ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਸੁੰਦਰੀ
ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਸੁੰਦਰੀ (Sanskrit: त्रिपुर सुन्दरी, IAST: Tripura Sundarī), ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸ ਮਹਾਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ, ਜੋ ਦੁਰਗਾ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਦੇ ਜਹੂਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਲਿਤਾ ਸਾਹਸ੍ਰਨਾਮਾ 'ਚ ਅਤੇ ਲਲਿਤੋਪਾਖਾਨਾ (ਦੇਵੀ ਲਲਿਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ) ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀਵਾਦ 'ਚ ਸ੍ਰੀਕੁਲਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਸੁੰਦਰੀ ਮਹਾਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਵੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਆਦਿ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੱਖ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਦਭੁੱਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤ੍ਰਿਪੁਰਸੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ, "ਇੱਛਾ ਦੇ ਮਾਲਕ", ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਸੁੰਦਰੀ ਮੁੱਢਲੀ ਦੇਵੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਕਤ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਪਰੰਪਰਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।