უჯარმის პირველი ეკლესია
უჯარმის პირველი ეკლესია — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უჯარმაში, მდინარე ივრის მარჯვენა ნაპირას, ტყიანი მთის კონცხზე. ეკლესიის აღმოსავლეთით და ჩრდილოეთით, ივრის ჭალებისკენ მკვეთრი, ტყიანი ფერდობები ეშვება, დასავლეთით კი (ნაწილობრივ სამხრეთითაც), რელიეფი სწორია. ეკლესია ორნავიანია (9,1x6,9 მეტრი). შენობის აღმოსავლეთ ნაწილში, როგორც სტრუქტურულად, ისე საშენი მასალის სახეობით და წყობის ხარისხით, აშკარადაა გამიჯნული ორი ძირითადი სამშენებლო ფენა. თავდაპირველი ფენა, რომელიც სავარაუდოდ ადრიან შუა საუკუნეებს უნდა უკავშირდებოდეს, არსებითად მხოლოდ აღმოსავლეთ კედელს შემორჩა - დაახლოებით 2,5-3 მეტრის სიმაღლის მონაკვეთი (დანარჩენი კედლებიდან, მიწის ზემოთ, ამ ფენის მცირე ნაწილი სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების აღმოსავლეთ ბოლოებშიც შეიმჩნევა) იგი გამოყვანილია წესიერი მოყვანილობის ერთმანეთს კარგად მორგებული, ქვიშაქვის ქვების სწორხაზოვანი რიგებით, რომელსაც სამეცნიერო ლიტერატურაში პირობითად „უჯარმულ წყობას“ უწოდებენ. კედლის დანარჩენი ნაწილი სრულიად დაუმუშავებელი, შემთხვევითი ფორმის, ნატეხი ქვიშაქვიის ირეგულარული წყობითაა ნაგები, რომელიც სიმაღლეში სხვადასხვა პერიოდის ორ მონაკვეთად იყოფა. კედლის ქვედა ნაწილი (სიმაღლე - დაახლოებით 2 მეტრი) მომრგვალებულია და თითქმის საკურთხევლის შიდა მოხაზულობას იმეორებს, ზედა, გვიანი ნაწილი კი ბრტყელია. ნაწილებს შორის ფორმათა სხვადასხვაობის გამო, კედლის ზედა ნაწილის ჩრდილო კუთხე, ქვედას მიმართ, დაახლოებით 1 მეტრითაა გამოშვერილი (კედლის სამხრეთ ნაწილი მონგრეულია და მისი გადაწყვეტა არ ჩანს). ეკლესიის ამჟამინდელი გეგმა ორიგინალური არ არის. შემორჩენილი ნაწილების მიხედვით ჩანს, რომ თავდაპირველად აქ მდგარა, გეგით სწორკუთხა მოზრდილი ზომის (სიგრძე — 6,9, სიგანე — გათხრა-გასუფტავების გარეშე არ დგინდება), ნალისებრი ბრაფსიდიანი დარბაზული ეკლესია რომელიც დანგრეულა და მოგვიანებით (სავარაუდოდ, გავითარებულ შუა საუკუნეებში) აღუდგენიათ, მაგრამ არა პირვანდელი სახით. სიგრძეში ეკლესია რამდენადმე დაუმოკლებით, ინტერიერის სამხრეთ ნახევარში მთელ სიგრძეზე (აფსიდის ჩათვლით), ჩაუშენებიათ სამი თაღოვანი მალით გახსნილი კედელი და შიდა სივრცე ორ ნავად გაუყვიათ. მათ შორის ჩრდილოეთისა, თითქმის ორნახევარჯერ უფრო განიერია, ვიდრე სამხრეთისა. გარდა ამისა ჩრდილო ნავი სამხრეთ ნავთან შედარებით, გაცილებით მაღალიცაა და ორკალთა სახურავითაა დასრულებული, სამხრეთ ნავის სახურავი კი ცალკალთაა. ეკლესია მოგვიანებით (როგორც ჩანს გვიან შუა საუკუნეებში) შეუკეთებიათ. ამ დროსაა აღდგენილი ჩრდილო-დასავლეთ კუთხე და დასავლეთ გასადის ჩრდილო ნაწილი. ამჟამად დასავლეთ ფასადს არსებული და აღდგენილი ნაწილების საზღვარზე, მთელ სიაღლეზე, ფართო ზღვარი აუყვება. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია: თავდაპირველი ნაგებობის კედლების უმეტესი ნაწილი მიწითაა დაფარული. ჩამოშლილია ორივე ნავის სახურავის საფარი და ალაგ-ალაგ კამარებიც მონგრეულია კედლების ზედა ნაწილები თითქმის მთლიანად არის ჩამოშლილი სამხრეთ ნავის სამხრეთ კედლის საპირე წყობა. დასავლეთ და ჩრდილო ფასადები, დაახლოებით 1,2 მეტრის სიმაღლეზე, მიწითაა დაფარული. ინტერიერში იატაკის დონე მნიშვნელოვნადაა აწეული. ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს: სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. სამხრეთ კარს გარეთა გადახურვა ჩამოშლილი აქვს. შიგნითა კი, როგორც ეს კედლის შემორჩენილი ნაწილებიდან ჩანს, თარაზულად იყო გადახურული. დასავლეთ კარი ორივე მხრიდან ოთხკუთხაა. გარედან იგი თხელი, არაწესიერი ფორმის, ქვიშაქვის მთლიანი ქვითაა გადახურული, შიგნიდან კი ხის ძელებით. აღმოსავლეთ ფასადის გარდა, შენობის ნაწილების ქრონოლოგია აფსიდშიცაა გამოხატული, აფსიდის კედელი მხრებთად ერთად დაახლოებით 1,5 მეტრის სიმაღლეზე. თავდპირველ ფენას ეკუთვნის, ამ ნაწილშია გაჭრილი დაბალი გარეთკენ შევიწროვებული სარკმელი, რომელიც ბრტყლადაა გადახურული და ოდნავ დაქანებული ძირი აქვს. სარკმლის ჩრდილოეთით მცირე ზომის, კვადრატული ნიშაა, რომელიც ასევე გვიანდ ნაწილშია მოქცეული. აფსიდი გადახურულია ძლიერ დადაბლებული პროპორციების კონქით, რომლის თაღი თითქმის სამკუთხა ფორმისაა. მსგავსი ფორმისაა კამარაც. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, ჩრ