धर्मसूत्रकाराः
धर्मसूत्रकाराः धर्मशास्त्रस्य सूत्राणां रचयितारः भवन्ति। गौतमादयः अनेके धर्मसूत्रकाराः प्रसिद्धाः वर्तन्ते। धर्मसूत्रसाहित्यं वेदाङ्गभूतस्य कल्पसूत्रस्यांगविशेषः। धर्मसूत्राण्यपि वैदिकशाखावद् भिन्नशाखासु भिन्नानि वर्तन्ते । यद्यपि सर्वे धर्मसूत्रग्रन्थाः नोपलभ्यन्ते तथापि श्रौतसूत्रगृह्यसूत्रादिवद् धर्मसूत्राण्यपि निर्दिष्टान्यासन् । कुमारिलस्य तन्त्रवार्त्तिकानुसारं गौतम- गोभिलादीनां ग्रन्थान् सामवेदिनः, वसिष्ठस्य ऋग्वेदिन:, शंखलिखितादीनां वाजसनेयिनः , आपस्तम्बबौधायनादीनां तैत्तिरीयकाः, शौनकादीनामथर्ववेदिनोऽनुसरन्ति। कालक्रमेण धर्मसूत्राणि वेदैः सह संपृक्तत्वाद् वैदिकशाखासु प्रामाणिकतया व्यवह्रियन्ते स्म । धर्मसूत्राण्यपि बहूनि रचितानि सन्ति । तेषु गौतम - आपस्तम्ब - बौधायन - वसिष्ठ-विष्णु हारीत - शंखलिखित - वैखानस -हिरण्यकेशिप्रभृतीनां धर्मसूत्राणि प्रमुखानि । धर्मसूत्रेषु वर्णितसामाजिकस्थितिभ्यस्तेषां रचनाकाल: स्पष्टमनुमीयते। गौतम- आपस्तम्ब - बौधायनप्रणीतानां प्राचीनधर्मसूत्राणां काल: ५०० ई.पू. त: १०० ई. पू. मध्ये निश्चीयते। धर्मसूत्रस्य मुख्यप्रतिपाद्यविषयो भवति मनुष्यजीवनस्याचार-कर्त्तव्ययोर्वर्णनम् । धर्मसूत्रे मुख्यतः वर्णानामाश्रमाणाञ्च नियमाः, द्विजानां दैनिककृत्यं, गृह्ययज्ञः, पाकयज्ञः, गर्भाधान- पुंसवनादयः षोडशसंस्काराः, ब्रह्मचारि- स्नातकादीनां नियमाः, मधुपर्कः, श्राद्धकर्म, धर्मस्योपादेयता, वर्णधर्माः, वर्णानां जीवनवृत्तयः, आश्रमधर्माः, जाति- अनुलोम प्रतिलोम - वर्णसंकरधर्माः , सपिण्डसगोत्रादिनिरूपणं , पाप-प्रायश्चित्त- व्रत आशौचानि , प्रमाणानि, ऋणादानादीनि विवादपदानि, राजधर्मः, स्त्रीपुंधर्मः, पत्रभेदाः, उत्तराधिकारादयश्च विषयाः वर्णिताः। धर्मसूत्रस्य वातावरणमधिकं सामाजिकं नैतिकञ्च । धर्मसूत्रं वर्णाश्रम धर्मान् व्यावहारिकधर्मांश्चानुशास्ति । एते धर्मशास्त्रग्रन्थाः धर्मचरित्रान्वेषिणां परमोपकारमाचरन्ति । धर्मसूत्रं सामयाचारिकान् धर्मान् प्रतिपादयति। धर्मसूत्र ग्रन्थसमुदायोऽयं भारतवर्षीयाणां लौकिकव्यवहारधर्माणां मूलभूतः। धर्मसूत्राणां भाषाऽसंयता एव दृश्यते । न कमपि व्याकरणग्रन्थं व्याकरणनियमान् वाऽऽश्रित्य धर्मसूत्राणि रचितान्यासन् । धर्मसूत्रेषु प्राय:स्थलेषु अपाणिनीयशब्दा उद्धृताः सन्ति । अत: भाषाविज्ञानगतनियमास्तेषु न प्रयुज्यन्ते। यद्यपि सर्वाणि धर्मसूत्राणि एकस्मिन्नेव काले न रचितानि , तथापि केचन साधारणनियमाः सर्वेषु धर्मसूत्रेषु प्राप्तुं शक्यन्ते । बहुषु स्थलेषु धर्मसूत्राणां भाषा वैदिकसाहित्यस्य सरणीमनुसरति । वैदिकव्याकरणानुमोदितं मार्गमनुसृत्य धर्मसूत्राणि रचितानि दृश्यन्ते । अन्यानि कानिचन तथ्यानि धर्मसूत्रेषु उद्धृतानि सन्ति, यानि सामाजिकविकाशानन्तरमेवान्तर्भुक्तानि इव प्रतीयन्ते। अत: धर्मसूत्राणां प्रणयनविषये एते सिद्धान्ता: ग्रहीतुं शक्यन्ते । १. प्राय: सर्वाणि धर्मसूत्राणि पाणिनिकालात् पूर्वमेव विरचितान्यासन्। २. धर्मसूत्राणां रचनासमये पाणिनि: व्याकरणग्रन्थस्य प्रणेतृरूपेण प्रसिद्ध: नासीत्। ३. लौकिकन्यायानां सूक्तानां पदानां च प्रभावस्तदानीं समाजेऽव्याहत आसीत् । भाषागतविभेदविषये गौतम -बौधायन - आपस्तम्ब - हिरण्यकेशि - वसिष्ठ - विष्णु - वैखानसानां धर्मसूत्राणि प्रमाणत्वेनोपन्यस्तानि सन्ति। कानिचन धर्मसूत्राणि पाणिनिनियमानुसारेण यद्यपि लिखितानि दृश्यन्ते, तथापि तेषां धर्मसूत्राणां प्रामाण्यमैतिहासिकैः न स्थिरीक्रियते , अथवा पाणिनि: धर्मसूत्राणां भाषां सम्यग विचार्य आलोच्य चाष्टाध्यायीं विरचितवानिति अनुमीयते। अथवा पाणिनीयव्याकरणं तदानीन्तनकाले प्रचलितं नासीदिति । यद्यपि धर्मसूत्रेषु स्मृतिवद् विषयाः क्रमबद्धाः न सन्ति तथापि स्मृतिप्रतिपादिताः सर्व एव विषया अत्रापि सन्निविष्टाः भवन्ति । चतुर्णा वर्णानां, चतुर्णामाश्रमिणां कर्त्तव्यानि च धर्मसूत्रेषु विस्तरश: वर्णितानि भवन्ति । समाजस्य सुस्थितिः, स्वस्वकर्तव्येषु संस्थापनं च धर्मसूत्रकाराणां मूललक्ष्यमासीत्। अतः सामयाचारिकं धर्मं ते विशेषत उपस्थापयन्ति । धर्मसूत्रकाराः यद्यपि राजधर्मं व्यवहारं च पुडानुपुङ्खन विवेचयन्ति तथापि राज्ञः कर्त्तव्यान्याश्रित्य किञ्चिद् विचारयन्ति । व्यवहारेषु ते केवलं पुत्रभेदान् , दायभागविषयं च कटाक्षपातं कुर्वन्ति । अशौच- प्रायश्चित्तविषययोः पुङ्खानुपुङ्ख विवेचने ध