इतिहासे सामाजिकप्रज्ञा
भगवतो व्यासस्य इतिहासपुराणे विद्यावतां द्वे चक्षुषी इव संरक्ष्ये पाठ्ये च । यदिदानीमस्मिन् देशे सर्वानपि समदृष्ट्या अवलोकनीयं, समेषां प्राणिनां जीवनावश्यकं सर्वैः प्रकल्प्यमिति श्रूयते सर्वमिदं सामाजिकदर्शनम् प्राक्तने इतिहासग्रन्थे महाभारते दरीदृश्यते । नास्माभिः कार्लमार्क्स् लेनिन् महोदयस्य तत्वोपदेशेन सामाजिकविज्ञानं सम्पादनीयम् । सर्वमपीदं प्रसङ्गसङ्गत्या महाभारतादौ अध्येतुं शक्यते । अत्रैकं निदर्शनम् – धनिनः, अन्येषां कर्मकर्तृणां साहाय्येन अदत्वैव तेषां यथायोग्यवेतनादिकं श्रीमन्तः भवन्ति प्रवर्धन्ते च क्रमेण । यथा यथा धनिनो भवन्ति तथा तथा स्वाश्रितान् वेतनग्राहिणः शोषयन्ति । अयं च विषयः सार्वकालिक एव । अस्य च निरासप्रयत्नः तत्तत्कालीनैः महात्मभिः कृत एव । महाभारते सभापर्वणि युधिष्ठिरं प्रति नारदेन कृतः उपदेशः अस्मिन्विषये सार्वकालिकः सर्वोच्चश्च मनननीयः विचारप्रवाहः । स्वाश्रितानां वेतनं भक्त्ं च (Bonus) यथाकाले राज्ञा श्रीमता वा प्रदातव्यमेव । न कदाचित् धनिना धनवृध्दिकामनावता कदाचिदपि स्वाश्रितनिर्धनजनशोषणं कार्यम् । यदि राज्ञा धनिना वा अयं प्रमादः क्रियते तर्हि तदीयं राज्यं कोशादिकं सर्वमपि विनश्यत्येव । यदि केऽपि अस्मदाश्रिताः कर्मयोग्यवेतनमलभमानाः रुदन्ति कुप्यन्ति च तदा नूनमपि तद्यजमानस्य हानिकारकं दुखप्रदं च भवतीति न कदापि विस्मर्तव्यम् । तथा हि नारदवचांसि – कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् । सम्प्राप्तकाल दातव्यं ददासि न विकर्षसि ॥ कालातिक्रमणाद् ह्येते भक्तवेतनयोर्भृताः । भर्तुः कुप्यन्ति दौर्गत्यात् सोऽनर्थः सुमहान् स्मृतः ॥ इति । म. भा. सभापर्व, अ -५ श्लो-३८-३९ निर्णयसागर मुद्रणालयः । नारदोपदेशानुसारेण युधिष्ठिरेण स्वीयराज्ये सर्वेषां वेतनग्राहिणाम् अनुकूलकराः उपायाः प्रागेव स्वीकृताः विशेषतश्च अनुष्ठिताश्चेति महाभारताध्ययनेन विज्ञायते । एकविंशतिशतमाने वर्तमानैरस्माभिः किमेते नियमाः शासनबध्दाः कृताः अनुष्ठिता वा इति विमर्शे मौनमेव भवति प्रत्युत्तरम् ।