ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ
ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣੇ ਵਾਲੀ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਵਿਚ 'ਉਰਦੂ ‘ਭੀ ਇਕ ਐਸੀ ਬੋਲੀ ਏ ਜਿਸ ਨੇ ਤਮਾਮ ਮਜ਼ਾਹਬ ਤੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਰਵਾਦਾਰੀ,ਯਕਜਹਤ‏ਈ, ਕੁਸ਼ਾਦਾ ਦਿੱਲੀ,ਦਰਦਮੰਦੀ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦ‏‏ਈ ਫ਼ਜ਼ਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨੇ ਵਿਚ ਪੁਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਏ ਤੇ ਐਸਾ ਕਿਉਂ ਕਰ ਨਾ ਹੋਏ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਲਫ਼ਜ਼ ਉਰਦੂ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਹੀ ਲਿਸਾਨੀ ਇਤਿਹਾਦ ਦ‏‏ਈ ਨਸ਼ਾ ੰਦ ਹੀ ਕਰਦੇ ਨੇਂ ਕਿਉਂਜੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ 'ਅਰ' ਦੇ ਮਾਅਨੀ 'ਦਿਲ' ਨੀਂ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ 'ਦੋ'ਕੇ ਦੋ ਹੁੰਦੇ ਨੇਂ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਫ਼ਜ਼ ਉਰਦੂ ਦੋ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜਨੇ ਦਾ ਨਾਂ ਅ‏‏ਏ। ਸ਼ਾਇਦ ਏਸ‏ਏ ਲਈ ਸੋਫ਼ੀਆ-ਏ-ਕਿਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦ‏‏ਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਦਫ਼ ਹੀ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇਨਸਾਨੀ ਯਕਜਹਤ‏ਈ ਨਵ‏‏ੰ ਫ਼ਰੋਗ਼ ਦੇਣਾ ਤੇ ਤਮਾਮ ਮਜ਼ਾਹਬ ਦੇ ਇਹਤਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਾਲ਼ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਮੁਈਨ ਕਰਦਾ ਅਸੂਲਾਂ ਅਤੇ ਅਮਲ ਪੈਰਾ ਕਰਨੇ ਦਾ ਫ਼ਰੀਜ਼੍ਹਾ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣਾ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਇਰਸ਼ਾਦਾਤ ਵ ਪੈਗ਼ਾਮਾਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾ ਨੇ ਦੇ ਲਈ ਏਸ‏ਏ ਬੋਲੀ ਨਵ‏‏ੰ ਜ਼ਰੀਅ-ਏ-ਇਜ਼ਹਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਖ਼ੁਆਜਾ ਮੁਈਨ ਉੱਦ ਦੀਨ ਚਿਸ਼ਤੀ,ਖ਼ੁਆਜਾ ਬਖ਼ਤਿਆਰ ਕਾਕੀ,ਨਿਜ਼ਾਮ ਉੱਦ ਦੀਨ ਔਲੀਆ, ਮੇਰ ਵਾਰਿਸ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ,ਗੈਸੂ ਦਰਾਜ਼,ਬੁਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ,ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਵਗ਼ੈਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਗ਼ਾਮਾਤ ਤੇ ਫ਼ਰਮੋਦਾਤ ਨੂੰ ਬਣੀ ਨੂਹ ਇਨਸਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਣੇ ਦੇ ਲਈ ਹੋਰ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਾਲ਼ ਇਸ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਆਪਸੀ ਮੇਲ ਜੋਲ ਦ‏‏ਈ ਵਜ੍ਹਾ ਤੋੰ ਸਿਰ ਜ਼ਮੀਨ ਹਿੰਦ ਅਤੇ 'ਉਰਦੂ ' ਦ‏‏ਈ ਸ਼ਕਲ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹਿ‏ਈ ਸੀ।