Arterial gipertenziya
Gipertenziya (HTN yoki HT), shuningdek, yuqori qon bosimi (HBP) sifatida ham tanilgan, arteriyalarda qon bosimi doimiy ravishda koʻtarilgan uzoq muddatli tibbiy holatdir. Uzoq muddatli yuqori qon bosimi insult, koronar arteriya kasalligi, yurak yetishmovchiligi, atriyal fibrilatsiya, periferik arterial kasalliklar, koʻrish qobiliyatini yoʻqotish, surunkali buyrak kasalligi va demans uchun asosiy xavf omilidir. Gipertenziya butun dunyo boʻylab erta oʻlimning asosiy sababidir. Yuqori qon bosimi birlamchi (asosiy) yoki ikkilamchi gipertenziya deb tasniflanadi. Taxminan 90-95 % holatlar birlamchi boʻlib, oʻziga xos boʻlmagan turmush tarzi va genetik omillar tufayli yuqori qon bosimi sifatida aniqlanadi. Kasallik xavfni oshiradigan turmush tarzi omillari orasida dietada ortiqcha tuz, ortiqcha tana vazni, chekish va spirtli ichimliklarni tartibsiz isteʼmol qilish natijasida yuzaga keladi. Qolgan 5-10 % hollarda surunkali buyrak kasalligi, buyrak arteriyalarining torayishi, endokrin kasalliklar yoki tugʻilishni nazorat qilish tabletkalarini qoʻllash kabi aniqlanganligi tufayli, yuqori qon bosimi sifatida tavsiflangan ikkilamchi yuqori qon bosimi deb tasniflanadi. Qon bosimi ikkita oʻlchov boʻyicha tasniflanadi: sistolik va diastolik bosim. Mos ravishda maksimal va minimal bosimdir. Koʻpgina kattalar uchun dam olishda normal qon bosimi sistolik simob (mmHg) 100-130 millimetr va diastolik 60-80 mmHg oraligʻida yuz beradi. Aksariyat kattalar uchun qon bosimi doimiy ravishda 130/80 yoki 140/90 mmHg dan yuqori boʻlsa, yuqori qon bosimi mavjud deb hisoblanadi. Bolalar uchun turli raqamlar qoʻllaniladi. Turmush tarzini oʻzgartirish va dori-darmonlar qon bosimini pasaytirishi va sogʻliq uchun asoratlar xavfini kamaytirishi mumkin. Turmush tarzi oʻzgarishi vazn yoʻqotish, jismoniy mashqlar, tuz isteʼmolini kamaytirish, spirtli ichimliklarni isteʼmol qilishni kamaytirish va sogʻlom ovqatlanishni oʻz ichiga oladi. Agar turmush tarzini oʻzgartirish yetarli boʻlmasa, u holda qon bosimida dori vositalari qoʻllaniladi. Bir vaqtning oʻzida qabul qilingan uchta dori 90 % odamlarda qon bosimini nazorat qila oladi. Oʻrtacha yuqori arterial qon bosimini (>160/100 mmHg sifatida aniqlanadi) dori vositalari bilan davolash umr koʻrish davomiyligini oshirish bilan bogʻliq. Qon bosimini davolashning taʼsiri 130/80 orasida mmHg va 160/100 mmHg unchalik aniq emas. Yuqori qon bosimi butun dunyo aholisining 16 dan 37 foizigacha taʼsir qiladi. 2010-yilda 18 foiz oʻlimga gipertenziya sabab boʻlganligi aniqlandi. Dunyo boʻyicha 9,4 million kishi aynan gipertenziyadan vafot etadi.