ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ
ਜਾਣ ਪਛਾਣ :- ਕਲਾ ਬਾਰੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜਿਆ ਉਹ ਕਲਾ ਹੈ । ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਨਜ਼ਰ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ: ਤਾਰੇ , ਚੰਨ,ਸੂਰਜ,ਧਰਤੀ,ਅਕਾਸ਼,ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ,ਜੰਗਲ,ਦਰਿਆ, ਪਸ਼ੂ,ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਭਾਂਤ ਭਾਂਤ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਸਤਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ: ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਝੁਗੀਆਂ ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹਿਲ ਮਾੜੀਆਂ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਸੂਈ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਣ ਲਈ ਰੋਟੀ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਕੱਪੜੇ, ਆਵਾਜਾਈ ਲਈ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਗੱਡੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਆਦਿ। ਵਧਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਸਦਕਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਦਰਿਆ ਕਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵਿਓਂਤ ਮੂਜਬ ਇੱਕਠਾ ਕਰਕੇ, ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਡੈਮ ਬਣਾ ਕੇ ਕੰਢੀਆਂ ਗਈਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਜਾਂ ਇਸਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਬਿਜਲੀ, ਕਲਾ ਹੈ। ਸੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਸੁਹਜ ਰਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਹੀ ਸੁਹਜ ਰਸ ਨੂੰ ਮਾਨਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੇ ਹੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।   ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ:         "ਉਹ ਕਲਾ ਜਿਸਨੂੰ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਸਿੰਜ ਕੇ ਰਸਾਇਆ , ਪਕਾਇਆ ਤੇ ਨਿਖਾਰਿਆ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਾ ਕੇ ਵਿਗਸੀ , ਲੋਕ ਕਲਾ ਅਖਵਾਈ।" ਲੋਕ ਕਲਾ ਵਿਅੱਕਤੀ ਦੇ  ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀਆ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਸਮਾਈ ਹੋਏੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  ਲੋਕ  ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਭਾਅ ਵਿਚੋਂ  ਉਸ ਕੌਮੀਅਤ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ, ਅਤੀਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਸੱਚੇ - ਸੁੱਚੇ ਸਵਰ ਵਿਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਪੇਟ ਦੀ ਭੁੱਖ ਭਾਵ ਪਦਾਰਥਕ ਕਲਾਵਾਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਜਾਂ ਰੂਹਾਨੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਢਿੱਡ ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਭਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਰੂਹ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਲਈ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹਰ ਵਸਤੂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੁਹਜ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਲੂਣਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ : ਸਾਹਿਤ , ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ,ਨਾਟ, ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਬੁੱਤਕਾਰੀ ਜਾਂ ਮੁਰਤੀਕਾਰੀ,ਇਮਾਰਤਕਾਰੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਮਲ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਭਿਅਕ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤੇ ਵਧਿਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੱਥ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਇਲ ਦੀ ਸੁਰੀਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਆਦਮੀ ਗੁਣਗੁਣਾਉਣਾ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਂਦੇ ਹਾਂ। ਮੋਰ ਨੂੰ ਪੈਲਾਂ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਤਕ ਕੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਪਰ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨੱਚਣ ਲਗਦਾ ਹੈ , ਇਸਨੂੰ ਨ੍ਰਿਤ ਕਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਬਾਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਸਮਾਨ ਉੱਪਰ ਸੱਤਰੰਗੀਂ ਪੀਂਘ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਹੈ। ਸੰਗੀਤਕ ਜਾਂ ਸੁਰੀਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗਾਉਣਾ, ਨੱਚਣਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਣਾ ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਕੋਮਲ ਜਾਂ ਸੂਖਮ ਕਲਾਵਾਂ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਵੱਖਰਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਲਈ ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਫਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ / ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਕਿੱਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਲੋਕ ਕਥਾ ਨੂੰ ਜਦ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇਸਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦਾ ਖੂਬਸਰਤ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ । ਇਹ ਚਿੱਤਰ  ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣਿਆ। ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ  ਕਾਗਜ਼, ਬੁਰਸ਼, ਤੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ । ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਗਾਥਾ ਜਦ ਜੈ ਦੇਵ  ਤਕ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਹਥੌੜੇ ਤੇ ਛੈਣੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਤਰਾਸ਼  ਕੇ  ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ , ਮੂਰਤੀਕਾਰ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ।   ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੰਨਗੀ  ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿੱਤਿਆਂ ਜਾਂ ਧੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ।  ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਲਪ ਕਲਾਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਦਾਰਥਕ ਕਲਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਦਾ ਮਸਲਾ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਲਿਤ ਕਲਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕ ਕਲਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂਂਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:- " ਲੋਕ ਕਲਾ ਅਜਿਹਾ ਹੁਨਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਾਲ ਇਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਮਾਨਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਲੋਕ, ਨਾਚ ਲੋਕ , ਲੋਕ ਨਾਟਕ, ਲੋਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਬੁੱਤ ਕਾਰੀ ,ਕਢਾਈ ਤੇ ਬੁਣਤੀ ਆਦਿ ਲੋਕ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।"