ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ
ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਇੱਕ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ ਜੋ "ਤਰਕ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਪਰੀਖਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਦਾ ਹੈ" ਜਾਂ "ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਤਰਕ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਜ਼ਰੀਆ", ਅਕਸਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵੀ ਸਰੋਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਪਰੰਪਰਾ, ਜਾਂ ਸੰਵੇਦੀ ਅਨੁਭਵ। ਵਧੇਰੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ "ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਦੀ ਮਾਪਦੰਡ ਸੰਵੇਦੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹੈ"। ਗਿਆਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ, ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ (ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਥੇ ਜਨਮਵਾਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ) ਅਨੁਭਵਵਾਦ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਪਾਸੇ, ਤਰਕਸ਼ੀਲਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗਿਆਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਨਮਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਫੈਕਲਟੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਰਕਪੂਰਨ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਨੁਭਵਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗਿਆਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾਇਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿਰੀਖਣ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਸੰਵੇਦੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੁਆਰਾ। ਤਰਕਸ਼ੀਲਾਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤਰਕ, ਗਣਿਤ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿਧਾਂਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜੋ ਇੰਨੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੱਚ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਰੋਧਤਾਈ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਰਕਸ਼ੀਲਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਰੋਸਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਸੱਚਾਈਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਅਨੁਭਵੀ ਸਬੂਤ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਸਬੂਤ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ – ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, "ਇੱਥੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ"। ਇਸ ਵਿਧੀ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੀਮਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੱਧਮ ਸਥਿਤੀ "ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲ ਹੈ" ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਧੇਰੇ ਅਤਿ ਸਥਿਤੀ ਤੱਕ ਕਿ ਕਾਰਨ "ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਮਾਰਗ" ਹੈ। ਤਰਕ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਝ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ, ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ, ਸੁਕਰੈਟਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ, ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਆਖਿਆ (ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵ ਜਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਾਰਨ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਡੀ ਨਿਸ਼ਚਤਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। . ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਲੀਓ ਸਟ੍ਰਾਸ ਨੇ "ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਿਆਸੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ" ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੋ ਤਰਕ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਏਯੂਟਿਕ ਵਜੋਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।.