आख्यानम्
आख्यानस्य उद्गमभूमिर्भारतवर्षम्। षष्ठशताब्द्यां भारते तान्युपाख्यानानि प्रसिद्धानि आसन्, येषामुपलब्धिरस्माभिः पञ्चतन्त्रे क्रियते। वेदादेव प्रवहन्ती पुराणेषु रवरस्रोतस्त्वमागतोपाख्यानधारा नानारूपाऽजायते। संहिताऽध्ययनेन, इतिहासस्याऽऽख्यानस्य चास्तित्वस्य ज्ञानं भवति। अथर्ववेदे इतिहासपुराणस्य उल्लेखो लभते। छान्दोग्योपनिषदि अध्ययनाध्यापनस्य मुख्यविषयः इतिहासपुराणमेवासीत्। विक्रमपूर्वतृतीयशतके कौटिल्येनेतिहासान्तर्गते 'पुराण'(प्राचीनाख्यानानि)-इतिवृत्त(इतिहासः )- ' आख्यायिका( कथा )-उदाहरण-धर्मशास्त्र-अर्थशास्त्रादीनां गणना कृताऽस्ति। अपराह्णकाले ज्ञानवर्द्धनाय नृपेण ताः अवश्यमेव श्रोतव्याः इति। इतिहासस्येयं परिबूंहितकल्पना अवान्तरकालेन सह सम्बन्धं स्थापयति। प्राचीनकालेऽपि एवंविधस्य साहित्यस्य स्थितिरवश्यमेव विद्यमानाऽऽसीत्। वेदानां व्याख्याप्रणाल्याः अन्यतमप्रकार ऐतिहासिकानाम् अप्यासीत्, यस्योल्लेखः यास्केन अनेकशः कृत:। वृत्रस्य व्याख्यायाम् ऐतिहासिकानां कथनमासीत् यद्, अयं ‘त्वाष्ट्रः' असुराणां संज्ञाऽस्ति। अनेन प्रकारेण एतेषां व्याख्याकाराणां सम्मतौ वेदेषु अनेकानि महत्त्वपूर्णानि आख्यानानि सन्ति। ऋग्वेदेऽपि आख्यानानां सङ्ख्या महती वर्तते। एतेषु कानिचिद् आख्यानानि वैयक्तिकदेवताविषयकानि सन्ति, कानिचिच्च आख्यानानि कासाञ्चन सामूहिकघटनाम् अभिलक्ष्ये प्रवृत्तानि भवन्ति। तथ्यमिदमस्ति यद्, एतेषामाख्यानानां मूलरूपस्य अभिव्यक्तिः ऋग्वेदीयमन्त्रेष्वेव प्राप्यते। अनन्तरयुगेषु एव आख्यानं परिस्थित्याः परिवर्त्तनेन अथवा अभिनवयुगस्य अभिनवकल्पनायाः प्रभावेण परिवत्तितं परिबृंहितश्च भूत्वा दृग्गोचरं भवति। अनेन प्रकारेण ऋग्वेदस्य आख्यानानि ब्रह्मसु, उपनिषत्सु, सूत्रग्रन्थेषु, रामायणे, महाभारते तथा विभिन्नपुराणेषु स्वकीयाः घटनायाः स्थितिवेषये विशेषरूपेण विकसितानि परिवर्तनानि च भूत्वा उपलब्धानि भवन्ति। अस्य विकासस्योपरि तत्तद्युगस्य धार्मिकस्य सामाजिकस्य च परिस्थितिजन्यप्रभावस्य स्वरूप स्पष्टरूपेण दृग्गोचरो भवति। ऋग्वेदे इन्द्रस्य तथा अश्विनिकुमारयोः विषयेऽपि अनेकानि आख्यानानि सन्ति। एतेषु आख्यानेषु देवानां वीरता-पराक्रम-उपकारादीनां भावना स्पष्टरूपेण अङ्किताऽस्ति। ऋग्वेदाभ्यन्तरे त्रिंशद् आख्यानानां स्पष्टनिर्देशोऽस्ति - शुनिःशेपः (१।२४), अगस्त्यः, लोपामुद्रा च ( १॥१७९ ), गृत्समदः(२/१२), वसिष्ठः विश्वामित्रश्च (३५३, ७॥३३ प्रभृतयः), सोमस्यावतरणम् ( ३॥३३ ), वरुणः वृषजानश्च (५॥२), अग्नेरुत्पत्तिः ( ५॥११ ), श्यावाश्वः (५॥३२ ), बृहस्पतेर्जन्म ( ६॥७१ ), राजा सुदासः (७॥१८), नहुषः ( ७॥९५ ), अपाला ( ८॥९१ ), नाभानेदिष्टः ( १०॥६१-६२ ), वृषाकपिः ( १०॥८६ ), उर्वशी तथा पुरूरवा ( १०॥९५ ), सरमा एवं पणिः ( १०॥१०८ ), देवापिः, शन्तनुः च ( १०॥९८ ), नचिकेता ( १०॥१३५ ) इति।