خاندەمىر
ئەسىردە تىمۇرنىڭ ئەۋلادلىرى تەرىپىدىن يارىتىلغان ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي مۇھىت نەتىجىسىدە سەمەرقەند بىلەن ھېرات پەن ۋە مەدەنىيەتنىڭ مۇھىم مەركىزىگە ئايلانغان ئىدى بۇ ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا سەمەرقەندتە تەبىئىي پەن ناھايىتى گۈللەنگەن كېيىنكى يېرىمىدا بولسا ھېراتتا ئىجتىمائىي پەن ۋە سەنئەت بەكلا تەرەققىي قىلغان ھۈسەيىن بايقارا ۋە ئۇنىڭغا باش ۋەزىر بولغان ئەلىشىر نەۋائى دەۋرىدە ھېراتتا گە يېقىن ئالىم ئەدىپ ۋە سەنئەتكار ھەر ساھەدە ناھايىتى قىممەتلىك ئەسەرلەرنى ياراتقان ئىلمىي ئەدەبىي پىكرىي ۋە سەنئەت ئەسەرلىرىنىڭ مەيدانغا كىلىشىدە ئەلىشىر نەۋائى يىتەكچى ۋە ھىمايىچى رول ئوينىغان ھۈسەيىن بايقارا ئەلىشىر نەۋائىنىڭ ياردىمى بىلەن ھېراتنى شەرقنىڭ فلورىنسىيىسىگە ئايلاندۇرغان كېيىنكى كۈندە غەرپ ئالىملىرى بۇ خىل گۈللىنىش ۋەزىيىتىنى تىمورىيلار رۆنېسانسى دەپ ئاتىدى خاندەمىر دەل مۇشۇ مەزگىلدە ھېراتتا يىتىشكەن مەشھۇر تارىخچى خاندەمىرنىڭ تولۇق ئىسمى غىياسىددىن ئىبنى ھۇمامۇددىن مۇھەممەد ئىبنى خوجا جەلالۇددىن مۇھەممەد ئىبنى خوجا بۇرھانىددىن خاندەمىر دەپ ئاتىلىدۇ ئاتا تەرەپتىن شىرازلىق سەييىدلەرنىڭ ئەۋلاتلىرىدىن بولغان خاندەمىر ئانا تەرەپتىن شۇ دەۋردىكى دۆلەت ئادىمى ۋە مەشھۇر تارىخچى مىرخاندنىڭ نەۋرىسى ئىدى يەنى ئانىسى سەمەرقەندنىڭ ھۆكۈمدارى سۇلتان مەھمۇد مىرزىنىڭ ۋەزىرلىرىدىن بىرى بولغان مىرخاندنىڭ قىزى ئىدى خاندەمىر يىلى ھېراتتا تۇغۇلغان ئۇ چوڭ دادىسى مىرخاندنىڭ يېنىدا ۋە ئەلىشىر نەۋائىنىڭ ئالاھىدە ھېمايىسى ئاستىدا تەربىيىلىنىپ ھۈسەيىن بايقارا بىلەن ئەلىشىر نەۋائى دەۋرىنىڭ ياش ئەدىپ ۋە ئالىملىرىدىن بىرىگە ئايلانغان چوڭ دادىسى مىرخاند تىمۇرىيلار تارىخى بىلەن دۇنيا تارىخىنى ئەلىشىر نەۋائىنىڭ كۇتۇپخانىسىدا ۋە ئۇنىڭ نازارىتى ئاستىدا يازغىنىدەك ياش خاندەمىرمۇ مۇشۇ كۇتۇپخانىدا ئۈگىنىش ۋە تەتقىقات بىلەن شۇغۇللانغان كېيىن ئۇ ھۈسەيىن بايقارانىڭ تەخت ۋارىسى بولغان ئوغلى بەدى ئەل  زامان مىرزىنىڭ قول ئاستىدا خىزمەت قىلغان يىلى بۇ مىرزا ئۆزبەكلەرگە