Gidrosfera
Gidrosfera (qadimgi yunoncha: ὕδωρ (húdōr) — „suv“, and σφαῖρα (sphaîra) — „shar“) — Yer kurrasidagi barcha suv — okean va dengizlar, daryo, koʻllar va botqoqliklar, doimiy qorlik va muzliklar, tuproqdagi namlik hamda yer osti suvi majmui. Koʻpincha, gidrosfera deganda okean va daryolar tushuniladi, lekin bu — xato. Gidrosferaning umumiy hajmi 1 491 049 ming km3. Ggidrosfera Yer massasining atigi 1/4100 qismini tashkil etadi. Gidrosferaning eng asosiy qismi — Dunyo okeani Yer kurrasi umumiy maydoni (510 million km2) ning 361 million km2 ni, yoki 71% ni gidrosfera qoplab olgan, koʻl va daryolardagi suvlar esa quruqlik maydonining 6% chasini egallab turadi. Yer kurrasidagi barcha abadiy qor va muzliklarning umumiy maydoni 21 million km2, bu esa Yer yuzasi umumiy maydonining 4% ini, quruqlik maydonining 14% ini tashkil etadi. Gidrosferaning kimyoviy tarkibi dengiz suvining oʻrtacha kimyoviy tarkibiga juda yaqin, undagi eng muhim kimyoviy elementlar: kislorod — 85,8%, vodorod — 10,8%, xlor va natriy — 2,95%. Gidrosfera suvlari uzluksiz va tez harakat qilib, tabiatda aylanib turadi va atmosfera, litosfera va biosfera bilan chambarchas bogʻlanishda boʻladi. Gidrosfera gidrologiya, okeanologiya, geologiya, geokimyo kabi qator geografik fanlarning tadqiqot predmeti hisoblanadi. 75-sessiyasida 1969-yilda Y.A.Kurajkovskiy N.F.Glazovskiy 1998-yil Geotizim 60 % dan Geotizim talabalarda tabiatdan togri yoki notogriligini belgilovchi mezonni aniqlash, tabiatdan foydalanishni togri amalga oshirishda, umumiy geografik qonuniyatlarga asoslanish malakalarini shakllantirisdan iborat Biota 3 guruhga V.B. Sochava Xavo va suv Ekologiyalashuv gumanitarlashuv globallashuv Osimlik va hayvonot dunyosi Tabiiy resurslar 60-70-yillaridan 1990-yillardan XX-asrning 70-yillari Ozgarmaydiagn 250-oyatida Tabiat dialektikasi B.I.Kochurov 70-yillaridan 1972-yili M.Strong 1820-1860-yillarni 5 ta Envayromentalogiya Texnosentrizm 5 ta Industrial bosqich Atrof-muhitni boshqarish 17 ta maqsad, 169 ta vazifa G,Marshga 3 ta Komponent Landshaft Tabiatdan foydalansih Geoekologik holat 3,9 mlrd Ifloslanish Antropogen yuk 65 % 3,2 sm 13 % ga 50 % ga Landshaftlarning barqarorligi 3 guruhga 3 yonalishda Landshaftlarning ekologik potensiali 2 guruhga kuchli va surunkali stress bevosita va bilvosita 3 ta iqlim, tuproq, relief va flora Antropogen tasir Malum bir vaqtdagi atrof-muhitning xolati yoki xususiyati 2 xil tog jinslari relyef tuproq biotik omillar Antropogen tasir lotincha, yaratuvchi, bunyod etuvchi kuch, sabab, lotincha Indikator Yu.Izraelga Ekologik potensial Landshaftlarning barqarorligi A.G.Isachenko 1810-yilda A.Gumboldt 1963-yil Mintaqaviy yondahsuv 2 gektar 80 % dan Tabiat resurslari yordamchi vosita genetik klassifikatsiya biologik resurs zahiralarining tugashi va qayta tiklanuvchanlik belgilariga qazilma , yoqilgI boyliklar muqobili mavjud va mavjud bolmagan resurs aylanishi resurslar bilan taminlanganlik 3 ta chollashish 1000 mlrd 1,4 mlrd Osiyo Avstraliya 82 % 1,5 % Butun jahon turistik tashkiloti 350 mln 2015-yil 35-maqsadida Ozbekiston boylab sayohat qiling 12 mln 9 mln -fransuzcha tourisme- sayohat qilish, dam olish 1963-yilda sayyoh -ozi yashab turgan joydan 12 oydan ortiq bolmagan vaqt davomida ish bilan band bolmasdan tarixiy va turistik obyektlar xizmatidan foydalangan kishi Ottava, Kanada -polyakcha rekreasia-dam olish 3 rejali va rejasiz Ierusalim, 18-20 mlrd $ 250 dan ortiq Gozal ota ziyoratgohida 1980-yil G.S. Laskur Fizik, Kimyoviy, Fizik-kimyoviy, biologik 20 % 5,5 mln kishi Xitoy va Hindiston 1 mln 600 ming 1,5 mlnga yaqin 300 mingga yaqin muhitning tabiiy parametrlarini ozgarishi bilan bogliq haroratning kotarilishiga inson organizmi uchun noqulay bolgan biomoddalarni hududda kopayishi bilan hosil boladi Bakteriologik ifloslanish Biotik va mikrobiologik Sayyora miqyosida ifloslanishga aytiladi Mahalliy ifloslanish 7 mingdan ziyod 3 0,42 l/s 3 Azot qosh oksidi