ਚੂੰਕਿ ਇਹ ਬੋਲੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਬਸਨੇ ਵਾਲੀ ਤਮਾਮ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਰਾਬਤਾ ਦ‏‏ਈ ਬੋਲੀ ਸੀ ਲਿਹਾਜ਼ਾ ਇਸ ਬੋਲੀ ਨੇ ਤਮਾਮ ਮਜ਼ਾਹਬ ਦੇ ਇਹਤਰਾਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਬਕ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ।ਉਰਦੂ ਬੋਲੀ ਦ‏‏ਈ ਤਰੀਖ਼ ਗਵਾਹ ਏ ਕਿ ਉਰਦੂ ਬੋਲੀ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰ ਤੇ ਮੁਸੱਨਫ਼ੀਨ ਨੇ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਮਜ਼ਾਹਬ ਦੇ ਮੁਤਅੱਲਕ ਨਜ਼ਮ ਵ ਨਸਰ ਵਿਚ ਜਿਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਤੋੰ ਨਕੋਸ਼ ਸਬਤ ਕੀਤੇ ਨੇਂ ਇਸ ਦ‏ਈ ਮਿਸਾਲ ਸ਼ਾ ਜ਼ੋ ਨਾਦਰ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਂਦੀ ਅ‏‏ਏ। ਜੇ ਉਸ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਸਤਫ਼ਾ ਤੇ ਹਜ਼ਰਤ ਅਲੀ(ਰਜ਼ੀ.) ਵਗ਼ੈਰਾ ਦੇ ਮੁਤਅੱਲਕ ਨਾਤਾਂ ਵ ਮਨਕਬਤਾਂ ਮਿਲਦੀ ਨੇਂ ਤਾਂ ਰਾਮ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਲਈ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਂਦਿਆਂ ਨੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਕੀਦਤ ਦੇ ਬੀਸ਼ ਬਹਾ ਫੁੱਲ ਨਿਸਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰ ਮਸ਼ਰਿਕ ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਦ‏‏ਈ ਨਜ਼ਮ 'ਨਾਨਕ 'ਕੇ ਉਨਵਾਨ ਤੋੰ ਮਿਲਦੀ ਏ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਬਸਨੇ ਤੇ ਰਹਿਣੇ ਵਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਬ ਗ਼ਫ਼ਲਤ ਤੋੰ ਬੇਦਾਰ ਕਰਨੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ਾਤ ਵਾਹਦ ਦ‏‏ਈ ਤਾਰੀਫ਼ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ੁਦਾ ਦ‏‏ਈ ਇਬਾਦਤ ਦ‏‏ਈ ਤਰਫ਼ ਦਾਅਵਤ ਦੇਣੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਏ ।ਸ਼ਾਇਰ ਮਸ਼ਰਿਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵਜੀ ਦੇ ਇਸ ਅਮਲੀ ਇਕਦਾਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੁਛ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇਂ ਕੌਮ ਨੇ ਪੈਗ਼ਾਮ ਗੌਤਮ ਕੀ ਜ਼ਰਾ ਪਰਵਾਨਾ ਕੀ ਕਦਰ ਪਹਿਚਾਣੀ ਨਾ ਆਪਣੇ ਗੌਹਰ ਯਕ ਦਾਣਾ ਕੀ ਆਹ ਬਦਕਿਸਮਤ ਰਹੇ ਆਵਾਜ਼ ਹੱਕ ਸੇ ਬੇਖ਼ਬਰ ਗ਼ਾਫ਼ਲ ਆਪਣੇ ਫਲ ਕੀ ਸ਼ੇਰੀਨੀ ਸੇ ਹੋਤਾ ਹੈ ਸ਼ਜਰ ਆਸ਼ਕਾਰ ਉਸ ਨੇ ਕੀਆ ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਾ ਰਾਜ਼ ਥਾ ਹਿੰਦ ਕੁ ਲੇਕਿਨ ਖ਼ਿਆਲੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਪਰ ਨਾਜ਼ ਥਾ ਸ਼ਮ੍ਹਾ ਹੱਕ ਸੇ ਜੋ ਮੁਨੱਵਰ ਹੋਇਆ ਵੋਹ ਮਹਿਫ਼ਲ ਨਾ ਥੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਰਹਿਮਤ ਹੋਈ,ਲੇਕਿਨ ਜ਼ਿਮੀਂ ਕਾਬਲ ਨਾ ਥੀ ਆਹ ਸ਼ੂਦਰ ਕੇ ਲੀਏ ਹਨਦੋਸਤਾਂ ਗ਼ਮ ਖ਼ਾਨਾ ਹੈ ਦਰਦ ਇਨਸਾਨੀ ਸੇ ਇਸ ਬਸਤੀ ਕਾ ਦਿਲ ਬੇਗਾਨਾ ਹੈ ਬ੍ਰਹਮਣ ਸਰਸ਼ਾਰ ਹੈ ਅਬ ਤੱਕ ਇਸੀ ਪੁੰਨਦਾਰ ਮੈਂ ਸ਼ਮ੍ਹਾ ਗੌਤਮ ਜਲ਼ ਰਹੀ ਹੈ ਮਹਿਫ਼ਲ ਅਗ਼ਿਆਰ ਮੈਂ ਬਤਕਦਾ ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਮੁਦਤ ਕੇ ਮਗਰ ਰੌਸ਼ਨ ਹਵਾ ਨੂਰ ਇਬਰਾਹੀਮ ਸੇ ਆਜ਼ਰ ਕਾ ਘਰ ਰੌਸ਼ਨ ਹਵਾ ਫਿਰ ਉੱਠੀ ਆਖ਼ਿਰ ਸਦਾ ਤੌਹੀਦ ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਸੇ ਹਿੰਦ ਕੁ ਇਕ ਮਰਦ ਕਾਮਲ ਨੇ ਜਗਾਇਆ ਖ਼ਾਬ ਸੇ (ਕਲੀਆਤ ਇਕਬਾਲ,ਬਾਂਗ ਦੱਰਾ,ਹਿੱਸਾ ਸੂਮ, ਸਫ਼ਾ (195 ਅੱਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਦ‏‏ਈ ਇਸ ਨਜ਼ਮ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੂੰ 'ਮਰਦ ਕਾਮਲ 'ਕਹਿ ਕ‏ਏ ਖ਼ਿਤਾਬ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਏ ਜੋ ਕਾਬਲ ਗ਼ੌਰਵ ਫ਼ਿਕਰ ਏ ਕਿਉਂਜੇ ਇਸ ਸ਼ਾਇਰ ਦ‏‏ਈ ਬੋਲੀ ਤੋੰ ਜੁਮਲਾ ਅਦਾ ਹੋਇਆ ਏ ਜਿਸਨੋ‏ੰ ਲੋਕ ਹਕੀਮ ਉਮੱਤ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਨੇਂ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਇਕ ਇਹ‏ਮਨਜ਼ਮ ਵਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਨਜ਼ੀਰ ਅਕਬਰਾਬਾਦੀ ਦ‏‏ਈ ਵੀ ਏ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੈਕੂਲਰ ਤਰਜ਼ ਫ਼ੱਕ‏ਰ ਕ‏ਏ ਸਬੱਬ ਮੁਨਫ਼ਰਦ ਹੈਸੀਅਤ ਦੇ ਹਾਮਲ ਨੇਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦ‏‏ਈ ਨਜ਼ਮ ਕਾਅਨਵਾਨ 'ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦ‏‏ਈ ਮਦ੍ਹਾ' ਅ‏‏ਏ। ਇਸ ਨਜ਼ਮ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੂੰ ਮਰਦ ਕਾਮਲ ਦੇ ਬਜਾਏ 'ਕਾਮਲ ਰਹਿਬਰ' ਦੇ ਨਾਂ ਤੋੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਏ ਜੋ ਮਫ਼ਹੂਮ ਵ ਮਾਨੀ ਦੇ ਇਤਬਾਰ ਨੇੜੇ ਉਲਮਾਨੀ ਅ‏‏ਏ। ਹੈਂ ਕਹਿਤੇ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਜਿਨ੍ਹੀਂ ਵੋਹ ਪੂਰੇ ਹੈਂ ਆਗਾਹ ਗੁਰੂ ਵੋਹ ਕਾਮਲ ਰਹਿਬਰ ਜਗ ਮੈਂ ਹੈਂ ਯੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਜੈਸੇ ਮਾਹ ਗੁਰੂ ਮਕਸੂਦ ਮੁਰਾਦ ਉਮੀਦ ਸਭੀ ਬਰ ਲਾਤੇ ਹੈਂ ਦਿਲ ਖ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਨਿੱਤ ਲੁਤਫ਼ ਵਿਕਰਮ ਸੇ ਕਰਤੇ ਹੈਂ ਹਮ ਲੋਗੋਂ ਕਾ ਨਿਰਬਾਹ ਗੁਰੂ ਇਸ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੇ ਉਸ ਅਜ਼ਮਤ ਕੇ ਹੈਂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਸਭ ਸੀਸ ਨਿਵਾ ਅਰਦਾਸ ਕਰੋ ਔਰ ਹਰਦਮ ਬੋਲੋ ਵਾਹ ਗੁਰੂ (ਕਲੀਆਤ ਨਜ਼ੀਰ ਅਕਬਰਾਬਾਦੀ) ਵਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਨਜ਼ੀਰ ਅਕਬਰਾਬਾਦੀ ਦ‏‏ਈ ਨਜ਼ਮ 'ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦ‏‏ਈ ਮਦ੍ਹਾ' ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਔਰ ਉਰਦੂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਹੁਨਰ ਮਨਦਾਨਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਏ ।ਨਜ਼ਮ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦ‏‏ਈ ਖ਼ਸੂਸੀਆਤ ਵ ਅਮਤਿਆਜ਼ਾਤ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪੀਰਾਏ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅ‏‏ਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਮੁਬਨੀ ਏ । ਹਰ ਆਨ ਦਿਲੋਂ ਬੀਚ ਯਾਂ ਆਪਣੇ ਜੋ ਧਿਆਣ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਤੇ ਹੈਂ ਔਰ ਸੇਵਕ ਹੋ ਕਰ ਅੰਨ ਕੇ ਹੀ ਹਰ ਸੂਰਤ ਬੀਚ ਕਿਹਾ ਤੇ ਹੈਂ 