वैज्ञानिक प्रबन्धन
वैज्ञानिक प्रबन्धन वैज्ञानिकप्रबन्धनं शास्त्रीयविद्यालयस्य एकः धारा अस्ति । फ्रेद्रिक विंसल्पे टेलर एकः अमेरिकनः यांत्रिक-इञ्जिनीयरः आसीत् यः औद्योगिक-अभावं स्वयमेव सुधारयति । टेलरः चिन्तितवान् यत् कार्यस्य वैज्ञानिकरूपेण विश्लेषणेन तस्य कृते एकः उत्तमः उपायः अन्वेष्टुं शक्यते इति। सः अपि इच्छति स्म यत्श्र मिकः प्रबन्धनेन सह निगमं करोतु तथा च तेषां श्रमिकसङ्घस्य आवश्यकता न भविष्यति। सर्वोत्तमपरिणामाः व्यापारस्य योग्यप्रबन्धनस्य च सहकारीस्य अभिनवकार्यबलस्य च साझेदारीतः आगमिष्यन्ति स्म। १९११ तमे वर्षे प्रकाशितस्य वैज्ञानिकप्रबन्धनस्य सिद्धान्तानां लेखे वैज्ञानिकप्रबन्धनपदस्य मुद्राकरणार्थं प्रसिद्धः अस्ति। सः वैज्ञानिकप्रबन्धनस्य पिता इति मन्यते स्म। वैज्ञानिकप्रबन्धनस्य अर्थः अस्ति यत् भवन्तः किं कर्तुम् इच्छन्ति इति सम्यक् ज्ञात्वा ते तत् उत्तमतया सस्तीतया च कुर्वन्ति इति द्रष्टुं। वैज्ञानिकप्रबन्धनस्य सिद्धान्ताः ● विज्ञानं न नियमः ● समूहकर्मणि सामञ्जस्यम् ● सहयोग ● अधिकतमं उत्पादनम् ● श्रमिकाणां सुधारः विज्ञानं न नियमः वैज्ञानिकरूपेण कार्यं कर्तुं पुरातनपद्धतेः प्रतिस्थापनम् इत्यर्थः। प्रत्येकं श्रमिकेन कृतस्य शब्दस्य स्वरूपं स्पष्टतया निर्धारयेत्। तस्मिन् प्रत्येकं श्रमिकं प्रति न्यायपूर्णकार्यस्य आवंटनं समावेशितम् अस्ति।टेलर मन्यते स्म यत् अधिकतमं कार्यक्षमतां प्राप्तुं केवलम् एकः एव उत्तमः विधिः अस्ति। अध्ययनेन विश्लेषणेन च पद्धतिः विकसितुं शक्यते। यदा सर्वं कार्यं सम्यक् भवति तदा मानवशक्तिस्य प्रचण्डं रक्षणं भवति तथा च समयस्य सामग्रीयाः च अपव्ययः भवति। समूहकर्मणि सामञ्जस्यम् टेलर समूहक्रियायां शान्तिं मैत्रीं च बोधयन्ति। समूहक्रियायां कस्यचित् श्रमिकस्य असन्तुष्टिः परिहर्तव्या। एषा असन्तुष्टिः वैज्ञानिकचयनेन, प्रशिक्षणेन, श्रमिकानाम् सामरिकस्थापनेन च समाप्तं भवति। उत्पादनस्य कारखानाव्यवस्थायाः तात्पर्यं यत् प्रबन्धकः स्वामिनः श्रमिकाणां च मध्ये कडिरूपेण कार्यं करोति स्म। यतः प्रबन्धकाः इति नाम्ना तेषां श्रमिकाणां कार्यं प्राप्तुं आज्ञापत्रं दातव्यम् आसीत् यत् भवद्भ्यः प्रशंसितुं कठिनं न भवेत् यत् प्रबन्धकस्य विरुद्धं श्रमिकाणां विरुद्धं एकप्रकारस्य वर्गविग्रहस्य सम्भावना सर्वदा एव आसीत्।टेलर प्रबन्धनस्य श्रमिकस्य च पूर्णमानसिकक्रान्तिं आह्वयत्। प्रबन्धनेन कम्पनीयाः क्रीडाः श्रमिकैः सह साझाः करणीयाः तस्मिन् एव समये श्रमिकाः परिश्रमं कुर्वन्तु तथा च कम्पनीयाः हिताय एम्बुलेन्सपरिवर्तनं कर्तुं इच्छुकाः भवेयुः। सहयोग तत् प्रबन्धनस्य श्रमिकस्य च सहकार्यं भवेत् तद्विपरीतम्। श्रमिकः प्रबन्धनस्यबृहत्तरं लाभं, उत्तमगुणवत्तायुक्तं उत्पादं, उत्पादनस्य न्यूनव्ययः च प्राप्तुं साहाय्यं कर्तव्यः। प्रबन्धनेन श्रमिकान् न्याय्यं वेतनं दातव्यं ,कार्यस्य निष्पादनं स्वीकुर्वन्तु तथा च उत्पादकतावर्धनार्थं श्रमिकान् स्वीकुर्वन्तु । परस्परं अवगमनं परिवर्तनं च चिन्तनं च सहकार्यस्य कृते आवश्यकाः कारकाः सन्ति। अधिकतमं उत्पादनम् प्रबन्धनस्य श्रमिकाणां च संयुक्तरूपेण उत्तरदायित्वं स्वीकृत्य कार्यविभाजनस्य माध्यमेन अधिकतमं उत्पादनं प्राप्यते। अधिकतमं उत्पादनस्य परिणामः भवति यत् प्रबन्धनस्य लाभः वर्धते तथा च आधाराः श्रमिकाणां कृते बोनसः च भवति। प्रबन्धनेन कार्यं आर्थिकरूपेण कुशलतया च कर्तुं मानकसामग्री ,उपकरणं कार्यस्थितयः च प्रदातव्या। श्रमिकाणां सुधारः वैज्ञानिकप्रबन्धनस्य अन्तर्गतं सर्वेभ्यः श्रमिकेभ्यः यथासम्भवं पूर्णतया सुधारस्य अवसरः दातव्यः। श्रमिकाः वैज्ञानिकरूपेण चयनिताः भवन्ति तथा च कार्यप्रशिक्षणं प्रदत्तं भवति अतः प्रबन्धनेन प्रत्येकस्य कार्यस्य शारीरिकशैक्षिकमनोवैज्ञानिक आवश्यकताः ज्ञातव्याः तथा च प्रत्येकस्य कार्यस्य कृते उपयुक्ताः व्यक्तिः अन्वेष्टव्याः। व्यवस्थितप्रशिक्षणं श्रमिकं तेभ्यः नियुक्तस्य कार्यस्य सम्बन्धे आकारं दातुं शक्नोति। वैज्ञानिकप्रबन्धनस्य तकनीकाः कार्यात्मक फोरमैनशिप विधि अध्ययन गति अध्ययन काल अध्ययन श्रान्त अध्ययन कार्यात्मक फोरमैनशिप - योजनाकार्यं कार्यकारीकार्यात् पृथक् कृत्वा। योजनाकार्यं कार्यकारीकार्यं च एकेन एव श्रमिकेन कृतम् आसीत् एकः श्रमिकः अपमानं करोति कार्यस्य योजनां करोति तथा च कार्यं कर्तुं आवश्यकं साधनं स एव श्रमिकः पर्यवेक्षकस्य निरीक्षण