ئادولف ھىتلېر
ئادولف ھىتلېر  German ˈAdoːlf ˈhɪtlɐ  img   يىل ئاپرېل  يىلى ئاپرېل ئاۋىستىرىيەدە تۇغۇلغان گېرمانىيە سىياسىئونى بولۇپ يىلدىن يىلى ۋاپات بولغانغا قەدەر گېرمانىيەنىڭ دىكتاتورى بولغان ئۇ ناتسىستلار پارتىيىسىنىڭ رەھبىرى سۈپىتىدە ھاكىمىيەت بېشىغا چىقىپ loweralpha  يىلى باش مىنىستىر بولغان ئاندىن Führer und Reichskanzler ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن ئۇ  loweralpha  يىلى  يىلى ئاي ئۇ پۈتكۈل ئۇرۇش جەريانىدا ھەربىي ھەرىكەتلەرگە يېقىندىن قاتناشقان بولۇپ تەخمىنەن ئالتە مىليون يەھۇدىي ۋە باشقا مىليونلىغان زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارنىڭ چوڭ قىرغىنچىلىقى چوڭ قىرغىنچىلىقنى سادىر قىلغان ھىتلېر ئاۋسترىيەۋېنگرىيەدىكى براۋناۋ ئام ئىنندا تۇغۇلغان لىنزغا يېقىن جايدا چوڭ بولغان ئۇ يىللارنىڭ دەسلەپكى ئون يىلىدا ۋيېنادا تۇرغان ۋە يىلى گېرمانىيەگە كۆچۈپ كەلگەن ئۇ بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا گېرمانىيە ئارمىيىسىدە ۋەزىپە ئۆتەۋاتقان مەزگىلدە بېزەلگەن يىلى ئۇ ناتسىستلار پارتىيىسىنىڭ پېشۋاسى بولغان گېرمانىيە ئىشچىلار پارتىيىسى DAP گە قاتناشقان ۋە يىلى ناتسىستلار پارتىيىسىنىڭ رەھبىرى بولۇپ تەيىنلەنگەن يىلى ئۇ ميۇنخېندىكى مەغلۇبىيەتتە ھۆكۈمەت ھوقۇقىنى تارتىۋېلىشقا ئۇرۇنۇپ بەش يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان تۈرمىدە ئۇ تەرجىمىھالى ۋە سىياسىي خىتابنامىسىنىڭ بىرىنچى تومىنى Mein Kampf نى بەلگىلىگەن مېنىڭ كۈرەشلىرىم يىلى بالدۇر قويۇپ بېرىلگەندىن كېيىن ھىتلېر ۋېرسال شەرتنامىسىگە ھۇجۇم قىلىپ جەزبىدار نۇتۇق ۋە ناتسىستلارنىڭ تەشۋىقاتى بىلەن پان گېرمانزىم يەھۇدىيلارغا قارشى تۇرۇش ۋە كوممۇنىزىمغا قارشى تۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرۈش ئارقىلىق كىشىلەرنىڭ قوللىشىغا ئېرىشتى ئۇ دائىم يەھۇدىيلارنىڭ سۇيىقەستىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە خەلقئارا كاپىتالىزم ۋە كوممۇنىزمنى ئەيىبلىدى يىلى ئايغا كەلگەندە ناتسىستلار پارتىيىسى گېرمانىيە رېيچستاگدا ئەڭ كۆپ ئورۇننى ئىگىلىدى ئەمما كۆپ سانلىققا ئېرىشەلمىدى نەتىجىدە ھېچقانداق بىر پارتىيە باش مىنىستىر نامزاتىنى قوللاپ كۆپ سانلىق پارلامېنت ئىتتىپاقى قۇرالمىدى سابىق باش مىنىستىر فرانز ۋون پاپېن ۋە باشقا مۇتەئەسسىپ رەھبەرلەر پرېزىدېنت پائۇل ۋون ھىندىنبۇرگنى ھىتلېرنى يىلى يانۋار باش مىنىستىرلىككە تەيىنلەشكە قايىل قىلدى ئۇزاق ئۆتمەي رېيچستاگ يىلدىكى ھوقۇق بېرىش قانۇنىنى ماقۇللاپ ۋېيمار جۇمھۇرىيىتىنى ناتسىست گېرمانىيەسىگە ئۆزگەرتىش مۇساپىسىنى باشلىدى ناتسىزىمنىڭ مۇستەبىت ۋە مۇستەبىت ئىدىئولوگىيىسىنى ئاساس قىلغان بىر پارتىيە دىكتاتۇرا يىلى ئاينىڭ كۈنى ھىندېنبۇرگ ۋاپات بولدى ھىتلېر ئۇنىڭ ئورنىنى دۆلەت ۋە ھۆكۈمەت