Мухьаммад
Мухьаммад (Ӏаьр. ٌمُحَمَّد‎‎; 570 шеран 22 апрелехь, Макка — 632 шеран 5 июнехь, Мадийнат, Хьижаз, Ӏаьрбийн ахгӀайре) — иза Делан пайхамар а, элча а ву, ислам дин даржо а, дӀакхачо а массо адамашка а, жинашка а ваийтина волу. Иза улул-Ӏазм олучу пхеа элчанех хьалхарниг ву. Иза Ӏаламаш Дела цхьаъваре а, Цунна Ӏибадат даре а йухадерзо ваийтина ву. Цуьнан гӀуллакх массо пайхамарийн а, элчанийн а гӀуллакх хилла, царах тӀаьххьарниг а ву иза. Дала доссийна цуьнга Жибрил маликехула Сийлахь долу Къуръан. Мухьаммад ﷺ нахалахь уггар везаниг а, адамийн эла а ву. Дала къинойх ларвина ву иза. Иза хьахийча бусалба наха салават дуьллу цунна: «Делера салам-маршалла хуьлда цунна» (صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ‎), наггахь тӀетуху «цуьнан доьзална а» (وَآلِهِ‎), иштта «цуьнан асхьабашна а» (وَصَحْبِهِ‎) олий, Къуръан чохь а, пайхамаран хьадисашкахь а деана долу дела цунна и салават дилларе нах тӀехьехар. Мухьаммад пайхамаро ﷺ йоккха лар йитина бусалбанийн дегнашкахь, царна и везар а, и вазвар а гучудалар чӀагӀделла цуьнан омранашна а, цуьнан дахаран куьцана а, цо Далла Ӏибадат дарна а уьш тӀаьхьабазарца. Цо цхьаьнатоьхна Ӏаьрбийн ахгӀайре исламан цхьана хьукман низамехь. Ткъа Къуръан а, цуьнан Ӏилма а, и диллар а пачхьалкхан хьукман бух хилла. Жуьгтийн йаздархочо Майкл Харта, Мухьаммад ﷺ дерриг адамаллин исторехь уггар чӀогӀа лоруш волу стаг ву аьлла лерина хилла: «Цхьаъ бен воцу стаг ву исторехь, динан а, дуьненан а даржера буьззинчу кхиаме кхаьчна». Иза дуьнен чу ваьлла 570-чу шарахь, Пилан шарахь Маккахь, рабиӀул-аввал баттахь, хӀижрат далале 53 шо хьалха. Иза дуьнен чу ваьлла да воцуш, дукха жима волуш ненах а ваьлла иза, цул тӀаьхьа иза кхиъна шен дедас Ӏабдул-МуттӀалиба Ӏуналла а деш. Цул тӀаьхьа цуьнан девашас Абу ТӀалиба кхаьбна иза, и кхиъначохь. Цу заманахь жа дажош болх беш вара иза, цул тӀаьхьа йохк-эцаран болх а бира цо. Шен ткъе пхи шо долуш цо йалийна Хувайлидан йоӀ Хадижат, дерриге а бераш цо дина дара цунна, ИбрахӀим воцург. Ислам дин далале хьалха иза Маккахь даьржина хилла долу хӀуьппалгашна Ӏибадат дар а, ширкан Ӏадаташ а йухатухуш вара. Иза шаволуш а, Ӏибадат деш а вара «Хьираъ» олучу хьех чохь масийтта буьйсанна. Цуьнан шовзткъа шо долуш, 610-чу шарахь цунна деана цу хьех чу Жибрил малик. Иштта дуьххьара Делера хаам (вахьйу) схьаийцира цо. 613-чу шарахь цунна тӀе доьссира Жибрил малик, цуьнан шовзткъа шо долуш элчаналла а тӀедиллира цунна. Кхаа шарахь къайлаха кхайкхаде аьлла омра дира цуьнга, цул тӀаьхьа кхин итт шо дӀадаьхьира цо Маккахь, цуьнан бахархошка гуш-хезаш ислам дине кхойкхуш. 622-чу шарахь, шен шовзткъе кхойтта шо долуш, къурайшин элаша шена дуьхьал къайлаха барт бинчул тӀаьхьа, цуьнан кхайкхамна дуьхьалбевлла и вен гӀиртинчул тӀаьхьа, цо хӀижрат дира Мадийнате, цу хенахь цунах «Ясриб» олура. Цигахь кхин итт шарахь Ӏийра иза, ислам дине а кхойкхуш. Цигахь кхоьллира цо исламан цивилизацин тӀум, тӀаьхьо шорйелла йолу, Макка а, кхийолу Ӏаьрбийн гӀаланаш а, тукхамаш а чу а лоцуш. Иштта дуьххьара Ӏаьрбий Дела цхьаъваран дин тӀехь а, цхьана пачхьалкхана тӀехь а цхьаьнатуьйхира цо. Цо кхайкхира расизм а, тукхаме расизм а духатохар.