Jismning og‘irlik kuchi
Fizikada tortishish kuchi (from lotin tortishish kuchi „ogʻirlik“) — bu massaga ega boʻlgan barcha narsalar oʻrtasida oʻzaro tortishishni keltirib chiqaradigan asosiy oʻzaro taʼsir . Gravitatsiya hozirgacha toʻrtta asosiy oʻzaro taʼsirning eng zaifi boʻlib, kuchli oʻzaro taʼsirdan taxminan 1038 marta, elektromagnit kuchdan 1036 marta va zaif oʻzaro taʼsirdan 1029 marta zaifdir. Natijada, u subatomik zarralar darajasida sezilarli taʼsir koʻrsatmaydi. Biroq, tortishish makroskopik miqyosdagi ob’ektlar orasidagi eng muhim oʻzaro taʼsir boʻlib, u sayyoralar, yulduzlar, galaktikalar va hatto yorugʻlik harakatini belgilaydi. Yerda tortishish kuchi jismoniy ob’ektlarga ogʻirlik beradi va Oyning tortishish kuchi okeanlardagi oy osti toʻlqinlari uchun javobgardir (tegishli antipodal toʻlqin Yer va Oyning bir-birining orbitasidagi inertsiyasidan kelib chiqadi). Gravitatsiya, shuningdek, koʻp muhim biologik funktsiyalarga ega boʻlib, gravitropizm jarayoni orqali oʻsimliklarning oʻsishini boshqarishga yordam beradi va koʻp hujayrali organizmlarda suyuqliklarning aylanishiga taʼsir qiladi. Koinotdagi asl gazsimon materiya oʻrtasidagi tortishish kuchi uning birlashishiga va yulduzlar hosil boʻlishiga olib keldi, ular oxir-oqibat galaktikalarga aylanadi, shuning uchun tortishish koinotdagi koʻplab yirik tuzilmalar uchun javobgardir. Gravitatsiya cheksiz diapazonga ega, garchi jismlar uzoqlashgani sari uning taʼsiri zaiflashadi. Gravitatsiya umumiy nisbiylik nazariyasida (1915-yilda Albert Einstein tomonidan taklif qilingan) eng aniq tasvirlangan boʻlib, u tortishish kuch sifatida emas, balki massaning notekis taqsimlanishidan kelib chiqqan va massalarning geodeziya boʻylab harakatlanishiga sabab boʻlgan fazo-vaqtning egri chizigʻi sifatida tavsiflanadi. chiziqlar. Kosmosdagi bu egrilikning eng ekstremal misoli qora tuynuk boʻlib, undan hech narsa, hatto yorugʻlik ham, qora tuynuk hodisa ufqidan oʻtib keta olmaydi. Biroq, koʻpgina ilovalar uchun tortishish Nyutonning universal tortishish qonuni bilan yaxshi yaqinlashtirilgan boʻlib, u tortishish kuchini har qanday ikkita jismni bir-biriga tortadigan kuch sifatida tavsiflaydi, kattaligi ularning massalari mahsulotiga proportsional va kvadratiga teskari proportsionaldir ular orasidagi masofa: F = G m 1 m 2 r 2 , {\displaystyle F=G{\frac {m_{1}m_{2}}{r^{2}}},} Bu yerda F — kuch, m1 va m2 — oʻzaro taʼsir qiluvchi jismlarning massalari, r — massalar markazlari orasidagi masofa va G — tortishish doimiysi . Zarrachalar fizikasining hozirgi modellari shuni koʻrsatadiki, koinotdagi tortishishning eng qadimgi namunasi, ehtimol, kvant tortishish, oʻta tortishish yoki tortishish yakkalik shaklida, oddiy fazo va vaqt bilan bir qatorda, Plank davrida (10-43 soniyadan keyin) rivojlangan. Koinotning tugʻilishi), ehtimol soxta vakuum, kvant vakuum yoki virtual zarracha kabi dastlabki holatdan, hozircha nomaʼlum tarzda. Olimlar hozirda kvant mexanikasiga mos keladigan tortishish nazariyasini, kvant tortishish nazariyasini ishlab chiqish ustida ishlamoqda, bu tortishish kuchini fizikaning boshqa uchta asosiy oʻzaro taʼsiri bilan umumiy matematik doirada (hamma narsaning nazariyasi) birlashtirishga imkon beradi.