ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तः
ब्रह्मगुप्तस्य सिद्धान्तः इत्युक्ते ब्रह्मगुप्तप्रतिपादितो ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तः । ब्रह्मगुप्तो हि महान् ज्योतिषिको वेधकुशलश्च । तस्य ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तो नाम सिद्धान्तग्रन्थः खण्डखाद्यकं नाम करणग्रन्थश्च सम्प्रति समुपलभ्येते । श्रूयते च तस्य ध्यानग्रहो नाम फलितज्योतिषग्रन्थोऽपि । ब्रह्मगुप्तो हि जिष्णुनाम्नः सुतः गुर्जरप्रान्तस्थश्रीमालग्रामवास्तव्यः । सम्प्रति श्रीमालो हि भिन्नमालनाम्नाऽपि ज्ञातो लघुग्राम एव किन्तु तदा तत्क्षेत्रस्य राजधान्यासीदिति इएन-शाङ्गस्य ( सम्भवतः हवनसङ्गः ) संस्मरणाज्ज्ञायते । तस्य स्थितिकालविषये सः स्वयमेव कथयति - 'श्रीचापर्वशतिलके श्रीव्याघ्रमुखनृपे शकनृपाणाम् । पञ्चाशत्संयुक्तैर्वर्षशतैः पञ्चभिः ( ५५० ) अतीतैः ॥ ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तः सज्जनगणितज्ञगोलवित्प्रीत्यै । त्रिंशद्वर्षेण कुतो जिष्णुसुतब्रह्मगुप्तेन ।' अनेन हि ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तस्य ५५० मितगकाब्दे प्रणयनं तु सर्वथा सिध्यति किन्तु ब्रह्मगुप्तस्य जन्मशकमादाय तु विवाद एव । अत्रत्येन त्रिंशद्वर्षेणेति पदेन ब्रह्मगुप्तस्य ५५० शकाब्दे त्रिशद्वर्षवयस्कत्वमनुमाय केचित् ५२० मितशकाब्दे तस्य जन्माधिवदन्ति अपरे तु त्रिंशद्वर्षेण कृत इति क्रियाविशेषणत्वेन तदादाय त्रिशद्भिर्वर्षेः प्रणीत इत्यप्यामनन्ति । अपवर्गे तृतीया–मासेन व्याकरणमधीतमितिवत् । तन्मते ५०० मितशकाब्दमभित एव तस्य जन्म सिध्यति । एतादृशग्रन्थस्य प्रणयने त्रिंशद्वर्षाणि हि नैव दीर्घः काल एकैकस्य वेधस्य अनेकवर्षसाध्यत्वात् । आद्यपक्षेऽपि विंशतिवर्षवयस्को युवा एतद्विधां प्रौढां मतिमुपन्यस्यतीति न सहसा विश्वासास्पदम् । द्वितीयपक्षेऽपि ५०७ शकाब्दे खण्डखाद्यप्रणयनस्योल्लेखात् सप्ताशीतिवर्षवयस्कस्तादृशं करणग्रन्थं प्रणयतीत्यपि तथैव । तेनाद्यपक्ष एव सुसङ्गतो मन्तव्यः । तदनुसारेण ५२० शकाब्देषु स जनि लेभे ५९० मितशकाब्दं यावत्स जीवित एवाऽऽसीदिति । ब्रह्मगुप्तो हि महानन्वेषक आसीत् । वेधप्रसङ्गे यदा तेन दृष्टं यत्प्रचलितसिद्धान्तानीतग्रहस्थितिवास्तविकग्रहस्थित्योर्महदन्तरं तद्य स आत्मानं नैव निरोद्धुं शशाक प्रवृत्तश्च दृक्प्रत्येयग्रहस्थितिसाधकसिद्धान्तप्रणयनाय । प्रणीतञ्च तेन शास्त्रमिदं यत्प्रामाण्याय प्राचीनः पैतामहसिद्धान्तश्च सम्बद्धः कृतो बलादेव । यथा स एव कथयति - 'संसाध्य स्पष्टतरं बीजं नलिकादियन्त्रेण ।। तत्संस्कृतग्रहेभ्यः कर्तव्यो निर्णयादेशौ ॥” इति । सिद्धान्तग्रन्थादौ स कथयति - ‘ब्रह्मोक्तं ग्रहगणितं महता कालेन यत्खिलीभूतम् ।। अभिधीयते स्फुटं तज्जिष्णुसुतब्रह्मगुप्तेन ।' खिलीभूतमिति कालान्तरितत्वेनानुपयोगित्वमापन्नमिति । इदं प्रागेवोक्तं यत्पञ्च हि ब्रह्मसिद्धान्ताः प्रसिद्धी भारतीयपरम्परायाम् । तत्राद्यः पैतामह नाम्ना वराहाचार्येण पञ्चसिद्धान्तिकायां व्याख्यातः । द्वितीयस्तु पितामहेन नारदाय प्रोक्त इति शाकल्येन व्याख्यातः । तृतीयो हि विष्णुधर्मोत्तरपुराणसमुपवणतः । चतुर्थस्तु ब्रह्मगुप्तेन स्वमहनीयान्वेषणसमायोजनेन सामयिकीकृतः ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तनाम्ना प्रसिद्धः । पञ्चमस्तु भोजदेवेन बीजसंस्कारानपेयित्व ख्यापि तो राजमृगाङ्कसम्बद्ध इति । एतदपि प्रागुक्तं यद्भारतीयज्योतिषे सन्ति हि त्रय एव सिद्धान्ता वस्तुतः प्रथाव्यापिनः सौर आर्यो ब्राह्मश्न, यत्र सौरो लाटसहव्याख्यातः सूर्यसिद्धान्तनाम्ना ख्यातः द्वितीयस्त्वार्यभटप्रवर्ततस्तृतीयस्त ब्रह्मगुप्तप्रवर्तत इति । अथैतेषां करणग्रन्था अपि स्मर्यन्तेऽत्र । ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तानन्तरं न कोऽपि नवीनःसिद्धान्तः प्रवर्तितः केनापि । ब्रह्मगुप्तसमकक्षविपश्चिद्भास्कराचार्यस्तत्तुल्यतुलः कमलाकरोऽपि ' ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तमेव व्याख्यातः किमुतान्ये । भास्करस्य सिद्धान्तशिरोमणिः कमलाकरस्य सिद्धान्ततत्त्वविवेकश्च सिद्धान्तमेवामुं बीनादिना संस्कृत्य व्याख्यातः। यद्यपि विषयेऽस्मिन् जयसिंहेन महान् प्रयासः कृतः । निर्दिष्टश्च तेन दृक्प्रत्येयग्रहस्थित्यानयनविधिश्च । तस्य प्रेरणया जगन्नाथपण्डितेन सम्पादितः सिद्धान्तसम्राट्, स हि विषयेऽस्मिन् महती समुपलब्धिः किन्तु दुर्भाग्यवशान्न हि तस्य प्रयोगः कुत्रापि । स हि १६५० मितशकाब्दमभितः स्थितिमान् । एवञ्च १७४९ शकाब्दभवेन रघुनाथलेलेमहोदयेन विषयेऽस्मिन् बहु कृतं किन्तु नैव साफल्यमुपलब्धम् । १७८२ मितशकाब्दे गृहीतजनुषा सुधाकर