Minoy sivilizatsiyasi
Minoy sivilizatsiyasi — Krit orolidagi Bronza davri sivilizatsiyasidir. Mahobatli arxitekturasi va jo'shqin tasviriy sanʼati bilan tanilgan ushbu sivilizatsiya ko'pchilik tomonidan Yevropa qit'asidagi dastlabki sivilizatsiya sifatida tan olingan. Minoy sivilizatsiyasi orolda oldin mavjud bo'lgan Neolit davri madaniyatidan tahminan m.a. 3100 yillarda o'sib chiqqan bo'lib, m.a. 2000 yillar atroflarida murakkab shaharlashuv alomatlari yuzaga kela boshlagan. Tahminan m. a. 1450-yillar atroflarida Minoy sivilizatsiyasi qit'adagi MIkena yunon sivilizatsiyasining madaniy, ehtimol siyosiy ta'sir doirasiga tushib qoladi va natijada shakllangan qorishma madaniyat m. a. 1100 yillarga qadar davom etadi. Minoyliklar ulkan binolar barpo etishgan bo'lib, dastlabki arxeologlar bu binolarni saroylar deb atashgan. Keyinchalik o'tkazilgan tadqiqotlar bu binolar shunchaki hukmdorlar turar joylari emas, balki turli xil diniy va iqtisodiy tadbirlar o'tkaziluvchi manzillar ekanini ko'rsatdi. Lekin bu binolarning Minoy jamiyatida aniq qanday rol o'ynagani hali-hanuz tadqiqotchilar bahs-munozarasiga sabab bo'ladi. Ushbu saroylar odatda ulkan to'rtburchak hukmdor zali va uni o'rab turuvchi ko'p qavatli xonalar va bo'lmalar, labirintsimon yo'laklardan iborat bo'lgan. Knossos va Phaistos xarobalari bugungi kunda ham yirik turistik manzillar hisoblanadi. Minoy sivilizatsiyasi san'ati namunalari qatoriga bezakli kulolchilik buyumlari, muhrlar, kishik haykalchalar va rangin freskalarni keltirish mumkin. Tadqiqotchilar fikricha, Minoy sivilizatsiyasi vakillari asl freskani ixtiro qilishgan bo'lib, bunda devorga surilgan bo'yoq devorning bir qismiga aylanishiga erishiladi. San'at asarlarlarida tanlangan odatiy mavzular tabiat va turli marosimlardir. Minoy san'ati fantastik, yoki ekstatik sifatga ega bo'lib, asarlarda obrazlar harakatda aks ettirilgan. Minoy sivilizatsiyasining ijtimoiy tabaqalanishi haqida bizga juda oz ma'lumotlar ma'lum. Dafn marosimlari va xonaki arxitektura ijtimoiy tabaqalanish mavjudligidan dalolat beradi, lekin Minoy tasviriy san'atida hech qanday shubhasiz hukmdor tasvirini uchratmaymiz. Lekin Qadimgi Misr solnomalarida Minoyliklarning muayyan davlat boshqaruv tizimiga ega ekanliklari keltiriladi. Xuddi shu yo'sinda, ba'zi manzilgohlar siyosiy va iqtisodiy jihatdan bir-biri bilan bog'liq tuyilsada, birlashgan Minoy davlati, yoki davlatlari mavjud bo'lgani ham aniq emas. Diniy amaliyotlar sifatida tepaliklardagi ibodat manzilgohlari va muqaddas g'orlarda sigʻinish amaliyotini keltirish mumkin, biroq Minoyliklar Panteoni yoki xudolari haqida aniq ma'lumotlar mavjud emas. Minoyliklar Egey dengizi va Sharqiy Oʻrta yer dengizi bo'ylab keng ko'lamli savdo aloqalarini olib borishgan. Ular odatda qishloq xo'jalik mahsulotlari va qimmatbaho hunarmandchilik buyumlarini eksport qilib, evaziga orolda topilmaydigan metallarni import qilishgan. Savdogarlar va hunarmandlar orqali Minoy madaniyati Krit sarhadlaridan o'tib, Kikladlar, Kipr, Misr, Italiya, Anatoliya va Levantgacha yetgan. Minoylik san'atkorlar huroj davlatlari hukmdorlari tomonidan yollangan bo'lib, bunga misol sifatida Misrdagi Avaris freskalarining Minoylik usta-san'atkorlar tomonidan ishlanishini keltirish mumkin. Minoyliklar ikki yozuv o'ylab topishgan bo'lib, ular Krit ierogliflari va Chiziqli A deb nomlanadi. Bu yozuvlarning hech biri zamonaviy olimlar tomonidan o'rganilmagani tufayli, Minoyliklarning tili borasida aniq ma'lumotlar mavjud emas. Mavjud ma'lumotlarga asoslangan holda olimlar Minoyliklar tili Hind-yevropa, yoki Som kabi mashhur va ma'lum til oilasiga tegishli bo'lmaganini faraz qilishadi. M. a. 1450-yillardan keyin Chiziqli A alifbosining o'zgargan ko'rinishi bo'lmish Chiziqli B alifbosi Mikena yunon tilida qo'llangan va bu til Kritda davlat boshqaruvi tili hisoblangan. Bir nechta Bronza davridan keyingi yozuvlarda qo'llangan Eterokrit tili Minoy tilidan kelib chiqqan bo'lishi mumkin degan tahminlar mavjud. So'nggi Bronza davri inqirozidan keyin asosan unutilgan Minoy sivilizatsiyasi XX asr boshlarida arxeologik qazishmalar orqali qayta kashf etildi. "Minoy" atamasi "Minoan" shaklida britan arxeologi Arthur John Evans tomonidan muomalaga kiritilgan bo'lib, Artur Evans Knossos saroyini qazishda ishtirok etgan va uni qit'adagi Mikena madaniyatidan o'zgacha ekanini aniqlagan. Ko'p o'tmay, Federico Halbherr va Luigi Pernier Phaistos saroyi va uning yaqinidagi Hagia Triada manzilgohida qazishma ishlarini olib borishgan. Sohada yirik siljish 1952-yilda Michael Ventris Alice Kober tomonidan olib borilgan oldingi tadqiqotlarga tayangan holda Chiziqli B alifbosini qayta kashf etishi bilan sodir bo'ldi. Bu kashfiyot Minoy sivilizatsiyasining so'nggi davrlaridagi iqtisodiy tizim va ijtimoiy tartibotlar bo'yicha ko'plab qimmatli ma'lumotlarning aniqlanishiga imkon yaratdi. Minoy sivilizatsiyasi manzilgohlarida bugungi kunda ham qazishma ishlari davom etmoqda va Armenidagi qabristonda va Kommos port shaharchasida yaqinda kashfiyotlar amalga oshirildi.