मानवशरीरस्य ग्रन्थयः
मानवशरीरस्य ग्रन्थिषु पिट्यूटरी, पीनियल, थाइरॉइड, पैराथाइरॉइड च प्रमुखाः सन्ति। शरीरे ग्रन्थीनां सक्रियतायाः महान् प्रभावः भवति। शारीरिक संस्थानानां विषये अधीत्य शरीरे उपस्थितानां तन्त्राणां ज्ञानं भवति। तदनन्तरं अन्तःस्रावीतन्त्रस्य विषये ज्ञानं आवश्यकं भवति । शरीरे बहवः शारीरिकतन्त्राः वर्तन्ते ये तंत्रिकातन्त्रस्य प्रभावेण प्रभाविताः भवन्ति । एतेषां अन्तःस्रावीतन्त्रम् अतीव महत्त्वपूर्णा संस्था अस्ति । एषा तन्त्रं तंत्रिकातन्त्रेण सह शरीरस्य विविधानि कार्याणि नियन्त्रयति । अन्तःस्रावीतन्त्रं अन्तःस्रावीग्रन्थिभिः निर्मितं भवति । ग्रन्थितन्त्रं शरीरस्य परिपालनस्य वृद्धेः च उत्तरदायी अनेकप्रकारस्य ग्रन्थिभिः निर्मितं भवति । एताः ग्रन्थिः निम्नलिखितद्वयप्रकाराः – १. बहिर्स्रावी (Exocrine) - बहिर्स्रावीग्रन्थिः रासायनिकपदार्थानाम् स्रावं करोति, यथा स्वेदः, अश्रुः, लारः च इत्यादयः एताः नलीग्रन्थिः (duct gland) इति अपि उच्यन्ते एतेषां नलिकाभिः स्रावः समुचितस्थानं प्राप्नोति । एताः ग्रन्थयः लारग्रन्थिः, स्वेदग्रन्थिः, यकृत्, अग्नाशयः इत्यादयः सन्ति । 2. अन्तःस्रावी (Endocrine) - रक्ते प्रत्यक्षतया मिश्रितानां अन्तःस्रावीग्रन्थिनां स्रावः, रक्तेन सह गच्छन् शरीरस्य तत् भागं प्राप्नोति, यत्र तस्य क्रिया भवति अन्तःस्रावी संगठनं ऊतकैः अथवा अङ्गैः निर्मितं भवति, येषां अन्तःस्रावीग्रन्थिः (Endocrine gland) इति उच्यते । अस्मिन् प्रकारे ग्रन्थिषु नाडयः न सन्ति अतः ताः नलीहीनाः ग्रन्थिः अपि उच्यन्ते । एतेषु उत्पन्नः स्रावः हार्मोनः (Hormone) इति कथ्यते, यः ग्रन्थिभ्यः बहिः आगत्य प्रत्यक्षतया रक्ते मिश्रितः भूत्वा रक्तेन सह यात्रां कुर्वन् लक्ष्यकोशिकापर्यन्तं गच्छति