چاناق قەلئە ئۇرۇشى
چاناق قەلئە ئۇرۇشى ساڭا تار كەلمەيدىغان قەۋرىلەرنى كىملەر يازسۇن كۆمەيلى سېنى تارىخقا دىسەم پاتمايسەن   مەھمەت ئاكىف ئەرسوي چاناق قەلئە  بۇ يەر تۇپرىقىنىڭ ھەر زەررىسى قان بىلەن يۇيۇلغان مۇقەددەس تۇپراقلار يىقىلغان بىر ئىمپېراتورلۇق بىلەن بىللە پۈتۈن ئۈمىدلىرىنى يوقاتقان ئوسمان تۈركلىرىنىڭ قايتىدىن تىرىلىشى بىر ۋۇجۇت ھالىغا كەلگەن بىر مىللەتنىڭ ئوكيانلارنى تولدۇرغۇدەك قانلار ئېقىتىپ يۇزمىڭلىغان شېھىتلەرنىڭ ئىسسىق جانلىرىنى پىدا قىلىپ يۇرتىنى قۇتۇلدۇرۇپ خەلىقنىڭ ئىگىدارچىلىقىدىكى زامانىۋى مەدەنى ۋە يېپ  يېڭى بىر دۆلەتنىڭ چاقماق تېزلىكىدە يارىتىلىپ مىللەتكە ئۆتكۇزۇپ بېرىلگەن بىر تۇپراقلار چاناق قەلئە  بۇ يەر دۇنيادا تەڭدىشى بولمىغان بىر ئۇرۇشنىڭ يۇز بەرگەن دۇنيا تارىخىدىكى بىردىنبىر ئاسماندا يەردە سۇدا ئەينى ۋاقىتتا ئۇرۇش بولغان ئەڭ تار يەردە ئەڭ جىق ئادەم قاتناشقان ھەر بىر كۋادىرات مېتىرغا  پاي ئوق چۇشكەن ھاۋادىكى ئوقلارنىڭ بىر بىرى بىلەن سوقۇلۇپ كۆزلەرنى قاماشتۇرغان دۇنيا ئۇرۇش تارىخىدا  ئەڭ مەشھۇر مۇداپىئە ئۇرۇشى  دەپ ئاتالغان بىردىنبىر ئۇرۇش  بۇ ئۇرۇشنى پۇتۇنلەي سۆزلەشكە بۇ بەت ئاجىزلىق قىلىدۇ بۇ ئۇرۇش  ئوسمان تۇركلىرى تارىخىدىكى ئەڭ زور ۋە ئەڭ قىيىن بىر سىناق ئىدى مۇسۇلمانلارنى يەريۇزىدىن مەڭگۇلۇك ئۇچۇرۇپ تاشلاشنى مەخسەت قىلغان كۇچلەرنىڭ تۇركلەرنىڭ قەلبى بولغان پەيغەمبىرىمىزنىڭ نەزىرى چۇشكەن مۇقەددەس شەھەر ئىستانبۇلنى قولىغا كىرگۇزۇپ قەھرىمان تۇرك مىللىتىنى تارىخ سەھنىسىدىن پۇتۇنلەي يوق قىلىش ئۇچۇن باشلانغان ئۇرۇش ئىدى چاناق قەلئە بوغۇزىدىن ئۆتۇش ئۇچۇن تۇركلەرنى يېڭىش ئۇچۇن جاھاندىكى پۇتۇن قۇراللارنى ئىشلىتىپ باقتۇق پۇتۇن ۋاستىلارنى قوللىنىپ باقتۇق ئەمما تۇركلەرنى يېڭىشنىڭ ئەسلا مۇمكىن ئەمەسلىكىنى چۇشەندۇق ئەگەر ھەقىقى ئۇرۇشنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى بىلىشنى خالايدىغانلار تۇركلەر بىلەن ئۇرۇشسۇن چاناق قەلئە بوغۇزىدىن ئۆتەلمىدۇق   بىر ئىنگىلىز گېنىرال  ئاۋىستىرىيەۋېنگىرىيە ئىمپىرىيەسىنىڭ تەخىت ۋارىسى Arshiduk Ferdinand ۋە ئايالىنىڭ  يىلى  ئاينىڭ  كۇنى بوسنىيەدە ئۆلتۇرۇلۇشى بىرىنجى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ باشلىنىش سەۋەبى بولدى ئەسلىدە چوڭ دۆلەتلەرنىڭ سىياسى ئىقدىسادى ۋە سىتراتېگىيەلىك مەنپەئەت توقۇنۇشلىرى ئىقدىسادى ۋە تىجارەت رىقابەتلەرى ھۆكۇمرانلىق تالىشىشلىرى پارتىلاشقا ئاز قالغان بىر دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ خەۋەرچىسى ئىدى Ferdinand نىڭ ئۆلتۇرۇلىشى بولسا  دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ پارتىلىشى ئۇچۇن ئوبدان بىر سەۋەپ بولدى بىرىنجى دۇنيا ئۇرۇشىدا ئەنگىلىيە فىرانسىيە ۋە رۇسىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر گىرمانىيە ئاۋىستىرىيەۋېنگىرىيە ئىمپىرىيەسى ۋە ئىتالىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئانتانتا دۆلەتلەر دەپ ئىككى قۇتۇپ شەكىللەندى كېيىن ئىتالىيە ئانتانتا دۆلەتلىرىدىن چىقىپ ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرگە قوشۇلدى بېلگىيە سېربىيە رۇمىنىيە گرىتسىيە پورتۇگالىيە ياپۇنىيە ۋە ئامېرىكا ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرگە قوشۇلدى ئوسمان ئىمپىرىيەسى باشتا ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرگە قوشۇلۇشنى ئىلتىماس قىلدى ئەمما ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر ئىقدىسادى ۋەيران بولغان ئارمىيەسى ئاجىزلىغان دېپلوماتىيەسى يىتەرسىز بولغان ئىقدىسادى ۋە ئۇرۇش كۇچى تۇگەي دەپ قالغان ئوسمان ئىمپىرىيەسى بىلەن ئىتتىپاق قۇرۇشنى خالىمىدى ئۇنىڭ ئۇستىگە ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ جىقىنىڭ ئوسمان ئىمپىرىيەسىنىڭ تۇپراقلىرىدا كۆزى بار ئىدى شۇنىڭ ئۇچۇن ئىنتايىن قىسقا ۋاقىت ئىچىدە يوق بولىدۇ دەپ قارىغان ئوسمان دۆلىتى بىلەن ئىتتىپاق قۇرۇشنى رەت قىلدى ئىتتىپاقداش دۆلەتلىرىگە قوشۇلالمىغان ئوسمان ئىمپىرىيەسى بۇ دۇنيا ئۇرۇشىدا يالغۇز قالماسلىق ئۇچۇن ۋە رۇسىيەنىڭ ھۇجۇمىغا قارشى تۇرۇش ئۇچۇن گىرمانىيە بىلەن ئىتتىپاقداش بولۇشنى قارار قىلدى بۇ قارار تۇرك تۇپراقلىرىدا مەنپەئەتى بولغان گىرمانىيە ئۇچۇن ئوبدان بىر پۇرسەت بولدى شۇنىڭ بىلەن گىرمانىيە ئوسمان ئىمپىرىيەسىگە ئاز  تولا قورال ياردىمى قىلدى ئوسمان ئىمپىرىيەسى  يىلى  ئاۋغۇست كۇنى گىرمانىيە بىلەن مەخپى بىر