Miyelit
MIYELIT Miyelit - orqa miyaning yallig‘lanishi bo‘lib, uning kulrang va oq moddasi zararlanishini o‘z ichiga oladi. Etiologiya, patogenez, patomorfologiyasi. O‘tkir miyelit kasalligi tashhisi nisbiy hisoblanib, bunda kasallik ensefalomiyelit yoki ensefalomiyeloradi- kulonevrit ko‘rinishida ham kechishi mumkin. Birlamchi o‘tkir ko‘ndalang miyelit sababi hozirgacha noaniq bo‘lib qolmoqda, qo‘zg‘atuvchisi virus bo‘lsa kerak deb hisoblanadi. Ikkilamchi o‘tkir miyelit qorin tifi, qizamiq, qutirish, gripp, skarlatina, VICh-infeksiya, tuberkulyoz, Layma kasalligi, shuningdek biriktiruvchi to‘qimaning diffuz kasalliklarida ham uchraydi. O‘tkir miyelit dissimirlangan, nekrotik, o‘tkir o‘choqli miyelit va optikomiyelit ko‘rinishida kechadi. Birlamchi miyelit orqa miyaga neyrotrop virus yoki uning toksini kirishi natijasida klinik belgilar rivojlanadi. Gematogen, limfogen, perinevral yo‘llar orqali qo‘zg‘atuvchi subaraxnoidal bo‘shliqqa tushadi. Miyelit rivojlanishida organizmning immun tizimi katta ahamiyatga ega. Kasallik kelib chiqishida provokasion omillar - sovuq qotish, intoksikasiya, psixik va fizik travmalaming ahamiyati katta. Patologik jarayon asosida morfologik o‘zgarish va degenerativ buzilishlar yotadi va ko‘pincha orqa miyaning ko‘krak qismida joylashadi. Patologo-anatomik tekshiruvda zararlangan o‘choqlar yumshoq, bo‘shashgan bo‘ladi, bunda kulrang moddani oq moddadan ajratish qiyin, ko‘pincha orqa miya ko‘ndalangi to‘liq zararlanadi. Mikroskopik tekshiruvda patologik prosess orqa miya, yumshoq va qattiq pardalarda, epidural kletchatka, periferik nerv va ildizlarda topiladi. Orqa miya moddasida qon-tomir yallig‘lanish (limfoid-infiltratsiya, stazlar, perivaskulyarlar qon quyulish) bilan birga mayda gemorrragik diapedezli va o‘choqli o‘zgarishlar bo‘ladi. Bunda miyelin parda va nerv hujayralari nobud bo‘ladi. Nekrotik miyelit bo‘lganda orqa miyani qon bilan ta’minlovchi qon-tomirlar trombozi yuz berishi mumkin. Klinik ko‘rinishlari. Prodromal davr o‘tgandan so‘ng kasallik tana harorati 38-39°C gacha ko‘tarilishi, qaltirash bilan o‘tkir rivojlanadi. Ko‘krak va orqada og‘riqlar, oyoqlarda paresteziyalar paydo bo‘ladi. Oyoqlardagi bo‘shashish 2-3 kungacha davom etib, so‘ng falajlik yuz beradi. Ko‘pincha orqa miya ko‘ndalangi zararlanadi va klinik belgilar patogenetik o‘choq lokalizatsiyasiga bog‘liq bo‘ladi. Orqa miyani ko‘krak qismi ko‘pincha zararlanadi, shuning uchun miyelitga pastki paraplegiya, sezgini o‘tkazuvchi tipda buzilishi bilan zararlangan ildizlar bo‘ylab belbog‘simon, tortishuvchi og‘riqlar, chanoq a’zolari funksiyasini buzilishi, siydik va axlat tutilishi ko‘rinishida kechadi. Kasallikni o‘tkir rivojlanishi davrida falaj awal periferik keyinchalik markaziy (spastik) xarakterga ega bo‘ladi. Orqa miya suyuqligida, birinchi kunlarda pleositoz 10 dan 100 gacha 1 ml va oqsil 2-3 marta oshadi. Keyinchalik oqsil miqdori yanada oshib oqsil-hujayra dissotsiasiyasi rivojlanadi. Ko‘ndalang miyelitning o‘tkir davri 5-6 haftadan 2-3 oygacha, tiklanish davri - 2 yilgacha davom etadi. Kasallikni kechishi turlicha bo‘ladi. Kasallik yengil kechganda (o‘tkir davri) jarayon stabilizatsiyalanib belgilar regressi vujudga keladi. Kasallik og‘ir kechganda yuqoriga