ਸਾਕਾ ਕੂਚਾ ਕੋੜਿਆਂ
ਸਾਕਾ ਕੂਚਾ ਕੋੜਿਆਂਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕੂਚਾ ਕੋੜਿਆਂ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਮਿਸ ਮਾਰਸ਼ਿਲਾ ਸ਼ੇਰਵੁਡ ਉੱਤੇ ਭੜਕੀ ਭੀੜ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਚਰਚ ਆਫ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ ਜ਼ਨਾਨਾ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਿਟੀ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਦੀ ਮੈਨੇਜਰ ਮਿਸ ਮਾਰਸ਼ਿਲਾ ਸ਼ੇਰਵੁਡ ਨੂੰ ਭੜਕੀ ਭੀੜ ਵਲੋਂ ਜਖਮੀ ਕਰ ਦੇਣ ਕਾਰਨ, 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 19 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਆਰ.ਈ.ਐਚ. ਡਾਇਰ ਨੇ ਕੂਚਾ ਕੋੜਿਆਂ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਾਲੀ ਗਲੀ ਨੂੰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਤੇ ‘ਧਾਰਮਿਕ ਗਲੀ’ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕੇ ਹਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੀਰਥ ਵਾਂਗ ਇਸ ਗਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਨੱਕ ਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਭਾਰ ਰੇਂਗ ਕੇ ਨਿਕਲਣਗੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਕਰ ਰੇਂਗ ਕੇ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗੋਡਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਮੋੜਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪਿਠ ’ਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੇ ਬੱਟ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਤਕਲੀਫ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਲੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਲੱਗੀ ਟਿਕਟਿਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੋੜੇ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤਕ ਭਾਵ 20 ਤੋਂ 27 ਅਪਰੈਲ 1919 ਤਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ, ਅਪਾਹਜਾਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਝੱਲਣੀ ਪਈ।