Endosomalar
Endosomalar eukariot hujayralardagi organellalar toʻplami hisoblanib, ular golji majmuasidan (shuningdek, membranadan) kelib chiqadigan hujayra ichi transportining bir qismi. Endosomalarning 3 turi farqlanadi:erta, kech va qaytariladigan endosomalar. Erta endosomalar "yetilib" kech endosomalarga aylanishi mumkin. Hujayra membranasida endositoz usulida hosil boʻlgan dastlabgi endosomalarning koʻpchiligi membramaga yana qaytsa, bir qismi membranadan uzoqroqqa harakatlanib kech endosomalarni hosil qiladi. Kech endosomlar odatda lizosomalarga aylanadi. Endosomalar barqaror organella yoki endositoz natijasida hosil boʻluvchi vaqtinchalik strukturalar tarzida namoyon boʻladi. Hujayrada endosomlar kelib chiqishini izohlovchi ikki “yoʻl” boʻlib, ular quyidagilar: Barqaror yoʻl: Endosomalar vezikular transportni taʼminlovchi, barqaror organoid. Kamolot (yetilish) modeli: endosomalar plazmatik membranadan kelib chiqqan vezikulalardan hosil boʻladi. Keyinchalik endosoma tarkibi oʻzgarib boradi va yetilgan endosomalardan lizosomalar kelib chiqadi. Endosomalar lizosomaga aylanishi uchun membranasida joylashgan mannoza-6-fosfat retseptorlari orqali lizosomal enzimlarni oladi. Baʼzi endosomalar DET bilan aloqa yoʻliga ega boʻlib, DETda sintezlangan lizosomal enzimlar yaʼni gidrolazalar endosomaga yetkazib beriladi. Gidrolaza DETda oʻzining prekursori progidrolazadan sintezlanadi. Bu oqsil (progidrolaza) "signal patch" orqali taniladi va ushlanadi. "Signal patch" shundan keyin mannoza-6-fosfatni oʻziga biriktiradi. (bir qancha enzimlar vositasida) m-6-f m-6-f retseptorlari uchun nishon boʻladi. M-6-f retseptorlari erta va kechki endosomalarda, lizosoma va golji apparatida mavjud. Kechki endosomalar tarkibidagi kislatali muhit hisobidan progidrolaza m-6-f retseptorlaridan ajraladi. Bundan keyin progidrolaza aktiv holatga yaʼni gidrolaza holatiga oʻtadi. Erta va kechki endosomalar lokalizatsiyasi, morfologiyasi, oksidlash xususiyati va funksiyasiga koʻra farq qiladi. Erta va kechki endosomalar hujayraning turli qismlarida joylashadi. Erta endosomalar periferiyadan topilsa, kechki endosomalar yadro hamda golji yaqinida uchraydi. Shuningdek, erta endosomalar tubulovezikular tuzilishga ega hisoblanadi. U sitoplazmaga qaraganda koʻproq kislotali muhit namoyon qiladi. (Ph=6.2-6.5) Kech endosomalar esa murakkab tuzilishli, koʻpincha piyozga oʻxshash ichki membranaga ega. Undagi muhit koʻproq kislatali, oʻrtacha 5,5 Ph. TEM tatqiqotlari erta va kechki endosoma orasida modda tasuvchi maxsus multivezikular tanachalarni (MVBs) aniqlandi. Erta endosomalar ichidagi, kechki endosomalarga tashiluvchi oqsillar aynan MVBs ichida saralanadi, qaytariluvchi oqsillardan ajratiladi va qadoqlanadi. Kechki endosomalar oxir oqibat yetilib lizosoma hosil qilishi sabab prelizosomalar deb ataladi. Oxirgi ilmiy izlanishlar lizosomalar bir biri bilan yoki yetilgan lizosomlar bilan qoʻshilishi aniqlandi.