Сийлахь Руман импери
Сийлахь Руман импе́ри, 1512 шарахь дуьна — Сийлахь Руман импе́ри герма́нин къоман (лат. Sacrum Imperium Romanum Nationis Germanicae йа Sacrum Imperium Romanum Nationis Teutonicae, нем. Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation) — немцойн, италихойн, балканийн, франкийн, малхбузаславянийн пачхьалкхийн а, къаьмнийн а пачхьалкхан тӀехулара барт, иза лаьттина 844 шеран дохаллехь: 962 шерера, импери кхакхийначу меттигера Германин паччахьан Сийлахь волчу Оттон I Руман папас Иоанн XII хьалхарчу денйинчу Руман империн императоран таж тиллинчу хенара, 1806 шарахь императоро Наполеон I Бонапарта, импери формалан дӀайаккхалца, кхоьллина Рейнан барт Хьалхара Французийн импери КхоалгӀа Антифранцузийн коалицин тӀамехь триумфан толаман жамӀца. Сийлах Руман импери уггаре чӀ огӀ а къегинчу муьрехь цунна йукъайогӀ ура: Германи, цуьнан историн хӀ оъ бара, къилбаседа а, йуккъера а Итали, Лахара Латтанаш, Чехи, кхин а Францин цхьацца регионаш. 1034 шарахь дуьйна Сийлахь Руман импери лаьттара формалан кхаа паччахьаллех: Германех, Италех, Бургундех. 1041 шарахь империн йукъа чаккхенца йахана Олалла Чехи, цунах 1198 шарахь хилира паччахьалла Чехи (официалан и статус империн йукъахь цунна тӀ ехьа чӀ агӀ йина сицилин дешиш буллехь 1212 шарахь). Ткъа 1197 шарахь дуьйна империн паччахьаллашна тӀ екхийтира Сицили. Импери йиллина 962 шарахь Германин паччахьо Оттон I, цуьнга хьовсура нисса дӀ а антикаллин Руман империн а, Сийлахьчу Карлан франкийн империн когаметта йолуш санна. Империн йукъадоьду йуккъера Ӏ едалан субъекташца йукъаметтигийн хийцамийн хьесапаш, импери йолчу йерриг исторехь, хуьлура Ӏ едалан децентрализаци. Импери шен йерриг исторехь йуьсура децентрализаци йина кхоллам чолхе феодалан иерархин структурица, цуо цхьаьнатухура масех бӀ е мехкан-пачхьалкхан кхоллам. Империн коьртехь лаьттара император. Императоран титул когаметта йуьтуш йацара, ткъа лора курфюрстийн коллегино харжаран жамӀ ашца. Императоран Ӏ едал цкъа а дацара абсолютан, цуьнан доза дара Германин лакхара аристократи, ткъа XV бӀ ешеран чаккхенгара — рейхстагца, цуо коьрта чкъоьрнийн хьашташ кхочуш дора. Ша йолчу хьалхарчу муьрехь феодалан-теократин пачхьалкхан амалаш йара, ткъа императорш керсталлин дуьненахь лакхарчу Ӏ едалан претенденташ бара. Папин Ӏ арш чӀ агӀ йалар а, дуккха а шерашкахь Италин доладаран къийсам, цхьаьна хенахь Германин элийн ницкъ айабаларца гӀелйдира йуккъера Ӏедал империн. ЙуккъерабӀешерийн тӀехьо совдуьйлура децентрализацин Ӏедал. Иштта кхиарца империн чуйоьду субъекташ хила йезара ахмаьрша. Амма XV бӀешеренан чаккхенгахь — XVI бӀешеран йуххьехь йина «империн реформо» таро йелира йуккъера Ӏедалан Ӏаткъам совбеккха, кхолла Ӏедалан керла баланс императорна а, чкъоьрнашна а. Реформацин а, Кхойтта шеран тӀеман а Европера къоьлла дӀайаьккхира императоран Ӏедална доза тохарца а, чкоьрнашнайукъара рейхстагах империн конструкцин коьрта дакъолг дарца. Керла заманан империно латтадора цуьнан субъекташ шешша халар, кхин а ларйора ламаста бакъонаш а, аьттонаш а чкъоьрнийн. Имперехь масех конфесси йара, Вестфалан машар бинчул тӀехьа империн католикаша динан тӀом ца бора протестанташца. Кхойтта шеран тӀом чекхбаьллачул тӀехьа ойла йацара Ӏедалан централизацин. Протестантийн олаллаш кхиар, царна йукъахь чоьхьара консолидацин новкъа а, шайн Ӏедалалла хӀоттар, дуьхьала дара империн структурица, оцу йукъахь протестанташ ларбархьама. Протестанташ орамаш тасаре хьаьжна ца Ӏаш, империно кхин дӀа а ларбора Европин католикаш туркойх, тӀемашкахь ларйора автономеш католикин латтанийн. XVIII бӀешарахь лагӀбелла империн системера йуккъера институтийн Ӏаткъам. Сийлахь Руман импери лаьттина 1806 шо кхаччалц, дӀайаьккхина наполеонан тӀемаш болучу хенахь, оцу замнахь кхоьллина Рейнан барт, ткъа тӀаьххьара император Франц II Габсбург Ӏаршах дӀакъаьстина.