كېلىشىم ئىمزالاپ ئانتانتا دۆلەتلىرىگە قوشۇلدى گىرمانىيە  يىلى  ئاۋغۇست رۇسىيەگە ئىككى كۇندىن كېيىن فرانسىيەگە ھۇجۇم قىلدى بۇ سەۋەب بىلەن ئەنگىلىيە  ئاۋغۇست كۇنى گىرمانىيەگە ئۇرۇش ئېلان قىلدى شۇنداق قىلىپ  دۇنيا ئۇرۇشى ياۋروپادا باشلىدى گىرمانىيەنىڭ ئوتتۇرا دېڭىزدىكى Goben ۋە Breslav ئىسىملىك ئىككى ئۇرۇش كېمىسى ئەنگىلىيە ۋە فىرانسىيە كېمىلىرىدىن قېچىپ  يىلى  ئاۋغۇست كۇنى چاناق قەلئە بۇغۇزىنىڭ يانلىرىغا كېلىپ تۇركلەردىن ياردەم سورىدى گېنىرال ئەنۋەر ۋە جامال ئوسمان ھۆكۇمىتىگە خەۋەر بەرمەي بۇ ئىككى كېمىنىڭ چاناق قەلئە بوغۇزىدىن ئۆتۇپ مەرمەر دېڭىزىغا كىرىشىگە رۇخسەت بەردى كېيىن تۇركلەر بۇ ئىككى كىمىنىڭ ئىسىمىنى ياۋۇز ۋە مىدىللى دەپ ئۆزگەرتتى ئۇستىگە تۇرك بايراقلىرى ئورناتتى بۇ ئىككى كىمە بىلەن قارا دېڭىزغا چىقىپ  ئۆكتەبىر كۇنى قارا دېڭىزدا رۇسلار بىلەن ئۇرۇشتى ۋە رۇسلارنىڭ پورتلىرىنى بومباردىمان قىلدى شۇنىڭ بىلەن  يىلى  ئاينىڭ  كۇنى رۇسىيە ئوسمان ئىمپىرىيىسىگە رەسمى ئۇرۇش ئېلان قىلدى ۋە بىر كۇندىن كېيىن تۇركىيەگە شەرقتىن ھۇجۇم قىلدى گىرمانىيەنىڭ  ئۇرۇش كېمىسىنى قوغلاپ كەلگەن ئەنگىلىيە ۋە فىرانسىيە كېمىلىرى چاناق قەلئە بوغۇزىنى بومباردىمان قىلدى ۋە  ئاينىڭ  كۇنى تۇركىيەگە ئۇرۇش ئېلان قىلدى شۇنىڭ بىلەن سولتان رىشات  نويابىر كۇنى ئەنگىلىيە فىرانسىيە ۋە رۇسىيەگە ئۇرۇش ئىلان قىلغانلىقىنى جاكارلىدى ۋە ئىسلام دۇنياسىنى جىھادى  مۇقەددەسكە چاقىردى  مۇقەددەس ئۇرۇش  بۇ چاقىرىققا ئىسلام دۇنياسىدىن بىر قوللاش كەلمىدى شۇنداق قىلىپ ئوسمان ئىمپىراتورلىقى  دۇنيا ئۇرۇشىغا ئانتانتا دۆلەتلەر بىلەن قاتنىشىشقا مەجبۇر بولدى ئوسمان ئىمپېراتورلىقى بىرىنجى دۇنيا ئۇرۇشىدا توققۇز سەپتە بىرلا ۋاقىتتا ئۇرۇش قىلىشقا مەجبۇر بولدى  چاناق قەلئە سېپى  شەرقى كافكاز سېپى  گالىچىيا سېپى  رۇمىنىيە سېپى  ماكېدونىيە سېپى  يەمەنئەرەبىستان سېپى  سىناپەلەستىن سېپى  ئىراق سېپى  سۇرىيە سېپى بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ مەشھۇر ۋە ئەڭ قانلىق بولغىنى چاناق قەلئە ئۇرۇشى بولدى چاناق قەلئە بوغۇزى تەخمىنەن  كېلومىتىر ئۇزۇنلۇقتا بولۇپ ئەڭ كەڭ يېرى  مېتىر ئەڭ تار يېرى  مېتىر چاناق قە