अद्वैतवेदान्ते सत्तास्वरूपम्
अद्वैतवेदान्तदर्शनाधारेण सत्ताविज्ञानस्वरूपम् लोके विद्यमान दार्शनिकपद्धतीनां मुख्यो विचिन्तनविषयः दृश्यप्रपंचस्य मूलस्वरूपं किमिति। तथा । कस्मिन् प्रतिष्ठितमिदं जगत्, कस्मात् उत्पन्नमित्यपि । उक्त दार्शनिकप्रश्नानां विचारो बहुधा दश्यते दार्शनिक क्षेत्रे । भौतिकवादः (Materialism) अध्यात्मवाद (Idealism) द्वैतवाद (Dualism) तथा तटस्थवादश्च Neutralism) मूलभूतसत्यस्य निर्धारणरीत्या संजातसिद्धान्ताः । मूलभूतसत्यस्य संख्यामधिकृत्य एकत्वद्वैत-अनेकत्वादि विविधविचारपद्तयः आविर्भूताः । भौतिकवादः- जगतः मूलतत्वं जडद्रव्यमथवा भौतिकद्रव्यं (Matter) एवेति मन्यमानो सिद्धात्नः भौतिकवादः । तस्मात् जडद्रव्यादुत्पन्नो चेतनपदार्थः दृश्य प्रपंचसमस्तमपि इत्यास्ति अस्य वादस्याधार-सिद्धान्तः । अध्यात्मवादः- भौतिकवादीप्रपंचदर्शनस्य विरोधी सिद्धान्तः अध्यात्मवादः । भौतिकवादानुसार जडमेवमूलतत्वं चेनंतस्मिन्नन्तर्भूत स्वभावैव । अतैव तत्वमीमांसविचारे समस्येयं जायते जड़-चेतनयोर्मध्ये मौलिकमाधारभूतं तत्वं किमिति । तत्र चेतनमेव मौलिकंतत्वं, तस्य चेतनस्य केवलाभिव्यक्ति (Manifestation) अथवा प्रतिबिम्बमात्राविष्कारः (Reflection) दृश्यप्रपंचः । तस्मात् चेतनाधारितमिदं जगदित्यभिप्रेति अध्यात्मवादिनः । द्वैतवादः- मूलतत्वं तु प्रकृत्याद्वैतस्वभावयुक्तं जड़-चेतनविभगेनेत्यस्ति द्वैतवादस्य विशेषसिद्धान्तः । वादेस्मिन् जङ-चेतनयोः पृथक् सत्यत्वमगीक्रियते। २ तटस्थवादः- विलियम् जेम्स् (William James) बर्टन्ट रसल (Bertrand Russel) आदि नवीनदार्शनिकांनां विचारानुसारेण जगतः मूलतत्वं न केवलं जडं उत चेतनं किन्तु जडचेतनाभ्यां तटस्थ एव ।३ अस्मात् उत्पद्यते जड़चेतनादिस्वभावयुक्तो दृश्यप्रपंचः । अनेकत्ववाद:- मूलतत्वरूपेण जड़-चेतन-तटस्थ आदि स्वभाववैविध्ययुक्तं अनेकसत्यत्वाश्रयीभूतो तत्वमीमांसा सिद्धान्तोयम् । अनेकत्ववादानुसारं दृश्यप्रपंचस्य अनेकता तथा वैविध्यंच मौलिकमेव । एकत्ववाद- अनेकत्ववादी सिद्धान्तस्य विरोधात्मकोवादः एकत्ववादः । भौतिकमानसिकादि पदार्थसमस्तमपि मौलिकतया एकतत्वस्य प्रकटीभावः । वैविध्यात्मकतत्वेषु सर्वेषु एकस्य सर्वव्याप्ततत्वस्य विद्यमानत्वमंगीक्रियते एकत्ववादिनः। एवं जातीयकसिद्धान्तवैविध्येषु अध्यात्मैकत्ववादानुसारी चिन्ताप्रथायामेव अद्वैत-वेदान्तदर्शनस्यान्तभीवः । एषु दर्शनसम्प्रदायेषु अन्यतमाद्वैतवेदान्तदर्शने सत्तास्वरूपंकथं विचार्येतेति अत्र विशेषेण मीमांस्यते । वेदान्तो नाम उपनिषत्प्रमाणं शास्त्रं भवति । कठोपनिषदां प्रस्तावनाभाष्यप्रामाण्यात्, मुण्डकापनिषदां प्रस्तावनाभाष्यप्रामाण्यात्, के नोपनिषदि “उपनिषदमब्रूम” इति वाक्यस्य भाष्यप्रामाण्यात् ४, छान्दोग्योपनिषत्भाष्यप्रामाण्यात् बृहदारण्यकोपनिषत्प्रस्तावनाभाष्यप्रामाण्यात् च संसारबीजनाशिनी या विद्या सा उपनिषच्छब्देन मुख्यया वृत्या बोध्यत इति निश्चीयते । तादृश विद्याप्रतिपादकत्वात् लक्षणया ईशावास्यादयो ग्रन्था अव्युपनिषच्छब्देन व्यवह्रियन्ते । अस्य उपनिषदर्शनस्य व्याख्यानार्थं प्रख्यानार्थं बादरायणेन मुनिना सूत्रितानि भाग वदान्तसूत्राणि । इदमेव दर्शनमाविष्करोति महाभारतस्थ गीता तस्य साधनप्रदर्शनपूर्वकम् । दर्शनस्यास्य, उपनिषत्कृत गीता-सूत्ररूपाणि श्रुति-स्मृति-युक्तिनाम्ना व्यवह्रतानि प्रस्थानानि प्रस्थानत्रयमिति प्रसिद्धानि । प्रस्थानत्रयाधिकृते लटा स्काय भाष्ये श्री शंकरेण युक्ति-तर्क सहकारेण वेदान्तवाक्यानां अद्वैतव्याख्या प्रस्तुता । श्रीशंकरस्य सर्वेष्वपि लम ग्रन्थेषु भाष्येषु च ब्रह्मसूत्रशांकरभाष्यमेव प्रधानरूपेण अद्वैतसिद्धान्त प्रतिपादकतया प्रथितमस्ति । एतदेवाद्वैतवेदान्तदर्शनरूपण प्रकाश्यते । आचार्यशंकरेण प्रस्तुताद्वैततत्व-व्याख्यान्यवेदान्ताचार्य स्वकीयैरप्रतिहततकै विस्तृता। अद्वैतवेदान्तदर्शने सच्चित्सुखात्मक-मद्वयमरूपमनाद्यनन्तं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं ब्रह्म एवं लिकतत्वरूपेण स्वीक्रियते। ६ दर्शनेस्मिन नानायुक्तिभिः अद्वैतब्रह्मणः सिद्धिः साधितास्ति। अद्वैतसिद्धयर्थमात्मानात्माध्यासः, अनिर्वचनीयाविद्या, ब्रह्मणोर्निर्गुणत्वं, जीवब्रह्मणोरैक्यं, मुक्तैः जीवब्रह्मणोरभेदः, इत्यादयोविषयाः प्रतिपादित एवं ब्रह्माद्वैतमतात्मा स्वतसिद्ध सद्रूपंच । स च देहेन्द्रियेभ्यो भिन्नो वस्तुतोनिर्लेपो व्यक्ति । आत्मैव च ब्रह्म अयमात्माब्रह्म इत्यादि ब्रह्मेत्युक्तम