كۆكتۈرك خانلىقى
كۆكتۈرك خانلىقى  بۇمىن قاغان ۋە ئۇنىڭ ئىنىسى ئىستىمانىڭ رەھبەرلىكىدە گۆكتۈركلەرنىڭ ئاشىنا جەمەتى تەرىپىدىن قۇرۇلغان تۈرك خانلىقى ئىدىتۇنجى تۈرك خاگانات روران خاگاناتنىڭ ئورنىغا چىقىپ  موڭغۇلىيە ئېگىزلىكىنىڭ زومىگەر كۈچى بولۇپ  ئوتتۇرا ئاسىيادىكى زېمىنىنى تېزلىكتە كېڭەيتىپ  مانجۇرىيەدىن قارا دېڭىزغىچە بولغان تۇنجى ئوتتۇرا ئاسىيا قىتئەسى ئىمپېرىيىسىگە ئايلانغان يىلىغا كەلگەندە كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ ئىچىدە ئۆزئارا تەسىر دائىرە تالىشىپ قانلىق بۆلۈنۈش كېلىپ چىقىدۇئەسلىدەيىلى كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ قاغانى تابار قاغان ۋاپات بولغاندىن كېيىنئورنىغا كېڭەش ئارقىلىق قاغاننىڭ جىيەنى شۈتۈكئىشپارا قاغان خانلىققا چىقىدۇئۇ خانلىققا چىققاندىن كېيىن ئۆزىدىن تەخت ۋارىسلىغىنى تالاشقان ئۇرۇغتۇققانلېرىنى رازى قىلىش ئۈچۈنھەرقايسى ئۇرۇغتۇغقانلېرىغا ۋە بەزى ئاقسۆڭەكلەرگە زېمىن بۆلۈپ بېرىدۇياللۇغ تېكىنگە تۇغلا دەريا ۋادىسىدىكى جايلارنى تەقسىم قىلىپ بېرىدۇئۇ ئىشپارا قاغاندىن كېيىن ئىككىنچى ئورۇندا تۇرۇدىغان قاغان ئىدىئۆتۈكەن تاغلېرىنىڭ غەربىي شىمال قىسمىنى دالۇبيەنگە تەقسىم قىلىپ بېرىدۇئۇئاپا قاغاندەپ ئاتىلىدۇئىستېمى قاغاننىڭ ئوغلى جىيەنكۆلگە بۇرۇنقى ئويسۇنلار زېمىنىنى تەقسىم قىلىپ بېرىدۇئۇتاردۇش قاغاندەپ ئاتىلىدۇياللۇغ تېكىنگە قاراشلىق جايلارنىڭ شەرقىي ۋە شەرقىي جەنۇبىدىكى تاتابىيكۈمۈشخىتايشىتاتار رايونلېرىنى بىر تۇغقان ئىنىسى چۆرۈكۆلگە تەقسىم قىلىپ بېرىدۇئۇتۆلۈش قاغاندەپ ئاتىلىدۇبۇلار شتۈك قاغان مەزگىلىدىكىبەش قاغانلىقدەپ ئاتىلىدۇئۇندىن باشقا ھازىرقى تۇرپاننىڭ شىمالىدىكى بۇغدا تېغىنىڭ ئەتىراپىدا يەنەتارماق قاغانتارباغاتاي تاغلېرىنىڭ ئەتراپىداكىچىك قاغانقاتارلىق سۇيۇرغاللىقلارمۇ بار ئىدىتۇرپان ئويمانلىقىدا قاڭقى قەبىلىلېرى قۇرغان خانلىقمۇ بار ئىدىمانا مۇشۇ ئۇرۇغتۇققانلار بىربىرىدىن ئۈستۈنلۈك تالىشىپ ئۆزئارا زىدىيەتلىشىپيىلىغا كەلگەندە ئىشبارە قاغانياللۇغ تېكىن ۋە تۆلىش قاغان بىر تەرەپ بولۇپشەرقىي تۈرك قاغانلىقىئاپا قاغانتاردۇش قاغانتارمان قاغان ۋە كىچىك قاغانلار بىر تەرەپ بولۇپغەربىي تۈرك قاغانلىقىدەپ ئىككىگە بۆلۈنۈپ كېتىدۇئىككى قاغانلىقنىڭ چېگرىسى ئالتاي تاغلېرىدىن ھازىرقى قۇمۇل ۋىلايىتىگە قاراشلىق ئاراتۈرك ناھىيەسى بولىدۇئەنە شۇنىڭدىن باشلاپئىككى قاغانلىق ئوتتۇرسىدا ئۇزۇن مەزگىل قانلىق ئۇرۇشلار داۋام قىلىدۇ يىلىدىن كېيىن شەرقىي كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ ئىچكى قىسمىدىمۇ ھەر قايسى قەبىلىلەر ھوقوق ۋە زېمىن تالىشىپخانلىقنىڭ بىر تۇتاش ھاكىمىيىتىگە قارىشى ئۇرۇش قوزغاشقا باشلايدۇيىلىغا كەلگەندە ئۇرخۇنسېلىنگا ۋە تۇغلا دەريا ۋادىلېرىھازىرقى تاشقى موڭغۇلدادىكى ئۇيغۇر قەبىلىسىھازىرقى ئۇيغۇرلارغا باراۋەر ئۇقۇم ئەمەسبەلكى ئەينى ۋاقىتتىكى بىر پۈتۈن تۈرك مىللىتىنىڭ بىر قەبىلە ئىتپاقىنىڭ سىياسى نامى شەرقىي كۆكتۈرك خانلىقىغا قارىشى ئۇرۇش قوزغاپتۇغلا دەريا ۋادىسىدا تۇغلا توققۇز ئۇيغۇر خانلىقىتوققۇز ئوغۇز خانلىقى دەپمۇ ئاتىلىدۇنى تىكلەيدۇتوققۇز ئۇيغۇرلار ياغلاقارقۇرتارغاردېرېماربايىرسىقئادىزئابدالقاسارقۇۋلاسقۇۋۇنلاسئوۋۇغارياغماسابارۆسارورغۇرقاتارلىق توققۇز ئۇرۇقتىن تەشكىللەنگەنياغلاقار ئۇرۇقى بولسا بۇ توققۇز ئۇرۇقنىڭ يېتەكچىسى ئىدىتوققۇز ئوغۇزلار بولسا يۇقۇرىقى توققۇز ئۇيغۇرنى ئاساس قىلغان ھالدا ئۇيغۇربارغۇتقۇۋۇنبايىرقۇتوڭرائىزگىلچەۋۈكباسمىلقارلۇق قاتارلىق توققۇز قەبىلە ئىتپاقىدىن تەشكىل تاپقان ئىدىئۇيغۇر قەبىلىلېرىنىڭ قوزغۇلاڭىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان سىرتاردۇشتۈركلەرنىڭ سىر ۋە تاردۇش قەبىلىلېرىنىڭ بىرلەشمە ئىتپاقىقەبىلىلېرىمۇيىلى قوزغۇلاڭ كۆتۈرۈپشەرقىي كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ بىر تۇتاش ھاكىمىيىتىگە قارىشى قوزغۇلاڭ كۆتۈرۈدۇھەمدە شىددەت بىلەن كۈچۈيۈپ شەرقىي كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ پايتەختى ئۆتۈكەن تېغىنى ئىگەللەپ ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل خانلىق تىكلەيدۇبۇ چاغدا قاغانلىقنىڭ شەرقىي شىمالىدىكى تاتابىكۈمۈشقىتان قەبىلىلېرىتوڭغۇز تىل سېستىمىسىدىكى سىيانپى قەبىلىلېرىمۇ قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ خانلىقتىن بۆلۈنۈپ چىقىۋالىدۇئەمىلىيەتتە شەرقىي