Radiatsiyani biologik ta'siri
Ionlashtiruvchi nurlanish epigenom orqali nasldan naslga oʻtadigan biologik taʼsirga olib kelishi mumkin. Radiatsiyaning hujayralarga taʼsiri nurlanish dozasiga, hujayraning toʻqimalarga nisbatan joylashishiga va hujayraning somatik yoki jinsiy hujayra boʻlishiga bogʻliq ekanligi aniqlandi. Odatda, ionlashtiruvchi nurlanish hujayralardagi DNKning metilatsiyasini kamaytiradi. Radiatsion nurlanishning stoxastik ta’siri: A, Leykemiya (qon saratoni); B, Oshqozon limfomasi (saraton); V, Melanoma (teri saratoni). Shuningdek, radiatsion nurlanishning biologik ta’siri oqibatlariga koʻra, quyidagi 3 ta guruhga ajratiladi: • Oʻtkir zararlanish.Yuqori dozada radiatsion nurlanish ta’sirida qayd qilinadi. Jumladan, odam organizmida -0,5-1 Zv (50-100 Ber) radiatsion nurlanish ta’sirida qon tizimida jiddiy buzilishlar yuzaga keladi. Shuningdek, -3-5 Zv (300-500 Ber) radiatsion nurlanish olgan holatda, suyak iligi funksiyasi buzilishi va qon tarkibida leykotsitlar miqdori keskin kamayishi sharoitida, nurlanish olgan -50 foiz odam oʻtkir nur kasalligi oqibatida olamdan oʻtishi kuzatiladi. -10-50 Zv (100-5000 Ber) radiatsion nurlanish ta’sirida, 1 - 2 haftadan keyin oshqozon-ichak tizimi shilliq qavatida hujayralarning nobud boʻlishi natijasida, qon ketishi oqibatida olamdan oʻtish holati qayd qilinadi. 100 Zv (10 000 Ber) radiatsion nurlanish ta’sirida markaziy asab tizimi funksiyasi izdan chiqishi oqibatida odam bir necha soat yoki bir necha kundan keyin olamdan oʻtishi kuzatiladi. Shuningdek, rivojlanayotgan va voyaga etgan odam organizmida bir xil radiatsiya dozasi turli xil ta’sirga ega boʻlishi aniqlangan. Jumladan, oʻsayotgan organizmda boʻlinish jarayoni jadal amalga oshayotgan hujayralar radiatsion nurlanish ta’sirida nisbatan tez nobud boʻladi. Ionlashtiruvchi nurlanish oqsillar, lipidlar va nuklein kislotalar kabi hujayra tarkibiy qismlariga zarar yetkazadi. Bundan tashqari, DNKning ikki zanjirli uzilishiga olib kelishi mumkin. DNKning ikki zanjirli uzilishlarining toʻplanishi somatik hujayralardagi hujayra siklini toʻxtatishga olib kelishi va hujayra oʻlimiga olib kelishi mumkin. Hujayra siklini toʻxtatish qobiliyatiga ega boʻlganligi sababli, ionlashtiruvchi nurlanish inson tanasida saraton hujayralari kabi oʻsishlarda, radiatsiya terapiyasida qoʻllaniladi. Koʻpgina saraton hujayralari baʼzi turdagi radiatsiya terapiyasi bilan toʻliq davolanadi, ammo ildiz hujayrasi saraton hujayralari kabi baʼzi hujayralar ushbu turdagi terapiya bilan davolashda qaytalanishni koʻrsatadi.