Prenatal development
  Prenatal rivojlanish (lotincha natalis „tugʻilish bilan bogʻliq“) tirik hayvonlarning homiladorlik davrida embrion va homilaning rivojlanishini oʻz ichiga oladi. Prenatal rivojlanish urug'lanishdan, embrion rivojlanishining germinal bosqichida boshlanadi va homila rivojlanishidan to tugʻilgunga qadar davom etadi. Inson homiladorligida prenatal rivojlanish antenatal rivojlanish deb ham ataladi. Inson embrionining rivojlanishi urugʻlanishdan keyin davom etadi va homila rivojlanishi kabi davom etadi. Homiladorlik davrining oʻninchi haftasi oxirida embrion oʻzining asosiy shakliga ega boʻlib, homila deb ataladi. Keyingi davr homila rivojlanishining koʻp organlari toʻliq rivojlanadi. Ushbu homila davri mahalliy (organlar boʻyicha) va xronologik (vaqt boʻyicha) tavsiflanadi, asosiy hodisalar homiladorlik yoshiga qarab sanab oʻtiladi. Embrion rivojlanishining eng dastlabki bosqichlari barcha sutemizuvchilarda bir xil, ammo keyingi rivojlanish bosqichlari va homiladorlikning davomiyligi har xil. Odamlarda: Embrional rivojlanish davrlari Terminologiya Prenatal rivojlanishni tavsiflash uchun turli atamalar qoʻllaniladi, yaʼni tugʻilishdan oldin rivojlanish. Xuddi shu maʼnoga ega boʻlgan atama „antepartum“ (lotincha ante „oldin“ va parere „tugʻilish“ dan) Baʼzida „antepartum“ homiladorlik davrining 24/26 haftasi orasidagi tugʻilishgacha boʻlgan davrni yaʼni muddatdan oldingi tugʻruqni bildirish uchun ham ishlatiladi. Masalan, tugʻruqdan oldingi qon ketishi buning sabablaridan biridir. Perinatal davr (yunoncha peri, „taxminan, atrofida“ va lotincha nasci „tugʻilish“ dan) „tugʻilish vaqtiga yaqin“. Rivojlangan mamlakatlarda va neonatal yordam koʻrsatadigan muassasalarda homiladorlikning tugallangan 22 haftasidan (odatda taxminan 154 kun) (tugʻilish vazni odatda 500 g boʻlgan vaqt) tugʻilgandan keyin tugallangan 7 kungacha hisoblanadi. Koʻpgina rivojlanayotgan mamlakatlarda ushbu davrning boshlangʻich nuqtasi homiladorlikning 28 haftasi (yoki vazni 1000 g dan ortiq) hisoblanadi. Urug'lantirish Urugʻlantirish embrion rivojlanishining birinchi germinal bosqichini belgilaydi. Sperma qinga chiqarilganda, spermatozoidalar bachadon boʻyni boʻylab, bachadon tanasi boʻylab va odatda ampulada sodir boʻlgan fallop naychalaridan biriga oʻtadi. Koʻpgina sperma hujayralari tuxum hujayrani (tuxum hujayrasi) oʻrab turgan qalin himoya qatlamiga yopishib olish va unga kirish imkoniyati bilan ajralib chiqadi. Tuxum hujayra ichiga muvaffaqiyatli kirib borgan birinchi sperma hujayrasi oʻzining genetik materialini (DNK) tuxum hujayrasining DNKsi bilan birlashishi uchun beradi, natijada yangi bir hujayrali zigota hosil boʻladi. „Konsepsiya“ atamasi oʻzgaruvchan tarzda urugʻlantirish yoki bachadonga implantatsiya qilinganidan keyin konsepsiyaning shakllanishiga ishora qiladi va bu atama munozarali. Urugʻlanish embrion rivojlanishining birinchi germinal bosqichini tozalash. Sperma qinga, spermatozoidalar bachadon boʻyni boʻylab, bachadon tanasi boʻylab va urugʻlanish paydo boʻlgan ampulada boʻlgan fallop naychalaridan biriga oʻtadi. Koʻpgina sperma tuxum hujayrani tuxum hujayrasiga (oʻralib turgan qalin himoyaga) oʻralib olish va unga kirish bilan harakatlanadi. Tuxum ishlab chiqarish kirib borgan birinchi sperma hujayrasi oʻzining