Pornografiya
Pornografiya (yunoncha: πόρνη (porne) – „fahsh“ va γράφω (grafo) – „yozaman“ soʻzlaridan) tomoshabin hirsini qoʻzgʻatish maqsadida jinsiy organlar yoki jinsiy aloqani tasvirlashdir. Pornografik materiallar turli vositalar, jumladan adabiyot, badiiy tasvir, fotografiya, haykaltaroshlik, video, film, tovush va videooʻyin asarlari shaklida tarqatiladi. Pornografiya tayyorlanishi va tarqatilishi qator huquqiy va diniy normalar bilan chegaralangan. Pornografiya (qisqacha porn yoki porno deb nomlanadi) jinsiy qoʻzgʻalish uchun moʻljallangan „rasm, video yoki matn kabi“ jinsiy mavzudagi material sifatida taʼriflangan. Kattalar tomonidan tomosha qilish uchun moʻljallangan pornografiya tasvirlari qirq ming yil oldin gʻor rasmlarida virtual haqiqat taqdimotlari sifatida saqlangan. Kattalar uchun kontentning asosiy farqi pornografiya yoki erotika sifatida tasniflanishidadir. Pornografik deb hisoblangan eng qadimiy artefaktlar Germaniyada 2008-yilda topilgan va ularning yoshi kamida 35 000 yil deb hisoblaniladi. Erotik tasvirlar tarixi davomida turli odamlar bu holatni odobsizlik deya baholab ularni yoʻq qilishga, senzuraga yoki ularni noqonuniy qilishga urinishgan. Bunday asoslar va hatto pornografiyaning taʼrifi turli tarixiy, madaniy va milliy kontekstlarda turlicha boʻlgan. Hind sanskrit matni Kama Sutra (milodiy III asr) jinsiy xulq-atvorga oid nasr, sheʼr va rasmlarni oʻz ichiga olgan. Britaniya inglizcha matni Fanny Hill (1748), „birinchi asl ingliz nasriy pornografiyasi“ deb hisoblangan, eng koʻp taʼqib qilingan va taqiqlangan kitoblardan biri boʻlgan. 19-asr oxirida Thomas Edisonning oʻpish tasvirlangan filmi Qoʻshma Shtatlarda odobsiz holat deb qoralangan boʻlsa, Eugène Pirouning 1896-yilda suratga olingan „Bedtime for theBride (Kelin uchun uxlash vaqti)“ filmi Fransiyada juda yaxshi qabul qilingan. Yigirmanchi asrning oʻrtalaridan boshlab, odobsizlikning qonuniy taʼriflari cheklangan Gʻarb dunyosida jinsiy munosabatlarga nisbatan jamiyatning munosabati yumshoqroq boʻlgan. 1969-yilda Blue Movie Amerika Qoʻshma Shtatlarida keng kinoteatrlarda namoyish etilgan simulyatsiya qilinmagan jinsiy aloqani tasvirlaydigan birinchi film hisoblanadi. Shundan soʻng „Pornoning oltin davri“ (1969 – 1984) boshlangan. 20-asrning oxirida uy videosi va World Wide Webning joriy etilishi pornografiya biznesining global oʻsishiga sabab boʻldi. 21-asrdan boshlab Internetga kirishning kengayishi va arzon smartfonlar ishlab chiqarilishi pornografiyaning keng tarqalishiga imkon yaratdi. Pornografiya munosabatlarda qoniqtirilmaydigan jinsiy istaklar uchun xavfsiz yoʻlni taʼminlash va sherigi boʻlmagan odamlarda jinsiy qoniqishga erishishda yordam berish uchun ishlab chiqilgan. Bu jurnalistika bilan tenglashtirilgan, chunki ikkalasi ham nomaʼlum yoki yashirin tomonlarga qarashlikni taklif qiladi. Pornografiyadan foydalanish ijtimoiy media yoki video oʻyinlardan foydalanish kabi raqamli vositachilik bilan bogʻliq boʻlgan keng tarqalgan dam olish faoliyati hisoblanadi. Pornografiyadan foydalanish motivlari fantaziya, odatiy foydalanish, kayfiyatni boshqarish yoki munosabatlarning bir qismi sifatida boʻlishi mumkin. Pornografiyani jinsiy taʼlim materiali deb hisoblaydigan odamlar oʻzlarining jinsiy hayotida prezervativlardan foydalanmaslik ehtimoli koʻproq ekanligi aniqlangan, bu esa jinsiy yoʻl bilan yuqadigan infeksiyalarni (STI) yuqtirish xavfini oshiradi. Pornografik studiyalarda ishlaydigan ijrochilar koʻpchilikdan farqli oʻlaroq, STI uchun muntazam ravishda tekshiruv testlaridan oʻtadilar. Qiyosiy tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, odamlar orasida pornografiyaga nisbatan yuqori bagʻrikenglik va isteʼmol qilish gender tengligini qoʻllab-quvvatlanishi bilan bogʻliq. Feministik guruhlar orasida baʼzilari pornografiyani zararli deb hisoblab, uni yoʻq qilishga intilishadi, boshqalari esa bu yaxshi ekanligini taʼkidlab, senzura harakatlariga qarshilik koʻrsatishadi. Longitudinal study shuni koʻrsatdiki, pornografiyadan foydalanish yaqin sheriklar zoʻravonligida tasir qiluvchi asosiy omil emas. 2014-yilda boshlangan Pornografiya tadqiqotlari pornografik deb hisoblangan „mahsulotlar va xizmatlar“ni tanqidiy oʻrganishga bagʻishlangan birinchi xalqaro ekspertlar tomonidan koʻrib chiqilgan akademik jurnal hisoblanadi. Pornografik veb-saytlar dunyo boʻylab eng koʻp tashrif buyurilgan 50 ta veb-saytlar qatoriga kiradi. „Erotik vosita“ deb nomlangan pornografiya turli xil aloqa va ommaviy axborot vositalarini qayta ishlash texnologiyalarini rivojlantirishdagi asosiy rol oʻynaydi. Pornografiya sanoati innovatsiyalarni erta oʻzlashtirgani va moliyaviy kapital yetkazib beruvchisi sifatida ommaviy axborot vositalari bilan bogʻliq texnologiyalarni qabul qilish va ommalashtirishda hissa qoʻshadigan asosiy omil sifatida eʼtirof etilgan. Yigirma birinchi asrning boshlarida porno sanoatining aniq iqtisodiy hajmi nomaʼlum. 2015-yilda jahon bozoridagi baholar 97 milliard AQSh dollarini tashkil etdi, AQSh daromadi 10 dan 12 milliard dollargacha baholanadi. 2020-yilda AQSh daromadi kamida 3,3 milliard AQSh dollariga yetgan deb taxmin qilingan. Yaponiyada pornografiya 2018-yilda 20 milliard dollardan ortiqroqqa baholangan. AQSh pornografiya sanoatida ishlab chiqarish va yordamchi xodimlar bilan bir qatorda koʻplab ijrochilar bilan ham ishlaydi va oʻzining sohaga oid nashrlariga ega. Jumladan: XBIZ va AVN, savdo assotsiatsiyasi, soʻz erkinligi koalitsiyasi, kasaba uyushmasi, Voyaga yetgan ijrochilarni himoya qilish qoʻmitasi va mukofot shoulari, XBIZ mukofotlari va AVN mukofotlari. 2010-yillarning oʻrtalaridan boshlab, chuqur soxta pornografiya va qasos pornografiyasi kabi vijdonsiz pornografiya sohasining rivojlanishi tashvishli masalalardan biriga aylandi.