ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾ
ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਇੱਕ ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਰਾਹੀਂ ਗਠਿਤ ਤਾਰੇ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ ਖੂਹੰਦ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੀ ਗੈਸ ਅਤੇ ਧੂਲ ਅਤੇ, ਕਾਲੇ ਪਦਾਰਥ (dark matter), ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਯੁਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ Galaxias ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। Galaxias ਦਾ ਸਿਧਾ ਸਿਧਾ ਮਤਲਬ ਦੂਧਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ, ਮਿਲਕੀ ਵੇ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਚ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਕੁੱਝ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਬੌਣੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੇ ਕੇ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਕਰੋੜ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਿੱਗਜ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੀਆਂ ਰਿਹੰਦੀਆ ਹਨ। ਬ੍ਰਮਾਂਡ ਵਿੱਚ ਸੌ ਅਰਬ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਅਸਤੀਤਵ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ, ਗੈਸ ਅਤੇ ਖਗੋਲੀ ਧੂਲ ਨੂੰ ਸਮੇਟੇ ਹੋਏ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੌਲੀ - ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ| ਹਰ ਇੱਕ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਅਰਬਾਂ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟੇ ਹੋਏ ਹੈ। ਗੁਰੁਤਵਾਕਰਸ਼ਕ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ਤਾਰਾ ਗੁੱਛ (clustre) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗਲੈਕਸੀ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਗਲੈਕਸੀਆਂ ਹਨ, ਸਰੀਆਂ ਗਲੈਕਸੀ ਇੱਕ ਲੱਖ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਗਲੈਕਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਮਿਲਕੀ ਵੇਅ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਅਰਬਾਂ ਹੀ ਤਾਰੇ ਹਨ ਤੇ ਸਾਡੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਅਰਬਾਂ ਹੀ ਗਲੈਕਸੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ ਹੀ ਤਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲੋਂ ਲੱਖਾਂ ਗੁਣਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਡੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਤਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਠੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਦੋ ਕੁਇੰਟਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੂਪਰ ਨਾਮਕ ਤਾਰੇ ਦਾ ਗੇਂਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਭਾਰ 100 ਟਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਾਰੇ ਦਾ ਆਕਾਰ 6794 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਗਲੈਕਸੀ ਐਡਰੋ ਸੀਡਾ ਨੇਥੂਲਾ ਧਰਤੀ ਵੱਲ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਕਿੰਡ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ 20 ਕਰੋੜ ਦੇ ਲਗਪਗ ਤਾਰੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਉਪ-ਗ੍ਰਹਿ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਸ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 30 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਰ੍ਹੇ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪੁਲਾੜ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਨੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਉਪ-ਗ੍ਰਹਿ ਟਾਈਟਨ ਉੱਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੋਣ ਦੇ ਆਸਾਰ ਦਿਸਣ ਕਾਰਨ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਵਸਤੂ, ਉਲਕਾਪਾਤ, ਰਾਕਟ ਆਦਿ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੀ ਜਦੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਕਰਾਲ ਖੂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੜੱਪ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।