स्मृतिकाराः
स्मृतिसाहित्यकाराः स्मृतिग्रन्थानां रचनाम् अकुर्वन्। स्मृतिकाले मन्वादिप्रणीतानां समेषामपि धर्मशास्त्राणां प्रामाण्य मङ्गीक्रियते न कस्याप्यप्रामाण्यमिति महती गौरवावहेयं भारतीयपरम्परा । तेषु धर्मशास्त्रग्रन्थेषु मनुस्मृति: यथा सर्वमान्या तथैव सर्वप्राचीना । योगीश्वरेण धर्मशास्त्रकाराणां नामानि व्याहरता मनु: सर्वप्रथमं प्रदर्शितः। सर्वैः स्मृतिकारैरपि मनुः साक्षाद् वेदद्रष्टत्वात् सर्वज्ञत्वाच्च प्रथमधर्मशास्त्रकाररूपेणोद्घोषितः । मनुविरोधिस्मृतेः प्रामाण्यमपि न स्वीक्रियते । तत्र स्मृतिग्रन्थेषु मनु - याज्ञवल्क्य - पराशर - नारद -बृहस्पति कात्यायन- अङ्गिरो - कार्णाजिनि- दक्ष- पितामह- ऋष्यशृङ्ग - पुलस्त्य - प्रजापति - मरीचि - यम- लौगाक्षि- विश्वामित्र - व्यास-संवर्त-शङ्ख - लिखित काश्यप - व्याघ्रपाद - कपिल - भारद्वाज - जमदग्नि - गार्ग्य - हारीतादीनां स्मृतयः प्रसिद्धाः। केचिदपि स्मृत्युपस्मृतिभेदेनाधिकमपि विवृण्वन्ति । एतेषां कालस्तु परस्परमुदाहरतां धर्मशास्त्राणां पौर्वापर्यपरिज्ञानादाकलनीयम् । म मा भारतीयसमाजस्य व्यवस्थितरूपेण परिचालनमेव स्मृतिकाराणां प्रधानं कर्मासीत्। भारतीयसमाजस्य सुव्यवस्था तथा संघटनमेवास्य मूललक्ष्यमासीत्। चतुर्णां वर्णानामुत्पत्तिरपि मनोवैज्ञानिकरीत्या स्मृतिकारैः प्रतिपादिता। सामाजिक दृष्ट्याऽपि स्मृतीनां महत्त्वं सर्वाधिकम् । हिन्दूनां षोडशसंस्काराणां विस्तृतवर्णन स्मृतिष्वेवोपलभ्यते। व्यवहारज्ञानाय स्मृतीनामनुशीलनमनिवार्यम् । प्राचीनभारतीयस्मृतिकारा: समाजे सर्वेषामधिकारान् कर्त्तव्यानि च ध्यात्वा मानवस्याचारपरिपालनाय महत्त्वं ददति। स्मृतयः सामाजिकविकाशाय तथा सर्वेषामधिकाराणां सुरक्षायै सामाजिकनियमानां निर्माणं कुर्वन्ति । सुसमाज स्थापनमेवैतेषां सामाजिकनियमानां मुख्योद्देश्यमासीत् ।