Алберит Eйништейн
UYGHURCHE ئۇيغۇرچە ейништийинниң тулуқ исми албирит ейништийинAlbert Einstein булупәсирдики әң улуғ физика алими у йили айниң күни гирманийниң виюртембириг области мийонхин әтрапидики мәшһур улм дигән кичик шәһәрдә кичик мүлүкдар йәһүди аилисдә дуняға кәлгән униң дадиси уйәрдә бир иликтир сайманлири завутиға игидарчилиқ қилатти ейништийин кичик вахтида анчә зиһни өткүр бала һисапланмайтти у үч яштин ашқанда тили чиққан болсиму лекин бәш яш вахтидиму кикәчләп сөзләйтти атааниси үни зиһин җәһәттин вә йитилиши җәһәттин нурмал әмәс дәп қарайтти бирақ кичик ейништийинниң фантазийлик туйғуси күчлүк иди тәбиәт һадисиллиригә қаттиқ қизиқип йүрәтти үзиниң әслишигә қариғанда төтбәш яш вақитлирида униңда бир хил муқәддәс билим елиш арзуси болған шамал вә ямғурға айниң нимә үчүн чүшүп кәтмәйдиғанлиқиға һәйран қалған буларниң тигитәктини билишкә болған интилиш униңда өткүр күзүтүш қабилйитини йитиштүргән бир күни дадиси униңға бир кумпас елип бириду у кумпасни қайсила тәрәпкә қаратса ичидики ситирилкиниң һаман охшаш бир йүнүлшни көрситип турғанлиқини байқайду бу униңда зор қиззиқиш пәйда қилиду у  яш вахтида аммибап илми китапларни уқуп чиққандин кийин тизла инҗил дики һикайиләрниң нурғунлири раст әмәс дигән тунушқа кәлгән у евкилитниң гиомитирйәниң әсли нусхиси ни уқуп чиқип униңдики пипагор гугу тиормиси тик булуңлуқ үчбулуң тиормиси уни чоңқур җәлип қилиду ейништийин буларни зоқиштияқ билән әсләп әгәряш вахтимда мушу әсәр мини җәлип қилмиған болса нәзирйә тәтқиқатчиси булуп йитилиишим мумкин әмәс иди дәйду шу йили ейништийин лонфод оттура мәктивигә кирип уқуйду у әйни вақиттики гирманийә мәктәплиридики ашундақ қатмал үлүк маарип түзимини яқтурмиғанлиқтин бу мәктәпни пүттүргүчә уқумайду йили үйигә қайтип килип дадисиниң йитәкчилигидә өзлигидин үгүниду йили ейништийин сийорих фидратип санаат инистотигә имтаһан бириду әмма униң матиматика нәтиҗиси күрүнәрлик болсиму ортақ нәтиҗиси начар болғанлиқтин қубул қилинмайду кийин кийин баавурийә оттура мәктивидә бир йил тулуқлап үгүнүп йили фидратип санаәт онвирситити дарилмуәллимин факолтитиға имтаһан бирип кирип матиматика физикини бирилип үгүниду у вахтиниң тулисини физика тәҗирбиханисда өткүзиду бучағда у кәлгүсидә нимә қилишни байқап физика нәзирйисини бирилип үгүниду физика алими булушқа нийәт бағлап нәзирйә тәтқиқатиға киришиду лекин бу мәктәпни пүттүргәндин кийин ишсиз қелип турмушта қийинчилиқ тартп начар уқуғучиларға матиматика вә физика үгүтүштин тапқан киримигә тайинип турмушини қамдайду йили у той қилди һәмдә бир савақдишиниң дадисиниң достиниң көрсиитиши арқилиқ бикар йүрийдиған лекин кирими анчә юқури болмиған урунға йәни берин шивитсарийә фидратип патинт хас пайда идарисигә кирип патинт тәкшүргүчи хадим булиду йили  яшқа киргән ейништийин наһайити қийин шараит астида нурғунлиған илми тәҗирбә пакитлириға асасән нийотунниң нурғун йиллардин буян муқәддәс дәхлисиз булуп кәлгән мутләқ заман вақит  вә мутләқ макан бошлуқ қаришини инкар қилип ниспийлик нәзирйисини вә юруқлуқ тизликиниң өзгәрмәслики пиринсипини оттурға қуйиду һазирқи заман физикисиниң нәзирйиви түврикниң бири болған тар мәнидики ниспийлик нәзирйисини бәрпа қилиду шундақла шу йили  айларда у йәнә фотуиликтир ефкити нәзирйиси вә брон һәркәт нәзирйисини илан қилиду еништийин германийиниң физика жорнили да арқа арқидин үч парчә мақалә илан қилип үч муһим саһә буйичә тарихи харәктирлик нәтиҗигә игә булиду униң мувапиқийтидин елип ейтқанда һәр бир парчә мақалси билән нобил мукапатиға иришәләйтти шу йили айда илан қилинған нурниң пәйда булиши вә униң айлинишидики риғбәтләндүридиған нохтинәзәр тоғирисда дигән мақалисидә ейништийин пиланикниң кванит пәризиниң илһамида юруқлуқ кванти тәлиматини оттурға қуюпиликтир магинит долқуниниң иниргийси парчә парчә юруқлуқ кванти арқилиқ тарқилиду дәп қарайду буниң билән у квант нәзирйисини тәрәққи қилдуруп илимпән тарихида тунҗи қетим микро обиктип җисимниң долқунлуқ вә зәричиликтин ибарәт икки яқилимилиқ хусусийтини шәрһиләп бириду у йәнә квант нәзирйәси арқилиқ фотоиликтирик иффикит радиатсийә җәряни вә қаттқиқ җисимниң селиштурма ссиқлиқини чүшәндүрүп бириду булар кванит миханикисини тикләш үчүн асас яритиду йили ейништийин фото иликтирик ффикит қануни ни байқиғанлиқи үчүн шәрәп билән нобил физика мукапатиға иришиду ейништийин бу шанлиқ нәтиҗиләргә игә болғандин кийин өз ғәлбисидин мәс булуп кәтмәйду у һәқиқәтни тепиш юлида зади тохтимайду тизлинишчан һәркәтниң ниспийлиги үстидә йәниму илгирлигән һалда издиниду йили тартиш күчи мәйданида һәммә җисимлар охшаш тизлиништа булидиғанлиқи үстидики тәҗирбә әмилйитигә асасән бир хил тартиш күчи мәйданиниң тәкши тизлиниш билән тәң қиммәттә булидиғанлиғидин ибарәт қаидини оттурға қойди йилидин йилғичә у  йил дәриҗилик мәхсус хадим лиқ вәзиписидә болди йили мәшһур физика алими гирманийә маарип министири планкиниң көрситииши арқилиқ сийорих онвирсититиниң нәзирйә физика дотсинти булиду ейништийинниң шанлиқ нәтиҗиллиригә асасән планк әгәр ейништийинниң нәзирйиси испатлинидиған болса униңға әсирдики копирникниң һәқиқәтни испатлиғанлиқи дәп гуваһлиқ биримән дигән иди ейништийин йили фирага гирманийә онвирситити нәзирйә физикиси пирапписори булиду  йили шивитсарийәгә қайтип килип сийорх фидратип санаәт онвирсититиниң нәзирйә физика пирапписори булиду йили фрос