مەدرەسەئى نىزامىيە
مەدرەسەئى نىزامىيە ياكى نىزامىيە مەدرەسەسى ڧارسچە نظامیه ئەرەبچە النظامیه ئىنگ The Nizamiyyah مىلادىيە يىلى باغداد شەھرىنىڭ يېنىدىكى تىگرىس دەرياسى بويىغا تەسىس قىلىنغان نىزامىيە مەدرىسەسى ئىسلام دۇنياسىدا قەدىمىي ۋە نوپۇزلۇق ئوتتۇرا ئەسىردىكى مەشھۇر ئىسلام ئالىي بىلىم يۇرتى ۋە ئىلىمپەن مەدەنىيەت مەركىزىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ ئۇنىڭ نامى ئەرەبچە مەدرەسەئى نىزامىيە دەپ ئاتىلىدۇ بىر مۇنچە غەرب ئالىملىرى بۇ مەدرىسەنى مۇسۇلمانلار دۇنياسىدىكى تۇنجى ھەقىقىي ئۇنىۋېرسىتېت دەپ قارايدۇ مەزكۇر مەدرىسەنى يىلى تۈرك سالجۇقىلار سۇلالىسىنىڭ سۇلتانى ئالپ ئارسلانخاننىڭ يارلىقى بىلەن مەزكۇر سۇلالىنىڭ باش ۋەزىرى نىزامۇل مۈلك مەسئۇل بولۇپ ناھايىتى كۆپ مەبلەغ ئاجرىتىپ تەسىس قىلغان ۋە مەزكۇر مەدرىسەنىڭ نامىنى ئۆزىنىڭ ئىسمى بىلەن مەدرىسەئى نىزامىيە دەپ ئاتىغان شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئىراقتىكى بەسرە موسۇل شۇنداقلا نىشاپۇر بەلخ ھىرات ئىسپاھان قاتارلىق جايلاردا نىزامىيە نامى بىلەن نۇرغۇن مەدرىسەلەرنى تەسىس قىلغان ۋە ھەممە مەدرىسەلەردە كۇتۇپخانا بەرپا قىلغان ئەرەب ئالىملىرىنىڭ ئېنىقلىشىچە مەزكۇر مەدرىسە ئابباسىيلار سۇلالىسىنىڭ خەلىپىسى ئابدۇللا مەئمۇن  مىلادىيە يىلى يارلىق چۈشۈرۈپ باغدادتا تەسىس قىلغان بەيتۇل ھىكمەتنىڭ ئىلىمپەن ئەنئەنىسىگە تەقلىد قىلىپ تەسىس قىلىنغان ئۇنىۋېرسال ئىسلام ئۇنىۋېرسىتېتى بولۇپ ئۇنىڭ ئاساسىي مەقسىتى سۈننىي مەزھىپىنىڭ ئەقىدە تەلىماتىنى جارى قىلدۇرۇش ئىسلام ئىلىمپېنى ۋە مەدەنىيىتىنى تارقىتىش ئالىي دەرىجىلىك ئۇلىما مۇپتى ۋە مەمۇرىي ئەمەلدارلارنى يېتىشتۈرۈشتىن ئىبارەت ئىدى غەرب تارىخشۇناسلىرى بۇ ئۇنىۋېرسىتېتنى ئىسلام ئىلاھىيەت دارىلفۇنۇنلىرىنىڭ ئۈلگىسى دەپ ئاتىشىدۇ بۇ مەكتەپنىڭ ياتاقلىرى كەڭتاشا ئەسلىھەلىرى تولۇق بولۇپ مەكتەپ قارىمىقىدا مەسچىت ۋە چوڭ كۆلەملىك كۇتۇپخانا بار ئىدى بۇ مەكتەپتە يىلى دەرس باشلانغان تەسىس قىلىنغان دىنىي دەرسلەردىن ئىلمى قۇرئان ئىلمى ھەدىس ئىلمى