بەيتۇل ھىكمەت
بەيتۇل ھىكمەت ئەرەبچەبيت الحكمة ھىكىمەت ئۆيى يىلى ئابباسىيلار سۇلالىسى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئەرەبلەرنىڭ ھەربىي كېڭەيمىچىلىكى ئاساسەن توختاپ سۇلالە ۋەزىيىتى كۈندىنكۈنگە مۇقىملاشقان بۇ چاغدا سۇلالە زېمىنى ئاسىيا ئافرىقا ياۋروپالارغىچە كېڭەيگەن ئىدى ئابباسىيلار سۇلالىسىنىڭ دەسلەپكى  يىلدەك مەزگىلىدە مىلادىيە يىلىدىن يىلىغىچە بولۇپمۇ خەلىپە ھارۇن رەشىد مىلادىيە يىلىدىن يىلغىچە سەلتەنەت سۈرگەن ۋە خەلىپە مەئمۇن مىلادىيە يىلىدىن يىلىغىچە سەلتەنەت سۈرگەن ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن مەزگىلدە سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئىشلارنىڭ تېزدىن تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ ئىلىمپەن ۋە مەدەنىيەتمائارىپ جەھەتتە دۇنياۋى خاراكتېرلىك گۈللىنىش مەيدانغا كەلگەن تەرەققىيپەرۋەر ھاكىمدار خەلىپىلەر شۇنچە كەڭ زېمىنغا جۈملىدىن مەدەنىيەت جەھەتتىن ئۆزلىرىدىن ئالغا كەتكەن ئەللەرگە بولغان ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن مەدەنىيەت تەرەققىياتىنىڭ ئىجتىمائىي ئەمەلىيەتنىڭ ۋە دىن تارقىتىشنىڭ ئېھتىياجى تۈپەيلىدىن ئىنسانىيەتنىڭ ئىلغار مەدەنىيىتىنى قوبۇل قىلىش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش نىيىتىگە كېلىپ بۇ ئىشنى يۇنان پارس ھىندىستان رىم قاتارلىق ئەينى چاغدىكى مەدەنىيەتلىك ئەللەرنىڭ قەدىمىي ئىلىمپەن مىراسلىرىنى يىغىپ ۋە رەتلەپ ئەرەب تىلىغا تەرجىمە قىلىش ۋە تەتقىق قىلىشقا ئۇيۇشتۇرۇش بىلەن باشلىغان ئەينى ۋاقىتتا باغدادتا تەسىس قىلىنغان بەيتۇل ھېكمەت مانا مۇشۇنداق شارائىتتا مەيدانغا كېلىپ ئىنسانىيەتنىڭ قەدىمىي يازما مەدەنىيىتىنى قېزىش ساقلاپ قېلىش تەتقىق قىلىش تەرەققىي قىلدۇرۇش جەھەتتە ئالەمشۇمۇل تۆھپە قوشۇپ ئەرەبلەردە مەيدانغا كەلگەن ئوتتۇرا ئەسىردىكى ئىلىمپەننىڭ بۇلىقى ئەقىلپاراسەتنىڭ خەزىنىسى ئالىملارنىڭ مۇقەددەس قەسرى دېگەندەك شانشەرەپلەر بىلەن ناملانغان تەرجىمە ئىدارىسى پەنلەر ئاكادېمىيەسى ۋە كۇتۇپخانا قاتارلىق ئورگانلاردىن تەركىب تاپقان بەيتۇل ھېكمەت ئەينى ۋاقىتتىكى سۇلالە مەملىكىتى خاراكتېرلىك ئۇنىۋېرسال ئىلمىي تەتقىقات ئورگىنى بولۇپ دارىل ھېكمەت ئاقىللار سارىيى دەپمۇ ئاتالغان خەلىپە مەنسۇرمىلادىيە يىلىدىن يىلىغىچە سەلتەنەت سۈرگەن ۋە خەلىپە ھارۇن رەشىد مەزگىلىدە باغدادتا ئوردا تەرجىمەتەتقىقات ئورگىنى ۋە خەلىپىلىك كۇتۇپخانىسى تەسىس قىلىنغانىدى خەلىپە مەئمۇن پۈتۈن سۇلالە بويىچە تەرجىمە ھەرىكىتى ۋە ئىلمىي تەتقىقات ئىشلىرىنى تېخىمۇ كەڭ دائىرىدە ۋە مۇكەممەل ئۇيۇشتۇرۇش ئۈچۈن يىلى يارلىق چۈشۈرۈپ  مىڭ دىنار سەرپ قىلىپ ئەسلىدىكى تەرجىمەتەتقىقات ئورگىنى ۋە ئوردا كۇتۇپخانىسى ئاساسىدا دۇنياغا داڭلىقبەيتۇل ھېكمەتنى قۇرۇپ چىققان ۋە بۇ ئورگان ئىسلام دۇنياسىدا دۆلەت دەرىجىلىك تۇنجى ئۇنىۋېرسال ئىلمىي تەتقىقات ئورگىنى ۋە ئالىي مائارىپ بىلىم يۇرتى بولۇپ شەكىللەنگەن بەيتۇل ھېكمەتنىڭ ۋە ئۇنىڭ قارىمىقىدىكى ئورگانلارنىڭ مەسئۇللۇقىغا بىلىمى چوڭقۇر ۋە مول بولغان ئالىمئۇلىمالار تەيىنلەنگەن مەسىلەن مەشھۇر خرىستىيان تېببىي ئالىمى ۋە مۇتەرجىم يەھيا ئىبنى مەسەۋىيمىلادىيە  خەلىپە مەئمۇن تەرىپىدىن بەيتۇل ھېكمەتنىڭ تۇنجى باشلىقى قىلىپ تەيىنلەنگەن نېستۇرى دىنىدىكى