ਕਢਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਕਲਾਵਾਂ
ਕਢਾਈ ਅਧੀਨ ਸੂਈ ਅਤੇ ਧਾਗੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ'ਤੋਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ' ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੈਟਰਨ ਵਿਚ ਸੰਯੋਜਨ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ'ਕਸੀਦਾਕਾਰੀ' (Needle work) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਕਢਾਈ' ਸ਼ਬਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ'Embroidery' ਦਾ ਸਮਾਨਆਰਥਕ ਹੈ। ਕਢਾਈ ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ'ਸੂਈ' ਅਤੇ'ਧਾਗੇ' ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹਸਤ ਕਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 'ਕੱਪੜੇ' ਅਤੇ ਧਾਗੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਨਾ, ਮੋਤੀ, ਮਣਕੇ, ਸਤਾਰੇ, ਗੋਟਾ ਅਤੇ ਖੰਭ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਢਾਈਆਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਕੱਪੜੇ, ਘਰੇਲੂ ਸਾਜ਼-ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਸਤਾਂ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਚੀਨ, ਜਪਾਨ, ਪਰਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕਢਾਈ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸਦੇ ਮੁੱਢ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਢਾਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਫੁਲਕਾਰੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਲਿਖਤ ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ ਵਿਚ ਵੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਢਾਈ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਢਾਈ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੋਲਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਜਾਵਟੀ ਕੱਪੜੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਰਾਕੀ ਅਤੇ ਮੰਗੋਲੀਅਨ ਪਹਿਨਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਉਪਰ ਕਢਾਈ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੈਟਰਨ ਨਕਈ, ਚਿਗਨ, ਆਗੇ, ਜਰਦੋਜੀ, ਗੋਟਾ ਅਤੇ ਕੋਹਰਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਢਾਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਲਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਢਾਈ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੋਪਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੋਲਵੀਂ-ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਮੁਸਲਿਮ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਢਾਈ ਉੱਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸਟੇਟਸ ਦਾ ਚਿਹਨ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਪੂਲਰ ਕਲਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕਢਾਈ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਜਾਵਟੀ ਕਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਕਸਫੋਰਡ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਢਾਈ ਨੂੰ “ ਸੂਈ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਜਾਵਟੀ ਪੈਟਰਨ ” ” ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।'ਕਢਾਈ (Embriodery) ਦੀ ਮੂਲ ਇਕਾਈ'ਤੋਪੇ' (Stich) ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਈ ਨੂੰ ਔਜਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦਿਆਂ ਧਾਗੇ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ (Material) ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਕੱਪੜੇ ਉਪਰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਕੇ ਸੁਹਜ ਸਿਰਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਢਾਈ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸੂਈ ਅਤੇ ਧਾਗੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਕਢਾਈ ਸੂਈ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਅਜਿਹੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਧਾਗੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਸੁਹਜਾਤਮਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।'ਕਢਾਈ ਵਿਚ ਤੋਪੇ, ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਵੱਖਰਤਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸੰਦ ਸਮਾਨ ਹੀ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਢਾਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਫਰੇਮ, ਆਰੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਸੂਈ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਵਿਚ ਸੂਈਂ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਭਿੰਨ ਨਮੂਨੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਢਾਈਆਂ ਵਿਚ ਨਿਮਨ ਲੱਛਣ ਸਾਂਝੇ ਹਨ : ਕਢਾਈ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰਜ ਸੂਈ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਢਾਈ ਨੂੰ'ਕਸੀਦਾਕਾਰੀ' ਜਾਂ'ਨੀਡਲ ਵਰਕ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।