materialini (DNK) genetik hujayrasining DNKsi bilan bir hosil beradi, natijada yangi bir hujayrali zigota hosil boʻladi. „Konsepsiya“ atamasi oʻzgartirilgan urugʻlantirish yoki bachadonga implantatsiya qilinganidan keyin kontseptsiyaning ishlashiga ishora qiladi va bu atama munozarali. Embrionning rivojlanishi   Urugʻlantirilgandan soʻng, rivojlanishning embrion bosqichi 10-haftaning oxirigacha (homiladorlik davri) (8-hafta urugʻlanish yoshi) davom etadi. Urugʻlantirishdan keyingi dastlabki ikki hafta germinal bosqich yoki pre-embrional bosqich deb ham ataladi. Zigota keyingi bir necha kun davomida fallop naychasi boʻylab bir necha marta boʻlinib, morula deb ataladigan hujayralar toʻpini hosil qiladi. Keyinchalik hujayra boʻlinishi hujayralar orasidagi kichik boʻshliqning shakllanishi bilan birga keladi. Ushbu bosqich blastotsist deb ataladi. Shu paytgacha embrionning umumiy hajmida oʻsish kuzatilmaydi, chunki u zona pellucida deb nomlanuvchi glikoprotein qobigʻi ichida joylashgan. Buning oʻrniga, har bir boʻlinish ketma-ket kichikroq hujayralarni hosil qiladi. Blastosist urugʻlantirilgandan keyin taxminan beshinchi kuni bachadonga yetib boradi. Blastosist pellusida hujayrasidan chiqadi va bu blastotsistning tashqi hujayrali trofoblast qatlamini bachadonning endometrium hujayralari bilan aloqa qilishiga va ularga yopishib olishiga imkon beradi. Trofoblastlar oxir-oqibat platsenta va membranalar kabi embriondan tashqari tuzilmalarni keltirib chiqaradi. Embrion implantatsiya deb ataladigan jarayonda endometriumga koʻmiladi. Muvaffaqiyatli urugʻlanishning koʻp hollarida embrion ovulyatsiyadan 8-10 kun oʻtgach implantatsiya qilinadi. Embrion, embriondan tashqari membranalar va platsenta birgalikda konsepsiya yoki „konsepsiya mahsulotlari“ deb ataladi. Tez oʻsish sodir boʻladi va embrionning asosiy xususiyatlari shakllana boshlaydi. Bu jarayon turli xil hujayra turlarini (masalan, qon hujayralari, buyrak hujayralari va asab hujayralari) hosil qiluvchi differentsiatsiya deb ataladi. Homiladorlikning birinchi trimestrida oʻz-oʻzidan abort qilish yoki tushish, odatda, rivojlanayotgan embriondagi katta genetik xatolar yoki anormalliklarga bogʻliq. Ushbu muhim davrda rivojlanayotgan embrion toksik taʼsirlarga ham moyil boʻladi, masalan: Spirtli ichimliklar, baʼzi dorilar va homila alkogol sindromi kabi tugʻma nuqsonlarni keltirib chiqaradigan boshqa toksinlar Infeksiya (qizilcha yoki sitomegalovirus kabi) Rentgen nurlari yoki radiatsiya terapiyasidan radiatsiya Orqa miya bifidasiga hissa qoʻshadigan folat etishmasligi kabi ozuqaviy kamchiliklar Oziqlanish Embrion onadan oziq-ovqat olishning 3 bosqichidan oʻtadi: Soʻrilish bosqichi: Zigota hujayra sitoplazmasi va bachadon naychalari va bachadon boʻshligʻidagi sekretsiyalar bilan oziqlanadi. Gistoplazmatik oʻtish: nidatsiyadan keyin va uteroplasental qon aylanishini oʻrnatishdan oldin, embrion oziqlanish trofoblastlarning eroziya faolligi natijasida ochilgan desidual hujayralar va ona qon hovuzlaridan kelib chiqadi. Gematotrof faza: Homiladorlikning uchinchi haftasidan soʻng moddalar vilkalararo boʻshliq orqali passiv ravishda tashiladi. Homilaning rivojlanishi Homiladorlikning birinchi oʻn haftasi embrionogenez davri boʻlib, prenatal rivojlanishning dastlabki uch haftasi bilan