Xala kontrolê ya çerxa xaneyê
Ji bo geşebûn, peresîn û berdevamiya jiyanê divê dema dabeşbûna xaneyan û maweya dubarebûna dabeşbûna xaneyan were rêkxistin. Dabeşbûna xaneyê divê ji serî heta dawî gav bi gav di dema rast û bi dora rast de bi pêş ve biçe. Çalakiyên çerxa xaneyê di hin pêvajoyan de tên kontrolkirin. Gavên ji bo çavderîkirina geşebûn û perisîna xaneyê wekî xalên kontrolê (bi înglîzî: checkpoints) tê navkirin.Her wekî ji navê wê jî diyar e, xalên kontrolê bi sinyalên “raweste” û “bidomîne” çerxa xaneyê rêk dixin. Di xalên kontrolê de proteînên bi navê “proteînên kontrole” wekî mîna wergiran kar dikin, ji hawirdor agahî digirin û biryar didin ka gelo şert û merc ji bo dabeşbûna xaneyê guncav e an na. Mînak, heke di duhendebûna ADN-yê de çewtî çêbibe, di xala konrolê ya G2 de, proteînên kontrolê ji guherînên ADN-yê agahdar dibin û rê li ber girêdana sayklîn û kînaza pêgira sayklînê digirin. Bi vî awayî çerxa xaneyê radiweste. Bi xalên kontolê, xane ji bo her çerxek, tenê carek ADN-ya xwe duhende dike. Xalên kontrolê pişrast dikin ko hemû şert û mercên wê qonaxê pêk hatiyê, loma xane dikare derbasî qonaxek nû bibe. Dema bi xanêyê hin ziyan an jî çewtî çêbe, xala kontrolê heta çewtî sererast nebe, rê nade xaneyê ko dabeş bibe. Bi vî awayî her tim xaneyên nû yên bêxesar çêdibe. Bi kurtasî, xalên kontrolê pişrast dikin ka xane bi têra xwe geşe bûye an na, duhendebûna ADN-yê bê kêmasî rû dayê an na û parvekirina kromozoman wê bi awayekî rast çêbibe an na. Sê xalên kontrolê, çavderiya çalakiyên çerxa xaneyê dikin. Xala kontrolê ya G1, gava xane ji qonaxa G1ê derbasî qonaxa S-yê dibe (G1/S). Xala kontrolê ya G2, gava xane ji xonaxa G2yê derbasî qonaxa M-yê dibe (G2/M). Xala kontrolê ya M , gava xane ji qonaxa metafazê derbasî qonaxa anafazê dibe.