सिद्धान्तकौमुदी
मानवजगति भाषाद्वारैव सर्वे व्यवहाराः प्रवर्तन्ते, सिद्ध्यन्ति च । विश्वेऽस्मिन् सर्वेजना भाषामन्तरेण स्वाऽऽशयान् अन्येषां सविधे निवेदयितुम्, न खलु कल्पन्ते । तस्मात् कारणात् लोके असङ्ख्याः भाषाः काले काले प्रादुरभूवन् । तादृशाः अनेकाः प्राचीनाः भाषाः मनुष्याणां व्यवहारपथात् अपसृताश्च । यतः तासां भाषाणां आत्मरूपं व्याकरणाम् न रक्षितम् । किन्तु विश्वे अतिप्राचीनाऽपि सुदृढा सुन्दरा विश्वजनीना च भाषा संस्कृतभाषैव, अधुनापि जीवन्ती जनप्रिया च भवति । न केवलमियं मनुष्यभाषा किन्तु देवभाषाऽपि कथ्यते । यतः परमात्मनः निश्वसितरूपाः वेदाः, "तत्वज्ञानान्निश्रेयसाधिगमः" इति घोषयन्ति शास्त्राणि च अस्यामेव भाषायां विलसन्ति । यत्तु प्रारब्धमनुभूयमानानां तापत्रयशृङ्खलायाः विमोचनं काङ्क्षमाणानां जीवलोकानां तत्वज्ञानं तु शब्दशक्तिमूलकम् । शब्दशक्तिग्रहस्तु निरुच्यते लोकोक्त्या यथा- शक्तिग्रहो व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्यैर्व्यवहारतश्च" इति । एवं च व्याकरणमेव शब्दानां शक्तिग्रहणस्य मूलम् । देवभाषाया अस्याः आत्मा व्याकरणम् सुरक्षितं विजृम्भितं च । सा च भाषा सरला सुसंस्कृता साधुशब्दसम्पन्ना चेदेव सर्वैराद्रियते इति धिया वेदकालादपि मुनिभिः नाना शिक्षाग्रन्थाः प्रणीताः । एवं च शब्दानां दोषापनोदनपूर्वकं साधुत्वसाधुत्वसम्पादनं व्याकरणादेव साध्यम् । अतः भर्तृहरिः वाक्यपदीये वदति यथा- साधुत्वज्ञानविषया सैषा व्याकरणस्मृतिः । इति । संस्कृते वेदकालमारभ्य आषोडशशतकं यावत् विभिन्नव्याकरणानाम् अनेके ग्रन्थाः ग्रथिताः । तानि व्याकरणानि च तत्कर्तृनामभिः प्रथिताः । यथा- इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्ना्ऽऽपिशली शाकटायनः । पाणिन्यमरजैनेन्द्राः इत्यष्टौ शाब्दिकाः स्मृताः ॥ तेषु व्याकरण्समुदायेषु पाणिनीयव्याकरणस्यैव लौकिक-वैदिकोभयप्रक्रियासमन्वितत्वात् वेदाङ्गत्वं स्वीक्रियते नेतरेषाम् । भट्टोजीदीक्षितेन रचितः ग्रन्थः सिद्धान्तकौमुदी । अस्य ग्रन्थस्य पूर्णं नाम "वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी" इति ग्रन्थकर्त्रैव कथ्यते, यथा- मुनित्रयं नमस्कृत्य तदुक्तीः परिभाव्य च । वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीयं विरच्यते ॥ पाणिनिः, कात्यायनः(वररुचिः), पतञ्जलिः इत्येते त्रयः मुनयः । एतान् त्रीन् मुनीन् नमस्कृत्य, तेषाम् उक्तीः क्रमेण सूत्र-वार्तिक-भाष्यरूपाः परिशील्य इयं कृतिः मया (भट्टोजीदीक्षितेन) विरच्यते=ग्रथ्यते इति श्लोकार्थः । नाम्नः औचित्यविचारे तु एवं धीयते । येषां व्याकरणशास्त्रे विशिष्टं ज्ञानं, विशेषः अभिनिवेशः, परिश्रमः च वर्तेते, ये च अस्मिन् शास्त्रे अथवा शास्त्रस्य विविधप्रक्रिया विविच्य ग्रन्थान् ग्रथितवन्तः ते वैयाकरणाः । तादृशवैयाकरणानां ये इदमिथ्थम् इति सिद्धान्ताः सन्ति ते एव कौमुदी(चन्द्रिका) इव इति वैय्याकरणसिद्धान्तकौमुदी । कौमुदी यथा तमसि विहारशीलानां मनसः आह्लादं जनयति, चरतां पथभ्रमं निराकरोति तथा इयमपि ग्रन्थरूपा कौमुदी व्याकरणप्रकृतिप्रत्ययोद्याने विजिहीर्षूणां मानसे आह्लादम् तनोति, अज्ञानरूपम् अन्धकारं निस्सारयति च इति मथितार्थः ।