Fisher shaxmati
Shaxmat-960 (inglizcha: chess960), Fisher shaxmat, Fisher shaxmat, Fisher tasodifiy (inglizcha: fischerandom chess) shaxmat boʻyicha 11-jahon chempioni Robert Fisher tomonidan taklif qilingan shaxmat variantidir. Oʻyin qoidalari asosan klassik shaxmat bilan bir xil, ammo donalarning dastlabki joylashuvi quyidagi cheklovlar bilan tasodifiy tarzda aniqlanadi: Oq va qora shaxmat donalar mos ravishda birinchi va sakkizinchi qatorlarda joylashgan, oq donalarning joylashishi qora donalarning joylashuvi bilan bir xil; Oq va qora piyodalar mos ravishda ikkinchi va yettinchi qatorlarda joylashgan; Har bir tomonda 2 ta qarama-qarshi ranglarda joylashgan filllar bor; Har bir tomonning rux (ladya) shohning qarama-qarshi tomonlarida joylashgan boʻlib, ular rokirovkaga imkon beradi. Hammasi boʻlib, ushbu qoidalarni hisobga olgan holda, 960 ta boshlangʻich pozitsiyasi mumkin, bu oʻyin nomida aks ettirilgan. Fisher qoidalarni 1992-yilda Boris Spasskiy bilan norasmiy revansh oʻtkazgandan soʻng ishlab chiqishni boshladi va birinchi marta 1996-yil 19-iyunda Buenos-Ayresda boʻlib oʻtgan matbuot anjumanida oʻzining „Fisher Rand“ deb atagan shaxmatini keng jamoatchilikka taqdim etdi. Rus tilida soʻzlashuvchi shaxmatchilar davrasida vaqt oʻtishi bilan eng mashhur nom „Fisherning shaxmati“ yoki boshqacha qilib aytganda, „Fisher shaxmati“ ga aylandi. Oʻzgartirishdan maqsad shaxmat oʻyinining prinsiplari va qonunlarini saqlab qolish, oʻyinchilarni uyga mashaqqatli tayyorgarlikdan, birinchi navbatda, kompyuterda debyutlarni tahlil qilishdan, keyin esa koʻp harakatli variantlarni yodlash va oʻynashdan qutqarishdir. Fisher shaxmatida mustaqil oʻyin birinchi harakatdan boshlanadi; bundan tashqari, debyutdan keyin paydo boʻladigan pozitsiyalar va tuzilmalarning yangisi va nostandartidir. Fisher nomidagi birinchi jahon shaxmat chempionati 2001-yilda Germaniyaning Mayns shahrida (gʻolib – Peter Leko) boʻlib oʻtgan va keyinchalik u yerda 2009-yilgacha muntazam ravishda oʻtkazilgan. FIDE shafeligida birinchi jahon chempionati 2019-yilda oʻtkazilgan; saralash bosqichlari Internetda, final qismi esa Norvegiyada, Oslo yaqinidagi Heni Unstad sanʼat markazida boʻlib oʻtdi. 2022-yil oktabr oyidan beri Fisher shaxmat boʻyicha amaldagi jahon chempioni Hikaru Nakamura hisoblanadi.