كالام ئىلمى فىقھە پەلسەپە قاتارلىقلار بولۇپ ئاساسلىقى ئەبۇل ھەسەن ئەشئەرىنىڭ يېڭى ئىلمى كالامى ۋە شافىئىي مەزھىپىنىڭ ئىلمىي فىقھە دەرسلىرى ئۆتۈلەتتى مەدەنىيەت دەرسلىرىدىن ئەرەب تىلى گىرامماتىكىسى ئىستىلىستىكا تارىخ جۇغراپىيە ئەدەبىيات ئاسترونومىيەئىلمى تەقۋىم ۋە تېبابەتچىلىك قاتارلىقلار ئۆتۈلەتتى شۇنداقلا مۇناسىۋەتلىك ئىلىملەر ھەققىدە مەخسۇس تېمىلار بويىچە لېكسىيەلەر بېرىلەتتى فاتىمىيە سۇلالىسى مىسىردا تەسىس قىلغان جامىئە ئەزھەردە ئەينى ۋاقىتتا شىئەلەر ئەقىدىلىرى تەرغىبقىلىنىدىغانلىقى ئۈچۈن بۇنىڭغا قارشى ھالدا نىزامىيە مەدرىسەنىڭ ئوقۇتۇشىدا سۈننىيلەرنىڭ ئەقىدىلىرى فىقھە ئىدىيەسى ۋە پەلسەپە نۇقتىئىنەزەرلىرى ئۆگىتىلەتتى مەزكۇر مەدرىسە مۇكەممەل ئوقۇتۇش ئەسلىھەلىرى قابىل ئوقۇتقۇچىلار قوشۇنىغا ئىگە ئىدى شۇنداقلا بىر تۈركۈم مەشھۇر سۈننىي مەزھىپى ئۇلىمالىرى ۋە ئەللامەلىرىنى يۇقىرى مائاش بىلەن تەكلىپ قىلىپ دەرس ئۆتكۈزەتتى مەسىلەن سۈننىي مەزھىپىنىڭ مەشھۇر ئۇلىماسى ئەل غەززالىنى ئىلمى كالام ۋە پەلسەپە دەرسىنى سۆزلەشكە شافىئىي مەزھىپىنىڭ فىقھەشۇناسى ئەبۇ ئىسھاق شىرازىنى فىقھە دەرسىنى سۆزلەشكە ئېرۇسالىمنىڭ مەشھۇر قازىسى بەھائىددىن ئىبنى سادەتنى فىقھە ۋە تارىخ سۆزلەشكە تەكلىپ قىلغانىدى مەزكۇر مەدرىسە ئىسلام ئىلىممەدەنىيەت تەتقىقاتى ئېلىپ بېرىشنى ئالىملارنىڭ ئەسەر يېزىپ تەلىمات يارىتىشىنى يۈكسەلدۈرۈشنى تەشەببۇس قىلاتتى دائىم تۈرلۈك ئىلمىي مۇھاكىمە سورۇنلىرىنى ئۇيۇشتۇرۇپ ئىلمىي قاراشلارنى ئالماشتۇراتتى شۇنداقلا نىشاپۇر بەسرە موسۇل ۋە ئىسپاھانلاردا تەسىس قىلىنغان ئۆزى بىلەن ئوخشاش نامدىكى مەدرىسەلەر بىلەن ئىلمىي ئىشلار جەھەتتىن ئالاقە قىلاتتى ئۇلارغا ئۇستاز يېتىشتۈرۈپ بېرەتتى ھەمدە خادىملىرىنى ئەۋەتىپ ھەر قايسى مەدرىسەلەرنىڭ ئوقۇتۇش ئىشلىرىغا يېتەكچىلىك قىلاتتى بۇ ئارقىلىق مەزكۇر مەدرىسە ئەينى ۋاقىتتىكى سۈننىيلەرنىڭ دىنىي مائارىپى ۋە ئىلىممەدەنىيىتىنىڭ مەركىزى بولۇپ قالغانىدى مەدرىسە مەسئۇللىرىنى نىزامۇل مۈلك سالجۇقىلار سۇلالىسىگە ۋاكالىتەن بىۋاسىتە تەيىنلەيتتى