Xitoy-AQSh munosabatlari
Xitoy Xalq Respublikasi (XXR) va Amerika Qo'shma Shtatlari (AQSh) o'rtasidagi munosabatlar 1949 yildan beri murakkab bo'lib, o'zaro ishonchsiz munosabatlarga olib keldi. Bu munosabatlar yaqin iqtisodiy aloqalar (iqtisodiy aloqalar 1980 yildan keyin tez rivojlandi), shuningdek, Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi gegemonlik uchun raqobatga olib keldi. Bu dunyo yetakchilari va akademiklari tomonidan 21-asrdagi dunyodagi eng muhim ikki tomonlama munosabatlar sifatida ta’riflangan. Xitoy bilan munosabatlar deyarli 1845 yilgi Vangxia shartnomasiga qadar bo'lmagan. AQSh 1900 yildan keyin Ochiq eshiklar siyosatini ilgari surish orqali tashqi kuchlarning ta'sir doirasiga qarshi chiqdi. Ixetuanlar isyonini bostirishda ittifoqchilarga qo'shildi. Vashingtonning Amerika banklarini Xitoy temir yo'llariga sarmoya kiritishga undash harakatlari 1900-yillarda muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Prezident Franklin Ruzvelt 1938 yildan keyin Xitoyni Yaponiyaga qarshi qo'llab-quvvatlashni ustuvor vazifa qilib qo'ydi. AQSH Yaponiyaga qarshi Tinch okean urushi (1941-1945) davrida Xitoy Respublikasi bilan ittifoqchi boʻlgan. Vashington 1945-1947 yillarda millatchi hukumat va Xitoy Kommunistik partiyasi (XKP) o'rtasida murosaga kelishga harakat qildi va muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Xitoy fuqarolar urushi davrida Mao Szedun boshchiligidagi XKP materik Xitoyda g'alaba qozonganidan so'ng, munosabatlar keskinlashdi. AQSh va Xitoy Koreya urushi paytida bir-biri bilan jang qilishgan. Qo'shma Shtatlar Tayvanda surgunda bo'lgan Xitoy Respublikasini Xitoyning qonuniy hukumati sifatida tan olishda davom etdi va Prezident Richard Niksonning 1972 yilgi Xitoyga tashrifi kutilmagan tarzda o'zgarib ketgunga qadar XXRning Birlashgan Millatlar Tashkilotiga a'zoligini blokladi. 1979 yil 1 yanvarda AQSH XXR bilan diplomatik munosabatlar oʻrnatdi va uni Xitoyning yagona qonuniy hukumati sifatida tan oldi; shu bilan birga, Tayvan munosabatlari to'g'risidagi qonun doirasida Tayvan bilan norasmiy munosabatlarni davom ettirdi. Tayvanning siyosiy maqomi ikki davlat o'rtasidagi keskinlikning asosiy manbai bo'lib qolmoqda. Nikson tashrifidan so'ng Jimmi Karterdan tashqari har bir AQSh prezidenti Xitoyga tashrif buyurdi. Prezident Barak Obamaning Osiyoga qaratilgan strategiyasi tufayli Xitoy bilan munosabatlar keskinlashgan. Uning davridagi keskinliklarga qaramay, xitoylik aholining AQShga bo'lgan qiziqishi Obamaning so'nggi 2016 yilida 51 foizni tashkil etdi, faqat Tramp ma'muriyati davrida pasayib ketdi. Pew Tadqiqotlar Markazi tomonidan 2020 yilda o'tkazilgan so'rov natijalariga ko'ra, amerikaliklarning 22 foizi Xitoyga ijobiy nuqtai nazarga ega, 73 foizi esa salbiy nuqtai nazarni bildirgan, bu Xitoy haqidagi eng salbiy tushunchalardan biridir. So'rov shuni ko'rsatdiki, amerikaliklarning 24 foizi (ko'pchiligi) Xitoyni AQSh uchun asosiy tahdid deb bilishadi. Bundan tashqari, Xitoy jamoatchiligi o'rtasida o'tkazilgan so'rovlar shuni ko'rsatdiki, 61% dan 72% gacha salbiy fikr bildirgan holda AQShga nisbatan ijobiy munosabat ham mos ravishda pasaygan. Biroq, o'zaro salbiy qarashlarga qaramay, har ikki tomonning jamoatchiligi munosabatlarning yaxshilanishini istaydi. AQSh prezidenti Donald Tramp va XKP bosh kotibi Si Szinpin davrida Xitoyning Janubiy Xitoy dengizini harbiylashtirishi va AQShdagi Xitoy josusligi kabi muammolar yuzaga kelganligi sababli munosabatlar keskin yomonlashdi. Trump ma'muriyati 2017 yilgi Milliy xavfsizlik strategiyasidan boshlab Xitoyni "strategik raqobatchi" deb belgiladi. Keyinchalik u Xitoyga qarshi savdo urushini boshladi, AQSh kompaniyalariga Huawei va Shinjondagi inson huquqlari buzilishi bilan bog'liq boshqa kompaniyalarga uskunalar sotishni taqiqladi, Xitoy fuqarosi bo'lgan talabalar va olimlar uchun viza cheklovlarini kuchaytirdi va Xitoyni valyuta manipulyatori sifatida belgiladi. Tramp maʼmuriyati davrida va ayniqsa, AQSh-Xitoy savdo urushi boshlanganidan beri siyosiy kuzatuvchilar yangi Sovuq urush paydo boʻlayotgani haqida ogohlantira boshladilar. Qo'shma Shtatlar va Xitoy o'rtasidagi taranglik Bayden ma'muriyati davrida saqlanib qoldi, bu Xitoyni AQSh tashqi siyosatini amalga oshirishdagi asosiy markazlardan biriga aylantirdi. Bayden maʼmuriyatining Xitoyga nisbatan siyosatining baʼzi yoʻnalishlari orasida Gonkongga munosabati, Tayvanga qarshi tahdidlari, uygʻurlarga qarshi genotsid va AQShga qarshi kiber urushi kiradi. Bunga javoban Xitoy inson huquqlarining buzilishi haqidagi barcha ayblovlarni inkor etish uchun “ boʻri jangchi diplomatiyasi ”ni qabul qildi.