Oʻzbekiston Xalq demokratik partiyasi
Oʻzbekiston xalq demokratik partiyasi (Oʻzbekiston XDP) – Oʻzbekistondagi siyosiy partiyalardan biri. 1991-yil 14-sentabr kuni bir guruh faollar mamlakatdagi ijtimoiy-siyosiy vaziyatdan kelib chiqib, Vatanimiz va uning xalqining oliy manfaatlarini hisobga olib, o‘tish davrida manzilli ijtimoiy yordam va ijtimoiy himoyaga muhtoj bo‘lgan aholi qatlamlari va guruhlari manfaatlarini ifoda etuvchi va ilgari suruvchi, sifat va mazmun jihatidan parlament shaklidagi yangi siyosiy tashkilotni – O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasini tuzish tashabbusi bilan chiqdi. Faollar tomonidan yangi mafkuraga, eng yaxshi xalq demokratik an’analariga, xalqning tarixi tajribasiga, umumbashariy qadriyatlarga tayanuvchi, sog‘lom fikr mafkurasini shakllantirish bo‘yicha takliflar ilgari surildi. Yangi partiyani tashkil etish bilan bog‘liq masalalarni hal etish uchun Tashkiliy qo‘mita, dastur va nizom loyihasini tayyorlash hamda tuzilmalarini shakllantirish bo‘yicha komissiyalar tuzildi. Bo‘lajak siyosiy partiya dasturi loyihasini tayyorlovchi komissiya tarkibida 3 ta ishchi guruhi ish boshladi. Ularning har biri o‘z loyihasini tayyorladi. Shuningdek, Komissiya nomiga yana 4 ta dastur loyihasi kelib tushdi. Komissiya ularning barchasi asosida yagona loyihani ishlab chiqdi. Tashkiliy qo‘mitaning 1991-yil 4-oktabrdagi yig‘ilishida hujjatlarning loyihalari muhokama etildi va uni umumxalq muhokamasiga qo‘yish uchun, matnini matbuotda e’lon qilishga kelishildi. 1991-yil 9-oktabr kuni matbuotda Tashkiliy qo‘mitaning “O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasining ta’sis qurultoyini chaqirish to‘g‘risida”gi qarori e’lon qilindi. 1991-yil 1-noyabr kuni mamlakat siyosiy maydoniga birinchi bo‘lib chiqqan O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasining 1300 delegat ishtirokida 1-Ta’sis qurultoyi bo‘lib o‘tdi. Qurultoy ishida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Karimov Islom Abdug‘aniyevich ishtirok etdi va so‘zga chiqdi. Qurultoy yangi siyosiy partiyaga O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasi deb nom qo‘yishga oid takliflarni ma’qullab, uning mamlakatimizdagi demokratiya, ozodlik, ijtimoiy taraqqiyot va adolat g‘oyalarining barcha tarafdorlari uchun ochiqligini e’lon qildi. Shuningdek, Qurultoyda partiya Ustavi va Dasturi qabul qilindi, uning ijtimoiy-siyosiy faoliyatining ustuvor yo‘nalishlari belgilandi, partiyaning Markaziy Kengashi va markaziy Taftish komissiyasi shakllantirildi. Shu kuni bo‘lib o‘tgan plenumda 13 kishidan iborat Markaziy Kengash Siyosiy ijroiya qo‘mitasi saylandi. Plenumda Mahmudjon Mo‘minovich Rasulov partiya Markaziy Kengashining birinchi kotibi, Aziz Nozirov -  ikkinchi kotibi, H.Abduraimov, I.Kochmarik va A.Saidov kotiblar etib saylandilar. Markaziy Taftish komissiyasining raisi etib O‘.Turg‘unov saylandi. Mahmudjon Mo‘minovich Rasulov 1950-yilda Toshkent shahrida tug‘ilgan. Ma’lumoti – oliy. 1977-yili Toshkent to‘qimachilik va yengil sanoat oliygohini, 1987-yili Toshkent oliy partiya maktabini tamomlagan. 1991-yil 1-noyabrda bo‘lib o‘tgan O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasining 1- ta’sis qurultoyida partiya Markaziy Kengashining birinchi kotibi etib saylangan. Ushbu lavozimda 1991-yil 1-noyabrdan 1994-yil 22-avgustgacha faoliyat yuritgan. Haftasiga uch marta o‘zbek tilida chop etiladigan «O‘zbekiston ovozi» gazetasi partiyaning markaziy bosma nashriga aylandi. 