ਕੇਸ ਸ਼ਿੰਗਾਰ
ਕੇਸ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰ ਗੁੰਦਾਈ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕੇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਲੰਮੇ, ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਘਣੇ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਸੁਹੱਪਣ ਬਾਰੇ ਅਲੰਕਾਰਕ ਤਸ਼ਬੀਹਾਂ/ਉਪਮਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਸੀਮ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕੇਸ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਅਤੇ ਸੰਵਾਰਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਪਿਛਲੇਰੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸਤਰੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾ ਸੰਵਾਰਨ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਬਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿੰਧੂ ਅਤੇ ਮਹਿੰਜੋਦੜੋ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਸਮੇਂ ਮਿਲੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਕੰਘੀਆਂ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ/ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸੰਵਾਰ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਨਰਮ ਅਤੇ ਮੁਲਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਥਿੰਦੇ ਤੇਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪੁਸ਼ਪ (ਫ਼ੁੱਲਾਂ) ਇਤਰ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਵਸਤੂਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਰੂਪ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਕੇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰੱਖਣਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸ਼ੋਭਨੀਯ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਕੇਸ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ/ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਖੱਟੀ ਲੱਸੀ, ਦਹੀਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਧੋਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਧਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਵਿਚੋਂ ਆਮ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਲਾੜੇ ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਖਾਰੇ ਲਾਹੁਣ (ਇਸ਼ਨਾਨ) ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਉਪਰੰਤ ਅੰਤਿਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਰਸਮ ਸਮੇਂ ਦਹੀਂ ਲੱਸੀ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰਸਮਾਂ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਦੀ ਟੋਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਬਿੰਦਾ ਅਤੇ ਲਿਸ਼ਕਵਾਂ ਰੱਖਣ ਹਿਤ, ਬਦਾਮ ਤੇਲ, ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਤੇਲ, ਦੇਸੀ ਘਿਉ, ਆਂਵਲੇ ਅਤੇ ਖੋਪੇ ਆਦਿ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਥਿੰਦਿਆਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਉਲਝਾਅ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਚਮਕ ਯੁਕਤ ਬਣਾਉਣ ਹਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢ ਨੇੜਲੇ ਮਸਾਮਾਂ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਮੁੜ੍ਹਕਾ ਸੁੱਕ ਕੇ ਸਿੱਕਰੀ (ਖੁਸ਼ਕੀ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੁੱਖੇ ਵਾਲ ਉਲਝ ਕੇ ਟੁੱਟਣ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਥਿੰਦਿਆਈ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਵੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਉਲਝਾਅ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਵਾਰਨ ਹਿਤ ਦੰਦੇਦਾਰ ਕੰਘੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਅਤੇ ਮਹਿੰਜੋਦੜੋ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਦੰਦ-ਖੰਡ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਕੰਘੀਆਂ ਦਾ ਮਿਲਣਾ ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਨ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਕੰਘੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਅਨੇਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਦੰਦ-ਖੰਡ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੱਕੜੀ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਆਮ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੇਸ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਵਿਚ ਬਾਧਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੰਭਵ ਹੈ ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੀ ਕੇਸ ਸਮੇਟ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸੁਹੱਪਣ ਪ੍ਰਤਿ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਮੂਨਿਆਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਗੁੰਦ ਕੇ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਪਣਾਈ ਹੋਵੇ। ਇਕ ਸਰਬ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਗੁੱਤ/ਪਰਾਂਦਾ ਇਸਤਰੀ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਜੂੜਾ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਲੰਮੇਰੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸਰਲ, ਸੌਖੀ ਅਤੇ ਕਾਰਗਰ ਵਿਧੀ ਸਵੀਕਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਮੇਂ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੀ ਜਾਤੀਗਤ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰ (ਕੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਮੀਢੀਆਂ ਆਦਿ) ਗੁੰਦਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਨੈਣ (ਨਾਈ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਨੈਣ ਵਿਆਹ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਹੀ ਇਹ ਕਾਰਜ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇਸ ਵਾਹੁਣ ਅਤੇ ਪਰਾਂਦੇ ਵਿਚ ਸਮੇਟਣ/ਗੁੰਦਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਇਸਤਰੀਆਂ ਖੁਦ ਹੀ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮੀਢੀਆਂ, ਸੱਗੀਫੁੱਲ ਜਾਂ ਠੂਠੀਆਂ, ਦਾਉਣੀ, ਛੱਬਾ ਆਦਿ ਗੁੰਦਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਖੁਦ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਮੁਹਾਵਰਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਕਿ ‘ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਆਪ ਨਹੀਂ ਗੁੰਦਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿਰ ਦੇ ਕੇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਕੱਜਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਵਰਜਿਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰ ਅਣ-ਵਿਆਹੁਤਾ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਲਈ ਸਿਰ ਕੱਜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਗਹਿਣੇ ਗੁੰਦਣ ਦੀ ਰੀਤ ਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਹਾਰ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਅਧੀਨ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਗੁੰਦੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ – ਸੱਗੀ ਫੁੱਲ, ਸੂਈਆਂ, ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਪੱਟੀ, ਕਲਿੱਪ, ਚੌਂਕ-ਚੰਦ, ਛੱਬਾ, ਟਿੱਕਾ, ਠੂਠੀਆਂ, ਤਵੀਤੜੀਆਂ, ਦਾਉਣੀ, ਬਘਿਆੜੀ ਆਦਿ... | ਪਰਾਂਦੇ ਅਤੇ ਗੁੱਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਪਰ ਇਸਤਰੀ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਗੁੰਦਾਈ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੂੜਾ ਸ਼ੈਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਸ ਸਮੇਟੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਗੁੱਤ/ਪਰਾਂਦੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਲੰਮੇਰੇ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੀ ਅਕਸਰ ਪਰਾਂਦੇ ਜਾਂ ਗੁੱਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਕੇਸ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁੱਤ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਪਰਾਂਦਾ ਵੱਡੀ ਗੁੱਤ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁੱਤ ਅਤੇ ਪਰਾਂ