული თაღებითა და ვიწრო სარკმლებით. სასახლეში აიკიფა კრამიტის, ფაიანსის, მოჭიქული ჭურჭლის ნატეხები და სხვ. სასახლის გაგრძელებაზე არსებული სენაკების ზედა კულტურულ ფენაში (XVIII საუკუნე) გამოვლინდა ზღურბლისა და ლავგარდნის ქვები; ქვედა XII-XIII საუკუნეების ფენაში: თიხის ჯამები და ქართული ასომთავრული ნიშნებით; რკინის სახნისი; 13 მონეტა: გიორგი III-ის 3 ცალი; თამარის 5 ცალი; ლაშა-გიორგის 3 ცალი და XIII საუკუნის მონღოლური ვერცხლის მონეტა. მარანში აღმოჩენილი ქვევრები ამოვსებული იყო კერამიკის ნატეხებით. მონასტრის მთავარი ეკლესია მდებარეობს ბორცვზე. ის დარბაზულია (16,2 მ X 9,5 მ). ნაგებია ქვათლილებით. აქვს ნახევარწრიული აფსიდა. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთი კედელი მოჩუქურთმებულია. ინტერიერი მოხატულია, რომელსაც XVII საუკუნის ბერძნული წარწერები ახლავს: "მიქაელი", "გაბრიელი". საკურთხევლის ფრესკებზე არსებული ნუსხური წარწერები არ იკითხება. კანკელი ნაგებია აგურით და რიყის ქვებით კირხსნარზე. მასში შემორჩენილია XII საუკუნის კანკელის ფრაგმენტები. ეკლესიას ჩრდილოეთიდან გვიანდელი მინაშენი აქვს — აფსიდიანი ეგვტერი, რომლის ჩრდილოეთ კედელში ორი ქვაა ჩადგმული, ასომთავრული წარწერებით: "ქრისტე შეიწყალე გიორგი" და "ქრისტე შეიწყალე ადამ". მეორე მინაშენი — სვეტებიანი კარიბჭე ეკლესიას სამხრეთიდან ჰქონდა. ეკლესიის სამხრეთ კედელში, შესასვლელთან შვიდსტრიქონიანი ასომთავრული წარწერაა: "ავაშენე ესე ეკლესია ხელითა ფრიად ცოდვილისა ჭიჭაფორისძისაითა. სალოცავად და სადიდებლად დედოფალთ დედოფლისათვის, რუსუდან დედოფლის და შვილთა მისთა დღეგრძელობისა და ჩემისა სულისათვის ესე წმინდაი ეკლესია მე გლეხმან ანტონი მანგლელმან ვაკურთხე უფასოდ სალოცავად სულისა