माध्यमम् (संचारः)
माध्यमं संचारस्य साधनम्, चैनल च अस्ति। एषः संचारः रेडियो, दूरदर्शन, वृत्तपत्र, पत्रिका, अन्तर्जालद्वारा च भवति, ये जनान् व्यापकरूपेण प्राप्नुवन्ति वा प्रभावितयन्ति वा। "माध्यम" इति पदं सामान्यतया जनमाध्यमसञ्चार-उद्योगस्य घटकान् निर्दिशति, यथा मुद्रितमाध्यमाः, प्रकाशनं, समाचारमाध्यमाः, छायाचित्रणं, सिनेमा, प्रसारणं (रेडियो दूरदर्शनं च), अङ्कीयमाध्यमाः, विज्ञापनं च। माध्यमानां प्रारम्भिकरूपेषु गुहाचित्रणं, प्रारम्भिकलेखनं च अन्तर्भवति स्म । धूमसंकेताः, पन्थाचिह्नानि, शिल्पकला च अपि उपयुज्यन्ते स्म । संचारमार्गैः सम्बद्धे आधुनिकप्रयोगे मीडिया इति पदस्य प्रथमवारं कनाडादेशस्य संचारसिद्धान्तकारः मार्शल मेक्लुहानः उपयोगं कृतवान् । मीडियायाः कार्याणि बहुपक्षिणः सन्ति, सूचनाप्रदं मनोरञ्जनं च प्रयोजनं सेवन्ते। माध्यमाः बहुविधकार्यं सेवन्ते। संस्थानां कार्याणां उत्तरदायित्वं अपि करोति, सावधानीपूर्वकं अवलोकनद्वारा । तदतिरिक्तं मीडिया सांस्कृतिकव्यञ्जनस्य मञ्चरूपेण कार्यं करोति, समुदायस्य भावः, साझीकृतपरिचयः च सृजति । कथाकथनस्य, प्रतिवेदनस्य च माध्यमेन मीडिया जनमतस्य निर्माणे, सुविज्ञस्य नागरिकस्य विकासे च परिवर्तनं करोति । प्रौद्योगिक्या सह मीडियायां बहु परिवर्तनं जातम्। पारम्परिकमाध्यमाः, यथा वृत्तपत्राणि, पत्रिकाः, रेडियो, टीवी च, जनाः यत् वदन्ति तस्य आकारं दातुं बहुकालात् महत्त्वपूर्णाः सन्ति । परन्तु अधुना अङ्कीययुगेन सह ब्लोग्, पोड्कास्ट्, सामाजिकमाध्यमाः, स्ट्रीमिंग् सेवाः इत्यादीनि नूतनानि वस्तूनि सन्ति। एते वयं सूचनां कथं साझां कुर्मः, स्वसंस्कृतेः अभिव्यक्तिं च कथं कुर्मः इति बृहत् भागाः अभवन् । न केवलं वार्ता प्राप्तुं अधिकाः उपायाः, अपितु सर्वेषां कृते वार्तालापस्य भागः भवितुं, तेषां कृते महत्त्वपूर्णं साझां कर्तुं च अधिकाः उपायाः सन्ति। सामाजिकमाध्यमाः अद्यत्वे संचारस्य मौलिकः पक्षः अभवत् । वृत्तपत्राणि अथवा दूरदर्शनम् इत्यादीनां पारम्परिकमाध्यमचैनलानां विपरीतम् फेसबुक, इन्स्टाग्राम, ट्विटर (अधुना ‘X’) इत्यादीनां सामाजिकमाध्यममञ्चानां सहभागिताप्रकृत्या विशिष्टाः सन्ति, येन उपयोक्तारः सामग्रीनिर्माणे साझेदारीयां च सक्रियरूपेण संलग्नाः भवितुम् अर्हन्ति । परन्तु सामाजिकमाध्यमानां सावधानीपूर्वकं उपयोगः अनुशंसितः अस्ति । संचारमाध्यमानां उपयोगः विश्वस्य व्यापारे, विपणने, विज्ञापने, प्रकाशने, पत्रकारितायां, विज्ञाने, करियरे, शिक्षाकार्यक्रमे वा पाठ्यक्रमेषु, प्रौद्योगिक्यां, माध्यमेषु, उत्पादनेषु, अन्येषु च अनेकेषु क्षेत्रेषु भवति । यदा सूचना शब्दद्वारा प्रसारिता भवति तदा सा वाचिकसञ्चारः इति ज्ञायते । वाचिकसञ्चारः अग्रे द्वयोः प्रकारयोः विभक्तः भवति यत् मौखिकः लिखितः च संचारः । अवाचिकसञ्चारः शब्दानां आदानप्रदानं विना भवति । अवाचिकमञ्चद्वारा सन्देशः प्रसारितः भवति । अवाचिकसञ्चारस्य प्रकाराः मुखस्य भावः, हावभावः, शरीरभाषा, सामीप्यम्, स्पर्शः, व्यक्तिगतरूपं, मौनम् च सन्ति।अमौखिकसञ्चारस्य साधनैः बहु किमपि संप्रेषितुं शक्यते। परन्तु प्रायः दुर्सञ्चारः अथवा दुर्बोधः भवितुम् अर्हति । अतः सम्भवे सदा केनचित् प्रकारेण वाचिकसञ्चारेण तस्य समर्थनं कर्तव्यम्।