ਮਿੱਥ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ:ਵਰਤਮਾਨ ਪਰਿਪੇਖ
ਮਿੱਥ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ:ਵਰਤਮਾਨ ਪਰਿਪੇਖ ਮਿੱਥ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਮਿੱਥ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਇਆ ਹੈ। ਮਿੱਥ ਬਹੁ-ਪਾਸਾਰੀ, ਬਹੁ-ਦਿਸ਼ਾਵੀ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਆਦਿ-ਮਾਨਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਇਸ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਵੱਖਰਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਲੌਕਿਕ ਜਗਤ ਦੀ ਥਾਂ ਲੌਕਿਕ ਜਗਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਲੋਕਿਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕਿਕ ਤੋਂ ਅਲੌਕਿਕ ਯਥਾਰਥ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਿਥ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਲ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਿਥ ਦਾ ਕਾਰਜ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਜੀਵਨ ਸੰਦਰਭ ਅਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿਥ ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੂਤਰ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਮਿੱਥਾਂ ਟੁੱਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਕਈ ਨਵੀਆਂ ਮਿਥਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਿੱਥ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਿਥ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਸੱਚ ਦਾ ਸਾਥ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਮੌਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸਚਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਦਾ ਥਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਕਈ ਕਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜੋਤਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਦਿਨ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਣੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਜੋਤਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹੁੰਚਾ ਤਾਂ ਉਹ ਬੜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਮੌਤ ਜਿੱਤ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਇਥੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹੁੰਚੇਗਾ ? ਪਰ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਪੁਲਾੜ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੀ ਕਲਪਨਾ ਚਾਵਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਸਪੇਸ ਸ਼ਟਲ ਮਿਸ਼ਨ ਪੂਰਤੀ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਖ਼ਰਾਬੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਹੱਸਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਰਹੱਸ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਿਥ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਮਿਸ਼ਨ ਕੀ ਸੀ, ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮਹਾਂਨਾਇਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਕਈ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਨਾਇਕ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੰਦਗੀ ਕਈ ਪਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਹਰ ਪਸਾਰ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਇਕ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਖੇਤਰ ਜਿਵੇਂ ਫ਼ਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਜਗਤ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿਥ ਵੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਇਕ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਬਨਾਵਟੀਪਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਪਰ ਪੇਸ ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਸਮੂਹ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਲਾਕਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਜਨ-ਮਾਨਸ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਾਕਾਰ ਜਨ-ਮਾਨਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਗ, ਖਾਨ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਰਗੇ ਖ਼ਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਇਕ ਆਪਣੀ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਰਾਜ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਨਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਿਥ ਦਾ ਨਾਇਕ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਗ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਅਵਚੇਤਨਾ ਦਾ ਨਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਿਥ ਮਾਨਵ-ਮਨ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਵੀ ਹਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸਹਿਜ, ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਡ ਜਗਤ ਵਿਚ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਡਣਾ-ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਪੀ.ਟੀ. ਊਸਾ ਨੂੰ ਉਡਣ-ਪਰੀ ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਮਨ ਨੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਸਮਰਾਟ ਸਚਿਨ ਤੇਂਦੁਲਕਰ ਨੂੰ ਇਕ ਮੈਚ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਸੌ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੌੜਾਂ ਬਣਾਉਣ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦਾ ਭਗਵਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਇਕ ਵਡੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਖਿਡਾਰੀ ਭਾਵੇਂ ਅਭਿਨਵ ਬਿੰਦਰਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਨਾਇਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇਹਨਾਂ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਖੇਡ-ਜਗਤ ਵਿਚ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਹੀ ਦੱਸੇਗਾ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਨਾਇਕ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਸਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤਕ ਚਲਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਦੇ ਗੁਣ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਸੰਮਿਲਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਹਾਂ-ਨਾਇਕਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਇਹ ਨਾਇਕ ਆਪਣੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੁੰਦ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਘ ਅਜੀਤ ਅਤ