Saraton kasalligi E.Gekkel 3 mlrd Shahar, tuman yoki kichik hududlarga tegishli ekologik muammolar 64800 km kv 21100 km kv 8730 km kv 300 km 20 100 ming gektar 1970-yillar ortalarida Tabiiy va ijtimoiy 30-35 % 11,2 mln t Azot oksidlari, oltingugurt dioksidi, uglerod dioksidi, ammiak, ozon Muhitning kislotaliligini ozgartiradi, organizmlarga tasir etadi, oziq-ovqat zanjiri orqali uzatiladi Teri saratoni, koz kataraktasining kopayishi, immunitetning pasayishiga 60 % 1 mlrd 96,5 % 10 mln tonnadan 100 mln tonnaga oshdi Resurslarni isrof etuvchi va atrof-muhitni ifloslantiruvchi texnologiyalardan voz kechish va eng maqbul ekologik texnologiyalarga otish Joylashgan orni, qiyofasi, yashash sharoiti mavjudligi Har qanday istalgan hududagi modda va energiya almashinuvini buzmagan holda u yoki bu darajadagi antropogen bosimga bardosh berish qobiliyati Ekologik jihatdan ruxsat etiladigan antropogen bosim Lotincha korsatkich Fizik, kimyoviy, fizik-kimyoviy, biologik 20 3 1987-yil 10% 1950-yillardan 15-25 Antarktida osmonida 80% 0,4-2,5 mlrd t 14,5⁰C 15,2⁰C Burkino-Faso 1,4-2,2 10⁰ shimolga siljiydi 30% 2024-yil 12-17-fevral London Fargona vodiysi METH tushunchasini 3-4-moddalarida 2024-2026 2030 Yovvoyi hayvonlarning kochib yuruvchi turlari boyicha Qor qoplonini saqlash va ekotizimlarini himoya qilish 6 4 22,2 BLX,reprezentiv lik ,noyoblik, bir -birini toldirish , maydon kattaligi 6 Maydonining kattaligi turlichaligi bilan 1mln ga 10-100 lotincha indico korsatkich Reprezentativlik Геоэкологик-иқтисодий-ижтимоий муаммоларни биргаликда ва бир пайтнинг ўзида муайян давлатлар ёки маъмурий бўлинмалар доирасида эмас, айнан табиий географик бирликларда ҳал қилишни тавсия этмоқда. Йўқолиб кетаётган ўсимликлар ва ҳайвонот турларининг рўйхати Табиий объектлар ва мажмуаларни муҳофаза қилишнинг қаттиқ режимига эга бўлган, типик экологик тизимлар, ўсимликлар ва ҳайвонларнинг ирсий фондини сақлаб қолиш ҳамда ўрганиш учун мўлжалланган, умумдавлат аҳамиятига молик муҳофаза этиладиган ҳудудлардир Юқори маҳсулдорлик, инсон ҳаёти учун қулай экологик шароитнинг бўлиши ва юқори иқтисодий самарадорлик 0,05 мг/м3 Жамиятнинг барқарор ривожланишини таъминлашда табиий ва маданий ландшафтларнинг функционал бирлиги асосида қулай геоэкологик муҳитни сақлаш, бойитиш ва оптималлаштиришга қаратилишида Табиий геотизимларни ва ижтимоий-иқтисодий тизимларни бир бутун ҳолда ўрганишга Табиий ва антропоген геокомплексларни тарихий ривожланиши ва динамикасини тадқиқ қилишга Табиат билан жамиятни бир бутун ва ўзаро узвий алоқадаги геокомплекс сифатида тадқиқ этилишида Ҳар бир ҳудуднинг табиати ва ҳўжалигининг индивидуал хусусиятини аниқлашга Табиат ва жамият алоқаларининг географик жиҳатлари Тупроқдаги исиқлик ва намлик режими иқлим омилига боғлиқ бўлиб, тоғ жинсини нураши, микроорганизмларни ҳаёт фаолиятига, ўсимликларга таъсир кўрсатади Она тоғ жинси ва унинг характери тупроқнинг минерал, механик ва кимёвий таркибини белгилаб беради *Биосфера қўриқхоналари ЮНЕСКОнинг «Инсон ва биосфера» дастури асосида айрим географик минтақалар учун типик бўлган, табиати ўзгаришга учрамаган ҳудудларда ташкил этилади Айрим табиий объектлар ва геомажмуаларни сақлаб қолиш, такрор кўпайтириш ва тиклаш бўйича мўлжалланган вазифаларига кўра турлича бўлган ҳудудлардир Пластиклик Биота (ўсимлик ва ҳайвонат дунёси) Иқлим ва сув Ҳайвонот дунёси-ўсимлик-тупроқ-сув-иқлим хусусияти-рельеф ва тоғ жинслари 1,2,3,4,5,6 1,2,3,4 1. Табиат компонентларининг бир-бирлари билан ўзаро боғлиқлик ва алоқадорлик қонунияти; 2. Ландшафтларнинг барқарорлиги; 3. Табиий комплексларнинг инсон хўжалик фаолияти таьсирида ўзгарувчанлик даражаси; 4.Табиий географик жараёнларнинг ўзгариш йўналишлари; 5. Ландшафт комплексларининг хилма-хиллик қонуниятига; 6.Табиий мухитнинг инсон омили таьсирида ифлосланиш хусусияти ва даражасига 1. Эгалогик мувозанат характери; 2.Биологик хилма-хиллик даражаси; 3. Ўсимликлар хусусан дарахт ва буталарнинг зичлиги; 4. Биоресурс-лар