ਖੂਹ ਦੀ ਪੂਜਾ
ਧਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਲਈ ਡੂੰਘੇ ਪੱਟੇ ਟੋਏ ਨੂੰ ਖੂਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਟੋਏ ਵਿਚ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਚਿਣਾਈ ਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਖੂਹ ਨੂੰ ਕੱਚਾ ਖੂਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਟੋਏ ਵਿਚ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਚਿਣਾਈ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਖੂਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਪੀਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਸਾਧਨ ਖੂਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਜੀਵਨ ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਭਵ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੁਣ ਹੈ। ਏਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ- ਪਹਿਲਾ ਪਾਣੀ ਜੀਉ ਹੈ ਜਿਤ ਹਰਿਆ ਸਭੁ ਕੋਇ ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਖੂਹ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਇਕ ਰਸਮ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਇੱਕੀਵੇਂ (21) ਦਿਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਜਨਾਨੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਰੀਕੇਵਾਲੀਆਂ ਜਨਾਨੀਆਂ ਜੱਚਾ ਤੇ ਬੱਚਾ ਨੂੰ ਖੂਹ ਉੱਪਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਖੂਹ ਦੀ ਮੌਣ ਕੋਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗਊ ਦੇ ਗੋਹੇ ਤੇ ਮਿਟੀ ਨਾਲ ਲਿੱਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਘਰੋਂ ਕੂੰਡੇ ਵਿਚ ਪਾਥੀਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਲਿੱਪੀ ਹੋਈ ਥਾਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉੱਪਰ ਘਿਉ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜੱਚਾ ਤੇ ਬੱਚਾ ਉਸ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਸਨ। ਜੱਚਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਭਰਦੀ ਸੀ। ਖੂਹ ਤੇ ਆਈਆਂ ਜਨਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਬਲੇ ਛੋਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੱਕਲੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸੀ ਖੂਹ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਰਸਮ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਖੂਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਹੁਣ ਪੜ੍ਹ ਗਏ ਹਨ। ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਖੂਹ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਰਸਮ ਹੁਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।