James Joyce
James Augustine Aloysius Joyce (talaffuzi: Jeyms Ogastin Aloishes Joys; 1882-yil 2-fevral — 1941-yil 13-yanvar) — irlandiyalik yozuvchi va shoir. „Dubliners“ (1914) hikoyalar toʻplami, „Musavvirning yoshlikdagi shamoyili“ (1916), „Ulysses“ (1922) va „Finnegancha maʼraka“ (1939) romanlarining muallifidir. Joyce soʻnggi ikki roman bilan roman janrini isloh qildi va 20-asrning atoqli yozuvchisi, modernizmning asoschilaridan biri boʻlib qoldi. Uning bu asarlari oʻz tuzilishi bilan anʼanaviy romanlardan farqlanadi, ular nutq shakllari va hikoya qilish usuli muntazam oʻzgarib turishi, afsonalar va tarixiy voqealarga murojaat qilinishi bilan ichki tarhi murakkab kayerni eslatadi. Joyce Dublinda tugʻilgan boʻlsa-da, hayotining katta qismini Irlandiyadan tashqarida yashagan. Uning „Ulysses (roman)“ romanini Ibrohim Gʻafurov, „Musavvirning yoshlikdagi shamoyili“ romanini esa Ahmad Otaboy oʻzbek tiliga oʻgirgan. Joyce Dublinda oʻrtahol oilada tugʻilgan. Kildare okrugidagi Jezuit Klongowes Vud kollejida, soʻngra qisqacha Xristian birodarlar tomonidan boshqariladigan OʻKonnell maktabida oʻqigan. Otasining oldindan aytib boʻlmaydigan moliyaviy ahvoli tufayli, oilaviy sharoitga qaramay, u Jezuit Belvedere kollejida aʼlo darajada oʻqidi va 1902-yilda Dublindagi Universitet kollejini tugatdi. 1904-yilda u boʻlajak rafiqasi Nora Barnasle bilan uchrashdi va ular Yevropaga koʻchib oʻtishdi. U qisqa vaqt Pula shahrida ishladi va keyin Avstriya — Vengriyaning Trieste shahriga koʻchib oʻtib, ingliz tili oʻqituvchisi sifatida ishlay boshlaydi. Rimda sakkiz oylik yozishmalar xodimi boʻlib ishlagandan soʻng Dublinga uch marta tashrif buyurganini hisobga olmaganda, Joyce 1915-yilgacha u yerda yashadi. Triestda u oʻzining „ Kamera musiqasi“ sheʼrlar kitobini va „Dublinliklar“ hikoyalar toʻplamini nashr ettirdi. Birinchi jahon urushining koʻp yillarida Joyce Shveysariyaning Zürich shahrida yashagan va Ulissda ishlagan. Urushdan keyin u qisqa vaqt ichida Triestga qaytib keladi va 1920-yilda Parijga koʻchib oʻtadi, bu yer 1940-yilgacha uning asosiy qarorgohiga aylanadi. „Ulysses“(Uliss) birinchi marta 1922-yilda Parijda nashr etilgan, ammo odobsiz deb hisoblangani uchun uni Angliya va AQShda nashr etish taʼqiqlangan. Nusxalari har ikki davlatga kontrabanda yoʻli bilan olib kelingan va pirat versiyalari 1930-yillarning oʻrtalariga qadar chop etilgan va nihoyat nashr qonuniy boʻlgan. Joyce oʻzining navbatdagi yirik asari „Finnegans Wakeni“ 1923-yilda boshlagan va uni oʻn olti yildan soʻng 1939-yilda nashr etgan. Bu yillar orasida Joyce keng sayohat qilgan. U va Nora 1930-yilda Londonda fuqarolik marosimida turmush qurishdi. U Shveysariyaga bir necha bor sayohat qildi, tez-tez ogʻirlashib borayotgan koʻz muammolarini davolash va qizi Lyusiyaga psixologik yordam soʻradi.. Ikkinchi jahon urushi paytida Fransiya Germaniya tomonidan ishgʻol qilinganida, Joyce 1940-yilda Tsyurixga qaytib keladi. U 1941-yilda yarasi muvaffaqiyatsiz operatsiyadan soʻng, 59 yoshga toʻlishiga bir oydan kamroq vaqt qolganida vafot etadi. „Uliss“ koʻpincha buyuk adabiyotlar roʻyxatida yuqori oʻrinlarni egallaydi va uning ishini tahlil qiladigan akademik adabiyotchilar koʻp va ular bu ishda davom etishmoqda. Koʻpgina yozuvchilar, kinoijodkorlar va boshqa rassomlar uning uslubiy yangiliklaridan taʼsirlangan, masalan, tafsilotlarga ehtiyotkorlik bilan eʼtibor berish, interyer monologidan foydalanish, soʻz oʻyini, anʼanaviy syujet va xarakter rivojlanishini tubdan oʻzgartirish va h.k. Joyce hayotining koʻp qismi chet elda oʻtgan boʻlsa-da, uning xayoliy olami Dublinda joylashgan boʻlib, asosan u yerdagi oila aʼzolari, dushmanlari va doʻstlariga oʻxshab ketadigan qahramonlardan iborat edi. „Uliss“ romanida, ayniqsa, shahar koʻchalari va xiyobonlarida uning mangu siymosi oʻrnatiladi. Joycening „Men oʻzim uchun doimo Dublin haqida yozaman, chunki agar men Dublinning yuragiga kira olsam, dunyoning barcha shaharlarining qalbiga kira olaman. Xususan, insoniyat ichiga ham“ degandi.