1991-yil dekabr oyida partiya O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan ro‘yxatga olindi. Dekabr oxiriga kelib partiyani tashkiliy rasmiylashtirish va uning hududiy tashkilotlarini Qoraqalpog‘iston Respublikasi, barcha viloyatlar va Toshkent shahrida hamda mamlakatdagi barcha tuman va shaharlarda tashkil etish jarayoni yakunlandi. 1991-yil 29-dekabrda bo‘lib o‘tgan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti saylovida O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasidan Islom Abdug‘aniyevich Karimov nomzodi ko‘rsatildi. Islom Karimov 86 foiz ovoz bilan g‘alaba qozondi. 1992-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra, partiya safida 347,7 ming a’zo bo‘lib, ular 11,3 ming boshlang‘ich tashkilotlariga birlashdi. 1992-yil 5-martda – partiyaning rus tilidagi haftalik «Golos Uzbekistana» gazetasi chop etila boshlandi. 1994-yil 22-avgustda – partiyaning plenumida Jalolov Abdulhofiz Marahimovich partiya Markaziy Kengashi birinchi kotibi etib saylandi. 1994-yil 1-noyabrda – O‘zbekiston XDPning 2- qurultoyi bo‘lib o‘tdi. Qurultoy O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasining 1994-yil dekabr oyida mustaqil O‘zbekistonda Oliy Majlis va xalq deputatlari viloyat, tuman, shahar Kengashlariga ilk o‘tkazilgan ko‘p partiyaviylik saylovida ishtirok etishi to‘g‘risida qaror qabul qildi. Qurultoyda partiyaning saylovoldi platformasi qabul qilindi. Partiya Ustaviga O‘zbekiston XDP deputatlik birlashmalarini shakllantirish va vakillik davlat hokimiyati organlaridagi faoliyati tartibini belgilovchi o‘zgartirishlar kiritildi. Abdulhafiz Marahimovich Jalolov partiya Markaziy Kengashi birinchi kotibi etib saylandi. Abdulhafiz Jalolov 1947 yilda Namangan viloyati, Yangiqo‘rg‘on tumanida tug‘ilgan. Ma’lumoti – oliy. 1969 yili Toshkent davlat universitetini tamomlagan. Mutaxassisligi – faylasuf, falsafa fanlari doktori, professor. 1995 yil yanvarda – saylov yakunlari bo‘yicha ilk bor O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisida O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasining 69 nafar deputatdan iborat fraksiyasi hamda Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kenesida, barcha xalq deputatlari viloyat, Toshkent shahar, barcha tuman va shaharlar Kengashlarida partiya guruhlari tashkil etildi. 1996 yil 23 mayda – O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasi Markaziy Kengashi, Qoraqalpog‘iston respublikasi, viloyatlar, Toshkent shahri, tuman va shahar kengashlarida partiyaviy-siyosiy, mafkuraviy ishlarni kuchaytirishga qaratilgan “Maʼrifat” markazlari tashkil etildi. 1997 yil 1 martda – O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasi Markaziy Kengashining 17-plenumi bo‘lib o‘tdi. Plenumda O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasining ramziy belgisi tasdiqlandi. 1997 yil may oyida – O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasining ramziy belgisi O‘zbekiston Respublikasi Аdliya vazirligidan ro‘yxatdan o‘tkazildi. 1999 yil mart oyida – O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasi markaziy nashri “O‘zbekiston ovozi” gazetasi Marketing va sifat bo‘yicha xalqaro assotsiyatsiyasi tomonidan “Oltin va kumush sifat belgisi – 99” bilan mukofotlandi. 