श्रौतसूत्रम्
श्रौतसूत्रोपपादितो विषयो वस्तुतो दुरूहोऽस्ति । न तत्र जनसामान्यकृते आकर्षणम् । धार्मिकदृष्ट्या श्रौतसूत्रस्य विषयो महत्त्वशाली । आधुनिके युगे श्रौतयागानां विधानं विरलतामुपेतम् । प्राचीनस्य युगस्य धार्मिकेषु विधानेषु याज्ञिकेषु कर्मसु च येषां रुचिरानुरागश्च तैः अवश्यमेव श्रौतसूत्राणि अनुशीलनीयानि । ऋग्वेदस्य आश्वलायनं शाङ्ख्यायनञ्च इत्येते द्वे श्रौतसूत्रे स्तः । अाश्वलायनगृह्यसूत्रे चत्वारोऽध्यायाः सन्ति । प्रत्येकस्मिन्नध्याये अनेकानि खण्डानि च सन्ति । अत्र गृह्य-कर्मणां विभिन्नसंस्काराणाञ्च वर्णनमतिसुष्ठुतया कृतमस्ति । स्थाने स्थाने च महत्त्वपूर्णानि कथनानि च सन्ति । यथा तृतीयाध्याये ऋषितर्पण-प्रसङ्गे प्राचीनानाम् आचार्याणां नाम्नां निर्देशोऽस्ति, योऽन्यत्र दुर्लभ एवाऽस्ति । तृतीयाध्यायस्य द्वितीयखण्डे वेदाध्ययनस्य विशिष्टनियमानां वर्णनम् उल्लेखनीयमस्ति । चतुर्थखण्डेऽपि उपाकरणस्य वर्णनमतीवमहत्त्वपूर्णसूचनया मण्डितमस्ति । अाश्वलायनगृह्यसूत्रस्य लोकप्रियताया विश्रुत्याश्च परिचायिकाऽस्य टीकासम्पत्तयः सन्ति । अस्य-मुख्यटीका रास्तथा तेषा व्याख्या निम्नलिखिताः सन्ति । जयन्तस्वामिनो विमलोदयमाला । देवस्वामिनो भाष्यम् । देवस्वामिमहोदयस्त्वस्य मतस्य मान्यः टीकाकार आसीत् । अयं हि विद्वान् आश्वलायनगृह्यसूत्रस्य श्रौतसूत्रस्य च भाष्यग्रन्थं निबबन्ध । श्रौतभाष्यस्य उल्लेखः गार्ग्यनारायणेन, गृ्यभाष्यस्य निर्देशः गृह्यटीकाकर्त्रा नारयणेन च पृथक् पृथक् कृतौ। सयस्त्वस्य १००० ई. - १०५० ई. ख्रीष्टीयो मन्यते। टीकेयं प्रख्याता प्रसिद्धा प्रकाशिता चाऽस्ति। हरदत्तपण्डितस्य अनावलिा टीका वर्त्तते। हरदत्तः संस्कृतस्य मान्यटीकाकर्त्तृृषु पाण्डित्यपूर्णटीकां प्रणयनाय विशेषरूपेण विश्रुतोऽस्ति। काशिकायाः 'पदमञ्जरी' नाम टीकाम् अपि अयं निरमात्। द्रविडदेशीयोऽयं ख्रीष्टस्य १२०० ई. आसीदित्यनुमीयते। कौषीतकिश्रौतसूत्रमद्यापि अप्रकाशितमेवास्ति ।