ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬਿਰਖ ਤੱਕ
ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬਿਰਖ ਤੱਕ ਡਾ. ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਬੀਜ ਰੂਪ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਿਰਖ਼ ਬਣਨ ਤੱਕ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨਾ ਕੇਵਲ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਤੁਰਿਆ ਬਲਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਟਕ ਦੇ ਹਾਣ ਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆ ਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਕਾਲ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਿਆ। ਇਸੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਕਾਲ ਵਿਚੋਂ ਨਵੇਂ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਨਾਟਕ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਕਾਲ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਦੂਜੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੌਜੂਦਾ ਦੌਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਦਾ ਦੌਰ ਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਚੇਤਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ, ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ, ਉਤਰਆਧੁਨਿਕਤਾ, ਬਸਤੀਵਾਦ, ਨਾਰੀਚੇਤਨਾ, ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਵੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ ਦੀ ਵਿਧਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕੇਵਲ ਕਾਵਿ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਵ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਭਰਤਮੁਨੀ ਦੇ ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਮੱਦੇ ਨਜ਼ਰ ਦ੍ਰਿਸ਼-ਕਾਵਿ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਰਾਹੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਵਿਧਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚੋਂ ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਨਾਟ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਧੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਨਾਟ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ ਕਿ ਨਾਟਕ ਦੀ ਵਿਧਾ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਹੜੱਪਾ ਤੇ ਮੋਹਿੰਜੋਦੜੋ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਨੀ ਨਾਟਕ ਤੇ ਸ਼ੈਕਸਪੀਰੀਅਨ ਨਾਟਕ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਥੀਏਟਰ ਨਾਟ-ਸ਼ੈਲੀ, ਐਬਸਰਡ ਥੀਏਟਰ ਨਾਟ-ਸ਼ੈਲੀ, ਹੰਗਾਮੀ ਥੀਏਟਰ ਨਾਟ-ਸ਼ੈਲੀ ਆਦਿ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ।