ველისციხის ციხე-დარბაზი
ველისციხის ციხე-დარბაზი — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ველისციხის შუაში. განეკუთვნება IX საუკუნეს. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია. გალავნის კედლების უმეტესი ნაწილი დანგრეულია. რიგ ადგილებში შეინიშნება მათი ფრაგმენტები, ხოლო ნაწილი ჩართულია კედლების ნაშთებზე მოგვიანებით დაშენებულ სოფლის მაცხოვრებელთა შენობებში. შემორჩენილია მხოლოდ ერთი კუთხის კოშკი - დაახლოებით ორი სართულის სიმაღლეზე და სასახლის კედლების ნაწილები. თუ რა მდებარეობა აქვს გალავნის კედლებს სასახლესთსან მიმართებით გათხრების გარეშე არ ირკვევა. სასახლის შემორჩენილი ნაწილი, სამხრეთ-ჩრდილოეთის მიმართულებითაა წაგრძელებული (სიგრძე - 17,5 მეტრი; სიგანე - 12,2 მეტრი. კედლების სისქე დაახლოებით 1 მეტრი) აქვს ორი სართული და ქვით ნაშენი გარე კიბე ზედა სართულზე მოსახვედრად. კედლები ნაგებია რიყის ქვით, რომლებიც ალაგ-ალაგ დაწყობილია წესიერ, თარაზულ რიგებად. შენობის შემორჩენილი ნაწილები მოღწეულია დანაწევრებითა და გადაკეთებით, რის გამოც სართულების დაგეგმარების შესახებ დაბეჯითებით რაიმეს თქმა შეუძლებელია. სასახლის სახასიათო ნიშანია მისი ცალკეულ ნაწილებად აგება. შეერთების ადგილებზე მკაფიოდ შესამჩნევი ვერტიკალური ნაკერებით, რომელთა უმრავლესობაც პირველ სართულს გარკვეულ სიმაღლეზე ასდევს და შემდგომ წყდება. სასახლის ქვედა სართულის აღმოსავლეთ კედელში მოწყობილია განიერი (სიგრძე 2,2 მეტრი) ღიობი (შესასვლელი) და ორი გარეთკენ. შევიწროებული სარკმელი მოგვიანებით ღიობზე გარედან მიუშენებიათ სწორკუთა გეგმის, ზემოთკენ შევიწროებული კოშკისებრი ნაგებობა (ბუხრის მოწყობის მიზნით) რომელსაც სართულის მხრიდან ღიობის ტოლი სიგანის ნახევარწრიული შეღრმავება აქვს. ამავე სართულის მოპირდაპირე კედლის მთელ სიგრძეზე ერთმანეთისგან მარტივი პილასტრებით გამიჯნული ოთახი თაღოვანი შეღრმავებაა - ტეხილით თაღის წვერში. ზედა სართულის დასავლეთ კედელში მოწყობილი იყო ოთახი დიდი სარკმელი (შემორჩენილია ნაწილობრივ). მოპირდაპირე კედლებში კი - არათნაბრად განლაგებული სამი ღიობი, რომელთა შორის შუა კიბის ბაქნიდან დარბაზში შემოსასვლელი კარია. სასახლის აღმოსავლეთ ფასადზე მიდგმულია კიბე. იგი დაყრდნობილია ორ სხვადასხვა სიგანისა და სიმაღლის თაღზე, რომელთა შორის ოთხკუთხა ბურჯია. მათგან სამხრეთით მდებარე თაღის თავზე მოწყობილია ვრცელი ბაქანი. კიბე გამოყვანილია ნაგებობაზე მიყრდნობით რაზედაც მეტყველებს ორი ნაკერის არსებობა. სასახლის განივი კედლები შესაბამის გრძივ კედლებს არ ერთვის. როგორც ჩანს, ისინი მოგვიანებით ჩატარებული აღდგენითი ან გადაკეთების შედეგად წარმოიქმნა.