Sunʼiy intellekt
Sunʼiy intellekt (SI; inglizcha: artificial intelligence, AI) – inson intellektiga taqlid qilishga qodir boʻlgan mashinalar yaratishga qaratilgan fan va texnologiya sohasi. Bugungi kunda keng qoʻllanilib kelinayotgan sunʼiy intellekt texnologiyalariga aqlli veb-qidiruv tizimlari (masalan, Google Search), tavsiya tizimlari (YouTube, Amazon va Netflix), tabiiy tilni tushunish (Google Assistant, Siri va Alexa), oʻzini-oʻzi boshqaradigan avtomobillar (masalan, Waymo) va boshqalarni misol qilish mumkin. Alan Turing sunʼiy intellekt sohasida olib borilgan ilk tadqiqot muallifi boʻlgan. Sunʼiy intellektga 1956-yili mustaqil fan sohasi sifatida asos solingan. Shu yilning yozida Dartmouth kollejida oʻtgan anjumanda John McCarthy „sunʼiy intellekt“ atamasini birinchi marta ishlatgan va tarixga mazkur atama muallifi oʻlaroq kirgan. Sunʼiy intellekt boʻyicha tadqiqotlar XX asr oʻrtalaridan beri qilinib kelinsa-da, unga nisbatan ommaviy qiziqish 2012-yilda chuqur oʻrganuv boshqa sunʼiy intellekt metodlaridan ustunligini namoyon etganda hamda 2017-yilda transformer arxitekturasida erishilgan yutuqlar ortidan keskin ortgan. 2020-yillar boshlarida mazkur soha gurkirab rivojlanib, koʻplab shirkatlar, universitetlar va laboratoriyalar sunʼiy intellekt sohasida sezilarli yutuqlarga erishib kelishmoqda. Ushbu soha Homosapiensning aql-zakovati shu qadar aniq tasvirlanishi mumkinki, uni hatto aqlli mavjudotlarning asosiy xususiyati boʻlgan mashina tomonidan modellashtirish mumkin degan taxminga asoslanadi. Falsafa boʻlimida Dartmut taklifiga qarang. Bu esa aqlning tabiati va sun’iy mavjudotlarni yaratish axloqi haqidagi falsafiy savollarni, qadim zamonlardan beri afsona, fantastika va falsafada o‘rganilgan savollarni keltirib chiqaradi. Sun’iy intellektga optimizm bilan qaraladi. Optimizm dastlabki sun’iy intellekt tadqiqotchilarining bashoratlarida mavjud edi (qarang: SI tarixidagi optimizm, shuningdek, Rey Kurzveyl kabi zamonaviy transhumanistlarning fikrlashlarida). Ammo inqirozlarni ham boshdan kechirdi. Inqirozlarni 1966-yilda ALPAC eʼlonida, 1970-yilda perseptronlarning yetishmasligi, 1973-yilda Lighthill eʼlonida va 1987-yilda lisp mashinalari bozorining rivojlanishida koʻrish mumkin. Hozirgi vaqtda sunʼiy intellekt texnologiya sanoatining muhim qismiga aylandi va kompyuter fanidagi koʻplab eng qiyin muammolarga yechim taklif qiladi. Sunʼiy intellekt tadqiqotlari yuqori texnologiyali va ixtisoslashgan soha boʻlib, u koʻpincha bir-biri bilan aloqa qila olmaydigan kichik sohalarga "chuqur" boʻlinadi. Ixtisoslashgan muammolarni hal qilish, ixtisoslashgan muassasalar, individual tadqiqotchilar ishi va juda turli xil vositalardan foydalanish va sunʼiy intellektni qanday amalga oshirish kerakligi haqidagi uzoq vaqtdan beri mavjud boʻlgan fikr farqlari atrofida kichik sohalar paydo boʻldi. SIning zamirida fikrlash, bilish, rejalashtirish, oʻrganish, muloqot qilish, his qilish, obyektlarni boshqarish va harakatlantirish qobiliyati kabi koʻnikmalar toʻplami mavjud. Umumiy razvedka (yoki "kuchli SI") sanoatning uzoq muddatli maqsadlaridan biridir.