კონსტანტინოპოლი
კონსტანტინოპოლი (ბერძ. Κωνσταντινούπολις, ლათ. Cōnstantīnopolis) — რომის (330–395), ბიზანტიის (395–1204 და 1261–1453), ლათინთა (1204–1261) და ოსმალეთის იმპერიის (1453–1923) დედაქალაქი. დაარსდა რომის იმპერატორ კონსტანტინე I-ის მიერ ბოსფორის სრუტის ევროპულ ნაპირზე, ანტიკური ქალაქის ბიზანტიონის ადგილზე, 324 წლის შემოდგომაზე, როგორც რომის იმპერიის ახალი დედაქალაქი (ახალი რომი). 330 წლის 11 მაისს მოხდა მისი კურთხევა და ეს დღე ითვლება მის „დაბადების დღედ“. რომიდან კონსტანტინოპოლში დედაქალაქის გადატანა განპირობებული იყო ეკონომიკური და პოლიტიკური მიზეზებით, კონსტანტინოპოლის სიახლოვით მდიდარ აღმოსავლეთის პროვინციებთან, კარგი სამხედრო-სტრატეგიული და სავაჭრო მდებარეობით. ქალაქის ტერიტორია იკავებდა ფართო ნახევარკუნძულს, სამხრეთიდან აკრავდა მარმარილოს ზღვა, აღმოსავლეთიდან — ბოსფორის სრუტე, ჩრდილოეთიდან — ოქროს რქის ყურე, დასავლეთიდან დაცული იყო მძლავრი კედლებით. ქალაქის ფართობი არსებითად გაიზარდა V საუკუნიდან, როდესაც აშენდა ახალი სამმაგი დასავლეთის კედელი და კედლები სანაპიროს გასწვრივ (იხ. კონსტანტინოპოლის კედლები). VII საუკუნეში კედლების პერიმეტრში მოექცა კონსტანტინოპოლის ჩრდილოეთ ნაწილში ოქროს რქის სამხრეთ ნაპირზე მდებარე ვლახერნების რაიონი, სადაც იდგა განსაკუთრებით პატივსაცემი ვლახერნის ღვთისმშობლის ეკლესია (დაახლ. 453). ქალაქის ძირითადი სტრუქტურა IV–V საუკუნეებში აშენდა. კონსტანტინოპოლის ცენტრს წარმოადგენდა ავგუსტეონის მოედანი, რომლის გარშემო განლაგებული იყო დიდი საიმპერატორო სასახლე (მასში მთავარი შესასვლელი — ხალკის კარიბჭე), აია-სოფიას ტაძარი, იპოდრომი (ნაწილობრივ შემონახულია), ზევქსიპის თერმები (ქალაქის მუზეუმი, სადაც მთელი რომის იმპერიიდან ჩამოჰქონდათ ხელოვნების ძეგლები). ცენტრის ჩრდილოეთით, უწინდელი ბიზანტიონის ტერიტორიაზე, მდებარეობდა კაპიტოლიუმი, სადაც IV საუკუნის ბოლომდე მდებარეობდა წარმართული ტაძრები. ცენტრიდან დასავლეთით მიდიოდა მთავარი ქუჩა — მესა, ორივე მხრიდან პორტიკებით გაფორებული, აერთებდა ქალაქის რამდენიმე მოედანს: კონსტანტინეს ფორუმი (გეგმით წრიული; შემონახულია ცენტრში მდებარე კონსტანტინეს კოლონა), თეოდოსიუსის ფორუმი (გეგმით კვადრატული, ტრიუმფალური არკითა და თეოდოსიუსის ბაზილიკით), აგრეთვე ხარისა და არკადიუსის ფორუმები. თეოდოსიუსის მოედნიდან ქუჩა ორად იყოფოდა: ერთი განშტოება კვლავ დასავლეთისკენ მიემართებოდა, ოქროს კარიბჭისკენ [შემონახულია; წარმოადგენდა სტრატეგიული რომაული გზის ვია-ეგნატიის (Via Egnatia) დასაწყისს, რომელიც დირაქიონისკენ (დღ. დურესი) მიემართებოდა]; მეორე — ჩრდილო-დასავლეთით, ადრიანოპოლის კარიბჭისკენ (შემონახულია; სერდიკისა და სირმიუმისკენ მიმავალი გზის დასაწყისი). ვიზეს რაიონის (თრაკიაში) მთის წყაროებიდან 100 კილომეტრზე მეტი მანძილით დაშორებულ კონსტანტინოპოლის ცენტრში მდებარე ცისტერნისკენ გაყვანილი იყო აკვედუკი (ცნობილია როგორც ვალენტის აკვედუკი, აგებულია დაახლ. 370 წელს, ნაწილობრივ შემონახულია). კონსტანტინოპოლის კედლების ფარგლებს მიღმა მდებარეობდა: ევდომი (სამხედრო ბანაკი, ქალაქის დასავლეთით), პიგი (ცხოველმყოფელი წყაროს მონასტერი, ქალაქის დასავლეთით; ნაწილობრივ შემონახული), გალატა (სიკი; დასახლება ოქროს რქის ჩრდილოეთ ნაპირზე), ქრისტოპოლი (ქალაქი ბოსფორის აღმოსავლეთ ნაპირზე; დღეს სტამბოლის რაიონი — უსქიუდარი), ქალკედონი (ქალაქი ბოსფორის აღმოსავლეთ ნაპირზე, ქრისტოპოლის სამხრეთით; დღეს სტამბოლის რაიონი — ქადიქოი), პრინცის კუნძულები (ბიზანტიის ბერმონაზვნობის ცენტრი). ქალაქში V საუკუნის ბოლოს დაარსდა კონსტანტინოპოლის უნივერსიტეტი, რომელიც მოიცავდა უდიდეს თეატრალურ და ლიტარატურულ სიმდიდრეებს მანამ, სანამ არ დახურავდნენ პირველად 1204, ხოლო მეორედ 1453 წელს; მის შემადგენლობაში იყო იმპერიული ბიბლიოთეკა, რომელიც მოიცავდა ალექსადრიის ბიბლიოთეკის ნაშთებს და მთლიანობაში აერთიანებდა 100 000 ტომს და ანტიკურ ტექსტს. რომისა და ბიზანტიის ეპოქაში ქალაქი დაწინაურებული აღმოჩნდა, როგორც მსოფლიო პატრიარქის სახლი და ქრისტიანობის უწმინდესი რელიკვიების, ეკლის გვირგვინისა და ცხოველმყოფელი ჯვარის საცავი. IV საუკუნის ბოლოდან ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე ბარბაროსთა თავდასხმების გახშირებასთან ერთად კონსტანტინოპოლს ხმელეთ