Diniy axloq
Diniy axloq - bevosita diniy dunyoqarash ta’sirida shakllanadigan axloqiy tushunchalar va tamoyillar majmuasidan iborat bo‘lib, u diniy ta’limotning tarkibiy qismini tashkil qiladi. Dinning tarixiy turlari, ilk diniy tasavvurlar, milliy va jahon dinlaridan har birining o‘ziga xos axloq me’yorlari hamda talablari ishlab chiqilgan bo‘lib, barcha diniy ta’limotlarda o‘ziga xos farqli jihatlari hamda umumiy jihatlari mavjuddir. Masalan: Islom dinida poligamiya - ko‘p nikohlilikka ruxsat berilsa, hinduizm, buddizmda hayvonlarni o‘ldirish gunoh hisoblanadi. Xristianlikda, eng avvalo katolitsizmda ruhoniylarning uylanishiga ruxsat berilmaydi. Ruhoniylarga dindorlarning gunohlarini kechirish huquqining berilishi ham diniy axloqning o‘ziga xos jihatlarini tashkil etadi. Shu bilan birgalikda jahondagi barcha diniy ta’limotlar tomonidan targ‘ib qilinadigan axloq tushunchalarining mohiyati, talabi bir-biriga ancha yaqin bo‘lib, barcha diniy ta’limotlardagi axloqiy talablar dindorlardan xudoga e’tiqod qilishni, uning qudratiga ishonishni, doimo iborat qilishni hamda hayotdagi turli lazzat, xursanchilik,rohat- farog‘atlardan o‘zini tiyishni talab qiladi. Diniy ta’limot tomonidan targ‘ib qilinadigan axloqning ma’lum qismi sof diniy e’tiqodlar tizimini o‘z ichiga olib, turli urf-odatlar va marosimlarda o‘z aksini topadi. Diniy axloq talablari va tamoyillari diniy ta’limotlarda muqaddaslashtiriladi hamda barcha dindorlarning ilohiy tarzda vahiy qilingan bu diniy axloq me’yorlariga itoat qilishlari talab qilinadi. Insonning paydo bo‘lib shakllanish jarayoni fanda antroposotsiogenez deb atalib, insonda ong - tafakkurning shakllanishi natijasida vujudga kelgan ijtimoiy ong shakllari - diniy ong, axloqiy ong hamda estetik ongdan iborat bo‘lgan. Ilk diniy tasavvurlarning ijtimoiy taraqqiyot jarayonida murakkablashib, diniy tizimlar, diniy ta’limotlarga aylanib borishi jarayonida shu dinga taalluqli bo‘lgan axloqiy me’yorlar hamda tamoyillar ham takomillashtirib borgan. Ijtimoiy taraqqiyotning har bir davri hamda bosqichida yashagan xalqlarning o‘ziga xos axloqiy talab, tushuncha va me’yorlari mavjud bo‘lib, bu axloqiy me’yorlar va tamoyillar muayyan diniy ta’limotning mazmun - mohiyati bilan bog‘liq ravishda ishlab chiqilgan diniy axloqiy me’yorlar sifatida e’tirof etiladi. Bu axloqiy me’yor va talablarni bajarish diniy e’tiqodning muhim jihati bo‘lib hisoblanadi. Diniy axloq muayyan diniy ta’limot negizida ishlab chiqilgan hamda shakllantirilgan axloqiy me’yorlar, tushunchalar va talablar majmuasidan iborat bo‘lib, u umuminsoniy axloqiy qadriyatlar negizida rivojlantiriladi.Umuminsoniy axloqiy qadriyatlar o‘z navbatida umuminsoniy ma’naviyatga tayanadi. Shuning uchun insoniyat tarixidagi juda ko‘plab diniy ta’limotlarning mazmun - mohiyatiga e’tiborni qaratganda, umuminsoniy ma’naviyat va axloqiy qadriyatlar asosida ishlab chiqilgan diniy axloq me’yorlari hamda tamoyillari yaqqol ko‘zga tashlanadi.Jahondagi juda ko‘plab diniy ta’limotlarda shu dinga e’tiqod qiluvchi dindorlar halol, pok bo‘lishga, vijdonan mehnat qilishga, mehr-shafqatli, kamtar kamsuqum bo‘lishga, boshqalarga yaxshilik qilishga da’vat etiladi. Diniy axloq ko‘pgina diniy ta’limotlarda bu insonning ruhiy poklanish yo‘li bo‘lib, diniy axloqiy talablarni bajargan inson ruhan poklanib, o‘zini ruhiy jihatdan abadiy hayotga tayyorlab borishga harakat qiladi. Diniy axloq talablarini bajarib, ruhiy jihatdan poklanib borgan inson tasavvuf ta’limotga ko‘ra ko‘ngil ko‘zi bilan Ollohning jamolini mushohada qila boshlaydi. Jahondagi ko‘plab diniy ta’limotlarning har birida o‘ziga xos diniy axloqiy talab va me’yorlar tizimi ishlab chiqilgan bo‘lib, bu talab va me’yorlar xalqning milliy mentalitetiga o‘ziga xos tarzda ta’sir ko‘rsatgan. Bugungi kunda O‘zbekistonda bozor munosabatlariga asoslangan, demokratik, huquqiy, fuqarolik jamiyati barpo etilayotgan bo‘lib, bu jamiyat dunyoviylik tamoyiliga asoslanadi. O‘zbekistonda yangi jamiyat barpo kilish jarayonida dinga nisbatan boy tarixiy meros va ma’naviy qadriyat sifatida yondoshilib, diniy axdoq me’yorlaridan ma’naviy pok va axloqiy go‘zal insonlarni tarbiyalash masalasida foydalanilmokda. Milliy istiqlol mafkurasida ifodasini topgan dinlararo bag‘rikenglik goyasi ham O‘zbekistonda tinchlik - barqarorlik, turli dinga e’tiqod qiluvchi fuqarolar o‘rtasida hamkorlik, hamjihatlik, totuvlik munosabatlarining o‘rnatilishida muhim omil bo‘lib kelmoqda. Axloqiy talablar, me’yorlar va tamoyillar bugungi kunda milliy davlat dinlarida ham, jaxon dinlarida ham bir muncha mukammal, tizimli ravishda ishlab chiqilgan bo‘lib, milliy ma’naviyatning shakllanishida, milliy mentalitetning davomiyligi va vorisiyligi jarayonlarida diniy axdoqiy qadriyatlar muhim o‘rin tutib kelmoqda. Xalqimizning tarixiy taraqqiyotida milliy urf-odat, anana, udumlar, qadriyatlarimizning shakllanishida dinning tarixiy shakllari, ilk diniy tasavvurlar ham, zardushtiylik dini va unda ilgari surilgan diniy axloqiy g‘oyalar ham, ko‘p millatli va diniy e’tiqodli davlatda Buddaviylik, Nasroniylik dinlarida ilgari surilgan diniy ahloqiy talablar ham, ma’naviyatimizning, milliy mentalitetimizning, urf- odat va an’analarimizning shakllanishiga va rivojlanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan ilsom dinida ham, islom dini negizida vujudga kelgan tasavvuf tariqatida ham diniy axloq me’yorlari ishlab chiqilgan bo‘lib, Uzbekistonda adolatli jamiyat va barkamol insonni tarbiyalash jarayonida bu tarixiy ma’naviy meros hamda diniy axloqiy qadriyatlardan foydalanish masalasiga katta e’tibor qaratilmoqda.