ھەمدە ئوقۇتۇش ۋە تۇرمۇش جەھەتتە ئۇستازخادىملار تالىپلار ئەمەل قىلىشقا تېگىشلىك بىر يۈرۈش قائىدەتۈزۈملەرنى تۈزۈپ چىققانىدى مەدرىسە راسخوتىنىڭ كۆپىنچىسى سۇلالە ئوردىسى بەيتۇلمالدۆلەت خەزىنىسىدىن بېرىلەتتى تالىپلار ئوقۇش مۇكاپات پۇلى ۋە ھەقسىز ياتاقتىن بەھرىمەن بولاتتى مەدرىسە ھېسابىدا نۇرغۇن فوند ۋە كۆچمە مۈلۈك بولۇپ بۇلار ئۇستاز ۋە تالىپلار تەمىناتىنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى ئىدى ئەسىرنىڭ ئاخىرى مەشھۇر ساياھەتچى ئىبنى جۇبەير نىزامىيە مەدرىسەنى ئېكسكۇرسىيە قىلغانىكەن ئۇ جۇبەير ساياھەت خاتىرىسىدە مۇنداق بايان قىلىدۇ باغدادتا  مەدرىسە بولۇپ ھەممىسى شەرقىي قوۋۇقنىڭ ئىچىدە ئىكەن ھەربىر مەدرىسە گويا بىر گۈزەل ئوردىغا ئوخشايدىكەن بۇ مەدرىسەلەرنىڭ ئەڭ چوڭى نىزامىيە مەدرىسە ئىكەن ھەممىلا مەدرىسەنىڭ نۇرغۇن فوندى ۋە مۇقىم مۈلكى بولۇپ مۇدەررىسلەر ۋە تالىپلارنىڭ تەمىناتىغا ئىشلىتىلىدىكەن مېنىڭ باغدات شەھىرىدە تۇنجى رەت ئاڭلىغان دەرسىم شافىئىي مەزھىپىنىڭ شەيخى غەزۋىنىنىڭ تەبلىغى بولدى ئۇ نىزامىيە مەدرىسەنىڭ فىقھە مۇدەررىسى شۇنداقلا ئىسلام پەلسەپىسىنىڭ پېشۋاسى ئىدى جۈمە كۈنى نامازدىگەردىن كېيىن مەن نىزامىيە مەدرىسەگە بېرىپ ئۇنىڭ تەبلىغىنى ئاڭلىدىم ئۇ پەشتاققادەرس مۇنبىرىگە چىققاندىن كېيىن قارىيلار قىرائەت قىلىشقا باشلىدى ئۇلارنىڭ ئاۋازى شۇنچە زىل ۋە يېقىملىق ئىدى ئۇلارنىڭ ھېسسىيات ئىپادىسى شۇنچە جانلىق بولۇپ كىشىنى ھاياجانلاندۇراتتى ئۇنىڭدىن كېيىن شەيخ تەبلىغ قىلىشقا باشلىدى ئۇ تەمكىن سۈرلۈك قىياپەتتە كىتابلاردىن نەقىل ئېلىپ ئىمكانقەدەر تولۇق شەرھلىدى ئۇنىڭدىن كېيىن تەبلىغ ئاڭلىغۇچىلار سوئاللارنى قويۇشتى ئۇ بىربىرلەپ جاۋاب بەردى ھەرگىز زېرىكمەي تەلىم قىلدى تەبلىغ ئاڭلىغۇچىلاردىن نۇرغۇنلىرى سوئاللىرىنى قەغەزگە يېزىپ ئۇنىڭغا بەرگەنىدى ئۇ بۇ قەغەزلەرنى يىغىۋېلىپ ئاندىن بىربىرلەپ جاۋاب بەردى ئۇ تەبلىغ قىلىپ بولغاندا كەچ بولۇپ كەتكەنىدى ئۇ مۇنبەردىن چۈشكەندىن كېيىن تەبلىغ ئاڭلىغۇچىلار ئاندىن تارقاشتىئىبنى جۇبەير جۇبەير ساياھەت خاتىرىس