ko‘tariluvchi miyelit (Landrining ko‘tariluvchi falaji) rivojlanadi, prosess kuchayib borib, miya so‘g‘onini ham zararlaydi, bunda bulbar falaj, nafas va qon tomir faoliyati buzilishi ro‘y beradi. Og‘ir holatlarda miyelit seltikomiyeliya bilan asoratlanadi. Infeksiyaning kirish yo‘llari keng maydonni egallagan yotoq yara, siydik yo‘llari yallig‘lanishi mumkin, bu chanoq a’zolari funksiyasi buzilishi natijasida ro‘y beradi (sistit, uretrit, nefrit). O‘tkir demiyelinizatsiyalashgan miyelit tarqoq ensefalomiyelitning redutsirlangan shakli deb hisoblanadi, miyelitda protsess faqat orqa miyani o‘z ichiga oladi. O‘tkir ko‘ndalang miyelit bu shaklidan orqa miyada turli mayda yallig‘lanish o‘choqlari borligi bilan farqlanadi. Bu mayda o‘choqlar klinik yuzaga chiqmaydi, lekin kasallikning qo‘shimcha belgilari namoyon bo‘lishi mumkin. Shuning uchun bemorlarda tananing o‘ng va chap yarmida sezgi va harakat o‘zgarishlari turlicha namoyon bo‘ladi. O‘tkir osti miyelit ko‘pincha keksa kishilarda uchraydi, ayniqsa surunkali o‘pka-yurak yetishmovchiligi bor bemorlarda. Nekrotik miyelit progressivlanuvchi amiotrofik paraplegiya bilan xarakterlanadi. Bunda kasallik avj olib borishi davomida orqa miyaning spastik prosessi sekin asta periferik jarayon bilan almashinadi. Sezgi buzilishlari kechroq rivojlanadi va u dissosialashgan xarakterga ega. Likvorda oqsil hujayra dissotsiasiyasi yengil pleosetoz bilan birga namoyon bo‘ladi. Kasallik o‘tkir osti kechib, 1-2 yil davomida o‘limga olib keladi. Optikomiyelitda orqa miya bilan birga ko‘ruv nervi ham zararlanadi. Ko‘p mualliflar bu sindromni tarqoq skleroz deb hisoblaydilar. Optikomiyelit (yoki optikoensefalomiyelit) klinikasi bitemporal gemianopsiya, turli xil skotoma, shuningdek ko‘rish o‘tkirligi pasayishi bilan (ko‘rlikka olib keladi) kechadi. Ko‘z tubida ko‘ruv nervi diski oqarishi ko‘rinadi. Harakat va sezgi buzilishlari orqa miyaning zararlanish o‘chog‘iga bog‘liq: spastik tetraparez (S1-S4 segmentlar zararlansa), yuqorigi periferik parez, pastki spastik parez (S5-D2, D3-D12), pastki periferik parez (L1-S2) zararlanishi ko‘rinishida bo‘ladi. Tashhis va differensial tashhisi. O‘tkir o‘choqli miyelitni kistoz araxnoidit, epidurit, orqa miya o‘smasi, tarqoq skleroz kasalliklari bilan qiyosiy tashhis o‘tkazish kerak. Qiyosiy tashhislashda magnit rezonans tomogrammasi (MRT) katta yordam beradi. Bu usulni qo‘llashning iloji bo‘lmaganda miyelitni kistoz araxnoiditdan orqa miya suyuqligini tekshirib aniqlash mumkin. Kistoz araxnoiditda oqsil-hujayra dissotsiasiyasi va ksantoxromiya bodadi, miyelitda esa oqsil oshishi bilan birga pleotsitoz ham kuzatiladi. Miyelitda kasallikning odkir kechishi yangi-yangi belgilar paydo bodishi, keyinchalik ular regressga uchrashi bilan kechadi. Kasallik araxnoiditda regresga uchramaydi, sekin-asta kuchayib boradi. Miyelitni epiduritdan farqlashda MRT yoki kontrastli KT yordam beradi. Epiduritda spondilografiyada osteomiyelit belgilari ko‘rinadi. Suboktsipital miyelografiyada esa subaraxnoidal bo‘shliqni todiq yoki qisman blokini aniqlash mumkin. Orqa miya suyuqligi tekshirilganda likvor bosimi va oqsillar miqdori oshishini topish mumkin. Neytrofil pleositoz yiringli miyelitga, lemfotsit esa virusli yoki allergik etiologiyali