विवाहसंस्कारस्य व्यावहारिकः पक्षः
दिल्ली संस्कृत साहित्य अकादमी, दिल्ली-सर्वकार-द्वारा समायोजिष्यमाणे त्रिदिवसीये अखिल-भारतीय-संस्कृत-सम्मेलने प्रस्तोतुं निबद्धः शोधालेखः - विवाहसंस्कारस्य व्यावहारिकः पक्षः ................................................................................................................................. प्रस्तोता – प्रो. कमलेशकुमार छ. चोकसी संस्कृतविभागः, भाषासाहित्यभवनम् , गुजरात विश्वविद्यालयः , अमदावाद – 380009 (गुजरात) प्रस्तावना – वैदिकसमाजे जन्मतः मरणपर्यन्तम् षोडशसंस्काराणाम् विधानम् पुराकालतः एव प्रवर्तते । यद्यपि गच्छता कालेन तेषु बहवः संस्काराः सामाजिकजीवनतः विलुप्ताः सन्तः अधुनातने समाजे न दृश्यन्ते । ते तु सम्प्रति पुस्तकस्था एव सन्तः दृश्यन्ते, तथापि तेषु केचन संस्काराः अद्यावधिः समस्ते∫पि समाजे प्रवर्तमानाः सन्तः समाजस्थाः सन्तीति विदितचरमेव विदुषाम् । एतादृशेषु प्रवर्तमानेषु संस्कारेषु एकतमः विवाहसंस्कारः । अस्य विवाहसंस्कारस्य प्रवर्तमान-भारतवर्षीयसंविधानविधौ अपि अनिवार्यत्वेन स्वीकृतिरस्तीति कृत्वा प्रवर्तमाने भारतीयसमाजे जनैः श्रद्धयाश्रद्धया वा तत्परिपाल्यते एव । राजप्रशासनम् तु अस्मिन् विषये नागरिका-धिकारव्यवस्थामेव दृष्टिपथम् निदधाति, न तु कर्तव्यव्यवस्थाम् । सर्वकारपक्षे तु (नून्यान्न्यूनम्) एकविंशवर्षियः पुरुषः अयम् अनया (न्यूनान्न्यूनम्) अष्टादशवर्षियया स्त्रिया सह विवाहेन संस्कारेण संस्कृतः अथवा नेति प्रश्ने संस्कारापेक्षया विवाहार्थम् उभयोः स्वीकृतिरस्ति न वेति स्वीकृतिरेवात्र बलवती प्रतिभाति । अथ च सति विवाहसंस्कारे सर्वकारपक्षे तु स्वसंविधानुसारम् तदुभयोः स्वोपार्जितसम्पत्यधिकारः पैत्रिकसम्पत्त्यधिकारः च समानः एव सम्पन्नः इत्येकमेव निर्धारणम् भवति । संवैधानिकरूपेण सामाजिकीम् व्यवस्थाम् कल्पयन्तः राजशासनस्थाः अधिकारिणः विवाहेन संस्कारेण संस्कृतौ तौ आत्मानौ केन प्रकारेण वैवाहिकम् उत्तरदायित्वम् वहन्ताम् , केन प्रकारेण वा ऐक्यम् साधयन्तः साधुकर्मणि रतौ स्याताम् , स्वकर्मणा गृहस्थानाम् वृद्धजनानाम् भविष्यति च जायमानानाम् आत्मजानाम् सेवादिकार्यषु सश्रद्धम् कथम् प्रवर्तेताम् इत्यादिकम् संवैधानिकपक्षातिरिक्तम् अन्यत् किमपि न विचारयन्ति । अत एव प्रवर्तमाने अस्मदीये भारतीये समाजे विवाहसंस्कारस्य सत्यामपि स्वीकृतौ समाजे तादृशम् सौख्यम् न प्रवर्तते यादृशम् पुरातनैः समाजशास्त्रीयैः विद्वज्जनैः प्रकल्पितम् । अस्यैकमेव कारणम् यत् तादृशसंस्कारविधौ संकल्पितस्य विधिविधानस्य व्यावहारिकः पक्षः अस्माभिः प्रलोपितः । यावत्पर्यन्तम् स न अवगम्यते , अवगमनानन्तरम् च स न आचर्यते तावत्पर्यन्तम् तादृशम् सौख्यम् न सम्भविष्यतीति निश्चयप्रचमेव । वस्तुतस्तु समस्ते∫ पि जगति प्रवर्तमाने निखिले∫ पि मानवसमाजे∫ स्य स्वीकृतिरस्ति । तत्र यद्यपि विधि-विधानम् भिन्नम् भिन्नम् वर्तते, तथापि तत्रस्थम् किञ्चिद् दर्शनम् तु समानमेव प्रतिभाति । इदमेव समानम् दर्शनम् विवाहसंस्कारस्य व्यावहारिकः पक्षः । स च पुराकालतः प्रचलिते अस्माकम् विवाहसंस्कारकर्मणि विधिरूपेण ग्रथितः , सर्वान् विवाहसंस्कारेण संस्कृतान् स्त्रीपुरुषान् सततम् उपदिशति, सततम् सम्पूर्णाय सौख्याय । यद्यपि विवाहसंस्कारे बहवः विधयः निर्दिष्टाः सन्ति, तथापि समुचितरूपेण विचारविस्तारः स्यादिति विचार्य अस्मिन् पत्रे विवाहविधौ प्रमुखतमे सप्तपदीनाम्ना सुप्रसिद्धे विधौ निहितम् विवाहस्य व्यावहारिकम् पक्षम् सुक्ष्मेक्षिकया अत्र विचारयिष्यामः । स च केन प्रकारेण विवाहितानाम् जनानाम् सौख्याय समृद्धये च मार्गदर्शनम् करोतीत्यपि क्रमशः अत्र प्रकटीकरिष्यामः । प्रथमम् तावत् सप्तपदिनः स्वरूपम् निरूप्यते । अस्मिन् विधौ वरः वधूश्च एकस्याम् दिशायाम् एकया गत्या कणे कणे वर्तमानस्य परमपितुः परमात्मनः , देवतानाम् प्रतिनिधित्वेन उपस्थितस्य अग्निदेवस्य अथ च समग्रस्य समाजस्य विविधानाम् जनानाम् साक्षिभूतेषु कानिचित् वचनानि वदन्तौ सप्त पदानि अनुक्रमतः । अस्य सप्तपदिनामा सुप्रसिद्धस्य विधेः व्यावहारिकस्य पक्षस्य विषये विचारणात् पूर्वम् किञ्चित् विशेषम् ध्यातव्यम् अस्ति । तत् चेत्थम् - 1. विवाहसंस्कारकर्मणि ये ये विधयः सन्ति , ते प्रायः स्वरूपद्वयम् धरन्ति । तद्यथा – तेषामेकम् सामाजिकम् स्वरूपम् भवति, द्वितीयम् च पारिवारिकम् स्वरूपम् । सामाजिकस्य अस्य स्वरूपस्यायम् विशेषः यत् तत् 1. स्थलेन कालेन च संबद्धम् भवति । 2. साद्यन्तम् भवति । 3. अनेकेषाम् साहाय्येन संसाध्यम् भवत