Fil
Fil – quruqlikdagi mavjud hayvonlarning eng kattasi. Hozirgi vaqtda fillarning uchta tirik turi tan olingan: Afrika buta fili, Afrika oʻrmon fili va Osiyo fili. Ular Fillar oilasi va Xartumlilar turkumining omon qolgan yagona aʼzolaridir. Fillarning yoʻq boʻlib ketgan qarindoshlari orasida mamontlar va mastodonlar mavjud. Ushbu jonzotlarning oʻziga xos xususiyatlari orasiga magistral deb ataladigan uzun xartum, tishlar, katta quloq, ustunga oʻxshash oyoqlar va qattiq, ammo sezgir kulrang teri kiradi. Filning xartumi ogʻiz boʻshligʻiga oziq-ovqat hamda suv olib keladi va narsalarni ushlaydi. Kurak tishlar ham qurol, ham narsalarni harakatlantirish va qazish uchun asbob sifatida xizmat qiladi. Katta qulogʻi doimiy tana haroratini saqlashga, shuningdek, muloqotda boʻlishga yordam beradi. Afrika fillarining quloqlari kattaroq va orqalari botiq, Osiyo fillarining quloqlari kichikroq, orqalari qavariq yoki tekis boʻladi. Fillar Janubiy Afrika Sahroi Kabiri, Janubiy Osiyo va Janubi-Sharqiy Osiyo boʻylab tarqalgan va turli xil yashash joylarida, jumladan savannalarda, oʻrmonlarda, choʻllarda va botqoqlarda hayot kechiradi. Ushbu jonzotlar oʻtxoʻrligi bilan birga qulay boʻlishi uchun suvga yaqin hududlarda yashashadi. Fillar tabiiy muhitga nomutanosib ravishda katta taʼsir koʻrsatadigan tur hisoblanadi. Ular boʻlinish-birikma jamiyatiga ega boʻlib, unda bir nechta oila guruhlari birlashadilar. Urgʻochilar (sigirlar) oilaviy guruhlarda yashashga moyil boʻlib, bunday guruhlar urgʻochi buzoqlar yoki nasldagi bir nechta qarindosh urgʻochilardan iborat boʻlishi mumkin. Ayollar guruhining rahbari, odatda eng keksa sigir, matriarx sifatida tanilgan. Erkaklar (buqalar) balogʻat yoshiga yetganlarida oʻz oilalarini tark etadilar va yolgʻiz yoki boshqa erkaklar bilan yashashlari mumkin boʻladi. Voyaga yetgan buqalar turmush oʻrtogʻini qidirganda, asosan, oilaviy guruhlar bilan muloqot qiladi. Erkak fillar testosteronning kuchayishi va musth deb nomlanuvchi tajovuzkorlik holatiga kirishadi, bu ularga boshqa erkak fillar ustidan hukmronlik qilishga hamda reproduktiv muvaffaqiyatga erishishga yordam beradi. Fil bolalari oʻzlarining oila guruhlarida diqqat markazida boʻlib, uch yil davomida onalariga tayanadilar. Yovvoyi tabiatda fillar 70 yilgacha yashashi mumkin. Ular teginish, koʻrish, hid va tovush bilan aloqa qiladilar; fillar uzoq masofalarda infratovush va seysmik aloqadan foydalanadilar. Fillarning aql-zakovati primatlar va kitsimonlar bilan taqqoslanadi. Ular oʻzligini anglay oladigandek koʻrinadi va oʻlayotgan yoki oʻlik turdoshlariga nisbatan tashvishlanishadi. Afrika buta fillari va Osiyo fillari Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqi (IUCN) tomonidan yoʻqolib ketish xavfi ostidagi, Afrika oʻrmon fillari esa jiddiy yoʻqolib ketish xavfi ostidagi jonivorlar roʻyxatiga kiritilgan. Fillar populyatsiyasi uchun eng katta tahdidlardan biri bu fil suyagi savdosi hisoblanib, insonlar filning kurak tishlari uchun brakonerlik qilishadi. Yovvoyi fillar uchun boshqa tahdidlar qatoriga yashash joylarini yoʻq qilinishi va mahalliy odamlar bilan toʻqnashuvlar kiradi. Fillardan Osiyoda ishlaydigan hayvonlar sifatida foydalanishadi. Ilgari ular urushda ishlatilgan; bugungi kunda fillar koʻpincha hayvonot bogʻlarida koʻrgazmaga qoʻyiladi yoki sirklarda koʻngil ochish maqsadida foydalaniladi. Fillar insoniyat madaniyatida oʻziga xos maqomga ega boʻlib, ular sanʼat, folklor, din, adabiyot va ommaviy madaniyatda namoyon boʻlgan.