Meksîk
Meksîk (bi spanî: México, bilêvkirin: [ˈme.xi.ko] ( Guhdar bike), bi fermî Dewletên Yekbûyî yên Meksîkê (bi spanî: Estados Unidos Mexicanos, guhdar bike), welatekî komara federal a Amerîkaya Bakur an Amerîkaya Navîn e. Sînorên Meksîkê ji aliyê bakur ve Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê; li başûr û rojava ji aliyê Okyanûsa Pasîfîk; li başûr ji aliyê Guatemala, Belîze û Deryaya Karîbê; û ji aliyê rojhilat Kendava Meksîk re cîran in. Roşana nêzî du milyon çargoşe kîlometre (li ser 760.000 sq mi), Meksîk şeşemîn afirandina welatê li Amerîkayê ji aliyê herêma giştî û 13ê mezintirîn neteweya serbixwe di cîhanê de ye. Bi gelê texmînkirin yên li ser 120 milyon, ev yazdehmîn welatê gelê herî tîrbûnê û welatê spanî-dipeyivî dinyayê de ye, di dema girtinê ya duyemîn welatê herî tîrbûnê de li Amerîkaya Latîn e. Meksîk pêkanîna federasyonê ya ji 31 dewletan û navçeyên federal e, ku bi paytexta xwe ye û nifûsa bajarê herî mezin e. Metrepolên din wek Guadalajara, Monterrey, Puebla, Toluca, Tijuana û León in. Ji %60 nifûsa Meksîkê melez in, ji sedî 10 spî û yên di jî xwediyê axa Meksîkê ne. Berî Kolombiyayî ya Meksîkî ji gelek şaristaniyên pêşketî wek Mezoamerîkan, wek Olmec, Toltec, Teotihuacan, Zapotec, Maya û Aztec berî têkiliya yekem bi Ewropiyan malê bû. Di sala 1521an de, di Împaratoriya Spanî ve bi ser ketin û herêmê ji bingeha xwe ya li Meksîkî-Tenochtitlan, ku wekî Cîgirkeyitiya Spanyaya Nû bi rêve kirin hatiye dagirkirin. Sê sedsalan paşan, ku piştî naskirina ev xaka Meksîkê ya di sala 1821an de, piştî koloniya Şerê Serxwebûna Meksîkê bû. Dema koza serxwebûnê ji aliyê aboriya nearamî û gelek guhertinên siyasî yên naskirî bû, veguhestin. Şerê Meksîkî-Amerîkî (1846-48) ya li herêmî yên sînor ên bakurê berfireh kirin, yek ji sisyan ji erdê xwe, ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vekişî bû. Şerê Pastry, Şerê Franko-Meksîkî, yek şerê navxweyî, du împaratorî û dîktatoriya malê ya sedsala 19an de qewimiye. Dîktatoriya Şoreşa Meksîkê ya di sala 1910an de, ku bi pêşketina Makezagona 1917an de û derketina holê ya sîstema siyasî ya niha li sertaca welat xistin. Meksîk ji pazdehmîn afirandina TBH nomînal e û yazdehmîn afirandina ji aliyê parîteya hêza kirînê ye. Aboriya binkategorî bi tundî ji bo hevalbendên xwe Peymana Bazirganiya Azad a Amerîkaya Bakur (NAFTA), bi taybetî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve girêdayî ye. Meksîk cara yekem endamê Amerîkaya Latîn ya tev di sala 1994an de Rêxistina Aborî ya Hevkarî û Pêşxistinê (OECD) ye. Ev jî weke welatekî asta-navîn ji aliyê Banka Cîhanê û welatekî nû ji pîşesaziya ji aliyê çend analîstên nepenî bû. Ji aliyê sala 2050an de, Meksîk dikarin bibin pêncemîn an heftemîn aborî ya cîhanê. Li welatê navborî ve hem hêzekî herêmî û hêzekî navîn, û gelek caran wek hêzekî gerdûnî ji holê diyarkirin. Ji ber ku çanda dewlemend û di dîroka xwe de, Meksîk di rêza yekem de li Amerîkayê heftemîn di cîhanê de ji aliyê hejmarek ji Malperên Mîrateyên Cîhanê yên UNESCO ye. Di sala 2015an de, ew 9emîn welatê herî serdana di dinyayê de bi 32.1 milyon kesên nûhatî wek navnetewî bû. Meksîk endamê Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, di G8+5, di G20, di Hevparkirina Tewafiqî û bi awayekî çavdêrên ji sala 2014an de Rêxistina Navneteweyî ya Frankofonîayê bûye hatiye dîtin.