ئۆزبېكلەر
ئۆزبېكلەر ئۆزبىكلەرمۇ مەملىكىتىمىزدىكى ئۇزاق تارىخقا ۋە پارلاق مەدەنىيەتكە ئىگە مىللەتلەرنىڭ بىرى ئۆزبېكلەر ئاساسەن سوۋىت ئىتتىپاقىنىڭ ئۆزبېكىستان رېسپۇبلىكىسىغا مەركەزلەشكەن ئومومى نوپۇسى تەخمىنەن مىليوندىن كۆپىرەك ئۇنىڭدىن باشقا ئافغانىستاندىمۇ ئۆزبەكلەر ياشايدۇ مەملىكىتىمىزدىكى ئۆزبېكلەر ئاساسەن شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتىنوم رايونىدىكى ئىلى ئاقسۇ ئۈچتۇرپان ئۈرۈمچى چۆچەك قەشقەر قاتارلىق جايلاردا ئولتۇراقلاشقان يىلىنىڭ ئاخىرىغا قەدەر پۈتۈن ئاپتونوم رايوندىكى ئۆزبېكلەرنىڭ نوپۇسى  مىڭ  بولۇپ پۈتۈن ئاپتونوم رايون ئومۇمىي ئاھالىسىنىڭ  تىنى تەشكىل قىلغان مىللەت نامى ۋە مەنبەسى ئۆزبېك سۆزى ئەڭ دەسلەپ  ئەسىردىكى موڭغۇل دۆلىتىگە قاراشلىق  تۆت چوڭ خانلىقنىڭ بىرى ھېسابلانغان ئالتۇن ئوردا خانلىقىنىڭ ھۆكۈمرانى بولغان سۇلتان مۇھەممەتتىن باشلاپ بارلىققا كەلگەن ئۆزبېكلەر ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ماۋارائۇننەھىردە ياشايدىغان ئىران تېلى سىستېمىسى تۈركىي تىل سىستېمىسى موڭغۇل تىل سىستېمىسىدىكى بىر مۇنچە قەدىمىي قەبىلىلەردىن شەكىللەنگەن    چىڭگىزخاننىڭ چوڭ ئوغلى جۇجىخان ئۆلگەندىن كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى باتۇخان تەخىتكە چىققان باتۇخان ئالتۇن ئوردا خانلىقىنى قۇرغان  لىكىن چوڭ موڭغۇل خانلىقىنىڭ تەركىبى قىسمى بولغان ئۇ ئۆلگەندىن كىيىن ئۇنىڭ ئوغلى سارتان ۋە ئۇلاغچىن تەخىتكە چىققان ئەمما باتۇخاننىڭ ئىنىسى بۆرىكە تەخىتنى تارتىۋىلىپ ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىپ بۇنى دۆلەت دىنى قىلغان ۋەموڭغۇل خانلىقىنىڭ مەركىزى ئوقىدىن ئاجىراپ كىتىشكە يۈزلەنگەن مەڭگۈ تۆمۈر تەخىتنى تارتىۋىلىپ ئىسلام دىنىنىڭ تەرەققى قىلىشىنى توسۇپ ئاق ئوردا تەرەپدارلىرىغا مايىل بولغان ئۇنىڭ ۋارىسلىرى تۇدا تۆمۈر تولا بۇغا ۋە توقا دەۋىرلىرىدىمۇ شۇنداق بولغانيىلى مەڭگۈ تۆمۈرنىڭ نەۋرىسى ئۆزبىكخان تەخىتكە چىققان     چىڭگىزخاننىڭ ئەۋلادى ئۆزبېكخان ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلغان بولۇپ تەخىتكە چىققاندىن تارتىپ ئىسلام دىنىنى كۈچەپ تەرغىپ قىلىپ ئىسمىنى مۇھەممەد ئۆزبېكخانغا ئۆزگەرتكەن ئۇ ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن مەزگىلدە  خانلىقى بىر مەھەل ئىنتايىن گۈللەنگەن ئۆزبېكخاننىڭ نامىمۇ كەڭ تارقالغان شۇنىڭ ئۈچۈن ئەينى چاغدا كىشىلەر ئۇنىڭ دۆلىتىنى ئۆزبېك خانلىقى دەپ ئاتىغان خانلىقتىكى ئارمىيەخەلقنى ئۆزبېك خەلقى دەپ ئاتىغان ئۆزبېكخاننىڭ دەۋرى گەرچە ناھايىتى قىسقا بىر دەۋىر بولسىمۇ بىراق بۇ دەۋىر ئۆزبېك مىللىتىنىڭ شەكىللىنىشىدىكى ئەڭ مۇھىم باسقۇچدۇر ئەسىردە ئالتۇن ئوردا خانلىقى ئۇزاق مۇددەتلىك ئىچكى توپىلاڭ سەۋەبىدىن يىمىرىلىپ ئەسلىدە ئۇلارنىڭ تەركىبىي قىسمى بولغان ئاق ئوردا خانلىقى تەدرىجىي كۈچىيىپ غەربىي سىبىرىيە ۋە قازاق ئوتلىقىدىكى كەڭ زېمىننى ئىگىلىگەن شۇنىڭ بىلەن ئاق ئوردا خانلىقى تەۋەسىدىكى تۈرك تىلى ۋە موڭغۇل تىلىدا سۆزلىشىدىغان كۆچمەن چارۋىچىلارنىڭ ھەممىسى قاراقۇيۇقلا ئۆزبېكلەردەپ ئاتالغان يىللىرى ئەمىر تۆمۈرنىڭ ئۆزبېكلەرگە ئىستىلاسى يىلى ئۆزبېك خانلىقىنىڭ قۇرۇلۇشىئەسىرنىڭ ئوتتىرلىرىدىن ئەسىرنىڭ ئوتتىرلىرىغىچە ئۆزبېكلەرنىڭ يەكەن خانلىقى دائېرىسىگە تارقىلىشى سودا ئىھتىياجى دىنى مەزھەپ ئىھتىياجى ۋە سىياسى ئىھتىياجلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك  قوقان خانلىقى دەۋرىدە مىلادىيە ئەسىرنىڭ باشلىرىدا بولۇپمۇ يىلىدىكىبەدەۋلەت تاجاۋۇزىدا نۇرغۇن ئۆزبىكلەر بۇ يەرگە كەلگەن يىلى بەدەۋلەت ھاكىمىيىتى پاچاقلانغاندىن كىيىن ئۇلار   مۇشۇ يەردە تۇرۇپ قالغان      تارىختا ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۆزبېكلەر دۆلىتىمىزنىڭ شىنجاڭ رايونىدىكى ھەر مىللەت خەلقى بىلەن قۇيۇق ئىقتىسادىي مەدەنىيەت ئالاقىسىنى ساقلاپ كەلگەن ئۆزئارا بېرىشكېلىش جەريانىدا بىرقىسىم كىشىلەر ئارقائارقىلاپ شىنجاڭغا كۆچۈپ كەلگەن ھەمدە بۇيەردە ئولتۇراقلىشىپ جۇڭگونىڭ ئۆزبېك ئاھالىسىغا ئايلانغان چىڭ سۇلالىسى ۋەسىقىلىرىدە خاتىرىلىنىشىچە داۋگۇاڭنىڭ يىلى كۇچا ئاقسۇ ئۇچتۇرپان يەركەن خۇتەن قەشقەر يېڭىسار قاتارلىق جەنۇبىي شىنجاڭدىكى يەتتە شەھەردە جەمئىي  ئائىلىلىك ئۆزبېك ئولتۇراقلاشقان شىمالىي شىنجاڭدىكى يالغۇز ئىلى رايونىدىلا  ئائىلىلىك