ਮਾਂ ਦੇਵੀ
ਮਾਂ ਦੇਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਨਾਰੀ ਦੇਵੀ ਹੈ।ਇਹ  ਕੁਦਰਤ, ਮਮਤਾ, ਜਣਨ, ਰਚਨਾ, ਤਬਾਹੀ  ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਦੀ ਅਵਤਾਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਮਾਂ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਇਸ ਪਦ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ ਧਾਰਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਲੌਕਿਕ ਵਿਚਾਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਵੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਗਤੀਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰੰਭਿਕ ਸਮਾਜ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੁੱਤ, ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਮਾਤਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਧਰਨਾ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਜੋਹਨ ਜੈਕਬ ਬਾਕੋਫ਼ੇਨ ਇਕਵੰਸ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਐਪਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਕੋਫ਼ੇਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਦੇਵੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੋਵੇਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਮਿਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਥੋਪਣ ਦੇ ਯਤਨ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗੁੰਮਸ਼ੁਦਾ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਨਿਆਂਸ਼ੀਲ, ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਵਜੂਦ ਕਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ, ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਖੇਤੀ ਸਮਾਜਾਂ ਨੂੰ ਘੁਮੰਤਰੂ, ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੰਗਜੂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਮਾਰੀਜੇ ਜੀਮਬੂਤਾਸ ਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁਣ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੱਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।   ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੱਠਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਲੌਕਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ, ਮਾਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕਥਿਤ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਰਾਜਨੀਤਕ ਬਣ ਗਈ। ਦੇਵੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੌਜੂਦਾ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨਵਾਦੀ ਨਾਰੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਕਦੇ ਸੀ ਕਈ ਮਿਲੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਕਾਦਮਿਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਰੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਹੋਣਾ ਅਸੰਭਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਮਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਆਮ ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੇਵੀ ਹੁੰਦੀ ਵੀ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।