Tarixiy fakt
Tarix fanida tarixiy faktlarning ikki turi ajratiladi: haqiqiy tarixiy fakt va ilmiy-tarixiy fakt . Tarixiy fakt — bu sodir boʻlgan va har doim quyidagi xususiyatlarga ega boʻlgan real voqea : vaqt va makonda lokalizatsiya, ob’ektivlik va tuganmaslik. Tarixiy vaqt xronologik kategoriyalar bilan ifodalanadi: yil, mingyillik, davr, davr, bosqich va harakatlar (korrelyatsiyalar, taqqoslashlar, davomiylik va ketma-ketlikning taʼriflari, sinxronlik/asinxronlik korrelyatsiyalari). Tarixiy vaqt tarixiy oʻtmishni oʻz vaqtida mahalliylashtirishni taʼminlaydi va vaqtinchalik yoʻnalishlarning rivojlanishiga yordam beradi. Tarixiy makon maʼlum bir hududda sodir boʻladigan tabiiy-geografik, siyosiy, ijtimoiy-madaniy jarayonlar majmui bilan ifodalanadi. Tarixiy harakat inson va jamiyatning turli faoliyat sohalaridagi faoliyatini aks ettiradi: mehnat, ijtimoiy, siyosiy, madaniy, kognitiv, xalqaro, oʻz-oʻzini rivojlantirish turlariga boʻlinadi. Koʻpgina olimlar tarixiy faktlarning 3 toifasini ajratib koʻrsatishgan: Maʼlum bir fazo-vaqt doirasida joylashgan va moddiylikka ega boʻlgan ob’ektiv mavjud voqelik faktlari (tarixiy hodisalar, hodisalar, jarayonlar); Manbalarda aks ettirilgan faktlar, voqea haqidagi maʼlumotlar; Tarixchi tomonidan olingan va tavsiflangan „ilmiy“ faktlar. Ilmiy-tarixiy fakt — tarixchi olim faoliyati ob’ektiga aylangan tarixiy fakt; oʻtmishdan qolgan izlarga asoslangan xulosaning natijasi. Bu faktlar har doim sub’ektiv boʻlib, olimning pozitsiyasini, uning malakasi va bilim darajasini aks ettiradi. Oʻquv mavzusi koʻpincha tavsiflangan, tizimlashtirilgan va tushuntirilgan ilmiy va tarixiy faktlarni taqdim etadi. Har qanday tarixiy fakt umumiy, umuminsoniy, individuallikni oʻz ichiga olishi mumkin. Ana shu oʻziga xoslikni hisobga olgan holda tarix oʻqitish metodikasida faktlarning uch guruhi shartli ravishda ajratiladi: fakt-hodisa — oʻziga xos, takrorlanmasligini tavsiflovchi; fakt-hodisalar — tipik, umumiylikni aks ettiruvchi; fakt jarayonlari — universalni aniqlash. Bu faktlar mantiqiy qayta ishlashdan oʻtgan va mantiqiy shakllarda taqdim etilgan: tasvirlar (tasvirlar) tavsif shaklida tashqi tomonning xarakteristikasini oʻz ichiga oladi; tarixiy o‘tmishning mohiyatini tavsiflovchi va izohlovchi tushunchalar, g‘oyalar, nazariyalar. Faktlar — jarayonlar tavsif, tushuntirish, baholash orqali taqdim etiladi. Rus tarixchisi A. FROM. Lappo-Danilevskiy „tarixiy fakt“ tushunchasi ostida oʻziga xos, oʻziga xos maʼnoda individuallikning atrof-muhitga taʼsirini anglatadi. „Individuallik“ni nafaqat birlik sifatida, balki ijtimoiy guruh sifatida qabul qilish va „atrof-muhit“ ostida — butun madaniyat, birinchi navbatda, ijtimoiy ong.