miyelitga xos. Orqa miya o‘smalari sekin rivojlanadi, Broun-Sekar sindromi (falaji) ko‘rinishida kechadi. Metastazlar paydo bodganda infeksion kasallik belgilari bo'maydi. Tarqoq sklerozning orqa miya shakliga kasallikni sekin-asta rivojlanishi xos, ko‘pincha orqa miyaning oq moddasi zararlanadi, sezgi o‘zgarishlari kam namoyon bodadi, orqa miya suyuqligi o‘zgarmaydi. Davolasli. Odkir ko‘ndalang miyelitning davosi uning etiologiyasiga va patologiyaga qaratiladi. Bakterial miyelitda antibiotiklar, sulfanilamid preparatlari va boshqa antibakterial preparatlar; virusli miyelitda davo choralari virusga qarshi preparatlar qodlaniladi. Miyelitning etiologiyasi qanday bodishidan qat’iy nazar desensibilizatsiya- lovchi va degidratasiyalovchi preparatlar qodlanilishi shart. Kasallikni davolashda parvarish katta ahamiyatga ega, ayniqsa teri (yotoq yaralarni) va siydik-tanosil a’zolarining (dezinfitsirlovchi suyuqliklar bilan siydik qopini kateterizatsiyasi va yuvish). Reabilitatsion davo katta ahamiyatga ega (LFK, massaj, fizioterapiya). Tiklanish davrida antixolinesteraz preparatlar (prozerin, galantamin), V guruh vitaminlari, serebralizin, ATF, piratsetam, nikotin kislotasi; mushak tonusi oshganda - miorelaksantlar (midokalm, baklofen, sirdalud). POLIOMIYELIT (GEYNE-MEDIN KASALLIGI) Poliomiyeli odkir infeksion virusli kasallik bo dib, orqa miyaning oldingi shox hujayralari va miya so‘g‘onining harakat o‘zaklari ko‘proq zararlanib, periferik falaj va mushak atrofiyasi bilan kechadi. Poliomiyelit qadimdan maTum bodgan kasallik bodib, qadimgi Misrda deformatsiyalari topilgan. Gippokrat poliomiyelit klinikasiga o‘xshash paralitik kasallik haqida yozib qoldirgan. 1840 yilda Geyne va 1890 yilda Medin bu kasallikni ilmiy asosladilar. Uni virusi esa 1952-54 yillarda topilgan. Etiologiya va patogenez. Poliomiyelit qo‘zg‘atuvchisi - filtrlanuvchi virus (enterovirus guruhiga kiruvchi) bodib, ko‘pgina ximiyaviy moddalarga chidamli, ammo qizdirilganda tez nobud bo‘ladi. Poliomiyelitda kasallik manbai inson (kasal yoki virus tashuvchi) hisoblanadi. Kasallik fekal-oral yo‘l bilan yuqadi. Kasallik ko‘pincha yoz va kuz oylarida ko‘p uchraydi. Kasallikka 5 yoshgacha bo‘lgan bolalar chalinadi (ko‘pincha 2-3 yosh), katta yoshli bolalar va kattalar kasallikka ham chalinadilar, ular faqat epidemiya vaqtida kasallanishlari mumkin. Poliovirusning kirish joyi oshqozon ichak trakti bo‘ylab, ichak epiteliyasi hujayralarida ko‘payadi (intestinal bosqich) va qonga so‘riladi (virusemiya bosqichi). Bunda ko‘pgina a’zo va to‘qimalarda (limfa tugunlari, taloq, jigar, o‘pka, buyrak) dissiminasiyalanadi va infeksiya gematogen yo‘l yoki nerv tolalarining o‘q silindri orqali nerv tizimiga kiradi. Virus miya moddasining harakat neyronlarini zararlaydi. 1-2-sutka davomida virus titri oshadi, keyin tez pasayadi. Virusning maksimal konsentratsiyasi kasallikni avj olgan davrlariga to‘g‘ri keladi (ayniqsa falaj bosqichiga). Harakat neyronlarining nobud bo‘lishi mushaklar denervasiyasiga, trofikasining buzilishi, ixtiyoriy harakatlami yo‘qolishiga olib keladi. Uzoq vaqt harkatsizlik, mushaklarni qon bilan ta’minlanishini pasayishi, qo‘l oyoqlami noto‘g‘ri holatiga, mushak, suyak to‘qimalarining atrofiyasiga olib keladi