Arjentîn
34°Bş 64°Ra﻿ / ﻿34°Bş 64°Ra﻿ / -34; -6434°Bş 64°Ra﻿ / ﻿34°Bş 64°Ra﻿ / -34; -64 Arjentîn (bilêvkirina spanî: [aɾxenˈtina] ( Guhdar bike)), bi fermî Komara Arjentînê (bi spanî: República Argentina), welatekî li nîvê Amerîkaya Başûr e. Arjentîn xwedî qadeke 2.780.400 km2 (1.073.500 sq mi) ye, û duyem welatê herî mezin li Amerîkaya Başûr piştî Brezîlê ye, welatê çaremîn-mezin yê Amerîka, û heştem welatê herî mezin yê cîhanê ye. Ew li rojava piraniya Konê Başûr bi Şîlî re parve dike, û li bakur bi Bolîvya û Paraguay, li bakur-rojhilat Brazîl, li başûrrojhilat Ûrûguay, Okyanûsa Atlantîkê û ji başûr jî Derbasa Drake re sînordar e. Arjentîn dewletekî federal e, ku di nav bîst û sê parêzgeh, yek bajarê xweser pêk tê, ku paytexta federal û bajarê herî mezin yê neteweyê Buenos Aires hatiye dabeş kirin. Parêzgeh û paytext destûrnameyên xwe hene, lê di bin pergala federalî de hene. Arjentîn li ser Giravên Falkland, Gurcistana Başûr û Giravên Sandwîç ên Başûr û beşek ji Antarktîkayê îdia dike ku serwerî ye. Destpêka hebûna mirovî ya tomarkirî li Arjentîna nûjen ji serdema Paleolîtîk vedigere. Împeratoriya Inkayî di demên berî Kolumbiyan de ber bi bakurê rojavayê welêt ve berfireh bû. Koka welat ji kolonîzasyona Spanî ya herêmê di sedsala 16an de heye. Arjentîn wekî dewleta paşverû ya Cîgirserdestiya Río de la Plata rabû, cîgiriya spanî ya li derveyî welat di sala 1776an de hate damezrandin. Ragihandin û şerê serxwebûnê (1810-1818) bi şerekî navxweyî yê berfireh heta sala 1861an dom kir, bi nû ve birêxistinkirina welêt wekî federasyon bi dawî bû. Paşê welat ji aşitî û îstiqrara relatîfî kêfxweş bû, digel çend pêlên koçberiya Ewropî, serewanî Îtalî û Spanî bi awayekî radîkal nêrîna xwe ya çandî û demografîk ji nû ve şekil kirin; zêdetirî 60% ji nifûsê xwediyê bav û kalên îtalî yên tam an jî qismî ne, û çanda Arjentînê bi çanda îtalî re xwedî têkiliyên girîng e. Zêdebûna hema hema bêhempa ya bextewariyê bû sedem Arjentîna di destpêka sedsala 20an, ku bibe heftem neteweya herî dewlemend a cîhanê. Di sala 1896an de, GDP ya Arjentînê ji Dewletên Yekbûyî derbas bû û herî kêm berî 1920an bi domdarî di dehan de bû. Niha li cîhanê di rêza 89emîn de ye. Piştî Depresyona Mezin ya di salên 1930an de, Arjentîn ket nav bêîstîqrariya siyasî û hilweşîna aboriyê ew di nav pêşveçûnê de paşde xist, her çend ew dehsalan di nav panzdeh welatên herî dewlemend de ma. Piştî mirina Serok Juan Perón di sala 1974an de, jinebî û cîgirê wî Isabel Perón hilkişiya serokatiyê, berî ku di 1976 de hate hilweşandin. Cûntaya leşkerî ya jêrîn, ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hate piştgirî kirin, bi hezaran rexnegirên siyasî, çalakvan û çepgir di şerê qirêj de, heyama terorîzma dewletê û serhildanên sivîlan heta hilbijartina Raúl Alfonsín wekî serokê di sala 1983an de dom kir, perîşan kir û kuştin. Arjentîn hêzekî herêmî ye, û di karûbarên navneteweyî de statûya xwe ya dîrokî wekî hêzekî navîn diparêze. Hevalbendiya mezin a ne-NATO ye, ku Arjentîn welatek pêşkeftî ya di Pêrista Pêşveçûna Mirovî de, di rêza 46emîn li Amerîkaya Latînî piştî Şîliyê duyem-bilindtirîn e. Ew duyem aboriya herî mezin li Amerîkaya Başûr diparêze û endamê G-15 û G20 e. Arjentîn di heman demê de endamê damezrîner a Neteweyên Yekbûyî, Banka Cîhanî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanî, Mercosur, Civaka Dewletên Amerîkaya Latîn û Karibik û Rêxistina Dewletên Îbero-Amerîkî ye.