पाणिनीतरव्याकरणसम्प्रदायाः
पाणिनीतरव्याकरणसम्प्रदायाः व्याकरणस्य वैविध्यं प्रदर्शयति। पाणिनिव्याकरणस्य प्रसिद्धित्वात् तेषां प्रचलनम् अल्पं मन्यते। परन्तु प्रचलनं तु दरीदृश्यते। परिवर्तनं हि जीवितभाषायाः भाषितभाषाया वा प्रधानं लक्षणम् । एतदपरिहार्यभौतिहासिक तथ्यं यज्जीवितभाषायां विकारः सततप्रक्रियैव । पाणिनिना व्याकरणनियमैः सुनिबद्धायामपि संस्कृतभाषायामनेकविधानि परिवर्तनानि सम्पन्नान्येव । यदा हि पाणिनिरष्टाध्यायीं ग्रथ्नाति स्म तदा संस्कृतभाषा जनसाधारणस्यापि जिह्वासु नरीनृत्यते स्म । तेनैव पाणिनिना विशिष्टपक्ष एव व्याकरणस्योपज्ञातम् । भाषायाः सामान्यपक्षस्तु सर्वैः स्वतः ज्ञात एवासीत् । तेनैव पाणिनिनोपेक्षितं विषयं कात्यायनो वररुचिह वातकैर्जग्राह । किन्तु कात्यायनपर्यन्तमपि संस्कृतभाषा जनभाषेवासीदतो जानताऽपि वररुचिना नैव । सर्वः पक्ष उपात्तः । नृपविक्रमार्कसमयं प्राप्य तु संस्कृतभाषा शिष्टजनानमेव भाषात्वेनावशिष्टा तस्याः सामान्य रूपमपि जनैर्व्यस्मारि । तेन तत्सिद्धये भाषायाः सामान्यपक्षावग्राहिणो व्याकरणस्यावश्यकतोदिता । सा च कातन्त्रव्याकरणेन पूरिता पाणिनीतरव्याकरणेषु कातन्त्रसम्प्रदायः प्राचीनतम. ततश्च भाषायाः सामयिकं परिवर्तनमवलम्ब्य काले काले अन्यान्यपि व्याकरणानि समुदितानि । मुग्धबोधस्य कर्ता बोपदेवो ह्यष्टौ व्याकरणानि स्मरति यथा -- ‘इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्नापिशली शाकटायनः । पाणिन्यमरजैनेन्द्राः जयन्त्यष्टादिशाब्दिकाः।' इति । किन्तु कथनमेतन्न संर्वमपि . पक्षं व्याप्नोति । वस्तुतस्तु पाणिनीतराणि हैम-सारस्वत-कालाप-शाकटायन-शाकल्य-ऐन्द्र-चन्द्र -दौर्ग-ब्रह्मयम-वायु-वरुण-सौम्य-वैष्णव-रुद्र-कौमार बालभाषाशब्दतर्कव्याकरणानि स्मृतानि । एतानि ज्ञातानि वा श्रुतानि, सम्भवन्त्यन्यान्यप्यविज्ञातानि च व्याकरणानि ।