निरुक्तशास्त्रस्य इतिहासः
निरुक्तशास्त्रस्य इतिहासः निरुक्तविषये ज्ञानं प्राप्तुं सहायकः भवति। (निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते) षट्सु वेदाङ्गेषु निरुक्तं चतुर्थस्थानं भजते । तच्च वेदपुरुषस्य श्रोत्रमुच्यते । निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते' इति पाणिनीय शिक्षायांस पष्टमुद्घोपितम् । अस्मिन् विपये वेदभाष्यकाराः सायणाचार्याः स्वचतुर्वेदभाष्यभूमिकायां कथयन्ति यत्- 'अर्थावबोधे निरपेक्षतया पदजातं यत्रोक्तं तन्निरुक्तम्' इति । निरुक्तस्य शाब्दिकीनिरुक्तिरेव भविष्यति--नि:शेपादुक्तमिति निरुक्तम् । अतो यदि शिक्षादीनि वेदाङ्गानि वेदस्य बाह्यानि तत्त्वानि निरूपयन्ति तदा निरुक्तं वेदविज्ञानस्यान्तरिक स्वरूपं स्पष्टतः उद्घाटयति । एतदपि अस्य वैशिष्टयं विद्यते यदन्यानि वेदाङ्गानि प्रायो विभिन्नेषु सूत्रेषु लिखितानि सन्ति, इदञ्च निरुक्तं गद्यशैली भजते । अन्यच्च वेदार्थस्यावगमे निघण्टोरनन्तरं निरुक्तमेव प्रमाणम् । निरुक्तं निघण्टोः भाष्यभूताटीका विद्यते । निघण्टौ वेदस्य काठिन्यं भजतां शब्दानां समुच्चयो वर्तते । वैदिककोश इत्यपि कथयितुं पारयामो वयम् । निघण्टो: संख्याविषये पर्याप्तमतभेदो दृश्यते । साम्प्रतं समुपलब्धो निघण्टः एक एवास्ति अस्योपरि च महर्पि-यास्कविरचितं निरुक्तमस्ति । केचन विद्वांसः यास्क ऋषिप्रवरमेव निघण्टोश्चापि रचयिता अस्तीति स्वीकुर्वन्ति । परञ्च प्राचीनपरम्पराया अनुशीलनेनेयं धारणा प्रमाणिता न भवति । निरुक्तस्यारम्भे निघण्टुं समाम्नाय इति कथितो वर्तते । अस्य शब्दस्य च या व्याख्या दुर्गाचार्यमहाभागेन कृता, तया व्याख्यया तु अस्य प्राचीनत्वमेव सिद्धयति । महाभारतस्य मोक्षधर्मपर्वणि प्रजापतिः कश्यपोऽस्य निघण्टोः रचयितृत्वेन ख्यापितो वर्तते । तथा च तत्रोक्तं यथा--- 'वृषो हि भगवान् धर्मः ख्यातो लोकेषु भारत । निघण्टुकपदाख्याने विद्धि मां वृषमुत्तमम् ॥ कपिर्वराहः श्रेष्ठश्च धर्मश्च वृष उच्यते । तस्माद् वृषाकपि प्राह कश्ययो मां प्रजापतिः' ॥ वर्तमाने निघण्टौ 'वृषाकपि' शब्दः संगृहीतो विद्यते । अतः पूर्वोक्तकथनानुसार मयमेव प्रतीयते यत्--महाभारतकाले प्रजापतिकश्यपोऽस्य निघण्टो रचयितृत्वेन ख्यापितः आसीत् । निघण्टौ पञ्चाध्यायाः विद्यमानाः सन्ति । तेषु त्रयोऽध्यायाः 'नघण्टुककाण्डं, चतुर्थाध्यायो नैगमकाण्डं, पञ्चमाध्यायश्च 'दैवतकाण्ड'मिति च कथ्यते । प्रथमतस्विष्वध्यायेषु तु पृथ्व्यादिबोधकानामनेकानां पदानामेकत्र संग्रहो विद्यते । द्वितीयं काण्डम् 'ऐकपदिक'मित्यपि कथयन्ति । 'नगम'स्य तात्पर्यमिदमस्ति यत्--एषां प्रकृति-प्रत्यययोः यथार्थावगमनं न भवति । यथोक्तमस्ति अनवगत संस्कारांश्च निगमान् । दैवतकाण्डे देवानां स्वरूपस्य स्थानस्य च निर्देशो विद्यते ।