Ispaniya fuqarolar urushi
Ispaniya fuqarolar urushi (ispancha: Guerra Civil Española) 1936-yildan 1939-yilgacha davom etgan harbiy mojaroni anglatadi. Ushbu urush Respublikaliklar va Millatchilar oʻrtasida boʻlib oʻtdi. Respublikaliklar, Ikkinchi Ispaniya Respublikasi tomonidan oʻzlarini birlashtirgan, turli sotsialistik, kommunistik, separatistik, anarxistik va respublikalik partiyalarni oʻz ichiga olgan. Baʼzi partiyalar urushdan oldingi davrda hukumatga qarshi boʻlishgan. Qarshi tomon Millatchilar esa, Falangistlar, monarxistlar, konservatorlar va anʼanaviychilar ittifoqidan iborat boʻlib, ularga General Francisco Franco tezda yetakchi rol oʻynadi. Xalqaro siyosiy muhit tufayli urush turli qirralarga ega boʻlib, sinf kurashi, diniy kurash, diktatura va respublikalik demokratiya oʻrtasidagi kurash, inqilob va qarshiinqilob, faşizm va kommunizm oʻrtasidagi kurash sifatida qaraldi. Claude Bowers, urush davrida Ispaniyadagi AQSh elchisi, bu urushni Ikkinchi Jahon urushi uchun „tayyorgarlik“ deb atadi. Millatchilar urushni yutib, 1939-yil boshida yakunladilar va Franco vafot etgan 1975-yil noyabrga qadar Ispaniyani boshqardilar. Urush 1936-yil iyuldagi davlat toʻntarishining qisman muvaffaqiyatsizligi natijasida boshlandi. Bu toʻntarishni Ispaniya Respublikasi Qurolli Kuchlarining bir guruh generali amalga oshirdi, ular orasida General Emilio Mola asosiy rejachi va lider sifatida, General José Sanjurjo esa koʻrsatilgan figura sifatida edi. Oʻsha paytdagi hukumat Respublikaliklar koalitsiyasi boʻlib, Cortes’da kommunist va sotsialist partiyalar tomonidan qoʻllab-quvvatlandi, markaziy chap qanot prezidenti Manuel Azaña rahbarligida edi. Millatchi tomon bir nechta konservativ guruhlar tomonidan qoʻllab-quvvatlandi, jumladan CEDA, monarxistlar, shu jumladan qarshi boʻlgan Alfonsistlar va diniy konservativ Karlistiklar, shuningdek, faşist siyosiy partiya Falange Española de las JONS. Sanjurjo, Emilio Mola va Manuel Goded Llopisning oʻlimidan soʻng, Franco Millatchilar tomonining qolgan lideri sifatida paydo boʻldi. Toʻntarish Marokash, Pamplona, Burgos, Zaragoza, Valladolid, Cádiz, Córdoba, Málaga va Sevilya kabi harbiy birliklar tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. Biroq, Madrid, Barselona, Valensiya, Bilbao, Murcia va Almeriya kabi deyarli barcha muhim shaharlardagi qoʻzgʻolonchi birliklar nazoratni qoʻlga kiritolmadi. Ushbu shaharlar hukumatning qoʻlida qolib, Ispaniya harbiy va siyosiy jihatdan boʻlinib qoldi. Millatchilar va Respublikalik hukumat mamlakat ustidan nazoratni olish uchun kurashdilar. Millatchilar qoʻshinlari faşist Italiya, nasist Germaniya va Portugaliya tomonidan qurol-yarogʻ, askarlar va havo yordamini oldilar, Respublikalik tomon esa Sovet Ittifoqi va Meksika tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. Boshqa davlatlar, jumladan Buyuk Britaniya, Frantsiya va AQSh Respublikalik hukumatni tan olishni davom ettirdilar, ammo rasmiy neytral pozitsiyani saqladilar. Ushbu siyosatga qaramay, neytral mamlakatlardan minglab fuqarolar toʻgʻridan-toʻgʻri urushda ishtirok etdilar. Ular asosan Respublikalik tarafdori Xalqaro Brigadalarda jang qilishdi, bu brigadalarda Millatchilar rejimlaridan qochqinlar ham bor edi. Millatchilar janub va gʻarbdagi kuchli bazalaridan oldinga siljishib, 1937-yilda Ispaniyaning shimoliy qirgʻoq chizigʻining koʻp qismini egallashdi. Ular, shuningdek, urush davomida Madrid va uning janubi va gʻarbiy hududlarini qamalga oldilar. 1938-1939-yillarda Kataloniya qamalgandan soʻng va Madrid Barselona bilan aloqasiz qolgandan soʻng, Respublikalik harbiy holati umidsiz holga keldi. Yanvar 1939-yilda Barselona hech qanday qarshiliksiz tushgach, Francoist rejim Frantsiya va Buyuk Britaniya tomonidan fevral 1939-da tan olindi. 1939-yil 5-martda, Respublikalik hukumatdagi kommunistlarning ortib borayotgan hukmronligi va harbiy vaziyatning yomonlashishi sababli, Polkovnik Segismundo Casado Respublikalik hukumatga qarshi harbiy toʻntarish olib bordi va Millatchilar bilan tinchlikka erishishga intildi. Ammo, bu tinchlik takliflari Franco tomonidan rad etildi. Oʻsha oy ichida Madridda Respublikalik fraksiyalar oʻrtasida ichki nizolar davom etar ekan, Franco poytaxtga kirib, 1939-yil 1-aprelda gʻalaba eʼlon qildi. Yuz minglab ispanlar janubiy Frantsiyadagi qochqin lagerlariga qochib ketishdi. Gʻalaba qozongan Millatchilar tomonidan qolgan Respublikaliklarga nisbatan qatagʻon boshlandi. Franco barcha oʻng qanot partiyalarini oʻz rejimining tuzilmasiga birlashtirgan diktatura oʻrnatdi. Urush butun dunyoda katta ehtiros va siyosiy boʻlinishni keltirib chiqarganligi bilan mashhur boʻldi va koʻplab dahshatli voqealar yuz berdi. Franco qoʻshinlari tomonidan egallangan hududlarda tashkil etilgan qatagʻonlar ularning kelajakdagi rejimini mustahkamlash uchun amalga oshirildi. Respublikaliklar tomonidan nazorat qilinadigan hududlarda ham katta miqyosda qatl etishlar boʻlib oʻtdi, bu jarayonda mahalliy hokimiyatlarning ishtiroki joydan joyga farq qilardi.