birga homiladorlikning birinchi trimestrini tashkil qiladi. Homiladorlikning 10-haftasidan (rivojlanishning 8-haftasi) rivojlanayotgan embrion homila deb ataladi. Barcha asosiy tuzilmalar shu vaqtga kelib shakllanadi, lekin ular oʻsishda va rivojlanishda davom etadilar. Organlarning prekursorlari hozir shakllanganligi sababli, homila embrion kabi atrof-muhit taʼsiridan zarar koʻrishga sezgir emas. Buning oʻrniga, toksik taʼsir koʻpincha fiziologik anormalliklarni yoki kichik tugʻma nuqsonlarni keltirib chiqaradi. Organ tizimlarining rivojlanishi Rivojlanish homilaning butun hayoti davomida va tugʻilishdan keyingi hayot davomida davom etadi. Tugʻilgandan keyingi davrda koʻplab tizimlarda sezilarli oʻzgarishlar roʻy beradi, chunki ular bachadondan tashqarida hayotga moslashadi. Homilalik qon Gematopoez birinchi boʻlib sarigʻ xaltasida sodir boʻladi. Bu funksiya homiladorlikning 10-haftasida jigarga, undan keyin esa taloq va suyak iligiga oʻtadi. Umumiy qon hajmi homila tana vazniga taxminan 125 ml / kg ni tashkil qiladi. Qizil qon tanachalari Megaloblastik qizil qon tanachalari erta rivojlanish davrida hosil boʻladi, ular yaqin vaqt ichida normoblastik boʻladi. Prenatal qizil qon hujayralarining umr koʻrish muddati 80 kun. Rh antigeni homiladorlikning taxminan 40 kunida paydo boʻladi. Oq qon tanachalari Homila 2 oylik homiladorlik davrida, asosan, timus va taloqdan leykotsitlar ishlab chiqarishni boshlaydi. Timusdan olingan limfotsitlar T limfotsitlar (T hujayralari), suyak iligidan olinganlar esa B limfotsitlar (B hujayralari) deb ataladi. Limfotsitlarning bu ikkala populyatsiyasi ham qisqa va uzoq muddatli guruhlarga ega. Qisqa muddatli T hujayralari odatda timus, suyak iligi va taloqda joylashgan; uzoq umr koʻradigan T hujayralari esa qon oqimida yashaydi. Plazma hujayralari B hujayralaridan kelib chiqadi va ularning homila qonidagi hayoti 0,5 dan 2 kungacha. Bezlar Qalqonsimon bez homiladorlikning 4-haftasida embrionda rivojlanadigan birinchi bezdir. Homilada insulin sekretsiyasi homiladorlikning 12-haftasida boshlanadi. Kognitiv (ongiy) rivojlanish Miyaning elektr faolligi birinchi marta homiladorlikning 5-haftasi oxirida aniqlanadi, ammo miyasi oʻlgan bemorlarda boʻlgani kabi, bu ongli miya faoliyatining boshlanishi emas, balki ibtidoiy asabiy faoliyatdir. Sinapslar 17-haftagacha shakllana boshlaydi. Sezgi poʻstlogʻi va talamus oʻrtasidagi nerv bogʻlanishlari homiladorlikning 24-haftasidayoq rivojlanadi, ammo ularning faoliyatining birinchi dalili taxminan 30-haftaga qadar sodir boʻladi, ya’ni minimal ong, tush koʻrish va ogʻriqni his qilish qobiliyati paydo boʻladi. Prenatal tajribaning keyingi neyropsixologik rivojlanishga taʼsiri haqidagi dastlabki maʼlumotlar 1944—1945-yillardagi Gollandiya ochligidan keyin tugʻilgan shaxslarning kognitiv rivojlanishini oʻrgangan Gollandiyalik ocharchilik tadqiqotidan kelib chiqadi. Birinchi tadqiqotlar ocharchilikning kognitiv rivojlanishga, jumladan, aqliy zaiflikning tarqalishiga taʼsiriga qaratilgan. Bunday tadqiqotlar Devid Barkerning prenatal muhit va hayotning keyingi davridagi surunkali holatlarning rivojlanishi oʻrtasidagi bogʻliqlik haqidagi gipotezasini ilgari surgan. Dastlabki tadqiqotlar notoʻgʻri ovqatlanish va kognitiv rivojlanish oʻrtasida hech qanday bogʻliqlik