Perisentr va aposentr
Perisentr va aposentr (qadimgi yunoncha: περί „yaqin, yaqin“; από „dan (biror narsaning inkori yoki yoʻqligini bildiruvchi qoʻshma soʻzning bir qismi); lotincha: centrum center“) — osmon jismining orbitasining nuqtalari — markaziy jismga eng yaqin va markaziy jismdan eng uzoqda joylashgan boʻlib, ular atrofida harakat qilinadi. Baʼzan „markaz“ soʻzi oʻrniga („peri-“ yoki „apo-“ soʻzlaridan keyin) atrofida aylanish koʻrib chiqiladigan markaziy tananing nomi ishlatiladi: gelios — Quyosh, gaya — Yer, astron — a. yulduz va boshqalar. P. Shunday qilib, Quyosh atrofida harakatlanuvchi jismlarning orbitalarida (masalan, sayyoralar, asteroidlar va kometalar) periapsis va aposentr odatda mos ravishda perigelion va afelion (pogele), Oy orbitalarida va sunʼiy sunʼiy yoʻldoshlar deb ataladi. Yer — perigey va apogey, Oy atrofidagi orbitalarda — periselenium va aposelenium, Merkuriy (Germes) atrofida — apogermium va perigermium, Venera (Hesperus) — perihesperium va apohesperium, Mars (Ares) atrofida — periarium va apoarium, qoʻsh yulduzlar tizimidagi har bir yulduz — periastron va apoaster . Ilgari, orbitaning ushbu ikkita oʻta nuqtasini belgilash uchun apsisning umumiy tushunchasi (qadimgi yunoncha: ἁψίς qadimgi yunoncha: ἁψίς — yoy, halqa, tonoz, tokcha). Apsis chizigʻi — orbitaning periapsis va aposentrini bogʻlaydigan chiziq; elliptik orbita uchun apsidlar chizigʻi ellipsning katta oʻqiga toʻgʻri keladi va fokusdan ham oʻtadi. Buzilmagan orbita apsidlar chizigʻiga nisbatan simmetrikdir. Ellips fokusidan (markaziy samoviy jism joylashgan) periapsisgacha boʻlgan masofalar (rp, perisentrik masofa) va aposentr (ra, aposentrik masofa): r p = ( 1 − e ) a , {\displaystyle r_{\mathrm {p} }=(1-e)a,} r a = ( 1 + e ) a , {\displaystyle r_{\mathrm {a} }=(1+e)a,} qayerda a — ellipsning asosiy yarim oʻqi , e = (ra − rp)/(ra + rp) — ekssentrisitet ellipsa. Qayerda ra + rp = 2a . Aposentr faqat elliptik orbitalar uchun aniqlanadi. Parabolik va giperbolik orbitalarda faqat periapsis mavjud. Markaziy jism atrofida Kepler orbitasida harakatlanayotgan jismning tezligi unga nisbatan peritsentrda maksimal, apomarkazda esa minimal. Uning yaqinidagi qora tuynuk atrofida harakatlanuvchi yulduzlar uchun periapsisdagi tezlik juda yuqori boʻlib, tabiatda mumkin boʻlgan maksimal darajaga yaqinlashadi (yaʼni vakuumdagi yorugʻlik tezligi). Masalan, galaktikamiz markazidagi qora tuynuk atrofida aylanayotgan S62 yulduzi periapsis tezligi 6,7 ga teng. vakuumdagi yorugʻlik tezligining %.