ਲੱਲੇਸ਼ਵਰੀ
ਲੱਲੇਸ਼ਵਰੀ ਜਾਂ ਲੱਲ-ਦਇਦ (1320 - 1392) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੌਧਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਭਗਤ ਕਵਿਤਰੀ ਸੀ ਜੋ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸ਼ੈਵ ਭਗਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਕੜੀ ਸੀ। ਲੱਲਾ ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ਿਰੀਨਗਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਵਾਹਿਕ ਜੀਵਨ ਸੁਖੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਲੱਲਾ ਨੇ ਘਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਛੱਬੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਿੱਧ ਸ਼ਰੀਕੰਠ ਤੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਿਆ। ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸ਼ੈਵਵਾਦ ਦਰਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸਿਰਜਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਤਸੁਨ ਜਾਂ ਵਖਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਜੋ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਭਾਸ਼ਣ" (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਾੱਕ ਤੋਂ) ਹੈ। ਲਾਲ ਵਖਸ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਰਚਨਾ ਹਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਸੂਫੀ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਲਾਲ ਦੇਦ ("ਮਾਂ ਲਾਲ" ਜਾਂ "ਮਾਂ ਲੱਲਾ") ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਕਈ ਹੋਰ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਦਿਆਦ (ਦਿਆਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਦਾਦੀ"), ਲੱਲਾ ਅਰਿਫਾ, ਲਾਲ ਦਿਦੀ, ਲਲੇਸ਼ਵਰੀ, ਲੱਲਾ ਯੋਗੀਸ਼ਵਰੀ/ਯੋਗੇਸ਼ਵਰੀ ਅਤੇ ਲਲਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।