ਵਾਇਨਾਡ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅਸਥਾਨ
ਵਾਇਨਾਡ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅਸਥਾਨ ਵਾਇਨਾਡ, ਕੇਰਲਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 344.44 ਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਰਥਾਤ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਥਰੀ, ਮੁਥੰਗਾ, ਕੁਰੀਚੀਆਟ ਅਤੇ ਥੋਲਪੇਟੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੌੜ, ਏਸ਼ੀਅਨ ਹਾਥੀ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਬਾਘ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੈਂਚੂਰੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਪੰਛੀ ਵੀ ਹਨ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਭਾਰਤੀ ਮੋਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਇਨਾਡ ਵਾਈਲਡ ਲਾਈਫ ਅਸਥਾਨ ਕੇਰਲਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਹਰੇ ਭਰੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਜੰਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। 1973 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਹੁਣ ਨੀਲਗਿਰੀ ਬਾਇਓਸਫੇਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਹੋਲ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਬਾਂਦੀਪੁਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਨੈਟਵਰਕ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਮੁਦੁਮਲਾਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਦੁਆਰਾ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਪਤਝੜ ਵਾਲੇ ਟੀਕ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ-ਤੱਟ ਦੇ ਅਰਧ-ਸਦਾਬਹਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਚਰਾਗਾਹ ਹਨ। ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਪ੍ਰੋਟੈਕਟ ਐਲੀਫੈਂਟ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੇਰਲ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਵਾਇਨਾਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਨੀਆਂ, ਕੁਰੂਬਾਸ, ਅਡੀਅਨ, ਕੁਰੀਚੀਆਂ, ਉਰਾਲੀ ਅਤੇ ਕਤੂਨਾਇਕਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ 2126 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਵਾਇਨਾਡ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਵਾਇਨਾਡ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਫ਼ਰਮਾਨ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਸੰਗਠਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਈਸਾ ਤੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦਸ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਨੀਲਗਿਰੀ ਬਾਇਓਸਫੇਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ, ਨੀਲਗਿਰੀ ਸਬ-ਕਲੱਸਟਰ (6,000 + ਕਿਮੀ 2 ), ਸਾਰੇ ਪਾਵਨ ਸਥਾਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਈਟ ਵਜੋਂ ਚੋਣ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਹੈ। 2017-18 ਲਈ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੇ ਪਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਵਾਇਨਾਡ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅਸਥਾਨ (ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਐਸ), ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 176 ਬਾਘਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, 75 ਦੀ ਪਛਾਣ WWS ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲੀ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।