ئورخۇن-يېنسەي يېزىقى
UYGHURCHE УЙҒУРЧӘ ئورقۇنيېنسەي يېزىقى تۈركچە Orhun alfabesi موڭغۇلچە хөх Түрүгийн бичиг ھۆھ تۈرۈگىين بىچىگ جۇڭگو ۋە چەت ئەل ئالىملىرى بۇ يېزىق بىلەن يېزىلغان مەڭگۈ تاش يادىكارلىقلىرى موڭغۇلىيىدىكى ئورقۇن دەرياسى ۋادىلىرىدىن ھەم سىبىرىيىدىكى يېنسەي دەرياسى بويلىرىدىن تېپىلغاچقا تېپىلغان ئورنىغا قاراپ ئورقۇنيېنسەي يېزىقى دەپ ئاتىغان شۇ ۋاقىتتا بۇ يېزىقنى ئىشلەتكەن ئاساسىي خەلقنىڭ نامىغا قاراپ قەدىمكى تۈرك يېزىقى كۆكتۈرك يېزىقى دېگەن ناملار بىلەن ئاتىغان بۇ يېزىق يەنە شەكىل جەھەتتىن شىمالىي ياۋروپادىن تېپىلغان قەدىمكى گېرمانلار ئىشلەتكەن رونىك گوتچە سىرلىق نامەئلۇم يېزىقىغا ئوخشاپ قالغانلىقى ئۈچۈن ياۋروپا ۋە رۇس تۈركولوگىيە ساھەسىدە سىبىرىيا رۇن ھەرپلىرى يېنىسەي رۇن ھەرپلىرى رۇنىك ئېلىپبە ۋە قەدىمكى تۈركرونىك يېزىقى دەپمۇ ئاتالغان شۇنداقلا تۈركىي خەلقلەر بۇ يېزىقنى ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىشتىن بۇرۇن ئىشلەتكەن يېزىق بولغاچقا ئىسلامىيەتتىن بۇرۇنقى يېزىق دېگەنگە ئوخشاش ناملار بىلەنمۇ ئاتىغان بۇ ناملار پەقەت يېزىقشۇناسلار ۋە تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن قويۇلغان ناملار ئىدى بۇ ھەقتىكى ئىزدىنىش ۋە تەتقىقاتلار نەتىجىسىدە بۇ يېزىقنىڭ ئەسلى دولبارچىن يېزىقى دەيدىغان نامىنىڭ بارلىقى ھەققىدىكى مەلۇمات بىزگە كېيىنرەك مەلۇم بولدى شۇنىڭدىن كېيىن بۇ يېزىقنى ئۆز نامى بىلەن دولبارچىن يېزىقى دەپ ئاتاش ھەققىدە ماقالىلەر يېزىلىپ تەشەببۇسلار ئوتتۇرىغا قويۇلدى ئورقۇنيېنسەي يېزىقىدا  ھەرپ بىر ئايرىش بەلگىسى بولۇپ بۇ يېزىق ئېلىپبەلىك يېزىق بىلەن بوغۇملۇق يېزىقنىڭ ئارىلاشمىسىدۇر ئورقۇنيېنسەي يېزىقى ئومۇمەن ئوڭدىن سولغا قاراپ توغرىسىغا يېزىلىدۇ لېكىن يېنسەي مەڭگۈ تاشلىرىدا سولدىن ئوڭغا يېزىلغان ئايرىم مەڭگۈ تاشلاردا بىر قۇرى ئوڭدىن سولغا يەنە بىر قۇرى سولدىن ئوڭغا زەنجىرسىمان ئۇلاپ يېزىلغان ئەھۋاللارمۇ ئۇچرايدۇ بۇ يېزىقتا تۆت ھەرپ سەككىز سوزۇق تاۋۇشنى  ھەرپ  ئۈزۈك تاۋۇشنى بەش ھەرپ قوش ھەرپلىك بوغۇملارنى ئىپادىلەيدۇ سۆزلەر بىربىرىدىن قوش چېكىت    ئارقىلىق ئايرىپ يېزىلىدۇ بەزى سۆز بىرىكمىلىرى بىر سۆز قىلىپ قوشۇپ يېزىلىدۇ ئايرىم ئورۇنلاردا  سۆز ئايرىش بەلگىسى ئورنىدا قوللىنىلىدۇ ئورقۇنيېنسەي يېزىقىنىڭ مەنبەسى ۋە تۈركىي خەلقلەرنىڭ بۇ يېزىقنى قايسى دەۋردىن باشلاپ قوللانغانلىقى قاتارلىق مەسىلىلەردە ئالىملارنىڭ كۆز قارىشى بىردەك ئەمەس بەزى تارىخىي ماتېرىياللارغا ئاساسلانغاندا بۇ يېزىقنى ئۇيغۇرلار  ئەسىردىن  ئەسىرگىچە يەنى غەربكە كۆچۈشتىن ئىلگىرىكى مەزگىللەردە قوللانغان ئورقۇنيېنسەي يېزىقىدا يېزىلغان مەدەنىي يادىكارلىقلار ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ تارىخىنى سىياسىي ئىقتىسادىي ئەھۋالىنى ئىتنوگرافىيىسىنى تىليېزىقى ئەدەبىياتسەنئىتى ۋە مەدەنىيەت تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئورقۇنيېنسەي يېزىقىدا يېزىلغان يادىكارلىقلارنىڭ ئاساسلىقى خاقانلار قەبىلە باشلىقلىرى لەشكەر باشلىقلىرىنىڭ قەھرىمانلىق ھاياتى باتۇرلۇقى تەسۋىرلەنگەن مەدھىيىلەر ۋە ئۇلار ئۆلگەندىن كېيىن ھاياتلىقىدىكى تۆھبىلىرى خاتىرىلەنگەن مەڭگۈ تاشلار بولۇپ ئۇلارنىڭ ئاساسلىقى تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت  چورىن مەڭگۈ تېشى  تۇنيۇقۇق مەڭگۈ تېشى  كۆل تېگىن مەڭگۈ تېشى  بىلگە قاغان مەڭگۈ تېشى  كۇلچۇر مەڭگۈ تېشى  مويۇنچۇر مەڭگۈ تېشى  توققۇز ئوغۇز قاغانى مەڭگۈ تېشى  سۇجى مەڭگۈ تېشى  تېرخىن مەڭگۈ تېشى  تەس مەڭگۈ تېشى ۋە باشقىلار