خىرىستىيان دىنى
خىرىستىئان دىنى ناسىرەلىك ئەيسانىڭ ھاياتى ۋە تەلىماتلىرىنى ئاساس قىلغان ئىبرانىي دىنىغا تەۋە بولغان دىني ئېتىقاد ئۇنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى خىرىستىيان دەپ ئاتىلىدۇ ئەيسا يېشۇئانى مەسىھياكى خرىستوس دەپ ئىشىنىدۇ خرىستوسنىڭ كېلىشى ئىبرانىي ئىنجىلدا مەسىھنىڭ كېلىشى دەپ ئالدىن بىشارەت بېرىلگەن يەھۇدىيلارنىڭ مۇقەددەس كىتابىنى خىرىستىيان دىنىدا كونا ئەھدە دەپ ئاتايدۇ ۋە يېشۇئا ئۇنىڭ پائالىيەتلىرى ھەققىدىكى تۆت خۇشخەۋەر كىتابى يەنى مەتتا ماركۇس لۇقا ۋە يوھاننالارنىڭ خۇشخەۋەرلىرى ئەلچىلەرنىڭ پائالىيەتلىرى خەتچەكلەر ۋە ۋەھىيلەر بىرلىشىپ يېڭى ئەھدى دەپ قارىلىدۇ خىرىستىئان دىنى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ دىن بولۇپ  يىلغىچە تەخمىنەن  مىليارد  مىليون ئەگەشكۈچىسى بار خىرىستىئان دىنى مەدەنىيەت جەھەتتىن غەرب ۋە شەرق شاقلىرىغا بۆلۈنگەن  شۇنداقلا ھەققانىيلىق ۋە نىجاتلىقنىڭ ماھىيىتى  چېركاۋ  بۇيرۇق ۋە خىرىستىيان دىنىغا ئائىت تەلىماتلىرىدىكى پەرقلەر بىلەن مەزھەپلەرگە بۆلۈنگەن ئۇلارنىڭ ئورتاق ئەقىدىسى ئەيسا مەسىھ تەڭرىنىڭ ئوغلى ئۇ تەڭرىنىڭ ئىنسان شەكلىدە زېمىنغا كېلىپ ئىنسانلارنى نىمىنىڭ ھەقىقەتلىكىنى تونۇتۇش نىمنىنىڭ كەچۈرۈم نىمىنىڭ گۇناھ ئىكەنلىكىنى گۇناھتىن قانداق قۇتۇلۇش يولىنى كۆرسەتكەن ۋە ئىنسانلارنىڭ گۇناھى ئۈچۈن كىرىستكە مىخلانغان بۇنىڭ بىلەن بىرگە ئىنسانلارنىڭ گۇناھىنى كىرىستكە قويۇپ ئۈچ كۈندىن كېيىن قايتا تىرىلىپ تەڭرى بىلەن ئىنسانلار ئارىسىدا يېڭى ئەھدە تۈزگەن يەنى كىمكى يېشۇئاغا ئىشەنسە ئۇنىڭدىن كەلگەن قۇتۇلۇشقا ئىشەنسەن ئۇ قۇتۇلدۇرۇلىدۇ ئۇنىڭ گۇناھلىرى كەچۈرىلىدۇ دەپ ئىشىنىش بولۇپ ئۇلار ئورتاق ھالدا ئىنسان گۇناھتىن ئۆز كۈچى ۋە قىلغان ياخشىلىقلىرى بىلەن قۇتۇلۇپ بولالمايدۇ چۈنكى كەچۈرۈلۈش سودا ئەمەس بەلكى مېھرىبانلىق تەڭرى ئىنسانلارنى كەچۈرۈش ئۈچۈن ئادالىتىنى تاشلاپ قۇيالمايدۇ چۈنكى تەڭرى ئۆزگەرمەيدۇ سۆزىدىن يانمايدۇ تەڭرى ئادىل سوتچى شۇڭا ئۇ گۇناھقا جازا قارارى بېرىدۇ ئەمما ئۇ جازانى ئۆزى ئۆتەپ ئىنسانلارنى گۇناھتىن قۇتقۇزىدۇ دەپ تونۇيدۇ مانا بۇ ھەرقايسى خىرىستىئان مەزھەپلىرىنىڭ ئورتاق ئېتىقاد نۇقتىسى خىرىستىئان دىنى ئەسىردە رىمنىڭ يەھۇدىيە ئۆلكىسىدە ئىككىنچى ئىبادەتخانا يەھۇدى مەزھىپى سۈپىتىدە باشلانغان ئەيسانىڭ ئەلچىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى دەسلەپكى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان بولسىمۇ  لېۋانت  ياۋروپا  ئانادولۇ  مېسوپوتامىيە  ترانكاۋكازىيە  مىسىر ۋە ئېفىيوپىيە قاتارلىق جايلارغا تارقالغان ئۇ ئۇزۇن ئۆتمەيلا يەھۇدىيلارنىڭ ئۆرپئادەتلىرىدىن ئايرىلىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان