Qorabogʻ xonligi
Qorabogʻ xonligi (shuningdek, Qorabogʻ; forscha: خانات قره‌باغ; ruscha: Карабахское ханство) hozirgi Armaniston va Ozarbayjon oʻrtasida boʻlingan tarixiy Qorabogʻ hududini nazorat qilgan avval Eron, keyinroq esa Rossiya hukmronligi ostidagi xonlik. Qorabogʻ xonligi tuzilish jihatidan Eron podsholigiga juda oʻxshash boʻlgan. Mintaqadagi musulmonlarning koʻpchiligi turkiy lahjada gaplashishiga qaramay, XIX asr oxirigacha Qorabogʻda maʼmuriy va adabiy til fors tili boʻlib, arab tilidan faqat diniy ilmlar uchun foydalanilgan. Uni mintaqaning pasttekisliklarida yashovchi turkiy qabilalardan boʻlgan Javanshir vakillari boshqargan. 1747-yilda Javanshir rahbari Panoh Alixon Eron shohi Nodirshoh (h. 1736–1747) vafotidan keyin yuzaga kelgan gʻalayondan foydalanib, Qorabogʻning katta qismini egallab olgan. Keyingi yili Nodirshohning oʻgʻli va vorisi Adelshohga (h. 1747–1748) sodiqligini eʼlon qilgach, shoh uni rasman Qorabogʻ xoni etib tayinlagan. Panoh Alixon davri qurilish ishlari (masalan, Bayot, Shohbuloq va Panohobod qalʼalari) va yangi ittifoqchisi, Varanda meliki (shahzodasi) Shohnazar II yordamida toʻrtta melikdomni boʻysundirishi bilan ajralib turadi. 1762-yilda Panoh Alixon Eronning koʻp qismida oʻz hokimiyatini oʻrnatgan Zand hukmdori Karimxon (h. 1751–1779) hokimiyatini tan olgan. Hukmdor Panoh Alixonni Sherozda garovga saqlab, oʻgʻli Ibrohim Xalilxonni yangi xon etib tayinlagan. 1779-yilda Karimxon vafotidan soʻng Ibrohim Xalilxon oʻz muxtoriyatini saqlab qolishga intilib, Gruziya qiroli Irakliy II bilan ittifoq tuzgan va Rossiya imperiyasi bilan aloqa oʻrnatgan, hatto qisqa muddatga boʻysungan. Ushbu boʻysunish tufayli 1797-yilda Eronning yangi hukmdori Ogʻa Muhammadxon Qojar uni Qorabogʻdan quvib chiqargan. Oʻsha yili Shushada Ogʻa Muhammadxon oʻldirilganidan soʻng Ibrohim Xalilxon Qorabogʻda oʻz hokimiyatini tiklagan. Ogʻa Muhammadxonning vorisi Fath Alishoh (h. 1797–1834) bilan doʻstona munosabatlar oʻrnatgan. Qizini shohga turmushga bergan va shoh uni Qorabogʻ xoni etib tasdiqlagan. 1805-yil may oyida yillik toʻlov evaziga Qorabogʻning tashqi ishlari boʻyicha toʻliq vakolat bergan Kurakchoy shartnomasini imzolab, ruslarga boʻysungan. Tez orada qiyin ahvolga tushib qolgan Ibrohim Xalilxon yana eronliklar safiga qoʻshilgan. Biroq koʻp oʻtmay, nabirasi Ja’far Qoli ogʻa va rus garnizoni boshligʻi igʻvosi bilan bir guruh rus askarlari tomonidan oʻldirilgan. Haqiqiy hokimiyat ruslar qoʻlida boʻlsa-da, keyinchalik ruslar Ibrohim Xalilxonning oʻgʻli Mehdi Qolixonni xon etib tasdiqlashgan. 1813-yilda Guliston shartnomasini imzolash orqali Eron oʻzining Kavkazdagi koʻp mulkini (shu jumladan Qorabogʻni) rasman Rossiyaga topshirgan. 1822-yilda rus generali Aleksey Petrovich Yermolovning xonliklarni yoʻq qilishga urinishlari natijasida Mehdi Qolixon Eronga qochib ketgan. Oradan biroz vaqt oʻtib esa Qorabogʻ xonligi tugatilgan.