ਯਮੁਨੋਤਰੀ
ਯਮੁਨੋਤਰੀ (ਜਮਨੋਤਰੀ), ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਯਮੁਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਗੜਵਾਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ 3,293 ਮੀਟਰ (10,804 ਫੁੱਟ) ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰਕਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 150 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (93 ਮੀਲ) ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਕਾਸ਼ੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਛੋਟਾ ਚਾਰ ਧਾਮ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਚਾਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਯਮੁਨੋਤਰੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰ, ਗੜਵਾਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਂਦਰ ਪੁੰਛ ਪਰਬਤ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਯਮੁਨੋਤਰੀ ਵਿਖੇ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਯਮੁਨਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਮੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਨਕੀ ਚੱਟੀ ਵਿਖੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਰਮਲ ਝਰਨੇ ਹਨ ਜੋ ੭ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ। ਅਸਲ ਸਰੋਤ, ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 4,421 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਕਾਲਿੰਦ ਪਰਬਤ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਬਰਫ ਅਤੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ (ਚੰਪਾਸਰ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ) ਦੀ ਇੱਕ ਜੰਮੀ ਹੋਈ ਝੀਲ, ਲਗਭਗ 1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਹੁੰਚ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਥਾਂ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਟਿਹਰੀ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਕਾਲੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਮਾਤਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦੇਵੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।