قوقەند خانلىقى
قوقەند خانلىقى ياكى قوقەن خانلىقى ئۆزبېكچە Qoʻqon xonligi بۇگۈنكى ئۆزبېكىستان قىرغىزىستان قازاقىستان تاجىكىستان ۋە شەرقىي تۈركىستان ھۇدۇدلىرى ئىچىدە قالغان كەڭ جۇغراڧىيەدە  يىللار ئارىسى مەۋجۇدلىقىنى سۈردۈرگەن بۇخارا خانلىقى بۇخارا ئەمىرلىكى ۋە خىۋە خانلىقى بىلەن بىرلىكتە بۇخارا خانلىقلارى دەپ ئاتىلىدۇ پايتەختى بۇگۈنكى قوقەند شەھرىدە بولغان خانلىق تەۋەسىدە تاجىكلەر ئۆزبېكلەر قىرغىزلار قازاقلار ڧارسلار ئۇيغۇرلار بار ئىدى خانلىققا تەۋە شەھەرلەر ئىلگىرى كېيىن بولۇپ قوقەند تاشكەنت بۇخارا سەمەرقەند مەرغىلان نەمەنگان ڧەرغانە ئەنجان تۈركىستان چىمكەنت تاراز تالاس بىشكەك ئوش كانىبادام زەڧەرئاباد ئىسڧارا ئاقسۇ كاشغەر خوتەن ۋب شەھەرلەر بولغان خانلىق تىمۇربابۇر پۇستىدىن بولمىش شاھرۇخ بەگ بىلەن   يىلى باشلىدى قوقەند ڧەرغانە نەمەنگان مەرغىلان ئەتراپىدا دەستلەپكى بەگلىك چىگرىلىرىنى تەشكىل قىلاتتى ئابدۇررەھىم بەگ دەۋرىدە بۇخارا ئەمىرلىكى ئۈستىگە سەپەر قىلىپ سەمەرقەند  ئالدى ئابدۇررەھىم بەگ جەنۇبتا سەپەردە چاغدا قالماقلار  يىلى ڧەرغانە ئوش نەمەنگان ۋە مەرغىلانغا ھۇجۇم قىلدى ئىككى ھەپتە ئىچىدە پايتەخت قوقەندنى ئىشغال قىلدى قوقەند ئوردۇسى چېكىنىپ ئۆرەتۆپە بېگى ڧازىل بەگ بىلەن بىرلىكتە قالماقلارنى چېكىندۈردى نۇرباتۇ بەگ زامانىدا چۇست ۋە نەمەنگان بەگلىرىنىڭ مۇستەقىللىق ئىسيانلىرى باستۇرۇلدى نۇرباتۇ بەگنىڭ ئوغلى ئالىمخان زامانىدا تاشكەنت سايرام چىمكەنت ۋە ئاھەنگەران بەگلىك چىگرىسى ئىچىگە ئېلىندى بۇ كېڭىيىشتىن كېيىن قوقەند بەگلىكى قىشلاق خوجالىقى ئۇنۋانىغا قاۋۇشۇپ تۇنجى خانلىق خاقانلىق بولدى  ئالىمخاندىن ئىتىبارەن قوقەند بەگلىرى خان ئۇنۋانىنى ئالدى ئەمىرى تەخەللۇسى بىلەن شىئېرلەر يازغان موللا ئۆمەرخان دەۋرىدە قوقەند خانلىقى ئالتۇن دەۋرىنى ياشىدى بۇخارا ئەمىرلىكىدىن تۈركىستان شەھرىنى ئالدى ئۆرەتۆپە بەگلىكى قوقەند خانلىقىغا قوشۇلدى ئۆمەرخان سىر دەريا ئەتراپىدا قاناللار ئاچىپ زىرائەتتە ئىنقىلاب قىلدى مەسجىدلەر دۇنياۋىي ۋە دىنىي مەدرىسلەر قۇرۇلدى ئەدەبىيات قوللاندى شائىرلەر مەجلىسى قۇرۇلدى پۈتۈن بۇلارنىڭ ئىجرا قىلىنىشىدا تۇنجى تۈركىي شائىرە دەپ تونۇلغان مەلىكە نادىرە بېگىمنىڭ تەئسىرى كاتتا ئىدى ئۆمەرخان ئۆلگەندىن كېيىن  ياشلىق مۇھەممەد ئەلى خان تەختكە چقتى لېكىن دۆلەتنى مەلىكە نادىرە بېگىم باشقۇردى مۇھەممەد ئەلى خان دۆلەت باشقۇرغۇدەك ياشقا كەلگەندە تۇنجى بولۇپ دەۋراز قاراتېكىن ۋاخان شۇنگەن رەۋشەن بەگلىكلىرىنى بويۇنتۇرۇق ئاستىغا ئالدى  يىلى ئۇيغۇر دىيارىدىكى ياركەند ئەمىرىجاھانگىر خوجا بېيجىڭغا قارشى ئىسيان قوزغىدى دىن ۋە قان قېرىنداشلىرىنىڭ ئىسيانىنى تۇيغان مۇھەممەد ئەلى خاننىڭ قېرىندىشى مەھمۇدخان تۈركىستانغا مۇسۇلمانلارغا ياردەمگە كەلگەن مەھمۇدخاننىڭ كېلىشى بىلەن خىتايلار تۈركىدتاندىن چېكىندى قوقەند خانلىقىنىڭ ياردىمىنى كۆرگەن ئۇيغۇر دىيارى قوقەند خانىغا بەيئەت قىلدى شۇنىڭ بىلەن كاشغەر ئاقسۇ ياركەند خوتەن بىلەن بىرگە ئالتىشەھەر قوقەند خانلىقىغا قېتىلدى كاپىرلارغا قارشى ئىسلام