ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ
ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਲਈ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਖਿਆਲ ਤੇ ਦਲੀਲਾਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆਏ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਚਾਰੀਆ ਨੇ ਅਪਣੇ ਜਿਹਨ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦ ਸਹਿ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਉਲੀਕਣ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਥਾਪੀ ਓਸਦਾ ਵਰਨਣ ਅਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਕਰ ਆਏ ਹਾਂ ।ਸਾਨੂੰ ਇਸਦੀ ਵਾਕਫੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਆਲੋਚਕ ਵਿਚ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਵਿ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ । ਅਚਾਰੀਆ ਨੇ ਜਿਨੀਆਂ ਵੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਰੱਖਿਆ ਹਨ ੳੁਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੀ ਕੀ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਹੀ ਆਧਾਰ ਹਨ ਕਲਾ ਤੇ ਵਸਤੂ । ਕਲਾ ਤੋ ਸਾਡਾ ਮੁਰਾਦ ਕਾਵਿ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਹੈ ਭਾਂਡੇ ਲਈ ਵਸਤੂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ । ਸੋ ਵਸਤੂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ।ਇਹ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ । ਇਸ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀਆ ਦੇ ‌ਕਲਾ ਕਲਾ ਲੲੀ ਤੇ ਕਲਾ ਜੀਵਨ ਲਈ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਝਲਕ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਰਗ ਮਿਥੇ ਜਾਂ ਸਕਦੇ ਹਨ- ਇਕ ਹੈ ਦੇਹਵਾਦੀ ਵਰਗ ਅਤੇ ਦੁਜਾ ਹੈ ਅਤਮਾਵਾਦੀ ਵਰਗ ।ਹੁਣ ਇੰਨਾ ਦੀ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਚਾਰੀਆ ਭਰਤਮੁਨੀ: ਭਰਤਮੁਨੀ ਹੀ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਵਿ ਆਲੋਚਕ ਹੈ । ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਗੁਣ ਵਰਨਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਲੱਛਣ ਉਲਿਕੇ ਹਨ।ਇਹ ਕਾਵਿ ਦੀ ਬਝਵੀ , ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ , ਸਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਜਾ ਸਕਦੀ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਕਾਵਿ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਉਤੇ ਕਾਫੀ ਚਾਨਣਾ ਪੈਦਾ ਹੈ । ਭਰਤਮੁਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 'ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ " ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ।