Albérit Éynishtéyn
УЙҒУРЧӘ ئۇيغۇرچە Éynishtiyinning tuluq ismi albirit éynishtiyinAlbert Einstein bulupesirdiki eng ulugh fizika alimi U yili ayning küni Girmaniyning wiyurtémbirig oblasti miyonxin etrapidiki meshhur ulm digen kichik sheherde kichik mülükdar yehüdi ailisde dunyagha kelgen Uning dadisi uyerde bir iliktir saymanliri zawutigha igidarchiliq qilatti Éynishtiyin kichik waxtida anche zihni ötkür bala hisaplanmaytti u üch yashtin ashqanda tili chiqqan bolsimu lékin besh yash waxtidimu kikechlep sözleytti Ataanisi üni zihin jehettin we yitilishi jehettin nurmal emes dep qaraytti Biraq kichik éynishtiyinning fantaziylik tuyghusi küchlük idi Tebiet hadisillirige qattiq qiziqip yüretti Üzining eslishige qarighanda tötbesh yash waqitlirida uningda bir xil muqeddes bilim élish arzusi bolghan Shamal we yamghurgha ayning nime üchün chüshüp ketmeydighanliqigha Heyran qalghan Bularning tigitektini bilishke bolghan intilish uningda ötkür küzütüsh qabilyitini yitishtürgen Bir küni dadisi uninggha bir kumpas élip biridu u kumpasni qaysila terepke qaratsa ichidiki sitirilkining haman oxshash bir yünülshni körsitip turghanliqini bayqaydu Bu uningda zor qizziqish peyda qilidu U  yash waxtida ammibap ilmi kitaplarni uqup chiqqandin kiyin tizla injil diki hikayilerning nurghunliri rast emes digen tunushqa kelgen U éwkilitning giomitiryening esli nusxisi ni uqup chiqip uningdiki pipagor gugu tiormisi tik bulungluq üchbulung tiormisi uni chongqur jelip qilidu Éynishtiyin bularni zoqishtiyaq bilen eslep egeryash waxtimda mushu eser mini jelip qilmighan bolsa nezirye tetqiqatchisi bulup yitiliishim mumkin emes idi deydu Shu yili éynishtiyin lonfod ottura mektiwige kirip uquydu U eyni waqittiki girmaniye mektepliridiki ashundaq qatmal ülük maarip tüzimini yaqturmighanliqtin bu mektepni püttürgüche uqumaydu Yili üyige qaytip kilip dadisining yitekchiligide özligidin ügünidu Yili éynishtiyin siyorix fidratip sanaat inistotige imtahan biridu Emma uning matimatika netijisi kürünerlik bolsimu ortaq netijisi nachar bolghanliqtin qubul qilinmaydu Kiyin kiyin baawuriye ottura mektiwide bir yil tuluqlap ügünüp yili fidratip sanaet onwirsititi darilmuellimin fakoltitigha imtahan birip kirip matimatika fizikini birilip ügünidu u waxtining tulisini fizika tejirbixanisda ötküzidu Buchaghda u kelgüside nime qilishni bayqap fizika neziryisini birilip ügünidu fizika alimi bulushqa niyet baghlap nezirye tetqiqatigha kirishidu Lékin bu mektepni püttürgendin kiyin ishsiz qélip turmushta qiyinchiliq tartp nachar uqughuchilargha matimatika we fizika ügütüshtin tapqan kirimige tayinip turmushini qamdaydu Yili u toy qildi hemde bir sawaqdishining dadisining dostining körsiitishi arqiliq bikar yüriydighan lékin kirimi anche yuquri bolmighan urungha yeni bérin shiwitsariye fidratip patint xas payda idarisige kirip patint tekshürgüchi xadim bulidu Yili  yashqa kirgen éynishtiyin nahayiti qiyin sharait astida nurghunlighan ilmi tejirbe pakitlirigha asasen niyotunning nurghun yillardin buyan muqeddes dexlisiz bulup kelgen mutleq zaman waqit  we mutleq makan boshluq qarishini inkar qilip nispiylik neziryisini we