शासनेषु पुराणप्रभावः
शासनशास्त्रज्ञानां यथा संस्कृतज्ञानमावश्यकं तथा शासनव्याख्याने पुराणाध्ययनमप्यावश्यकम् । शासनशास्त्रविदः यदि पुराणाध्ययनपरा भवेयुस्तर्हि शासनवाक्यव्याख्याने अपूर्वा दृष्टिर्व्याख्यानुशलता च भवेदिति विचिन्त्यात्र द्वित्रा विषया प्रस्तूयन्ते- इति दानप्रशस्तिषु तत्र तत्र इमौ श्लोकौ पठ्येते । गोदावरीतीरगे पिठारपुरे विद्यमानकुन्तीमाधवदेवस्थाने महादेवकारिते शिलालेख इमौ श्लोकौ विद्येते । तथैव देवेन्द्रमहाराजशासने – इति श्रूयते । एवं दानपालनपराणां प्रशंसारुपाणि दत्तापहारिणां निन्दापराणि च् वचनानि प्रायः सर्वत्र शासनेषु दृश्यन्ते । अनेनेदं प्रतीयते-दातृणां हृदये अर्वाचीनाः पुत्रपौत्रादयः स्वदत्तां परदत्तां वा भूम्यादिकं पुनराहरेयुर्वेति (दत्तापहारिणो भवेयुर्वेति) भीर्जागर्तीति । अर्वाचीनानां विवेकोदयार्थमेव इमौ पुराणगौ व्यासवचनौ उल्लिख्येते । श्लोकयोरनयोः सन्दर्भविशेषानुसन्धानपुरस्सरमध्ययने नूनमपि दत्तापहाररुपात् पापकार्यात् परावर्तन्त अर्वाचीना इति तेषां प्रबोधायैव इमौ श्लोकौ प्रकरणविशेषनिरुपणपुरस्सरं मया विव्रीयेते – श्रीमद्भागवते दशमस्कन्धे दत्तापहारप्रतिषेधपरा कथैका जागर्ति । एकदा कृष्णपुत्राः साम्बप्रद्युम्नादयः कन्दुकक्रीडारताः निरुदकमेकं कूपं, तत्र भीमकायं च कृकलासमपश्यन् । कूपात् तस्योध्दरणार्थं तैर्महान् यत्नः कृतः । असमर्थास्ते कृष्णाय सर्वमाचचक्षिरे । विदितार्थोऽपि गोविन्दः निरुदके कूपे पतितं कृकलासं कृपया पस्पर्श । स तत्कर्स्पर्शहृताखिलाशुभः सपद्यभिव्यक्तपरात्मदर्शनः दिव्यमङ्गलविग्रहधारी कृष्णं तुष्टाव । विदितार्थोऽपि पुत्राणां प्रबोधाय भगवान् श्रीकृष्णस्तं पप्रच्छ । किमर्थमिदं ते रुपमिति ? सोऽवदत् –भगवन् ! अहमासं प्राग्जन्मनि इक्ष्वाकुपुत्रो दानशौण्डो नृगः । यावन्त्यः सिकता भूमेः यावन्त्यो दिवितारकाः । यावन्त्यो वर्षधाराश्च तावतीरददास्म गाः विप्रेभ्यः । भू-हिरण्यादयः प्रदत्ताः । परं त्वेकदाऽज्ञानेन पूर्वदिने दत्तामेव गां परदिनेऽन्यस्मै विप्राय दत्तवान् । तेन दोषेण लोप्तः अपार पुण्यभागपि यमशासनेन कृकलासजन्म प्राप्तवान् । त्वदीयकृपया विमोचितश्च तामसशरीरेण । अनयोः श्लोकयोः परस्ताद् विद्यमानकथानुसन्धानपुरस्सरमिमौ श्लोकौ यदि पठ्येते तर्हि नूनं स्वदत्तापहारदोषपराङ्मुखो भवतीत्यत्र न कापि संशीतिः । शासनशास्त्रज्ञानां यदीयं कथा मनसि विजृम्भिता भवेत् यदि च ससन्दर्भम् इयं कथा निरुप्यते तर्हि श्रोतृणां दत्तापहारपापेभ्यः परावृत्तिर्भवेदिति मन्यामहे । एवं पुराणेषु वृक्षारोपणे पुण्यफलं, छेदने च दोषाः, वापि-कूप-तटाकादिनिर्माणेन जीवजातोपकारकरणे महत्पुण्यं लभ्यत इति पुण्यलाभोपवर्णनव्याजेन् कथानिरुपणपुरस्सरं प्रोपकारस्य महत्व्ं प्रतिपादितम् । बादशाह महमूदराज्याधिकारिण्या हरीरबाईनाम्न्या कारितां वापीप्रशस्तिं पश्यत- चतुर्दिगायतानेकतृषातुरमनुष्यपशुपक्षिवृक्षादि चतुरशीतिलक्षजीवोपभोगाय वापीं कारयामास । यस्यामगाधामृतपानीयराशिमवलोक्य क्षीरोदधिर्निवासमहरोदिव । सा स्वेदजाण्डजोद्भिज्जरायुजपोषणार्थमाचन्द्रार्कंस्थिरा भूयात् । व्ययीकृतद्रव्यसङ्ख्या ३, २९,०००-०० एवमेव नारोदग्रामीय हरदत्तलिखितां वापीप्रशस्तिं पश्यत- वापिकूपतटाकादयः समेषां जीवानां हिताय निर्मियन्ते । यावत्कालपर्यन्तम् उपकर्तृणां स्मर्तारः भुवि विद्यन्ते, तावत्कालपर्यन्तं तेषां स्वर्गे लोके स्थितिरुपवर्ण्यते । अत एव वापीकॄपतटाकादि निर्माणस्य महत्त्वं पुराणकर्तारः विस्तरेण संवर्णयन्ति । अत्रैका महाभारत सभापर्वगता कथा मम मनसि स्मृतिपथमारुढा । इन्द्रद्युम्नो नाम राजर्षिः स्वर्गे लोके स्वीयपुण्यवित्तं उपभुञ्जन् सुखमासीत् । एकदा देवदूताः समागत्य कर्णकठोरान् हृदयविदारिण्यः वाचमब्रुवन् । राजन् तव पुण्यं सर्वमपि उपभुक्तम् । क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति इति न्यायानुरोधेन गच्छतु भवान् भुवमिति । तदा राजर्षिः तदीय वाक्शल्यताडितः चिरं निन्तयन् पप्रच्छ-महान्तः कथमयं निर्णयः भवाद्भिः कृतः । मन्येऽहं नूनमपि भवद्भिः पुण्यपापसंगणने कश्चन प्रमादः कृत इति ।मया च गोभूहिरण्यादि विप्रेभ्यः दत्ता अपि असङ्ख्या विद्यन्ते । यथा भूमौ असङ्ख्याताः सिकताः समुल्लसन्ति तथैव । तस्माद् भवद्भिः पुण्यपापविलेखनम् पुनः परामर्शनीयम् इति । तेऽब्रुवन् – यदि ते नास्मासु विनिश्चयः तर्हि, गच्छ भुवम् । पृच्छ च यङ्कमपि जन्तुं यदि कोऽपि भवदीयोपकारस