Kapalak effekti
"...Bilinar-bilinmas yo'lda bo'lmasin nimaiki qilmaylik, albatta, kimgadir yoki nimagadir ta'sir o'tkazamiz. Nega uyimizda uchib yurgan pashsha uchishi butun olamdagi shabadaning hosil bo'lishiga sabab bo'ladi?" -- Sof Sabab Shahzodasi — Norton Juster, The Phantom Tollbooth Xaos nazariyasiga ko'ra kapalak effekti bu dastlabki holatdagi kichik bir -o'zgarish keyinchalik bundanda kattaroq natijalarga olib kelishidir. Bu atamaning kelib chiqishi, asosan, matematik va meteorolog Eduard Norton Lorenzning ilmiy ishlari bilan bog'liq. Lorenz dastlab bu hodisani tasvirlash uchun dengiz chag'alayi va bo'ronni misol qilib ko'rsatgan, ya'ni shamol bo'lishi uchun chag'alaylar qanot qoqishi lozim. Biroq, keyinchalik o'z nazariyasi jozibadorroq chiqishi uchun1972-yilda chag'alay o'rniga kapalakdan foydalangan. U bu effekni ob-havo modelidagi o'zgarishlarni kuzatish orqali aniqlagan, ya'ni to'g'ri ob-havo ma'lumotiga ega bo'lish uchun ob-havo modeliga kiritilgan dastlabki ma'lumotlar muhim ahamiyatga ega bo'lgan. .Dastlabki ma'lumotlar to'g'ri kiritilmagan taqdirda yoki umuman kiritilmaganda ob-havo ma'lumotlari haqidagi natijalar aniq bo'lmagan. Dastlabki kichik bir arzimagan o'zgarishlar sezilarli darajada katta natijalarni olib kelgan. Ob-havodagi kichik bir o'zgarish kattagini sabablarga olib kelishi haqidagi fikr avvaliga fransuz matematigi va fizigi Genri Puanker tomonidan tan olingan. Amerikalik matematik hamda faylasuf Norbert Wiener ham ushbu nazariyaga o'z hissasini qo'shgan. O'sha paytlardan buyon "Kapalak effekti" atamasi faqatgina ob-havo mavzusida ishlatibgina qolmay, balki kichik sabab katta natijaga olib kelishi mumkin bo'lgan keng jabhalarda qo'llanilib kelinmoqda