Xalqaro Yer kuni
Yer kuni (inglizcha: Earth Day) — har yili 22-aprelda atrof-muhitni muhofaza qilishni qoʻllab-quvvatlash maqsadida oʻtkaziladigan tadbir. Birinchi marta 1970-yil 22-aprelda oʻtkazilgan boʻlib, hozirda u EARTHDAY.ORG (sobiq Yer kuni tarmogʻi) tomonidan global miqyosda 193 dan ortiq mamlakatlarda 1 milliard kishi ishtirokida oʻtkaziladigan bir qancha tadbirlarni oʻz ichiga oladi. 2024-yilgi tadbirlar uchun rasmiy mavzu — „Sayyora va plastiklar“. 2025-yil Yer kuni tadbirining 55-yillik yubileyi boʻlib oʻtadi. 1969-yilda San-Fransiskoda boʻlib oʻtgan UNESCO konferensiyasida tinchlik faoli John McConnell birinchi marta 1970-yil 21-martda, Shimoliy yarim sharda bahorning ilk kunini yerni va tinchlik tushunchasini hurmat qilish kuni deb eʼlon qilishni taklif qildi. Keyinchalik bu kun McConnell tomonidan yozilgan va Birlashgan Millatlar Tashkilotida Bosh kotib U Thant tomonidan imzolangan deklaratsiyada tasdiqlangan. Bir oy oʻtgach, Amerika Qoʻshma Shtatlari senatori Geylord Nelson 1970-yil 22-aprelda umummilliy ekologik taʼlim oʻtkazish gʻoyasini taklif qildi. U yosh ekofaol Denis Hayesni Milliy koordinator qilib tayinladi. Nelson va Hayes tadbirni „Yer kuni“ deb oʻzgartirdilar. Denis va uning xodimlari tadbirni Amerika Qoʻshma Shtatlarini qamrab oladigan oʻqitish gʻoyasini kengayirdilar. 20 milliondan ortiq odam koʻchalarga chiqdi va birinchi „Yer kuni“ tadbiri insoniyat tarixidagi eng yirik bir kunlik namoyish sifatida tarixda qoldi. Walter Reuther boshchiligida United Auto Workers (UAW) birinchi Yer kunining eng muhim tashqi moliyaviy va operatsion yordamchisi boʻldilar. Hayesning soʻzlariga koʻra: „UAW boʻlmaganida, birinchi Yer kuni tadbiri boʻlmasligi mumkin edi!“. Keyinchalik Nelson bu mehnatlari uchun Prezident Ozodlik medali mukofoti bilan taqdirlangan. Birinchi Yer kuni AQShda boʻlib oʻtishi rejalashtirilgan edi. 1990-yilda 1970-yilda milliy koordinator boʻlib taʼyinlangan Denis Hayes uni xalqaro darajaga olib chiqdi va 141 mamlakatda tadbirlar uyushtirdi. 2016-yilgi „Yer kuni“da Amerika Qoʻshma Shtatlari, Buyuk Britaniya, Xitoy va boshqa 120 davlat tomonidan muhim Parij kelishuvi imzolandi. Ushbu imzo 2015-yilda Parijda boʻlib oʻtgan Birlashgan Millatlar Tashkilotining iqlim oʻzgarishi boʻyicha konferentsiyasida qatnashgan 195 davlatning konsensusi bilan qabul qilingan iqlimni muhofaza qilish boʻyicha tarixiy shartnoma loyihasining kuchga kirishi uchun asosiy sabab boʻldi. Koʻlab davlatlar Yer kuni haftaligi, butun dunyo duch kelayotgan ekologik muammolarga qaratilgan butun bir haftalik tadbirlarda ishtirok etishdi. 2020-yilgi „Yer kuni“ tadbirlarida butun dunyo boʻylab 100 milliondan ortiq odam tadbirning 50 yilligini nishonladi, bu tarixdagi eng yirik onlayn ommaviy safarbarlik boʻldi. Shunga oʻxshash yana bir tadbir — Butunjahon atrof-muhitni himoyalash kuni, Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan tashkil etiladi va har yili 5-iyun kuni oʻtkaziladi.