კოსმოსური სხივი
კოსმოსური სხივები, ასტრონაწილაკები — მაღალი ენერგიის ნაწილაკთა ნაკადი, რომელიც მოედინება მზიდან, ჩვენი გალაქტიკიდან და შორეული კოსმოსიდან (პირველადი სხივები), აგრეთვე ამ ნაწილაკების მიერ დედამიწის ატმოსფეროში ატომბირთვებთან ურთიერთქმედებისას წარმოქმნილ ელემენტარულ ნაწილაკთა ნაკადი (მეორეული სხივები). კოსმოსური სხივების ფიზიკა შეისწავლის კოსმოსური წარმოშობის მაღალენერგიული კვანტების და ნეიტრინოების ნაკადებსაც. კოსმოსიდან დედამიწამდე აღწევს მხოლოდ სტაბილური ნაწილაკები – ძირითადად, პროტონები (92%) და α ნაწილაკები (6%), აგრეთვე ელექტრონები (1%). მსუბუქი (Li, Be, B), საშუალო (C–F), მძიმე (მასური რიცხვით A>10) და ზემძიმე (A>20) ატომბირთვები (1%). ამასთანავე, Li, Be, B ნაწილაკეის კონცენტრაცია კოსმოსური სხივებში რამდენიმე ათასჯერ აღემატება მათ კონცენტრაციას ვარსკვლვთშორის სივრცეში. გალაქტიკური კოსმოსური სხივების ძირითად წყაროდ მიიჩნევენ ზეახალი ვარსკვლავების აფეთქებებს, ასევე ძლიერი მაგნიტური ველის მქონე სწრაფად მბრუნავ ნეიტრონულ ვარსკვლავებს (პულსარებს და მაგნეტარებს) და გალაქტიკების აქტიურ ბირთვებს. დამუხტული ნაწილაკები შემდგომ ჩქარდება კოსმოსური დარტყმითი ტალღების გავლენით და ვარსკვლავთშორის მაგნიტურ ველებთან ურთიერთქმედებით. კოსმოსური სხივების ნაწილაკების უდიდესი ნაწილის ენერგია (1 გევ) თითქმის 106-ჯერ აღემატება ვარსკვლავებისთვის დამახასიათებელ სითბურ ენერგიას (1 კევ); ამ კოსმოსური სხივების ნაკადი შეადგენს 104 მ–2წმ–1, 1016 ევ ენერგიის კოსმოსური სხივებისა კი – 10–7 მ–2წმ–1. ძალზე იშვიათად აკვირდებიან 1020–1021 ევ ენერგიის ნაწილაკებსაც. ატმოსფეროს მოლეკულებზე კოსმოსური სხივების გაბნევისას წარმოქმნილი მეორეული კოსმოსური სხივები ხშირად აჩენს ფართო ატმოსფერულ ღვარს (ფაღ). მზის აქტივობა (მზის ქარის და მასთან დაკავშირებული მაგნიტურ ველის გაძლიერება) ასუსტებს გალაქტიკური კოსმოსური სხივების ინტენსივობას (ე. წ. ფორბუშ-ეფექტი).