قىرىم ئۇرۇشى
قىرىم ئۇرۇشى تۈركچە Kırım Savaşı رۇسچە Крымская война بولسا  يىلى  ئۆكتەبىردىن  يىلى  مارتقىچە ياشانغان ئوسمانلى  رۇس ئۇرۇشىدۇر بۈيۈك بېرىتانىيە فرانسىيە ۋە پىيېمونتېساردىنيانىڭ ئوسمانلى تەرەڧتارى ئۇرۇشقا قاتنىشىشى بىلەن ئۇرۇش ياۋروپا ئەللىرىنىڭ رۇسىيەنى ياۋروپا ۋە ئاقدېڭىزغا كىرگۈزمەسلىك مەقسەدى بىلەن بېرىلگەن بىر ئۇرۇشنى كۆرسىتىدۇ بۇ ئۇرۇش ئىتتىپاقداش كۈچلەرنىڭ غەلبىسى بىلەن ئاخىرلاشقان ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ياۋروپادىكى كۈچلۈك دۆلەتلەر ئوسمان ئىمپېرىيەسىنىڭ زېمىنىنى بۆلۈشۈۋېلىش ئۈچۈن يېقىن شەرقتە ۋە قارا دېڭىز بوغۇزىدا تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش كۈرىشىنى كۈنسايىن كېڭەيتتى بولۇپمۇ چاررۇسىيە پادىشاھى نىكولاي قارا دېڭىز بوغۇزىنى كونترول قىلىپ رۇسىيىنىڭ جەنۇبتا ئوتتۇرا يەر دېڭىزىدىن چىقىشقا يول ئېچىش ئارزۇسىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن كۈنسايىن خارابلىشىۋاتقان ئوسمانىيە تۈك ئىمپېرىيەسىنى ئىشغال قىلىشقا ياكى كۈچلۈك ياۋروپا دۆلەتلىرى بىلەن بۆلۈشۈۋېلىشقا ئۇرۇنغان بولسا يېقىن شەرقتىن زور سىياسىي ئىقتىسادىي نەپ ئېلىپ كېلىۋاتقان ئەنگلىيە ۋە فىرانسىيە ئوتتۇرىسىدا ئۆتكۈر زىددىيەت پەيدا بولدى  يىلى نىكولاي  ئەنگلىيەگە زىيارەت قىلىپ بارغىنىدا ئەنگلىيە ھۆكۈمىتىگە ئەنگلىيە بىلەن رۇسىيىنىڭ ئىتتىپاق تۈزۈپ فىرانسىيەگە قارشى تۇرۇش تەكلىپنى بېرىپ ئۆزىنىڭ ئوسمان ئىمپېرىيەسىنىڭ مىراسلىرىنى بۆلۈشۈۋېلىشقا ئالدىراپ ئىچى تىتتىت بولۇپ كېتىۋاتقان قارا نىيىتىنى ئاشكارىلايدۇ بۇ تەكلىپ ئەنگلىيەنىڭ قارشى تۇرۇشىغا ئۇچراپلا قالماستىن بەلكى فىرانسىيە بىلەن ئاۋسترىيىنىڭمۇ نارازىلىقىنى قوزغىدى ئۇزاق ئۆتمەي رۇسىيە بىلەن فىرانسىيە ئوتتۇرىسىدا مۇقەددەس جاينى قوغداش ھوقۇقى مەسىلىسىدە ئېغىر ئىختىلاپ يۈز بەردى رۇسىيىنى يۆلەنچۈك قىلغان پىراۋوسلاۋىيە راھىبلىرى بىلەن فىرانسىيەنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن كاتولىك راھىبلىرى ئوتتۇرىسىدا ئېروسالىمنى ۋە بولغىن چېركاۋىنىڭ تەۋەلىك ھوقۇقىنى تالىشىش يۈزسىدىن كەسكىن توقۇنۇش يۈز بەردى بۇ توقۇنۇش قىرىم ئۇرۇشىنىڭ پارتلىشىغا تۇتۇرۇق بولدى  يىلى  ئايدا فىرانسىيە ھۆكۈمىتى تۈركىيە ھۆكۈمىتىگە بېسىم ئىشلىتىپ سۇلتاننى بۇ مەسىلىدە كاتولىك راھىبلىرىغا پايدىلىق قارار چىقىرىشقا مەجبۇرلايدۇ بۇنىڭغا تەن بەرمىگەن رۇسىيە چارپادىشاھى تۈركىيە ھۆكۈمىتىدىن كاتولىك دىنىنىڭ مۇقەددەس جاي ئېروسالىمنى باشقۇرۇش ھوقۇقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈپ بېرىشىنى رۇسىيە ھۆكۈمىتىنىڭ تۈرك ئىمپېرىيەسى تېررىتورىيەسىدىكى پىراۋوسلاۋىيە جامائىتىنى قوغداش ھوقۇقىنى يۈرگۈزۈشىگە رۇخسەت قىلىشنى تەلەپ قىلىپ شۇنداقلا تۈركىيە ھۆكۈمىتىنى رۇسىيە تۈركىيە ھەربىي ئىتتىپاق شەرتنامىسى ئىمزالاشقا دەۋەت قىلىپ دېڭىز ئارمىيە ۋەزىرى مېنشىكوۋنى كونستانتىنوپولغا ئەلچىلىككە ئەۋەتتى تۈركىيە  يىلى  ئايدا ئەنگلىيە بىلەن فىرانسىيەنىڭ قوللىشى ئارقىسىدا رۇسىيىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى ئۇلتىماتۇمىنى رەت قىلدى بۇنىڭ بىلەن رۇسىيە بىلەن تۈركىيەنىڭ دىپلوماتىك مۇناسىۋىتى ئۈزۈلدى رۇسىيە  ئاينىڭ  كۈنى　تۈركىيە تەۋەسىدىكى پىراۋوسلاۋىيە جامائىتىنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش باھانىسىدە قوشۇن ئەۋەتىپ تۈركىيەنىڭ بېقىندىسى مولداۋىيە بىلەن ۋالاخىيىنى ئىشغال قىلدى  ئاينىڭ  كۈنى تۈركىيە رۇسىيىگە جەڭ ئېلان قىلدى بۇنىڭ بىلەن قىرىم ئۇرۇشى پارتلىدى ئۇرۇش دوناي دەرياسى كاۋكاز رايونى ۋە قارا دېڭىز بويلىرىدا تەڭلا ئېلىپ بېرىلدى  يىلى  ئاينىڭ   كۈنى رۇسىيىنىڭ قارا دېڭىز فىلوتى سنوپ پورتىدىكى تۈركىيەنىڭ قارا دېڭىز فلوتىغا ھۇجۇم قىلدى تۈركىيە دېڭىز ئارمىيەسى پۈتۈنلەي دېگۈدەك تارمار قىلىندى سنوپ دېڭىز ئۇرۇشى ئەنگلىيە بىلەن فىرانسىيەنىڭ رۇسىيىگە قارشى ئۇرۇش قىلىشىغا تۈرتكە بولدى  يىلى  ئايىنىڭ  كۈنى ئەنگلىيە فىلوتى بىلەن فىرانسىيە فىلوتى رۇسىيە فىلوتى رۇسىيە دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ تۈركىيە زېمىنىغا ياكى فلوتىغا يېڭى ھۇجۇم قوزغىشىنى توسۇش ئۈچۈن قارا دېڭىزغا كىردى  ئاينىڭ  كۈنى ئەنگلىيە بىلەن رۇسىيە فىرانسىيەگە قارشى رەسمىي جەڭ ئېلان قىلدى  ئايدا رۇسىيە ئارمىيەسى دوناي دەرياسىنىڭ ئوڭ قىرغىقىدىكى سىلستراغا قورشاپ ھۇجۇم قىلدى تۈركىيە ئارمىيەسى قەيسەرلىك بىلەن قارشىلىق كۆرسىتىپ رۇسىيە ئارمىيەسىنىڭ  نەچچە مىڭ ئادىمىنى يوقاتتى رۇسىيە  ئايدا ئاۋسترىيەنىڭ ئەڭ ئاخىرقى ئۇلتىماتۇم چىقىرىشى بىلەن مولداۋىيە ۋە ۋالاخيدىن قوشۇن چېكىندۈردى  ئايدا ئەنگلىيەفىرانسىيە تۈركىيە بىرلەشمە ئارمىيەسى  دىن ئارتۇق ئۇرۇش كېمىسى ۋە  مىڭدىن ئارتۇق ئەسكەرنى ۋارنادىن يولغا چىقىپ قىرىم يېرىم ئارىلىغا ھۇجۇم قىلىشقا ئەۋەتتى بىرلەشمە قوشۇن قۇرۇقلۇققا چىققاندىن كېيىن جەنۇبقا يۈرۈش قىلىپ رۇسىيىنىڭ قارا دېڭىز فىلوتى تۇرۇشلۇق مۇھىم قورغانسېۋاستۇپولغا قىستاپ باردى بىر يىلغا يېقىن داۋاملاشقان سېۋاستوپولغا قورشاپ ھۇجۇم قىلىش جېڭى باشلاندى رۇسىيە سېۋاستوپول قورشاۋىنى بۇزۇپ تاشلاش غەرىزىدە ئۈچ قېتىم ئومۇمىي جەڭ قوزغىدى ئەمما ھېچقايسىسىدا مۇۋەپپەقىيەت قازىنالمىدى  يىلى  ئايدا ساردىنىيە پادىشاھلىقى بىلەن ئەنگلىيە ئىتتىپاق تۈزۈپ  مىڭ كىشىلىك قوشۇننى جەڭگە قاتناشتۇردى  ئاينىڭ  كۈنى ئۈمىدى تامامەن ئۈزۈلگەن نىكولاي  زەھەر ئىچىپ ئۆلۈۋالدى  ئاينىڭ  كۈنى بىرلەشمە ئارمىيە سېۋاستوپولغا شىددەتلىك ھۇجۇم قىلدى فىرانسىيە ئارمىيەسى جەنۇبىي رايونىدىكى پايدىلىق ئېگىزلىك ماراخوۋنى ئىگىلىدى رۇسىيە ئارمىيەسى بۇ قورغاندىن چېكىنىپ چىقتى سېۋاستوپول ئەڭ ئاخىر بىرلەشمە ئارمىيە تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنىپ رۇسىيىنىڭ مەغلۇپ بولۇشى مۇقەررەرلىشىپ قالدى  يىلى  ئايدا ئاۋسترىيە رۇسىيىگە ئۇلتىماتوم چىقىرىپ رۇسىيىنىڭ ئەنگلىيەگە سۈلھى قىلىشىنى تەلەپ قىلدى ھەمدە ئەگەر رۇسىيە رەت قىلىدىغان بولسا ئاۋسترىيەنىڭ ئۇرۇشقا قاتنىشىدىغانلىقىنى ئۇقتۇردى  يىلى  ئايدا ئۇرۇش قىلغۇچى تەرەپلەر پارىژ تىنچلىق شەرتنامىسىنى ئىمزالىدى قىرىم ئۇرۇشى رۇسىيىنىڭ مەغلۇبىيىتى بىلەن ئاخىرلاشتى رۇسىيە قىرىم ئۇرۇشىدىكى مەدلۇبىيىتى تۈپەيلىدىن نەچچە ئون يىل داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن ھۆكۈمرانلىقىدىن مەھرۇم قېلىپ جەنۇبقا تاجاۋۇز قىلىش پەيلىدىن يېنىشقا مەجبۇر بولدى شۇنىڭدىن كېيىن كېڭەيمىچىلىك قىلىش تىغىنى ئوتتۇرا ئاسىياغا ۋە يىراق شەرققە قاراتتى مەملىكەت ئىچىدە يانچىلىق تۈزۈم كىرزىسى يەنىمۇ چوڭقۇرلاشتى ئەنگلىي