काव्यात्मविमर्शः
काव्यात्मविमर्शः अलङ्कारशास्त्रिणामग्रे काव्यस्यात्मा कः ? इत्येष प्रश्न उपस्थित आसीत् । एतादृशं किं तत्त्वं वस्तुतः प्रधानमस्ति येन काव्यस्याधानं जायते -- इत्येतस्याः समस्यायाः समाधानार्थमनेके मनीषिणः प्रचक्रमिरे केचनालङ्कारमेव काव्यस्य जीवनं मन्यन्ते स्म, तदितेरे गुणान्, तदन्ये रीतिम् तदपरे च ध्वनिकाव्यस्य प्राणभूतत्त्वेन विचारयन्ति स्म । काव्यस्यात्मानमधिकृत्य सञ्जातायाः समीक्षाया विभिन्नता नवनवसम्प्रदायान् उत्पादयामास । रसस्य काव्यात्मरूपता सर्वेरेवालङ्कारिकैर्यदैकमत्येन सम्मन्यते, तदपि अर्थे काव्यत्वविरहेनोपपद्यते । यतो हि रसोऽप्यर्थः, एवञ्च - यद्यर्थरहितमेव शब्दशास्त्रं काव्यम् तदा कथम् रसात्मकं तत् अर्थरहितोऽर्थवान्, अर्थानात्मको वा अर्थस्वरूपः अर्थसामान्यभिन्नो वा अर्थविशेषात्मा इत्युक्तितुल्यत्वात् । यदि च काव्यं शरीरं रसस्तु तस्यात्मा ततो भिन्न एव, शरीरात्मनोभेदस्यात्मनिरूपणे दर्शनशास्त्रे तु बहुशो व्यवस्थापितत्वात् इत्युच्यते तदपि न, काव्यस्वरूपनिरूपणं प्रतिज्ञाय तदितरस्य रसात्मनो अनिरूपणीयत्वापत्तेः । रसेतरार्थस्य चात्मनः शरीरतश्च भिन्नत्वेन तस्य तवृत्तिदोषालङ्कारयोश्च काव्यासंबद्धतयाऽनिरूपणीयत्वापत्तेश्च । अपि च शरीरं हि आत्मनो भोगायतनतयैव प्रसिद्धम् । तत् किम् रसात्मनो भोगायतनं शब्दमात्रम्, न शब्दार्थौ शरीरमित्याप्तप्रसिद्धिविरोधात् । शब्दार्थावाश्रित्यैव रसोगमाच्च । आत्मनः शरीरात् भिन्नत्वेऽपि शरीरान्तः स्थितिकत्वस्य व्यापकत्वा व्यापकंत्वपक्षद्वये अपि तत्र नियतत्त्वेन शब्दमात्रेऽपि रसात्मनः सत्त्वेन तन्मात्रादपि रसाविर्भावप्रसङ्गात् । अर्थाच्च वाच्यलक्ष्यादेः रसेतरस्मात् रसानाविर्भावप्रसङ्गाच्च, अर्थस्य रसात्मनः शरीरत्वाभावेन तत्र रसस्यासत्वात् सत्त्वे वा, तस्य भोगायनरूपशरीरत्वाभावेनाभिव्यक्त्यनाधारत्वात् । यदि त्वत्रात्मपदं न मुख्यया वृत्या प्रसिद्धात्मपरमपितु गौण्या वृत्या तत्सदृशपरमेवेत्यभिप्रेतं तदपि किमत्र सदृशघटकं सादृश्यम् । सम्भिन्नशब्दार्थस्य काव्यत्वे तु रसस्य स्वप्रकाशात्मत्वे तस्यैव च काव्यात्मत्वे परस्परसम्भिन्नरसेतरवाच्याद्यर्थशब्दविशेषस्यैव व्यञ्जकतयाऽवच्छेदकतया वा भोगायतनत्वरूपं शरीरत्वं युक्तमेव । अवयविघटकेभ्यः इतरावयवेभ्यो विलक्षणत्वरूपत्वे वाऽत्मनः सर्वविधार्थसम्भिन्नः शब्दार्थोभयात्मके अवयविनि रसरूपार्थस्य घटकत्वात् इतरावयवविलक्षणत्वाच्च युक्तमेव तत्रात्मत्वमवयवत्वेन काव्यत्वञ्च । अर्थस्यार्थत्वं सामान्यरूपेण शरीरघटकत्वेऽपि रसत्व-स्वप्रकाशत्व-आनन्दमयत्वादि-रूपान्तरेणात्मत्वे क्षत्यभावेन शरीरात्मत्वानुपपत्तिविरहात् । ध्वनिकारस्तु अस्य प्रश्नस्य युक्तिसंगतं बुद्धिग्राह्यं समुचितं चोत्तरं दातुमक्षमत। ‘काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति' स्वकीयं मतं बलीयसीभिर्युक्तिभिगैरीयोभिस्तनँः पूष्टतरैश्च प्रमाणैः प्रतिपाद्य तस्य युक्ततां साधयामास । यद्यपि रसस्यैव तेनाऽपि काव्यात्मत्वमुक्तं तथाऽपि तन्न रस एवेति अवधारणपरं किन्तु श्रेष्ठतम रसमुखेन उपलक्षकतया - प्रतीयमानं पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीषु महाकवीनाम् । यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभातिलावण्यमिवाङ्गनासु ।। नान्ध्रीपयोधर इवातितरां प्रकाशो नो गुर्जरीस्तन इवातितरां निगूढः । अर्थों गिरामपिहितः पिहितश्च शश्वत् सौभाग्यमेति मरहट्टवधूकुचाभः ॥ इत्यादिना यथा ह्यङ्गनासु लावण्यं पृथङ् निर्वण्यमानं निखिलावयवव्यतिरेकि किमप्यन्यदेव सहृदयलोचनामृतं तत्त्वान्तरं तद्वदेव सोऽर्थः । सह्यर्थो वाच्यसामथ्र्याक्षिप्तं वस्तुमात्रमलङ्कारा रसादयश्चेत्यनेकप्रभेदप्रभिन्नो दशिष्यते ।। सर्वेषु च तेषु प्रकारेषु तस्य वाच्यादन्यत्वम् । 'काव्यस्यात्मा ध्वनिरि'त्यादिनाऽपि अस्यार्थस्यैवाभिप्रेतत्वात् । रसभावादि-अलङ्कार-वस्तुभेदेन त्रिविधध्वनेरेव तत्राऽपि काव्यत्मत्वेन विवक्षाविषयत्वात् । ध्वनिकारस्तु ‘काव्यस्यात्मा ध्वनिः' इत्येतत् स्वकीयं मतं बलीयसीभियुक्तिभिर्गरीयोभिस्तनँः पुष्टतरैश्च प्रमाणैः प्रतिपाद्य तस्य युक्ततां साधयामास । स ध्वनिविरोधे समुपस्थापिता वैयाकरण-वेदान्ति-मीमांसक-नैयायिकानां युक्तीनिराकृतवान् । किञ्च ये केऽपि साहित्यशास्त्रिणो अलङ्कारं वा गुणं वा रीति वा वक्रोक्ति वा काव्यस्यात्मत्वेन किं वा प्राणत्वेनोपपादयाम्बभूवुस्तेषामपि सर्वांस्तर्कान् सर्वांश्च युक्तींश्चिच्छ