पारिवारिकसमस्याः संस्कृतञ्च
विश्वस्मिन् विश्वे अध्यात्मपरायणा त्यागमूला समन्वयात्मिका सहिष्णुतासंयुता भारतीयसंस्कृतिः विशिष्टतमा इति । ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ यत्र विश्वं भवत्येकनीडम् ‘मित्रस्य चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षे,’ ‘संगच्छध्वं संवदध्वम्-’ "सर्वे भवन्तु सुखिनः" इत्येतादृश्याः विश्वबन्धुत्वभावनायाः उदात्ता उदारा च परिकल्पना अस्याः सर्वतिशायि महत्वं प्रख्यापयति । व्यक्तेः समन्वितभावनायां समग्रसमाजस्य समन्वितचेतनायां प्रस्फुटितायां विश्वं समस्तां विभेदसीमाम् अतिक्रम्य एकः सङ्घटितमानवपरिवारः सञ्जायते । सम्प्रति सर्वे देशाः भूमण्डलीकरणाय प्रयतन्ते । विविधराष्ट्रेषु ऎक्यं विचारसाम्यं सहभागित्वं समन्वयं सहिष्णुतां पारस्परिकसद्भाववृत्तिञ्च प्रतिष्ठापयितुं विश्वनेतारः प्रवर्तन्ते । परमत्यधिकं कष्टप्रदं यद् व्यक्तिनिर्माणपराणां समाजीकरणस्य प्रथमपाठशालाभूतानां परिवाराणां संरक्षणाय सद्विकासाय च औदासीन्यम् एव अभिलक्ष्यते । सम्प्रति लोककल्याणकांक्षिणः विचारप्रवणाः चिन्तातुरा यत् लोकतः परिवारभावना विलुप्यमानेव प्रतीयते । पुरा कदाचित् परिवारव्यवस्थापनाय एव विवाहप्रथाः समाजेन आविष्कृताः । समग्रसंसारे नवसृष्टिसंरचनाक्रमे विधातृप्रदत्तायाः समुत्पादनशक्त्या सदुपयोगाय स्त्रीपुंसयोः पारस्परिकाकर्षणमयीं नैसर्गिकीं प्रवृत्तिं मर्यादीकृत्य प्रजातन्तुसन्तानाय स्वीकृता सम्मानिता च । अद्यत्वे भौतिकसुखसुविधासम्पन्नेषु विज्ञानतकनीकलब्धप्रतिष्ठेषु कतिपयेषु राष्ट्रेषु जीवनमूल्यानि भौतिकताभाराक्रान्तानि । वैभवविभुत्वातिरेकेण मधुराः मानवीयसम्बन्धाः ध्वस्ताः । भोगपरायणत्वात् धनार्जनयन्त्रतां गतं जीवनम् । अष्टादशवर्षदेशीयाः बालाः मातुः पितुः दूरे गत्वा स्वतन्त्रं स्वच्छन्दं जीवनं यापयन्ति । पतीनां पत्नीनाञ्च वासांसीव परिवर्तनेन जीवने अस्थिरता असुरक्षा च व्याप्नुतः । भग्नपरिवाराणां कुण्ठाग्रस्ताः बालाः समाजस्य कृते अभिशापाः भवन्ति । विद्यालयेषु मादकद्रव्यसेवनम्, अविचिन्त्य सहपाठिषु गोलिकाचालनम्, अल्पे वयसि विवाहं विनैव गर्भधारणं सामान्यं जातम् । वेतनभोगिन्यः समाजसेविकाः तेषां बालकानां पालनपोषणं कुर्वन्ति ये स्वच्छन्दजीवने अवाञ्छितभाराः इति मत्वा परित्यक्ताः । तत्र युवकाः युवत्यश्च तथाकथितमुन्मुक्तं जीवनं यापयन्ति । अनेन विवाहेन विना प्राप्तेन मातृत्वेन अमेरिकास्वीडनादिदेशेषु विधिक्षेत्रे नानाः समस्याः समुत्पादिताः । तत्रत्या वृद्धाः रुग्णास्तु नरकतुल्यं जीवनं यापयितुं विवशाः । सम्प्रति केचन भारतीयाः अपि संस्कृतं प्रति, स्वसंस्कृतिं प्रति, संस्कारान् प्रति च उदासीना जाताः । भौतिकताप्रधानायाः पाश्चात्यसंस्कृतेः चाकचक्यविमोहितानां तेषां मते आधुनिकवैज्ञानिकजीवनेन सह संस्कृतिप्राणभूतानां संस्काराणां नास्ति किमपि सामञ्जस्यम् । तैः संस्कारसम्पादनम् औपचारिकतानिर्वाहमात्रम् एव सञ्जातम् । परिणामतः भारतेऽपि अद्य अत्र आतङ्कवादो विद्यते । तत्र साम्प्रदायिकविवादः प्रवर्तते । सर्वत्र हिंसानादः श्रूयते । भारते विवर्धमानाः वीरप्पनाः हर्षदमेहताः केतनपारेरवाः सुशीलशर्माणः आतङ्कवादिनः बलात्कारिणः पारिवारिकपरिवेशपरिव्याप्तां शिथिलतामेव संसूचयन्ति - फलानुमेयाः प्रारम्भाः संस्काराः प्राक्तनाः इव । ते हि नो दिवसाः गताः यदा मातृपितृपितामहादीनां शुश्रूषया आशीर्वादावाप्तिः परमश्रेयसे मन्यते स्म । अद्य तु अनेकेषां समृद्धानां सुसज्जितगृहेषु तेषां कृते स्थानाभावः जायते । ते वृद्धगृहेषु प्रेष्यन्ते अथवा कुत्रचित् गृहस्य उपेक्षिते कोणे जीवननिःश्वासान् गणयन्ति । अद्यत्वे मातृपितृभगिनीभ्रातृन् पृथककृत्य पतिपत्नीपुत्रपुत्रीणामेव परिवारः इति कल्पितः । पतिपत्न्यात्मके परिमिते परिवारेऽपि विघटनात्मको रोगो दिनाऽनुदिनं वेगेन संक्रममाणः अभिलक्ष्यते कुत्रचिद् यौतुकाभिलाषिभिः वधूषु कृतोत्पीडनात्, क्वचिन्नारीकल्याणभावनया निर्मितानां सहानुभूतिपूर्णसर्वकारीयानां नियमोपनियमानां दुरुपयोगात् क्वचित् सहिष्णुतायाः अभावात् क्वचिच्च पुरुषाणां महिलानामपि विवाहेतरप्रेमसम्बन्धप्रवर्धनात् । समानाधिकारात्मकं नारीजागरणस्वातन्त्र्यान्दोलनं प्रचलितेऽपि परिवारनियोजनव्याजेन प्रयुज्यमाना कन्याभ्रूणहत्या न केवलं वर्तमानकालिकी पारिवारिकसमस्या अपि तु अनेकासां भाविभयावहसमस्यानामपि जननी । परिवारप्रथासंरक्षणार्थमेव पितृत्वस्य समुद्घोषणा भारते प्