Hasan al-Basriy
Abu Said al-Hasan ibn Abi'l-Hasan Yasor al-Basriy (arabcha: أبو سعيد الحسن بن أبي الحسن يسار البصري Abū Saʿīd al-Ḥasan b. Abī’l-Ḥasan Yasār al-Baṣrī; tax. 642 – 15 October 728), Basralik Hasan nomi bilan mashhur (arabcha: حسن البصري romiylashtirilgan), ilk sunniy musulmon voiz, zohid, ilohiyotchi, tafsirchi, olim, qozi va tasavvufchi edi. 642 yilda Madinada tugʻilgan Hasan musulmonlarning ikkinchi avlodiga mansub boʻlib, ularning barchasi keyinchalik sunniy islom taqvosida tabi’un deb atalar edi. Darhaqiqat, Hasan tobeinlarning „eng mashhurlaridan“ biriga aylandi va „taniqli ilmiy martaba va islom ilmida vafotidan keyin yanada ajoyib meros“ qoldirdi.. Oʻzining qattiqqoʻlligi va „taslim boʻlish“ (zuhd) tarafdoriligi bilan hurmatga sazovor boʻlgan Hasan Umaviylar xalifaligining ilk davrida dunyoviylik va moddiyatparastlikka qarshi targʻib qilgan, joʻshqin vaʼzlari bilan „zamondoshlarida chuqur taassurot qoldirgan“. Sahoba bir qancha koʻzga koʻringan sahobalari bilan yaqin munosabatlari uning islom ilmlari ustozi va olimi sifatidagi mavqeini yanada mustahkamladi. U zoʻr boʻlgan deb aytiladigan maxsus fanlar qatoriga Qur’on tafsiri (tafsir) kiradi, shu sababli uning nomi mumtoz va oʻrta asrlardagi muqaddas bitikning tafsirlarida, shuningdek, ilohiyot va tasavvufda „nomi doimo uchraydi“. Bularning oxirgisiga kelsak, shuni taʼkidlash kerakki, Hasan soʻfiylik rivojida gʻoyat muhim shaxs boʻlib qoldi uning nomi „Muhammadga qaytib boradigan koʻplab tasavvufiy silsilalarda (ustozlar va ularning shogirdlari zanjirlarida)“ uchraydi. IX asrdan boshlab sunniy tasavvuf olimlarining yozuvlari. Bir alloma taʼbiri bilan aytganda, Hasan ilk tasavvufning „buyuk patriarxi“ hisoblanadi. Olimlar taʼkidlaganidek, Hasanning asl asarlaridan juda oz qismi saqlanib qolgan, uning turli mavzudagi hikmat va hikmatlari, asosan, koʻplab shogirdlari tomonidan ogʻzaki ijod orqali yetkazilgan. Uning mashhur vaʼzlaridan parchalar keyingi mualliflarning asarlarida saqlanib qolgan boʻlsa-da, uning nomi bilan atalgan yagona toʻliq qoʻlyozmalar „Risolat al-qadar ila Abdulmalik“ (Abd al-Malikka oldindan taqdirchilarga qarshi maktub) kabi apokrifik asarlardir. IX yoki X asr boshlariga mansub psevdopigrafik matn va Umar II ga (vaf. 720 yil) yoʻllangan „asket va bogʻlovchi xarakterdagi“ boshqa xat ham xuddi shunday soxta deb hisoblanadi. Anʼanaga koʻra, Hasan barcha sunniy mazhablar tomonidan atoqli shaxs sifatida eʼtirof etilgan va Abu Tolib al-Makkiy kabi muhim sunniy mutafakkirlarning keyingi asarlarida koʻpincha ilk islom jamoatchiligining hurmatli kishilaridan biri sifatida qayd etilgan. (vaf. 996), Abu Nuʻaym (vaf. 1038), Ali Hujviriy (vaf. 1077), Ibn al-Javziy (vaf. 1201), va Nishopurlik Attor (vaf. 1221). Abu Tolib al-Makkiy Basron sunniy tasavvufining eng muhim asari boʻlgan mashhur "Hut al-Hulub " asarida Hasan haqida shunday deydi: "Biz vakillik qilayotgan bu taʼlimotda Hasan bizning imomimizdir. Biz uning izidan yuramiz va Uning yoʻllaridan va Uning chiroqlaridan kelib chiqamiz " Natbaʼu va min Mishkonihi Nastaiy.