ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲ ਸਰੋਤ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ, ਸਤਹ ਅਤੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰਨ ਅਤੇ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ 1,170 millimetres (46 in) ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ, ਜਾਂ ਲਗਭਗ 4,000 cubic kilometres (960 cu mi) ਸਲਾਨਾ ਬਾਰਸ਼ ਜਾਂ ਲਗਭਗ 1,720 cubic metres (61,000 cu ft) ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਸਾਲ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ। ਭਾਰਤ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 18% ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ 4% ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਹੱਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ। ਕੁਝ 80 ਇਸਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ 750 millimetres (30 in) ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਬਾਰਿਸ਼ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਾਰਸ਼ ਇਸ ਦੇ ਮੌਨਸੂਨ ਮੌਸਮਾਂ (ਜੂਨ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ) ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿਮਾਲਿਆ ਉੱਤੇ ਬਰਫ਼ ਦਾ ਪਿਘਲਣਾ ਉੱਤਰੀ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਪੱਧਰਾਂ ਤੱਕ ਭੋਜਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਨਦੀਆਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਬੇਸਿਨ ਲਈ, ਇਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਪਕ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਥਾਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਾਫ਼ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਘਾਟ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਅਜੇ ਤੱਕ, ਇਸਦੇ ਉਪਲਬਧ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸਤਹ ਜਲ ਸਰੋਤ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ 761 cubic kilometres (183 cu mi) (20 2010 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ, ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੂਹਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਪਾਣੀ ਕੱਢਿਆ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਲਗਭਗ 688 cubic kilometres (165 cu mi) ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਤੋਂ ਸਿੰਚਾਈ, 56 cubic kilometres (13 cu mi) ਮਿਉਂਸਪਲ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ 17 cubic kilometres (4.1 cu mi) ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਲਾਕਾ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਜੋ ਅਨੁਕੂਲ ਨਿੱਘੇ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਦੀ ਉੱਚ ਦਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦੀਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। ਭਾਵੇਂ ਸਮੁੱਚੇ ਜਲ ਸਰੋਤ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹਨ, ਪਰ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਵਾਤਾਵਰਨ/ ਲੂਣ ਨਿਰਯਾਤ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੇ ਕੁੱਲ ਜਲ ਸਰੋਤ ਲਗਭਗ 1200 ਬਿਲੀਅਨ ਘਣ ਮੀਟਰ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੰਪਿੰਗ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਮੈਗਾ ਵਾਟਰ ਟਰਾਂਸਫਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗੇਗਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਸ਼ਤ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛਾਂਦਾਰ ਜਾਲਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣਾ ਸਸਤਾ ਵਿਕਲਪ ਹੋਵੇਗਾ। ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਕੁੱਲ ਪਾਣੀ ਦੇ 2% ਤੋਂ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 98% ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਮੌਸਮੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਖੇਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਛਾਂਦਾਰ ਜਾਲਾਂ ਜਾਂ ਪੌਲੀਟਨਲ ਫਸਲਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਕੇ ਸੰਭਾਵੀ ਭਾਫੀਕਰਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਰਨਗੇ।