ਉੱਤਰਾਖੰਡ
ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ। ਸੰਨ 2000 ਤੋਂ 2006 ਤੱਕ ਇਹ ਉੱਤਰਾਂਚਲ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ 2007 ਵਿੱਚ ਮਕਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜ ਦਾ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਨਾਮ ਬਦਲਕੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਤਰਖੰਡ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 9 ਨਵੰਬਰ 2000 ਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਬਾਦ ਭਾਰਤ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਦੇ ਸਤਾਈਵੇਂ ਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਜ ਦੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਨੇਪਾਲ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਇਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਰਾਜ ਹਨ। ਸੰਨ 2000 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਸੀ। ਹਿਕਾਇਤੀ ਹਿੰਦੂ ਗਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਚਰਚਾ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦਾ ਮਤਲਬ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਭਾਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਪਵਿਤਰਤਮ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਜਮੁਨਾ ਦੇ ਉਦਗਮ ਥਾਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗੰਗੋਤਰੀ ਅਤੇ ਯਮੁਨੋਤਰੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਟਾਂ ਉੱਤੇ ਬਸੇ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੀਰਥਸਥਾਨ ਹਨ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਬੂਤਾਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਗਯਾਦਕ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦਾ ਵਜੂਦ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕੁੁਰੂ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲ ਰਾਜ (ਮਹਾਜਨਪਦ) ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੁਣਿਂਦ ਸਨ, ਜੋ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿਚ ਕੁਮਾਉਂ ਵਿਚ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਭਕਤ ਸਨ। ਕਾਲਸੀ ਵਿਖੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਇਸ ਪੂਰਾ ਖੇਤਰ ਕੁਮਾਊਂ ਅਤੇ ਗੜਵਾਲ ਨਾਮ ਕੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤਕ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਗੋਰਖਿਆਂ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ। 1816 ਵਿਚ, ਸੁਗੌਲੀ ਦੀ ਸੰਧੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਨੇਪਾਲ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੂਰਾ ਉਤਰਾਖੰਡ ਖੇਤਰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਤਰਾਖੰਡ ਨੂੰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਹੌਲ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਭਾਭਰ ਅਤੇ ਤਰਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਸਨੂੰ ਦੇਵਭੂਮੀ (ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੇ ਜੱਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਖੇਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਗੜ੍ਹਵਲੀ ਜਾਂ ਕੁਮਾਓਨੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 10,086,292 ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 20 ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਦੇਹਰਾਦੂਨ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੀ ਅੰਤਰਿਮ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨਗਰ ਹੈ। ਗੈਰਸੈਣ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਵਿਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਦੇ ਚਲਦੇ ਅਜੇ ਵੀ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਅਸਥਾਈ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਜ ਦੀ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੈਨੀਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੈ।