शिक्षाशास्त्रस्य इतिहासः
शिक्षाशास्त्रस्य इतिहासः प्रातिशाख्यात् आरभ्य अतीव विशालः दरीदृश्यते। अतः 'शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य' योग्यम् एव उक्तम्। [शिक्ष भाव अ+टाप् = आ = शिक्षा ] वेदानां प्राणभूतेषु वेदाङ्गेषु शिक्षायाः प्राथमिकमेकं महत्त्वपूर्ण विशिष्टञ्च स्थानमस्ति । शिक्षेयं वेद-पुरुषस्य घ्राणमिति कथिताऽस्ति (शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य)। येन प्रकारेण पुरुषः सर्वेषामङ्गानां यथाविधि विनिवेशितेऽपि मुखसौन्दर्यादिभिः परिपूष्टेऽपि घ्राणेन विना चमत्कृति न दधाति, गर्हणीयतामेव भजते तथैव वेद पुरुषस्य स्वरूपं वेदाङ्गेन शिक्षारूपघ्राणेन विना नितान्तमशोभनं विकृताकारं वा परिलक्ष्यते। शिक्षाया व्युत्पत्तिलभ्यमर्थं व्युत्पादयन् वेदभाष्यकारा: सायणाचार्याः कथयन्ति यत्— 'स्वरवर्णाधुच्चारणप्रकारो यत्र शिक्ष्यते उपदिश्यते सा शिक्षा' इति । एतेनेद मायातं यत्-वेदाङ्गेषु तच्छास्त्रं शिक्षा नाम येन ऋग्वेदादि वेदमन्त्राणामविकलं यथास्थित्युच्चारणं विशुद्धञ्च स्यादिति । अस्मात्कारणादेव सुविज्ञा विद्वांसः कथयन्ति यत्-शिक्षाशास्त्रमिदं वेदाङ्गमिति । शिक्षासङ्ग्रहप्रस्तावनायामाचार्यपादैः श्रीमद्भिः रामप्रसादत्रिपाठिभिरुक्तं यत् "शिक्षयति या सा शिक्षा', 'शक्तुं शक्तो भवितुमिच्छा शिक्षा' इति द्वे व्युत्पत्ती शिक्षा शब्दस्य प्रदर्शिते । शब्दोऽयं योगरूढः । शिक्षयति या सा शिक्षा इति योगशक्तेरेव आश्रयणे यस्य कस्यापि विषयस्य शिक्षको ग्रन्थः शिक्षाशब्देन व्यवह्रियते' । इति । शिक्षाशास्त्रस्य प्रयोजनम् अस्य महनीयस्य शिक्षाशास्त्रस्य प्रयोजनमुक्तमस्ति तैत्तिरीयोपनिषदि यथा-- 'अथ शिक्षा व्याख्यास्यामः-वर्णः, स्वरः, मात्रा, बलम्, साम, सन्तान इत्युक्तः शिक्षाध्यायः' । तत्र वर्ण इति पदेनाकारादेः ग्रहणम्, 'स्वर' इत्यनेन उदात्तादेः, मात्रया ह्रस्व-दीर्घ-प्लुतानां, बलेन स्थानप्रयत्नौ गृहयेते, साम्ना निषादादिः, सन्तानेन विकर्षणादिः' । इति शिक्षा-प्रयोजनम् । अस्य विश्लेषणञ्च यथा-वेदाध्यय नस्य स्थिरा प्राचीना च प्रणाली इयमस्ति यत्-आदौ गुरुः ( शिक्षकः ) कस्यापि मन्त्रस्योच्चारणं स्वरविज्ञानसहितं स्वयमेव करोति पश्चाच्च तदुच्चारणं सावधान तया शिष्यः श्रुत्वा अवधारणञ्च कृत्वा तदनुसरणं करोति । अत एव वेदस्यकं नाम विद्यतेऽनुश्रवः, अर्थात्- 'अनु पश्चात् श्रूयते यः स अनुश्रवः' इत्येव कारणमस्ति यत्-लिपिबद्धस्य प्रकाशितस्य ग्रन्थस्याधारमाधृत्याध्येता पाठकः निन्दायाः पात्रतां समुपयाति । यतो हि भगवतः पाणिनेः शिक्षायामेतादृशः पाठकः पाठकाधम इत्युक्तः । तथा हि - 'गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठकः । अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः' । एवमेव वेदस्य तथाविध्युच्चारणाय स्वर-ज्ञानस्यातीवापेक्षा भवति । प्र. स्वरा भवन्ति---उदात्तानुदात्तस्वरितभेदैः । उच्चस्वरेणोच्चरितत्वात् उदात्तः मन्दस्वरेणोच्चरितत्वात् अनुदातः, द्वयोश्च समाहारेणोच्चरितत्वात् स्वरित इति सूत्राणि निर्दिश्य पाणि निना प्रोक्तम्। प्रायोवादो दृश्यते यत्-वेदस्य प्रत्येकस्मिन् शब्दे उदात्तस्वरोऽवश्यमेव भविष्यति. शेषाः स्वराश्चानुदात्ता भवन्ति । अपि चैभ्योऽनुदात्तेभ्यः कश्चिदप्यनुदात्तः स्वरो विशेषावस्थासु स्वरितरूपे परि वतितो भवति । स्वरविज्ञानशास्त्रस्यैतदनुशीलनं वेदातिरिक्तमन्यत्र न क्वाप्युपलभ्यते । ___ वेदे स्वरप्राधान्यस्य मुख्य कारणमस्त्यर्थनियमनम् । अत्रायमाशयः-शब्दस्य कत्वे सम्भवेऽपि स्वरभेदात्तस्यार्थभेदो जायते । स्वरे एकला सामान्याऽपि त्रुटिर्यदि जायते तदाऽर्थान्तरमनर्थो वा जायते । एतादृशी त्रुटिरक्षम्या भवति । अत एव यज्ञस्य विधिपूर्वकनिर्वाहः समेषां कृते कठिनो व्यापारः । अस्मिन् विषये-एका सुप्राचीना आख्यायिका पूर्वत एव प्रचलिताऽस्ति । तदित्थम् -पुरा वृत्रासुरेण स्वरिपोरिन्द्रस्य सर्वतोमूलेन विनाशाय बृहद्यज्ञस्यकस्यायोजनं कृतम् । श्रूयते तस्मिन् यज्ञे ऋत्विजामपि संख्या पर्याप्ताऽऽसीत् । होमस्य मुख्यो मन्त्र आसीत्-'इन्द्र शत्रुर्वर्धस्व' यस्यार्थोऽस्ति यत्--इन्द्रस्य शत्रु: घातक: विजयं प्राप्नुयात् । अनेन प्रकारेण 'इन्द्रशत्रुः' इत्यस्मिन् शब्दे 'इन्द्रस्य शत्रुः' इत्थं षष्ठीतत्पुरुषसमासोऽभिप्रेत आसीत् । अयमर्थस्तदैव सिद्धो भविष्यति यदा 'इन्द्रशत्रु:' अन्तोदात्तो भवेत् । परञ्च ऋत्विजामतकितभावादन्तोदात्तस्य स्थाने आधुदात्तस्य ( इन्द्रशब्दे 'इ' इत्युपरि ) उच्चारणं विहितम् । अनेन स्वरपरिवर्तनेनायं शब्द: तत्पुरुषसमासात् बहुव्र