Spina bifida
Spina bifida (lotinchada: spaɪnə ˈbɪfɪdə – ajralgan umurtqa pogʻonasi) – Homiladorlikning erta rivojlanish davrida umurtqa pogʻonasi hamda orqa miya atrofidagi membranalarning toʻliq yopilmagan tugʻma nuqsoni. Uning uchta asosiy turlari bor: spina bifida occulta, meningotsel va miyelomeningotsel. Meningotsel va miyelomeningotsel turlarini spina bifida cystica guruhiga kiritish mumkin. Spina bifidaning eng koʻp uchraydigan joyi umurtqa pogʻonasining pastki bel umurtqalari yoki kamdan-kam hollarda koʻkrak va boʻyin umurtqalari sohalarida uchraydi. Occulta turi faqat yengil belgilar bilan kechadi. Unda umurtqa pogʻonasi boʻshligʻida tuklar, chuqurchalar, dogʻlar va shish hosil boʻlishini koʻrish mumkin. Meningotselda ham belgilar yengil koʻrinishda boʻlib, umurtqa pogʻonasi boʻshligʻida suyuqlik qopchasi ham hosil boʻladi. Miyelomeningotsel eng ogʻir turga kirib, ochiq spina bifida deb ataladi. Unda uchrovchi belgilar boshqa organlarning ham kasalliklariga sabab boʻladi. Oʻz vaqtida davolanmaslik yurish qobiliyatining yomonlashuvi, siydik pufagi va ichakni nazorat qilishning buzilishi, miyada suyuqlik toʻplanishi (gidrosefaliya), lateks allergiyasi kabi ogʻir asoratlarga olib kelishi mumkin. Spina bifida atrof-muhit omillarining tasiri natijasida irsiy kelib chiqadigan kasallikdir. Kasallikka chalingandan keyingi avlodlarga irsiylanish 4% ga teng hisoblanadi. Homiladorlik davrida yoki unda oldin ham ovqat ratsionida folat (Vitamin B9)ning yetarli boʻlmasligi spina bifida tugʻma tuqsoni kelib chiqishiga asosiy sabab boʻladi. Agar ona homiladorlikda yetarli miqdorda folat isteʼmol qilmagan boʻlsa, davo chorasi sifatida foliy kislotasi qoʻshib beriladi. Boshqa keltirib chiqaradigan omillardan dori vositalari, semizlik, diabet kabilar boʻlishi mumkin. Ushbu tugʻma nuqsonni erta aniqlash uchun tugʻruqdan oldingi qon testi, amniyosintez, ultratovush tekshiruvlari kabilar amalga oshiriladi. Amniyosintezda yuqori darajada alfa-fetoprotein (AFP) aniqlansa spina bifidaga tahmin qilish mumkin. Spina bifida ham anensefaliya va ansefalotsele kabi miya anomal rivojlanish tugʻma nuqsonlaridan biriga kiradi. Ochiq spina bifidani tugʻilishdan oldin yoki keyin jarrohlik yoʻli bilan yopish mumkin. Gidrosefaliya boʻlganida esa shunt qoʻyiladi, orqa miya jarohatini jarrohlik yoʻli bilan davolanadi. Davolash uzoq choʻziladigan bemorlarda harakatlanishga yordam beradigan qurilmalar yoki siydik tutolmaslikda maxsus kateterlardan foydalaniladi. Spina bifida bilan tugʻilish ehtimol turli davlatlarda turlicha hisoblanadi. Rivojlangan davlatlarda, jumladan AQShda bu koʻrsatkich 1000 ta tugʻilgan bolaning 0.4% ida uchraydi. Hindistonda har tugʻilgan 1000 ta boladan 1,9% iga taʼsir qiladi. Yevropaliklarda havf afrikaliklarga qaraganda yuqori boʻladi.