Roza Baglanova
Roza Tojiboyevna Baglanova (1922.1.1, Qiziloʻrda viloyati, Gʻazali shahri) – qozoq xonandasi. Oʻzbek filarmoniyasi (Toshkent shahri) ashula va raqs ansambli (1941 – 47), Qozoq opera va balet teatri (1947– 49), Qozoq filarmoniyasi (1949 – 60), Qozoqkonsert (1960-yildan) xonandasi. Repertuaridan xalq (qozoq, oʻzbek, tatar, moʻgʻul, koreys, rus va boshqalar) va estrada qoʻshiqlari oʻrin olgan. Koʻpgina mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. Yoshlik Bolalik va maktab Baglanova Qiziloʻrda viloyatining Kazalinsk shahrida tugʻilgan. Baglanovlar oilasi Kundey buvi, otasi Tojibay, onasi Oqkurush, Tojibayning ikkinchi xotini tatar Maryam va katta akasi Idrisdan iborat edi. Roza butun bolaligini Sirdaryoning chap qirg‘og‘ida o‘tkazdi. U hayotining dastlabki yillaridanoq buyuk qo'shiqchi bo'lishni orzu qilgan. Uning buvisi Kundey iste’dodli ayol bo‘lib, bolaga qo‘shiq aytishni o‘rgatgan kishi edi. Uning bobosi ham qo'shiq aytishni yaxshi ko'rar, xotini bilan birga ziyofatlarda chiqishardi. Uning ikki onasi Baglanovani san'atga mehr bilan o'rab, qo'shiq aytishni va akkordeon chalishni yoqtirardi. Keyinchalik Roza mahalliy teatrdagi badiiy to‘garakning faol a’zosi bo‘ldi. Baglanova maktab yillarida ko‘plab maktab, tuman, viloyat, respublika konsertlarida, jumladan, Qizilo‘rda, Olmaota, Orenburg shaharlarida o‘tkazilgan tanlovlarda qatnashgan. O‘zining jarangdor bolalarcha ovozi bilan Roza xalqning qadrdoniga aylanib, tez-tez sovrinli o‘rinlarni egallagan. Otasi Tojibay Baglanov xizmat burchini bajarib vafot etganida, oila yagona boquvchisiz qoldi. Kundey buvi boy mulkka ega bo'lib, zargarlik buyumlari, idish-tovoq, tovoqlar, qoshiq, kamar, bilaguzuklarni non, choy, unga almashtirgan. Baglonovaning buvisi va onalari kiyim-kechak tikib, bolalarni ovqatlantirish uchun sotishgan. 1932 yilda qozoq cho'lida ocharchilik boshlandi. Bu oila boshlig'ining o'limi bilan birga vaziyatni yanada og'irlashtirdi. Qish boshlanganda Rozaning kiyishga issiq kiyimi qolmadi.[3] Yo'llar yo'q edi, faqat o'tib bo'lmaydigan qorli dasht bor edi. Roza bolaligida boshdan-oyoq ko‘rpachaga bo‘g‘ilib, boshiga jun ro‘mol o‘rab, katta namat to‘shagidan qo‘lbola etik kiyib, har kuni bo‘ronda maktabgacha 6 kilometr piyoda yurardi. Baglanova 1939-1941 yillarda Qiziloʻrda pedagogika institutida oʻqigan, oilasining moddiy ahvoli ogʻirlashgani uchun uchinchi kursda oʻqishni tashlab ketgan. O'zbekistondagi yillar Baglanova qarindoshlarini O‘zbekiston poytaxti Toshkentga ko‘chirdi va to‘qimachilik institutiga o‘qishga kirdi. Toshkentda u Toshkent opera teatri solisti va O‘zbek filarmoniyasi direktori Muxitdin Qori-Yoqubov bilan tasodifan uchrashdi. Uning qo‘shiq kuylashi unga ma’qul bo‘lib, O‘zbekiston filarmoniyasiga tinglashni taklif qildi. U oʻsha yerda qabul qilingan va 1941—1947-yillarda yakkaxon xonanda sifatida ishtirok etgan. Konsertlarining birida uning qoʻshiq kuylashi Oʻzbekiston Kompartiyasi Markaziy Komitetining birinchi kotibi Usmon Yusupovni hayratga solgan. U Baglanovaga shahar markazidan 5 xonali kvartira ajratdi va uning qolgan qarindoshlarini Toshkentga olib kelishni tashkil qildi. 