ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ
ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਪ ਦਰੋਣੀ ਖੇਤਰ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲਕੇ ਗੰਗਾ ਬੰਨ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰਾਂਚਲ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਵਲੋਂ ਹੋਕੇ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਖ‍ਯ ਨਦੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਦਮਾ ਪੂਰਬ ਦੇ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਂਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਮੁਨਾ, ਰਾਮਗੰਗਾ, ਘਾਘਰਾ, ਗੰਡਕ, ਕੋਸੀ, ਮਹਾਨਦੀ, ਅਤੇ ਸੋਨ ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹੈ ਹਨ। ਚੰਬਲ ਅਤੇ ਬੇਤਵਾ ਮਹਤ‍ਵਪੂਰਣ ਉਪ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਗੰਗਾ ਵਲੋਂ ਮਿਲਣ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਦਮਾ ਅਤੇ ਬਰਹਿਮਪੁਤਰ ਬਾਂਗ‍ਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਦਮਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਰੁਪ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਵਲੋਂ ਆਕੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਜਮੁਨਾ, ਰਾਮਗੰਗਾ, ਕਰਨਾਲੀ (ਘਾਘਰਾ), ਤਾਪਤੀ, ਗੰਡਕ, ਕੋਸੀ ਅਤੇ ਕਾਕਸ਼ੀ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਪਠਾਰ ਵਲੋਂ ਆਕੇ ਇਸਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਚੰਬਲ, ਸੋਨ, ਬੇਤਵਾ, ਕੇਨ, ਦੱਖਣ ਟੋਸ ਆਦਿ ਹਨ। ਜਮੁਨਾ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਭਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਬੰਦਰਪੂੰਛ ਸਿੱਖਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਯਮੁਨੋਤਰੀ ਹਿਮਖੰਡ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਊਪਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਸਵਿੱਚ ਟੋਂਸ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਘੂ ਹਿਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਇਸਵਿੱਚ ਗਿਰਿ ਅਤੇ ਆਸਨ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਚੰਬਲ, ਬੇਤਵਾ, ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਕੇਨ ਜਮੁਨਾ ਦੀ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੰਬਲ ਇਟਾਵਾ ਦੇ ਕੋਲ ਅਤੇ ਬੇਤਵਾ ਹਮੀਰਪੁਰ ਦੇ ਕੋਲ ਜਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਮੁਨਾ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਬਾਈਂ ਵੱਲ ਵਲੋਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਰਾਮਗੰਗਾ ਮੁੱਖ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਭਾਗ ਨੈਨੀਤਾਲ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਬਿਜਨੌਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਕੰਨੌਜ ਦੇ ਕੋਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਰਨਾਲੀ ਮਪਸਾਤੁੰਗ ਨਾਮਕ ਹਿਮਨਦ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਅਯੋਧਯਾ, ਫੈਜਾਬਾਦ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਬਲਵਾਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੀਮਾ ਦੇ ਕੋਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕੌਰਿਆਲਾ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਘਾਘਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਡਕ ਹਿਮਾਲਾ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲੀਗਰਾਮ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣੀ ਨਦੀ ਦਾ ਨਾਮ ਪਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਲੀ ਗੰਡਕ ਅਤੇ ਤਰਿਸ਼ੂਲ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਸੋਨਪੁਰ ਦੇ ਕੋਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਸੀ ਦੀ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਅਰੁਣ ਹੈ ਜੋ ਗੋਸਾਈ ਧਾਮ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਬਰਹਿਮਪੁਤਰ ਦੇ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਲੋਂ ਸਰਪਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰੁਣ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਯਾਰੂ ਨਾਮਕ ਨਦੀ ਇਸਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਏਵਰੇਸਟ ਕੰਚਨਜੰਘਾ ਸਿਖਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਅਰੂਣ ਨਦੀ ਦੱਖਣ ਦੇ ਵੱਲ 90 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਗਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਵਿੱਚ ਪੱਛਮ ਵਲੋਂ ਸੂਨਕੋਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਲੋਂ ਤਾਮੂਰ ਕੋਸੀ ਨਾਮਕ ਨਦੀਆਂ ਇਸਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਇਹ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਮਰਕੰਟਕ ਪਹਾੜੀ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਸੋਨ ਨਦੀ ਪਟਨੇ ਦੇ ਕੋਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਊ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਨਾਇਆਬ ਪਹਾੜ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਚੰਬਲ ਨਦੀ ਇਟਾਵਾ ਵਲੋਂ 38 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਾਲੀ ਸਿੰਧ, ਬਨਾਸ ਅਤੇ ਪਾਰਬਤੀ ਇਸ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੇਤਵਾ ਨਦੀ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਭੋਪਾਲ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਜਵਾਬ - ਪੂਰਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਭੋਪਾਲ, ਵਿਦਿਸ਼ਾ, ਝਾਂਸੀ, ਜਾਲੌਨ ਆਦਿ ਜਿਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਕੇ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਊਪਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਝਰਨੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਇਹ ਕੰਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਧੀਮੇ - ਹੋਲੀ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣ ਲੰਬਾਈ 480 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਹ ਹਮੀਰਪੁਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਤਰਾਵਟੀ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕੰਡੇ ਵਲੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਅਨੇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸਲਈ, ਦੁਆਰਕਾ ਪੁਰੀ, ਮਿਊਰਾਕਸ਼ੀ, ਰੂਪਨਾਰਾਇਣ, ਕੰਸਾਵਤੀ ਅਤੇ ਰਸੂਲਪੁਰ ਨਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਜਲਾਂਗੀ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਭਾਂਗਾ ਜਾਂ ਚੂਨੀਆਂਬਾਵਾਂਕੰਡੇ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅਤੀਤ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਜਾਂ ਪਦਮਾ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਨਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਵਲੋਂ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੋਕੇ ਬਰਸਾਤੀ ਨਦੀਆਂ ਬੰਨ ਗਈਆਂ ਹਨ।