تۇرپان
UYGHURCHE УЙҒУРЧӘ تۇرپان شەھىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن تۇرپان ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ تۇرپان دېگەن بۇ ئىسىم قەدىمكى تارىخنامىلەردە بىر  بىرىگە ئوخشىمىغان ناملار ھەر خىل ئاھاڭ تەلەپپۇز خەتلەردە خاتىرىلىنىپ كەلدى تۇرپاننىڭ بىر قەدەر قەدىمىيرەك نامى خەنزۇچە يازما مەنبەلەرنىڭ تۇنجىسى بولغان تارىخنامە دېگەن كىتابتا خاتىرىلەنگەن ئۇنىڭدا رۇران  غۇزلاردا شەھەر قورغانلار بار دەپ خاتىرىلەنگەن بۇ يەردە ئېيتىلىۋاتقان غۇزلاردا دېگەن نام دەل ئەينى زاماندىكى تۇرپان بولۇپ بۇ نامنىڭ بۇ كىتابتا خاتىرىلەنگىنىگە  يىلدىن ئاشتى شۇنىڭدىن كېيىن تۇرپاننىڭ تۇرپان دېگەن ئىسمى ئوخشىمىغان سۇلالىلارنىڭ ھۆكۈمرانلىرى ئاستىدا ئوخشىمىغان تەلەپپۇزلار بىلەنمۇ ئاتالغان ھەم ئوخشىمىغان خەتلەردىمۇ خاتىرىلەنگەن شۇ كىتابتا يەنە غۇز ئىككى دۆلەت ئىسمى غۇز ھەم قوس دەپ ئىزاھاتلار بېرىلگەن بۇ يەردە ئېيتىلىۋاتقان بۇ ئىككى دۆلەت قەدىمكى زامانلاردىكى غەربىي رايوندىكى ئىككى قەدىمكى دۆلەت بولۇپ تەخمىنەن  مىڭ يىللار ئىلگىرىلا مانا بۇ ماكاندا مەۋجۇت بولۇپ تۇرغانلىقىنىڭ پاكىتى ئۇنىڭدىن باشقا غەربىي خەت سۇلالىسى زامانىسىدا تۇرپاننى يەنى قۇس دەپ ئاتىغانلىقى مەلۇم غەربىي خەن دەۋرىدە ياشىغان تارىخشۇناس بەنگۇ تەرىپىدىن مۇنداق بىر خاتىرە قالدۇرۇلغان بولۇپ بۇ خاتىرىدە ئالدىنقى غۇز دۆلىتىدە پادىشاھ يارقۇت شەھىرىدە تۇراتتى دەريا سۈيى بۆلۈنۈپ شەھەرنى بويلاپ ئاقاتتى قەدىمكى نامى يارقۇت ئىدى دەپ خاتىرىلەنگەنلىكى مەلۇم بۇنىڭدىن باشقا يەنە كېيىنكى خەننامەدە ئوخشاشلا ئەينى زاماندىكى تۇرپاننى بىراقلا قۇس دەپ ئاتايدىغانلىقى خاتىرىلەنگەن ۋېي سۇلالىسى دەۋرىدە يېزىلغان تارىخىي ۋەسىقىلەردىن ۋېينامە دېگەن كىتابتا قۇجۇ ئالدىنقى قۇس پادىشاھلىقى دۆلىتىنىڭ قەدىمكى يۇرتى ئىدى  خەلقى كۆپ باياشات شۇڭا قۇجۇ دېيىلىدۇ دەپ خاتىرىلەنگەن تۇرپان ۋېي سۇلالىسى دەۋرىگە يەتكەندە قۇجۇ دېگەن نام بىلەن ئاتالدى بۇ ھەم ئەينى زامان دەۋرىدىكى ئانا يۇرتىمىز تۇرپاننىڭ نامى جەنۇبىي سۇلالىلەر تارىخىيدا قۇجۇ دۆلىتى دەسلەپتە قۇسلارنى ئاساس قىلغانىدى  توپىدىن سېپىل سوقۇپ ياغاچتىن ئۆي ياساپ ئۈستىنى توپا بىلەن ياپاتتى دەپ خاتىرىلىگەنىدى بۇ تارىخىي خاتىرىدە مىلادى  ئەسىرلەردىكى تۇرپان رايونىنىڭ ھەر تەرەپلىمە ئەھۋالى ناھايىتى ئىخچام بايان قىلىنغان يۇقىرىقىلاردىن باشقا يەنە  ئەسىرلەردە مىلادى  يىللاردا يېزىلغان خوتەن تارىخلىرىدا يۇرتىمىز تۇرپان ئالاھىدە خاتىرىلەنگەن خوتەن تارىخنامىلىرىدا ئەينى دەۋرلەردىكى تۇرپاننى خوتەننىڭ ئاشۇ زامانلاردىكى يەرلىك تىلى بويىچە دوربان دەپ ئاتايدىغانلىقى ھەم شۇ بويىچە تەلەپپۇز قىلىدىغانلىقى خاتىرىلەنگەن بۈيۈك ئۇيغۇر ئالىمى مەھمۇد قەشقەرى ئۆزىنىڭ تۈركى تىللار دىۋانى دېگەن ئەسىرىدە تۇرپاننى قۇجۇ دەپ خاتىرىلىگەنىدى يۈەن سۇلالىسى دەۋرىگە كەلگەندە تارىخلاردا يەنە داۋاملىق قۇجۇ دەپ خاتىرىلەندى بىراق يۈەن دەۋرىگە كەلگەندە ئىشلەتكەن قۇجۇ دېگەن ئىككى خەت ئىلگىرى ئىشلەتكەن خەنزۇچە تارىخىي خاتىرىلەردىكى خەتلەرگە پەقەت ئوخشىماي قالدى يەنى تۇرپان 火州 دېگەن ئىككى خەت بىلەن خاتىرىلەندى بىراق بۇ خەتلەر پەقەت قۇجۇ دېگەن ئۇيغۇرچە نامنىڭ خەنزۇچە ئاھاڭ تەرجىمىسىدىنلا ئىبارەت بىراق نۇرغۇن كىشىلەر بۇ خەتنى خاتا ھالدا ئوت يۇرتى دەپ تەرجىمە قىلدى بۇ يەردە ئاساسەن تۇرپاننىڭ ھاۋا تېمپېراتۇرىسى كۆزدە تۇرۇلغان دېمەك قانداق خاتىرىلەنمىسۇن ھەر قانداق تەلەپپۇز قىلىنمىسۇن بۇلارنىڭ قايسىسىلا بولمىسۇن ئوخشاشلا قەدىمكى دىيارىمىز ئانا ماكانىمىز تۇرپاننىڭ نامى ئىكەنلىكىدە قىلچە گۇمان يوق چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بەزى تارىخچىلار تۇرپان دېگەن نامغا قارىتا ئويمانلىق دەپ تەبىر بەرگەن بولۇپمۇ چىڭ سۇلالىسىنىڭ جياچىڭ يىللىرىغا كەلگەندە تارىخچى ۋاڭ شۇيۇڭ ئەپەندى غەربىي يۇرت تىللىرى دېگەن ئەسىرىدە تىللارنى تەتقىق قىلىپ تۇرپان دېگەن سۆزنى بۇ سۆز غەربىي يۇرتتىكى ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ تىلى شۇڭلاشقا بۇ سۆزنىڭ مەنىسى ئويمانلىق دېگەن مەنىدە دەپ تەبىر بەرگەن دېمەك ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىمىزدىمۇ تىرەن تۆۋەن تېگى تۈۋى تۇر پان دېگەن تىللىرىمىز بار بۇ سۆزلەرنىڭ گەرچە ئىشلىتىلىش ئورنى ئوخشىمىسىمۇ بىراق مەنە جەھەتتىن بىر  بىرىگە ئىنتايىن يېقىن دېمەك ئوخشاش مەنىلەرنى بىلدۈرىدىغان مەنىداش سۆزلەر تۇرپان دېگەن بۇ سۆز بىلەن يېقىن مەنىداش كېلىدۇ ئېھتىمال بۇ سۆز تارىختىكى تىل تەرەققىياتىمىزغا ئەگىشىپ تەرەققىي قىلىپ تىرەن ياكى تۆۋەن سۆزدىن ياسالغان بولۇشى مۇمكىن ياكى تۇر پان دېگەن سۆزلەرنىڭ قوشۇلۇشىدىن ياسالغان بولۇشى مۇمكىن چۈنكى تىرەن تۆۋەن دېگەن سۆزنى ئالىدىغان بولساق تۇرپان ۋادىسىنىڭ جۇغراپىيىلىك ئالاھىدىلىكى شۇكى تۇرپان دېڭىز يۈزىدىن  مېتىر تۆۋەن تۇرىدۇ تۇرپان دېگەن ئاتالغۇ تىرەن ياكى تۆۋەن سۆزنىڭ ئاساسىدا ئۆزگىرىپ تەرەققىي قىلغان خاس نامى بولۇشىمۇ مۇمكىن بۇنداق بولغاندا ئويمانلىق دېگەن مەنە ئېيتىلغانلىقىمۇ ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن دېمەك غەربىي يۇرت تىللىرى دېگەن كىتابنىڭ ئاپتورى غەربىي رايوندىكى ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ تىل قائىدىسىگە ئىنتايىن ئەھمىيەت بەرگەن ۋە ناھايىتى ھۆرمەت قىلغان دېمەك بىز يۇقىرىدا كۆرسىتىپ ئۆتكەن قۇس غۇز قۇجۇ قارا خوجۇ ئوت يۇرتى دەپ ئاتالغانلارنىڭ ھەممىسى تارىخ داۋامىدا تۇرپانغا بېرىلگەن ناملار بۇ يەردە تەكىتلەشكە تېگىشلىك يەنە بىر نۇقتا يۇقىرىدا بىز بايان قىلغان تىللىرىمىزدىن تۇر دېگەن بۇ سۆز بەلگە نىشان يۇرت مەھەللە شەھەر دۆلەت دېگەندەك مەنىلەرگىمۇ ئىگە پان سۆزى ئۇلۇغ بۈيۈك زور گۈزەل قۇدرەتلىك دېگەندەك مەنىلەرگە ئىگە ئەگەر بۇ ئىككى سۆز ئۆزئارا بىرىكسە بۈيۈك دۆلەت دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ دېمەك يۇرتىمىز ئەزەلدىنلا مۇھىم قاتناش لىنىيىسىگە قۇرۇلغانلىقى يىپەك يولىنىڭ مۇھىم تۈگۈنىگە جايلاشقانلىقى سەۋەبلىك رولى ۋە ئورنىنىڭ مۇھىملىقىدىن قەدىمكى زامانلاردا ئۇلۇغ دۆلەت دەپ ئاتالغان بولۇشىمۇ ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن يۇقىرىدا بىز تەكىتلىگەن يۇرتىمىزنىڭ ھەر خىل ناملىرى بەزىدە ئۇلۇغ ئەجدادلىرىمىزنىڭ نامى بولۇپ خاتىرىلەنسە ب