Markaziy Osiyo masjidlari
Birinchi masjidlar Oʻrta Osiyo shaharlarida nafaqat yangi dinning markazi, balki harbiy bosqinchilikning moddiy timsoli, yangi siyosiy va dastlab xorijiy kuch sifatida paydo boʻlgan. Bu yerda islomning gʻalaba qozonishi bevosita arablar bosqinining natijasi edi, bu Islom va buddizm va nasroniylik oʻrtasidagi jiddiy farq edi, ular ham “import qilingan” dinlar boʻlgan, lekin Markaziy Osiyoga tinch va sekin-asta kirib borgan va davlatga daʼvogarlik qilmagan. bu erda din. O'rta Osiyoda arablar istilosidan oldin musulmon jamoalari va masjidlari mavjud bo'lganligi haqida hech qanday belgilar yo'q. Oʻrta Osiyo aholisi ommasi islomni oʻzining tabiiy maʼnaviy asosi, masjidlarni esa maʼnaviy-ijtimoiy markaz sifatida his qilishi uchun maʼlum vaqt kerak boʻldi. O'sha davrdan boshlab masjidlar me'morchiligi dastlab arab naqshlarini takrorlab, o'zining badiiy merosiga aylanib, tobora mustaqil bo'lib bormoqda. Oʻrta Osiyoning eng qadimgi masjidlari saqlanib qolmagan, ammo ular arablar yoki mahalliy quruvchilar tomonidan oddiy arab namunasi boʻyicha qurilganiga shubha yoʻq, albatta, agar boshqa dinlarning ibodatxonalari masjidlar uchun moslashtirilmagan boʻlsa. Ushbu naqsh mustahkam to'rtburchaklar panjara va devorlar ichidan yog'och tomni qo'llab-quvvatlovchi bir qator ustunlarni o'z ichiga olgan. Oʻrtadagi ochiq joy tahorat uchun hovli boʻlgan; Makkaga qaragan devor bir yoki bir nechta namoz nishlari - mehroblar bilan belgilangan. Tuzilishi va bezaklari boʻyicha xristian qurbongohiga oʻxshash mehrob, shunga qaramay, qurbongohning muqaddasligiga ega emas va faqat ibodat qiluvchilarning qaysi tomonga burilishini bildiradi. Xristian mamlakatlaridagi cherkovlar singari, o'rta asr masjidlari ham juda ko'p turli funktsiyalarni birlashtiradi. Ular qishloq, kvartal yoki butun shahar aholisi dolzarb muammolarni muhokama qilish uchun yig'iladigan ijtimoiy klublar bo'lib qoladi; masjidlarda ish va do'stona uchrashuvlar tashkil etiladi. Madrasa paydo bo'lgandan keyin ham katta masjidlar ta'lim maskani bo'lib qolgan, ularda falsafiy, adabiy va huquqiy nizolar tashkil etilgan yoki o'z-o'zidan paydo bo'lgan. 9-asrgacha baʼzi masjidlarda sud jarayonlari boʻlib oʻtgan. Masjidlarning rasmiy va asosiy vazifasi muntazam namozxonlik boʻlib, ular xutbalar, baʼzi hollarda esa “ xutba ” eʼlon qilish – hukmdorga fotiha va tostlar aytish edi. Masjidning eng muhim tafsiloti - mehrob - har doim me'moriy bezakni maksimal darajada jamlaydi. Mihrobning klassik shakli - bu archa yoki yarim gumbaz bilan qoplangan va bir juft dekorativ ustunlar bilan qoplangan tokcha. Mehrab uyasi ko'pincha kengroq tashqi bo'shliqdagi chuqurchani ifodalaydi va butun kompozitsiya xattotlik yozuvi ramkasi bilan ifodalanadi - odatda Qur'on matni. Oʻrta Osiyo mehroblarining tarkibi koʻpincha ikki yoki hatto uchta boʻshliqni ketma-ket birlashtirib, istiqbolli tarzda qurilgan. Minoralar har doim ham masjidga o'rnatilmagan. Eng qadimgi minoralar faqat ba'zi joylarda vayronalar holda saqlanib qolgan. Ko'ndalang kesimdagi dumaloq, ular masjidlar singari, yog'och qismlar bilan to'ldirilgan. Shunday qilib, Narshaxiy 918-919 yillarda qurilgan sobor masjididagi yog'ochli minora haqida xabar beradi. Masjidning qurilishi ham o‘limdan keyingi saodatning garovi bo‘lgan – XV asrda Amir Temur yurishlari yilnomachisi G‘iyosiddin Ali mashhur hadisga tayanib: “Kim Alloh uchun masjid qursa, hech bo‘lmaganda Alloh uchun masjid qursa. kat qushining uyasi, buning uchun Alloh jannatda uy yaratadi" . Bu hadis kimki bu dunyoda namoz uyi qursa, u zot unga jannat jannatidan uy qilib beradi, degan ma’noda idrok etilgan va tasvirlangan.