ਉੱਪ-ਪਰਮਾਣੂ ਕਣ
ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਉੱਪ ਪ੍ਰਮਾਣੂ-ਕਣ ਉਹ ਕਣ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। (ਬੇਸ਼ਕ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਦੋ ਤਰਾਂ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਮੁਢਲੇ ਕਣ, ਜੋ (ਅੱਜਕੱਲ ਦੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ) ਹੋਰ ਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ;ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਕਣ ਜੋ ਹੋਰ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਤੇ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਫਿਜਿਕਸ ਇਹਨਾਂ ਕਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪੁਰਾਤਨ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਉਸ ਅਜੋਕੀ ਸਮਝ ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਸਾਡੇ ਰੋਜਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਕਾਰਨ ਕਣਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸੋਚਣ ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਗਿਆ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਣਾਂ ਦੀ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਓ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੋਟੋਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਰੰਗਾਂ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਤਰੰਗ-ਕਣ ਦੂਹਰੇਪਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਕਣ ਦੋਹੇ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਾਓ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇ ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਸਿਧਾਂਤ (ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ) ਮੁਤਾਬਕ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਗਤੀ-ਮਾਤਰਾ (ਮੋਮੈਂਟਮ) ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹੋਰ ਅਜੋਕੇ ਵਕਤ ਵਿੱਚ, ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਤਰੰਗ-ਕਣ ਦੇ ਦੋਗਲੇਪਣ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ ਫੋਟੋਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰੀ ਕਣਾਂ ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਖੇਤਰ ਸਿਧਾਂਤ (ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ) ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਮੁਢਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ (ਫੰਡਾਮੈੰਟਲ ਇੰਟਰੈਕਸ਼ਨਜ਼) ਦੇ ‘ਕੁਆਂਟਾ’ (ਮਾਤਰਾਵਾਂ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਅੰਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ (ਕਣ ਭੌਤਿਕੀ) ਵਿੱਚ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।