Dune (roman)
Dune (oʻzbekcha: Dyuna) – amerikalik yozuvchi Frank Herbertning 1965-yilda nashr etilgan ilmiy-fantastika va drama uslubida yozilgan romani. Kitob Roger Zelaznyning „This immortal“ nomli asari bilan birgalikda eng yaxshi roman uchun beriladigan „Hugo“ mukofotiga loyiq koʻrilgan. 1966-yilda esa „Nebula“ mukofotini qoʻlga kiritgan. „Dune“ – dunyodagi eng koʻp sotilgan ilmiy-fantastika yoʻnalishidagi romanlardan biri hisoblanadi. „Dune“ voqealar rivoji uzoq kelajakdagi feodal yulduzlararo jamiyatida boʻlib oʻtadi, unda turli zodagonlar sayyoraviy feodallarni boshqaradi. Ushbu roman yosh Paul Atreides haqida hikoya qiladi, uning oilasi Arrakis sayyorasini boshqarishni oʻz zimmasiga oladi. Sayyora yashash uchun qulay boʻlmagan va aholi kam yashaydigan choʻldan iborat boʻlsa-da, bu yer umrni uzaytiruvchi va aqliy qobiliyatlarni oshiruvchi melanj yoki „ziravorlar“ preparatining yagona manbai hisoblanadi. Melanj kosmik navigatsiya uchun ham zarur boʻlib, ushbu navigatsiyadan kelajak voqealaridan ogohlantirish va ularni bashorat qilishda foydalaniladi. Kosmik navigatsiyaning ishlashi uchun esa faqatgina melanjdan foydalaniladi. Melanj faqat Arrakisda ishlab chiqarilishi mumkinligi sababli sayyorani nazorat qilish hech kimga ishonilmaydigan va xavfli ish hisoblanadi. Asar siyosat, din, ekologiya, texnologiya va insoniy tuygʻularning oʻzaro taʼsirini oʻrganadi, chunki imperiya fraksiyalari Arrakis va uning ziravorlarini nazorat qilish uchun kurashda bir-biriga qarama-qarshilik koʻrsatadi. Herbert asarning beshta davomiy qismlarini ham yozgan boʻlib, ular „Dune Messiah“, (Dyuna Masih) „Children of Dune“ (Dyuna bolalari), „God Emperor of Dune“ (Dyuna xudosi imperatori), „Heretics of Dune“ (Dyuna bid’atchilari) va „Chapterhouse: Dune“ (Chaphouse: Dyuna) seriyalaridir. 1986-yilda Herbertning vafotidan soʻng, uning oʻgʻli Brian Herbert va yozuvchi Kevin J. Andersonlar 1999-yildan beri oʻndan ortiq romanlarda ushbu asarlar seriyasini nashr ettirib kelishmoqda. Romanni ekranlashtirish juda qiyin va murakkab kechgan. 1970-yillarda kinorejissyor Alejandro Jodorowskiy ushbu roman asosida film suratga olishga urinib koʻrgan. Uch yillik urinishlardan soʻng, loyihaga sarflanadigan budjetning doimiy ravishda oʻsib borayotganligi sababli loyiha bekor qilingan. 1984-yilda rejissyor David Lynch tomonidan suratga olingan film koʻplab tanqidchilarning salbiy fikrlari va sotuv boʻyicha muvaffaqiyatsizlikka uchragan boʻlsa-da, keyinchalik katta shuhratga ega boʻldi. Shuningdek, kitob asosida Sci-Fi ilmiy-fantastik kanalida 2000-yilda „Frank Herbertʼs Dune“ hamda 2003-yilda uning davomi sifatida „Children of Dune“ mini-seriali suratga olingan. Rejissyor Denis Villeneuve tomonidan suratga olingan ikkinchi filmning ekranlashtirilishi 2021-yil 21-oktyabrda ijobiy baholangan. Film butun dunyo boʻylab 434 million dollar daromad koʻrgan. Shuningdek, Oskar mukofotining oʻnta yoʻnalishi boʻyicha nomzodlikka qoʻyilib, shulardan oltitasida, jumladan, „Eng yaxshi film“ nominatsiyasi boʻyicha gʻolib deb topilgan. Denis Villeneuve tomonidan suratga olingan film romanning taxminan birinchi yarmida keltirilgan voqealarni qamrab oladi. Hikoyaning ikkinchi yarmini oʻz ichiga olgan filmning davomiy qismi esa 2024-yil 1-mart sanasida katta ekranlarga chiqarilib, tanqidchilar olqishiga sazovor boʻldi va butun dunyo boʻylab 705 million dollar daromad koʻrdi. Shuningdek, „Dune“ seriyalari asosida bir nechta oʻyinlar ishlab chiqilgan. 2009-yildan beri „Dune“ romanlaridagi sayyoralarning nomlari Saturnning Titan yoʻldoshidagi tekisliklar va boshqa xususiyatlarning haqiqiy hayotiy nomenklaturasi uchun qabul qilingan.