Qozog‘istondagi ocharchilik va uning demografik oqibatlari
Qozog‘istondagi ocharchilik, uning demografik oqibatlari Zamonaviy tarixnavislik 1932-1933 yillarda Qozog‘istonda ro‘y bergan ocharchilik oqibatida yuzaga kelgan insoniy talofatlar masalasiga turli tomonlardan baho beradi.Oddiy tartib asosida (Qozogʻiston aholisini roʻyxatga olish oʻrtasidagi arifmetik tafovutni aniqlash) tadqiqotlarda yoʻqotish odatda 1 million kishi chegarasida qayd etiladi. Shuningdek, ikki millionga yaqin qurbonlar haqida, masalan, mashhur amerikalik ekspert Marta Olkottning „Ijtimoiy o‘tmishni baholash: Markaziy Osiyo qozoqlari“ kitobida ham kattalashtirilgan hisob-kitoblar mavjud. G‘arbning sovet davri tadqiqotchilariga eʼtibor qaratsak, agar baʼzi hollarda ularning tadqiqotlari haqiqatga intilishni aks ettirsa, boshqa hollarda xolislikka ishora ham yo‘q, chunki barcha eʼtibor asosan istakdan tug‘ilgan tor fikrli fikrlarga qaratilgan. „Boshqa ilgakni aytish“. Lekin har qanday holatda ham milliy tariximiz muammosini o‘zimizdan yaxshiroq hech kim hal qila olmaydi. Shunday ekan, bu yo‘nalishdagi intellektual tadqiqotlarni jadallashtirish vaqti keldi. Bunda esa tarixiy demografiya o‘zining samarali kognitiv vositalari va universal tadqiqot usullari bilan bir qatorda muhim rol o‘ynashi kerak. Yaqin vaqtgacha birinchi va ikkinchi Butunittifoq aholi ro‘yxatga olish maʼlumotlari (1926-yil 17-dekabr va 1939-yil 15-yanvarda o‘tkazilgan) muammoni tahlil qilish uchun yagona hujjatlar manbai bo‘lib kelgan. Ularning orasidagi masofa roppa-rosa 12 yilu bir oy. Aholi sonining qisqarishi ushbu roʻyxatga olishlar orasidagi davrda sodir boʻldi. Agar aholining demografik qisqarishi 1932-1933-yillar qishiga toʻgʻri kelishini hisobga olsak, aholining keskin qisqarishi taxminan birinchi roʻyxatga olishdan keyingi oltinchi yilda va ikkinchi aholini roʻyxatga olishdan oldingi yilda sodir boʻldi. Boshqacha qilib aytganda, fojia oynasi ikkita hisobning oʻrtasiga toʻgʻri keladi, bu esa hisobni har tomonlama tekshirish imkonini beradi 1926-yilgi birinchi aholini ro‘yxatga olish natijalariga ko‘ra, Qozog‘iston SSR hududida 3 million 628 ming kishi yashagan. Biroq oradan 12 yil o‘tib, 1939-yilgi aholini ro‘yxatga olishda aholi soni 1 million 321 ming kishiga, yaʼni 36,7 foizga kamaygani qayd etilgan.Tarixchilar va demograflarning fikriga koʻra, hatto bu koʻrsatkich ham kam baholanadi, bu omil tahlili doirasida jiddiy tuzatishga muhtojligini anglatadi. 1930-yillarning oʻrtalarida aholining son tarkibi shartli ravishda barqaror boʻlgan davrda respublika hududidagi doimiy aholi soni 4 million 120 ming kishini tashkil etdi. Ushbu maʼlumotlarga asoslanib, Qozogʻiston oʻsha qorongʻu yillarda oʻzining doimiy aholisining oʻrnini bosmaydigan katta qismini, yaʼni 2 millionga yaqin kishini yoʻqotdi. Qozogʻiston xalq xoʻjaligi hisobi boʻlimi (Kaznarxozuchet) M.Somatovning ommaviy deklaratsiya xatida (1937-yil 14-yanvarda) Qozogʻistonning qishloq aholisi 1930-yil 1-iyuldan 1933-yil 1-iyungacha 3,4 million kishiga kamaydi, shahar aholisi esa 766,8 ming kishiga koʻpaydi. Deklaratsiya maktubida bu ikki davrda (263,3 ming kishi) ocharchilik, epidemiyalar, deportatsiya qurbonlari o‘limi o‘rtasidagi farq ko‘rsatilmagan. Bundan kelib chiqib, tarixchi va demograflar quyidagi xulosaga kelishadi: ko‘rsatilgan yillarda ochlik va unga bog‘liq kasalliklar natijasida 1 million 750 ming nafari yoki respublikaning barcha doimiy aholisining 42 foizi halok bo‘lgan. Oʻylaymizki, ochlik qurbonlari soni haqidagi savol ochiq qolmoqda. Aftidan, MKK markaziy partiya organlari va Ichki ishlar vazirligi tomonidan „K“ (maxfiy) belgisi bilan respublika va viloyat arxivlarida saqlanayotgan arxivlardan muomalaga kiritilgan materiallardan jiddiy tuzatish olish múmkin. 1937-yilgi Butunittifoq aholini roʻyxatga olish materiallaridan tubdan yangi maʼlumotlarni olish mumkin, bu „quvgʻinlarni roʻyxatga olish“ deb nomlanadi. Roppa-rosa bir kunda (5-yanvardan 6-yanvargacha) oʻtkazilgan u stalinizm siyosati natijasida yuzaga kelgan ulkan demografik halokatni tasvirlaydi.Buni rejalashtirgan va amalga oshirganlar hibsga olinib, aksariyati otib tashlangan (totalitar tuzum guvohlarni qoldirishdan cho‘chigan) aniq. Aholini roʻyxatga olish materiallarining oʻzi koʻp yillar davomida yoʻq qilingan deb ishonilgan.Endi, yaqinda u Markaziy davlat xalq xo‘jaligi arxividan topildi.Ushbu materiallardan koʻrinib turibdiki, SSSRdagi qozoqlarning soni 1937-yil yanvar oyida 2 862 458 kishini tashkil qilgan. Shuningdek, Qozog‘istonda boshqa xalqlar va etnik guruhlarning soni kamayganini aytish kerak: ukrainlar- 859,4 mingdan 658,1 mingga, o‘zbeklar — 228,2 mingdan 103,6 mingga, uyg‘urlar - 62,3 mingdan 36,6 mingga.Ogʻir taqdirga duch kelgan bu xalqlar vakillari oʻzlarining tanish joylarini tashlab, oziq-ovqat taʼminoti qulay boʻlgan hududlarga — Sibir, Oʻzbekistonga koʻchib oʻtishga majbur boʻldilar. Berilgan maʼlumotlardan koʻrinib turibdiki, iqtisodiyotning majburiy vayron boʻlishi natijasida yuzaga kelgan ocharchilik koʻlami hayratlanarli edi. Chorvadan mahrum boʻlgan qir xalqi oʻzining anʼanaviy taomi boʻlgan goʻshtdan mahrum boʻldi. Baliqchilik, ovchilik va boshqa yigʻilishlar vaziyatni yaxshilay olmadi. Qishloqda hosil yetishmagani uchun g‘alla yo‘q edi (g‘alla tayyorlash kampaniyasida esa uni supurib ketgan).