Embrionda qon yaratilishi
Odam homilada dastlabki qon hosil boʻlishi embrion taraqqiyotining sariqlik xaltasida boshlanadi. Bu birinchi yoki angioblastik qon taraqqiyoti davridir. Sariqlik xaltasi devoridagi mezenxima hujayralari qon orolchalari shaklida ajralib chiqadi. Keyinchalik mezenxima hujayralari oʻz oʻsiqlarini yoʻqotib yumaloq shaklni oladi va qonning oʻzak hujayralariga aylanadi. Qon orolchalarining chekka qismlarida joylashgan mezenxima hujayralari esa, aksincha, yassilashadi va boʻlajak qon tomirlarining devorini hosil qiluvchi endotelial hujayralarga aylanadi. Uzak hujayralarning maʼlum bir qismi birlamchi qon hujayralariga differensiallashadi. Birlamchi qon hujayralari yirik, yumaloq va ovalsimon boʻlib, bazofil boʻyaladigan sitoplazmaga ega boʻladi. Ular mitoz yoʻli bilan boʻlinib koʻpayadi. Birlamchi qon hujayralarining keyingi takomili yoki differensialanishi hujayralar sitoplazmasida Gemoglobin toʻplanishi va yadro (maʼnolari)ning kichrayib zichlanishi (piknoz) bilan xarakterlanadi. Soʻngra yadro hujayradan siqib chiqariladi va nihoyatda birlamchi qon hujayralari megaloblast bosqichidan toʻgʻridan-toʻgʻri megalotsitlarga yoki birlamchi yirik eritrotsitlarga aylanadi. Sxematik tarzida bu protsessni quyidagicha ifodalash mumkin: birlamchi qon hujayrasi — megaloblast — megalotsit. Shuni taʼkidlash kerakki, megaloblastik eritropoez normal sharoitda faqat embrional davridagina uchraydi, voyaga yetgan organizmda esa faqat patologik holatlarda (kamqonlik, vitamin B]2 yetishmovchiligida) uchraydi. Oʻz yashash muddatini oʻtagan megalotsitlar yemiriladi va tomirlarning endoteliyhujayralari tomonidan fagotsitoz qilinadi. Qolgan birlamchi qon hujayralaridan, masalan, sariqlik xaltasi tomirlarida ikkilamchi eritrotsitlar rivojlana boshlaydi. Ularning taraqqiyoti megalotsitlar takomillashishidan farq qilib, sekinroq amalga oshadi va normotsit bosqichini oʻtaydi. Bu jarayon sxematik tarzida quyidagicha ifodalanadi: birlamchi qon hujayralari > ikkilamchi eritroblastlar > polixromatofil normotsitlar > oksifil normotsitlar > ikkilamchi eritrotsitlar. Taraqqiyot bosqichidagi barcha hujayralar ikkilamchi eritroblastlardan boshlab to ikkilamchi eritrotsitlargacha, megalotsitlarga nisbatan ancha kichik boʻladi, yaʼni ularning kattaligi yetuk organizmdagi eritrotsitlarning kattaligiga yaqin keladi. Dastlabki embrional davrida eritrotsitlar taraqqiyotining oʻziga xos xususiyati shundan iboratki, bu protsess sariqlik xaltasi tomirlarining ichida, yaʼni intravaskulyar amalga oshadi. Shu bilan birga bu davrda donador leykotsitlar ham taraqqiy qiladi — ularning takomili tomirlardan tashqarida, ekstravaskulyar joylashgan birlamchi qon hujayralaridan boshlanadi. Shuning bilan embrional taraqqiyotining birinchi davri, yaʼni angioblastik davr tugaydi. Embrional taraqqiyotning 4-5 haftasiga kelib sariqlik xaltasi atrofiyaga uchraydi va uning qon yaratish funksiyasi yoʻqoladi. Shu vaqtdan boshlab xususiy embrional qon yaratilish davri boshlanadi. Eritrotsitlar va leykotsitlar jigar, taloq, timus, suyak koʻmigi va limfa tugunlarida yaratiladi.