सती सावित्री
मद्रेष्वश्वपतिर्नाम राजाऽऽसीत् । स च परमधार्मिकः प्रजानुरञ्जनश्च । किन्तु, वृद्धोऽप्यतुत्रतयाऽसौ खिद्यते स्म । ततः पुत्रकामनयाऽयमत्मनः कुलदेवतां सावित्रीं तुष्टाव । सा प्रसन्ना तेजस्विनीं कन्यकामस्मै अनुजग्राह । अथाचिरेण कालेन राज्ञः पत्नी मागधी राजीवलोचनां कन्यकां प्रासूत । सा एषा राजपुत्री मूर्तिमती श्रीरिव रराज । प्रीतया भगवत्या सावित्र्या ‘इदं दत्ता’ इति राजाऽश्वपतिः पिता एतस्यै ‘सावित्री’ इति नाम चकार । सुन्दरीमेनां देवकन्येति जना अमन्यन्त । अस्यास्तेजः प्रकर्षेण तिरस्कृत इव न कोऽप्येनां वरयामास । ततः पिता चिन्तया विह्वलः कन्यां सावित्रीमुपसृत्य प्रोवाच "वत्से ! अयं ते प्रदानकालः, किन्तु न कश्चित्त्वं वृणोति । अतस्त्वमेवानुरुपं भर्तारमन्विच्छ । यं कमपि पुरुषं वृणोशि तर्हि तमेनं मह्यं निवेदय । अहं विमृश्य त्वां तस्मै प्रदास्यामि । अन्यथा लोके निन्द्यो भवेयम्" इति । अथ सावित्री पितुराज्ञया वरान्वेषणाय, सचिवैः सह गृहान्निर्ययौ । अरण्यं गत्वा तत्राश्रमान् विचचार । तत्र दैववशात् भ्रष्टराज्यमन्धं द्युमस्तेननामानं राजानं भार्यया पुत्रेण च युक्तमपश्यत् । ततः सा राजर्षेद्यु मत्सेनस्य सुतं गुणवन्तं सत्यवन्तं ददर्श । रुपेण गुणेन चात्मनोऽयमनुरूपो भर्तेति मनसा निश्चित्य, गृहाय न्यवर्तत । ततः पितुरन्तिके "सत्यवानयं मनसा वृतो मे पतिः" इति सा न्यवेदयत् । तदा "अयं सत्यवानल्पायुः" इति महर्षेर्नारदस्य वचः शुश्राव । तथाप्यात्मनाऽस्मान्निश्चयान्न चचाल । अनन्तरमुपायान्तरमपश्यन् स नृपतिः सावित्र्या मनोरथमन्वमन्यत । ततोऽश्वपतिः सपरिवारो द्युमत्सेनस्याश्रम जगाम । तत्र सपुत्रकलत्रं द्युमत्सेन नृपमपश्यत । त्स्मै स्वात्मन आगमनप्रयोजनमकथयत् । ततस्तत्रासम्मतं तमनुनीय स राजाऽश्वपतिरवदत्- "भो नृप , तव सुताय सत्यवेते मदीयामिमां कन्यां वृणीध्वम्" इति । ततः स द्युमत्सेनोऽस्वपेर्नृपतेः प्रार्थनां पुरश्चकार । अनन्तरं शोभने मुहूर्ते सा सावित्री सत्यवन्तं यथाशास्त्रमुपयेमे । निर्वृत्तकल्याणा सावित्री ततः प्रभृति भर्तुः कुले एवावसत् । तदाऽऽत्मना धृतानि महार्घाणि राजोचितानि वासांसि व्यसृजत् । मुनियोग्यानि चोरचीवराणि पर्यधत्त । तत्रैषा परया श्रद्धया श्वशॄं श्वशुरं चासेवत । तथा प्रणयमधुरेणालापेन रहसि भर्तारं सत्यवन्तमनन्यमनस्का सम्यगतोषयत् । स्वात्मनापि तेन प्रसन्नेन प्रियेण सुतराममुद्यत । तथापि सा नारदीयं वचनं स्मृत्वा मनसि सन्तप्यमनैवासीत् । ततः कार्यज्ञा सवित्री पत्युरपमृत्युनिवऋत्तये स्वस्य सौभाग्यवृद्धये च कठिनानि व्रतान्याचचार । आत्मनः सौभाग्यदेवता अप्यओपूजयत । सा सर्वदा छायेव पतिमनुसरन्ती तद्रक्षणे जागरुकाऽऽसीत् । अथ श्वोभूते भर्तुमरणे सा सावित्री रात्रौ निद्रां नालभत । ततः प्रभाते उदिते च सूर्ये शोकव्याकृला शयनादुत्तस्थौ । ततः शिरः स्नातोपोषिता श्रेयसे देवतामुद्दिश्य सकलं दिवसमर्चते स्म । ततः सन्निहिते सूर्यस्यास्तसमये स्त्यवान् समिधः फलानि चाहतुमरण्याय यातुं प्रावर्तत । ततः स परशुं स्कन्धे निधाय करेण पिटकमाददे । एवं वनाय गन्तुमुद्यतं तं [पतिमवलोक्य सा सती सावित्री तमनु सर्तुमैच्छत् । ततः सा श्वशुरावामन्त्र्य, पतिं प्रसाद्य च तेन प्रियेण सह कानन मभिप्रातस्थे ।। तत्र कान्तेन दर्शितान् रम्यान् प्रदेशान् अवलोक्य ननन्द । सत्यवानिअपि तया कान्तयाअ हृष्टः फलान्याचित्य पिटकं पूरयामास् । ततः परशुना काष्ठानि यावत्पाटयति तावदस्य महति शिरोवेदना विद्यते । सेयमङ्गानि त्रोटयतीव । स्थातुं न मे शक्तिरस्ति । अतः शयितुमिच्छामि" इति । ततः सा साध्वी सत्वरं तमुपसृत्य, स्वस्योत्सङ्गे पत्युः शिरो निधाय भूमौ निषसाद । तदा सा नारदस्य वचनं स्मृत्वा , तमेनं क्षणं मुहूर्तमिव, वेलामिव दिवसमिव, घोरतरमन्वचिन्तयत् । ततः सावित्री मुहूर्तादेव कमपि पुरुषमपश्यत् । श्यामलाङ्ग एष रक्ताक्षो रक्ताम्बरो रविप्रकाशश्चाभवत् । भयङ्करः पाशहस्तः स आगत्य सत्यवतः पार्शे तं प्रेक्षमाणोऽतिष्ठत् । तमेनं पुरुषमवलिक्य सावित्री भ्र्तुरुत्तमाङ्गं स्वाङ्काद्भूमौ शनैः शनैर्निधाय सहसोदतिष्ठत् । प्रकम्पमानाऽबला सा बालाऽऽर्ता सती तमेनं पुरुषं प्रणनाम । स्विन्यं चावदत् । अथैववुभयोः संल्लापः प्रावर्तत । यथा - सावित्री-को भवान ! अमानुषमिदं ते रुपम् । आस्त्वां देव मन्ये । किमत्र क्र्तुमिच्छति ? कृपया कथयतु भवान । पुरुषः-तपस्विनि ! सावित्रि ! पतिव्रता त्वमसि । अतोऽहं भवतीमभिभाषे । सन्नताङ्गि ! प्रजानामन्तकं यमं