Ovchilar va terimchilar
Ovchilar va terimchilar — ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning dastlabki bosqichida boʻlgan xalqlarga xos boʻlgan iqtisodiy va madaniy tipi . Ovchi-yigʻuvchilar jamiyati tegishli iqtisodiyot (oʻzlashtiruvchi iqtisodiyot) va yuqori gorizontal harakatchanlik bilan tavsiflanadi; shu bilan birga, inson koʻpayishining ekologik joyi sezilarli darajada kengaymaydi, chunki uni kengaytirishning samarali sunʼiy vositalari mavjud emas. Ovchi-yigʻuvchilarning aholi zichligi ov resurslari miqdori bilan bevosita bogʻliq. Masalan, ovchilik, baliqchilik va terimchilikka asoslangan iqtisodiyot 2,5 kvadrat kilometrga 1 kishidan toʻgʻri keladigan aholi zichligini taʼminladi. km. Evropa mustamlakasidan oldin Kaliforniya hindulari orasida. Aksincha, eskimos karibu ovchilari orasida aholi zichligi 312 kvadrat kilometrga 1 kishini tashkil etdi. km. Markaziy Avstraliya choʻllarida ov qilish va yigʻish paytida 1 kishining hayotini taʼminlash uchun 200 kvadrat metrgacha kerak boʻladi. milya hududni, XIX asrda Valbiri qabilasidan M.Meggittning hisob-kitoblariga koʻra, aholi zichligi 90 kvadrat metrga 1 kishini tashkil etgan. km, Aranda qabilasida 32,4 kv.m.ga 1 kishi. km va markaziy Avstraliyadagi Makkay koʻlida 415 kv.m ga 1 kishi. km. Shu bilan birga, yirik daryolar boʻyida aholi zichligi 7,8 km² ga 1 kishi va daryoning 2-2,5 km ga 3-4 kishi, dengiz qirgʻoqlarida esa 1 kv.km ga 2-5 kishi toʻgʻri keldi.km. Umuman olganda, tegishli iqtisodiyot uchun aholi zichligi 100 kv.km.ga oʻrtacha 5-7 kishini tashkil qiladi.km. Asosiy mashgʻulotlari ovchilik va terimchilik boʻlgan jamiyatlar aholining juda past zichligi (qoida tariqasida 1 kv. km ga 1 kishidan sezilarli darajada kam), jamoalarning kichikligi (odatda 20-30 kishi) va ahamiyatsiz ijtimoiy tabaqalanish bilan tavsiflanadi. Biroq, oxirgi koʻrsatkichga koʻra, ovchi-yigʻuvchi jamiyatlar oʻzaro sezilarli farqlarni koʻrsatadi. Shunday qilib, avstraliyalik aborigenlar erkaklar va ayollarning aniq tengsizligi bilan ajralib turardi; bunday ovchi-yigʻuvchilar jamiyatlari „nonegalitar“ deb ataladi. Boshqa tomondan, Afrikaning ovchi-yigʻuvchilari (Pygmees, Bushmen, Hadza) jamoalarning barcha aʼzolarining etarlicha aniq tengligi bilan ajralib turadi; bu holatda „egalitar“ ovchi-yigʻuvchilar jamiyatlari haqida gapirish odatiy holdir. Arxeologik topilmalar qadimda ayollar erkaklar bilan teng ravishda ovchilik bilan shugʻullanganligini koʻrsatadi. Amerika qitʼalarida ovchi-yigʻuvchilar davrining dafnlarida, ov qurollari bilan koʻmilganlar orasida 30 % dan 50 % gacha ayollar (turli xil dafnlarda) boʻlib, bu ovchi erkak va ayol haqidagi zamonaviy afsonani rad etadi. yigʻuvchi. Koʻpgina etnografik tasvirlangan ovchi-yigʻuvchilar jamiyatlari keng qamrovli ovchi-yigʻuvchilar tomonidan ifodalangan. Ulardan sezilarli farqlarni intensiv ixtisoslashgan ovchi-yigʻuvchilar (Shimoliy Amerikaning shimoli-gʻarbiy sohilidagi hindular bu erda klassik misol boʻlib xizmat qiladi) koʻrsatadi, ular oʻtirgan turmush tarzi, aholining nisbatan yuqori zichligi (har biriga 1 kishidan ortiq) bilan ajralib turadi. kv.km), muhim jamoa kattaligi (bir necha yuzlab odamlarning buyrugʻi boʻyicha), aniq ijtimoiy-iqtisodiy tengsizlik, nisbatan rivojlangan siyosiy etakchilik. Bunday jamiyatlar faqat oʻta boy tabiiy resurslarga ega boʻlgan joylarda paydo boʻlgan va hali ham oʻz rivojlanishining aniq chegaralariga ega edi, chunki ular oʻzlarining ekologik makonini kengaytirishning samarali vositalariga ega emas edilar. Neolit inqilobidan keyin vaziyat keskin oʻzgardi, buning natijasida ularning ekologik oʻrnini kengaytirishning samarali sunʼiy vositalari (ekinchilik, chorvachilikka oʻtish) odamlar ixtiyorida.