პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა
პოსტტრამვული სტრესული აშლილობა (ინგლ. Post-traumatic stress disorder, PTSD) — ფსიქიკური და ქცევითი აშლილობა, რომელიც შეიძლება განვითარდეს ისეთი ტრავმული მოვლენის გამო, როგორიცაა სექსუალური ძალადობა, ომი, ავტოავარია, ბავშვზე ძალადობა, ოჯახური ძალადობა ან სხვა, ადამიანის სიცოცხლისათვის საფრთხის შემცველი მოვლენების გამო. სიმპტომები შეიძლება მოიცავდეს შემაშფოთებელ აზრებს, გრძნობებს ან სიზმრებს, რომლებიც დაკავშირებულია იმ მოვლენებთან, ტრამვასთან დაკავშირებული სიგნალებზე რეაქცია ფსიქიკური ან ფიზიკური დისტრესით, ტრამვასთან დაკავშირებული სიგნალებისგან თავის არიდების მცდელობები, ცვლილებები პიროვნების აზროვნებაში და გრძნობებში და ბრძოლა-გაქცევის რეაქციის ზრდა. ეს სიმპტომები გრძელდება მოვლენიდან ერთ თვეზე მეტ ხანს.[1] მცირეწლოვანი ბავშვები ნაკლებად განიცდიან დისტრესს, მაგრამ სამაგიეროდ შეუძლიათ გამოხატონ თავიანთი მოგონებები თამაშის საშუალებით. PTSD-ის მქონე ადამიანებში მაღალია სუიციდისა და განძრახ თვითდაზიანების რისკები. იმ ადამიანების უმეესიბას, რომლებიც ტრამვულ მოვლენებს განიცდიან, PTSD არ უნვითარდებათ. ადამიანები, რომლებიც განიცდიან ინტერპერსონალურ ძალადობას, როგორიცაა გაუპატიურება, გატაცება, თვალთვალი, ფიზიკური შეურაცხყოფა ინტიმური პარტნიორის მიერ, ინცესტი ან ბავშვობაში სექსუალური ძალადობის სხვა ფორმა, PTSD-ის განვითარების უფრო მაღალი რისკის წინაშე არიან ვიდრე ისინი, ვინც განიცდის ისეთ ტრავმას, რომელიც ძალადობაზე არაა დაფუძნებული, მაგალითად, უბედური შემთხვევები და სტიქიური უბედურებები. მათ, ვინც განიცდის მოწინავე ტრავმას, როგორიცაა მონობა, საკონცენტრაციო ბანაკები ან ქრონიკული ოჯახური ძალადობა, შეიძლება განუვითარდეს რთული პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა (C-PTSD). C-PTSD PTSD-ის მსგავსია, მაგრამ აქვს მკაფიო გავლენა ადამიანის ემოციურ რეგულაციასა და ძირითად იდენტობაზე. პრევენცია შესაძლებელია თუ კონსულტაციას ადრეული სიმპტომების მქონე ადამიანი გაივლის, მაგრამ ყველა ტრავმირებული ინდივიდისთვის ეფექტური არ არის, მნიშვნელობა არ აქვს აქვს მას ადრეული სიმპტომები თუ არა. PTSD-ის მქონე ადამიანებისთვის მკურნალობის ძირითადი მეთოდი კონსულტაცია (ფსიქოთერაპია) და მედიკამენტებია. SSRI ან SNRI ტიპის ანტიდეპრესანტები ის პირველი რიგის მედიკამენტებია, რომლებიც PTSD-ისთვის გამოიყენება და ზომიერად სასარგებლოა ადამიანების დაახლოებით ნახევრისთვის. მედიკამენტების ეფექტურობა კონსულტაციასთან შედარებით ნაკლებია. ცნობილი არ არის აქვს თუ არა მედიკამენტისა და კონსულტაციის ერთად კომბინირებას მათ ცალცალკე გამოყენებაზე უფრო ეფექტური შედეგი. მედიკამენტებს, ზოგიერთი SSRI-ს ან SNRI-ს გარდა, არ გააჩნიათ საკმარისი მტკიცებულება მათი გამოყენების დასადასტურებლად, რაც შეეხება ბენზოდიაზეპინებს, მათ შეიძლება შედეგების გაუარესება გამოიწვიონ. შეერთებულ შტატებში, ზრდასრულთა დაახლოებით 3.5%-ს აღენიშნება PTSD მოცემულ წელიწადში და ადამიანების 9%-ს უვითარდება ის ცხოვრების გარკვეულ ეტაპზე. დანარჩენი მსოფლიოს უმეტეს ნაწილში, მოცემული წლის განმავლობაში, მონაცემები 0,5%-დან 1%-მდეა. შედარებით მაღალი მაჩვენებელი შეიძლება აღინიშნებოდეს შეიარაღებული კონფლიქტის რეგიონებში. უფრო ხშირია ქალებში, ვიდრე მამაკაცებში. ტრავმასთან დაკავშირებული ფსიქიკური აშლილობის სიმპტომები დოკუმენტირებულია სულ მცირე ძველი ბერძნების დროიდან. XVII და XVIII საუკუნეებიდან არსებობს პოსტტრავმული ავადმყოფობის არსებობის რამდენიმე მტკიცებულებაც, როგორიცაა სამუელ პიპსის დღიური, რომელიც აღწერს 1666 წლის ლონდონის ხანძრის შემდეგ ინტრუზიულ და შემაშფოთებელ სიმპტომებს. მსოფლიო ომების დროს, მდგომარეობა ცნობილი იყო სხვადასხვა ტერმინებით, მათ შორის „ჭურვის შოკი“, „ომის ნერვები“, ნევრასთენია და „საბრძოლო ნევროზი“. ტერმინი „პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა“ გამოყენებული იქნა 1970-იან წლებში, ძირითადად ვიეტნამის ომის ამერიკელი სამხედრო ვეტერანების დიაგნოზის გამო. ის ოფიციალურად იქნა აღიარებული ამერიკის ფსიქიატრიული ასოციაციის მიერ 1980 წელს ფსიქიკური აშლილობის დიაგნოსტიკური და სტატისტიკური სახელმძღვანელოს (DSM-III) მესამე გამოცემაში.