हरिदुष्ट्रः
हरिदुष्ट्र (संस्कृत: हरित् + उष्ट्र, इत्यर्थः सुवर्णोष्ट्रसहितः ) इति अपि प्रसिद्धः ज़रथुश्त्रः (अवेस्तीय: 𐬰𐬀𐬭𐬀𐬚𐬎𐬱𐬙𐬭𐬀) मेधायस्नधर्मस्य आध्यात्मिकः संस्थापकः इति गण्यते। सः ईरानी-भविष्यद्वादिः आसीत् यः प्राचीन-ईरानी-धर्मस्य विद्यमान-परम्पराणां आह्वानं कृत्वा धार्मिक-आन्दोलनस्य स्थापनां कृतवान्, अन्ततः प्राचीन-ईरान्देशे प्रबलधर्मः अभवत् इति आन्दोलनस्य आरम्भं च कृतवान्। सः अवेस्तीयभाषायाः मूलभाषी आसीत्, ईरान्यधित्यकास्य पूर्वभागे निवसति स्म, परन्तु तस्य निर्भूलजन्मस्थानं अनिश्चितम् अस्ति। सः कदा जीवितवान् इति विषये विद्वान् अल्पः एव सहमतिः अस्ति। केचन विद्वांसः भाषावैज्ञानिकसामाजिकसांस्कृतिकसाक्ष्याणां उपयोगेन कुत्रचित् ईपू द्वितीयसहस्राब्दस्य कालनिर्धारणं सूचयन्ति । अन्ये विद्वांसः तस्य समयं ईपू ७ च ६ शताब्द्यां कूरुशमहानस्य एवं दारयवौशमहत् च समकालिकः इति ज्ञापयन्ति। अन्ततः मेधायस्नधर्मः प्राचीनस्य ईरान्देशस्य आधिकारिकः राज्यधर्मः अभवत्-विशेषतः हखामनिश्यसाम्राज्यस्य (तस्य च दूरस्थानां उपविभागानाम्) समये ईपू षष्ठशताब्द्याः ईसवी सप्तमशताब्द्याः यावत्। सप्तमशताब्द्याः आरभ्य ईरान्देशे अरबमुस्लिम-विजयानन्तरं अयम्‌ धर्मस्य क्षयः आरब्धः। गाथा-ग्रन्थानां लेखकत्वस्य श्रेयः हरिदुष्ट्रस्य अस्ति तथा च यस्न-हप्तङ्हाइति-इत्यस्य, तस्य मूल-अवेस्तीयभाषायां रचितस्य स्तोत्रस्य श्रृङ्खलायाः, येषु मेधायस्नीय-चिन्तनस्य मूलं भवति। हरिदुष्ट्र इत्यस्य विषये अल्पं ज्ञायते; तस्य जीवनस्य अधिकांशः भागः एतेभ्यः अल्पग्रन्थेभ्यः एव ज्ञायते। इतिहासलेखनस्य केनापि आधुनिकमानकेन कोऽपि प्रमाणः तं नियतकाले स्थापयितुं न शक्नोति तथा च तस्य परितः ऐतिहासिकीकरणं १० शताब्द्याः पूर्वं आख्यायिकानां पौराणिककथानां च इतिहासीकरणस्य प्रवृत्तेः भागः भवितुम् अर्हति।