Inson boʻyi
Inson balandligi, yoki inson tanasining uzunligi - boshning tepa nuqtasidan oyoq tekisligigacha boʻlgan masofa. Antropologiyada balandlik umumiy antropometrik xususiyatlardan biridir. Insonning jismoniy rivojlanishi koʻrsatkichlari roʻyxatiga kiritilgan. Inson oʻsishiga genlar va, eng muhimi, atrof-muhit taʼsir qiladi. Atrof-muhit omillariga nafas olayotgan havoning tarkibi, isteʼmol qilinadigan oziq-ovqat tarkibi, stressli sharoitlar, uyqu sifati, uzoq muddatli jismoniy mashqlar, kasallik, quyosh radiatsiyasining intensivligi va boshqalar kiradi. Genetik omillarga jins, yosh, tananing rejalashtirilgan (genetik) rivojlanishi, irsiy kasalliklar va boshqalar kiradi. Masalan, Xitoy shahar aholisining oʻrtacha boʻyi 165 sm (erkaklar uchun) va 155 sm (ayollar uchun). Butunjahon tibbiyot olimlari hamjamiyatining „NCD Risk Factor Collaboration“ (NCD-RisC) maʼlumotlariga koʻra, 2014-yilda Niderlandiyada erkaklar orasida eng yuqori oʻrtacha balandlik. : 182,5 sm va Latviyada ayollar orasida: 169,8 sm. 2014-yil uchun eng qisqasi Sharqiy Timorlik erkaklar oʻrtacha boʻyi 159,8 sm va gvatemalalik ayollar: 149,4 sm. Oʻtgan asrda janubiy koreyalik ayollar (20 sm dan ortiq) va eronlik erkaklar (16,5 sm) eng koʻp oʻsgan. Kattalarda somatotropin darajasining patologik oʻsishi yoki ekzogen somatotropinni oʻsayotgan organizmga xos boʻlgan dozalarda uzoq muddat qoʻllash suyaklarning qalinlashishiga va yuz xususiyatlarining qoʻpollashishiga, tilning kattalashishiga olib keladi - akromegaloid deb ataladigan. skeletning tuzilishi. Umuman olganda, insoniyat asta-sekin „oʻsib bormoqda“. Agar 50 yil avval oʻrtacha boʻy 160 santimetr boʻlgan boʻlsa, hozir u 5 santimetrga koʻp. Taxminan bir kilogramm oʻrtacha va uning ogʻirligi oshdi. Inson oʻsishidagi epochal oʻzgarish tezlashuv deb ataladi. Misol uchun, neandertallar zamonaviy odamlardan (155-165 sm) pastroq boʻlgan, ammo Cro-Magnons boʻyi boʻyicha undan deyarli farq qilmagan (175-180 sm). Taxminan bir xil oʻsish Qadimgi Misr aholisi va Krit-Minoan tsivilizatsiyasi vakillari edi. Oʻrta asrlarda inson oʻsishi pasaya boshladi. Ammo soʻnggi 100 yil ichida inson tanasining uzunligi yana keskin oshdi. XIX-XX -asrlarda oʻsishning oʻsishi qishloq xoʻjaligidagi texnik taraqqiyot bilan bogʻliq edi. Hosildorlikning sakrashi oqsil oʻz ichiga olgan oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishga ham taʼsir qildi, bu esa oʻz navbatida inson tanasining oʻrtacha uzunligiga taʼsir qildi. Baʼzi mamlakatlarda oʻrtacha boʻyning oʻsishi sekinroq boʻldi, xususan, oziq-ovqat taqiqlari (masalan, diniy sabablarga koʻra choʻchqa goʻshti yoki goʻshtdan voz kechish) yoki odatiy past proteinli dieta tufayli (masalan, Yaponiyada).