Географин аса
Географин аса (фи́зикан-географин аса, Ӏаламан аса) — шораллин агӀора дуьненан аса тесна географин чкъоьран уггаре доккха зонийн дакъа. Географин аса шайалар хуьлу коьртаниг мелхан радиаци тӀейар гергара хилар бахьнехь. ХӀора географин асанан йу, луларчух къаьсташ йолу, билгалайаьлла радиацин (йовхонан) баланс; дукха хьолахь атмосферан циркуляцин йукъара аматаш, масала барамера шораллашкахь — хӀаваийн массийн малхбузера дӀайахьар; хӀуманаш а, энерги а Ӏаламехь хьийзаран сихалла, ораматийн вегетацин муьран ритмика, рельефкхолларан а, биохимин процессийн а сихалла а, тайпанаш а, лаьттан а, дийнатийн а коьрта аматаш. ХӀора географин асан бу шораллийн а, йохаллийн а (иногда резко различных по увлажнению), локхаллийн а Ӏаламийн (ландшафтийн) зонийн башха гулам а, аматаш а. Дуьненан Ӏапказ чохь — цхьаьна тайпана лела хиш, хин температура йекъар, планктонан коьрта амал а, цуьнан дебар а. Ӏапказийн лела хиш йа йаккхий рельефан кепаш бахьнехь асанан шоралла цхьатерра йац дуьненан гуонаха. Дуьне декъало лахарчу географин асанашна: арктикан, субарктикан, къилбаседан бараме, къилбаседан субтропикан, къилбаседан тропикан, къилбаседан субэкваторан, экваторан, къилбан субэкваторан, къилбан тропикан, къилбан субтропикан, къилбан барамера, субантарктикан, антарктикан. Географические аса цхьаьна йогӀу климатан асанашца. Зонан а, регионан а башхаллашца физикин-географин аса йекъало географин зонашка а, секторшка а. Дукхаха йолу ломан системашкахь, йовхо охьайалар бахьнехь а, кӀажошкара боьххье кхаччалц тӀуналла хийцайалар бахьнехь а билгалйовлу локхаллийн асанаш. Арктикан а, антарктикан а асанех олу полюсан асанаш, ткъа субарктикан а, субантарктикан а — субполюсан асанаш.