Xodjali qirgʻini
Xodjali qirgʻini (ozarbayjoncha: Xocalı facəsi— 1992-yil 25-fevraldan 26-fevralga oʻtar kechasi Armaniston qurolli kuchlari sobiq SSSRning 366 motooʻqchi polki ishtirokida Xodjali shahrida etnik ozarbayjonlarga qarshi qirgʻin uyushtirildi. Armaniston otraydlari tomonidan Xodjali bosib olinganidan soʻng, u yerda qolgan tinch aholi deportatsiya qilindi. Bu ishlar tashkillashtirilgan koʻrinishda amalga oshirilgan. Deportatsiya qilingan tinch aholi mulki Xonkandida saqlab qoʻyilgan. Bu NKR boshqaruvi tomonidan kerakli qaror mavjudligini yaqqol isbotlaydi. Xodjali tinch aholisi shu jumladan ayollar va bolalarni asirga olinishi va ushlab qolinishi Xodjalining butun tinch aholisini beminnat Ozarbayjonga qaytarishga tayyorligi haqidagi NKR boshqaruvining Deklaratsiyasiga zid kelardi. Asirlar oʻta qoniqarsiz sharoitlarda saqlangan, Xodjali tinch aholisiga qarshi zoʻravonlik harakatlari amalga oshirilgan. Xodjali aholisi qonunga xilof ravishda oʻz mulkidan mahrum qilingan, tinch aholi koʻchmas mulki Xonkandi va uning atrofida yashaydigan shaxslar tomonidan egallab olingan. NKR rahbariyati Xodjalidan ketgan yoki deportatsiya qilingan aholi mulkini egallab olinishini qonuniylashtirdi, shaxsiy uylarga egalik qilish uchun orderlar berilishi tashkil etildi. Xodjaliga bostirib kelishda sobiq SSSRning 366 motooʻqchi polki ishtirok etgan. „Memorial“ huquqlarni himoya qilish tashkiloti xulosasiga koʻra, harbiy motooʻqchi polkining harbiy operatsiyalarda hamda janglarda ishtirok etganligi, shuningdek, nizolashgan tomonlarning harbiy mulkini boshqa tomonga berilishi oʻrganib chiqilishi kerak. Xodjali qirgʻini natijasida 613 tinch aholi yoʻq qilindi, ulardan 63 ta bolalar, 106 ayollar va 70 qariyalar edi, 8 oila toʻliq yakson qilindi, 25 bolalar ota va onasidan mahrum boʻldi, 130 bola esa ota yoki onasidan ayrildi. Dushman oʻqidan 487 odam yaralandi, ulardan 76 bolalar edi, 1275 kishi asrga olindi. Asrga oilnganlardan 150 kishi shu jumladan 68 ayol va 26 bolalar taqdiri hozirgacha nomaʼlum. Xodjali qirgʻinini Ozarbayjonda asosan Ozarbayjon Milliy qahramoni Chingiz Mustafayev yoritgan. Harbiy jurnalistning qisqa xizmat davrida Xodjalida sodir etilgan oʻgʻrilik va vahshiliyklarni tasmaga tushirdi. Xodjali himoyasi davrida Ozarbayjonning yetti milliy qahramoni ishtirok etgan. Jangda Prezident tomonidan „Mardlik uchun“ medalini oʻlimidan soʻng berilgan Shoxrat Xasanov vafot etdi. Ozarbayjon milliy qahramoni Allahverdi Bagirov arman polkovnigi Vitaliy Balasanyan yordami bilan uch kun ichida 1003 Xodjali asrlarini ozod qildi. Bugungi kunda Xodjali qirgʻinini tan olish — Ozarbayjon tashqi siyosatini asosiy yoʻnalishlaridan biridir. Bugungi kunda Xodjali qirgʻinini Ozarbayjondan tashqari Pokiston hamda Sudan tan olgan. Parlament darajasida fojeani Meksika, Kolumbiya, Chexiya, Bosniya va Gertsegovina, Jibuti, Peru, Gonduras, Panama, Iordaniya, Ruminiya va Shotlandiya tan olgan. AQSHning 22 shtati Xodjali qirgʻinini tan olish haqidagi hujjatni qabul qilgan. Ozarbayjonda bu fojea „Xodjali qirgʻini“ deb ataladi. Dunyoning 6 mamlakatida Xodjali qirgʻiniga bagʻishlangan 9 yodgorlik qurilgan.