ਰਾਗ
ਰਾਗ (IAST: rāga, IPA: [ɾäːɡ]; ਸ਼ਾ.ਅ. 'coloring' or 'tingeing' or 'dyeing') ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਰੀਲਾ ਢਾਂਚਾ ਇੱਕ ਸੁਰੀਲੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਰਾਗ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਰ ਰਾਗ ਸੰਗੀਤਕ ਨਮੂਨੇ ਵਾਲੀਆਂ ਸੁਰੀਲੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ "ਮਨ ਨੂੰ ਰੰਗਣ" ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਰਾਗ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਰਾਗ ਦੁਆਰਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨੋਟਸ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਰੇਂਜ ਛੋਟੇ ਰਾਗਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬਹਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਣਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਲਕੌਂਸ, ਦਰਬਾਰੀ ਅਤੇ ਯਮਨ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਰਾਗਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਗ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਮਾਰਵਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਵਿਕਾਸ ਰਵਾਇਤੀ ਮੱਧ ਅਸ਼ਟਕ ਦੇ ਉਲਟ, ਹੇਠਲੇ ਅਸ਼ਟਵ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਰਾਗ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸਬੰਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੁੱਤ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਮੂਡ ਨਾਲ। ਰਾਗ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰੋਤੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਰਾਗ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 30 ਆਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਰਾਗ ਦੀ "ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸੁਰੀਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ" ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ (ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ) ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਟਿਕ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ), ਅਤੇ ਰਾਗ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੀ ਹੈ। ਰਾਗ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸੂਫੀ ਇਸਲਾਮੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਵਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵਰਾ (ਇੱਕ ਨੋਟ ਜਾਂ ਨਾਮਕ ਪਿੱਚ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਡਜਾ, ਜਾਂ ਅਧਰ ਸਜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪਿੱਚ ਨੂੰ ਕਲਾਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਨਮਾਨੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੁਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਪਤਕ (ਢਿੱਲੀ, ਅਸ਼ਟਵ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧੀਸਤਾ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਵਰਾ ਮਾ ਜਾਂ ਸਵਰਾ ਪਾ ਹੈ। ਅਢਿਸ਼ਟਾ ਅਸ਼ਟਵ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਜਾਂ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ - ਪੂਰਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲੇ ਨੋਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਤਰਰੰਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਨੋਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਰਾਗ ਦੀ ਇੱਕ ਵਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਵਾਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਵਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੋਰ ਨੋਟਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਾਦੀ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਵਾਦ ਵਾਦੀ ਨਾਲ ਵਿਅੰਜਨ ਹੈ (ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਅੰਗ ਤੋਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਦੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ) ਅਤੇ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਵਾਰਾ ਹੈ।[ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਲੋੜੀਂਦਾ]