वित्तीय प्रबन्धन
वित्तीय प्रबन्धन वित्तीयप्रबन्धनस्य अर्थः उद्यमस्य धनस्य क्रयणं, उपयोगं च इत्यादीनां वित्तीयक्रियाकलापानाम् योजना, आयोजनं, निर्देशनं, नियन्त्रणं च । उद्यमस्य वित्तीयसंसाधनेषु सामान्यप्रबन्धनसिद्धान्तानां प्रयोगः इति अर्थः । वित्तीय प्रबन्धन के तत्त्व निवेशनिर्णयेषु स्थिरसम्पत्तौ निवेशः (पूञ्जीबजटिंग् इति उच्यते) अन्तर्भवति । चालूसम्पत्तौ निवेशः अपि निवेशनिर्णयानां भागः भवति यत् कार्यपुञ्जनिर्णयः इति उच्यते । वित्तीयनिर्णयाः- ते विविधसम्पदां वित्तस्य संग्रहणेन सह सम्बद्धाः सन्ति ये स्रोतस्य प्रकारः, वित्तपोषणस्य अवधिः, वित्तपोषणस्य व्ययः, तस्मात् प्राप्तस्य च प्रतिफलस्य निर्णये निर्भरं भविष्यति। लाभांशनिर्णयः- वित्तप्रबन्धकं शुद्धलाभवितरणस्य विषये निर्णयं कर्तुं भवति। शुद्धलाभः सामान्यतया द्वयोः विभक्तः भवति : भागधारकाणां कृते लाभांशः- लाभांशः तस्य दरः च निर्णयः करणीयः भवति। अवशिष्टलाभ- अवशिष्टलाभस्य राशिं अन्तिमरूपेण निर्धारयितुं भवति यत् उद्यमस्य विस्तारस्य विविधीकरणस्य च योजनानां उपरि निर्भरं भविष्यति। वित्तीय प्रबन्धन के उद्देश्य वित्तीयप्रबन्धनं सामान्यतया चिन्तायाः वित्तीयसंसाधनानाम् क्रयणं, आवंटनं, नियन्त्रणं च इति विषयः भवति । उद्देश्यं भवितुं शक्नुवन्ति- सरोकाराय नियमितरूपेण पर्याप्तं धनस्य आपूर्तिं सुनिश्चितं कर्तुं। भागधारकाणां कृते पर्याप्तं प्रतिफलं सुनिश्चितं कर्तुं यत् अर्जनक्षमता, भागस्य विपण्यमूल्यं, भागधारकाणां अपेक्षाणां उपरि निर्भरं भविष्यति। इष्टतमं धनं उपयोगं सुनिश्चितं कर्तुं। एकदा धनस्य क्रयणं जातं चेत् न्यूनातिन्यूनं व्ययस्य अधिकतमरूपेण उपयोगः करणीयः । निवेशस्य सुरक्षां सुनिश्चित्य अर्थात् सुरक्षितोद्यमेषु धनस्य निवेशः करणीयः येन पर्याप्तं प्रतिफलं प्राप्तुं शक्यते । सुदृढपूञ्जीसंरचनायाः योजनां कर्तुं-पुञ्जस्य सुष्ठु न्यायपूर्णा च रचना भवितुमर्हति येन ऋणस्य इक्विटीपुञ्जस्य च मध्ये सन्तुलनं भवति। वित्तीय प्रबन्धन के कार्य पूंजी आवश्यकतानां अनुमानम् : वित्तप्रबन्धकं कम्पनीयाः पूंजीआवश्यकतानां विषये अनुमानं कर्तुं भवति। एतत् अपेक्षितव्ययस्य लाभस्य च भविष्यस्य कार्यक्रमानां नीतीनां च उपरि निर्भरं भविष्यति। अनुमानं पर्याप्तरूपेण कर्तव्यं भवति येन उद्यमस्य अर्जनक्षमता वर्धते। पूंजीसंरचनायाः निर्धारणम् : एकदा अनुमानं कृत्वा पूंजीसंरचनायाः निर्णयः करणीयः भवति । अस्मिन् अल्पकालिकं दीर्घकालीनं च ऋणसमताविश्लेषणं भवति । एतत् कम्पनीयाः इक्विटी-पूञ्ज्याः अनुपातस्य उपरि निर्भरं भविष्यति तथा च अतिरिक्त-निधिः यत् बहिः पक्षेभ्यः संग्रहणीयम् अस्ति । धनस्रोतानां चयनम् : अतिरिक्तनिधिक्रयणार्थं कम्पनीयाः अनेकाः विकल्पाः सन्ति यथा- शेयर-डिबेंचर-निर्गमनम् बैंकेभ्यः वित्तीयसंस्थाभ्यः च ऋणं ग्रहीतव्यम् सार्वजनिकनिक्षेपाः बन्धनरूपेण इव आकर्षितव्याः। कारकस्य चयनं प्रत्येकस्य स्रोतस्य सापेक्षिकगुणदोषयोः वित्तपोषणस्य अवधियोः च उपरि निर्भरं भविष्यति । निधिनिवेशः : वित्तप्रबन्धकं लाभप्रदोद्यमेषु धनं आवंटयितुं निर्णयं कर्तुं अर्हति येन निवेशस्य सुरक्षा भवति तथा च नियमितरूपेण प्रतिफलनं सम्भवं भवति। अधिशेषस्य निष्कासनम् : शुद्धलाभनिर्णयः वित्तप्रबन्धकेन कर्तव्यः भवति । एतत् द्विधा कर्तुं शक्यते लाभांशघोषणा - अस्मिन् लाभांशस्य दरस्य परिचयः अपि च बोनस इत्यादीनां लाभानाम् अन्तर्भवति । अवशिष्टलाभः - परिमाणं निर्णयं कर्तव्यं भवति यत् कम्पनीयाः विस्तारात्मका, नवीनता, विविधीकरणयोजनासु निर्भरं भविष्यति। नगदस्य प्रबन्धनम् : वित्तप्रबन्धकस्य नकदप्रबन्धनस्य विषये निर्णयाः कर्तव्याः भवन्ति । वेतन-वेतनस्य भुक्तिः, विद्युत्-जल-बिलानां भुक्तिः, ऋणदातृभ्यः भुक्तिः, चालू-देयता-पूर्तिः, पर्याप्त-भण्डारस्य निर्वाहः, कच्चामालस्य क्रयणम् इत्यादयः अनेकेषु प्रयोजनेषु नगदस्य आवश्यकता भवति । वित्तीयनियन्त्रणम् : वित्तप्रबन्धकस्य न केवलं धनस्य योजना, क्रयणं, उपयोगं च कर्तव्यं अपितु वित्तस्य नियन्त्रणं अपि कर्तव्यम् । एतत् अनुपातविश्लेषणं, वित्तीयपूर्वसूचना, व्ययलाभनियन्त्रणम् इत्यादिभिः अनेकैः तकनीकैः कर्तुं शक्यते । वित्तीयप्रबन्धनस्य उदाहरणं किम्? उपरि “कार्याणि” इति विभागे वयं वित्तीयप्रबन्धनस्य केचन उदाहरणानि आच्छादितवन्तः । अधुना, ते सर्वे कथं मिलित्वा कार्यं कुर्वन्ति इति आच्छादयामः : कथयतु यत् दन्तधावनकम्पन्योः मुख्