1941 yilning yozida Kattaqo‘rg‘on qishlog‘idagi suv ombori qirg‘og‘ida ansambl tarkibida Rozaning ikkinchi konserti bo‘lib o‘tdi. Usmon Yusupov qatnashdi va konsertdan so‘ng xonandaning oldiga kelib, unga Moskva konservatoriyasiga o‘qishga kirish chiptasi bilan birga 1000 rubl sovg‘a qildi. Oldinda qo'shiqchi Ikkinchi jahon urushining Sharqiy fronti (Ulugʻ Vatan urushi deb ataladi) boshlanganidan soʻng Baglanova xor bilan birga Sovet Armiyasi askarlari ruhini koʻtarish uchun frontga joʻnab ketdi. Keyingi to'rt yil davomida u bu faoliyatni davom ettirdi. Yosh yulduz yomon ob-havo, qon va uchib ketgan o'qlarga qaramay, kuniga taxminan 15 soat tanaffussiz qo'shiq kuyladi. Uning ijodidagi ushbu harbiy davr tufayli uning qo'shiqlar to'plami ko'plab harbiy va xalq kompozitsiyalari bilan to'ldirildi. Eng mashhur qo'shiq Lidiya Ruslanovaning repertuaridagi "Ah, Samara-gorodok" edi. Ruslanovaga Baglanovaning qo‘shiqni ijro etishi yoqdi va unga “tugadi”. Baglanova 20 xil tilda kuylagan. Unga Sovet Ittifoqining barcha davlatlaridan kelgan askarlar so'zlashadigan barcha tillar kiritilgan. U o'z ona tillarida vatan haqida kuylash orqali ularga eslatishni, davom etayotgan urush dahshatlariga qaramay, bir oz yorqin xotiralarni eslashni xohladi. 1943 yilda Baglanova artilleriya o'qidan ko'zidan yaralangan. Uning sog'lig'ini saqlab qolish uchun oltita operatsiya qilingan. Va hatto yaralanganidan keyin ham u jang maydoniga qaytib keldi va tibbiy xodimlarga askarlarni ko'tarish va bog'lashda yordam berdi. Baglanova Ulug 'Vatan urushi davrida ikki marta "Harbiy xizmatlari uchun" medali bilan taqdirlangan yagona sovet rassomi edi. Marshal Ivan Konev uni 1943-yil 1-mayda birinchi medal bilan taqdirladi. 1945-yil 22-fevralda Varshava nemis bosqinchilaridan ozod qilindi. Tamaraxonim ansambli Roza Baglanova va boshqa aʼzolar bilan shaharga joʻnab, yarim vayronaga aylangan binolarda yerga yotgan ogʻir yarador askarlar huzurida chiqish qildi. Shaharni ozod qilishdagi g'alabadan so'ng, o'sha kuni soat 18:00 da Konstantin Rokossovskiy Baglanovani o'z qarorgohida "Harbiy xizmatlari uchun" ikkinchi medali bilan taqdirladi. 1945 yil 2 mayda qo'shiqchi Berlindan 90 kilometr uzoqlikda bo'lganidan keyin Moskvaga qaytib keldi. Poytaxtda u SSSR g'alabasini nishonladi va o'z ansambli bilan kontsert berdi. Oila va bolalar Baglanova ikki marta turmush qurgan. Birinchi turmush o'rtog'i SSSR Qahramoni Sodiq Abdizhapparov bo'lib, u bilan 7 yil birga yashagan. Ikkinchisi Satibaldi Japayev edi. Ular deyarli 10 yil birga bo'lishdi. Rozaning o‘zi ham intervyularida uning turli gastrol safarlari, xalq e’tiboriga to‘la turmush tarzi hech kimni qoniqtirmasligini aytdi. 47 yoshida xonanda Tajen ismli o'g'il tug'di. Keyinchalik oʻgʻli Tajen va rafiqasi Maraldan Akerke va Tojibay ismli ikki nevara koʻrgan. O'g'illaridan biriga otasining ismi berilgan. Xonanda vafotidan soʻng uning oʻgʻli va kelini asl ismi Urbiybi boʻlgan buvisining sharafiga keyingi qiziga “Urbiybi” ismini qoʻyishgan. Ijtimoiy faollik Ko'pincha kichkina va nafis ayol sifatida tasvirlangan, muloyim soprano qo'shiq ovozi bilan, Roza Baglanoza ko'plab mamlakatlarda katta hurmatga sazovor bo'lgan va hokimiyat qarorlariga qarshi chiqishga jur'at etgan dahshatli shaxs edi. U o'zining shon-shuhratini va iste'dodini sabablar uchun kurashda ishlata oldi: tenglik, adolat va milliy darajadagi oddiy fuqarolar uchun