ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਹੇ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਵਰਗੇ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ "ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਧਰਮ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ,ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਨਹੀਂ। 500–200 BCE ਅਤੇ ca. 300 CE, ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਦੌਰ (200 BCE–300 CE) ਦੌਰਾਨ। ਇਹ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧਿਆ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਕਸਰ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਦੌਰ ਪੂਰਵ-ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਲਗਭਗ 1750 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1900 BCE ਅਤੇ 1400 BCE ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤ-ਆਰੀਅਨ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ। [ਨੋਟ 3] ਬਾਅਦ ਦੀ ਮਿਆਦ, 800 BCE ਅਤੇ 200 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ BCE, "ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮੋੜ" ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ, ਜੈਨ ਧਰਮ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਅਰੰਭਕ ਪੁਰਾਣ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਸੀ. 200 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ 500 ਈਸਵੀ ਤੱਕ, ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁਰਾਣ ਰਚੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਕਲਾਸੀਕਲ "ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ" (c. 320-650 CE), ਜੋ ਗੁਪਤਾ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਛੇ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਅਰਥਾਤ ਸਾਖਯ, ਯੋਗ, ਨਿਆਯ, ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ, ਮੀਮਾਂਸਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੈਵਵਾਦ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦ ਵਰਗੇ ਇਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਲਗਭਗ 650 ਤੋਂ 1100 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੁਰਾਤਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਾਲ ਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪੁਰਾਣਿਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾ ਦੁਆਰਾ ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਏਕੀਕਰਣ ਹੈ। ਸੀ ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ. 1200 ਤੋਂ 1750 ਈਸਵੀ ਤੱਕ, ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਧਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦੇਖੀ ਗਈ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦੌਰ ਨੇ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜੋ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਏਕਤਾਵਾਦ ਅਤੇ ਥੀਓਸੋਫੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ। 1947 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਧਾਰਮਿਕ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਣਰਾਜ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਉਭਰਿਆ ਸੀ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਰਤੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦਾ ਗਠਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਹਿੰਦੂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰ।