ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ
ਬੀਤੇ ਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੀਤੀਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਬਿਓਰਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੜੀਵਾਰ ਜਾਂ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰਤੀਬਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਹੈ। ਤੱਥਾਂ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਸੱਚ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਵਾਏ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੀਤ ਦਾ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਸੰਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ, If you know the History, Known the historion. ਈ.ਐੱਚ. ਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਤਿਹਾਸ ਇੱਕ ਅਰੋਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਮੁੱਕ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚਕਾਰ।”1 2) ਸਾਹਿਤ ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਕਲਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਸੱਤਿਅਮ, ਸ਼ਿਵਮ, ਸੁੰਦਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹੀ ਕਲਾਤਮਈ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕੋਈ ਵਾਕ ਉਦੋਂ ਸਾਹਿਤ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਅਰਥ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬਹੁ-ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਆਸਕਰ ਵਾਲਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, “ਸਾਹਿਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ੀਨਗੋਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ. ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਮੰਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਦਾ ਹੈ।”2 ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਅਨੁਸਾਰ, “ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਸੂਖ਼ਮ ਕਲਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸੁਹਜ-ਸੁਆਦ ਉਪਜਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਚੰਗੇਰੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੈ।”3 3) ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਲੱਭਤ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ, ਵਰਗੀਕਰਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ, ਕਾਲਵੰਡ ਤੇ ਨਾਮਕਰਣ, ਨਾਮਕਰਣ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਪੜਾਅ ਸਮੁੱਚੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ ਅਨੁਸਾਰ, “ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਧਿਐਨ-ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਇੱਕਤਰੀਕਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੀ ਧਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਲਵੰਡ ਅਤੇ ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਤੱਕ ਫ਼ੈਲਦਾ ਹੈ।”4 ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਤੱਥਾਂ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਤੱਥ ਸੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਅਤੀਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਸਦਾ ਹੀ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਚੱਤਮ ਸਾਹਿਤ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਤੱਥ ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅੰਗ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆ ਤੱਕ ਪਹੁਚਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤਕ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਲੱਭਤ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਸਾਹਿਤਕ ਤੱਥ ਹਨ ਕੇ ਕਿਹੜੇ ਅਣਸਾਹਿਤਕ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕ ਤੱਥ ਲੱਭਤ, ਚੋਣ ਅਤੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕੋ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ। ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇਕਹਿਰੀ, ਇੱਕਜੁੱਟ, ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰਤਾ, ਲੱਭਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਉੱਚਾਈ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕਜੁੱਟਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੇਕਰ ਦਰਿਆਂ ਦੀ ਸਿਖ਼ਰ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇਂ ਤਾਂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵਲਵਲੇਵੇਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਇਕਸਾਰ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਗ਼ੈਰ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੌਲਿਕਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮੌਲਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਨਵੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮੋੜ, ਵੱਢ, ਜਾਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪੈਦਾਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੋੜਾਂ/ਤਿੱਖੀ ਤਬਦੀਲੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜੀਬੱਧ ਰੱਖ ਕੇ ਵੰਡ ਲੈਣਾ ਕਾਲਵੰਡ ਹੈ। ਕੋਈ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੇ ਭੰਗ ਹੋਣ ਦੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਾਲਵੰਡ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਾਮਕਰਣ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਾਮਕਰਣ ਮਹਾਨ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ, ਰਾਜਸੱਤਾ/ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨਾਂ ਤੇ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਮਕਰਣ ਸਮੇਂ ਇਕਸਾਰਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਰਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਾਸਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੋਵੇਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਪਾਠਗਤ ਅਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਪਾਠ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਡਾ. ਤੇਜਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਅਨੁਸਾਰ, “ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਮੰਤਵ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਉਦਭਵ, ਵਿ