ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰ
ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੱਕ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Civil and political rights) ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹਨ ਜੋ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਲੰਘਣਾ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਜਾਂ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਗਰਿਕ / ਸਿਵਲ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ; ਨਸਲ, ਲਿੰਗ, ਜਿਨਸੀ ਝੁਕਾਅ, ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੂਲ, ਰੰਗ, ਉਮਰ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਾਨਤਾ, ਜਾਤੀ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਪੰਗਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਿਤਕਰੇ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ; ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੱਕ ਜਿਵੇਂ ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ, ਭਾਸ਼ਣ, ਧਰਮ, ਦਬਾਓ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਆਂ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਨਿਰਪੱਖਤਾ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਪੱਖ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਹੱਕ ਸਮੇਤ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ; ਯੋਗ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ; ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਲੈਣ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣ ਦਾ ਹੱਕ; ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦਾ ਹੱਕ, ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਅਤੇ ਵੋਟ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ। ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਧਿਕਾਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ 1948 ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਘੋਸ਼ਣਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ (ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ)। ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਥਿਊਰੀ "ਪਹਿਲੇ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਹੱਕਾਂ" ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।