ყვარლის ციხე
ყვარლის ციხე — არქიტექტურულ-ისტორიული ძეგლი, მდებარეობს ქალაქ ყვარლის ცენტრალურ ნაწილში, ვაკეზე. აგებულია XVII საუკუნის I ნახევარში. იგი კახეთის გვიანდელი შუა საუკუნეების ციხეებიდან ყველაზე დიდია. მიეკუთვნება ციხე-გალავანთა ტიპს და ამ ტიპის ციხეების მსგავსად დგას ვაკეზე. ჰქონდა განსაკუთრებული სტრატეგიული მნიშვნელობა და იყენებდნენ მხოლოდ საბრძოლო ვითარებისას. 1755 წელს ავარიის ხანის ნურსალ-ბეგმა ქართლ-კახეთის წინააღმდეგ მთელი დაღესტანი და ჭარ-ბელაქანი დარაზმა. მიიმხრო შამხალის სამფლობელო, ყაზიყუმუხის ხანი და 20 ათასიანი ლაშქრით კახეთს შეესია. ხანს იმედი ჰქონდა, რომ ციხეს აიღებდა და კახეთიც ხელთ დარჩებოდა. მეფე თეიმურაზმა და ერეკლე II-ემ სასწრაფოდ დაიწყეს ჯარის შეგროვება, რადგან კარგად ესმოდათ — ციხის დაკარგვით არათუ კახეთს დაკარგარგავდნენ, არამედ ქართლსაც, რომ სიმაგრის აღება „ქვეყნისათვის კარის ჩამოხსნას უდრიდა“. ამასაობაში ნურსალ ბეგი ციხეს შემოადგა „შემოსაფრეს ყვარლის ციხე ლეკთა, იყო ომი დღედაღამ, კარგად კაცურად და მამაცურად ებრძოდნენ მოფნი ციხისანი“. მაგრამ მეციხოვნეებს თოფისწამალი შემოაკლდათ, საჭირო გახდა ლეკთა ალყის გარღვევა და მეციხოვნეთა გამხნევება. თეიმურაზმა და ერეკლემ 206 მოხალისე შეაგროვეს და მათი გამარჯვების შემთხვევაში, ყმობისგან გათავისუფლება აღუთქვეს. მოხალისეები ყვარლის ციხეში შეიჭრნენ და თოფისწამალი შეიტანეს. მეფეებმა პირობა შეასრულეს. ყვარლის ციხეში მაშველი რაზმის შეგზავნასთან ერთად, ერეკლემ ცხენოსანთა რაზმი ჭარის დასარბევად გაგზავნა. ამ ხერხმა გაჭრა. ჭარელებმა გადაწყვიტეს ყვარლის ციხეს ჩამოსცლოდნენ და თავიანთი კუთხისთვის მიეხედათ. მათ გაჰყვა კაკის სულთანი და დაღესტნის სურხაი-ხანი, 28 სექტემბერს ნურსალ-ბეგი და შამხალიც გაეცალნენ ყვარლის ციხეს. მტრის ვერაგული გეგმა - ერთბაშად აეოხრებინათ ქართლიც და კახეთიც - ჩაიშალა. ამ გამარჯვების შემდეგ მნიშვნელოვნად შესუსტდა ლეკთა თარეში ქართლ-კახეთში. ციხე რიყის ქვითაა ნაგები. მისი გეგმა კვადრატს მიახლოებული სწორკუთხედია, რომლის ოთხივე კუთხეში ცილინდრული კოშკებია აღმართული. კიდევ სამი კოშკი გალავნის აღმოსავლეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლების შუაშია. მათგან დასავლეთის და ჩრდილოეთის კოშკები გეგმით ნახევარწრიულია, ხოლო აღმოსავლეთის სწორკუთხაა. ციხეს გარს უვლიდა მეორე გალავანიც და მის ირგვლივ გამავალი არხი. მეორე გალავანზე და არხზე, თავის „კალმასობაში“ ცნობას გვაწვდის იოანე ბატონიშვილი. „იოანე წარვიდა ციხისკე და თან გაჰყვა ალავერდის სახლთუხუცესი. რა ციხესთან მივიდა იოანე, იხილა მეორე სხვა გალავანი შემორტყმული და გალავანს გარე არხი. ციხის გალავანი სხვადასხვა სისტემისაა. ჩრდილოეთ კედელი ორიარუსიანია, დანარჩენები - სამიარუსიანი. თითოეული იარუსი საბრძოლო ბილიკითაა დასრულებული, რომლითაც საშუალოდ 1 მეტრ სიგანისაა. ჩრდილოეთ კედლის პირველი იარუსი 4-5 მეტრის სიმაღლეზე იყო. ზედა იარუსის კედელი შედარებით თხელია, მის ქვედა ნაწილში ძირს დახრილი, ერთმანეთისგან 2-2,5 მეტრით დაცილებული, მაღალი სათოფურებია. ზედაში კი, პირდაპირ მიმართული პატარა სათოფურები. გალავნის დანარჩენი სამი კედელი თითქმის ერთგვარადაა გადაწყვეტილი და ზემოთკენ, იარუსების შესაბამისად თანდათან თხელდება: მიწიდან, დაახლოებით 1 მეტრ - სიმაღლეზე. სამივე კედელს ცოკოლის მსგავსი შვერილი გასდევს, რომელსაც, როგორც ჩანს, ქვედა იარუსის ხის საბრძოლო ბილიკი ეყრდნობოდა, ქვედა იარუსზე. სათოფურები ორ დონეზეა განლაგებული. XIX-XX საუკუნეებში ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ კედლების დაშლამ და ქვის სამშენებლო მასალად გამოყენებამ ციხის კედლებისა და კოშკების ზედა ნაწილს დაუკარგა პირვანდელი სახე. 1985-1987 წლებში ძეგლზე სარესტავრაციო სამუშაოები ჩატარდა. აღდგა გალავნის და საბრძოლო ბილიკის დანგრეული ნაწილები, გალავნის კედლებს გაუკეთდა ქონგურები და სალოდეები. ციხის კუთხის ყველა კოშკი სამსართულიანია და ბანით მთავრდებოდა. გვიანდელი შუა საუკუნეების სხვა კოშკების მსგავსად, აქაც კოშკები შიგნით ისეა გადაწყვეტილი, რომ, საჭიროების შემთხვევაში, საცხოვრებლად ყოფილიყო გამოყენებული. კოშკებიდან შედარებით უკეთესადაა შემონახული ჩრდილო-აღმოსავლეთ კოშკი, რომელსაც სამივე სართულზე, ცალ-ცალკე, ეზოდან აქვს შესასვ