ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ
ਇਸਰੋ (ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ), ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਲਾੜ ਏਜੰਸੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਸਪੇਸ ਵਿਭਾਗ (DOS) ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ISRO ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ DOS ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ISRO ਪੁਲਾੜ-ਅਧਾਰਿਤ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ, ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਛੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪੁਲਾੜ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਪੂਰੀ ਲਾਂਚ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਕ੍ਰਾਇਓਜੇਨਿਕ ਇੰਜਣ ਤਾਇਨਾਤ ਹਨ, ਬਾਹਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮਿਸ਼ਨ ਲਾਂਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਬੇੜੇ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਮੇਟੀ ਫਾਰ ਸਪੇਸ ਰਿਸਰਚ (INCOSPAR) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੁਆਰਾ 1962 ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਵਿਭਾਗ (DAE) ਦੇ ਅਧੀਨ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਿਕਰਮ ਸਾਰਾਭਾਈ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ, ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। INCOSPAR DAE ਦੇ ਅੰਦਰ, 1969 ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ISRO ਬਣ ਗਿਆ। 1972 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸਪੇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਡੀਓਐਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਇਸਰੋ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਅਧੀਨ ਲਿਆਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਰੋ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ DOS ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਰੋ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਪਗ੍ਰਹਿ, ਆਰੀਆਭੱਟ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੁਆਰਾ 1975 ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1980 ਵਿੱਚ, ਇਸਰੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ SLV-3 ਉੱਤੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ RS-1 ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਔਰਬਿਟਲ ਲਾਂਚ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੱਤਵਾਂ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। SLV-3 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ASLV, ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੱਧਮ-ਲਿਫਟ ਲਾਂਚ ਵਾਹਨਾਂ, ਰਾਕੇਟ ਇੰਜਣਾਂ, ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੁਆਰਾ ਸਫਲ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਏਜੰਸੀ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡੂੰਘੇ ਪੁਲਾੜ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸਰੋ ਕੋਲ ਰਿਮੋਟ-ਸੈਂਸਿੰਗ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਦਾ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗਗਨ ਅਤੇ ਨੈਵਿਕ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਨੈਵੀਗੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਚੰਦਰਮਾ 'ਤੇ ਦੋ ਅਤੇ ਮੰਗਲ 'ਤੇ ਇਕ ਮਿਸ਼ਨ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਨੇੜ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਟੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਫਲੀਟ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਨਾ, ਚੰਦਰਮਾ 'ਤੇ ਰੋਵਰ ਉਤਾਰਨਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣਾ, ਅਰਧ-ਕਾਇਓਜੈਨਿਕ ਇੰਜਣ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਚੰਦਰਮਾ, ਮੰਗਲ, ਸ਼ੁੱਕਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਲਈ ਹੋਰ ਗੈਰ-ਕਾਰਵਾਈ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਣਾ ਅਤੇ ਆਰਬਿਟ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਪੇਸ ਟੈਲੀਸਕੋਪਾਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸੋਲਰ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਰਤਾਰੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਪੇਸ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰੋ। ਲੰਬੀ ਮਿਆਦ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਵਰਤੋਂ ਯੋਗ ਲਾਂਚਰਾਂ, ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਸੁਪਰ ਹੈਵੀ ਲਾਂਚਰ ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਇੱਕ ਪੁਲਾੜ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ, ਜੁਪੀਟਰ, ਯੂਰੇਨਸ, ਨੈਪਚਿਊਨ ਅਤੇ ਐਸਟੋਰਾਇਡਜ਼ ਵਰਗੇ ਬਾਹਰੀ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਲਈ ਖੋਜ ਮਿਸ਼ਨ ਭੇਜਣਾ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਲਈ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸਰੋ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਟੈਲੀਮੈਡੀਸਨ ਅਤੇ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਡੋਮੇਨ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸਰੋ ਦੀਆਂ ਸਪਿਨ ਆਫ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਉਦਯੋਗਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਢਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।