ਖੰਡੋਬਾ
ਖੰਡੋਬਾ ( IAST : Khandoba), ਮਾਰਤੰਡਾ ਭੈਰਵ, ਮਲਹਾਰੀ, ਜਾਂ ਮਲਹਾਰ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਜੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਠਾਰ ਵਿਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਲਦੇਵਤਾ (ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੇਵਤਾ) ਹੈ। ਉਹ ਚੋਣਵੇਂ ਯੋਧੇ, ਕਿਸਾਨ ਜਾਤੀਆਂ, ਧਨਗਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਪੁਜਾਰੀ) ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ/ਇਕੱਠੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ( ਬੇਦਾਰ, ਨਾਇਕ ) ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹਨ। ਖੰਡੋਬਾ ਦੇ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਜਾਤ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖੰਡੋਬਾ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ 9ਵੀਂ ਅਤੇ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਲੋਕ ਦੇਵਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ, ਭੈਰਵ, ਸੂਰਿਆ ਅਤੇ ਕਾਰਤੀਕੇਯ (ਸਕੰਦ) ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਯੁਕਤ ਦੇਵਤਾ ਵਿਚੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਲਿੰਗਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਕ ਬਲਦ ਜਾਂ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਯੋਧੇ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਵਜੋਂ। ਖੰਡੋਬਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਜੇਜੂਰੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਖੰਡੋਬਾ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਮਲਹਾਰੀ ਮਹਾਤਮਿਆ ਪਾਠ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਥਾਵਾਂ ਮਨੀ-ਮੱਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ।