अध्ययने अनुसन्धेया विमर्शपद्धतिः
प्राय अस्माभिः बहवो ग्रन्था अभ्यस्यन्ते । तथापि तेषामध्ययने या विमर्शपध्दतिः अनुसन्धेया तत्र मतिर्न स्वरसतः प्रवहति । सूर्यरश्मिसंस्कृतं एक्वं फलमिवाध्ययनमपि विमर्शादिना पक्वं स्वस्य विदुषां च गोदाय भवतीति नातीव प्रतिपादनीयमस्ति । रामायणमहाकाव्यं संस्कृतज्ञैः कैर्वा विद्वद्भिर्नाधीतम् ? अनेके विद्वांसः रामायणपाठप्रवचनादिभिर्विख्याताः । तथापि विमर्शपध्दतिस्सर्वैरादृता वा इति प्रश्ने नैव समञ्जसमुत्तरं लभामहे । ‘रामायणम्’ एव पश्यन्तु भवन्त । कथमेनं ग्रन्थरत्नमुपलभ्य विमर्शः शक्यते कर्तुमिति । एष पन्थाः सर्वत्राऽपि आदरणीयः । १. ग्रन्थकर्तुः देशकालादि गवेषणीयम् । २. तत्प्रणीताः इतरप्रबन्धाः अवलोकनीयाः । ३. निरुपितो विषयः, ऎतिहासिको वा आध्यात्मिको वा सामाजिको वा भवतु किमिदानीन्तनानामस्माकं तेन ग्रन्थाध्ययनेन प्रयोजनम् इति सर्वकालोपयोगित्वं समर्थनीयम् । ४. ग्रन्थप्रभावः अन्यान्यप्रबन्धेषु विद्यमानः प्रदर्शनीयः । ५. ग्रन्थेऽस्मिन् प्राक्तनकर्तृणां कृतीनां च प्रभावः यदि विद्येत तर्हि गवेषणीयः । ६. ग्रन्थस्थविषयाणामबाधितत्वं निरुपणीयम् ७. ग्रन्थस्थानां केषाञ्चनाभिप्रायाणां विसंवादः विद्यते चेत् सहेतुकं निरुपणीयः । ८. यं कमपि श्लोकं विषयं वा अधिकृत्य विमर्शः सविस्तरं कार्यः । ९. ग्रन्थे तत्तच्छास्त्रपरिभाषया स्वीकारानर्हा विषयाश्चेत् भान्ति तर्हि ते उपस्थापनीयाः । १०. ग्रन्थे तत्तच्छास्त्रपरिभाषया स्वीकारार्हा प्रमाणान्तरसंवादयुक्ताः विषयाश्च प्रदर्शनीयाः । इत्येवमादिक्रमेणानेकधा विमर्शः कर्तुं शक्यते । उपरितननिर्दिष्टविषयेषु द्वित्रा विषयाः निदर्शनतयोपस्थाप्यन्ते ।