ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਾਵਿ
ਲੋਕ ਕਾਵਿ , ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਲੋਕਯਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਗਟਾ-ਰੂਪ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਤਕ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਰਜਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਭਾਰੂ ਪ੍ਰਗਟਾ ਮਾਧਿਅਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਕਾ ਵੀ ਇਸੇ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ,ਕਿਉਂਕਿ ਆਦਿ ਮਾਨਵ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿਰਜਣਾਵਾ ਸਮੂਹਿਕ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਗਟਾ-ਸਰੂਪ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਤਿੰਨ ਅਹਿਮ ਗ਼ਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਿੰਨ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤ ਕਹਿਣ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੂਸਰਾ ਪਰਮ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ ਨੂੰ ਹੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਕਹਿਣ ਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੇ ਅਤਿ ਅੰਤ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਕਾਵਿ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਗੀਤ ਕਹਿਣ ਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸਹਿ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਨਣਾ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਉਂ ਕੀ ਅਧਿਐਨ ਸਬੰਧੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿਰਜਿਤ ਸਾਹਿਤ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਮੱਗਰੀ ਅਧੂਰੀ ਅਸ਼ੰਕਾ ਅਤੇ ਇਕ ਪੱਖੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖੰਡਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਸਮੂਹਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਰਜਿਤ ਪ੍ਰਵਾਣਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਲੋਕ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ: ਜਿਹੜਾ ਮੂਲ ਮਾਨਵੀ ਸੰਕਟਾ ,ਲੋਚਾਂ , ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦਾ ਸਹਿਜ ਤੱਟ- ਫੱਟ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਮਾਜਿਕ ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧੀ ਹਿਕ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕਰਕੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪ੍ਰਕਰਣ ਅੰਤਰ ਸਬੰਧੀ ਹੀ ਨਹੀਂ , ਸਗੋਂ ਇਕ ਸੰਯੁਕਤ ਕਲਾਤਮਕ ਬਣਤਰ ਦੇ ਜੀਵੰਤ ਪਾਸਾਰ ਵੀ ਹਨ , ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪਰਖਣ ਕਲਾਤਮਕ ਬਣਤਰ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਪਹਿਲੂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰੇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਰਣਾਂ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਵਿਉਂਤ ਉਪਰੰਤ ਇੱਕ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਯਮ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਹੈ।ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ :- ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਨੁਭਵ ਕਾਵਿਕ-ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਦਾ ਅਮਲ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸੰਗ