Prosopagnoziya
Prosopagnosia (yunoncha prósōpon — „yuz“ va agnōsía — „bilmagan“ degan maʼnoni anglatadi) yuz qiyofasini idrok etishning kognitiv buzilish sindromi boʻlib, unda tanish yuzlarni, shu jumladan oʻz yuzini tanib olish qobiliyati (oʻz-oʻzini tanish layoqati) buzilgan boʻladi, ammo boshqa vizual jarayonlar (masalan, obyekt diskriminatsiyasi) va intellektual faoliyat (masalan, qaror qabul qilish layoqati) saqlanib qoladi. Bu atama dastlab miyaning oʻtkir shikastlanishidan keyingi holatni (orttirilgan prosopagnoziya) ifodalash uchun qoʻllanilgan, ammo kasallikning tugʻma yoki oʻsish jarayonida rivojlanuvchi shakli ham mavjud boʻlib, uning bunday turlari tarqalishi 2,5 % ni tashkil qiladi. Odatda miyaning fusiform girus sohasi prosopagnoziya sindromiga aloqador boʻladi, chunki aynan shu soha yuz qiyofalariga javoban faollashadi. Fusiform girusning funksionalligi koʻpchilik odamlarga murakkab jonsiz narsalardan koʻra yuz qiyofalarni batafsilroq tanib olish imkonini beradi. Prosopagnoziya sindromi boʻlganlar yuzlarni tanib olishlari uchun sezuvchanligi past obyektni tanish metodidan foydalanishlari mumkin. Oʻng yarim sharning fusiform girusi chapga qaraganda tanish yuz qiyofalarini anglab olishda koʻproq ishtirok etadi. Fusiform girus faqat inson yuzlarini tanib olishda ahamiyatga egami yoki yuqori darajada rivojlantiriladigan vizual stimullar jarayonida ham ishtirok etadimi, bu hali aniq emas. Orttirilgan prosopagnoziya oksipito — temporal lobning shikastlanishidan kelib chiqadi. Bu koʻpincha kattalarda uchraydi. Orttirilgan prosopagnoziya appertseptiv va assotsiativ prosopagnoziyaga boʻlinadi. Tugʻma prosopagnoziyada shaxs hech qachon yuzlarni tanib olish qobiliyatini yetarli darajada rivojlantirolmaydi. Davolash uchun bir qancha urinishlar amalga oshirilgan boʻlsa-da, hech qanday terapiya prosopagnoziklar guruhida doimiy davo natijasini koʻrsatmadi. Prosopagnoziklar koʻpincha qiyofalarni „boʻlak-boʻlak“ yoki „xususiyatlar boʻyicha“ tanish strategiyalaridan foydalanishni oʻrganadilar. Bu kiyim, yurish, soch rangi, terining rangi, tana shakli va ovozi kabi ikkilamchi belgilarni oʻz ichiga olishi mumkin. Yuz xotirada muhim identifikatsiya qiluvchi xususiyat boʻlib xizmat qilganligi sababli, bunday kasallikka chalingan odamlar uchun shaxslar haqidagi maʼlumotlarni kuzatib borish va boshqalar bilan normal muloqot qilish qiyin boʻlishi mumkin. Prosopagnoziya, shuningdek, boshqa miya sohalari bilan bogʻliq boʻlgan boshqa kasalliklarga ham aloqador boʻlishi mumkin: chap hemianopsiya (chap tomondan koʻrish qobiliyatining yoʻqolishi, oʻng oksipital lobning shikastlanishi bilan bogʻliq), akromatopsiya (rangni idrok etish qobiliyatidagi buzilishlar, temporo-oksipital birikmadagi ikki tomonlama shikastlanishlar bilan bogʻliq) va topografik disorientatsiya (atrof-muhitni idrok qilish va tanib olish qobiliyatini yoʻqotish, oʻng yarim sharning parahipokampal girusning orqa qismidagi va til girusining old qismidagi shikastlanishlar bilan bogʻliq). Prosopagnoziyaning aksi bu yuzni tanib olishdagi kuchli qobiliyatidir. Bunday qobiliyatga ega odamlar „super tanuvchilar“ deb ataladi.