Oʻzbekistondagi uygʻurlar
Oʻzbekistonlik uygʻurlar – Oʻzbekistonda yashovchi koʻp sonli millat. Uygʻurlar Xitoy Xalq Respublikasi Sins-zyan-Uygur muxtor rayonining tub joy aholisi hisoblanadi. Rasmiy statistik maʼlumotlarda ular 1990 yillar oʻrtalarida 8 milliondan ortiq kishini tashkil etganligi qayd etilgan. Uygʻurlar Markaziy Osiyo davlatlari (Oʻzbekiston, Qirgʻiziston, Qozogʻiston, Tojikiston va Turkmaniston)  shuningdek, Afgʻoniston,  Pokiston, Hindistonda ham tarqalgan. Uygʻur tilida soʻzlashadi. Uygʻur (yangiuygʻur) tili oltoy tillar oilasining turkiy guruhiga kiradi. Dindorlari, asosan, sunniy musulmonlar. Bugungi kunda mamlakatimizda 48 268 nafar uygʻur millati vakillari istiqomat qilib kelmoqdalar. Bulardan 15 322 tasi Toshkent shahrida, 20 668 nafari Andijon viloyatida va 9 894 nafari Toshkent viloyatida joylashgan. 2. Uygʻurlarning etnik tarixi Yapon (Yutyanxeng), fransuz (Klaprot) olimlari fikricha, „uygʻur“ atamasi miloddan avvalgi III-II asrlardan maʼlum. Uygʻurlar etnogenezi Xitoy manbalarida 4-5 ming yil avval tilga olingan „di“ (turk) larning „chidi“ (qizil di – janubiy turk) ga borib taqaladi. Xitoyning shimolida mavjud boʻlgan Chidi davlati miloddan avvalgi 594 yilda szin (Jin) xonligi tomonidan tugatilgach, chidilar shimolga ketishga majbur boʻlishgan. Uygʻurlar xun qabilaviy ittifoqi (mil. av. III-asr – mil. III – IV asrlar) da muhim rol oʻynaganlar. Milodiy V – VII asrlarda uygʻurlar Jujan (Avar) xonligi, keyinchalik Turk xoqonligi tarkibiga kirgan. VII asrga qadar uygʻurlar tarkibida yogʻliqor (xon avlodi), quturgʻur, tur-lam-veybur, buqosqir, ovchagʻ, xazar-qasar, xoʻgʻursu, yagʻmo, ayovir kabi 9 qabila mavjud boʻlgan. Keyinchalik ularga Sirdaryoning yuqori qismi (Yassi daryosi) da yashagan adiz qabilasi qoʻshilishi bilan 10 uygʻur ittifoqi shakllangan. VII – IX asrlardagi manbalarda 15 uygʻur qabila uyushmasi (baku, hun, bayirgʻu, tungro, sijie, chibni, iz-gil (sije), basmil (bashimi), qarluq (gelulu), sir, tardush, tuva, quvur-qon, barsuk, qirgʻiz) qayd etilgan. 3. Uygʻurlarning Oʻzbekiston hududiga kirib kelishi Uygʻurlarning Oʻzbekiston hududiga kelib joylashishi bir nechta bosqichda kechgan: Birinchi bosqich, uygʻurlar dastlab Oʻrta Osiyo hududlarida XV−XVI asrlardan koʻchib kelib boshlaganlar.  Ikkinchi bosqich, XVIII – XIX asrlarda hozirgi Oʻzbekiston hududlariga ommaviy koʻchishi davri boʻlib, ular qashgʻarlik, xotanlik, yorkentlik kabi joy nomlari bilan atalgan. Uygʻurlar ommaviy koʻchishining  uchinchi bosqichi esa 1950-yillar oxiri – 60-yillar boshlariga toʻgʻri keladi. 1921 yilda uygʻurlarning Toshkentdagi yigʻinida umumiy nom bilan "uygʻur" deb atash qabul qilingan. Maʼlumotlarga koʻra, Oʻzbekiston hududida uygʻurlarning asosiy qismi Fargʻona vodiysi, Toshkent vohasi va Toshkent shahrida joylashgan va qashgʻarliklar, taranchilar va dolonlar kabi hududiy-lokal guruhlardan iborat boʻlgan. Dolonlar uygʻurlarning qirgʻizlar bilan assimilatsiyalashgan avlodlari hisoblanadi. Toshkentda Qoshgʻar darvozasi tomonda "Qoshgʻar" mahallasi (hozirga qadar qoshgʻar toponimi shaharda saqlanib qolgan) bor. Ular 127 uy xoʻjaligi (oʻrtacha bir xoʻjalikda besh kishi boʻlgan) ni tashkil etgan. Mahallaning asosiy aholisini Qoshgʻardan koʻchib kelganlar tashkil etgan va savdo-sotiq bilan