باشلىقى قىلدى ھىتلېر يەھۇدىيلارنى گېرمانىيەدىن چىقىرىپ تاشلاپ ئەنگىلىيە ۋە فرانسىيە ھۆكۈمرانلىق قىلغان بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئادالەتسىزلىكى دەپ قارىغانلىقىغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن يېڭى بۇيرۇق ئورنىتىشنى مەقسەت قىلغان ئۇنىڭ ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن دەسلەپكى ئالتە يىلى چوڭ كاساتچىلىقتىن ئىقتىسادنىڭ تېز ئەسلىگە كېلىشى بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن گېرمانىيەگە قويۇلغان چەكلىمىلەرنىڭ ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇشى ۋە مىليونلىغان مىللىي گېرمانلار ئولتۇراقلاشقان يەرلەرنى ئۆزىگە قوشۇۋېلىشى نەتىجىسىدە دەسلەپتە كىشىلەرنىڭ زور قوللىشىغا ئېرىشتى ھىتلېر Lebensraum ئىزدىدى  lit    شەرقىي ياۋروپادىكى گېرمانىيە خەلقى ئۈچۈن ئۇنىڭ تاجاۋۇزچىلىق تاشقى سىياسىتى ياۋروپادىكى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى دەپ قارىلىدۇ ئۇ كەڭ كۆلەملىك قوراللىنىشقا يېتەكچىلىك قىلدى ۋە يىلى ئاينىڭ كۈنى پولشاغا بېسىپ كىردى نەتىجىدە ئەنگىلىيە ۋە فرانسىيە گېرمانىيەگە قارشى جەڭ ئېلان قىلدى  يىلى ئايدا ھىتلېر سوۋېت ئىتتىپاقىغا تاجاۋۇز قىلىشقا بۇيرۇدى يىلىنىڭ ئاخىرىدا گېرمانىيە ئارمىيىسى ۋە ياۋروپا ئوق كۈچلىرى ياۋروپا ۋە شىمالىي ئافرىقىنىڭ كۆپ قىسمىنى ئىگىلىدى بۇ پايدا يىلدىن كېيىن تەدرىجىي بۇرۇلدى يىلى ئىتتىپاقداش ئارمىيە گېرمانىيە ئارمىيىسىنى مەغلۇب قىلدى يىلى ئاينىڭ كۈنى ئۇ Führerbunker ئۇزۇن يىللىق ئاشىقى ئېۋا براۋن بىلەن توي قىلغان بېرلىندا ئىككى كۈنگە يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە ئەرئايال سوۋېت ئىتتىپاقى قىزىل ئارمىيىسىنىڭ تۇتۇلۇشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغان  ئۇلارنىڭ جەسىتى كۆيدۈرۈلدى تارىخچى ۋە تەرجىمىھالى ئىئان كېرشاۋ ھىتلېرنى زامانىۋى سىياسىي رەزىللىكنىڭ نامايەندىسى دەپ تەسۋىرلىگەن  ھىتلېرنىڭ رەھبەرلىكى ۋە ئىرقنى ئاساس قىلغان ئىدىئولوگىيە ئاستىدا ناتسىستلار ھۆكۈمىتى تەخمىنەن ئالتە مىليون يەھۇدىي ۋە باشقا مىليونلىغان زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا مەسئۇل بولغان ئۇ ۋە ئۇنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى ئۇنتېرمېنشېن سۇخۇمان ياكى جەمئىيەتنى ياخشى كۆرمەيدىغان دەپ قارىغان مۆلچەرلىنىشىچە ھىتلېر ۋە ناتسىستلار ھاكىمىيىتىمۇ  ئادەم ئۆلتۈرۈلگەن مىليون پۇقرا ۋە ئۇرۇش ئەسىرلىرى ئۇنىڭدىن باشقا  مىليون تىياتىر ۋە پۇقرالار ياۋروپا تىياتىرخانىسىدىكى ھەربىي ھەرىكەت نەتىجىسىدە قازا قىلدى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا ئۆلتۈرۈلگەن پۇقرالارنىڭ سانى ئۇرۇشتا مىسلى كۆرۈلمىگەن بولۇپ ئۆلۈميېتىم تارىختىكى ئەڭ ئەجەللىك توقۇنۇشنى تەشكىل قىلىدۇ