ਗੰਗੋਤਰੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ
ਅਨੰਤਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਗੰਗੋਤਰੀ ਪੂਜਾ-ਅਰਚਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਨਾਲ਼ਮੁਨੀਆਂ, ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਦੁਰਗਮ ਖੇਤਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਹੇਤੁ ਇੱਥੇ ਪੁੱਜਦੇ ਰਹੇ। 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਅਨੁਸੰਧਾਨੀਆਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਉਦਗਮ ਥਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਜੇ. ਬੀ. ਫਰੇਜਰ ਨੇ ਸਾਲ 1815 ਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੌਰੇ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਰਪੀ ਜਵਾਨ ਫੌਜੀ - ਅਧਿਕਾਰੀ ਜੇੰਸ ਹਰਬਰਟ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸ਼ਰੋਤ ਗੋਮੁਖ ਤੱਕ ਅੱਪੜਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਮੁਸੰਮੀ ਥਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਗੰਗੋਤਰੀ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਅਛੂਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੱਜਿਆ ਨਾਲ਼ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਹੀ ਇੱਥੇ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ, ਪੰਡਿਆਂ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਂਡੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦਾ ਇਤਹਾਸ ਰੱਖਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਪਰਵਾਰ ਦੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।