ਹਾਮਦ
“ਹੀਰ ਦੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਾਮਦ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹੈ। ਹਾਮਦ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਹਾਮਦ ਸ਼ਾਹ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਲ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਅਬਾਸੀ ਸੱਯਦ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸੱਯਦ ਅਤਾਉਲਾਸੀ। ਹਾਮਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਆਪ ‘ਜੰਗਿ ਹਾਮਦ` ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੀਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇਹ ਰਚਨਾ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਸਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉੁਦੋਂ ਹਿਜਰੀ ਦਾ 1191 ਸੰਨ ਸੀ, ਜਿਵੇ਼:- ਹਿਜਰਤ ਬਾਅਦ ਰਸੂਲ ਦੇ ਜਿਸ ਦਿਨ ਖੀਆਂ ਤਯਾਰ ਆਹਾ ਸੰਨ ਇੱਕਾਨਵੇਂ ਇੱਕ ਸੋ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਹਾਮਦ ਦਾ ਜਨਮ 1748 ਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਚੌਂਤਾ ਤਹਿਸੀਲ ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਮਾਮ ਦਾ ਕੰਮ ਮਿਲ ਗਿਆ।” “ਹਾਮਦ ਬੜਾ ਕੱਟੜ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਮਸੀਤੇ ਦਾ ਅਮਾਮ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿ ਖੁਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: ਆ ਇੱਕ ਯਾਰ ਜਗਾਂਵਦਾ ਮੈਨੂੰ ਨਾਲ ਨਿਆਜ਼। ਉਠ ਅਮਾਮਾ ਹਾਮਦਾ ਹੋਇਆਂ ਵਕਤ ਨਿਮਾਜ਼। ਉਸਦੀ ਧਰਮ ਕੱਟੜਤਾ ਬਾਰੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਵਿਅੰਗਮਈ ਤੁਕ ਵੀ ਜੋੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੀਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਉਸਨੇ ਖੁਦ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਤੇ ਰਾਂਝੇ ਦਾ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੇ, ਬਹੁਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਣਾਇਆ ਏ। ਇੱਕ ਚਾਲ ਨਹੀਂ ਰੰਗਾ ਰੰਗ ਕਿੱਸਾ, ਮੂਲ ਕਥਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾ ਪਾਇਆ ਏ। ਅਹਿਮਦ ਹੋਰ ਕਿਹਾ ਮੁਕਬਲ ਹੋਰ ਆਖੇ, ਬਾਗਾ ਕਾਦਰੀ ਹੋਰ ਜੁੜਾਇਆ ਏ। ਰਾਮਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸ ਹੋਰ ਆਖਣ, ਸਭ ਸਾਇਰਾਂ ਜ਼ੋਰ ਲਗਾਇਆ ਏ।”