قارشى قەنداھار ۋالىسى شاھبەك ئارغۇن بىلەن ئىتتىپاق تۈزۈش ئۈچۈن خاندەمىرنى ئۇنىڭ ئوردىسىغا ئەلچى قىلىپ ئەۋەتىشنى قارار قىلغان لېكىن خاندەمىر قەنداھارغا بارغىچە ئۆزبەكلەر ھېراتنى مۇھاسىرىگە ئېلىپ بولغانلىقى ئۈچۈن ھېرات ئاھالىسى ئۇنى شۇ ۋاقىتتا شەھەر ئامانلىقىنى قوغداشقا مەسئۇل بولغان جىيەنى ئوسمان بىلەن بىرلىكتە ئۆزبەك خانى شەيبانىخاننىڭ قارارگاھىغا سۆھبەتكە ئەۋەتكەن ئۆزبەكلەر دەۋرىدە خاندەمىر يەنىلا ھېراتتا ياشىغان بۇ شەھەر يىلى سەفاۋىيلار قوشۇنى تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغاندا خاندەمىر ئۇلارغا يېقىنلىشىشقا تىرىشقان لېكىن بۇنىڭ ئانچە ئۈنىمى بولمىغانلىقى ئۈچۈن ئۇ سىياسەتتىن قول ئۈزۈپ ھېراتنىڭ شەرقىدىكى گارجىستان شەھرىنىڭ پەشت يېزىسىغا قايتىپ كېلىپ بۇ يەردە تەنھا ياشىغان ۋە ئەلىشىر نەۋائى دەۋرىدە يازغان ئەسەرلىرىنى تولۇقلاش بىلەن مەشغۇل بولغان بەدى ئەل  زامان مىرزا سەفاۋىيلارنىڭ پاناھلىقىغا ئۆتكەندىن كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى مۇھەممەد زامان مىرزا بابۇرنىڭ ياردىمى بىلەن بەلخنى ئۆزبەكلەرنىڭ قولىدىن قايتۇرىۋېلىشقا ئۇرۇنغاندا خوراساندىكى سەفاۋىيلار ھاكىمىيىتىنىڭ زىيانكەشلىكىدىن قۇتۇلۇش ئارزۇسىدا بولغان خاندەمىرمۇ ئۇنىڭ سېپىغا قوشۇلغان ئىدى خاندەمىرنىڭ زاماندىشى بولغان ھېراتلىق زەينىددىن مەھمۇد ۋاسىفى بەدائى ئەل  ۋەقائى دېگەن ئەسىرىدە خاندەمىرنىڭ ھېراتتىن تۇنجى قېتىم ئايرىلىشىنى شۇ ۋاقىتتىكى خوراساننىڭ پىكىر ھاياتىدا كۆرۈلگەن كرېزىسنىڭ ئەلەملىك بىر باسقۇچى سۈپىتىدە خاراكتىرلەندۈرگەن مەشھۇر فەقىھلەرقانۇنشۇناسلاردىن شەمسىددىن مۇھەممەد كۇھىستانى ئەمدىلا ياشقا كىرگەن زەينىددىن مەھمۇد ۋاسىفى ۋە باشقا بىرمۇنچە ئالىم ۋە شائىرلار تىمۇرىيلار دەۋرىدىكى چۈشەنچە ۋە پىكىر ئەركىنلىكىنى تامامەن پىكار قىلغان مۇتەئەسسىپ شىئە ھاكىمىيىتىدىن بىزار بولۇپ ۋەتىنىدىن ئايرىلىپ ماۋرەئۈننەھرى ۋە ھىندىستانغا كىتىشنى قارار قىلغان ئۇلار بىر كارۋان تەشكىللەپ ھېراتتىن ئايرىلغان ئانجۇي دېگەن يەرگە كەلگەندە خاندەمىر بىر مۇنچە سەپداشلىرى بىلەن بىرلىكتە كارۋاندىن ئايرىلىپ ھىندىستاندىكى مۇھەممەد زامان مىرزىنىڭ يېنىغا قاراپ يول ئالغان ۋاسىفى ۋە شەمسىددىن مۇھەممەد كۇھىستانى قاتارلىقلار ئامۇ دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ بۇخاراغا كەتكەن مۇھەممەد مىرزىنىڭ ئۇرۇنۇشلىرى ھېچ بىر نەتىجە بەرمىگەندىن كېيىن خاندەمىر يەنە پەشت يېزىسىغا قايتىپ كەلگەن ۋە ئۇ يەردىن ھېراتقا بېرىپ سەفاۋىيلارنىڭ خۇراساندىكى ۋالىسى دۇرمۇشخاننىڭ ھېمايىسىگە ئىرىشكەن سۈننى مەزھىپىدىكى باشقا ئالىملارغا ئوخشاش خاندەمىرمۇ شىئە مەزھىپىدىكى سەفاۋىيلارنىڭ دىتىغا ياقمىغانلىقى ئۈچۈن يىلى ھېراتتىن ئايرىلىپ شۇ ۋاقىتتا ھىندىستاننى ئىشغال قىلىش بىلەن مەشغۇل بولىۋاتقان بابۇرنىڭ يېنىغا كەتكەن خاندەمىرنىڭ ھىندىستانغا كېلىشى بابۇر ئۈچۈن ناھايىتى مەمنۇنىيەتلىك بىر ۋەقەگە ئايلانغان بابۇرنامە دىكى مەلۇماتلارغا قارىغاندا يىلى ئاينىڭ  كۈنى بابۇر خاندەمىرنى ۋە ھۈسەيىن بايقارا دەۋرىنىڭ مەشھۇر سەنئەتكارلىرىدىن تېپىشماقچى شەھابىددىن بىلەن مۇزىكىشۇناس مىرزا ئىبراھىم قانۇنىنى ئاگرادا قىزغىن قارشى قالغان بابۇرنامەنىڭ يەنە بىر يېرىدىكى مەلۇماتتا يىلى ئاينىڭ كۈنى بابۇرنىڭ خاندەمىر موللا شەھابىددىن ۋە شەيخ زەينىددىن خۋافى قاتارلىقلارنى بىر يىغىلىشقا چاقىرغانلىقى يېزىلغان ئۇلارغا ئەۋەتىلگەن مەكتۇپتا مۇنداق بىر بېيىت يېزىلغان شەيخ ۋە موللا شەھاب ۋە خاند ئەمىر كېلىڭ ئۈچ ئۈچ ئىككى  ئىككى بىر بىر شۇ يىلى بابۇر بېنگالغا يۈرۈش قىلغاندا خاندەمىرمۇ قاتناشقان ئىدى بابۇر ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن خاندەمىر ھۇمايۇن مىرزىنىڭ يېنىدا تۇرغان ۋە ئۇنىڭ دەۋرىدىكى گۈللىنىش ۋەزىيىتىنى مەدھىيىلەپ قانۇنى ھۇمايۇنى دېگەن ئەسىرىنى يازغان بۇ ئەسەرنىڭ بىر نۇسخىسى ھازىر لوندۇندىكى برىتىش مۇزىيىدا ساقلانماقتا ھۇمايۇن  يىلى قوزغىغان گۇجارات يۈرۈشىدە خاندەمىرنىمۇ ئۆزى بىلەن بىرگە ئېلىپ ماڭغان خاندەمىرنىڭ تەرجىمىھالىغا ئائىت مەلۇماتلارنى بىر يەرگە توپلىغان مۇھەممەد قاسىم ئاستارابادىنىڭ تارىخى فىرىشتە دېگەن ئەسىرىدىكى بايانلارغا قارىغاندا خاندەمىر مۇشۇ قېتىمقى ھەربىي يۈرۈشتىن قايتىپ كەلگەندىن يىلى ئا