Ishqalanishkuchlari
Ishqalanish — bu qattiq sirtlarning, suyuqlik qatlamlarining va material elementlarining bir-biriga nisbatan siljishining nisbiy harakatiga qarshilik koʻrsatadigan kuch. Ishqalanishning bir necha turlari mavjud: Quruq ishqalanish — bu aloqada boʻlgan ikkita qattiq sirtning nisbiy lateral harakatiga qarshi turadigan kuch. Quruq ishqalanish harakatlanmaydigan yuzalar orasidagi statik ishqalanish (" tiqilish ") va harakatlanuvchi yuzalar orasidagi kinetik ishqalanishga boʻlinadi. Atom yoki molekulyar ishqalanish bundan mustasno, quruq ishqalanish odatda sirt xususiyatlarining oʻzaro taʼsiridan kelib chiqadi, ular asperlik deb ataladi (1-rasmga qarang). Suyuqlik ishqalanishi bir-biriga nisbatan harakatlanuvchi yopishqoq suyuqlik qatlamlari orasidagi ishqalanishni tavsiflaydi . Yogʻlangan ishqalanish — bu moylash suyuqligi ikkita qattiq sirtni ajratib turadigan suyuqlik ishqalanishi . Terining ishqalanishi suyuqlikning tananing yuzasi boʻylab harakatlanishiga qarshilik koʻrsatadigan tortishishning tarkibiy qismidir. Ichki ishqalanish — bu deformatsiyaga uchragan holda, qattiq materialni tashkil etuvchi elementlar orasidagi harakatga qarshilik koʻrsatadigan kuch. Aloqadagi yuzalar bir-biriga nisbatan harakat qilganda, ikki sirt orasidagi ishqalanish kinetik energiyani issiqlik energiyasiga aylantiradi (yaʼni, ishni issiqlikka aylantiradi). Bu xususiyat dramatik oqibatlarga olib kelishi mumkin, buni olov yoqish uchun yogʻoch qismlarini bir-biriga ishqalash natijasida hosil boʻlgan ishqalanishdan foydalanish tasvirlangan. Kinetik energiya ishqalanish bilan harakat sodir boʻlganda, masalan, yopishqoq suyuqlik aralashtirilganda issiqlik energiyasiga aylanadi. Koʻp turdagi ishqalanishning yana bir muhim oqibati aşınma boʻlishi mumkin, bu esa ishlashning pasayishiga yoki komponentlarning shikastlanishiga olib kelishi mumkin. Ishqalanish tribologiya fanining tarkibiy qismidir. Ishqalanish quruqlikdagi harakatni engillashtirish uchun tortishni taʼminlashda kerakli va muhimdir. Koʻpgina quruqlikdagi transport vositalari tezlashuv, sekinlashuv va yoʻnalishni oʻzgartirish uchun ishqalanishga tayanadi. Tortishishning keskin kamayishi boshqaruvni yoʻqotishi va baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin. Ishqalanishning oʻzi asosiy kuch emas. Quruq ishqalanish sirtlararo yopishqoqlik, sirt toʻqnashuvi, sirt deformatsiyasi va sirt ifloslanishining kombinatsiyasidan kelib chiqadi. Ushbu oʻzaro taʼsirlarning murakkabligi ishqalanishni birinchi printsiplardan hisoblashni amaliy boʻlmagan holga keltiradi va tahlil qilish va nazariyani rivojlantirish uchun empirik usullardan foydalanishni talab qiladi. Ishqalanish konservativ boʻlmagan kuchdir — ishqalanishga qarshi bajariladigan ish yoʻlga bogʻliq. Ishqalanish mavjud boʻlganda, baʼzi kinetik energiya doimo issiqlik energiyasiga aylanadi, shuning uchun mexanik energiya saqlanmaydi.