Qosimi Anvar
Temuriylar davridagi adabiyot va tasavvufning yirik vakillaridan biri Qosimi Anvardir. Shuni alohida taʼkidlash lozimki, shoirning dunyoqarashi oʻz davri va oʻzidan keyingi ilm-fan va tasavvufning yirik namoyandalari Bahovuddin Naqshband, Sadriddin Yaminiy, Ulugʻbek, Neʼmatulla Vali, Nuritdin Kirmaniy, Abdurahmon Jomiy va Navoiylarning taʼlimotlari bilan gʻoyaviy jihatdan yaqin turadi. Ayniqsa, Alisher Navoiy oʻzining “Majolis un-nafois” tazkirasida shoir ijodi haqida keng toʻxtalib, sheʼrlaridan namunalar keltiradi. Uni zamonasining iqtidorli shoirlari qatoriga qoʻshadi: “Ravishlari pok erdi va nafaslari otashnok, – deb xabar beradi Alisher Navoiy Qosimi Anvar haqida. – El bagʻoyat alar nazmlariga moyil va sheʼrlarin oʻqumoq va bitmakka rogʻib boʻldilar”. Alisher Navoiyning “Majolis un-nafois” va boshqa manbalarda keltirilishicha, Qosimi Anvar yoshligidan Sadriddin Ardabiliyga murid boʻlib, soʻfiylik tariqatini mukammal egallaydi. 1426 yili Hirotning masjidida Shohruxga qarshi fitna uyushtiriladi. Xurufiylar oqimiga mansub boʻlgan Ahmad Lur degan shaxs Shohruxga pichoqurib, uni yarador qiladi. Shu yerning oʻzidayoq Ahmad Lur oʻldiriladi. Yuqoridagi voqea tufayli Qosimi Anvar xurufiylar bilan yaqin aloqada boʻlganliqda va fitnada qoʻli borligida ayblanib Hirotdan Samarqandga surgun qilinadi. Samarqandni boshqarib turgan Ulugʻbek uni yaxshi kutib oladi. Oʻsha davrda Ozarbayjon, Turkiya, Iroq, Suriya va Sharqning boshqa mamlakatlarida xurufiylik oqimi keng tarqalgan boʻlib, bu oqim Markaziy Osiyo va Xurosanda, ayniqsa, Samarqand va Hirotda oz boʻlsada mavjud edi. Xurufiylik oqimi harflarni ilohiylashtirib, kishilarni obyektiv dunyo, harflar va xudoni idrok qilishga chaqiradilar. Bu esa boshqalarning fikricha, dinni obroʻsini tushirar edi. Xurufiylar shahar kambagʻallari va hunarmandlarining manfaatini himoya qilib, zoʻravonlik, jabrzulm, zodagonlarning oʻzboshimchaligiga qarshi kurash olib bordilar. Markaziy Osiyo va Xurosonda bu oqim tarafdorlari, garchi ular koʻpchilikni tashkil etsada, hokimiyat uchun zimdan kurash olib bordilar, har xil fitna va gʻalayonlar uyushtirib turganliklari bois Temuriylar, ayniqsa, Shohrux va boshqa hokimlar xurufiylik oqimi tarafdorlarini taʼqib ostiga olganlar. Qosimi Anvar ijodi va dunyoqarashini tadqiq etgan olimlarning aksariyati, shu jumladan, Ye. Braun, 3. A. Qulizoda va boshqalar xurufiylik oqimi shoir ijodiga taʼsir koʻrsatgan boʻlsada, uni tasavvuf oqimining yirik vakili, deb hisoblaydilar. Darhaqiqat, Qosimi Anvarning qoldirgan adabiy va ilmiy merosi ana shundan dalolat beradi.