1999 yil 8 oktyabrda O‘zbekiston XDP 3-qurultoyi bo‘lib o‘tdi. Qurultoy mustaqil O‘zbekistonni isloh qilish va demokratik modernizatsiyalash borasidagi navbatdagi bosqichi vazifalarini e’tiborga olgan holda partiyaning ustuvorliklarini aniqlashtiruvchi yangi Dasturni qabul qildi. Qurultoy: partiyaning ijtimoiy himoyaga muhtoj aholi qatlamlari manfaatlari va ehtiyojlariga yo‘naltirilganligini hamda uning mamlakatda amalga oshirilayotgan islohotlar ijtimoy samaradorligini oshirish ustuvorliklariga sodiqligini tasdiqladi. partiyaning 1999 yilda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va mahalliy davlat vakillik organlariga navbatdagi saylovdagi ishtiroki to‘g‘risida hamda 2000 yil yanvarda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentligiga ko‘p partiyaviylik asosida ilk bora o‘tkazilgan saylovda ishtiroki to‘g‘risida qaror qabul qildi. O‘zbekiston XDP Markaziy Kengashi birinchi kotibi Abdulhafiz Jalolov partiyadan Prezidentlikka nomzod etib ko‘rsatilgan. 2000 yil yanvar – 1999 yildagi davlat hokimiyati vakillik organlariga ikkinchi chaqiriq umumxalq saylovi yakunlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisida O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasi fraksiyasi hamda Xalq deputatlari barcha viloyatlar, Toshkent shahar va tuman (shahar) Kengashlarida O‘zbekiston XDP partiya guruhlari tashkil etildi. 2000 yil 24-noyabrda – O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasining "Istiqbol" yoshlar klubi ta'sis etildi. 2001 yil dekabr – partiya O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisini ikki palatali parlamentga aylantirish masalalari bo‘yicha referendum o‘tkazilishini qo‘llab-quvvatlab chiqdi. 2002 – 2003 yillar – partiyaning parlamentdagi fraksiyasi 2002- yil 27- yanvardagi referendum yakunlari bo‘yicha ikki palatali parlamentni shakllantirishga qaratilgan qonun loyihalarini muhokama etish va qabul qilishda faol ishtirok etgan. 2003 yil 15 mart – O‘zbekiston XDP Markaziy Kengashining navbatdagi 5-plenumida parlament sohasida avj olayotgan islohotlar munosabati bilan partiyaning ustuvor vazifalari belgilandi. 2003 yil 27 dekabrda – O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasi Markaziy Kengashining 6-plenumida Asliddin Ashurbayevich Rustamov Markaziy Kengashning birinchi kotibi etib saylandi. Asliddin Rustamov 1962 yilda Samarqand viloyati, Payariq tumanida tug‘ilgan. Ma’lumoti – oliy. 1983 yili Samarqand davlat universiteti va 2000 yili Toshkent davlat iqtisodiyot universitetini tamomlagan. Mutaxassisligi – pedagog, iqtisodchi. 2004 yil 4 noyabrda partiya Markaziy Kengashi Ijroqo‘mi bayonot bilan chiqdi, unda O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasi mamlakatning siyosiy hayotida so‘l qanotni egallaydi va bozor sharoitlarida ijtimoiy himoyaga muhtoj ijtimoiy guruhlar va aholi qatlamlari himoyachisi sifatida maydonga chiqqanini ma’lum qildi. 2004 yil 6 noyabrda O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasining navbatdagi 4-qurultoyi bo‘lib o‘tdi. Qurultoy partiya markaziy organlari yangi tarkibini shakllantirdi, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasiga deputatlikka nomzodlar ko‘rsatdi va O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasining Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va mahalliy davlat hokimiyati vakillik organlariga 2004 yil saylovida Saylovoldi dasturini tasdiqladi. Shuningdek, partiya Ustavi yangi tahrirda qabul qilindi. 2005 yil yanvarda – O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasi yangi ikki palatali parlamentga ilk bor bo‘lib o‘tgan k