रससम्प्रदायः
रससम्प्रदायः अलङ्कारशास्त्रस्य कश्चन सम्प्रदायः। वैदिकसाहित्ये रसशब्दस्योल्लेखः कृतो वर्तते सोमरसस्यार्थे – 'दधानः कलशे रसम्' आनन्दार्थेऽपि - ‘रसो वै सः' 'रसं ह्येवायं लब्धानन्दी भवति'। यद्यपि वैदिकसाहित्ये रसादिशब्दानामुल्लेखोऽवश्यं वर्तते, किन्तु आलङ्कारिकसम्प्रदायरूपे चैतत्स्वरूपनिश्चयकरणे सर्वप्रथमं श्रेयोभागिनं नाट्यशास्त्रकर्तारं भरतमुनिमेव वक्तुं शक्यतेऽस्माभिः। राजशेखरेण तु सर्वप्रथमं रसस्योपदेशो ब्रह्मणा नन्दिकेश्वराय प्रदत्तः इति प्रतिपादितः, परन्तु तत्प्रतिपादितः रससिद्धान्तः इदानीं पर्यन्तमभ्युपलब्धो न वर्तते। वाल्मीकिरामायणस्थैः रसैः शृङ्गारकरुणरौद्रवीर-भयानकैः इति पद्येन अष्टरसानामुल्लेखो वर्तते, इति भरतादेव कथमुल्लेख इति शङ्काऽत्र न युक्ता, वाल्मीकीयरामायणादिकाण्डस्थानां बहूनां श्लोकानां प्रक्षिप्तत्वैनैव निर्णयात् । एवं सत्यपि - निषादविद्धाण्डजदर्शनोत्त्थः श्लोकत्वमापद्यत यस्य शोकः । 'काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुरा । क्रौञ्चद्वन्द्ववियोगोत्थः शोकः श्लोकत्वमागतः ॥ कालिदासस्य रघुवंशे; ध्वनिकारस्य ध्वन्यालोके, भवभूतेः उत्तररामचरितेऽपि क्रौञ्चवधस्योपलम्भात् वाल्मीकीय-रामायणस्य 'शोकः श्लोकत्वमागतः' इति तु सम्यगेव । तथा सति आदिकाव्यस्योदयः करुणरस एव सञ्जात इत्यत्र न मनागपि सन्देहलेशः । वस्तुतस्तु रसपरम्परायाः प्राचीनतायां न काऽपि विप्रतिपत्तिः । स्वयं भरतेनैव नाट्यशास्त्रस्य षष्ठाध्याये- ‘एते ह्यष्टौरसाः प्रोक्ता द्रुहिणेन महात्मना' इत्यादिना पूर्वाचार्याणां सङ्केतः कृतः । परम्परायाः उल्लेखोऽपि तत्रैव ‘अथानुवंश्ये आर्य भवतः' अथवा ‘श्लोकी भवतः' इत्यादिना स्पष्टरूपेण कृतः ।