yuruqluq tizlikining özgermesliki pirinsipini otturgha quyidu Hazirqi zaman fizikisining neziryiwi tüwrikning biri bolghan tar menidiki nispiylik neziryisini berpa qilidu Shundaqla shu yili  aylarda u yene fotuiliktir éfkiti neziryisi we bron herket neziryisini ilan qilidu Énishtiyin gérmaniyining fizika jornili da arqa arqidin üch parche maqale ilan qilip üch muhim sahe buyiche tarixi xarektirlik netijige ige bulidu Uning muwapiqiytidin élip éytqanda her bir parche maqalsi bilen nobil mukapatigha irisheleytti Shu yili ayda ilan qilinghan nurning peyda bulishi we uning aylinishidiki righbetlendüridighan noxtinezer toghirisda digen maqaliside éynishtiyin pilanikning kwanit perizining ilhamida yuruqluq kwanti telimatini otturgha quyupiliktir maginit dolqunining inirgiysi parche parche yuruqluq kwanti arqiliq tarqilidu dep qaraydu Buning bilen u kwant neziryisini tereqqi qildurup ilimpen tarixida tunji qétim mikro obiktip jisimning dolqunluq we zerichiliktin ibaret ikki yaqilimiliq xususiytini sherhilep biridu U yene kwant neziryesi arqiliq fotoiliktirik iffikit radiatsiye jeryani we qattqiq jisimning sélishturma ssiqliqini chüshendürüp biridu Bular kwanit mixanikisini tiklesh üchün asas yaritidu Yili éynishtiyin foto iliktirik ffikit qanuni ni bayqighanliqi üchün sherep bilen nobil fizika mukapatigha irishidu Éynishtiyin bu shanliq netijilerge ige bolghandin kiyin öz ghelbisidin mes bulup ketmeydu U heqiqetni tépish yulida zadi toxtimaydu Tizlinishchan herketning nispiyligi üstide yenimu ilgirligen halda izdinidu Yili tartish küchi meydanida hemme jisimlar oxshash tizlinishta bulidighanliqi üstidiki tejirbe emilyitige asasen bir xil tartish küchi meydanining tekshi tizlinish bilen teng qimmette bulidighanlighidin ibaret qaidini otturgha qoydi Yilidin yilghiche u  yil derijilik mexsus xadim liq wezipiside boldi Yili meshhur fizika alimi girmaniye maarip ministiri plankining körsitiishi arqiliq siyorix onwirsititining nezirye fizika dotsinti bulidu Éynishtiyinning shanliq netijillirige asasen plank eger éynishtiyinning neziryisi ispatlinidighan bolsa uninggha esirdiki kopirnikning heqiqetni ispatlighanliqi dep guwahliq birimen digen idi Éynishtiyin yili firaga girmaniye onwirsititi nezirye fizikisi pirappisori bulidu  Yili shiwitsariyege qaytip kilip siyorx fidratip sanaet onwirsititining nezirye fizika pirappisori bulidu Yili frosiye penler akadimiysining akadimiklikige saylinidu Shu yili birlin onwirsitining firappisori qoshumche wilyam padishaliq ilmi jemiyti fizika tetqiqat ornining bashliqi bulidu Éynishtiyin ghayet zor xizmitini yili urunlap xulase xarektirlik eser keng menidiki nispiylik neziryisi ni ilan qilidu Andin u keng menidiki nispiyliktiki tartishsh küchi neziryisi we herket tenglimisge asasen nurning tartish küchi meydanida aghidighanliqi mirkorining quyashqa yéqinlashqan noxtisida qozghulush peyda bulidighanliqi we quyash küchi meydanidiki sipiktir siziqlirining qizil terepke qarap herket qilidighanliqi toghirisidiki üch chong bisharetni otturgha qoydi Yili engilye astirnomliri künning tutulishini küzitish arqiliq éynishtiyinning tartish küchi meydanida nurning