Ispan grippi
Ispan grippi (Ispanka) 1918-yilgi gripp pandemiyasi. Ispan grippi H1N1ning A virusi keltirib chiqargan va katta talofatlarga olib kelgan, global gripp pandemiyasi. Qayd etilgan eng birinchi holat 1918-yil mart oyida Qo'shma Shtatlarning Kanzas shtatida sodir bo'lgan. AQSHdan keyingi yangi holatlar aprel oyida Fransiya, Germaniya va Buyuk Britaniyada qayd etilgan. Ikki yil o'tgach, dunyo aholisining deyarli uchdan bir qismi yoki taxminan 500 million kishi ushbu kasallikni oʻziga yuqtirib olishgan. O'lim darajasi 17 milliondan 50 milliongacha oradan biroz vaqt oʻtib 100 millionga yetgan, bu koʻrsatkichlar ispan grippini tarixdagi eng halokatli pandemiyalardan biriga aylantirgan. Pandemiya Birinchi Jahon Urushining soʻngiga yaqin boshlangan, urushda qatnashayotgan mamlakatlar rahbarlari gʻalayonlar boshlanib ketmasligi uchun pandemiya haqidagi xabarni oshkor qilishmagan, ammo neytral ommaviy axborot vositalari Ispaniyada avj olgani pandemiya haqida xabarlar tarqatishgan. Ispaniyani kasallik markazi sifatida noto'g'ri maʻlumotlar tarqatishgan va xalqlar orasida bu pandemiya "Ispan grippi" nomini olgan. Tarixiy epidemiologik ma'lumotlarda bu pandemiyaning geografik kelib chiqishi haqida aniq maʻlumotlar yoʻq. Ispan grippi boshqa epidemiyalar singari keksa va yoshlarga bir xil taʻsir qilgan ammo kasallanganlar orasida oʻlim holati yoshlarda koʻp kuzatilgan. Olimlar oʻlim sonining koʻp boʻlishiga suv orqali yuqadigan kasalliklarning anomaliyalari ispan grippi bilan bir vaqtda odamlarga taʻsir qilgan degan taxminni olgʻa surishgan. Virusdan zararlanganlar orasida oʻlim soninning koʻp boʻlishiga, kasallikning sitokin bo'ronini qo'zg'atishi va buning oqibatida yoshlardagi immunitet kekslar immunitetiga nisbatan tezroq halok boʻlishi kuzatilgan, ammo virusli infeksiya avvalgi gripp shtammlariga qaraganda tajovuzkor hisoblanmgan. Noto'g'ri ovqatlanish, urush tufayli antisanitariya holati bilan toʻlib toshgan tibbiy lagerlar va kasalxonalar, gigiyena qoidalariga rioya qilmaslik kasallik infeksiyasini kuchaytirgan natijada virus bilan zararlanganlarning koʻpchiligi vafot etishgan. 1918-yilda sodir boʻlgan ispan grippi H1N1 grippi A virusi keltirib chiqargan uchta gripp pandemiyasining birinchisi boʻlgan. Bundan tashqari 1977-yilgi rus grippi va 2009-yilgi cho'chqa grippi ham H1N1 virusidan kelib chiqqan