shugʻullangan. Mahallada bozor, karvon saroy, masjid va boshqa maishiy inshootlar boʻlgan. XX asrning 20-yillarida uygʻur qishloq sovetlari va 1937 yillardan boshlab 60 dan koʻproq uygʻur kolxozlari tashkil etilgan edi. 4. Uygur tili. Turkiy tillardan biri boʻlgan yangi uygʻur tili asosan, Xitoyning Sinszyan-Uygʻur muxtor rayonida, shuningdek, Oʻzbekiston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston respublikalarida, Afgʻoniston, Rossiya Federatsiyasi va boshqa mamlakatlarda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 7,7 million (jumladan, Xitoyda 7,5 million) kishidan ortiq. "Uygʻur", „Uygʻur tili“ atamalari 1921 yilda yagona etno-lingvistik jamoa uchun olimlar (S.Ye. Malov) tomonidan taklif etilgan va (avvalgi nomlari: Gʻarbiy Xitoy tatar tili, Xitoy musulmonlari tili, Gʻarbiy Xitoyning turkiy lahjalari, Sharqiy Turkiston tili va boshqa)  qadimgi uygʻur tilining davomchisi hisoblanmaydi. Uygʻur tili 3 lahjaga boʻlinadi: hozirgi adabiy uygʻur tiliga asos boʻlgan markaziy (ili, turfon, qashqar, koʻmul, urumchi, karashar, koʻchor, qoʻrlin oqsu, yorkand shevalaridan iborat); sharqiy (lobnor) va janubiy (xoʻtan). Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda yashovchi uygʻurlarning 2 lahjasi boʻlib, ularning nomlanishida (ili-yettisuv, qashqar-fargʻona shevalari) uygʻurlarning Gʻarbiy Xitoydan Yettisuv va Fargʻona vodiysiga koʻchib oʻtganliklari aks etgan. Uygʻurlar VII asrgacha qadimgi uygʻur yozuvidan, XI asrgacha soʻgʻd alifbosiga asoslangan yozuvdan, XI asrdan eʼtiboran arab grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanganlar. Oʻrta Osiyo hududida yashagan uygʻurlar 1930 yilgacha arab, 1930-46 yillarda lotin grafikasi asosidagi yozuvdan; 1946 yildan esa rus grafikasi asosidagi yozuvdan unga uygʻur fonemalarini ifodalovchi qoʻshimcha harflar qoʻshgan holda foydalanganlar. Xitoydagi uygʻurlar hozirgacha arab grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanadilar. 5. Oʻzbekiston uygʻurlari etnografiyasining oʻrganilishi Oʻzbekistonda yashovchi uygʻurlar mavzusi filosoflar, siyosatshunoslar, tilshunoslar, etnograflar tomonidan oʻrganilgan. Uygʻurlarning oʻrganilishi dastlab Sharqiy Turkistonda boʻlgan qator tadqiqotchilar tomonidan olib borilgan. Sovet hukmronligi yillariga oid dastlabki tadqiqotlar XX asrning 30-50-yillariga toʻgʻri keladi va ularda Oʻzbekistondagi uygʻurlarga oid boʻlgan qator maʼlumotlar keltirilgan. Jumladan, Ch. Ch. Valixanov, A. N. Kuropatkin, N.Ya. Bichurin, A. Kazembek kabi tadqiqotchilarning asarlarida koʻpgina maʼlumotlar keltirilgan.   XX asrning 60-90-yillarida uygʻur millatiga mansub tadqiqotchilar uygʻur xalqining etnik tarixi, tarixiy taqdiri, koʻchishlari, yangi etnik muhit taʼsiri kabi masalalarga bagʻishlangan asarlari paydo boʻldi. Bularga V.F Shaxmatov, Z. L. Amitin-Shapiro, I. M. Yuzbov, M.N Kabirov, M.R Ruziev, R..Qodiriy, U Mamatoxunov, I.Tuxtiev, M Kutlukov, G. Sadvakasov, L. A. Chvir, S.S Gubaeva, Osim Boqi oʻgʻli kabi tadqiqotchilarning ishlarini misol keltirish mumkin. Oʻzbekiston mustaqilligi davrida Qoʻqon xonligi va Sharqiy Turkiston oʻrtasidagi savdo-madaniy aloqalar, Fargʻona vodiysidagi uygʻurlar haqida ham maʼlumotlar berilgan ilmiy tadqiqotlar olib borildi. Xususan, G.Valixonovaning "Fargʻona vodiysi uygʻurlari: turmush tarzi va madaniyati" asarida asosan vodiy uygʻurlarining oilaviy maishiy turmushi, moddiy va maʼnaviy madaniyatdagi ayrim jihatlar, uygʻurcha urf-odat va marosimlar kabi masalalarga eʼtibor qaratilgan.   