भट्टिकाव्यम्
भट्टिकाव्यम् इति भट्टिना विरचितं प्रसिद्धं काव्यम्। अस्मिन् काव्ये काण्डचतुष्टयं विद्यते । २२ सर्गाः च । एतस्य मुख्यमुद्देश्यन्तु व्याकरणसूत्राणां सर्वेषामपि उदाहरणप्रदानं वर्तते । अतः एव काठिन्यं तेन सह प्रौढिमा च आधिक्येन दृश्यते । रावणवधमिति अपरनाम्नापि प्रतिथमिदं व्याकरणशास्त्रकाव्यं शास्त्रकाव्येषु प्रथमस्थानमलङ्करोति । प्रतिपादनसौकुमार्येण गाम्भीर्येण च अन्यशास्त्रकाव्यानां मातृका भवतीदमिति प्रथा नातिशयोक्तिः । अस्य द्वाविंशतिसर्गाः चतसृषु खण्डेषु विभक्ताः । प्रकीर्णकाण्डम् अधिकारकाण्डम् प्रसन्नकाण्डम् तिङन्तकाण्डम् प्रकीर्णाधिकारकाण्डयोः अष्टाध्यायीसूत्राण्युदाहरन्ति । तृतीये अलङ्काराणां तथा चतुर्थे लकारप्रयोगविशेषाणाम् उदाहरणानि वर्तन्ते। व्याकरणशास्त्रेण साकं त्रेतायुगस्थश्रीरामकथास्मिन् वर्णिता। श्रीरामस्य जननात् रावणवधानन्तरम् अयोध्याप्रत्यागमनपर्यन्तं चरितं काव्यरूपेण कविना वर्णितम्। व्याख्यानस्य साहाय्यं विना काव्यस्यास्य अनधीतवैयाकरणैः अवगमनं क्लिष्टसाध्यम्। भट्टिकाव्यमिति लोके प्रथितं रावणवधमहाकाव्यं विदुषाम्‌ अतीव प्रियम्‌ । अस्य कर्ता भट्टिः । एतत्पदं तु भर्तृशब्दस्य प्राकृतं रूपम्‌ इति केचित्‌ कथयन्ति । अस्य कवेः देशकालमतादिविषये नाधिकं जानीमो वयम्‌ । कविरात्मनो विषये न किमपि कथयति । काव्यस्यान्ते तु एकं पद्यमुपलभ्यते यत्‌ किञ्चित्‌ कवेर्विषयं द्योतयति । यथा काव्यमिदं विहितं मया वलभ्यां श्रीधरसूनुनरेन्द्रपालितायाम्‌ । कीर्तिरतो भवतान्नृपस्य तस्य प्रेमकरः क्षितियो यतः प्रजानाम्‌ ।। अनेनपद्येन ज्ञायते काव्यरचनावेलायां भट्टिः वलभीनाम्न्यां नगर्यामुवास । तदा तां नगरीं श्रीधरसूनुर्नरेन्द्रः पालयति स्मेति । किन्तु विमर्शकाः श्रीधरसेननरेन्द्रपालितायाम्‌ इति पाठमाद्रियन्ते । धरसेनाः चत्वारः पञ्चमषष्ठशतमानयोः वलभीं शासति स्मेति इतिहासज्ञाः कथयन्ति । प्रायः भट्टिः षष्ठे शतके भूमण्डलमलंचकार । आलङ्कारिको भामहो भट्टिकाव्यं दृष्टवानिति सम्भाव्यते । तत्र किं कारणमिति चेद्‌ भट्टिकाव्यस्यान्ते पद्‌वयमेवमस्ति दीपतुल्यः प्रबन्धोयं शब्दलक्षणचक्षुषाम्‌ । हस्तामर्शशवान्धानां भवेद्‌ व्याकरणाद्‌ ऋते ।। व्याख्यागम्यमिदं काव्यमुत्सवः सुधियामलम्‌। हता दुर्मेधसश्चास्मिन्‌ विद्वत्प्रियतया मया ।।इति । एतद्‌ दृष्टवैव भामहेन काव्यालङ्कारे प्रोक्तं काव्यान्यपि यदीमानि व्याख्यागम्यानि शास्त्रवत्‌ । उत्सवः सुधियामेव हन्त दुर्मेधसो हताः ।। अतो भामहात्‌ पूर्ववर्ती भट्टिरित्यत्रापि न सन्देहः । रावणवधम्‌ इति काव्यस्य नाम स्पष्टतया न क्वापि कविना सूचितम्‌ । सर्गान्तवाक्येषु भट्टिकाव्यम्‌ इत्येव नाम दृश्यते । तथापि विषयमाश्रित्य रामचरितम्‌, रावणवधम्‌, रामकाव्यम्‌ इत्यपि नामधेयानि लभ्यन्ते । तेषु रावणवधम्‌ इति जनप्रियम्‌ । एतच्च माघकृतं शिशुपालवधं स्मारयति । अस्मिन्‌ काव्ये द्वाविंशतिः सर्गास्सन्ति । रामसम्भावाद्‌ आरभ्य रामस्य अयोध्यागमनपट्टाभिषेक पर्यन्ता कथात्र निरू पिता । कथायाः रचनायां कविना किमपि नौतन्यं न प्रदर्शितम्‌ । वाल्मीकिना कथिता कथैव स्ववचोभिः कथिता । कथनप्रकारे एव कवेः प्रतिभा विलसति । कवेरुद्देशो व्याकरणबोधनम्‌ इति प्रतिभाति । पाणिनेः सूत्रैः निष्पादिताः शब्दाः अत्र प्रयुक्ताः । अतोऽतीव व्युत्पादकं काव्यमिदमित्यत्र नैव संशयः । व्याख्याकाराः काव्येऽस्मिन्‌ चत्वारि काण्डानि पश्यन्ति । आदौ चत्वारः सर्वाः प्रकीर्णकाण्डमिति, ततः पञ्च सर्गाः अधिकारकाण्डमिति, ततः चत्वारः सर्गाः प्रसन्नकाण्डमिति, अवशिष्टाः नव सर्गाः तिङन्तकाण्डमिति च अभिधीयन्ते । प्रकीर्णकाण्डे सूत्राणां क अमानुगतिर्नास्ति । विविधानि रूपाणि तत्र प्रदर्श्यन्ते । विशेषतः तिङन्तरूपाणि । आदौ पद्यत्रयं दृश्यताम्‌ - अभून्नृपो विबुधसखः परन्तपः श्रुतान्वितो दशरथ इत्युदाहृतः । गुणैर्वरंभुवनहितच्छलेन यं सनातनः पितारमुपागमत्‌ स्वयम्‌ ।। सोऽध्यैष्ट वेदास्त्रिदशानयष्ट पितृन्‌ अपारीत्‌ सममंस्त बन्धून्‌ । व्यजेष्ट षडवर्गमरंस्त नीतौ समूलघातं न्यवधीदरींश्च ।। वसूनि तोयं घनवद्‌ व्यतारीत्‌ सहासनं गोत्रभिदाध्यवात्सीत्‌। न त्र्यम्बकादन्यमुपास्थितासौ यशांसि सर्वेषुभृतां निरास्थत्‌ ।। अत्र तिङन्तानि लुङि प्रयुक्तानि । इत उत्तरं चतुर्थे पद्ये लिट्‌ दृश्यते (जज्वाल लोकस्थितये स राजा) । पदे पदे व्याकरणविशेषाः सर्वत्र दृश्यन्ते 