ਕੰਬੋਡੀਆ
ਕੰਬੋਡੀਆ ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਪੂਚੀਆ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਦੱਖਣਪੂਰਬ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ੧,੪੨,੪੧,੬੪੦ (ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਬਤਾਲੀ ਲੱਖ ਇੱਕਤਾਲੀ ਹਜਾਰ ਛੇ ਸੌ ਚਾਲ੍ਹੀ) ਹੈ। ਨਾਮਪੇਨਹ ਇਸ ਰਾਜਤੰਤਰੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਕੰਬੋਡੀਆ ਦਾ ਪਰਕਾਸ਼ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਹੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਖਮੇਰ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜਿਨ੍ਹੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਵਲੋਂ ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਹਿੰਦ ਚੀਨ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕੰਬੋਡੀਆ ਦੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਉਤਰ ਵਿੱਚ ਥਾਈਲੈਂਡ, ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਲਾਓਸ ਅਤੇ ਵਿਅਤਨਾਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੀ ਖਾੜੀ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਕੋਂਗ ਨਦੀ ਇੱਥੇ ਵੱਗਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਲਧਾਰਾ ਹੈ। ਕੰਬੋਡੀਆ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਮੁੱਖਤੌਰ ਤੇ ਬਸਤਰ ਉਦਯੋਗ, ਸੈਰ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਉਦਯੋਗ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ੨੦੦੭ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਅੰਕੋਰਵਾਟ ਮੰਦਿਰ ਆਣਵਾਲੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ੪੦ ਲੱਖ ਵਲੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ ੨੦੦੭ ਵਿੱਚ ਕੰਬੋਡੀਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਨਾਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਈ, ਜਿਸਦਾ ਵਪਾਰਕ ਉਤਪਾਦਨ ਸੰਨ ੨੦੧੧ ਤੋਂ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੰਬੁਜ ਜਾਂ ਕੰਬੋਜ ਕੰਬੋਡਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਮ ਹੈ। ਭੂਤਪੂਰਵ ਇੰਡੋਚੀਨ ਪ੍ਰਾਯਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਰਵਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਫੂਨਾਨ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਤੀ ਈ . ਦੇ ਲੱਗਭੱਗ ਹੋਈ ਸੀ । ਲੱਗਭੱਗ 600 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਫੂਨਾਨ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਯੋਗ ਦਿੱਤਾ । ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ‌ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਬੁਜ ਜਾਂ ਕੰਬੋਜ ਦਾ ਮਹਾਨ‌ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ ਜਿਸਦੇ ਅਨੌਖਾ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਦੀ ਗੌਰਵ ਪੂਰਵ ਪਰੰਪਰਾ 14ਵੀਆਂ ਸਦੀ ਈ . ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ । ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੌਲਤ ਦੇ ਰਹਿੰਦ ਖੂਹੰਦ ਅੱਜ ਵੀ ਅੰਗਕੋਰਵਾਤ , ਅੰਗਕੋਰਥੋਮ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਹਨ । ਕੰਬੋਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਦੰਤਕਥਾਵਾਂਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਨੀਂਹ ਆਰਿਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਕੰਬੁ ਸਵਯਾਂਭੁਵ ਨੇ ਪਾਈ ਸੀ । ਉਹ ਭਗਵਾਂਨ‌ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵਲੋਂ ਕੰਬੋਜ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵੱਸੀ ਹੋਈ ਨਾਗ ਜਾਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਇਸ ਜੰਗਲੀ ਮਰੁਸਥਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਾਜ ਬਸਾਇਆ ਜੋ ਨਾਗਰਾਜ ਦੀ ਅਨੌਖਾ ਜਾਦੂਗਰੀ ਵਲੋਂ ਹਰੇ ਭਰੇ , ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਹੋ ਗਿਆ । ਕੰਬੁ ਨੇ ਨਾਗਰਾਜ ਦੀ ਕੰਨਿਆ ਮੇਰਾ ਵਲੋਂ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੰਬੁਜ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪਾਈ । ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕੰਬੋਜ ( ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਰਾਜੌਰੀ ਜਿਲਾ ਅਤੇ ਸੰਵਰਤੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ - ਦਰ . ਕੰਬੋਜ ) ਵਲੋਂ ਵੀ ਇੰਡੋਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਸ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਰਿਹਾ ਹੋ । ਤੀਜੀ ਸ਼ਤੀ ਈ . ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਵਾਬ - ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਬਸਨੇਵੋ ਮੁਰੁੰਡੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਦੂਤ ਫੂਨਾਨ ਅੱਪੜਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਭਵਤ : ਕੰਬੋਜ ਦੇ ਘੋੜੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਲਿਆਇਆ ਸੀ । ਕੰਬੋਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸ਼ਰੁਤਵਰਮਨ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹੇ ਕੰਬੋਜ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਫੂਨਾਨ ਦੀ ਅਧੀਨਤਾ ਵਲੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ । ਇਸਦੇ ਪੁੱਤ ਸ਼ਰੇਸ਼ਠਵਰਮਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰੇਸ਼ਠਪੁਰ ਨਾਮਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਸਾਈ ਜਿਸਦੇ ਖੰਡਰ ਲਾਓਸ ਦੇ ਵਾਟਫੂ ਪਹਾੜੀ ( ਲਿੰਗਪਰਵਤ ) ਦੇ ਕੋਲ ਸਥਿਤ ਹਨ । ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ‌ ਭਵਵਰਮਨ ਨੇ , ਜਿਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਫੂਨਾਨ ਅਤੇ ਕੰਬੋਜ ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ੋਂ ਵਲੋਂ ਸੀ , ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ( ਖਮੇਰ ) ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਾਮ ਭਵਪੁਰ ਨਾਮਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਸਾਈ । ਭਵਵਰਮਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਭਰਾ ਮਹੇਂਦਰਵਰਮਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਲੋਂ ਕੰਬੋਜ ਦਾ ਵਿਕਾਸਿਉਗ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੂਨਾਨ ਦਾ ਪੁਰਾਨਾ ਰਾਜ ਹੁਣ ਜੀਰਣਸ਼ੀਰਣ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਨਵੇਂ ਦੁਰਘਰਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ । ਮਹੇਂਦਰਵਰਮਨ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ‌ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤ ਈਸ਼ਾਨਵਰਮਨ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ । ਇਸ ਪਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕੰਬੋਜ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਦੂਰ - ਦੂਰ ਤੱਕ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ । ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੰਪਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਫ਼ਾਰਤੀ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨਪੁਰ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤਾ । ਈਸ਼ਾਨਵਰਮਨ ਨੇ ਚੰਪਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਜਗੱਧਰਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੁਤਰੀ ਬਿਆਹੀ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਪੁੱਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ‌ ਚੰਪਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ । ਇਸਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੰਪਾ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕੰਬੋਜ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀ । ਈਸ਼ਾਨਵਰਮਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਵਵਰਮੰਨ‌ ਦੂਸਰਾ ਅਤੇ ਜੈਵਰਮੰਨ‌ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਬੋਜ ਨਰੇਸ਼ੋਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮਿਲਦੇ ਹੈ। ਜੈਵਰਮੰਨ‌ ਦੇ ਬਾਅਦ‌ 674 ਈ . ਵਿੱਚ ਇਸ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ । ਕੁੱਝ ਹੀ ਸਮਾਂ ਦੇ ਉਪਰਾਂਤ ਕੰਬੋਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਸ਼ੀਣ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਹੌਲੀ - ਹੌਲੀ 8ਵੀਆਂ ਸਦੀ ਈ . ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ ਦੇ ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ ਰਾਜਾਵਾਂ ਦਾ ਕੰਬੋਜ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਆਧਿਪਤਏ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ । 8ਵੀਆਂ ਸਦੀ ਈ . ਦਾ ਕੰਬੋਜ ਇਤਹਾਸ ਜਿਆਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ 9ਵੀਆਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨੋ ਪੁੰਨ : ਜਿੰਦਾ ਹੋ ਉੱਠੀ । ਇਸਦਾ ਪੁੰਨ ਜੈਵਰਮੰਨ‌ ਦੂਸਰਾ ( 802 - 854 ਈ . ) ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਅੰਗਕੋਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪਾਈ ਅਤੇ ਕੰਬੋਜ ਨੂੰ ਜਾਵਾ ਦੀ ਅਧੀਨਤਾ ਵਲੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ । ਉਸਨੇ ਸੰਭਵਤ : ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਹਿਰੰਣਿਇਦਾਸ ਨਾਮਕ ਬਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬੁਲਵਾਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਾਂਤਰਿਕ ਕਰਿਆਵਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ । ਇਸ ਵਿ