यास्कभूमिका
निरुक्तस्य प्रथमाध्यायतः द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादपर्यन्तं यास्ककृतभूमिका वर्तते । ग्रन्थस्य उत्पत्तिः, ग्रन्थस्य प्रयोजनं, निर्वचनविधानम् इत्यादयः विषयाः अत्र चर्चिताः । अपि च निरुक्ताध्ययनं कथं करणीयमिति अत्रोच्यते । यदा सर्वे ऋषयः (ऋषिर्दर्शनात्), ज्ञानिनश्च आसन् तदा मन्त्रार्थः स्वयमेव स्पष्टः आसीत् । किन्तु तदनन्तरम् उपदेशं कामयमानेभ्यः जनेभ्यः मन्त्रद्रष्टारः ऋषयः वेदान् च वेदाङ्गानि च उपदिदिशुः । यतः वेदाङ्गानां साहाय्येन सर्वेऽपि सम्यक् वेदाध्ययनं कुर्युः इति । साक्षात्कृतधर्माणः ऋषयो बभूवुः । ते अवरेभ्यो असाक्षात्कृतधर्मभ्यः उपदेशेन मन्त्रान् सम्प्रादुः । ...बिल्मग्रहणाय इमं ग्रन्थं समाम्नासिषुः वेदं च वेदाङ्गानि च । (निरु.१.१९.) अतैव निरुक्तस्य प्रथमं प्रयोजनं वेदार्थग्रहणमेव । वेदार्थज्ञानं विना केवलमन्त्रज्ञानमप्रयोजकमिति यास्कः प्रतिपादयति । - यद् गृहीतमविज्ञातं निगदेनैव शब्द्यते । अनग्नाविवि शुष्कैधो न तज्ज्वलति कर्हिचित् ॥ वेदमन्त्राणामर्थ एव नास्तीति कौत्सस्य मतं खण्डयति । स्वमतस्थापनाय श्रुतिप्रामाण्यं ददाति - अधेन्वा चरति माययैष वाचं शुश्रुवान् अफलामपुष्पाम् ॥ (ऋक्.१०.७१.५.) अदुह्यमाना धेनुः इव निष्प्रयोजकं वाचं धारयति, वदति, शृणोति च सः यः वेदार्थज्ञः न भवति । अथापीदमन्तरेण मन्त्रेष्वर्थप्रत्ययो न विद्यते । अर्थमप्रतीयतो नात्यन्तं स्वरसंस्कारोद्देशः । तदिदं विद्यास्थानं व्याकरणस्य कार्त्स्न्यं, स्वार्थसाधकं च । (निरु.१.१५.) निरुक्तशास्त्रं विना मन्त्रार्थज्ञानं न सम्भवति । योऽर्थं न विजानाति सः प्रकृतिप्रत्ययविधानं च ज्ञातुमशक्तो भवति । अतः निरुक्तं व्याकरणस्य कार्त्स्न्यं, मन्त्रार्थसाधकं चास्ति । अन्यानि च सन्ति निरुक्तस्य प्रयोजनानि - अथापीदमन्तरेण पदविभागो न विद्यते । निरुक्ताध्ययनं विना मन्त्रेषु पदविभागं कर्तुमसमर्थाः भवेम । यथा - अवसाय इति शब्दः मन्त्रद्वये आगच्छति । एकत्र (ऋक्.१०.१६९.१.) रक्षणाद्यर्थक अव धातुना औणादिक अस प्रत्ययः । तेन अवसाय इति असमस्तः शब्दः । अन्यत्र (ऋक्.१.१०४.१.) अव उपसर्गपूर्वक षो धातुः विमोचने अर्थे प्रयुक्तः । अत्र गतिसमासः । एवं पदच्छेदज्ञानं निरुक्ते आचार्यः प्रदर्शयति । अथापि याज्ञे दैवतेन बहवः प्रदेशा भवन्ति । तदेतेनोपेक्षितव्यम् । - यज्ञकर्मसु देवतानिर्देशः भवति । तस्य ज्ञानेनैव विनियोगः, मन्त्रार्थज्ञानं च सम्भवतः । केषुचित् मन्त्रेषु देवता अस्पष्टा भवन्ति । यथा आग्नेयदैवते मन्त्रे वायोः इन्द्रस्य च स्तुतिर्भवति (ऋक्.६.४.७.)। एवंविधेषु स्थानेषु निरुक्तस्य साहाय्येन देवतापरिज्ञानं करणीयम् । यथा लौकिकभाषायां शब्दानामुपयोगो भवति तथैव वैदिकेऽपि । ते शब्दाः चतुर्विधाः भवन्ति । नाम, आख्यातम्, उपसर्गाः, निपाताश्च । तेषां लक्षणं किमिति यास्केनैव प्रतिपाद्यते । भावप्रधानमाख्यातम् । सत्त्वप्रधानानि नामानि । भावप्रधानानि = क्रियाप्रधानानि आख्यातानि भवन्ति । आख्यातानि सर्वाणि धातुजान्येव भवन्ति । नामानि तावत् वस्तुप्रधानानि भवन्ति । नामानि अपि धातुजान्येव भवन्ति । यतो हि क्रियाण्येव मूर्तरूपं प्राप्य वस्तूनि भवन्ति । एतयोः नामाख्यातयोः निर्वचनं नैघण्टुकनैगमकाण्डयोः प्रदर्श्यते । वेदे उपसर्गनिपातानां कार्यं किमिति सोदाहरणं निरूपयत्याचार्यः । उपसर्गाः विविधार्थसूचकाः । नामाख्याताभ्यां सह संयुक्ताः उपसर्गाः विशेषार्थद्योतकाः भवन्ति । सङ्ग्रहेण तेषामर्थाः विव्रियन्ते । एवं उपसर्गाः नानार्थकाः भवन्ति । परीक्ष्य ज्ञातव्याः, प्रयोक्तव्याः च । उच्चावचेष्वर्थेषु निपतन्ति इति निपाताः । एतेऽपि विविधार्थेषु भवन्ति । निपाताः त्रिविधाः इति यास्काचार्याः वदन्ति । ते तु उपमार्थीयाः, कर्मोपसङ्ग्रहार्थीयाः, पदपूरणाः । एतेषां विविधार्थाः कथं ज्ञायते इति विवृतं यास्केन । अत्रैकमुदाहरणं पश्यामः - न इत्येकः निपातः । एषः निपातः लौकिके प्रतिषेधार्थे प्रयुज्यते । वैदिके प्रतिषेधार्थे उपमार्थे च प्रयुञ्जते । तस्य भेदः कथं विज्ञायेत? पुरस्तादुपचारस्तस्य यत्प्रतिषेधति.......उपरिष्टादुपचारस्तस्य येनोपमिमिते । (निरु.१.४.) निषेधार्थीयस्य नकारस्य प्रयोगः पूर्वमेव भवति । उपमार्थीयस्य नकारस्य उपमानादुत्तरं भवति । एवं वेदार्थपरिज्ञानस्य सूक्ष्मविचाराः चर्चिताः आचायेर्ण । अस्यां भूमिकायां यास्काचार्यः निर्वचनविधानं प्रदर्शयति । चतुर्विधनिर्वचनप्रकाराः उक्ताः । प्रथमतः यस्य शब्दस्य प्रकृतिप्रत्ययविभागः, व्याकरणप्