रूपकसाहित्यम्
रूपकसाहित्यं संस्कृतसाहित्यजगति साहित्यान्तरमिव सुसमृद्धं विद्यते । तत्र तस्य स्वकीया एव विशिष्टपरम्परा । लोकप्रियतादृष्ट्या काव्येषु रूपकसाहित्यस्य प्रथमस्थानम्मन्यते । तस्य त्रयाणामेवाङ्गानां नाट्य-नृत्य-नृत्तानां वैदिकयुगात् प्रागेव अप्यस्तित्वम् आसीदिति वेदसाहित्यत एव सिध्यति । ऋग्वेदे उषा - अधि पेशांसि वपते नृतरिवापोर्णते वक्ष उस्रेव वर्जहम्। ज्योतिर्विश्वस्मै भुवनाय कृण्वती गावो न व्रजं व्युषा आवर्तमः॥[1] नर्तकीरूपेण चित्रिताऽस्ति । एवमेव तत्र नाट्यतत्त्वेषु मुख्यतमं कथोपकथनमपि दृश्यते यथा पुरुरवोर्वशीसूक्ते, यमयमीसूक्ते, इन्द्रेन्द्राणीदृषाकपिसंवादे च । कात्यायनश्रौतसूत्रे सोमपानावसरे अभिनयस्य प्रसङ्गोऽपि आयाति। यथा - 'अपीर्णते दीक्षितः शिरः'[2] इति । यजुर्वेदे नृत्तगीतयोः कृते जातेरेवोल्लेखो दृश्यते सूतशैलूषादीनाम् । यथा - नृत्ताय सुतं गीताय शैलूषं,[3] शब्दायाडम्बराघातं महसे वीणावादं,[4] नर्माय पुंश्वलूं हसाय कारिं[5]। इत्थं हि वैदिककाले ससुप्तं नाट्यबीजं रामायणकाले समुद्गतं दृश्यते । तदा नाट्यं नृत्तं गानञ्च जीवनस्यानिवार्याङ्गत्वेन गृहीतानि दृश्यन्ते तथैवाभिनयोऽपि । तत्र नटनर्तकादीनां सङ्गस्याप्युल्लेखो दृश्यते । यथा- 'नटनर्तकसङ्घानां गायकानां च गायताम्। यतः कर्णसुखा वाचः शुश्राव जनता ततः॥' इति । महाभारते तु रामायणं कौबेररंभाभिसारश्चेति नाटकद्वयस्य नाम्नैवोल्लेखो दृश्यते ।[6] हरिवंशे वसुदेवयज्ञप्रसङ्गे भद्राख्यस्य नटस्य नाट्यप्रदर्शनं स्मृतमस्ति । पाणिनिरप्यष्टाध्याय्यां शिलालीत्यभिधानस्य विदुषो नटसूत्रं स्मरति[7] तथैव कर्मन्दकृशाश्वादीन्नाट्याचार्याश्च।[8] विनयपिटके रङ्गशालायाः उल्लेखो दृश्यते चुल्लवग्गकथाप्रसङ्गे । पातञ्जले महाभाष्येऽपि कंसवध-वालिवधाख्यनाटकद्वयं स्मृतमस्ति । शुङ्गकालात्तु नाट्ययुग एव प्रर्वाततो दृश्यते । तत्र