Saka madaniyati
Saka madaniyati-Qozog'iston va unga tutash hududlarda yashagan qabilalar qoldirgan ilk temir davri arxeologik yodgorliklari to'plami. Bu qabilalarning tarixi bizga Saka nomiga asoslangan qadimgi fors va yunon yozma manbalaridan kelib chiqqan. Arxeologik tadqiqotlar Qozog'istondagi Saka madaniyati (miloddan avvalgi 7-3 asrlar) haqida batafsil ma'lumot beradi. 1930-yillarning oxirida boshlangan tadqiqotlar, aslida, faqat 1946 yildan keyin keng tarqaldi. Saka madaniyati yodgorliklari Semirechye, quyi Sirdaryo, Markaziy, Shimoliy va Sharqiy Qozog'istonda topilgan, ko'plab nekropol, marosim joylari va boshqa yodgorliklar qazilgan va o'rganilgan. Jetisudagi Esik (Altyn Adam) tepaliklari Beshatir tepaliklari va ko'plab dafnlar, Siriyning quyi oqimidagi Uygarak nekropoli, Markaziy va Shimoliy Qozog'istondagi Tasmolin madaniyati tepaliklari, Berel qabristonlari, Sharqiy Qozog'istondagi Shilikti va boshqalar sifatida tanilgan. Keng hududlarga tarqaladigan har bir mintaqaning madaniyatini o'rganish Ularning dafn marosimi, mahalliy xususiyatlari va mulkiy madaniyatdagi o'zaro yaqinligi ham aniqlana boshladi. Berikdan oldin saklar faqat pastoral, ko'chmanchi qabilalar bo'lgan, uzoq vaqt davomida ularning o'rnashgan joylari, ya'ni aholi punktlari tadqiqot doirasidan tashqarida qolgan degan eski g'oya ta'siri ostida. O'nlab yillar davomida o'rganilgan dafn yodgorliklari (vabolar) bilan bir qatorda Saka davridagi ko'plab aholi punktlari hozir yerda ochiq. Talgar viloyatida ochilgan 50 ga yaqin aholi punktlari to'g'risidagi ma'lumotlar shuni ko'rsatdiki, Saka qabilalari ham qishloq xo'jaligini keng rivojlantirgan. Buni Karkarala viloyatining Karakuys, Edrey tog'larida topilgan 20 dan ortiq Saka aholi punktlari tasdiqlaydi. Nishablarda joylashgan aholi punktlari topografik jihatdan kech qozoq qishlash joylariga juda yaqin. Qazishmalar paytida topilgan ko'plab tosh va don ketmonlari Markaziy Qozog'iston saklari qishki binolar yaqinida joylashgan qishloq xo'jaligi turiga ergashgan degan fikrni isbotladi. Saka yodgorliklarini o'rganishda jahon fanining zamonaviy usullari va usullaridan foydalanish katta ahamiyatga ega. Qozoq Oltoyida topilgan Berel tepaliklarining sun'iy qopqog'ida saqlanadigan otlar, chirimagan yog'och buyumlar, shuningdek, balzamlangan inson tanalari jasadlarini o'rganish muhim ma'lumotlarni taqdim etadi. Saka madaniyati yodgorliklarini nafaqat o'rganish, balki saqlash, tiklash va saqlash, muzeylashtirish choralari ko'rildi. Miloddan avvalgi 7-6 asrlarda shakllangan Saka san'atining hayvonlar o'ymakorligi jahon insoniyat tsivilizatsiyasining ajoyib yutuqlarini anglatadi. Ushbu nom bilan tanilgan Saka amaliy san'ati mahsulotlari Qozog'iston, Sibir, Markaziy Osiyo hududlarida, Evropaning janubida keng tarqalgan. Chizmaning asosiy tarkibi yirtqich hayvonlar va boshqa hayvonlardan, shuningdek mifoldan iborat. zoomorfik monster Olimlar hayvonlar o'ymakorligining rivojlanishini uch bosqichga bo'lishadi . 1. Dastlabki bosqichga (miloddan avvalgi 8-7 asrlar) xos bo'lgan muhim belgilarga hayvonlarning harakatsizligi yoki boshini burish (tik turgan yoki yotgan) vaqtida ko'chirilishi kiradi. 2. Ikkinchi bosqichda (miloddan avvalgi 6-4 asrlar). u qayta qurishdan o'tmoqda. Statik, ya'ni. statsionar, ko'pincha yolg'iz turgan videolar dinamik videolar, ularning murakkab to'plamlari bilan almashtiriladi. Bu davr hayvonlarning o'zaro xochlari yoki kavsh qaytaruvchi hayvonlarning hujumlari, ayniqsa tanasi o'ralgan tasvirlar bilan tavsiflanadi. 3. Uchinchi bosqichda (miloddan avvalgi 3-2 asr) san'at rivojida pasayish va pasayish kuzatiladi. Hayvonlarning naqshlari asta-sekin bezakka aylandi. Uning o'rniga hunnik davrining mashhur yodgorliklari keldi. Tarix, arxeologiya fanida saklarning hayvonlar motifining kelib chiqishi bilan bog'liq ikki xil fikr mavjud. S. Rudenko, M. Artomonov kabi olimlarning ta'kidlashicha, bu san'at, birinchi navbatda, yaqin Sharqda paydo bo'lgan, uning shakllanishiga miloddan avvalgi 7-asrda saklarning komissiyasi ta'sir qilgan., K. Akishev, S. Kiselyov, S. Chernikov va boshqalar. Tadqiqotchilarning ta'kidlashicha, avvalgi Osiyo san'ati saklarga ta'sir qilgan bo'lsa-da, bu ta'sir miloddan avvalgi 6-asrning oxirlarida, Axemenlar sulolasi davrida namoyon bo'lgan (o'sha paytda Saks uchun mutlaqo xaraktersiz sher, fantastik griffin sher, muqaddas daraxt yoki tasvir bilan geraldika markazida Xudoning Lotus tuguni yoki uning gullari bilan aralashtirilgan kompozitsiyalar, o'simlik bezaklari paydo bo'ladi). Ular hayvonlar motifining kelib chiqishi mahalliy muhit, kech bronza davridagi dasht qabilalari madaniyati bilan bog'liq deb hisoblashadi. Saka madaniyati davridagi moda mahsulotlarida yuqori dunyoqarash ruhida etkazilgan tasvirlar va bezaklar Qozog'iston davlat ramzlarida, zamonaviy san'atda, mamlakat hayotining boshqa sohalarida qo'llaniladi. Davlat fanida uning shakllanish darajasidami degan savol ayon bo'ladi. Issiqko'lda topilgan piyoladagi yozuv saklarga alifbodan foydalanish haqida xabar beradi. Saka madaniyati bilan bog'liq holda tarix, arxeologiya sohasida "dasht sivilizatsiyasi" ilmiy tushunchasi keng tarqaldi. Saklar madaniyati va sanʼati — Saka davrida Qozogʻiston hududidagi pastoral qabilalarning madaniyati va san'ati avvalgisiga nisbatan rivojlanishning biroz yuqori bosqichiga yetdi. Temir metallurgiyasi, ko'chmanchi va yarim ko'chmanchi chorvachilik moddiy va ma'naviy madaniyat shakllarini tubdan o'zgartirdi.