ئورخۇن ئابىدىلىرى
ئورخۇن ئابىدىلىرى موڭغۇلىيەدىكى ئورخۇن دەريا ۋادىسى بىلەن سىبىرىيەدىكى يەنسەي دەريا ۋادىسىغا تىكلەنگەن ئابىدىلەرنى كۆرسىتىدىغان بولۇپ ئاساسەن قەبرە تاشلىرى قەبرىلەر ۋە خاتىرە تاشلارغا پۈتۈلگەن يازمىلارنى كۆرسىتىدىغان بولۇپ بۇ ئابىدىلەرنىڭ تارىخىنى  ئەسىردە ئۇيغۇرلارنىڭ يېزىقىنى ئارىيەت ئېلپ ئىشلەتكەن موڭغۇل تارىخى ۋە يېزىقلىرىغا باغلاپ قويۇش كىشىنىڭ ئەقلىگە سىغمايدىغان قاراشتۇر ئەمىلىيەتتە بۇ ئابىدىلەردىكى يېزىق قەدىمقى تۈرك يېزىقىنىڭ گىرمانلارنىڭ رۇنىك يېزىقىغا شەكىلداش يازمىلىرى بولغىنى ئۈچۈن بەزىلەر بۇ ئابىدىلەرنى قەدىمقى تۈرك رۇنىك يېزىقىدىكى ئابىدىلەر دەپمۇ ئاتايدۇ ھازىر ئۇرخۇن ئابىدىلىرى دۇنيا ئىلىم ساھەسىدە كەڭ ۋە تار مەنىدە ئىستىمال قىلىنىدىغان بولۇپ كەڭ مەنىدىكى ئۇرخۇن ئابىدىلىرى ئۇرخۇن ۋادىسىغا تىكلەنگەن تۈرك ئۇيغۇر قىرغىز مەڭگۈ تاشلىرىدىن يەتتەسۇ ۋە تارىم  جۇڭغار ئويمانلىقىغىچە ئامۇسىر دەريا ۋادىلىرىدىن ئۇرخۇن سېلېنگا دەريا ۋادىلرىغىچە تارقالغان نەچچە ئون خىل يېزىق ۋە تىللاردا پۈتۈلگەن مەركىزى ئاسىيا مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنىڭ ھەممىسىنى كۆرسەتسە تار مەنىدىكى ئۇرخۇن ئابىدىلىرى ئۇيغۇرلارنى يادرۇ قىلغان بارلىق تۈركىي مىللەتلىرىنىڭ ئۇرخۇن دەرياسى بويىدا قالدۇرغان يازما ئابىدىلىرىنى كۆرسىتىدۇ ئاساسلىقى تۈرك ئۇرخۇن يازما يادىكارلىقلىرى ۋە ئۇيغۇر ئۇرخۇن يازما يادىكارلىقلىرىنى كۆرسىتىدۇ ئۇرخۇن يازما يادىكارلىقلىرى ئاساسلىقى ئوتتۇرا ئاسىيا تارىخدىكى ئەڭ موھىم نامايەندە بولۇپ ئاساسلىق ئۇيغۇر تۈركلىرىنىڭ تارىخى جۇغراپىيە ئېتنىك ئالاھىدىلىكى مىللىي تەركىبى ۋە خاراكتېر خۇسۇسىيەتلىرى ھەققىدىكى ئەڭ موھىم بىرىنچى قول ماتىرىياللار بولۇپ بۇلار خىلمۇخل نوقتىلاردىن چىقىش قىلىپ تەتقىق قىلىش ئىنتايىن موھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇپمۇ ئۇرخۇن ئابدىلرىدىكى دۇنيا قاراش مەسىلىسى ئۇرخۇن ئۇيغۇرلىرىنىڭ بىۋاستە ئەۋلاتلىرى بولغان ئۇيغۇر لارنىڭ تارىخ مەدەنىيەت بولۇپمۇ ئۇيغۇر پەلسەسىنىڭ ئاساسى بولغان دۇنيا قاراش مەسىلىرىنى تەتقىق قىىشتا بۈگۈننى چۈشىنشى ئارقىلىق كەلگۈسى دۇنياقاراش مەسىلىلىرىنى ھەل قىلشتا ئىنتايىن موھىم ئەھمىيەتكەئىگە  بۇ يەردىكى دۇنيا قاراش كەڭ مەنىدىكى كىشىلەرنى دۇنيانى بىلىش ئۆزگەرتىش جەريانىدىكى كۆز قاراشلىرىنى كۆرسەتمەستىن تىخىمۇ ئىلگىرلىگەن ھالدا ئۇرخۇن دەريا ۋادىسىدىكى تۈرك ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئانا ماكانلىرىدىكى قەدىمقى دەريا ئۇرخۇن سىلىنگان ئامۇ سىر تارىم ئىرتىش دەريالىرى ۋە بۇ يەردىكى ئوزۇن ۋە ماكان مەنبەسى بولمىش ئۆتۈكەن ئالتۇن تەڭرى قاراقۇرۇم ئالتاي تاغلىرىنى بىلىش ئۆزگەرتىش ۋە چۈشىنىش جەريانلىرىدىكى خىلمۇخىل ئەقلى پائالىيەتلىرىنى كۆرسىتىدىغان بولۇپ دىنشۇناسلىق ئاستىرونومىيە جۇغراپىيەگىچە تۇتىشىدىغان ئىنتايىن كەڭ مەنىدىكى بىر ئوقۇمدۇر بىز تەھلىل قىلىدىغان ئۇرخۇن ئابىدىلىرى موڭغۇل يايلاقلىرىدا پائالىيەت ئىلىپ بارغان تۈرك خانلىغى مىلادى ۋە ئۇيغۇرمىلادى  خانلىغى ئىشلەتكەن يېزىقتا خاتىرلەنگەن مەڭگۈ تاش يازما يادىكارلىقلىرىنى كۆرسىتىدىغان بولۇپ بەزىلەر بۇ يېزىقنىڭ گىرمانلارنىڭ رۇنك يېزىقىغا ئوخشايدىغانلىقىغا قاراپ تۇرۇپ ئۇنى تۈركرۇنىك يېزىقى دەپمۇ ئاتايدۇ  يەنە بەزىلەر بۇ يېزىقنىڭ تىپىلغان ئورنىغا قاراپ ئۇرخۇن ينسەي يازما يادىكارلىقلىرى دەپمۇ ئاتايدۇ مەيلى قانداقلا بولمىسۇن بۇ يېزىقنى يالغۇز تۈرىكلەر ۋە ئۇيغۇرلار ئىشلىتىپلا قالماستىن يىنسەي دەرياسى ۋادىسىدا ياشايدىغان قىرغىزلارمۇ ئىشلەتكەنلىگى ئۈچۈن بۇ يېزىقتا قىرغىزچە نۇرغۇن ئابىدىلەرمۇ ساقلانغان