نازۇك خۇدادىن قورققۇچىلارنى جەلپ قىلدى  مىلادىيە يىلى ئېرۇسالىم يىقىلغاندىن كېيىن  بۇتخانىنى ئاساس قىلغان يەھۇدىي دىنىنى ئاخىرلاشتۇردى  خىرىستىئان دىنى ئاستائاستا يەھۇدىي دىنىدىن ئايرىلدى ئىمپېراتور كونستانتىن مىلان پەرمانى  بىلەن رىم ئىمپېرىيىسىدىكى خىرىستىيان دىنىنى قانۇنسىزلاشتۇردى  كېيىن نىكايا كېڭىشىنى چاقىردى   دەسلەپكى خىرىستىيان دىنى رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ دۆلەت چېركاۋىغا ئايلىنىدۇ  خىرىستىئان دىنىنىڭ بىرلىككە كەلگەن چېركاۋنىڭ دەسلەپكى بۆلگۈنچىلىكتىن بۇرۇنقى تارىخى بەزىدە بۈيۈك چېركاۋ دەپمۇ ئاتىلىدۇ گەرچە گېنىستوك مەزھەپلىرى گنوست خىرىستىيان دىنى ۋە يەھۇدىي خىرىستىيانلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ئەفەس كېڭىشى  ۋە شەرق پراۋۇسلاۋىيە دىنى خىرىستىيان دىنىدىكى ئوخشىماسلىق سەۋەبىدىن چالكېدون كېڭىشى  دىن كېيىن بۆلۈنۈپ كەتكەندىن كېيىن  شەرق چېركاۋى پارچىلىنىپ كەتتى   شەرقىي پراۋۇسلاۋىيە چېركاۋى بىلەن كاتولىك چېركاۋى شەرقغەرب شىزىمدا ئايرىلدى   بولۇپمۇ رىم ئېپىسكوپىنىڭ ھوقۇقى ئۈستىدىن پروتېستانت دىنى ئىسلاھات دەۋرىدە ئەسىردە كۆپىنچە لاتىنچە  گەرچە شەرق  كاتولىك چېركاۋلىرىدىن ئاز سانلىق كىشىلەر بولسىمۇ دىننىي ۋە چېركاۋ تالاشتارتىشلىرى سەۋەبىدىن نۇرغۇن مەزھەپلەرگە بۆلۈندى  كۆپىنچىسى ئاقلاش ۋە پاپانىڭ مۇھىملىقى مەسىلىسىدە خىرىستىئان دىنى غەرب مەدەنىيىتىنىڭ تەرەققىياتىدا گەۋدىلىك رول ئوينىدى  بولۇپمۇ ياۋروپادا قەدىمكى دەۋرلەردىن ۋە ئوتتۇرا ئەسىردىن باشلاپ ياۋروپادا      بايقاش دەۋرىدىن كېيىن ئەسىردىن ئەسىرگىچە خىرىستىيان دىنى مىسسىيونېرلار خىزمىتى ئارقىلىق ئامېرىكا قىتئەسى  ئوكيانىيە  سەھرايى كەبىرنىڭ جەنۇبىدىكى ئافرىقا ۋە دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىغا تارقالغان    خىرىستىئان دىنىنىڭ تۆت چوڭ تارمىقى كاتولىك چېركاۋى  مىليارد  مىليون    پروتېستانت دىنى  مىليون    شەرقىي پراۋۇسلاۋىيە چېركاۋى  مىليون ۋە شەرق پراۋۇسلاۋىيە  مىليون  پراۋۇسلاۋىيە  نى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ     ئىتتىپاقلىق ئېكولوگىيىلىك ئۈچۈن ھەر خىل تىرىشچانلىقلار ئىچىدە غەربتە چىڭ تۇرۇش نىسبىتى تۆۋەنلىگەن بولسىمۇ  خىرىستىئان دىنى بۇ رايوندىكى ئاساسلىق دىن بولۇپ  تەخمىنەن  ئاھالە خىرىستىيان دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ دۇنيادىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ قىتئە بولغان ئافرىقا ۋە ئاسىيادا خىرىستىئان دىنى كۈنسېرى كۈچىيىۋاتىدۇ خىرىستىيانلار دۇنيانىڭ بەزى رايونلىرىدا  بولۇپمۇ ئوتتۇرا شەرق  شىمالىي ئافرىقا  شەرقىي ئاسىيا ۋە جەنۇبىي ئاسىيادا زىيانكەشلىككە ئۇچرىماقتا 