ਫ਼ਸਾਨਾ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦ
ਫ਼ਸਾਨਾ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦ ( Urdu: فسانۂ آزاد  ; ਅਨੁ. The Adventures of Azad, ਜਿਸਨੂੰ ਫ਼ਸਾਨਾ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ) ਰਤਨ ਨਾਥ ਧਰ ਸਰਸ਼ਰ ਦਾ ਇੱਕ ਉਰਦੂ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਨਵਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਪ੍ਰੈਸ ਨੇ ਚਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1878 ਅਤੇ 1883 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਵਧ ਅਖਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲੜੀਬੱਧ ਛਪਿਆ ਸੀ। ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਘੁਮੰਤਰੂ ਪਾਤਰ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਨਾਮਕ ਉਸਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਲਖਨਊ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਂਸਟੈਂਟੀਨੋਪਲ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਰੂਸ-ਤੁਰਕੀ ਯੁੱਧ (1877-1878) ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੇਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸਨੂੰ ਉਰਦੂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਵਲਾਂ (ਜਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਨਾਵਲ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਰਸ਼ਰ ਨੇ "ਜ਼ਰਫਤ" ("ਵਿੱਟ ਅਤੇ ਹਾਸੇ") ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਅਵਧ ਅਖਬਾਰ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਸਾਨਾ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਫ਼ਸਾਨਾ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦ ਪਹਿਲੇ ਉਰਦੂ ਨਾਵਲ ਵਜੋਂ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਖਨਊ, ਇਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਰੰਗੀਨ ਵਰਣਨ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।