Diniy tafakkur
O‘rta asrlardagi hindlarning dunyoqarashi, ma’naviyati ularning diniy e’tiqodlarida ham namoyon bo‘ldi. Hindistonda din alohida ahamiyat kasb etdi. Mamlakatda buddizm (buddaviylik) dinining mavqei ancha susayib, hinduizmning nufuzi ortdi. Hindistonda juda ko‘p mazhab va yo‘nalishlar mavjud. Hinduizm aqidalariga binoan inson ruhi hamisha barhayot, u hech qachon o‘lmaydi. Lekin inson bu olamdan o‘tganidan so‘ng, uning ruhi boshqa odamning jismiga o‘tadi. Agar o‘lgan inson tiriklik chog‘ida yaxshi amallar va fazilatlarga ega bo‘lgan bo‘lsa, ke-yingi tug‘ilishida uning maqomi yuqori bo‘ladi va, aksincha, u odam hayotligi paytidagi xulq-atvorida salbiy tomonlar ustunlik qilgan, yomon va nopok ishlarga qo‘l urgan bo‘lsa, u qayta tug‘ilganda “xazar qilinganlar” holiga va hatto jirkanch hay von ko‘rinishiga tushib qolishi mumkin. Hinduizmda sigir muqaddas jonzot hisoblanganligi sababli hindu lar unga sig‘inishadi. Barcha hindularda ayrim hayvonlarni qur bonlikka keltirish farz bo‘lgan. Aholining aksariyati xushbo‘y nar salarni va gullarni o‘z ma’budlari sharafiga xayr-ehson qilishgan. Hindularning barchasi imkon darajasida ehromlarga va braxmanlarga nazr-niyozlar keltirishgan, diniy rasm-rusumlarni ado etishgan. Ayniqsa, Vishnu va Shiva ma’ budlariga sig‘inish keng tus olgan. VI–X asrlarda Hindistonning sohil bo‘ylarida, asosan port sha harlarida jaynizm dini o‘z kuchini saqlab qoldi va rivoj topdi. VII asrda Ayxolida jaynlarning ibodatxonasi qad ko‘tardi. O‘rta asrlarda jaynizmga mansub ko‘plab ibodatxonalar, haykallar bunyod qilindi. Hind falsafasi diniy tasavvurlar bilan chambarchas bog‘ langan edi. Bu davrda falsafiy tafakkur mustaqil fan sifatida rivoj topdi. Hind falsafasining oltita klassik yo‘nali shi tizimi shakllandi. Bular – nyaya, vaysheshika, sankxyaya, yoga, mimansa va vedanta edilar. VII asr oxiri – IX asr boshlarida Shankara (788-820) tomonidan vujudga kelgan advanta-vedanta yo‘nalishi keng shuhrat qozondi. SHankara faqat faylasufgina bo‘lib qolmay, din islohotchisi ham edi. XI asrda yashagan olim Ramanuja vedanta qoidalarini xalq tushunadigan darajada soddalashtirdi va sayqal berdi. Uning dunyoqarashiga ko‘ra, xudo dunyoni modda, vaqt va jondan yaratgan. Olimning fikricha, modda kishi ongidan tashqarida va unga bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud bo‘lgan ob’ektiv reallikdir. Ramanuja ta’limotcha, xudo dunyoni yaratganda odamlar taqdiriga loqayd bo‘lmagan, balki har bir insonning istiqbolini nazarda tutadi, har bir odamning nola va iltijolariga e’tibor beradi, lozim topsa ularning qismatini yaxshi tomonga o‘zgartiradi. O‘rta asrlarda Hindistonda aniq fanlar ham rivoj topdi. SHu jumladan, matematik, astronomiya, tibbiyot ilmlarida katta kashfiyotlar qilindi. Shu bilan birga qishloq xo‘jaligi va qurilish sohalariga oid bilimlar yuksaldi.