Polshadagi yahudiylarning tarixi
Polshadagi yahudiylarning tarixi uzoq vaqtga ega boʻlib, ularning tarixi atrofan 1000-yilga ega. Polsha yerlarida oʻz tarixini yahudiylar qul boʻlib boshlaganlar, yaʼni ularni Polshaning yerlariga musulmonlar olib kelib sotishganlar. Yahudiylarning Polshada koʻp boʻlmagan sonlari XIII asrda paydo boʻlishni boshlaydi va ularning soni Yevropada boʻlib oʻtgan pogromlar va quvishlat sababli Polsha yerlarida yahudiylar soni oʻsishni boshlaydi. Quvishlar Germaniya (1346-yil), Mojariston (1349-1526 va 1686—1740-yillari), Fransiya (1394-yil), Avstriya (1420-yil), Ispaniya (1492-yil), Portugaliya (1497-yil), Kiyev (1886-yil) va Moskva hamda Rossiya Imperiyasi (1891-yil) sodir boʻlgandir. Buyuk Kazimierz III Polshadagi yahudiylarning himoyasichi boʻlib hisoblanadi. 1334-yili Kazimierz III yahudiylarni Germaniya qonunlaridan chiqaradi va shu vaqtdan boshlab yahudiy xalqi qirollik sudlariga boʻysinishni boshlaydilar Kazimierz IIIning yahudiylarni qiziqishlarini va sogʻligini himoya qilish boʻyicha qarorlar chiqarganidan soʻng, Polsha qirolligi Yevropadan haydalganlari sababli yahudiylar uchun qochqinlar joyiga aylanadi. Rzeczpospolita 1569-yilda shakllanishidan va XVII asrda Bogdan Xmelnitskiy isyoni bilan Shved toʻfonida yutqazganidan oldin Polsha yahudiylar uchun Yevropa mintaqasidagi eng tolerant mamlakatlaru boʻlib hisoblangan edi. Shu vaqtdagi Polshani (Samuel Adalberg tomonidan) yahudiylar uchun jannat deb nomlashar edi ([[lotin tili|lot. paradisus Iudaeorum) va undan tashqari Kraków ravvini Moses Isserles shundat degan edi: Agar Xudo Polsha yahudiylariga boshpana bermaganida edi, Isroilning taqdiri chindan ham chidab boʻlmas taqdirga ega boʻlar edi.. Ammo Polsha va Litva uniyasi dinniy mojarolar (protestantlar va katoliklar orasida Polshada dinniy reformatsiyasi sababli) va urushlar sababli zaiflashib borar edi, bu esa Polshada tolerantlik bagʻrikenlik ham yoʻq bolib borishini anglatar edi. Shu sababli XVII asrnin ikkinchi yarimida Polsha yahudiylarining ahvollari qiyinlashib bordi. 1795-yili Polshaning uchinchi boʻlinishidan soʻng polyak va yahudiy aholisi Polshani boʻlgan davlatlar fuqarosiga aylandilar. Yahudiy aholisining yashash ahvoli boʻlgan davlatdan imtiyoz boʻlgan edi. Rossiya imperiyasida yahudiylarning ahvoli juda yomon boʻlgan va u yerda antisemitizm oʻsib borgan boʻlib, yahudiylarni yashashlari uchum maxsus zonalar tashkil etilgan. Juda katta oʻzgarishlar XIX asrda boʻlib oʻtdi va yahudiylarning koʻchishlari katta shaharlarga va Yevropadan uzoq boʻlgan hududlarga boshlandi. Yahudiylikning oʻzgarishlari va assimilatsiyasi boʻlib oʻtib shunday tendensiyalar paydo boʻld. Prussiyada 1812-yili va Rossiya imperiyasida 1822-yili yahudiylarga fuqarolik huquqlar berildi. Undan tashqari siyosatda yahudiylar siyosiy guruhlarga boʻlinishadi va konservativ, sotsialistik bilan sionistlik yoʻnalishlary paydi boʻladi, shu jumladan ayrim yahudiylar kommunizm yoʻnalishini qoʻllab-quvvatlashni boshlaydilar. Polshaning Birinchi Jahon urushidan soʻng mustaqillikga ega boʻlganidan soʻng, uning hududida 3 million yahudiylar yashagan edi va bu esa ularning eng katta diaspora boʻlgan edi. Eng katta muammo antisemitizmning oʻsishi boʻlgan edi. Koʻp vaqt oʻtmay Natsist Germaniyasi 1-sentabr 1939-yili Polshani bosib oladi va uning hududida koʻplab konsentratsion lagerlar quradi. Bu voqealar odamzodning tarixida Holokost nomiga egadir. Ushbu genotsid sababli Polshaning 90% yahudiylari yoʻq qilingan edi. Koʻplab yahudiylar Ikkinchi Jahon urushida qatnashgan edilar va shu jumladan SSSR tomonidan Katin qatliomida ham otib oʻldirilgan edi. Ularni umumiy polyak nasroniylari va shu jumladan musulmonlar bilan birga qabristonlarda koʻmishgandir. Urushdan soʻng koʻplab yahudiylar Kommunistik Polshadan qochishga reja qiladilar va ular endi paydo boʻlgan Isroilga, AQShga va Janubiy Amerikaga koʻchadilar. Ayrim qolganlar 1960-yillari Polsha Birlashgan ishchilar partiyasi tomonidan uyushtirilgan antisemistik harakatlar tufayli koʻplab yahudiylar koʻchishga majbur boʻlishadilar (1967—1968-yillari). 1989-yili Polshada kommunizm qulashidan soʻng yahudiylarning holati yahshilandi va shu voqeadan soʻng yahudiylar yoʻqotgan fuqaroliklarini qaytadan olish huquqiga ega boʻldilar. Ayrim baholarga koʻra, hozirda Polshada 8000dan 12000gacha yahudiylar yashab kelmoqda. Shu jumladan yahudiylarga aloqador boʻlganlar, ammo yahudiyliklar yoki yahudiy madaniyatiga aloqador boʻlmaganlar soni ancha koʻp boʻlishi mumkin.