काशिकायाः व्याख्याकाराः
काशिकायाः व्याख्याकाराः अनेके सन्ति। काशिकावृत्युपरि जिनेन्द्रबुद्धि-इन्दुमित्र महान्यासकार - विद्यासागर-हरदत्त' रामदेव-वृत्तिरत्नकारप्रभृतिमिर्याख्याग्रन्थाःप्रणीताः सन्तीति सम्बद्धग्रन्थेभ्यो। जिनेन्द्रबुद्धिः काशिकायाः समुपलब्धेषु ज्ञातेषु वा व्याख्याग्रन्थेषु बोधिसत्वदेशीयस्य जितेन्द्रबुद्धेः न्यासो नाम प्राचीनतमः । जितेन्दबुद्धिना हि स्वविषये न किञ्चिद-, प्युक्तम् । तं हि वैक्रमद्वादशशतकपूर्वं भवो हरदत्तः पदमञ्जर्या स्मरतीतिः तस्येयमेवापरा' सीमा । तं हि कैयटः केचिदितिपदेनोद्धरतीति तस्य कैयटपूर्ववतित्वम् । याकोवी पण्डितस्तु हरदत्तः भविष्यत्पुराणाधारेण ९३५ मितवैक्रमाब्दे निर्वाणभाप्तमानिति सूचयति । हरदत्तस्तमुद्धरतीति तस्य वैक्रमनवमशतकपूर्वार्द्धमभिंतः स्थितिकाल इत्यनुमीयते । हेतुविन्दुटीकाकृतः अर्चटस्य ‘यदा ह्याचार्यस्याप्येतदभिमतमिति कैश्चिद्व्याख्यायते' इति कथनस्य व्याख्याया दुर्वेकमिश्र उल्लिखति ‘कैश्चिदिति ईश्वरसेनजिनेन्द्रप्रभृतिभिरिति । अर्चटस्तु बैक्रमसप्तमशतकभव इति तत्पूर्वीर्वात जिनेन्द्रबुद्धिरवश्यमेव सप्तमशतकभवस्तु स्यादेव। न्याससम्पादकः श्रीश चन्द्रस्तु ते ७०७-८०२ मितवैक्रमाब्दभवं सन्यते। केचित्तं माघः शिशुषलवधे - अनुत्सूत्रपदन्यासा सवृत्तिः सन्निबन्धना। शब्दविद्येव नो भाति राजनीतिरपस्पशाः ।। इति पद्ये स्मरति इति तस्य माघस्य पूर्ववतित्वं साधयितुं प्रयतन्ते । तथैव भामहस्य - शिष्टप्रयोगमात्रण न्यासकारमतेन वा । तृचा समस्तषष्ठीकं न कथञ्चिदुदाहरेत् ।। सूत्रव्यापकमात्रेण वृत्तहन्ता यथोदितः । अकेन च न कुर्वति वृत्तिस्तद्गमकौ यथा ।। इत्यत्र स एवोल्लिखित इति तं भामहपूर्ववतिनं मन्यते । वस्तुतस्तु उभयत्र तेषां भ्रम एव । एकतस्तु न्यासे जनिकर्तुः प्रकृतिरित्यस्य ज्ञापकात् वृत्तहन्तृपदे. समासस्य विधानं नैव कृतम्, अपरञ्च प्राचीनकाले न्याससंज्ञका अनेके ग्रन्था आसन् । भर्तृहरिरपि महाभाष्यदीपिकायां कञ्चिन्न्यासमुद्धरति । तथैव वामनस्य विश्रान्तविद्याधरोपर्यपि मल्लवादिसूरिणा कश्चिन्न्याससंज्ञको ग्रन्थः प्रणीत आसीदिति ज्ञायते । देवनन्दिनाऽपि पाणिनीयाष्टकोपरि ‘शब्दावतार' नामकोः न्यासः प्रणीत आसीत् । शिशुपालवधकर्ता माघः काव्यालङ्कारकर्ता भामह कतमं न्यासं स्मरत इति नैवानिणतम् । एतावदेव स्पष्टं यत्ताभ्यां स्मृतों, न्यासो नैव जिनेन्द्रबुद्धेरिति तयोस्तस्मात् पूर्वकालिकत्वात् । न्यासोपरि मैत्रेयरक्षित-रत्नमति-मल्लिनाथ-नरपतिमहामिश्र-पुण्डरीकाक्षविद्यासागरप्रभृतिभिर्व्याख्याग्रन्थाः प्रणीताः सन्ति। तत्र मैत्र यंरक्षितस्य तन्त्रप्रदीपनाम्नी न्वासस्य व्याख्या सर्वातिशायिनी । स हि ११४०-११६५ मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमान् । तन्त्रप्रदीपस्य । नन्दनमिश्र-सनातनतर्काचार्य तन्त्रप्रदीपालोककाराश्च व्याख्यातारः । तत्र च नन्दनमिश्रस्य तन्त्रप्रदीपोदद्योतनं, सनातनस्य प्रभा अपरा च आलोकनाम्नी व्याख्या । रत्नमतिनाऽपि न्यासोपरि कश्चिद्व्याख्याग्रन्थः प्रणीत आसीदिति न तु । संशयंवति पुरुष इति न्यासः। अतः सप्तभ्यर्थे बहुव्रीहिः संशयकर्तरि पुरुष एवेति तद्रत्नमतिः । इति सर्वानन्देन अमरेटीकासर्वस्वे (३।१५) कृतादुद्धरणा। जुज्ञायते । गणरत्नमहोदधिकारश्च वर्धमानः ‘रत्नमतिना तु हरितादयो गण। समाप्ति यावदिति व्याख्यातम्' इत्युद्धरति । । मल्लित्रथेनापि न्यासोपरि न्यासोद्योतनाम्नी व्याख्या प्रणीताऽऽसीत् ।। से हि वैक्रमत्रयोदशशतकोद्भव इत्यनुमीयते । न्यासोद्द्योतं हि अमरचन्द्रे. । वृद्धवृत्यवचूण ‘उक्तञ्च न्यासोद्योते-न केवल श्रूयमाणैव क्रिया निमित्तं कारकभावस्य, अपितु गम्यमानाऽपि' इति स्मरति । चूर्णश्च १२६४ मितवैक्रमान्दमभितः प्रणीताऽऽसीदिति प्रसिद्धमेव । नरपतिमहामिश्रेणाऽपि न्यासोपरि न्यायप्रकाशनामकः क्रश्चिद् व्याख्याग्रन्थः प्रणीत आसीदिति युधिष्ठिरमीमांसकः सूचयति । सह्मस्माकं प्रमाणिक आचार्यः । न्यासप्रकाशस्यायं द्वितीयः श्लोकः - शिवं प्रणम्य देवेशं तथा शिवपति शिवाम् । प्रकाशः क्रियते न्यासे महामिश्रेण धीमता।। इति । महामिश्रो हि १४५६-१५०६ मितवैक्रमाब्दानभितः स्थितिमानित्युच्यते। एवञ्च वैक्रमपञ्चदशशतकस्थितिमता पुण्डरीकाक्षविद्यासागरेणाऽपि न्यासोपरि टीका प्रणीताऽऽमीदिति तस्यैब कातन्त्रप्रदीपाख्यायां कातन्त्रटीकायां - तच्चिन्त्यमिति न्यासटीकायां प्रपञ्चितमस्माभिः । इति वचनेन ज्ञायत