mustaqillik. O‘z yurtining kelajagi haqida qayg‘urgan Roza Baglanova vatanining barcha hududlaridan qo‘lda yozilgan maktublar kelib, mulozimlar bundan ham ko‘proq ish qilishini o‘ylamagandi. Roza oʻz mamlakatidagi birinchi fuqarolik huquqlari faollaridan biri boʻlib, butun Sovet Ittifoqi eʼtiborini oʻziga qaratgan va bu eʼtiborni ayrim loyihalarning, jumladan, XX asrning ikkita yirik ekologik halokati – Orol dengizi muammosining atrof-muhitga zararli taʼsiriga qaratgan. va “Poligon” nomi bilan ham tanilgan Semipalatinsk sinov maydoni. “Qarang, “buyuk olimlarimiz” va “yuqori hurmatli” hukumat bizga nima qildi! Ilg‘or innovatsiyalar, mamlakatning ilm-fan sari olg‘a siljishi haqida qanday gapirsam bo‘ladi, ular tom ma’noda butun xalqni o‘ldiradi, ayovsizlarcha yo‘q qiladi. bu muammoning ildiziga kiring ", - dedi u 1988 yilda bo'lib o'tgan konferentsiyada, bu erda masala davlatni rivojlantirish edi. "Semipalatinskda Sovet Ittifoqining yadroviy qurollarini sinovdan o'tkazuvchi maydon bor. Qizilo'rda viloyatida kosmodrom - "Boyqo'ng'ir" kosmodromi mavjud. Bir vaqtlar o'ziga xos yopiq suv ombori bo'lgan Orol dengizi deyarli butunlay yo'q bo'lib ketish arafasida. Qozoqlar qiynalyapti, umri o‘tib ketyapti... Qanday qilib tinch yashaymiz, xorijda shunga o‘xshash voqea bo‘lganida, o‘lim sukunati bo‘lmasdi, men u yerda, yurtimizning kam ta’minlangan, kasal joylarida bo‘lganman. Sizning siyosatingizdan kelib chiqqan og‘ir xastalik iztiroblari bilan mashg‘ul bo‘lgan mavjudotlar... Bolalarning ko‘zsiz, qo‘lsiz, oyoqsiz yashashdan boshqa chorasi yo‘q... Bunga kim javob beradi, butun xalqning doimiy dardi va g‘amiga kim javob beradi? " Hukumat amaliyotini tubdan o'zgartirish qiyin edi, chunki Roza Baglanova kundalik qarorlar qabul qilishda hal qiluvchi rol o'ynamasdi. Buning o'rniga u xayriya kontsertlari va festivallarini uyushtirdi. Barcha muhtoj odamlarga tegishli yordam ko'rsatilishini ta'minlash uchun ekologik jamg'armalar uchun badallar so'ralgan. Qo'shiqlar Baglanova repertuarida zamonaviy, milliy, simfonik va madaniy rang-barang kuylar mujassamlashgan. Qozog‘istonning yetakchi san’atkorlari va bastakorlari bilan tanishib, u musiqiy raqamlar assortimentini kengaytirish uchun noyob imkoniyatga ega bo‘ldi. “Oq tamoq”, “Asyl arman”, “Qyz army” kabi qo‘shiqlar Baglanovaning o‘ziga xos ijrosi va uslubi tufayli yana qiziqish uyg‘otdi. Shunga qaramay, uni dunyoga mashhur qo'shiqchiga aylantirgan "Ah, Samara - Gorodok" rus xalq qo'shig'i, bir vaqtlar oddiy kompozitsiya edi. Xursandchilik va xotira Baglanova Qozog‘istonning 2022 yilgi markasida Baglanova vafot etgach, butun mamlakatdan hurmat-ehtirom bildirishdi. Ko‘p sonli odamlar va davlat amaldorlari ta’ziya aytishdi. Telekanallar uning uzoq umri haqida hujjatli filmlar suratga olish uchun izlanishlar to‘plashdi. Qozog'istondagi ba'zi joylar va yodgorliklar uning sharafiga nomlangan, xususan, markaziy ko'cha va Ayteke madaniyat markazi. 2015 yilda Baglanovaning marmar byusti o'zining tug'ilgan Qozali viloyatida ochildi. Uni Qozogʻistonning taniqli haykaltaroshlaridan biri Baxitjan Abishev yaratgan. 2021-yil yanvar oyida Qozog‘iston prezidenti Qosim-Jomart Tokayev o‘z tvitida Baglanova xotirasini yod etish va xonandaning 100 yilligini nishonlash maqsadida mamlakatga tarixiy yod