Atirov viloyatining tarixi
Atirov viloyatida odamlarning joylashishi juda qadimgi davrlarda boshlangan. 1960-yil Qozogʻistondan Arxeologik xaritaga nazar tashlaydigan bo‘lsak,Atirov yaqinidagi eng qadimiy yodgorlik bu Yoyiq daryosining chap qirg‘og‘idagi Kondaur qishlog‘ining qarama-qarshi tomonidagi neolit davri manzilgohidir.Bir marta Oltin O‘rda davriga oid qadimiy aholi punkti qazish jarayonida Atirov shahridan 7 km uzoqlikda, hozirgi „Orbita“ telestansiyasi joylashgan hududdan neolit davriga oid nayzaning kremniy uchi topilgan.Bundan oldinroq,60-yillarning boshlarida, ushbu turar-joydan qazilgan arxeologik materiallar Oltin Oʻrda davrida Sarayshiqda topilgan narsaga juda oʻxshashligi aniqlangan: bular fotoalbom kremniy chiplari, qirgʻichlarning konturlari va boshqalar edi. Akademik A.Marg‘ulon ularning barchasini neolit davriga bog‘lagan. 1990-yil shaharga eng yaqin joyda joylashgan qoʻrgʻon qoldiqlarini qazish jarayonida Sherimboy qabristonidan 30 km uzoqlikda yana kremniy pichoqlar, qirgʻichlar, bitlar topilgan. 1992-yil oxiridagi maʼlumotlarga koʻra, hududda neolit davriga oid 24 ta manzilgoh va manzilgohlar topilgan. Neolit davrining yirik manzilgohlari qatoriga Sariqamis va Shayandi ham kiradi. Oʻsha davrdagi hududning tabiiy sharoiti ovchilik, baliqchilik va chorvachilikning rivojlanishiga turtki boʻlgan va shu davrda xoʻjalik turlari boʻlinishi boshlangan.Bir xonadon baliqchilikka moslashgan, ikkinchisi chorvachilik, dehqonchilikka ixtisoslashgan xoʻjalik paydo boʻldi. Qoʻrgʻonlarda neolit davri topilmalari bilan bir qatorda bronza davriga oid sopol idishlar ham uchraydi.Bugungi kunda ushbu davrga oid 19 ta yodgorlik aniqlangan.Ular orasida eng muhimi shaharga eng yaqin joylashgan Sherimbay qabristonidir.U yerdan neolit qurollari bilan birga bronza davriga oid sopol idishlar topilgan.Bu davrning oltita tepaligi Atirov-Kulagin yoʻli yaqinida, Yoyiq daryosi boʻylab choʻzilgan. 1989-92 yillar G‘arbiy Qozog‘iston ekspeditsiyasi tomonidan olib borilgan ishlar natijasida Jilyoy tumanida, shuningdek, Imangara tog‘i,Orolto‘be qabristoni,Qoraton va Sariqamish manzilgohlari yaqinida ilk temir davriga oid ko‘plab yodgorliklar topildi. 1999-yilda A.Margʻulon nomidagi arxeologik ekspeditsiya Atirov viloyati,Jilyoy tumani,Oroltoʻbe qoʻrgʻonida qazish ishlari olib bordi.Oroltoʻbe qabristonida 3 ta qabriston qazilgan boʻlsa, birinchisida inson skeletlari, shisha munchoqlar, oʻq uchlari boʻlaklari topilgan.Ikkinchisidan ko‘milgan murda yonidan yuzdan ortiq o‘qlari bo‘lgan g‘altak, sopol idish, temir qilich topilgan. Uchinchi qabristondan qimmatbaho xazina topildi — Oltin kiyimdagi odam . Jasadlar bilan birga ularning oyoqlariga ikki ot va burgutning skeletlari ko‘milgan. Erkaklar kiyimlari naqshinkor tilla taqinchoqlar bilan bezatilgan, yon tomonidagi qurollar esa tilla va tilla bilan bezatilgan. Olimlarning fikricha, bu tilla kiyingan odamning hayot davri bundan 2 ming yil oldingi sarmatlar davriga to‘g‘ri keladi.