पक्षधरमिश्रः
श्रीपक्षधरमिश्रो नवीनशैलीतः प्रगतिशील एको महान् तावत्कालीनोद्भट विद्वानासीत् । श्रूयते यत् पक्षधरमिश्रस्यैवाऽपरं नाम जयदेवोऽप्यासीत्, अतः पक्षधरमिश्र, जयदेवमिति नामधेयद्वयमेकस्यैव व्यक्तिविशेषस्य प्रतीयते ( सुनिश्चीयते )। श्रीमिश्रविषये चास्त्येका किंवदन्ती यत्-श्रीमिश्रस्य स्थितिर्यदा गर्भे एवाऽऽसीत् तदाऽस्य पितुः दक्षिणदेशवासिना वेदान्तशास्त्रस्याऽपूर्वेण विदुषा श्रीहंसभटटेन सह शास्त्रार्थो जातः, स च पूनादेशनरेशस्य राज्ये एव सम्पन्नो ऽभूदिति श्रूयते । तत्र च पक्षधरस्य पिता हंसभट्टेन जायमानशास्त्रार्थे परा जितोऽभूत् । तादृशपराजयेन महदुःखं समनुभवन्नस्य पिता मार्गे एव खलु गतासुर्जातः । मृत्योः कतिपयक्षणेभ्यः प्राक्कालावच्छेदेनैव श्रीमिश्र-पितृदेवः स्वसहाऽवस्थितं छात्रं प्रति प्रोवाच-यत्त्वं गृहं गत्वा स्वीयां 'गुरुपत्नीस्वरूपां मातरं प्रति सर्वमपीदं वृत्तं सम्यक निवेदय (श्रावयेत्यर्थ.) । तेन चान्तेवासिनापि सर्वं वृत्तं गृहं गत्वा श्रावितम् । तदनन्तरं समुत्पन्नोऽतीव परमवैदुष्यपूर्णो महो द्भट विद्वान् श्रीपक्षधरमिश्रः सकलं समाचारं श्रुत्वा महद् दुःखं समनुभूतवान् । प्रतिज्ञातवांश्च यद् यादृशं खल्वद्वैतवादमाश्रित्य मदीयं पितृचरणं पराजितवान् हंसभट्टः, अहमपि तमेव विषयं समाश्रित्य तत्रैव राज्ये पराजेष्यामि हंसभट्टम् इति। पक्षधरमिश्रः स्वीयपितृव्यचरणयोः सन्तिष्ठमानो निजमखिलमध्ययनं समाप्त वान्, तथा लोकोत्तरमनुपममद्भुतं वैदुष्यञ्च समवाप्तवान् ।। पूर्णवैदुष्यसमवाप्त्यनन्तरमेकस्मिन् दिने किं जातं यत्-श्रीपक्षधरमिश्र आवश्यक कार्यवशात् पूनाप्रदेशं गतवान् । अकस्मादेव तत्र हंसभट्टेन विदुषा शास्त्रार्थस्य कारणसामग्री समुपस्थिताऽभूत् । तदा हंसभट्टशिष्यो ब्रूते - 'पलायध्वं पलायध्वं रे रे बर्बरताकिकाः ! हंसभट्टः समायाति वेदान्तवनकेसरी ॥' पक्षधरमिश्रोऽप्याह - 'भिनत्तु सिंहः करिराजमस्तकं करोतु वासं गिरिगह्वरेषु । तनोतु वेगं पवनातिरेकं तथापि सिंहः पशुरेव नान्यः ॥' तदनन्तरं तत्रैव पूनाराज्ये द्वयोर्वाचा सङ्घर्षपूर्वकं वाचनिकं शास्त्रार्थ क्षणलक्षितं तुमुलं वाग्युद्धं समभूत् । हंसभट्टः-त्वयोक्तपूर्वश्लोकघटकीभूतः कोऽसौ ‘पशु'रित्युच्यताम् । पक्षधरमिश्रः-पशुत्वजात्यवच्छिन्नो व्यक्तिविशेष एव पशुः । लोमवल्ला गूलवानेव वा पशुरित्यपि व्याहतुं शक्यते । हंसभट्टः-का सा जातिः-यां जातिमाश्रित्य सर्वेषां पशूनां बोधो सुगमतया भवति, भवितुं वा शक्नोति ? पक्षधरमिश्रः-नित्या सती पशोरितरव्यक्त्यवृत्तित्वमापन्ना च सती सकल पशुमात्रनिरूपितवृत्तितावती जातिः ( पशुत्वरूपा )। हंसभट्टः- 'एकमेवाऽद्वितीयं नेह ना नास्ति किञ्चन' इत्यादिश्रुत्यनुरोधेन ब्रह्मणोऽतिरिक्तस्य सर्वस्यापि प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वेन अनित्यत्वं सिद्धयति । तथा 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म', 'नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इत्यादिश्रुतयश्च ब्रह्मणो नित्यत्वं कथयन्ति । पक्षधरमिश्रः—'एकमेवाऽद्वितीयम्' इत्याद्यद्वैतबोधिकाश्च श्रुतयः भेदं, भेद व्याप्यद्वैतपक्षमेव समर्थयन्ति । यतोऽस्माकं बाबाविश्वनाथोऽप्येक एव तथा तत् सजातीयद्वितीयरहितत्वेन चाऽद्वितीयोऽपीति मन्तव्यम् । अपि च प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धविरुद्धार्थप्रबोधकः वेदान्तो यदि शास्त्रं स्याद् बौद्धैः किमपराध्यते ॥ भवता प्रतिपादितं जगतो मिथ्यात्वमपि नैव साधु सङ्गच्छते । यतः - 'तस्माद् यन्नास्ति नास्त्येव यत्त्वस्ति परमार्थतः ।' श्रुतयोऽपि सर्वा एव द्वैतपरा भेदपराश्च बोध्याः ।। इत्थञ्च ब्रह्मणो व्यतिरिक्तं किमपि नास्ति यच्चास्ति तत् सर्वं मिथ्या भूतमेवेति यदस्ति ते कथनं तत् सर्वं धूल्याक्षेपायितमेवेति विभाव्यताम् । एवं वदता महाविदुषा श्रीपक्षधरमिश्रेण वेदान्तवनकेसरी हंसभट्टः सर्वथा समाधानशून्यो व्यधायीति तत्र पूनाराज्ये विदुषां समुदाये च श्रीमिश्रो महतीं प्रतिष्ठां लब्धवान् । श्रीमिश्रश्चिन्तामणेरुपरि 'आलोक'-टीकाविधानेन सकलविश्वतः समस्त मपि न्यायशास्त्रीयमन्धकारं दूरीकृतवान् । नैतावन्मानं पर्याप्तं न्यायशास्त्रीय ग्रन्थेषु स्वीयस्वतन्त्रविचारधारावत्त्वेऽपि शास्त्रार्थेऽपि विलक्षणपाण्डित्यपरि पूर्णत्वेन महानेवाऽलौकिकोऽद्भुत विद्वानासीत् । तथा चोक्तम् 'शङ्करवाचस्पत्योः सदृशौ शङ्करवाचस्पती। पक्षधरप्रतिपक्षी लक्ष्यीभूतो न च क्वापि' । श्रीपक्षधरमिश्री मिथिलादेशस्थानीय आसीत् । अधुनातनकालावच्छेदेनापि श्रीपक्षधर