qaytidighanliqi toghirisidiki bisharetni delilligen Küzitish netijisining ilan qilinishi bilen pütün dunya buyiche zor tesir qozghighan éynishtiyin yili nubil fizika mukapatigha irishidu Shuningdin itibaren u dunya buyiche dangliq pütün yer shari buyiche shöhretlik erbap bulup qalghan Lékin u héchqachan üzining muwapiqiyetliri bilen qanaetlinip qalmay yenila melum bolmighan heqiqet üsitide kemterlik bilen özliksiz izdinip ilimpenning téximu mustehkem qorghanlirigha toxtimay hujum qilghan U  men bir parche taxtayning eng nipiz eng asan teshkili bulidighan yirini tépiwélip nurghun tüshüklerni tishiwétidighan alimlargha taqat qilip turalmaymen digen idi U ömrining kiyinki yérimida yeni nispiylik neziryisi alemshunasliq we birlikke kelgen meydandin ibaret bekmu qiyin bolghan sahelerni birlikke keltürüsh yulida izlinish xarektirdiki xizmetlerni ishleydu U bu tetqiqatlardin qisqa waqit ichide chong netije hasil qilish asan emesligini iniq bilsimu lékin üzning shexsi payda ziyini bilen hisaplashmay pütün zihnini mushu tetqiqatqa serip qilidu Bulupmu mushu jehettiki izlinishige kiyinki hayatidiki pütün zihnini serip qilip kishini heyran qalduridighan netije hasil qilalmighan netije hasil qilalmighan bolsimu lékin qilche pushayman qilmaydukiyinrek uning diqqet küchini barghansiri köprek yehudi dölitini tirildurush we dunya yinichliqi mesililiri igelliwalidu Yili éynishtiyin meshhur fizika alimi langéwin bilen birlikte fashisizimgha qarishi turidu Yili gitlir texitke chiqip éynishtiyinning nispiylik neziryisini yehudi pitnisi dep jakarlaydu Uni birlin penler akadimiyisining royixétidin üchürwétidu hemde éynishtiyinning engilyeni ziyaret qilish pursitidin paydilnip uni sirttin ülümge hüküm qilidu üyi tinitilidu mal müliki musadire qilnidu eserliri köydürwétilidu Shu yili ayda éynishtiyin amrikigha bérip yingi jirsié shitatining pirénistun ali tetqiqat ornida pirapissor bulidu Yili u amérika tewelikige ütidu shuningdin kiyin dawamliq halda amrikida nezirye fizikisi tetqiqati bilen shughullinidu Éynishtiyin niyotundin qélishmaydighan ilimpen pishiwasi U fizikining nurghun saheliride muhim töhpilerni qoshqan Eger peqet muhiminila tilgha élishqa toghra kelse undaqta xuddi éynishtiyin wapat bulush aldida qaldurghan bir qol yazma arginalida xulase qilghandek zaman makan tartish küchi massa we inirgiye teng qimmetlik neziryisi qatarliq yingi noxtinezerler bilen munasiwetlik bolghan nispiylik neziryisini berpa qilish birlikke keltürülgen meydan neziryisini tiklesh püttürelmeydu kwanit neziryesini rawajlandurushqa töhpe qushush alahide tilgha élinishi kirek Kiyin éynishtiyin kwanit mixanika neziryesining tereqqiyatigha izchil türde küngül bülüp kopnhagin ilmi éqimidiki bor bon qatarliqlar bilen ilim jehette  yilgha yéqin bes munazire qilidu Uning ishtin sirtqi waqitlarda uning üstige yitekchilik qilghuchi ustaz bolmighan ehwalda mushundaq ulugh muwapiqiyetlerge ige bulishi ilim pen tarixida bulup baqmighan ish idi Éynishtiyn nopuzgha xurapiylarche ishinp ketmigen bashqilarning üzige xurapiylarche ishinip kitishige we chuqunishigha qarshi turghanyili israiliye zungtungi wésman ölgendin kiyin isr