ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰੇ ਦਾ ਜਨਮ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ 'ਡਾਇਸਪੋਰ' ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਰੀ ਦੂਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿਲਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਯਹੂਦੀਆ ਨੂੰ ਜੂਡੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਉਜਾੜਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੇਰੂਸਲਮ ਵਿਚੋਂ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਦੂਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਲਰ ਗਏ। ਪਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਖਿਲਾਰਾ ਯਹੂਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੱਸੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਤੇ ਨਿਵਾਸੀ ਖੰਡ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਨਿਵਾਸੀ ਡਾਇਸਪੋਰੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਿਧਰੇ ਭਾਰਤੀ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਦੇਸੀ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਮੌਰੀਸ਼ੀਅਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਬੜ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਲਈ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਭੇਜਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰ' ਬਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਪੰਜਾਬੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਮਗੜੀਆਂ ਨੂੰ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਵਿਛਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਸ਼ੇਰਾਂ ਅਤੇ ਚੀਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਜੋ ਬਚ ਗਏ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸ ਗਏ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਹੋਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਗਿਆ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਆਦਿ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੇ ਬਲਬੂਤੇ, ਹਿੰਮਤ, ਦਲੇਰੀ ਸਦਕਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰੇ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰੇ ਨੇ ਬੜੀਆਂ, ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਝੱਲੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ। ਆਪਣੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀਆਂ ਪੁਲਾਘਾਂ ਪੁੱਟ ਕੇ ਬੜੀਆਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਰੀਆਂ ਤਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਬਾਹਰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਉਸਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਫਲ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਸੰਭਵ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਕੇ। ਇਸ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਚੰਗੀ ਪੜ੍ਹਨ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੀ ਅਸੀਂ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਜੁਬਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਹਰ ਸੰਭਵ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਸਭਾਵਾਂ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸੁਸਾੱਇਟੀਆਂ ਵੀ ਗਠਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰਥਕ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਵੀ, ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਘੁਬੀਰ ਢੰਡ, ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੂਰ, ਜਗਜੀਤ ਬਰਾੜ, ਦਰਸ਼ਨ ਧੀਰ, ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ, ਅਜਾਇਬ ਕਮਲ, ਅਜਮੇਰ ਰੋਡੇ, ਹਰਬਖਸ਼ ਮਕਸੂਦਪੂਰੀ, ਅਵਤਾਰ ਜੰਡਿਆਲਵੀ, ਦਰਸ਼ਨ ਬੁਲੰਦਵੀ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੱਧੂ, ਹਰਜੀਤ ਅਟਵਾਲ, ਇਕਬਾਲ ਰਾਮੂਵਾਲੀਆ, ਵੀਨਾ ਵਰਮਾ, ਪ੍ਰੋ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਸੁਰਜੀਤ ਕਲਸੀ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ ਜਿਕਰਯੋਗ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ, ਨਾਵਲਾਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਤਹੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਆਰਥਿਕ ਉੱਨਤੀ ਕਰ ਕੇ ਹਰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਚਾਈ ਤੋਂ ਕੋਹਾ ਦੂਰ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਅਸਲੀ ਪੁਆੜਾ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਕਲੇਸ਼ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੀ ਸਿਰੇ ਨਹੀਂ ਚੜਦੀ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਸਮੇਂ ਘੋਰ ਸਕੰਟ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਪੀੜੀ ਦੇ ਲੋਕ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਰਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਹਮਲਾ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇਹੋਏ ਬਗਾਵਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਲਸਰੂਪ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨੌਂ ਬਾਅਰ ਨੂਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਲੋਕ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਕੀ ਖੱੜਿਆ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਹੀ ਸਾਡੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਗਏ, ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਹ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਪੁਰਾਣੇ ਖਿਆਲਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕੋਈ ਮਸਝ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਸੰਤਾਪ ਭੋਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜੁਆਨੀ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰੇ ਬਗੈਰ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਛਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਕਤ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵੀ ਸ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਅੱਗੋਂ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹਨ