ЗӀен энерги
ЗӀен энерги (системан хӀокху хьолан) — шена чохь системан коьрта дакъош, чеккхе йоцуш, вовшен генадаьхна а долуш лаьттачу жигараллин тиеман хӀоттаман хьолан энергин а, системан бихкина хӀоттаман юьззина энергин а: Δ E = ∑ i = 1 N E i − E , {\displaystyle \Delta E=\sum _{i=1}^{N}E_{i}-E,} цигахь Δ E {\displaystyle \Delta E} — системера компонентийн зӀен энергин N компоненташ (дакъолгаш), E i {\displaystyle E_{i}} — юьззина энерги i-гӀа компонентан йехканза йолчу хьолехь (доза доцуш генаяьккхинчу тиеме дакъолгаш) а, E {\displaystyle E} — йихкинчу системан юьззина энерги. Доза доцуш генаяьккхинчу тиеме лаьтташ йолчу дакъолгийн системан зӀен энерги лору ноль, аьлчи а дихкина хьал кхоллалуш энерги йолу. ЗӀен энерги нийса ю и система ша лаьтташ йолу дакъолгаш йоькъуш бан безачу минимум белхаца. Цуо амал гойту цхьаьнаэшшараллин системан: зӀен энерги лакхара мел хуьлу, иза цхьаьнаэшшара хуьлу. ЮкъацагӀерта атомийн валентан электронашна (арахьара электронан чкъоьрнийн электронаш) ша хуьлчу хьолерчу зӀен энерги цхьабосса хуьлу ионизацин энергица, дацаре ионийн — цхьабосса электронан гергарчуьнца. Шина атоман молекулин химин зӀе йохоран энерги цхьабосса ю цуьнан термон диссоциацин энергица, кхочу бӀенашка кДж/моль. Атоман хӀоьънан зӀен энерги билгалйоккху дукхах дерг чӀогӀачу уьйранца. Дукхах долчу хӀоьънийн иза цхьаьна нуклонан ~8 МэВ хуьлу.