مۇتەرجىم ۋە ئالىم ھۇنەيىن ئىبنى ئىسھاقمىلادىيە  تەرجىمە ئىدارىسىنىڭ باشلىقى قىلىپ تەيىنلەنگەن ۋە مۇتەرجىملەر شەيخى دېگەن شەرەپ نامى بىلەن ئاتالغان مۇسۇلمانلاردىن مەشھۇر ماتېماتىك ۋە ئاسترونوم مۇھەممەد ئىبنى مۇسا خارەزمىمىلادىيە مۇ كۇتۇپخانا باشلىقى ۋە رەسەتخانا باشلىقىلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن خەلىپە مەئمۇننىڭ ئۆزى كامالەتلىك ئالىم بولغاچقا ئىلىمپەن جەھەتتە ئىلمىي تەتقىقاتتا ھەممە جەھەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشنى قوللاش يۆنىلىشىنى قوللانغان شۇڭا نۇرغۇن جايلاردىن بىرمۇنچىلىغان چوڭقۇر بىلىملىك ئالىملار ۋە مۇتەرجىملەرنى بەيتۇل ھېكمەتتە تەرجىمەشەرھى ۋە تەتقىقات بىلەن شۇغۇللىنىشقا يۇقىرى مائاش بىلەن تەكلىپ قىلىپ ئىشلەتكەن تەكلىپ قىلىشتا يۇرت ئىرق مىللەت ۋە دىن ئايرىمىسى قويمىغان شۇڭا ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئەرەبلەرمۇ غەيرىي ئەرەبلەرمۇ بار ئىدى مۇسۇلمانلارمۇ غەيرىي مۇسۇلمانلارمۇ جۈملىدىن يەھۇدىي سابىي ۋە ئاتەش دىنىدىكىلەرمۇ بار ئىدى بەيتۇل ھېكمەت بەرپا قىلىنىپ  يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت ئىچىدە يۇنان رىم ئىران ھىندىستان قاتارلىق قەدىمىي مەدەنىيەتلىك ئەللەرنىڭ كىلاسسىك مەدەنىيەت مىراسلىرىنى يىغىپ تەرجىمە قىلىپ شەرھلەپ ساقلاپ ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىنىڭ روناق تېپىشى ۋە تەرەققىي قىلىشى ئۈچۈن غايەت زور تۆھپىلەرنى قوشتى بىرىنچىدىن قانچىلىك ئەجىر كېتىشىگە قارىماي ئىنسانىيەتنىڭ قەدىمىي مەدەنىيەت مىراسلىرىنى يىغىش توپلاش شەرھلەش ئارقىلىق ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق مەدەنىيىتىگە ۋارىسلىق قىلىپ ۋە ئۇنى تەرەققىي قىلدۇرۇپ ئىنسانىيەت تۇرمۇشى ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرۇش جەھەتتە نەمۇنە تىكلەپ بەردى مىللەت ئىرق نەسەب ئېتىقاد ئايرىماي قايسى مىللەتنىڭ قايسى تەبىقىنىڭ بولۇشىدىن قەتئىينەزەر مەدەنىيەت مىراسىلا بولىدىكەن ئۇنىڭ پۈتۈن ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق بايلىقى ئىكەنلىكىنى نامايان قىلىپ بەردى دەرۋەقە دارىل ھېكمەت مىڭ بىر جاپائەمگەك بىلەن ۋە نۇرغۇن خىراجەت خەجلەپ يىغىپ توپلىغان ۋە تەرجىمە قىلدۇرغان نەچچە يۈز پارچە كىلاسسىك ئەسەر ھەرقايسى جايلاردىكى ھەر مىللەت ئالىملىرىنىڭ ئەمگەك مېۋىسى ئىدى دارىل ھېكمەتكە يۇقىرى ھەق بېرىپ تەكلىپ قىلىنغان يۈز نەچچىلىگەن ئالىمتەرجىمانلارمۇ ھەرقايسى مىللەتلەردىن ھەرقايسى تەبىقىلەردىن ھەرقايسى دىنىي ئېتىقادتىكىلەردىن بولۇپ ئىنسانىيەتنىڭ مەدەنىيەت مىراسلىرىغا ۋارىسلىق قىلىش ۋە ئۇنى راۋاج تاپقۇزۇشتىن ئىبارەت ئالىي غايە بىلەن جەملەنگەنىدى ئىككىنچىدىن ھالاكەت گىردابىغا بېرىپ قالغان قەدىمكى يۇنان پەنمەدەنىيىتى مىراسلىرىنى قۇتقۇزۇپ ساقلاپ قالدى ھەرقايسى جايلاردىن نەچچە يۈز خىل قەدىمكى يۇنان پەلسەپىسى ۋە ئىلىمپەن ئەسەرلىرىنىڭ ئەسلى نۇسخىسىنى ۋە قول يازما نۇسخىلىرىنى ئىزدەپ تېپىپ يىغىپ كېلىپ رەتلەپ سېلىشتۇرۇپ تۈزىتىپ چىقتى ۋە ساقلىدى خەلىپە مەئمۇن ئالدى بىلەن مۇتەرجىم سالامنى كونىستانتىنوپولدىكى ۋىزانتىيە پادىشاھ ئوردىسىغا ئەۋەتىپ ئۇ يەردە تۇرۇۋاتقان يۇنان تىلىدىكى ئەتىۋارلىق ئەسەرلەرنى قىممەت باھادا سېتىۋېلىپ ئەكەلدۈردى ئۇنىڭدىن كېيىن