ਕਰਵਾ ਚੌਥ ਦੀ ਵਰਤ ਕਥਾ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਸੰਵੇਦਨਾ
ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ। ਵਰਤ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਅਧੀਨ ਰੱਖ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਰਤ ਲਈ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਉਪਾਸ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ | ਉਪਵਾਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬਿਨਾਂ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਰਹਿਣਾ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸਤਯ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਵਰਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ: ਧਿਆਨ ਇਸ਼ਨਾਨਸਚੁ ਵਰਤ ਸੰਤੋਖ ਤੀਰਥ ਗਿਆਨ ॥                               (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਨਾ 1245) ਵਰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਮਹਾਤਮਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਰਤ-ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਰਛਲ ਅਤੇ ਨਿਰਕਪਟ ਹੋ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਵਰਤ ਬਾਰੇ ਕਈ ਗ਼ਲਤ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਮਨੋ-ਕਾਮਨਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਅਜਿਹਾ ਸੰਕਲਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਪਕਾਰ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਨੈਤਿਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਿਚ ਵਰਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਜਨੇਊ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਜਨੇਊ ਦੀ ਰਸਮ ਯੁਗਓਪਵੀਤ ਦੀ ਰਸਮ ਦਾ ਹੀ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਯਗਉਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਯੱਗ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਦਾ ਸੀ। ਯੁਗਓਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਰਤਾਚਾਰੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਿਯਮ ਜਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਾਲਣਾਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਯਗਓਪਵੀਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਗਓਪਵੀਤ ਦੀ ਰਸਮ ਜਨੇਊ ਧਾਰਨ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਨੇ ਵਰਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਰਸਮ ਖ਼ਾਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਆਮ ਜਨ ਸਾਧਾਰਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਰਜਿਤ ਵਸਤਾਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਵਰਤ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਮਨ-ਇੱਛਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਤਕ ਸਿਮਟ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਵਰਤ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਾਂਡਾਂ ਲਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵਰਤ ਰਾਜਸੀ ਮੰਤਵ ਲਈ ਵੀ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਮੰਗ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲਈ ਰਾਖਵੇਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।