Qarmatlar davlati
Qarmatlar davlati (h. 281-470 / m. 894-1078). Suriya, Iroq, Bahrayn, Yaman va Xurosondagi badaviylar, dyehqonlar va hunarmandlar harakati. Qarmatlar aqidasi shialarning ismoiliylik oqimiga mos edi. Ular oʻzlarining rahbarlari dyeb Ali va Fotimadan boʻlgan ismoliylar rahnamolarni eʼtirof etishardi. Harakat rahbarining nomi hyech qachon aytilmagan va buzgʻunchilardan birortasi oʻzining rahbari kim ekanini bilmay jon byergan. Ular qoʻzgʻolon koʻtarish va odamlar ongini zaharlash uchun barcha yerlarga „doiy“larini (daʼvatchilar) yuborishgan.            Qarmatlar davlati hukmdorlari:         470 (m. 1078) yili Qarmatlar davlati poytaxti Ahso shahrini Banu Murra arablari bosib oldi.            Qarmatlarning birinchi isyoni 890 yili Iroqdagi Vasitda boʻlib oʻtdi. Isyon rahbari Hamdon Qarmat edi. Ular qoʻlga kiritgan mulkning 1/5 qismini xazinaga olishardi. Qolgani birodarlik uyushmasi aʼzolari orasida taqsimlangan.            894 yili Bahraynda qarmatlarning yirik qoʻzgʻoloni boʻlib oʻtdi. 899 yili ular Ahso shahrini egallashdi. U shahar kyeyinchalik Bahraynda bir yarim asr faoliyat koʻrsatgan qarmatlar davlatining poytaxtiga aylandi.            900 yilda qarmat doiysi Zikravayh Suriya sahrolarida yashovchi badaviylarni isyon qilishga chaqirdi. Isyon butun Suriya va Quyi Iroqni qamrab oldi. Qarmatlar 901 yili Damashqni qamal qilishdi. Bu tartibsizliklar 906 yili abbosiylar tomonidan bostirildi. Lyekin qaramatlar X asr davomida Suriya va Falastinda abbosiylarga qarshi kurashni davom ettirishdi.            902 yildan boshlab X asrning 40-yillarigacha Xuroson va Movarounnahrda qarmatlar qoʻzgʻoloni boʻlib oʻtdi, jumladan 907 yili Hirotda.            Qarmatlar 930 yilda haj mavsumida Makkaga hujum qilib, 30 mingga yaqin kishini oʻldirishdi va qurbonlik uchun olib borilayotgan chorvalarni talashdi. Kaʼbani vayron qilib qora toshni Bahraynga olib kyetishgan. Ular qora toshni 20 yildan soʻng Fotimiy hukmdor Mansurning (946-953) talabidan soʻng Makkaga kyeltirib byerishgan.              Qarmatlar davlati poytaxti Ahsoni ziyorat qilgan ismoiliy Nosir Xusrav X asrdan byeri mavjud boʻlgan Bahrayndagi qarmatlar jamiyatini quyidagicha tasvirlaydi: „Bahraynning asosiy aholisi ozod dyehqonlar va hunarmandlardan iborat. Ulardan birortasi hyech qanday soliq toʻlamaydi. Davlat boshida 6 nafar boshliq va ularning 6 ta yordamchisi turadi. Davlat 30 ming zanjiy va habash qullarga ega. Ularni dala va bogʻlarda ishlatishadi. Bu quldorlikni yana yoyishga oʻxshaydi. Muhtoj dyehqonlar va hunarmandlarga umumiy xazinadan qarzlar byeriladi. Qoʻshin 20 ming kishidan iborat. Bahrayn qarmatlarining masjidlari yoʻq, ular umuman namoz oʻqishmaydi, roʻza tutishmaydi, oʻzlari bilan birga yashayotgan boshqa dindagilarga nisbatan yaxshi muomilada boʻlishadi.“