Kosmik nurlanish
Kosmik nurlanish - yerdan tashqari manbaga ega bo'lgan elektromagnit yoki korpuskulyar nurlanish ; birlamchi (bu, o'z navbatida, galaktik va quyoshga bo'linadi) va ikkilamchi bo'linadi. Tor ma'noda , ba'zan kosmik nurlanish va kosmik nurlar aniqlanadi. Er satxida koinot nurlanishining darajasi bir xil bo‘lmaydi va joyning jo‘g‘rofiy kengligiga bog‘liqdir. Gap shundaki bizning planetamiz o‘z o‘qi atrofida aylanayotib zaryadlangan zarrachalardan qatlamlar xosil qiladi va ular er magnit maydonining kuch chiziqlari bo‘ylab joylashadi. Koinot nurlari ekvatordan og‘ib, er qutblari qismida o‘ziga xos uyurma (voronka) ko‘rinishida yig‘iladi. Amalda intensiv koinot nurlanishi 150 shimoliy va 150 janubiy kengliklar orasida nisbatan doimiy (o‘zgarmas) saqlanadi. Shundan so‘ng 500 shimoliy yoki janubiy kengliklarga tomon siljiganda tez ortib boradi. Undan so‘ng esa qutblargacha yana amalda o‘zgarmas bo‘lib qoladi. Amalda dengiz sathiga yaqin balandlikda va taxminan ekvator hamda shimoliy Qutb oralig‘ida joylashgan bizning ko‘pchilik shaharlarimizda kosmik nurlanish dozasining quvvati taxminan 0,5mZv/yil ga teng bo‘ladi. 18-24 km balandlikka ko‘tarilib uchuvchi tovushdan tez uchar samolyotlarda kosmik nurlanish muammosi alohida ahamiyat kasb etadi. Masalan samolyot Moskvadan Xabarovskga uchganda aviayo‘lovchi 0,01 mZv dozadagi nurlanish oladi. Shu sababli ko‘pchilik avialaynerlar bortida maxsus dozimetrik o‘lchov uskunalari bo‘lib, radiatsiya xavfli darajaga etganda xavf (trevoga) signali (ishorasi) beradi. Nurlanish dozasi 0,5 mZv/soatga etganda samolyot uchish balandligini kamaytirishi kerak