Islom iqtisodiyoti
Islom iqtisodiyoti – bu islom savdo huquqshunosligi yoki fiqh al-mu’amalat (arabcha: فِقْه الْمُعَامَلَات al-mu’amalat), shuningdek, Islom taʼlimotiga asoslangan siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy mafkurani bildiradi. Islom savdo huquqshunosligi moliyaviy-xoʻjalik faoliyatini shariat asosida, yaʼni islom kitoblariga (Qur’on va Sunnatga) zid kelmaydigan tarzda amalga oshirish qoidalarini oʻz ichiga oladi. Islom huquqshunosligi (fiqh) anʻanaviy ravishda Allohning nozil kalomi (Qur’on) va Muhammad paygʻambar (sunnat) tomonidan oʻrnatilgan diniy amaliyotga muvofiq talab qilinadigan, taʻqiqlangan, ragʻbatlantirilgan, qoralangan yoki ruxsat etilgan narsalarni belgilaydi. U qashshoqlik, pul, ish haqi, soliqlar kabi masalalarni tartibga soladi. Shu bilan birga, islom iqtisodiyoti ijtimoiy fan sifatida ishlab chiqarish, taqsimlash, ishlab chiqarish jarayonlarini tavsiflash, tahlil qilish va tushunish uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, tovarlar va xizmatlar isteʼmoli yoki boshqacha qilib aytganda, milliy iqtisodiy faoliyat sohasidagi munosabatlar, toʻliq bandlik, narx barqarorligi, iqtisodiy adolat va samaradorlik kabi siyosiy natijalarga erishishning eng yaxshi yoʻlini topish maqsadida ham foydalaniladi. Iqtisodiy masalalarga bagʻishlangan ilk musulmon mualliflaridan biri buyuk huquqshunos Abu Yusufdir. Uning soliq, yer va suvdan foydalanish, davlat boshqaruvi va boshqalarga oid „Kitob al-xoraj“ kitobi xalifa Horun ar-Rashid topshirigʻi bilan yozilgan. Oʻsha davrdagi musulmon davlatlarining qonunlari va urf-odatlarida mavjud boʻlgan tafovutlar Abu Yusufdan tortib al-Mavardiygacha boʻlgan nazariyotchilarning asarlarida bayon etilgan. Keyinchalik islom olamining eng koʻzga koʻringan iqtisodchilari al-Gʻazzoliy, Ibn Taymiya, Ibn Qoyyim va Ibn Xaldun boʻlgan. Yigirmanchi asrning oʻrtalarida iqtisodiy fikr va xulq-atvorning oʻziga xos islom modeli gʻoyasini targʻib qilish boshlandi. 1970-yillarning oxiriga kelib, musulmon dunyosi va Gʻarbdagi bir qancha institutlarda „Islom iqtisodiyoti“ fan sifatida qoʻshildi. Islom iqtisodining asosiy xarakteristikalari koʻpincha quyidagicha taʻriflanadi: (1) Qur’on va Sunnatdan kelib chiqqan „xulq-atvor meʼyorlari va axloqiy tamoyillar“; 2) zakot va boshqa islomiy soliqlarni undirish; (3) kreditlar boʻyicha undiriladigan foizlarni (ribo) taqiqlash. Islom iqtisodi tarafdorlari odatda uni na sotsialistik, na kapitalistik, balki boshqa ikki tizim bilan hech qanday umumiylikga ega boʻlmagan „uchinchi yoʻl“ sifatida tavsiflaydi. Islom iqtisodiy tizimini qayta tiklash tarafdorlarining daʼvolari orasiga boy va kambagʻal oʻrtasidagi tafovutni kamaytirish, farovonlikni yaxshilash, boylik toʻplashni toʻxtatish, boylikdan soliq (zakot orqali) berish, tavakkal qilish, noqonuniy harakatlar bilan yerlarni musodara qilish, chayqovchilik va boshqa islom diniga toʻgʻri kelmaydigan gunohlar qilish kiradi.