ਕਾਵਿ ਦੋਸ਼
ਕਾਵਿ ਦੋਸ਼- ਦੋਸ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਘਾਟ, ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਔਗੁਣ। ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਹ੍ਰਿਦਯਾਂ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਕਾਵਿ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ’ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ-ਗੁਣਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਤਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲ ਪੈਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਦੋਸ਼ ਉਹ ਘਾਤਕ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸੁਆਦ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਆਚਾਰੀਆ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਉਲਟ ਰੂਪ ਹੀ ਗੁਣ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਦੰਡੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸੌਂਦਰਯ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਮਨ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਗੁਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਾਵਿ-ਆਨੰਦ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ। ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਨੇ ਕਾਵਿਗਤ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਖ ਅਰਥ ਦਾ ਅਪਕਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ‘ਦੋਸ਼’ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ-ਅਰਥ ਰਸ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਰਸ ਦਾ ਅਪਕਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰਵਾਦੀ ਅਚਾਰੀਆ ਜਯਦੇਵ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿਗਤ ਦੋਸ਼ ਅਜਿਹਾ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇ। ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਅਨੁਸਾਰ ਰਸ ਦੀ ਹੀਣਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਸ ਦੀ ਹੀਣਤਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਨ ਹਨ– ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਵਿੱਚ ਰੋਕ, ਰਸ ਦੀ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਅਤੇ ਰਸ-ਬੋਧ ਵਿੱਚ ਚਮਤਕਾਰ ਦੀ ਘਾਟ। ਓਪਰੋਕਤ ਵਿਵੇਚਨ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਰਸ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ-ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭੇਦ ਕਾਵਿ ਸੰਬੰਧੀ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ ਕਾਰਨ ਹੈ।ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ- ਡਾ. ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, “ਰਸ ਦਾ ਅਪਕਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਰਸ ਦੋਸ਼ ਸਹਿਤ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ।” ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਸ ਅਤੇ ਗੌਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਅਪਕਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਕਾਵਿ ਦਾ ਅਪਕਾਰ (ਅਹਿੱਤ) ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਦੋਸ਼ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਦੁਆਰਾ ਕਾਵਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ “ਤਿੰਨ” ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁੱਲ੍ਹ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 70 ਬਣਦੀ ਹੈ। 1.ਸ਼ਬਦ ਦੋਸ਼ (ਪਦ,ਪਦਾਂਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਕਗਤ ਦੋਸ਼)(ਗਿਣਤੀ 37) 2.ਅਰਥ ਦੋਸ਼ (ਗਿਣਤੀ 23) 3.ਰਸਗਤ ਦੋਸ਼ (ਗਿਣਤੀ 10) ਸ਼ਬਦ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਤਿੰਨ ਉਪ-ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ- 1.ਪਦ ਦੋਸ਼, 2.ਪਦਾਂਸ਼ ਦੋਸ਼, 3.ਵਾਕਗਤ ਦੋਸ਼ (੧).ਪਦ ਦੋਸ਼ (16 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ) -: ਸ਼੍ਰੁਤੀਕੁਟ ਦੋਸ਼,ਚਿਉਤਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੋਸ਼,ਅਪ੍ਰਯੁਕਤ ਦੋਸ਼,ਅਸਮਰੱਥ ਦੋਸ਼,ਨਿਹਿਤਾਰਥ ਦੋਸ਼,ਅਨੁਚਿਤ ਅਰਥ ਦੋਸ਼,ਨਿਅਰਥਕ ਦੋਸ਼,ਅਵਾਚਕ ਦੋਸ਼,ਅਸ਼ਲੀਲ ਦੋਸ਼,ਸੰਦਿੱਗਧ ਦੋਸ਼,ਅਪ੍ਰਤੀਤੀ ਦੋਸ਼,ਗ੍ਰਾਸਯ ਦੋਸ਼,ਨੇਯਾਰਥ ਦੋਸ਼,ਕਲਿਸ਼ਟ ਦੋਸ਼,ਅਵਿਮ੍ਰਿਸ਼ਟਵਿਧੇਯਾਂਸ਼ ਦੋਸ਼, ਵਿਰੁੱਧਮਤੀਕ੍ਰਿਤ ਦੋਸ਼। (੨).ਪਦਾਂਸ਼ ਦੋਸ਼ -: ਸ਼੍ਰੁਤੀਕੁਟ ਦੋਸ਼,ਨਿਹਿਤਾਰਥ ਦੋਸ਼,ਨਿਰਅਰਥਕ ਦੋਸ਼,ਅਵਾਚਕ ਦੋਸ਼,ਅਸ਼ਲੀਲ ਦੋਸ਼। (੩).ਵਾਕਗਤ ਦੋਸ਼ (21 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ) -: ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਵਰਣਤਾ ਦੋਸ਼,ਉਪਹਤ ਵਿਸਰਗ ਦੋਸ਼,ਲੁਪਤਵਿਸਰਗ ਦੋਸ਼,ਵਿਸੰਧੀ ਦੋਸ਼ (ਵਿਸਲੇਸ਼,ਅਸ਼ਲੀਲਤਵ,ਕਸ਼ਟਤਾ), ਹਤਵਿਤ੍ਰ,ਨਿਊਨਪਦ,ਅਧਿਕਪਦ,ਕਥਿਤ,ਪਤਤਪ੍ਰਕਰਸ਼,ਸਮਾਪਤਪੁਨਗਤ,ਅਰਥਾਤ ਰੈਕਵਾਚਕ,ਅਭਨਵਮਤਯੋਗ,ਅਨਭਿਹਿਤਵਾਚਯ,ਅਪਦਸਥਪਦ,ਸੰਕੀਰਣ,ਗਰਭਿਤ,ਪ੍ਰਸਿੱਧੀਹਤ,ਭਗਨਕ੍ਰਮ,ਅਕ੍ਰਮ,ਅਮਤਪਰਾਰਥ ਦੋਸ਼। 2.ਅਰਥ ਦੋਸ਼ (23 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ) -: ਅਪੁਸ਼ਟ ਦੋਸ਼,ਕਸ਼ਟ ਦੋਸ਼,ਵਿਆਹਤ ਦੋਸ਼,ਪੁਨਰੁਕਤ,ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਮ,ਗ੍ਰਾਮਯ,ਸੰਦਿੱਗਧ,ਨਿਰਹੇਤੂ,ਪ੍ਰਸਿੱਧੀਵਿਰੁੱਧ,ਵਿਦੑਯਾ ਵਿਰੁੱਧ,ਅਨਵੀਕ੍ਰਿਤ,ਮਨਿਯਪਰਿਵੑਿਤ,ਅਨਿਯਮਪਰਿਵੑਿਤ,ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਪਰਿਵੑਿਤ,ਅਵਿਸ਼ੇਸ਼ਪਿਵੑਿਤ,ਸਾਕਾਂਕ੍ਰਸ਼,ਅਪਦਯੁਕਤ,ਸਹਚਰ ਚਿੰਨ੍ਹ,ਪ੍ਰਕਾਮਿਤਵਿਰੁੱਧ,ਵਿਧੀ ਅਯੁਕਤ,ਤਿਅਕਤਪੁਲਹ,ਅਨੁਵਾਦ,ਅਸ਼ਲੀਲ ਦੋਸ਼। 3. ਰਸਗਤ ਦੋਸ਼ (10 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ) -: ਵਿਅਭਿਚਾਰਿ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸਵੈਸ਼ਥਦਵਾਚਯਤਾ,ਰਸਾਂ ਦੀ ਸਵੈਸ਼ਬਦ ਵਾਚਯਤਾ,ਸਥਾਈ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸਵੈਸ਼ਬਦਵਾਚਯਤਾ,ਅਨੁਭਾਵਾਂ ਦੀ ਕਸ਼ਟਕਲਪਨਾ,ਵਿਭਾਵਾਂ ਦੀ ਕਸ਼ਟਕਲਪਨਾ,ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਵਿਭਾਵ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਣ,ਪੁਨਹ ਪੁਨਹ ਦੀਪਤੀ ਦੋਸ਼,ਅਕਾਂਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ,ਅਕਾਂਡੇ ਛੇਦ,ਅੰਗ ਦੀ ਅਤਿਵਿਸਤ੍ਰਿਤੀ,ਅੰਗੀ ਦਾ ਅਨਨੁਸੰਧਾਨ।