स्वराः (सङ्गीतम्)
सप्तस्वराः (Swara) सङ्गीते प्रसिद्धाः सन्ति । ते स्वराः तन्तुना उत कण्ठेन उत्पन्नाः भवन्ति। ते स्वराः भवन्ति, षड्ज, रिषभ, गान्धार, मध्यम, पञ्चम, धैवत, निषाद इति । निषादर्षभ गान्धार षड्ज मध्यम-धैवताः। पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः॥ इति, “सा रे ग म प ध नि” इति संक्षिप्तस्वरपद्धतिः प्रचलितम् अस्ति । एतेषु स्वरेषु षड्जपञ्चमौ अचलौ स्वरौ । अन्ये पञ्चस्वराः विकृतस्वराः भवन्ति । एतेषु कोमलस्वराः , शुद्धस्वराः इति विभागौ भवतः। आहत्य १२ स्वराः भवन्ति । स्वतो रञ्जयति श्रोतृचित्तं स स्वर उच्यते। श्रुत्यनन्तरभावी यः स्निग्धोऽनुरणनात्मकः॥ स्वतन्त्रतया श्रोतृवर्गं रञ्जयन्ति एते स्वराः । श्रुतिसहिताः भवन्ति चेत् ते स्वराः भवन्ति । एते स्वराः पशुपक्षिणां स्वरं अनुसरन्ति इति । अस्मिन् विषये कश्चनश्लोकोऽपि विद्यते । तद्यथा, षड्जं मयूरो वदति गावस्तु वृषभभाषिणः। अजाविकं तु गान्धारं क्रौञ्चः क्वणति मध्यमम्॥ पुष्पसाधारणे काले पिकः कूजति पञ्चमम्। धैवतं हसते वाजी निषादं बृह्मते गजः। मयूरादय एते हि मत्ताः गायन्ति पञ्चमम्॥