Qorabogʻ
Qorabog’ - (arm. Արցախ, ozar.Qarabağ) bu Kavkaz ortida joylashgan tarixiy-geografik hudud bolib, 2 qismdan tashkil topadi. Bular: Qorabog’ tekisligi(ravonligi) va To'g ustidagi - Qorabog’ dir. XVI - XVII asr o'rtasida "beglarbek"xonlik (tumani) Sefevid imperiyasining tarkibiga kirgan edi. Bu davrda ravonliklar hamda to'g etaklari - musulmon xonliklarga qaragan bo'lsada, to'glar ustidagi hududlar arman "melikstva"lar tarkibiga kirar edi. XVIII asr o'rtasi - XIX asr boshlarida shu yerlarda Qorabog’ xonlik bo'lgan bolsa, 1805-chi yildan boshlab u Rossiya imperiyasi tarkibida, Sovet davrda esa Ozarbayjon Respublika tarkibida bolgan. hozirgi kunlarda ham, bu hudud rasmiy Ozarbayjon tarkibiga kiradi, ammo 1990-yillardan buyon hududiningning ko'p qismi To'g ustidagi - Qorabog’ Respublikasining nazoratida. Qorabog’ - kichik Kavkaz togʼlarning zanjiridan to Kura va Araks daryolarningʻ qoʼshilishigacha hududiningsini qamrab oladi. U (Qorabog’) 2 qismga: Togʼ ustidagi Qorabog’ va Ravonli Qorabog’ga bo'lingan. Bu hududni asosan xar hil Kavkaz xalqlar egallaganlar. Tarixchilar fikrlashicha, Persiya boshqarishningʻ engʻ yetuk pallasida, yuqorida aytilgan mahalliy Kavkaz xalqlar Ahamoniylar imperiyasi tarkibiga kirardi. Miloddan oldingi IV asrda Qorabog’ hududiningsi Armanistonningʻ Ervandid podsholigi tarkibiga kirar edi. Miloddan avvalgi II asr boshlarida hududni Middii Atropatenidan Buyuk Armaniston tomonidan bosib olindi va uning tumanlari tashkil etildi: Arsax (to'gʻ ustidagi qismi) va Utik (ravonli qismi). Shu davrdan boshlab, 600 yil davomida, miloddan avvalgi 390chi yillargacha bu hududiningsi Buyuk Armaniston davlatining chegaralarida joylashgan edi. Qadimgi grek, rim va arman tarixchilar, geograflar ta'kidlashicha mazkur davlatning Sharqiy-Shimoliy chegarasi "Kura" daryodan o'tgan edi. Buyuk Armaniston davlatining qulashidan so'ng bu tumanlar( Arsax va Utik) Kavkaz Albaniya polietnik davlatga tegishli bo'ldi. Keyinchalik, V asr o'rtalarida, uning poytaxti Ravonli Qorabog’ga ko'chirildi, endilikda asoslangan Partav shaharga (Barda). Uzoq payt davomida Armaniston tarkibiga kiruvchi toʼg ustidagi Qorabog’ armanlashtirilgan edi. Bu jarayon antik davrdan boshlangan bo'lib, erta o'rta-asrlikda VIII-IX asrlarda o'z payoniga yetti. 700chi yillarda arman tilining Qorabog’ she'vasi borligi haqida ma'lumotlar mavjud. Shunday qilib, Arsax( tog' ostidagi Qorabog’) va Utikning tog'li qismida armanlar yashagan edilar. "....Berda'a va Shamkur orqasida arman qabilasidan xalq..." "...Mayli, Berda'adan Dabilga borsin arman yerlardan va bu barcha shaharlar Ashutning oʼgli, Sanbat podsholigidan". Tahminan 1420-yilda Qorabog’ga birinchi marta yevropalik, nemis Iogann Shiltberg tashrif buyurdi va bunday yozdi: " Tamerlan vafotidan so'ng men uning oʼgʻʼli bilan tanishdim. Shu Mirzo Shohrux ismli oʻʼgʻʼli, Armanistonda 2ta qirollikning egasi bo'lib, qishni kunlari katta Qorabog’ ataluvchi ravonlikda o'tkazish an'anaga ega edilar. Bu ravonlik yonida Kur yoki Tigr daryo oqaveradi va uning qirg'og'ida eng yaxshi ipakni terishadilar. Shu ravonlik Armanistonda joylashganligiga qaramay, u musulmonlarga qarashli bo'lgan. Qishloqlarda armanlar ham yashaydilar, ammo ular musulmonlarga soliq to'lashga majbur bo'lgan. Armanlarning menga nisbatan bo'lgan munosabati yaxshi edi, chunki men nemis edim, ular nemislarni hurmat qilishardi. Ular menga o'zlarining tilini oʼrgatardilar va o'zlarini "Pater noster "ni berishdi." Shoxruxni Qorabog’da qishni o'tkazish to'g'risida XV asrning arman tarixchi Foma Mesopesi ham yozgan edi. Mongol bosqinchilikdan so'ng, Ravonli Qorabog’da turk ko'chmanchi qabilalar yashagan ekan. Natijasida ravonli Qorabog’ning aholi musulmonlashtirigan va turklashtirilgan edi. Qorabog’ning tog' ostidagi qismida esa Xachen xonligi o'z kuchini yo'qotmagan edi. Keyinchalik esa bu xonlik 5ta (Xachen, Dizak,Varanda Djraberd va Gyulistan) arman xonliklarga parchalandi. Bu 5ta xonliklar XVIII asrning oxiri qadar o'zlarining Xamsa meliklar xonlar tomonidan boshqargan edi. Xams - arman milliy-davlatchilikning tuzilishining oxirgi markaziga aylangan edi. "Qorabog’ - Araksning chap qirg'og'i hamda Kuraning o'ng qirg'og'i o'rtasida, Mugan daladan yuqoriroqda, to'glarda joylashgan mamlakat dir. Bu mamlakatning asosiy yashovchilar - armanlar, avloddan avlodga o'tadigan 5ta o'zlarining meliklar yoki honlar bilan boshqarardilar.