Ayrim moddalarning valentligi
Valentlik (lotincha: valentia — kuch) — atomlarning atom hosil qiladigan maʼlum miqdordagi kimyoviy bogʻlanishlarni hosil qilish qobiliyati yoki maʼlum bir element atomini biriktira oladigan yoki almashtira oladigan atomlar soni. Valentlik atamasining etimologiyasini 1424 yilda ilmiy matnlarda " ekstrakti ", " dori " maʼnolarida qoʻllanila boshlanganidan kuzatish mumkin. Zamonaviy taʼrif doirasida foydalanish 1884 yilda qayd etilgan (nemischa: Valenz). 1789 yilda Уильям Хиггинс[en] materiyaning eng kichik zarralari oʻrtasida bogʻlanish mavjudligini taklif qilgan maqolani nashr etdi. Biroq, valentlik hodisasini toʻgʻri va keyinchalik toʻliq tasdiqlangan tushunish 1852 yilda kimyogar Edvard Frankland tomonidan ushbu mavzu boʻyicha oʻsha paytda mavjud boʻlgan barcha nazariya va taxminlarni toʻplagan va qayta koʻrib chiqqan asarida taklif qilingan. Turli metallarni toʻyintirish qobiliyatini kuzatib, metallarning organik hosilalari tarkibini noorganik birikmalar tarkibi bilan taqqoslab, Frankland " birlashtiruvchi kuch " (bogʻlovchi ogʻirlik) tushunchasini kiritdi va shu bilan valentlik taʼlimotiga asos soldi. Frankland baʼzi maxsus qonunlarni oʻrnatgan boʻlsa-da, uning gʻoyalari ishlab chiqilmagan. Fridrix Avgust Kekule valentlik nazariyasini yaratishda hal qiluvchi rol oʻynadi. 1857 yilda u uglerodning toʻrtta asosiy (toʻrt atomli) element ekanligini va uning eng oddiy birikmasi metan CH 4 ekanligini koʻrsatdi. Atomlarning valentligi haqidagi gʻoyalarining haqiqatiga ishongan Kekule ularni oʻzining organik kimyo darsligiga kiritdi: muallifning fikriga koʻra, asoslik atomning asosiy xususiyati, atom ogʻirligi kabi doimiy va oʻzgarmas xususiyatdir. 1858 yilda Archibald Skott Kuperning " Yangi kimyoviy nazariya toʻgʻrisida " maqolasida Kekulening qarashlari bilan deyarli mos keladigan qarashlar ifodalangan. Uch yil oʻtgach, 1861 yil sentyabr oyida A. M. Butlerov valentlik nazariyasiga muhim qoʻshimchalar kiritdi. U erkin atom va boshqasi bilan birlashgan atom oʻrtasida aniq farqni koʻrsatdi, qachonki uning yaqinligi " bogʻlanadi va yangi shaklga oʻtadi ". Butlerov yaqinlik kuchlaridan foydalanishning toʻliqligi va " yaqinlik tarangligi „, yaʼni molekuladagi atomlarning oʻzaro taʼsiri bilan bogʻliq boʻlgan aloqalarning energiya ekvivalentsizligi tushunchasini kiritdi. Ushbu oʻzaro taʼsir natijasida atomlar oʻzlarining strukturaviy muhitiga qarab, boshqa “kimyoviy maʼno " ga ega boʻladilar. Butlerov nazariyasi organik birikmalarning izomeriyasi va ularning reaktivligiga oid koʻplab eksperimental faktlarni tushuntirishga imkon berdi. Valentlik nazariyasining katta afzalligi molekulaning vizual tasvirini olish imkoniyati edi. 1860-yillarda birinchi molekulyar modellar paydo boʻldi. Allaqachon 1864 yilda A. Braun atomlar orasidagi kimyoviy bogʻlanishni bildiruvchi chiziqlar bilan bogʻlangan elementlarning belgilari bilan doira shaklida strukturaviy formulalardan foydalanishni taklif qildi; chiziqlar soni atomning valentligiga toʻgʻri keldi. 1865 yilda A. von Xoffman kroket toʻplari atomlar rolini oʻynagan birinchi toʻp va tayoq modellarini namoyish etdi. 1866 yilda Kekule darsligida stereokimyoviy modellarning chizmalari paydo boʻldi, unda uglerod atomi tetraedral konfiguratsiyaga ega edi. right|thumb|200x200px| Xoffmanning molekulyar modellari Dastlab valentlik birligi sifatida vodorod atomining valentligi qabul qilingan. Boshqa elementning valentligi bu holda oʻziga biriktirilgan yoki ushbu boshqa elementning bir atomini almashtiradigan vodorod atomlari soni bilan ifodalanishi mumkin. Shu tarzda aniqlangan valentlik vodorod birikmalarida valentlik yoki vodorod uchun valentlik deyiladi: masalan, HCl, H 2 O, NH 3, CH 4 birikmalarida xlorning vodorod valentligi bitta, kislorod ikki, azot. uch, uglerod toʻrt. Kislorodning valentligi odatda ikkitadir. Shuning uchun, maʼlum bir elementning kislorod birikmasining tarkibi yoki formulasini bilib, uning valentligini ushbu elementning bir atomi biriktira oladigan kislorod atomlari sonidan ikki barobar koʻpligini aniqlash mumkin. Shu tarzda aniqlanadigan valentlik kislorod birikmalarida elementning valentligi yoki kislorodning valentligi deyiladi: masalan, K 2 O, CO, N 2 O 3, SiO 2, SO 3 bitta, uglerod — ikkita, azot — uch, kremniy — toʻrt, oltingugurt — olti. Koʻpgina elementlar uchun vodorod va kislorod birikmalarida valentlik qiymatlari har xil: masalan, vodoroddagi oltingugurtning valentligi ikkita (H 2 S), kislorodda esa olti (SO 3). Bundan tashqari, koʻpchilik elementlar oʻzlarining turli birikmalarida turli xil valentliklarni namoyish etadilar [baʼzi elementlarda na gidridlar, na oksidlar boʻlishi mumkin]. Masalan, uglerod kislorod bilan ikkita oksid hosil qiladi: karbon monoksit CO va karbonat angidrid CO 2 . Uglerod oksidida uglerodning valentligi ikkiga, dioksidda esa toʻrtga teng (baʼzi elementlar ham peroksid hosil qilishga qodir). Koʻrib chiqilgan misollardan kelib chiqadiki, qoida tariqasida, elementning valentligini biron bir raqam va / yoki usul bilan tavsiflash mumkin emas.