ਘੜਾ
ਘੜਾ (ਹਿੰਦੀ: मटका, ਉਰਦੂ: مٹکا, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Earthern Pot) ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਭਾਂਡਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ ਭਰਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬੜਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ, ਵਿਗਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ‘ਮਾਟੀ ਮਾਟੀ ਹੋਈ ਏਕ’ ਵਾਂਗ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਟਕਾ, ਮੱਟੀ, ਝਾਰੀ, ਘੜੋਲੀ ਵੀ ਪਾਣੀ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲ਼ੇ ਬਰਤਨ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਟੋਕਣੀ ਤੇ ਗਾਗਰ ਵੀ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸੁਆਦਲੀ ਸੁਗੰਧੀ ਨਾਲ ਪਿਆਸ ਵੀ ਬੁਝਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘੜਿਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਘੁਮਿਆਰ, ਜੋ ਕਿ ਬੜੇ ਸਹਿਜ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਗੁੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸਿਰਜਣ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਅਨੂਠਾ ਸੁਆਦ ਮਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਘੁੰਮਦੇ ਚੱਕ ਉੱਪਰ ਘੜੇ ਘੜਦਾ ਹੈ। 5/6 ਕੁ ਇੰਚ ਵਿਆਸ ਦੀ ਗੁਲਾਈਦਾਰ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕੰਢੇ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਮੁੜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਥੋੜੀ ਗੋਲ ਜਿਹੀ ਲੰਬੂਤਰੀ ਬਣਤਰ ਵਾਲੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਘੜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਘੜੇ ਨੂੰ ਤੌੜਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜਦ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਬਰਤਨ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਖੂਹਾਂ, ਖੂਹੀਆਂ ਤੋਂ ਘੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਘਰੀਂ ਢੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਝਿਉਰ ਜਾਤੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਘਰੀਂ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਸ਼ ਵਹਿੰਗੀ ਵਿਚ ਘੜੇ ਰੱਖ ਕੇ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸਿਰ ਉਪਰ ਘੜੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪਾਣੀ ਢੋਂਹਦੀਆਂ ਸਨ। ਘੜਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਗਰਭਵਤੀ ਇਸਤਰੀ ਕੋਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭਰਿਆ ਕੋਰਾ ਘੜਾ ਤੇ ਜੋਤ ਜਗਾ ਕੇ ਰੱਖੀ ਜਾਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਰੇ ਘੜੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ ਰੱਖਣਾ, ਉਪਰ ਨਵੀਂ ਛੂਹਣ ਰੱਖਣਾ ਤੇ ਘਿਉ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗਾਉਣ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਤੋਂ ਸਾਜ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਹਣੀ-ਮਹੀਂਵਾਲ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਤਾਂ ਗਾਇਆ ਹੀ ਘੜੇ ਦੇ ਸਾਜ਼ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੜੇ ਕਾਲੀ ਚਿਉਂਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਘੜਾ ਬਣਾਉਣ ਜੋਗੀ ਗੋਈ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਘੜੇ ਨੂੰ ਚੱਕ (ਘੁਮਿਆਰ ਦਾ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਹੀਆ) ਉਪਰ ਵਿਉਂਤਦਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਘੜੇ ਨੂੰ ਸੁਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਕਈ ਘੜਿਆਂ ਦੇ ਗਲ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਘੜੇ ਨੂੰ ਫੇਰ ਆਵੀ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਘੜੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਠੰਢਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰ ਘੜੇ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਪਟਸਨ ਦੀ ਬੋਰੀ ਦਾ ਟੋਟਾ ਗਿੱਲਾ ਕਰਕੇ ਪਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਘੜੇ ਹੇਠਾਂ ਗਿੱਲਾ ਰੇਤਾ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਹਰ ਘਰ ਨਲਕੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਜਲ ਘਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਘੜੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ।