Tuluniylar
Tuluniylar davlati — 868—905-yillarda Shimoliy Afrika va Yaqin Sharqda mavjud boʻlgan davlat boʻlib, markazi hozirgi Misr hududida joylashgan boʻlib, uni turkiy kelib chiqishi Tulunidlar sulolasi boshqargan[4]. Muvaffaqiyatli harbiy amaliyotlar tufayli Suriya Tulunidlar tomonidan bosib olindi. Ahmad ibn Tulun va uning vorisi Xumaravayh davrida Vizantiya qator magʻlubiyatlarga uchradi. Tulunidlar davlati hozirgi Liviya, Misr, Falastin va Suriya hududlari hamda Krit orolini nazorat qilgan. Shtat poytaxti Fustat shahrida edi. Tuluniylar davlatining yuksalishi va qulashi musulmon dunyosida mintaqaviylikning kuchayishi fonida yuz berdi. Abbosiylar xalifaligi tartibsizliklarga qarshi kurashmoqda va umuminsoniy qonuniylik aurasini yoʻqotmoqda. Turkiy harbiy qoʻmondonlik bilan Bagʻdod maʼmuriyati oʻrtasida ham hokimiyat uchun kurash bor edi. Bundan tashqari, moliyaviy inqiroz kuchayib bordi. Bu hodisalarning barchasi Tulunidlar hukmronligi davrida xos edi[5].Xalifalikda ichki siyosiy vaziyat beqaror edi. 870-yilda al-Muvaffaq (vaf. 891) Iroq janubida Abbosiylar hukmronligini tiklash maqsadida surgunda boʻlgan Makkadan chaqirtiriladi. Ushbu beqaror vaziyat tufayli Ahmad ibn Tulun IX asrdagi boshqa mintaqaviy musulmon sulolalari (Tohiriylar, Aglobidlar va boshqalar) kabi xalifalik bilan ochiq toʻqnashuvga bormay, Misr ustidan hokimiyat oʻrnatishga va oʻz vakolatlarini kengaytirishga muvaffaq boʻldi[5]. . Abbosiylar xalifalari qudrati zaiflashgan, qoʻriqchilarning oʻzboshimchaliklari davrida Bagʻdodga dushman boʻlgan merosxoʻr amirlar sulolalari butun viloyatlarni oʻz hokimiyatiga boʻysundirib, poytaxtga boʻysunishdan bosh tortdilar[6]. Tuluniylar hukmron sulolasining asoschisi Ahmad ibn Tulun asli oʻgʻuz turki[3] boʻlib, dastlab Bagʻdodda tuzilgan, soʻngra xalifadan keyin Samarraga koʻchib kelgan Oʻrta Osiyo turkiy abbosiy gvardiyasidan chiqqan. -Mo''tasim qarorgohini oʻsha yerga koʻchirdi. 815-yilda uning otasi Tulun oʻsha qabiladan boʻlgan boshqa qullar bilan birga Buxoro hukmdori Somoniylar tomonidan xalifa Al-Maʼmunga sovgʻa qilingan[7]. 818 yilda Tulun saroyda xizmat qila boshladi va tez orada yuqori lavozimlarga erishdi, xalifaning qoʻriqchilariga qoʻmondonlik qila boshladi. Ahmad 835-yilda Ramazon oyida Bagʻdodda tugʻilgan. Koʻp oʻtmay, 850 yilda u ota-onasi bilan Samarraga koʻchib oʻtdi va u erda oʻsdi.[3] Tulun saroyda iltifot qozonishga muvaffaq boʻldi va oʻgʻliga gʻayrioddiy ilmiy taʼlim berdi: Ahmad harbiy tayyorgarlikdan oʻtgan, shuningdek, ilohiyotni ham oʻrgangan.[2]. Tulun 854 [3] yilda vafot etdi va uning xotini saroy qorovulining yuqori martabali turk qoʻmondoni Baybaklaga (Baik-Beg) turmushga chiqdi. Ibn Tulun saroy qorovullarining yana bir nufuzli turk sarkardasining qizi Xotunga turmushga chiqdi va undan ikki farzand: Abbos va Fotima tugʻdi. 855 yilda Ahmad xalifa Al-Mutavakkil qoʻl ostidagi maxsus harbiy qismga qoʻmondon etib tayinlanadi. Keyin u Tarsusga amir etib tayinlanadi[3], u yerda Vizantiyaga qarshi yurishlarda qatnashadi. 863-yilda Ahmad Bagʻdodga qaytib kelgach, xalifa al-Mustain ibn Tulunning oʻgʻli Humaraveyxni tugʻgan kanizak Meyozni oʻzining boʻlajak merosxoʻri sifatida taqdim qilib, uni mukofotlaydi. Ahmad xalifa al-Mustainning katta ishonchini qozondi va 866 yilda taxtdan voz kechganidan keyin unga hamrohlik qilib, Vositga surgunga joʻnadi. Tahtdan voz kechgan xalifaning xizmatida boʻlishni davom ettirgan Ahmad unga sodiq qoldi, har holda 867 yilda uning oʻlimida hech qanday ishtirok etmadi.[2] 868-yilda uning oʻgay otasi Bayikbakl (Baik-Beg) (vaf. 870) xalifa al-Muʼtazzdan Misrni iqta qilib oladi. U Ahmadni oʻzining advokati deb eʼlon qildi va oʻsha yili katta qoʻshin boshchiligida uni Misrga joʻnatdi[3]. 868 yil 15 sentabrda Ahmad ibn Tulun Fustatga keldi. Oʻsha davrda Iskandariya va boshqa baʼzi joylarda gubernatorga bevosita boʻysunmaydigan maxsus amirlar boʻlgan. Soliq maʼmuriyatining nufuzli rahbari Ibn al Mudabbir yangi hukmdorni yashirin norozilik bilan kutib oldi va Ahmad kelishidan koʻp oʻtmay, Misrning yuqori qismida Alilar qoʻzgʻoloni boshlandi. Ammo Ibn Tulun 869 yilda keyingisi kabi uni bostirdi. Keyin u oʻzining fuqarolik hamkasbi hukmdori taʼsirini mahorat bilan olib tashladi.[2] Ibn al Mudabbir oʻzining ochkoʻzligi va yuqori soliq stavkalari (xususan, Misr aholisining yarmidan koʻpini tashkil etuvchi musulmon boʻlmagan fuqarolar uchun) tufayli mahalliy aholiga yoqmasdi. Ibn al Mudabbir Misr hukmdoriga emas, toʻgʻridan-toʻgʻri xalifaga hisobot berdi, shuning uchun Ahmadni umuman mensimadi. Ibn Tulun oʻzining barcha taʼsirini norozi amaldorni olib tashlash uchun ishlatib, toʻrt yil ichida muvaffaqiyatga erishdi. Shunday qilib, Ahmad mamlakat boshqaruvini oʻz qoʻliga oladi va 870 yilda oʻgay otasi vafotidan soʻng Misr amiri deb eʼlon qilinadi[3]. Bayk-bek oʻldirilganidan keyin uning huquqlari Ahmad Xotunning xotinining otasi Yarjuk at-Turkiyga oʻtgan boʻlsa-da, u Misr hukmdorining ibn Tulunga boʻlgan huquqlarini saqlab qoldi, hatto Iskandariya va boshqa hududlarda oʻz vakolatlarini kengaytirdi. mintaqa. Ahmad Suriyaning isyonkor hukmdori Iso ibn-Shayx ash-Shayboniyga qarshi yurish qildi, bu unga 100 000 kishilik qoʻshin toʻplash imkonini berdi. 872 yilda xalifa Al-Mu’tamid Al-Muvaffaqning ukasi (boʻlajak xalifa al-Mu’tadidning otasi) Gʻarbiy viloyat hokimi va Damashq hukmdori etib tayinlanganidan soʻng, Ahmad sovgʻalar yordamida buni taʼminlashga muvaffaq boʻldi. Misrni boshqarish unga qoldi. Markaziy Abbosiy hokimiyati bilan yaxshi aloqada boʻlish uchun Ahmad vaqti-vaqti bilan Bagʻdodga soliq yubordi, ammo u buni juda gʻayratsiz qildi. Biroq saroy qoʻriqchisining nojoiz boshqaruvi tufayli xalifalik mavqei murakkablashib, Iroq janubidagi Basra va shtatning sharqiy qismidagi Safforni qoʻlga olgan zinjlar qoʻzgʻolonlariga sabab boʻlgach, ibn ibn. 874 yilda Tulun Bagʻdodga har qanday toʻlovlarni toʻxtatishga qaror qildi.[2]877-yilda xalifalik qoʻshinlari oʻlpon toʻlamaslik bahonasida Ahmadga qarshi yuboriladi[3]. Biroq, hukumat allaqachon Mesopotamiyada boʻlgan armiyaning ish haqini toʻlash uchun mablagʻ yoʻqligi sababli Misrga bostirib kirish rejasidan voz kechishga majbur boʻldi.[2] Muso ibn Bug al Kabir boshchiligidagi qurolli kuchlarning Misr ustidan nazoratni tiklashga urinishi muvaffaqiyatsiz tugadi va uning qoʻshini ibn Tulunning katta qoʻshinlari tomonidan tarqab ketdi. Shunday qilib, Ahmad oʻz hokimiyatini saqlab qoldi va keyingi 878 yilda Falastin, Iordaniya va Suriya gubernatori Amanjurning[2] oʻlimidan foydalanib, qoʻshinini shu viloyatlarga olib kirdi, Quddus, Damashq, Xoms, Xama va boshqa shaharlarni egalladi. Halab.[3] Bundan tashqari, deyarli butun mamlakat, Antioxiyadan tashqari, kuch bilan olingan, jangsiz unga taslim boʻldi. Ayrim tumanlar boshliqlari hech qanday qarshilik koʻrsatmadilar, chunki ular hukumatga sodiqlik tuygʻusi bilan yoʻl-yoʻriq koʻrsatilmagan, Bagʻdoddan yordam va madad olish umididan ilhomlanmaganlar.[2] Keyin Ahmad Kichik Osiyoga bostirib kirib, Vizantiya bilan urush boshlaydi Ammo tez orada Ibn Tulun shoshib Misrga qaytishga majbur boʻldi, u yerda oʻgʻli Abbos hokimiyatni egallashga urinib, otasiga qarshi isyon koʻtardi. Qoʻshinning bir qismi uning tomoniga oʻtgan va million dinor miqdori bilan u gʻazablangan otasidan uzoqda, Barkaga nafaqaga chiqdi. Ahmad zudlik bilan Fustatga qaytib keldi va yana nafaqaga chiqishga qaror qilgan oʻjar oʻgʻilni boʻysundirish uchun juda katta tayyorgarlik koʻrdi. Otasi bilan uchrashib qolmaslik uchun u toʻgʻridan-toʻgʻri Aglobid Ibrohim II mulkiga oʻtib ketdi va oʻzining intizomsiz qoʻshini bilan sharqiy Tripolis tumanini talon-toroj qila boshladi. Qoʻshni berberlar Ibrohimga yordam berishdi. 880-yilda Abbos magʻlubiyatga uchradi va yana Barkaga tashlandi. Bu yerda u yana bir muddat chidadi, 882 yilda Ahmad yuborgan qoʻshin uning otryadini yoʻq qilib, uni asirga oldi[2]. Ahmad oʻgʻlining qoʻzgʻolonini bostirishga sarflagan vaqt ichida barcha bosib olingan viloyatlar undan uzoqlashdi. 881/882 yillarda u tomonidan Mesopotamiyaga hokim etib tayinlangan Lulu Al-Muvaffaq tomoniga oʻtdi. 882 yilda Misrdagi ishlarni tugatgan Ahmad Suriyaga yangi yurish qildi va uni yana oʻz hokimiyatiga boʻysundirdi.[3] Ammo Ahmadning oʻylab topilgan, himoya vaʼda qilgan rejasi, akasining vasiyligidan qoniqmagan xalifa Al-Mu’tamidni Suriyaga jalb qilish, uni nazorat qilish, qonuniy boshni himoyachi rolini oʻynash. gʻayriinsoniy qarindoshining fitnalari xalifaning oʻzi toʻliq tayyor boʻlishiga qaramay muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Al-Mu’tamid Suriyaga ketayotganida toʻxtatildi. 883 yilda Makkani egallashga urinish u yerga toʻplangan juda koʻp ziyoratchilarning kutilmagan qarshiliklari tufayli muvaffaqiyatsiz yakunlandi. Keyin Ahmad al-Muvaffaqni paygʻambarning noibiga qarshi isyonchi deb eʼlon qildi. Bunga javoban al-Muvaffaq xalifani Ahmadni Misr gubernatori lavozimidan rasman olib tashlashga majbur qildi. Ikkala yetakchi ham juma namozida bir-birini soʻkishdi. Bu orada amir Tarsusning muvaffaqiyatsiz qamalida ancha alamli magʻlubiyatga uchradi, bu yerda uning qoʻmondonlaridan biri Yazmon al-Xadim yaqinda Vizantiyaliklar ustidan qozongan gʻalabasidan gʻururlanib oʻtirdi.[2] Shunga qaramay, Ahmad yana deyarli butun Suriyani oʻziga boʻysundirdi[3]. Ammo Tarsusda u yaqinlashib kelayotgan kasallikning birinchi alomatlarini his qildi. Ratsionga rioya qilmaslik tufayli ogʻriq kuchaydi. Fustatga qaytib, oʻgʻli Humaraveyxni merosxoʻr qilib[8] tayinlagan Ahmad ibn Tulun 884-yil 10-mayda 50 yoshida ichak tutilishidan vafot etadi[2][3]. Boshqa bir versiyaga koʻra, u Antioxiyada vafot etgan.[9] Ahmad ibn Tulunning istilolari natijasida ulkan kuch vujudga keldi, u qullardan tashkil topgan yirik professional armiyaga tayanib, u boshqargan, ular orasida turklar, berberlar, yunonlar va qora tanli nubiyaliklar ustunlik qilgan.[3][10