भास-सुबन्धु-शूद्रक-सौमिल्ल-कविपुत्र-कालिदास-अश्वघोष-श्रीहर्ष-भवभूति-विशाखदत्त-भट्टनारायण-मुरारि-अनङ्गहर्ष-मायुराज-शक्तिभद्र-दामोदर-राजशेखर-क्षेमीश्वर-दिङ्नाग-क्षेमेन्द्र-विल्हण-कृष्णमिश्र-यशश्चन्द्र-कनकाचार्य-रामचन्द्र-विशालदेव-सोमदेव-सुभटजयदेव-मदन-जयसिंह-प्रह्लाद-यशःपाल-शिङ्गभूपाल-मोक्षादित्य-रामभद्र-रविवर्म-बालकवि-हस्तिमल्ल-रुद्रदेव-विद्यानाथ-नरसिंह-विश्वनाथ-विरूपाक्ष-मणिक-उद्दण्ड-वेदान्तदेशिक-वामनभट्टबाण-ब्रह्मसूरि-गङ्गाधर-हरिहर-रूपगोस्वामि-रामदेव-जीवराम-शेषकृष्ण-श्रीनिवास-यज्ञनारायण-लक्ष्मण-विलिनाथ-गोकुलनाथ-शठकोप-ताताचार्य-रामानुज-जगज्ज्योतिर्मल्ल-गुरुराम-राजचूडामणि-नीलकण्ठ-वेङ्कटाध्वरि-रुद्रदास-महादेव-रामभद्र-नल्ला-सामराज-वादिचन्द्रपद्मसुन्दर-अकबरशाहि-विश्वेश्वर-देवराज-घनश्याम-राजधर्म-विश्वनाथ-देवकवि-भूशुक्लदेव-जगन्नाथ-आराध्य-शङ्कर-जगन्नाथ-कृष्णदत्त-वेङ्कटसुब्रह्मण्यपेरुसूरि-रामदेव-विट्ठल-मथुरादास-नीलकण्ठ-नरसिंह-लोकनाथ-शङ्कर-रामकृष्ण-माधव-पद्मनाथ-बल्लिशाय-शिवेन्द्र-रामचन्द्र-वैद्यनाथ-पञ्चानन-अम्बिकादत्त-मुकुन्द-युवराज--कृष्णपण्डित--शङ्करलाल--श्रीनिवासाचारी-रामशास्त्रिकाशीनाथ-श्रीनिवासाचारी-जग्गू-वेङ्कटरमण-महालिङ्ग-सुन्दरेश-मूलशङ्करमथुराप्रसाद-हरिदास-सुदर्शनपति-पञ्चाननतर्क-क्षमाराव-नीलकण्ठ-प्रभुदत्त-भीमभट्ट-धम्पी-वरदराज-हेवरे-सीतादेवी-तिरुवेङ्कटाचार्य-सुरेन्द्रमोहन-रामनाथ-लीलावल्लभ-सुरेन्द्रमोहन-जीवन्यायतीर्थ-खोतनायर-वटुकनाथ-मधुसूदनसुदर्शन-राघव-कपिलदेवादयः कतिपये ज्ञाताः नाटककाराः । संस्कृतनाटकसाहित्योत्पत्तिमधिकृत्य पण्डितैर्मतमतान्तराणि प्रवर्तितानि सन्ति । तदनुसारेण अनुकरणप्रवृत्तिरेव नाटकस्य मूलाधारः । अनुकरणप्रवृत्तिस्तु मनुष्यस्य सर्वासु प्रवृत्तिषु मूर्धन्या । विशेषतः बालकेषु प्रवृत्तिरेषा प्रौढापेक्षया विशिष्टतमा। इयमेव प्रवृत्तिः क्रमशोऽभिनयस्य पश्चाच्च नाट्यस्य योनिः समुपद्यते । प्रथमतस्तु प्रवृत्तिरेषा वीरपूजायां समूर्ताऽभवत् । स्वर्गतवीरपुरुषाणां स्मृतौ तान् प्रति सम्मानप्रदर्शनाय समये समये सामूहिकोत्सवाः आयुज्यन्ते स्म । ते हि समाजशब्देन व्यपदिश्यन्ते स्म । तादृशे हि समाजे श्रद्धेयवीरचरितमनुक्रियते स्माभिनयकुशलैः। रामलीला कृष्णलीला चास्यैवोदाहरणेष्वन्यतमाः । तत्र हि प्राकृतिकपरिवर्तनानां मूर्तरूपेणोपस्थापनप्रवृत्तिरपि नाट्योत्पत्तौ सहायिकाऽऽसीत् । सम्भवति पुत्तलिकानृत्यस्याप्यत्र योगदानं महायॆमेवास