Uygʻurlarning diaspora sifatidagi oʻrni, uning Oʻzbekiston va umuman, Markaziy Osiyo mintaqasi xalqlari bilan munosabatlari masalasi R. X. Murtazaeva, M. A. Babaxodjaev, A..Doniyorov, R. R. Nazarov, A. G. Muminov, O. R. Musaev kabi tarixchilar, siyosatshunoslar, filosoflar tomonidan oʻrganilgan. 6. Uygʻurlarning xoʻjaligi XIX asr ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida Sharqiy Turkistonda kechgan siyosiy jarayonlar natijasida uygʻur etnik guruhi vakillarining salmoqli qismi Oʻrta Osiyoning asosan ikki mintaqasi – Yettisuv oʻlkasi va Fargʻona vodiysi hududlariga koʻchib oʻtganlar. Sharqiy Turkistonning oʻziga xos tarixiy-madaniy aloqalar markazi boʻlgan Qashqarda afgʻonlar, kashmirliklar, badaxshonliklar, oʻzbeklar va boshqa koʻplab xalqlar istiqomat qilganlar. Ular orasida „andijonlik“ (butun vodiylik oʻzbek)lar yetakchi mavqega ega boʻlganlar. „Andijonlik“larning alohida mahallalari boʻlgan, yirik mavzelarda savdo rastalari faoliyat koʻrsatgan. Hozirgi Oʻzbekiston hududlariga, qisman Qoʻqon xonligi hududlariga kelib joylashgan uygʻurlarning asosiy qismi dehqonchilik (donchilik, polizchilik, bogʻdorchilik) bilan shugʻullangan. Uy ehtiyojlari uchun chorvachilik bilan ham mashgʻul boʻlganlar. Ilgari Turkiston hukumati koʻchib kelganlarga sugʻorma yerlarni 10 yilga ijaraga berganlar va yigʻim hamda soliqlar undirilishi haqida koʻrsatmalar berilgan. 7. Uygʻurlarning madaniyati a) Kiyimlari Oʻz navbatida uygʻurlarning ipak shoyilari, taqinchoqlari, musiqa asboblari, taomlari, hatto meʼmorchilikdagi milliy anʼanalari Oʻrta Osiyoda, xususan Fargʻona vodiysida mashhur boʻlgan. Qashqar boʻzi – "dabi", paxtadan xonaki tayyorlangan – "barang", xitoy ipagidan tayyorlangan – "tuvar" (tovar), yarim ipak va bir oz qoʻpolroq zarbof – "parcha", toʻq koʻk, yoʻl-yoʻl "las" vodiy aholisi orasida juda mashhur boʻlib ketgan. XIX asr oʻrtalariga kelib uygʻur erkak va ayollarining anʼanaviy liboslarida biroz oʻzgarish kuzatiladi. Bu davrga kelib erkaklar anʼanaviy kiyimlaridan boʻlgan koʻylakning ikki nusxasi oldi ochiq va oldi yopiq holatda, yengi uzun, keng, uzunligi tizzadan  tushib turadigan, yelkasi keng, jiyak bilan bezatilgan holda tayyorlangani paydo boʻlgan. Ushbu nusxadagi koʻylaklar ilmiy adabiyotlarda „tunikanusxa“ deb nomlangan. Yosh oʻspirin yigitlar asosan „oʻyma yoqa“ yoki „kiftaki“ koʻylaklar kiyganlar. Keyinchalik esa ushbu nusxadagi koʻylaklarning kaltaroq va nisbatan torroqlari ham urf boʻlgan. b) Uy joylari Uygʻurlarning moddiy madaniyatida ham koʻplab milliy xususiyatlar namoyon boʻladi. Jumladan, Toshkent viloyati Qutb Yulduzi mahallasida uygʻurlarning uy-joylarni qurilishi va tarhida anʼanaviy usullar saqlanib keladi. Qashgʻarcha ayvon, moʻri oʻchoq va „kan“ deb nomlanuvchi isitish tizimi, uyni turli parda, kashta tushirilgan sochiqlar bilan bezatilishi va hokazolar shular jumlasidandir. Hovlini maʼlum qismini gulzor qilinishi ham uygʻurlarning milliy anʼanalaridan hisoblanadi. Hozirgi kunda uygʻur milliy kiyimlarini asosan keksa avlod vakillari kiyishadi. v) Uygʻur taomlari Turkiy xalqlar orasi