ئۆزبېك  ئولتۇراقلاشقان     تىليېزىقى ئۆزبېك تىلى ئالتاي تىللىرى سىستېمىسىنىڭ تۈركىي تىللار تۈركۈمى ئۇيغۇرقارلۇق تىلى گۇرۇپپىسى  غەربىي جەنۇب قارلۇق تىلى تارمىقىغا مەنسۇپ  بولۇپ ئەسىرلەردە قىپچاق تىلى ئاساسىدا شەكىللەنگەن تارىختا ئۆزبېكلەرنىڭ ئەجدادلىرى تۈرك يېزىقى قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئەرەب يېزىقى پارس يېزىقى چاغاتاي يېزىقى قاتارلىق يېزىقلارنى قوللانغان ئەسىرلەدە ئۆزبېك تىلى پارس تىلى  ئەرەب تىلى قىرغىز تىلى ۋە ئۇيغۇر تىلىنىڭ زور تەسىرىگە ئۇچرىغان بولۇپ ئۇ ئۇيغۇر تىلىغا  بىر قەدەر يېقىن كېلىدۇ ھازىرقى زامان ئۆزبېك تىلى ئالتاي تىللىرى سىستېمىسىنىڭ تۈركىي تىللار تۈركۈمى غەربىي ھۇن تىلى تارمىقى قارلۇق تىلى گۇرۇپپىسىغا مەنسۇپ بولۇپ مورفولوگىيىلىك قۇرۇلمىسى جەھەتتە يېپىىشقاق تىللارغا تەۋە ئۆزبېكلەر ئومۇمەن ئۆز مىللىتىنىڭ ئىچكى قىسمىدا ئانا تىلىنى قوللىنىدۇ ئەمما شەھەر ۋە يېزىلاردا ئولتۇراقلاشقان ئۆزبېكلەر كۆپرەك ئۇيغۇر تىلىنى قوللىنىدۇ چارۋىچىلىق رايونلىرىدا ئولتۇراقلاشقان ئۆزبېكلەر كۆپرەك قازاق تىلىنى قوللىنىدۇ ھازىرقى زامان ئۆزبېك تىلى قارلۇق دىئالېكىتى تاشكەنت پەرغانە شېۋىسى شەرقىي جەنۇب دىئالېكىتى ۋە تاشكەنت تەلەپپۇزى ئاساسىدا شەكىللەنگەن ئۆزبىكلەرنىڭ دەسلەپكى ئەدەبىي تىلى ئەسىرلەردە شەكىللەنگەن بولۇپ ئۇلارنىڭ ئېغىز تىلى دېئالىكىتلار ۋە دېئالىكىتلارغا بېقىنغان ھالدا مەۋجۈت بولۇپ تۇرىۋاتقان شېۋە ۋە ئۇنىڭدىنمۇ كىچىك بولغان بىرلىكلەردىن تەركىپ تاپقان مۇرەككەپ بىر سېستىما ھازىرقى زامان ئۆزبېك تىلىدا ئەرەب پارس رۇس خەنزۇ تىللىرىدىن قوبۇل قىلىنغان سۆزلەر خېلى كۆپ سالماقنى تەشكىل قىلىدۇ تۈركىي تىللاردىن قوبۇل قىلىنغان سۆزلەر بىرقەدەر كۆپ بولۇپ نۇرغۇن سۆزلەرنىڭ ئوقۇلۇشى مەنىسى ۋە گرامماتىكىلىق تۈزۈلۈشى ئۇيغۇر تىلىدىكىگە ئاساسىي جەھەتتىن ئوخشايدۇ تىلى ئۇيغۇرچىلىشىشقا قاراپ يۈزلەنگەن شىنجاڭدىكى ئۆزبېكلەر ئەرەب ئېلىپبەسى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقىنى قوللىنىدۇ ئۆزبېكلەر ئەسىرنىڭ يىللىرىدىن باشلاپ ئەرەپ يېزىقى ئاساسىدىكى ئۆزبېك يېزىقىنى قوللانغان سوۋىت ئىتتىپاقىدىك