Zarracha tezlatgichi
Zarrachalar tezlatgichi — elektromagnit maydonlardan foydalangan holda zaryadlangan zarralarni yuqori tezlikka tezlashtiradigan va ularni toʻplamda ushlab turadigan qurilmalarning umumiy nomi. Katta tezlatgichlar zarrachalar fizikasida kollayderlar sifatida tanilgan. (masalan, CERNdagi LHC, Brookhaven milliy laboratoriyasida RHIC va Fermilabdagi Tevatron). Boshqa turdagi zarracha tezlatgichlari saraton kasalliklarida zarracha terapiyasi, kondensatsiyalangan moddalar fizikasi tadqiqotlarida sinxrotron yorugʻlik manbalari kabi turli xil ilovalarda qoʻllaniladi. Hozirda butun dunyoda 30 000 dan ortiq tezlatkichlar ishlamoqda. Tezlatgichlarning ikkita asosiy turi mavjud. Elektrostatik tezlatgichlar va vaqt oʻzgaruvchan maydon tezlatgichlari. Elektrostatik tezlatgichlar zarrachalarni tezlashtirish uchun statik elektr maydonlardan foydalanadi. Ushbu turdagi kichik misol — oddiy televizor qabul qilgichdagi katod nurlari trubkasi. Misollarni Cockcroft-Walton generatori va Van de Graaff generatori bilan ham koʻpaytirish mumkin. Ushbu tezlatgichlarda zarralar tomonidan olingan kinetik energiya elektr qulashi bilan chegaralanadi. Boshqa tomondan, vaqt oʻzgaruvchan maydon tezlatgichlari zarrachalarni tezlashtirish va bu qulash muammosini engish uchun radiochastota elektromagnit maydonlaridan foydalanadi. Birinchi marta 1920 yilda ishlab chiqilgan ushbu tur bugungi tezlatgichlar kontseptsiyasi va keng kolamli qurilmalarning asosini tashkil qiladi. Birinchi funksional chiziqli zarrachalar tezlatgichini, betatron va siklotronni taqdim etgan va ishlab chiqqan Rolf Widerøe, Gustav Ising, Leo Szilard, Donald Kerst va Ernest Lawrence bu sohaning kashshoflari hisoblanadi. 20-asrda tezlatgichlar odatda atom kollayderlari deb atalar edi, chunki kollayderlar atom osti dunyosining tuzilishi haqida maʼlumot bergan. Garchi koʻpchilik tezlatgichlar, ion qurilmalaridan tashqari, aslida subatomik zarralarni harakatga keltirgan boʻlsa-da, bu atama umuman zarracha tezlatgichlari haqida gap ketganda aqlga keladigan nomdir.