ਅਰਹਰ
ਅਰਹਰ '(Eng: Pigeon pea) ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਫੈਬੇਏਏ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਮੰਤੋਨੀ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 3500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸਣ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਅਨਾਜ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ' ਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਅਰਹਰ ਸਾਉਣੀ ਦੀ ਫਲੀਦਾਰ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਫਲੀ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਪੰਜ ਤੱਕ ਦਾਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਾਣਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਘਸਮੈਲਾ ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਾਲ ਦੇ ਤੌਰ `ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੂਨ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਏਕੜ ਵਿਚ ਛੇ ਕੁ ਕਿਲੋ ਬੀਜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਰੂ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪੌਦਾ ਛੇ ਕੁ ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਤੂਬਰ ਵਿਚ ਵੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਢਕੇ ਭਰੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਫਲੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਸ਼ਤੀਰੀ ਉਪਰ ਜਾਂ ਢੋਲ ਉਪਰ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਝਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲੀਆਂ ਨੂੰ ਥਰੈਸ਼ਰ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਦਾਣੇ ਕੱਢ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੜਬ ਨੂੰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਬਾਲਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਹਰ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹੁਣ ਵਪਾਰਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।