ئۈچۈن قىلىنغان بۇ غازاتتىن سوڭرە سۇلتان غازى ئۇنۋانىنى ئالدى  يىلى بۇخارا ئەمىرى نەسرۇللاھ خان بىلەن بولغان ئۇرۇشتا مەغلۇب بولدى مۇھەممەد ئەلى خان نەسرۇللاھ خان بىلەن بولغان ئۇرۇشتا ئۆزىنى ئەيىبدار كۆرۈپ تەختىنى قېرىندىشى سۇلتان مەھمۇدخانغا ئۆتۈنۈپ بەردى خانلىق  ئەسرنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا يەنە قوشنا بىر تۈركىي دۆلەت بولمىش بۇخارا خانلىقى بىلەن ياشانغان توقۇنۇشلارنىڭ تەئسىرى بىلەن ئوبدانلا ئاجىزلىدى پەقەت تاشكەنت شەھرى  ئارىسى  مەرتە ئىككى خانلىق ئارىسىدا قولدىن قولغا ئۆتتى بۇ ئاجىزلىقتىن سەبەب باشقا خانلىقلار سىنگەرى قوقەند خانلىقى ھەم  يىللارنىڭ بېشىدىن ئىتىبارەن تۈركىستان تۈرك خانلىقلىرىغا قارشى ئەسكەرىي ھەرىكەت باشلىغان رۇسىيەنىڭ قارشىسىدا تۇرالمىدى  يىلى   ئايدا تۇنجى بولۇپ قىرغىزىستاننىڭ بۇگۈنكى پايتەختى زامانىسىدا كىچىك بىر بازار بولغان بىشكەك پىشپەك قولدىن كەتتى  يىلى  ئىيۇندا يەسى  ئىيۇنلاردا ئەۋلىيائاتا شەھرى رۇس ئىشغالى ئاستىدا قالدى  يىلى  مايدا تاشكەنت يېقىنىدىكى مەيدان ئۇرۇشىدا ئالەمقۇل قۇماندانلىقىدىكى قوقەند ئوردۇسى رۇس ئوردۇسى قارشىسىدا تارمار بولدى بۇنىڭ ئۈستىگە گېنېرال ھېرنايېۋ قۇماندانلىقىدىكى رۇس ئوردۇسى  يىلى  ئايدا تاشكەنتكە ئۇرۇشسىز كىرىپ كەلدى تاشكەنت قولدىن كېتىپ خانلىق بەك زەئىپلەشتى بۇىارا خانلىقىنىڭ بولسا تاشكەنتنىڭ ئىشغالىدىن كېيىن رۇسياغا قارشى قوقەند خانلىقى بىلەن ئىتتىپاق تۈزىشى كۈتۈلۋاتقاندا  يىلى  ئىيۇل قوقەند شەھرىنى ئىشغال قىلدى ۋە خان سەيىد مۇھەممەد خاننى ئەسىر ئالدى بىر يىل كېيىن  يىلى  ئىيۇن خوجەند شەھرى رۇسلارنىڭ قولغا ئۆتتى  ئىيۇل  دە رۇس چارى تۈركىستان گوبېرناتۇرلىقى ئۇمۇمىي ۋالىيلىكى نىڭ قۇرۇلىشىغا ئالاقەدار ئۇكازنى ئىمزالىدى ۋە بۇ ماقامغا نېمىس ئەسىللىق گېنېرال كونىستانتىن ۈون كائوڧمان تەيىنلەندى بۇ شەخس ئوتتۇرا ئاسىيا تۈرك خانلىقلارىغا ئۇرۇش ئاچماق تېنچلىق كېلىشىمى تۈزەش ۋە تاشقى مۇناسىۋەتلەرنى ئاتقارىش ھوقۇقلىرى بىلەن تەمىنلەندى ماي  دە ھەقىيقى تۈردە قوقەند شەھرى ئەسكىرى ھەرىكەتنى ئاتقارغان رۇس ئىشغالى ئاستىدا قالغان ۋە  قوقەند ئەسكىرى ئۆلگەن خانلىق شۇنىڭ بىلەن رۇس ھاكىمىيىتىگە كىرىپ قورچاق دۆلەت ھالىغا كەلدى خەلق ھۇقۇقنى قايتۇرۇپ ئېلېىش ئۈچۈن ئىسيان باشلاتتى لېكىن رۇس ئوردۇسى  يىلى  سىنتەبىردە نەمەنگانغا كىردى ۋە ئىسياننى باستۇرۇشقا تىرىشتى قوقەند قايتا تۈرك بىرلىكلىرىنىڭ قولىغا ئۆتكەن بولسىمۇ ۋون كائوڧمان تەرىپىدىن تەيىنلىگەن پولكوۋنىك سكوبولېۋ  يىلى  ڧېۋرال قوقەندنى تەلتۈكۈس ئىشغال قىلدى ۋە تىركەشكۈچى ئۆزبېك قۇماندان جانىبېك پولاتخان ئۆلتۈرۈلدى لېكىن ئۆزبېك تارىخچىلار پولاتخانغا بەك ئوخشايدىغان بىر ئادەمنىڭ جانىبېك پولاتخان سىياقىدا كىيىنىپ ئۆزىنى پولاتخانغا پىدا قىلغان جانىبېك پولاتخان بولسا ئائىلىسىدىن قالغانلار بىلەن بىرگە ئەزەربەيجان  گۈرجىستاندىن ئۆتۈپ ئوسمانلى دۆلىتىگە سىغىنغان دەپ قارايدۇ  يىلى  ڧېۋرال رۇسلار تامامەن بېسىۋالدى ۋە    ئارىسى خانەدان ئەزالىرىدىن تۇتۇلغانلار رۇسلار 