व्याकरणदार्शनिकग्रन्थाः
व्याकरणदार्शनिकग्रन्थाः व्याकरणे प्रवर्तमानानां दर्शनस्वरूपं निरूपयन्ति। तेषां प्रचलनस्य आरम्भसीमा न प्राप्यते, परन्तु एतस्याः परिपाटेः प्रचलनं शास्त्रे दरीदृश्यते। तेषु व्यक्तिविवेकादयः ग्रन्थाः प्रसिद्धाः सन्ति। अर्थप्रवृत्तितत्वानां शब्दा एव निबन्धनम् । तत्वावबोधः शब्दानां नास्ति व्याकरणादृते ।। भाषायां प्रयुज्यमानानां शब्दानां साधुत्वासाधुत्वं विविच्य अपभ्रंशीभवनाझाषायाः रक्षणमेव व्याकरणस्य परमं लक्ष्यम् । उक्तमेव हरिणा - शब्दार्थसम्बन्धनिमित्ततत्वं वाच्याविशेषेऽपि च साध्वसाधून् । साधुप्रयोगानुमितांश्च शिष्टान्न वेद यो व्याकरणं न वेद ।" इति । शब्दश्च अर्थश्न सम्बन्धश्च तयोः निमित्तं शब्दप्रवृत्तेश्चैषां तत्वमविपरीतरूपं यो न वेद, वाच्यसाम्येऽपि शब्दस्य साधुत्वासाधुत्वे यो न वेद, साधुप्रयोगेणानुभिताश्च ये शिष्टास्ताम् यो न वेद स व्याकरणं न वेदेति । एवञ्च अर्थप्रवृत्ति.. तत्वानां हि शब्दा एव निबन्धनं, शब्दानां तत्वावबोधश्च व्याकरणादेव भवति इति व्याकरणस्यापरिहार्यत्वम्। व्याकरणं च तेन लक्ष्यलक्षणम्, यत्र शब्दो - लक्ष्यः सूत्रञ्च लक्षणमिति । तदा व्याकरणं हि शब्दसाधुत्वविषयकशास्त्रं भवति । यदा च भाषायां प्रयुज्यमानानां पदानां प्रयोगकारणानां चिन्तनं पदार्थतत्साम यैचिन्तनञ्च क्रियते तदा तु व्याकरणशास्त्रं हि दर्शनशास्त्रस्य रूपमॅपि गृह्णाति | तस्य हि प्रथमे स्वरूप प्रकृतिप्रत्ययविभागेन शब्दा व्याक्रियन्ते द्वितीये तु भाषा द्रनमः, शब्दाभिव्यक्तिः शब्दस्य स्वरूपं ( स्फोटात्मकं ध्वन्यात्मकञ्च ) अपअ शस्य कारणानि, पदवाक्यविवेकः धातुलकार-प्रातिपदिक-सुनिपातायर्थविवेकः, समासशक्तिः, शब्दशक्तिः, स्फोट, क्रिया,. कालः, लिङ्गानि, सङ्ख्या, उपग्रहश्च विविच्यन्ते प्राधान्येन।