Zimanê inglîzî
Zimanê inglîzî (bi inglîzî: English), zimanê sereke yê welatên wekê Brîtanya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Kanada, Awistralya, Zelandaya Nû û hinek welatên din e. Zimanê îngilîzî zimanek almaniya rojavayî ye û yek ji zimanê malbata zimanên Hind û Ewropî ye ku bi formên kevn ji hêla niştecihên Îngilîstan a destpêka serdema navîn ve hatiye axaftin. Zimanê îngilîzî navê xwe ji navê Anglesan ku yek ji gelên kevnar ên almanî ye ku koçî girava Brîtanyaya Mezin bûne wergirtiye. Îngilîzî bi berdewamiya zaravayek bi skotlendî û piştre re jî herî nêz bi zimanên Saksoniya Jêrîn û Frîzî ve girêdayî ye ku Îngilîziya Nûjen ji hêla koka ve zimanek almanî ye. Her çiqas rêziman û peyvên îngilîzî yên bingehîn bi piranî bi almaniya rojavayî be jî lê gelek peyv ji fransî (nêzîkî 28% ji peyvên îngilîzî) û latînî (her weha nêzîkê %28) û hinek rêziman û peyvên bingehîn ji Norsiya Kevin (zimanek almanî ya bakur e) deyn girtiye. Şêwazên pêşîn ên îngilîzî ku bi hev re wekî Îngilîziya Kevin yan "Anglo-Sakson" têne zanîn, ji komek zaravayên almanî yên Deryaya Bakur derketiye ku di sedsala 5an de ji hêla niştecîhên Anglo-Sakson ve derbasî Brîtanyaya Mezin bûye. Ev zarava bi giştî li hember bandora zimanên latînî yên brîttonîk ên wê demê ku herêmî bû û latînî ya brîtanî li ber xwe didin. Zaravayên Îngilîzî yên Kevin piştre di sedsalên 8an û 9an de ji hêla niştecîh û dagirkerên Vîkîngên ku bi zimanê Norsiya Kevn diaxivin bi bandor dibe. Di wê demê de, Norsiya Kevin bi hinek zaravayên Îngilîzî yên Kevin (nemaze zaravayên bakurî) re têgihîştinek berbiçav diparêze. Dema ku frensî ya kevn (bi taybetî Fransiya Norman a Kevin) û peyvên latînî yên jêderketî ku sêsed salan tevê zimanê îngilîzî dibe, Îngilîziya Navendî di dawiya sedsala 11an de piştî Bidestxistina Norman a Îngilîstanê dest pê kir. Îngilîziya nûjen a destpêkê di dawiya sedsala 15an de bi destpêkirina guheztina dengdêrên mezin û meyla ronesansê ya deynkirina peyv û kokên latînî û yewnanî yên di nav zimanê îngilîzî de dest pê kir. Ev serdem bi taybetî bi Încîla Qral James û berhemên William Shakespeare ve derdikeve asta xwe ta herî bilind. Rêzimana Îngilîzî ya nûjen encama guherîneke gav bi gav ji şêweyek nîşankirina girêdayi ya Hind û Ewropî ya tîpîk e ku bi morfolojiya tewandî ya zengîn û rêzika peyvan a bi kêmî azad ve ber bi şêwazek bi piranî analîtîk û bi lêkera hindik ve û bi rêzika peyvan mijar-lêker-objekt bi awayekî rasthatî sabît (westar) e. Îngilîziya nûjen ji bo vegotina demên tevlihev zêdetir xwe dispêre lêkerên alîkar û rêza peyvan, alî û awa û her weha avaniyên pasîf, pirsiyar û hinek rêza peyvan dike. Îngilîziya nûjen ji sedsala 17an ve wekî encama bandora gerdûnî ya Împeratoriya Brîtanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li çaraliyê cîhanê belav bûye. Bi rêya hemû cureyên medyayên çapkirî û elektronîkî yên li van welatan, îngilîzî bûye zimanê hevparê axaftinên navneteweyî û Lingua franca (zimanê bazirganiyê) ku li gelek herêm û deverên pîşeyî wekê zimanê zanist, navîgasyon û qanûnê tê bikaranîn. Îngilîzî zimanê herî zêde yê cîhanê ye ku ji aliyê mirovan ve tê axaftin û sêyem zimanê zikmakî ya mezin e ku piştî zimanê çîniya standard û zimanê spanî zimanê herî zêde ye ku ji aliyê mirovan ve tê axaftin. Îngilîzî zimanê duyem e ku herî zêde li cihanê tê fêr kirin û li 59 dewletên serwer zimanê fermî ye yan jî yek ji zimanên fermî ye. Hêjmara kesên ku îngilîzî wekî zimanê duyemîn hîn bûne ji kesên ku zimanê wan ê dayikê zimanê îngilîzî ye zêdetir in. Li gorî daneyên sala 2005an tê texmîn kirin ku li tevahiya cîhanê zêdetirî du milyar axaftvanên zimanê îngilîzî hene. Îngilîzî li Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî, Kanada, Awistralya, Zelendaya Nû û Komara Îrlendayê bi piranî wek zimanê zikmakî ye û li hinen deverên wekê Karîb, Afrîka, Asyaya Başûr, Asyaya Başûr û Okyanûsya bi berfirehî tê axaftin. Îngilîzî zimanê fermî ya Neteweyên Yekbûyî, Yekîtiya Ewropayê û gelek rêxistinên navneteweyî û herêmî ye. Îngilîzî herî kêm ji %70 axiverên şaxa zimanê elmanî ya malbata Hind û Ewropî pêk tîne.