अत्रिस्मृतिः
अत्रिमुनिः प्रजापतेः ब्रह्मणो नेत्रादुत्पन्न आसीदिति पुराणे वर्णितमस्ति । मानवसमाजे तेन प्रणीता स्मृतिः संहिताऽऽकारेण क्षुद्रतरापि भृशं प्रसिद्धा वर्त्तते । मानवसमाजे क्रियमाणानां दैनन्दिनधार्मिककृत्यानां सारः तेन स्पष्टतया निरूपितोऽस्त । श्रुत्यनुमोदिते धर्मशास्त्रे विश्वासं कुर्वाणानां ब्राह्मणानां कर्त्तव्यपालने कथं समाजे श्रेयो भूयात्, तत् पालनं विना अ कथं हानिः उपद्यते, विषयेऽस्मिन् तेन विशेषमहत्ता समारोपिताऽस्ति । तेनोक्तं यत् - श्रुतिः स्मृतिश्च द्वे ब्राह्मणस्य नेत्रे भवतः । श्रुति-स्मृतिरुपाभ्यां नेत्राभ्यां हीनो ब्राह्मणः न कदापि शोभते । द्वयेन च रहितोऽसौ विप्रो जन्मान्धवत् अप्रतिष्ठो भवति । तेन च लिखितमस्ति यत् यो ब्राह्मणः श्रुतिस्मृति-रहितो भवति, स विप्रत्वं हारयन् भृशं निन्दास्पदतां भजते । देवः, मुनिः, द्विजः, राजा, वैश्यः,शूद्रः, निषादः, पशुः म्लेच्छः चाण्डालश्चेति दशविधा ब्राह्मणास्तेन निरुपिता भवन्ति । स्व-स्व-स्वभाव-नियतं कर्माचरन् यः कोऽपि जनो मानवसमाजे पूजास्पदं भवेत्, स्वभावनियतेन कर्मणा रहितो विप्रोऽपि पशुतां चण्डालत्वं वा भजन् सर्वथा निन्दास्पदं भवतीति तेन स्पष्टमुक्तम् । मानवसमाजस्य श्रेयसे तेन कृतस्य धर्मशास्त्रस्य महत्त्वं नूनं प्रशंसार्हमिति निःसंशयं वक्तुं शक्यम् । तेनोक्तम्- क्रियाहीनश्च मूर्खश्च धर्मशास्त्रविवर्जितः । निर्दयः सर्वभूतेषु विप्रचाण्डाल उच्यते ॥