Tog' jinslarining deformatsiyasi
Deformatsiya — bu jismning massasi oʻzgarmagan holda tashqi kuchlar taʼsirida hajm va shaklning oʻzgarishidir. Togʻ jinslari shartli ravishda mustahkam, plastik va sochiluvchan turlarga boʻlinadi. Guk qonuniga muvofiq jismning nisbiy deformatsiyasi kuchlanishga toʻgʻri mutanosib va taranglik koeffitsienti yoki Yung moduli (E) ga teskari mutanosib. Aksariyat togʻ jinslari katta diapazonli kuchlanishlarda Guk qonuniga boʻysunadi. Siqilish kuchlanishi oshgan sari deformatsiya kuchayadi. Kuchlanish va deformatsiya orasidagi bogʻlanish togʻ jinsiga boʻlgan kuchlanish muddatiga qarab oʻzgaradi. Uzoq kuchlanish taʼsirida togʻ jinslarining mexanik xossalari oʻzgarishi ularning reolagik xususiyatlari deb ataladi.Togʻ jinslarining geologik xossalari deb, ularning mexanik harakteristikalarining doimiy taʼsir qiluvchi kuchlar ostida oʻzgarishiga aytiladi. Bu oʻzgarish Krip hodisasi bilan harakterlanadi. Krip hodisasi deb, deformatsiyaning asta — sekin oshishi natijasida togʻ jinsining oqish xususiyatiga ega boʻlishiga aytiladi. Togʻ jinslarining mexanik yemirilishiga qarshilik koʻrsatish ularning mustahkamligi bilan bogʻliq.Mustahkamlik togʻ jinslarida, ayniqsa, ohaktoshlarda loy zarrachalarining soni oshgan sari ularning siqilishga qarshi mustahkamligi sezilarli darajada kamayadi. Mustahkamlik jinslarning donadorlik tarkibiga ham bogʻliq. Mayda zarrachali togʻ jinslari yirik zarrachali togʻ jinslariga nisbatan yuqori mustahkamlikka ega.Mustahkamlik togʻ jinslarining tarkibidagi suv miqdoriga boqliq. Masalan, qumtosh va ohaktosh suv bilan toʻyinganda ularning mustahkamligi 25 — 45 % gacha kamayadi. Togʻ jinslari tektonik kuchlar taʼsirida turli deformatsiyaga uchraydi. Togʻ jinslariga chetdan tasir qiluvchi kuchlar tashqi kuchlardir. Deformatsiya turlari togʻ jinslariga taʼsir qiluvchi, shu tashqi kuchlar kattaligi va yoʻnalishi, deformatsiyalanish sharoiti xamda togʻ jinslarining fizik xususiyatlariga bogʻliq boʻladi. Togʻ jinslarining deformatsiyasi deganda ularning tashqi kuchlar taʼsirida oʻz shakli va hajmini oʻzgartirish xususiyatiga aytiladi. Togʻ jinslarining deformatsiyasida ularning ichki fizik xususiyatlari: mudtahkamligi, elastikligi, plastikligi va moʻrtligi kabi xossalari asosiy ahamiyatga ega boʻladi. Togʻ jinslarining mustahkamligi deb tashqi kuchlar taʼsiriga koʻrsata oladigan qarshilik qobiliyatiga aytiladi. Togʻ jinslarining moʻrtligi deb tashqi kuchlar taʼsirida yaxlitligi buzilib, parchalanish xususiyatiga aytiladi. Togʻ jinslarining plastikligi tashqi kuchlar taʼsirida shakli va hajmining qaytmas oʻzgarishi bilan belgilanadi. Togʻ jinslarining elastikligi tashqi kuchlar taʼsirida oʻz shakli va hajmini oʻzgartirishi va bu kuchlar toʻxtagandan soʻng birlamchi holatiga qaytish xususiyatiga ega boʻlishi ifodalanadi.