एड्स् रोगः
‘एड्स् रोगस्थस्य विषये विचार्यमाणे आदौ ‘एड्स्’ इति पदं विचारणीयं भवति । अस्मिन् पदे चतुर्णामांग्लवर्णानां AIDS – इत्येषां समन्वयः विद्यते । तत्र – A – वर्णात् –एक्वायर्ड (Acquired) अर्थात् शरीरे यत् तत्त्वं पूर्वतः विद्यमानं नासीत्, बहिः प्रदेशात् तस्य अधिगमः I – वर्णात् – इम्यूनो (Immuno) अर्थात् शरीरस्य प्रतिरक्षा अथवा रोगापहारशक्तिः । D - वर्णात् –डिफिशियंसी (Deficiency) न्यूनता । S – वर्णात् –सिंड्रेम (Syndrom) अर्थात् लक्षणसमूहः । पदच्छेदपूर्वकव्युत्पत्त्या बाह्यप्रदेशात् समागताः विषाणवः (वैरस्) शरीरस्यान्तर्वर्त्तिप्रदेशं प्रविशन्ति चेत् अस्माकं शरीरे विद्यमानायाः श्वेतरक्तकणिकायाः शक्तिं क्रमशः क्षीणां कूर्वन्ति अर्थात् यदा रोगस्य प्रतिरोधकशक्तिः क्षीणा भवति तदैव ‘एड्स्-रोगस्य’ रोगस्थः इत्युच्यते । ते च विषाणवः भवन्ति अतीव शक्तिशालिनः ये शरीरे विद्यमानं प्रवहणशीलं रक्तकोशम् एव भञ्जयन्ति । रोगस्य प्रतिरोधकशक्तिशून्यत्वात् जनाः असहायाः मृत्युमुखमधिगच्छन्ति । ‘एड्स्-रोगस्य’ कारकः जीवः वैरस् (विषाणुः) यः HIV-1 (ह्यूमन् इम्यूनोडिफिशिएंसी वैरस् -१) तथा HIV-2 (ह्यूमन इम्यूनोडिफिशिएंसी वैरस् -२) इतिनाम्ना ख्यातः । एड्स्-रोगस्य विषाणोः अन्वेशणकर्त्ता पेरिसस्थस्य पाश्चर इन्स्टीट्यूटस्य (Pasteur Institute) लक मण्टेगेनियरः (Luc Montagnier) यः १६८३ खृष्टवर्षे LAV (isolated lymphadenopathy) –टाइप III अथवा H.TLV (human t cell leukemia virus) इति नाम्ना विषाणुं पृथक् कृतवान् । HIV संक्रमणं सर्वप्रथमं १६८९ तमे वर्षे संयुक्तसंस्थान-अमेरिकायां दृष्टम् । दक्षिण–पश्चिम एशियायां भारतं पश्चात् थाइलैण्ड एडसप्रभावितदेशेषु प्रमुखम् । सर्वप्रथमम् अमेरिकनचिकित्सकसमक्षं एवंविधा कैंसर –राजयक्ष्माप्रभृतिभिः दुःसाध्यैः रोगैः आक्रान्ताः रोगणः उपस्थिता जाताः, येषु ओषधयः प्रभावहीनाः जाताः । अन्ततः परीक्षणेन ज्ञातं यत् तेषां शरीरेषु प्रतिरोधकक्षमता पूर्णतः नष्टा विद्यते । रक्तपरीक्षणानन्तरम् रक्ते एच.आई.वी. इत्यस्योपस्थितिः अभिज्ञाता ।