Proton parchalanishi
Zarrachalar fizikasida proton parchalanishi zarrachalar parchalanishining faraziy shakli boʻlib, bunda proton neytral pion va pozitron kabi yengilroq subatomik zarrachalarga parchalanadi. Protonning parchalanishi gipotezasi birinchi marta 1967-yilda Andrey Saxarov tomonidan ishlab chiqilgan.Muhim eksperimental harakatlarga qaramay, proton parchalanishi hech qachon kuzatilmagan. Agar u pozitron orqali parchalansa, protonning yarimparchalanish davri kamida 1,67×1034-yil boʻlishi bilan cheklanadi.Standart modelga koʻra, barionning bir turi boʻlgan proton barqarordir, chunki barion soni (kvark soni) saqlanib qoladi (oddiy holatlarda; istisno uchun chiral anomaliyaga qarang). Shuning uchun protonlar oʻz-oʻzidan boshqa zarrachalarga parchalanmaydi, chunki ular eng engil (va shuning uchun eng kam energiyali) bariondir.Pozitron emissiyasi va elektronni qamrash - protonning neytronga aylanishini koʻrsatadigan radioaktiv parchalanish shakllari - proton parchalanishi emas, chunki proton atom ichidagi boshqa zarralar bilan oʻzaro taʼsir qiladi.Standart modeldan tashqari baʼzi yirik birlashtirilgan nazariyalar (GUT) barion soni simmetriyasini aniq buzadi, bu protonlarning Xiggs zarrasi, magnit monopollari yoki yarimparchalanish davri 1031 dan 1036-yilgacha boʻlgan yangi X bozonlari orqali parchalanishiga imkon beradi. Taqqoslash uchun, koinotning yoshi taxminan 1.38 × 1010 yil. Bugungi kunga kelib, GUTlar tomonidan bashorat qilingan yangi hodisalarni (masalan, proton parchalanishi yoki magnit monopollarning mavjudligi) kuzatishga urinishlar muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Kvant tunnellari proton parchalanishining mexanizmlaridan biri boʻlishi mumkin. Kvant gravitatsiyasi (virtual qora tuynuklar va Xoking nurlanishi orqali) yuqoridagi GUT shkalasi parchalanish diapazonidan ancha uzoqroqda kattalik yoki umrbod proton parchalanish joyini hamda supersimmetriyadagi qoʻshimcha oʻlchamlarni taʼminlashi mumkin.Proton parchalanishidan tashqari, barion buzilishining nazariy usullari mavjud, shu jumladan barion va/yoki lepton sonining 1 dan boshqa oʻzgarishi bilan oʻzaro taʼsir (proton parchalanishida talab qilinganidek). Bularga B va/yoki L 2, 3 yoki boshqa raqamlarning buzilishi yoki B − L buzilishi kiradi. Bunday misollar orasida neytron tebranishlari va yuqori energiya va haroratdagi elektrozaif sfaleron anomaliyasi kiradi, bu esa protonlarning antileptonlarga toʻqnashuvi yoki aksincha (leptogenez va GUT boʻlmagan baryogenezning asosiy omili) oʻrtasida yuzaga kelishi mumkin.