विजयनगरसाम्राज्यम्
फलकम्:Infobox former country/autocat विजयनगरसाम्राज्यस्य स्थापना कर्णाटकराज्ये चतुर्दशशतकस्योत्तरार्धे अभवत्। कर्णाटकस्य इतिहासे अत्यन्तं प्रमुखघटना एषा इति इतिहासकाराः वदन्ति । विजयनगरसाम्राज्यं १०८२ तमे वर्षे हरिहरः (हक्क) तथा बुक्करायः इति सहोदराभ्यां संस्थापितम् । अस्य साम्राज्यस्य राजधानी आसीत् विजयनगरम् । विजयनगरम् इदानीन्तनस्य कर्णाटकस्य "हम्पी"प्रदेशः । कृष्णदेवरायस्य शासनावसरे एतत् साम्राज्यम् उत्तुङ्गस्थितिं प्राप्नोत् । यद्यपि १५६५ तमे वर्षे ताळीकोटेयुद्धे अस्य साम्राज्यस्य पराभवः जातः तथापि पुनरेकं शतकं यावत् लघुप्रमाणेन शासनम् अकरोत् । तदानीन्तनकालस्य दक्षिणभारतस्य राज्यानि इण्डोनेशियापर्यन्तम् अपि प्रभावस्य प्रसारम् अकुर्वन् । विशालः आग्नेय-एषिया-प्रदेशः अपि एतेषाम् अधीने आसन् । कालान्तरे हिन्दुराजवंशाणां बहमनिसुल्तानानां च परस्परं कलहः आरब्धः । तस्य परिणामरूपेण तावत्पर्यन्तं दूरे एव स्थितयोः हिन्दु-मुस्लिं-संस्कृत्योः परस्परं सम्पर्कः सञ्जातः । कला-शिल्पकलाक्षेत्रे विजयनगरसाम्राज्यस्य योगदानं महत् अस्ति । कन्नडं,तेलुगुभाषा, संस्कृतभाषायाःइत्यादिभाषासाहित्ये अपि तेषां योगदानम् अविस्मरणीयम् । अस्य साम्राज्यस्य पतनस्य कारणीभूताः उत्तरभारते साम्राज्यस्थापनं कृतवन्तः सुल्तानाः । एते सुल्तानाः रजपूतानां स्थानस्य देहल्याः समीपे एव प्रथमं राज्यस्थापनम् अकुर्वन् । विजयनगरसाम्राज्यस्य पतनेन सह २००० वर्षाणि यावत् पुरातनी भारतस्य अभिजातसंस्कृतिः ह्रासमार्गम् आप्नोत्, भारतीये इतिहासे नवः अध्यायः च आरब्धः । एतत् विजयनगरसाम्राज्यं मध्यकाले कर्णाटकस्य संस्कृतिपरम्परास्थिरतायाः आधारशिलाऽभवत् । विजयनगरराजाः द्विशतकपर्यन्तं वैभवोपतं प्रशासनं कृतवन्तः । दक्षिणभारते कर्णाटकस्य संस्कृतिं कलां वास्तुशिल्पं साहित्यं धर्मम् आर्थिकताम् अभिवृध्दिपथे आनेतुं विजयनगरराजाः बहुश्रेष्ठं कार्यं कृतवन्तः। हम्पिप्रदेशे अधुनापि वैभवोपेतसाम्राज्यस्य चिह्नानि दर्शनीयानि सन्ति । इदानीम् अवशेषाः एव प्राचीन साम्राज्यस्य लक्षणं प्रतिपादयन्ति । दक्षिणभारते सनातनधर्मस्य अवलम्बिनः राजानः देवगिरियादवाः वारङ्गल्प्रदेशीयाः काकतीयाः मधुरानगरे स्थिताः पाण्ड्यराजाः, दोरसमुद्रस्य होय्सळराजाः च अल्लावुध्दीनबादशहस्य आक्रमणेन अवनतिम् आपन्नाः। महम्मदबिन् तुघलकस्य काले पूर्णतया दक्षिण भारतीयाः राजानः विनष्टाः अभवन् । अस्मिन् समये उत्तरदक्षिणप्रान्तयोः मध्ये विजयनगरराजानः स्वसाम्राज्यस्थापने सफलाः अभवन् उत्तरतः देहली सुल्तानानाम् (बादशहमहोदयानाम् )आक्रमणेन दक्षिणभारते धार्मिकस्वातन्त्र्यम् राजकीयस्वातन्त्र्यम् इत्यादि च विधातिमनि अभवत् । विजयनगरसाम्राज्यस्य प्रतिष्ठापनस्य पश्चात् सामान्यानां, धार्मिकस्वातन्त्र्यं राजनैतिकस्वातन्त्र्यम् इत्यादीनि पुनः प्राप्तानि ।