Mantiq falsafasi
Mantiq falsafasi --- mantiqning koʻlami va tabiatini oʻrganadigan falsafa sohasi. U mantiq tomonidan koʻtarilgan falsafiy muammolarni, masalan, mantiq nazariyalarida va ularni qoʻllashda koʻpincha bilvosita ishlaydigan prezaziyalarni oʻrganadi. Bu mantiqni qanday aniqlash kerakligi va turli mantiqiy tizimlar bir-biri bilan qanday bogʻlanganligi haqidagi savollarni oʻz ichiga oladi. U mantiq tomonidan qoʻllaniladigan fundamental tushunchalarning tabiatini va mantiqning boshqa fanlar bilan aloqasini oʻrganishni oʻz ichiga oladi. Umumiy tavsifga koʻra, falsafiy mantiq mantiq falsafasining falsafiy muammolarga mantiqiy usullarni qoʻllashni oʻrganadigan qismi boʻlib, koʻpincha modal mantiq kabi kengaytirilgan mantiqiy tizimlar shaklida. Ammo boshqa nazariyotchilar mantiq falsafasi va falsafiy mantiq oʻrtasidagi farqni boshqacha koʻrsatadilar yoki umuman yoʻq. Metallogiya mantiq falsafasi bilan chambarchas bogʻliqdir, chunki mantiqiy tizimlarning izchillik va toʻliqlik kabi xususiyatlarini oʻrganadi. Akademik adabiyotlarda mantiq tabiatining turli tavsiflari mavjud. Mantiq koʻpincha fikrlash qonunlari, toʻgʻri fikrlash, toʻgʻri xulosa chiqarish yoki mantiqiy haqiqatni oʻrganish sifatida qaraladi. Bu rasmiy fan boʻlib, xulosalar mavzudan neytral tarzda, yaʼni muhokama qilinadigan aniq mavzudan mustaqil ravishda qanday qilib binolardan kelib chiqishini oʻrganadi. Mantiqning tabiatini oʻrganishning shakllaridan biri turli mantiqiy rasmiy tizimlar oʻrtasidagi umumiyliklarga va ularning mantiqiy boʻlmagan rasmiy tizimlardan qanday farq qilishiga qaratilgan. Bu boradagi muhim mulohazalar, koʻrib chiqilayotgan rasmiy tizim fundamental mantiqiy sezgilarga mos keladimi yoki toʻliqmi. Mantiqning turli xil tushunchalari mantiqni toʻgʻri xulosani yoki mantiqiy haqiqatni oʻrganish sifatida belgilaydimi-yoʻqligiga qarab farqlanishi mumkin. Mantiq tushunchalari orasidagi yana bir farq sintaksis yoki semantika nuqtai nazaridan toʻgʻri xulosa va mantiqiy haqiqat mezonlari aniqlanganligiga asoslanadi. Koʻpincha mantiqning turli xil turlari ajralib turadi. Mantiq odatda rasmiy mantiq sifatida tushuniladi va ushbu maqolaning aksariyat qismida shunday koʻrib chiqiladi. Rasmiy mantiq faqat rasmiy tilda ifodalangan argumentlar shakli bilan qiziqadi va deduktiv xulosalarga eʼtibor qaratadi. Boshqa tomondan, norasmiy mantiq deduktiv boʻlmagan argumentlarni oʻz ichiga olgan tabiiy tilda mavjud boʻlgan argumentlarning ancha keng doirasiga murojaat qiladi. Argumentlarning toʻgʻriligi ularning shakli yoki mazmuni yoki konteksti kabi boshqa omillarga bogʻliq boʻlishi mumkin. XX-asrda turli xil mantiqiy rasmiy tizimlar yoki mantiqlar ishlab chiqilgan boʻlib, ularni tasniflash, bir-biri bilan qanday bogʻliqligini koʻrsatish va qanday qilib koʻp qirrali boʻlishi mumkinligi muammosini hal qilish mantiq falsafasining vazifasidir. Mantiqlar bitta universal haqiqiy mantiqdan farqli oʻlaroq. Ushbu mantiqlarni klassik mantiqqa boʻlish mumkin, odatda birinchi tartibli mantiq, kengaytirilgan mantiq va deviant mantiqlar bilan aniqlanadi. Kengaytirilgan mantiqlar klassik mantiqning asosiy formalizmi va aksiomalarini qabul qiladi, lekin ularni yangi mantiqiy lugʻat bilan kengaytiradi. Mantiq falsafasi mantiqning asosiy tushunchalarining tabiati va falsafiy oqibatlarini ham oʻrganadi. Bu haqiqat muammosini, ayniqsa, mantiqiy haqiqat muammosini oʻz ichiga oladi, bu faqat ishlatiladigan mantiqiy atamalarning maʼnolariga qarab haqiqat sifatida belgilanishi mumkin. Yana bir savol, binolar va xulosalarning tabiati, yaʼni ularni fikr, mulohazalar yoki jumlalar sifatida tushunish kerakmi va ular qanday qilib oddiyroq tarkibiy qismlardan tuzilganligi bilan bogʻliq. Binolar va xulosa birgalikda xulosani tashkil qiladi, u haqiqatni saqlovchi yoki yangi va ehtimol yolgʻon maʼlumotlarni kiritishiga qarab deduktiv va amplativ boʻlishi mumkin. Mantiqdagi asosiy masala deduktiv xulosaning haqiqiy yoki notoʻgʻri ekanligi. Haqiqiylik koʻpincha zarurat nuqtai nazaridan aniqlanadi, yaʼni xulosa faqat va agar asoslarning toʻgʻri boʻlishi mumkin boʻlmasa va xulosa notoʻgʻri boʻlsa, haqiqiy hisoblanadi. Boshqa tomondan, notoʻgʻri xulosalar va dalillar oʻz xulosalarini tasdiqlay olmaydi. Ular rasmiy yoki norasmiy mantiqqa tegishli ekanligiga qarab rasmiy yoki norasmiy notoʻgʻri deb tasniflanishi mumkin Mantiq asosan aniqlovchi qoidalar bilan, yaʼni argumentning toʻgʻri yoki notoʻgʻriligini qaysi xulosa qoidalari aniqlaydi, degan savol bilan shugʻullangan. Soʻrovning alohida mavzusi mantiqning strategik qoidalariga taalluqlidir:maʼlum binolar toʻplamini hisobga olgan holda moʻljallangan xulosaga qanday erishishni tartibga soluvchi qoidalar, yaʼni u erga kelish uchun qanday xulosalar chiqarish kerak. Mantiq metafizikasi mantiq qonunlari va ob’ektlarining metafizik holati bilan bogʻliq. Bu sohadagi muhim bahs mantiq ongdan mustaqil boʻlgan faktlarga asoslanadi, deb hisoblaydigan realistlar bilan mantiq qonunlari tildan foydalanishni tartibga soluvchi konventsiyalarga asoslangan deb hisoblaydigan konventsionalistlar kabi antirealistlar oʻrtasida boʻladi. Mantiq turli fanlar bilan chambarchas bogʻliq. Ontologiya bilan bogʻliq asosiy masala mantiqdan foydalanish bilan bogʻliq ontologik majburiyatlarga taalluqlidir, masalan;;alohida atamalar va ekzistensial kvantlar bilan. Matematikadagi muhim savol-barcha matematik haqiqatlarni toʻplamlar nazariyasi bilan birga mantiq aksiomalariga asoslash mumkinmi? Boshqa tegishli sohalarga kompyuter fanlari va psixologiya kiradi.