Quyi Amudaryo davlat biosfera qoʻriqxonasi
Quyi Amudaryo davlat biosfera qoʻriqxonasi yoki Quyi Amudaryo davlat biosfera rezervati – Oʻzbekiston Respublikasi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Beruniy va Amudaryo tumanlarida, aniqrogʻi Amudaryo quyi oqimining shimoliy qismida, Orol dengizining sobiq sohili janubi-sharqida joylashgan biosfera qoʻriqxonasi. Quyi Amudaryo davlat biosfera qoʻriqxonasi dastlab 1971-yilda Amudaryo tekisligida 5929 gektar maydonga ega boʻlgan Baday-Toʻqay qoʻriqxonasi sifatida tashkil etilgan. 2011-yilda qoʻshimcha hududlar bilan qoʻriqxona negizida 68717,8 gektar maydonga ega boʻlgan Quyi Amudaryo davlat biosfera qoʻriqxonasi tuzilgan, shundan qoʻriqlanadigan hudud 11568,3 gektarni tashkil etadi. Qoʻriqxonaning maqsadi Amudaryo deltasidagi toʻqay oʻrmonlarini muhofaza qilish, ilmiy tadqiqotlar olib borish, madaniy qadriyatlarni muhofaza qilish, hududni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish hisoblanadi. Qoʻriqxona hududida 167 turdagi yuksak oʻsimliklar (turanga, fors sarsabili), 20 dan ortiq baliq (katta va kichik Amudaryo kurakburuni), sudralib yuruvchilarning 13 turi, qushlarning 91 turi (Xiva qirgʻovuli), mayda sutemizuvchilarning 58 turi (yovvoyi choʻchqa, quyon, dasht mushugi) yashaydi. 1976-yilda qoʻriqxonaning birinchi direktori V. P. Lima boshchiligida Buxoro xongullarini hududga qayta moslashtirish ishlari boshlandi va hozirda qoʻriqxonada dunyodagi eng koʻp Buxoro xongullari populyatsiyasi yashaydi. Suv yetishmasligi, Buxoro xongullari uchun hudud yoʻqligi va yaqin atrofdagi sement zavodi havoni ifloslantiruvchi manba boʻlganligi sababli qoʻriqxona jiddiy ekologik muammolarga duch kelmoqda. Quyi Amudaryo davlat biosfera qoʻriqxonasi Xalqaro Tabiatni muhofaza qilish ittifoqi (XTMQ)ning Qizil roʻyxatiga va Oʻzbekiston Respublikasining Qizil kitobiga kiritilgan. 2021-yilda UNESCO Quyi Amudaryo davlat biosfera qoʻriqxonasini Butunjahon biosfera qoʻriqxonalari tarmogʻiga kiritgan. Oʻzbekistonda bu tarmoqqa kiritilgan ikkinchi qoʻriqxona hisoblanadi (birinchi qoʻriqxona Chatqol biosfera qoʻriqxonasi boʻlib, 1978-yilda Butunjahon biosfera qoʻriqxonalari tarmogʻiga kiritilgan). UNESCOning Quyi Amudaryo davlat biosfera qoʻriqxonasi boʻyicha qarori 2021-yil 13—17-sentyabr kunlari Abuja shahrida (Nigeriya) boʻlib oʻtgan „Inson va biosfera dasturi“ Xalqaro muvofiqlashtiruvchi kengashining 33-sessiyasi davomida qabul qilingan.