ხარჭაშნის ღვთაების ეკლესია
ხარჭაშნის ღვთაების ეკლესია — ეკლესია ახმეტის მუნიციპალიტეტში, დგას სოფელ ფიჩხოვანის სამხრეთ-დასავლეთით 1,5 კილომეტრზე. სოფლების ფიჩხოვანსა და ზემო ალვანს შორის, ტყეში. ნაგებობის გეგმის გარეგან სწორკუთხედში (11,7 X 6,5 მ) მოქცეულია ეკლესია და მასზე დასავლეთიდან მიდგმული სამსართულიანი ნაწილი, რომელშიც კარიბჭე, პატარა სამლოცველო და ორი საცხოვრებელი ოთახია განთავსებული. კარიბჭის შესასვლელის ბალავრის ქვაზე მხედრულით შესრულებული ექვსსტრიქონიანი (ინახება ეროვნულ მუზეუმში) სამშენებლო წარწერით ირკვევა, რომ ეკლესია საგვარეულო საძვლეა და იგი აგებულია ხარჭაშნელი ეპისკოპოსის, მოძღვართა-მოძღვრის პართენოზის დაკვეთით - 1731 წელს. შენობა ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით და აგურით. საბჯენი თაღები, კამარები, ლავგარდანი და ფასადების დეკორატიული სამკაული აგურისაა. ძეგლი დაზიანებულია: ჩამოშლილია ეკლესიის კრამიტის საბურავი და ლავგარდნის მნიშვნელოვანი ნაწილი, ჩამონგრეულია დასავლეთ ნაწილის მესამე სართულის გადახურვა. ეკლესიაში შესასვლელი სამხრეთიდანაა, კედლის დასავლეთ კიდესთან. ამ კარით პატარა კვადრატულ კარიბჭეში ვხვდებით, რომელსაც სამსართულიანი ნაწილის სამხრეთ ნახევარი უჭირავს. კარიბჭის აღმოსავლეთ კედელში ეკლესიაში შესასვლელი თაღოვანი კარია. მის მოპირდაპირედ, დასავლეთ კედელში - ბრტყელი თაღით გადახურული ვიწრო კარი (მოგვიანებით ამოუშენებიათ), რომელიც დასავლეთ ფასადზე არსებულ ნიშში გადის. ჩრდილოეთ კედელში, დასავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ნახევრის სისქეში მოწყობილი კიბის ბაქანია. კიბე კარიბჭეს საცხოვრებელ ნაწილთან აკავშირებს. კარიბჭე გადახურულია გუმბათოვანი კამარით, რომლის კვადრატული საფუძველი შეისრული ფორმის კედლის ოთხი თაღითაა შექმნილი. კვადრატის ოთხივე კუთხეში შეისრულთაღოვანი თითო აფრაა, რომლებიც გუმბათოვანი კამარის წრიულ საფუძველს ქმნიან. ეკლესია დარბაზულია. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია, სარკმლის ორივე მხარეს - თითო გეგმით ნახევარწრიული და დაბალი თაღოიანი ნიში. მსგავსი ერთი ნიშია სარკმლის ქვემოთაც. აბსიდის წესიერი მოყვანილობის კონქში ორი პატარა თაღოვანი ხვრელია, რომლებიც ეკლესიის კუთხეებში მოწყობილ სამალავებს უკავშირდება. აბსიდი დარბაზისაგან გამოყოფილია აგურის კანკელით, რომლის დარბაზისაკენ მიქცეული ზედაპირი შელესილია გაჯით, დაყოფილია რამდენიმე იარუსად და გაჯითვე გამოყვანილია უჯრედები. დარბაზის გრძივი კედლები ორ-ორი განიერი და მაღალი ნახევარწრიული თაღითაა დანაწევრებული, რომლებშიც აბსიდის სარკმლის მსგავსი თითო სარკმელია გაჭრილი. ერთი სარკმელი დასავლეთ კედელშიცაა. კამარა შეისრულია და შეისრული ფორმის სამ საბჯენ თაღს ეყრდნობა; მათგან ერთი კამარის შუაშია, თითო - კიდეებში. საბჯენი თაღები ჩვეულებისამებრ კონსოლებს კი არ ეყრდნობიან, არამედ ქუსლთან ცერად არიან ჩამოკვეთილნი. კამარის ზევით დაბალი სხვენია. იგი იმდენად დაბალია, რომ მასში მხოლოდ ხოხვით შეიძლება გადაადგილება. სხვენის აღმოსავლეთ კედელში ორი, ხოლო გრძივ კედლებში თითო ფართო კვადრატული ღიობია. საძვლე ეკლესიის იატაკის ქვეშ ჩრდილოეთ ნაწილშია. იგი აგურით გამოყვანილი ვიწრო, გრძელი და დაბალი გვირაბია, რომელსაც კამაროვანი გადახურვა აქვს. საძვალის აღმოსავლეთ კედელში ოთხკუთხა ნიშია, ხოლო, დასავლეთისაში - მცირე ღიობი. ღიობი საძვალის დასავლეთით მდებარე პატარა სამლოცველოს აბსიდში გადის. ღიობი ადრე ამოშენებული ყოფილხა (ამჟამად ჩამონგრეულია). სამლოცველო გეგმით კვადრატულია, აღმოსავლეთით დასრულებულია კონქით გადახურული ნახევარწრიული აბსიდით. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარის წინ პატარა დერეფანია (გვიანდელია), ჩრდილოეთ კედელში თაღოვანი ნიშით. სამლოცველო გადახურულია კვერცხისებრი გუმბათით, რომლის წვერი საცხოვრებელი დარბაზის ერდოს მსგავსად ახდილია. გუმბათის წყობისთვის გამოყენებულია საგანგებოდ გამომწვარი კერამიკული ნაწარმი. გუმბათი დამყარებულია კუთხის შვერილებზე გადაყვანილ შეისრულ თაღებსა და მათ შორის კუთხეებში ჩაშენებულ აფრებზე. გუმბათის ზედაპირი ოთხი რელიეფური ჯვრით და ფრჩხილისებრი ნაჭდევებითაა შემკული. გუმბათის საფუძვლის დონეზე, მხარეების მიმართულებით, თითო პატარა მრგვალი სარკმელია გაჭრილი, რო