كۆكتۈرك خانلىقىيىلىلا خانلىق تەۋەسىدىكى ھەرقايسى قەبىلىلەرنىڭ قوزغۇلاڭلېرى نەتىجىسىدە ئاللىقاچان يىمىرىلىپ بولغان ئىدىھاكىمىيىتى گۇمران بولغان ئېلىك قاغان ئۆز جەمەتىدىكى قالدۇق قەبىلىلەرنى باشلاپتاشقى موڭغۇلىيەدىن ئۇدۇل ئۆز ۋاقتىدىكى دىڭشياڭ قەلئەسىگە چۈشكۈن قىلىدۇدېڭشياڭ قەلئەسىنىڭ ئورنى ھازىرقى سەنشى ئۆلكىسىنىڭ شىنجۇ شەھىرى ئورنىدا بولۇپسەنشىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا توغرا كېلىدۇتۇپرىغى مۇنبەتھاۋاسى مۆتىدىلئەينى زاماندا ئۇ تۈركلەرنىڭ سېپىل ئىچىگە جايلاشقان بىر ئالاھىدە قەلئەسى ئىدىئېلىك قاغاننىڭ مەزكۇر قەلئەگە كېلىشتىكى مەقسىدىمۇ سەددىچىن ئىچىگە كىرىپسېپىلنى قالقان قىلىپ تۇرۇپ سىرتاردۇشلارنىڭ داۋاملىق قوغلاپ ھۇجۇم قىلىشىدىن مۇداپىئە كۆرگەچ ئۆزىنىڭ كۈچىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈپسىرتاردۇش ۋە توققۇز ئۇيغۇرلارغا قايتۇرما ھۇجۇم قىلىپھالاك بولغان خانلىقىنى قايتا ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئىدىئېلىك قاغاننىڭ سەددىچىن ئىچىگە چۈشكۈن قىلغانلىقىدىن خەۋەر تاپقان تاڭ سۇلالىسىمانا شۇ چاغدىلا ئاخىرى بىر قېتىم بولسىمۇ غەيرەتكە كېلىپ يېرىم كېچىدە دىڭشياڭ قەلئەسىگە تۇيۇقسىز ھۇجۇم قىلىدۇتاڭ سۇلالىسى ھەربىي ھۇجۇم قوزغاش بىلەن بىرگەيەنە قايتاقايتا ئادەم ئەۋەتىپ ئىچىدىن پارچىلاش ھىيلىسىنى ئىشقا سالىدۇنەتىجىدە قاغاننىڭ بىر مۇنچە يېقىنلېرىكاڭ سۇمىيسۈي سۇلالىسىنىڭ سابىق خانىشى سۇ خانىش ۋە سۈي سۇلالىسىنىڭ سابىق شاھزادىسى ياڭ جىدوۋ قاتارلىقلارتاڭ سۇلالىسىگە بەيئەت قىلىدۇئېلىك قاغان چوغاي تېغىغا چېكىنىدۇتاڭ سۇلالىسى قوشۇنلېرىكۈنلۈك ئوزۇقتۈلۈگىنى ئېلىپ ئېلىك قاغاننى قوغلاپ بارىدۇبۇ چاغدا ئېلىك قاغان ۋە ئۇنىڭ ئادەملېرى يەنىمۇ شىمالغا قاراپ چېكىنىشكە ئامالسىز ئىدىچۈنكى ئۇ جايلاردىكى زېمىنلارنى ئاللىقاچان ئۇيغۇر ۋە سىر تاردۇش قەبىلىلېرى ئىگەللىۋالغانئۇلار بارسا ئۆزىنىئۆزى ئۆلۈمگە تۇتۇپ بەرگەنگە باراۋەر بولاتتىچىقىش يولى قالمىغان ئېلىك قاغان ۋە ئۇنىڭ قەبىلىلېرى ئاخىرى لىڭجۇ ئايمىقىھازىرقى نىڭشيا ئۆلكىسىنىڭ دۇجۇڭ شەھىرىدا تۇرۇشلۇق كىچىك قاغان سۇنۇشئىلگىرىكى كۆكتۈرك خانلى