Chelak argumenti
Isaak Nyutonning aylanuvchi chelak argumenti (shuningdek, Nyuton chelaki deb ham ataladi) haqiqiy aylanish harakatini tananing bevosita atrofdagi jismlarga nisbatan nisbiy aylanishi sifatida aniqlash mumkin emasligini koʻrsatish uchun ishlab chiqilgan. Bu „haqiqiy harakat va dam olish“ ning „xususiyatlari, sabablari va oqibatlari“ dan beshta dalildan biri boʻlib, uning fikrini qoʻllab-quvvatlaydi, bu umuman olganda, haqiqiy harakat va dam olishni boshqa jismlarga nisbatan harakat yoki dam olishning alohida holatlari sifatida belgilash mumkin emas., lekin buning oʻrniga faqat mutlaq fazoga mos yozuvlar bilan aniqlanishi mumkin. Shu bilan bir qatorda, ushbu tajribalar " mutlaq aylanish " deganda nimani anglatishini aniq taʼriflaydi va „ nimaga nisbatan aylanish?“ Umumiy nisbiylik mutlaq fazodan va sababi tizimdan tashqarida boʻlgan fizikadan, fazo-vaqt geodeziyasi tushunchasidan voz kechadi. Koʻnikmalar Ushbu dalillar va mutlaq va nisbiy vaqt, makon, joy va harakat oʻrtasidagi farqlar muhokamasi Nyutonning "Tabiiy falsafaning matematik asoslari" (1687) asarining 1-kitobining „Taʼriflar“ boʻlimlari oxiridagi maktabda keltirilgan. Klassik mexanikaning asoslarini yaratgan va uning universal tortishish qonunini kiritgan, sayyoralar harakatining birinchi miqdoriy adekvat dinamik izohini bergan, III kitobning oxiridagi General Scholium bilan chalkashtirib yuboriladi. Toʻgʻri chiziqli inertsiya printsipini qabul qilishlariga va koʻrinadigan harakatning kinematik nisbiyligini tan olishlariga qaramay (bu Ptolemey yoki Kopernik tizimining toʻgʻri ekanligiga asoslanadi), XVII asrning tabiat faylasuflari haqiqiy harakat va dam olishni jismoniy jihatdan alohida tavsiflovchilar sifatida koʻrib chiqishda davom etdilar. individual tananing. Nyuton qarshi boʻlgan hukmron qarash Rene Dekart tomonidan ishlab chiqilgan va (qisman) Gotfrid Leybnits tomonidan qoʻllab-quvvatlangan. U boʻsh makonni metafizik imkonsiz deb hisobladi, chunki fazo materiyaning kengayishidan boshqa narsa emas, yoki boshqacha qilib aytganda, narsalar orasidagi boʻshliq haqida gapirganda, aslida bu narsalar oʻrtasidagi munosabatlarga ishora qilinadi va bu narsalar oʻrtasidagi munosabatlar emas. ular orasida turgan baʼzi bir shaxsga. Yuqoridagi tushunchaga muvofiq, jismning harakati haqidagi har qanday daʼvo vaqt oʻtishi bilan tavsifga tushadi, bunda koʻrib chiqilayotgan jism t 1 da, bir guruh „orqaviy“ jismlar yaqinida topiladi va qandaydir t 2 da topiladi. baʼzi boshqa „moʻljal“ moddasi yoki jismlari yaqinida. Dekart, harakatlanuvchi qismlari boʻlgan va dastlab atrofdagi halqaga nisbatan tinch holatda boʻlgan jismning oʻzi halqaga nisbatan maʼlum bir burchak tezligiga tezlashtirilgan vaziyat va boshqa vaziyat oʻrtasida haqiqiy farq boʻlishini tan oldi. bu atrofdagi halqaga markaziy ob’ektga nisbatan teskari tezlanish berilgan. Faqatgina markaziy ob’ekt va uning atrofidagi halqani hisobga olgan holda, markaziy ob’ekt ham, uning atrofidagi halqa ham mutlaqo qattiq jismlar deb hisoblasak, harakatlar bir-biridan farq qilmaydi. Biroq, agar markaziy ob’ekt ham, uning atrofidagi halqa ham mutlaqo qattiq boʻlmasa, ulardan birining yoki ikkalasining qismlari aylanish oʻqidan uchib ketishga moyil boʻladi. Inkvizitsiya bilan bogʻliq boʻlgan shartli sabablarga koʻra, Dekart harakatni ham mutlaq, ham nisbiy deb aytdi. 19-asrning oxiriga kelib, barcha harakatlarning nisbiy ekanligi haqidagi bahs, xususan, Ernst Mach (1883) tomonidan qayta kiritildi. Shunga ko'ra, biz jism o'z yo'nalishini va tezligini "kosmosda" o'zgarmagan holda saqlaydi, desak, bizning tasdiqimiz "butun olam"ga qisqartirilgan ishoradan ko'proq yoki kam emas. — Ernst Max; Ciufolini va Wheeler tomonidan keltirilganidek: Gravitatsiya va inertsiya, p. 387