कृष्ण मृग्
कृष्ण मृगः( Antilope cervicapra ), भारतीयमृगः इति अपि ज्ञायते, भारतस्य नेपालस्य च मूलनिवासी मध्यमप्रमाणस्य मृगः अस्ति । तृणयुक्तेषु मैदानेषु, बारहमासीजलस्रोतयुक्तेषु लघुवनेषु च निवसति । स्कन्धे ७४ तः ८४ से.मी.पर्यन्तं (२९ तः ३३ इञ्च्) ऊर्ध्वं तिष्ठति । पुरुषाणां भारः २०–५७ किलोग्रामः (४४–१२६ पाउण्ड्), औसतं ३८ किलोग्रामः (८४ पाउण्ड्) भवति । मादाः लघुतराः भवन्ति, तेषां भारः समासे २०–३३ किलोग्रामः (४४–७३ पाउण्ड्) अथवा २७ किलोग्रामः (६० पाउण्ड्) भवति । पुरुषाणां ३५–७५ से.मी.(१४–३० इञ्च्) दीर्घाः वर्तनीवशृङ्गाः भवन्ति, मादासु यदा कदा शृङ्गाः अपि भवन्ति । हनुभागे, नेत्रयोः परितः च श्वेतवर्णः मुखस्य कृष्णपट्टिकाभिः सह तीक्ष्णविपरीतः भवति । उभयोः लिंगयोः वर्णा द्विस्वरवर्णः दृश्यते; पुरुषेषु शरीरस्य अधिकांशः भागः कृष्णभूरेण कृष्णपर्यन्तं भवति, नेत्रयोः, श्वेतकर्णपुच्छयोः परितः श्वेतवृत्ताः, उदरं, अधोहनुः, अन्तःपादाः च श्वेतवर्णाः अपि भवन्ति । मादाः किशोरः च पीतवर्णीयः मृगः तनपर्यन्तं भवति तथा च समानानि श्वेतक्षेत्राणि प्रदर्शयन्ति, केवलं पुरुषाणाम् अपेक्षया अधिकं अवरक्तपीतवर्णीयः स्वरः भवति । स्त्रीणां स्कन्धस्य परितः आरभ्य पृष्ठभागे समाप्तं अधिकं क्षैतिजं श्वेतपार्श्वपट्टिका अपि भवति । कृष्ण मृगः Antilope- जातेः एकमात्रः जीवितः सदस्यः अस्ति, तस्य वर्णनं १७५८ तमे वर्षे कार्ल् लिनेयस् इत्यनेन कृतम् । उपजातिद्वयं ज्ञायते । कृष्ण मृगः मुख्यतया दिने सक्रियः भवति | अत्र स्त्री, पुरुषः, युवा कुंवारयूथः इति त्रयः प्रकाराः लघुसमूहाः भवन्ति । पुरुषाः प्रायः स्त्रीणां संभोगार्थं संग्रहणार्थं lekking इति रणनीतिरूपेण स्वीकुर्वन्ति । अन्येषां पुरुषाणां एतेषु प्रदेशेषु प्रवेशः न भवति, तथापि मादाः प्रायः एतेषु स्थानेषु भोजनार्थं गच्छन्ति । एवं पुरुषः तया सह संभोगस्य प्रयासं कर्तुं शक्नोति । कृष्णमृगः शाकाहारी अस्ति, सः निम्नतृणेषु चरति, यदा कदा रुशत् अपि करोति । अष्टमासस्य वयसि स्त्रियः यौनरूपेण प्रौढाः भवन्ति, परन्तु द्विवर्षेभ्यः पूर्वं न संभोगं कुर्वन्ति । पुरुषाः पश्चात्, १.५ वर्षे परिपक्वाः भवन्ति । संभोगः वर्षे पूर्णे भवति । गर्भधारणं सामान्यतया षड्मासानां भवति, तदनन्तरं एकः वत्सः जायते । आयुः सामान्यतया १० तः १५ वर्षाणि यावत् भवति । तत् मृगः भारतस्य मूलनिवासी अस्ति, मुख्यतया भारते एव दृश्यते, यदा तु पाकिस्ताने बाङ्गलादेशे च स्थानीयतया विलुप्तः अस्ति । पूर्वं व्यापकाः, लघु विकीर्णाः च यूथाः अद्यत्वे बहुधा संरक्षितक्षेत्रेषु एव सीमिताः सन्ति । २० शताब्द्यां अत्यधिकमृगया, वनानां कटनं, निवासस्थानविनाशः च इति कारणेन कृष्णमृगसङ्ख्यायां तीव्रः न्यूनता अभवत् । अर्जन्टीना, ऑस्ट्रेलिया तथा अमेरिकादेशेषु मुख्यतया मृगयापालनक्षेत्रेषु कृष्णमृगस्य प्रवर्तनं कृतम् अस्ति । अर्जेन्टिनादेशे जनसंख्या सम्यक् जीवति । भारते १९७२ तमे वर्षे वन्यजीवसंरक्षणविधिस्य प्रथमसूचीयाः अन्तर्गतं कृष्णमृगस्य मृगया निषिद्धा अस्ति । हिन्दुधर्मे कृष्णमृगस्य महत्त्वम् अस्ति ; भारतीय-नेपाली-ग्रामिणः मृगस्य हानिं न कुर्वन्ति ।