अनुक्रमणीसाहित्यम्
अनुक्रमणी(सूची)ग्रन्थाः, यत्र मन्त्राणां द्रष्टारो ऋषयः के?, तेषां देवताः काः?, तेषां छन्दःअनुवाकवर्गसूक्तानि च कानि ? इति बोधनं भवति। वेदाङ्गेषु अपरिगणिता अपि अनुक्रमणीग्रन्थाः, प्रातिशाख्यग्रन्थाः, देवताग्रन्थाश्च वेदस्य रक्षार्थमेव प्रणीताः । बहवः अनुक्रमणीग्रन्थाः सन्ति । प्रत्येकं वेदस्य अनुक्रमण्यः समुपलब्धा भवन्ति । अनुक्रमण्याः रचयितृषु शौनक-कात्यायनौ नितान्तौ प्रख्यातावाचार्यो स्तः। शौनकेन ऋग्वेदरक्षार्थम् आर्षानुक्रमण्यादयो दशग्रन्थाः प्रणीताः। कात्यायनेन प्रातिशाख्यस्य रचना कृता । वेदाङ्गत्वाभावे अपि वेदरक्षार्थं, तद्गतावान्तरविषयाणां विवेचनार्थं च अनुक्रमणीग्रन्थाः महत्त्वपूर्णाः सन्ति । ऋक्सर्वानुक्रमणि-वृत्त्याः भूमिकायां वृत्तिकारेण षड्गुरुशिष्येण शौनकेन ऋग्वेदरक्षार्थं येषां दशग्रन्थानामुल्लेख: कृतः ते निम्नाः सन्ति - (१) सर्वानुक्रमणी, (२) छन्दोऽनुक्रमणी, (३) देवतानुक्रमणी, (४) अनुवागनुक्रमणी, (५) सूक्तानुक्रमणी, (६) ऋग्विधानम्, (७) पादविधानम्, (८) बृहद्देवता, (९) प्रातिशाख्यम्, ( १० ) शौनकस्मृतिः च । एतेषु प्रारम्भिकपञ्चसु ग्रन्थेषु क्रमशः ऋग्वेदस्य दशमण्डलानाम्, ऋषीणाम्, छन्दसाम्, देवतानाम्, अनुवाकानाम्, सूक्तानाञ्च संख्या नाम तथा तद्विषयकाणां महनीयतथ्यानां क्रमबद्धविवरणम् अनुष्टुप्पद्येषु प्रस्तुवन्ति । ऋग्विधाने ऋग्वेदीयमन्त्राणां प्रयोगो विशेषकार्यसिद्धयर्थमेव प्रदर्शितोऽस्ति । एवंविधा विधानग्रन्था अन्येष्वपि वेदेषु प्रायः समुपलब्धा भवन्ति । सामवेदस्य सामविधानाख्यो ग्रन्थोऽस्ति। अनुक्रमणीग्रन्थे सत्यपि 'सामविधानम्' ब्राह्मणग्रन्थेषु परिगणितमस्ति । अस्मिन् ग्रन्थे साम-प्रयोगो विविधेष्वनुष्ठानेषु विशेषफलकामनायै प्रदर्शितोऽस्ति । शौनकीयप्रातिशाख्यमृग्वेदेनैव सम्बद्धमस्ति ।