Оьрсийн гварди
Оьрсийн гва́рди, я Росси́йн импера́торан гварди, я Лейб-гварди (итал. guardia — ха, гӀарула) — хаьржина Оьрсийн императоран эскаран а, Флотан тоьллачех дакъа, аьлчи а импери тӀеман ницкъийн. Гвардийн дакъош шеш хаьржина хиларна а, императоран герга хиларна а ладаме роль ловзайора XVIII бӀешеран гӀаланан харцамашкахь; иза коьрта ницкъ бара Елизавета I Ӏедале ялийна харцамашкахь ( Преображенски полкан Лейб-гвардин гренадерийн рота, Екатерина II — Измайловски а, Семёновски а полкаш, ткъа дукхаха болу бартхой, Павел I вийначарех, бара гвардин эпсарш я лахара даржашкарниш (масала, ямартлон барт юкъахь дакъа лецира Семёновскин, Кавалергардскин, Преображенски полкийн бӀаьччанаш). 1800 шарахь дуьйна гвардехь чӀагӀъелира шефийн полкийн система (сийлахь баьччанийн). Цхьа могӀа гвардин полкийн шефаш хӀиттийнера император, император-аьзни, сийлахь эланаш. Иштта, император язвина вара Преображенски, Егерски, Павловски, 1-ра а, 4-гӀа кхийсархойн а, Кирасирски Цуьнан Сийлаллин, Дошлойн гвардин полкийн шеф, император-аьзни — кавалергардийн а, Кирасирски Цуьнан (император-аьзнин) Сийлаллин полкан шеф, иштта кхин дӀа. Полкийн шефийн бакъо яра шайна «куьйгакӀела еллачу» полкан мундир лело, кхин тӀе тоьгура башха мундираш император-аьзнин, стушна. 1813 шарахь гвардера кхолламаш тӀекхетча иза екъаелира «къеначун» а, «къуоначун» а. Гварди бара ша-лаьтта кхоллам, цигара схьа, дара цуьнан лакхара хьал кхечу Оьрсийн императоран эскаран а, флотан а эскаран дакъошца дуьстича, таро яра гӀуллакхца дарже хьалавала сихха: 1883 шарахь эскаран эпсаран оьшура 30 шо сов, полковникан чине кхача, гвардин — 15 - 18 шо, ткъа кхаа уггаре гӀолечу гвардин полкашкахь — 10 шо. XIX бӀешо чекхдолуш гвардин эпсаралла лаьттара коьртаниг дайшкара охьабогӀу элех: гвардин дошлошна юкъахь 96,3 %, гвардин гӀашлошна юкъахь 90,5 %. Ткъа эскаран гӀашлошна юкъахь элий эпсарех 39,6 % бен бацара. Луьра тергонехь дара гвардин эпсарша зуда ялор: совдегаран, банкиран, биржахочун, йоӀ ялийча, мел дукха бахам цара буьтуш хилча а, гвардин полкан йукъара воккхура. Хьалхара дуьненан тӀом болалуш Российн императоран гвардех йира йиъ гвардин гӀашлойн дивизи, шиъ гвардин дошлойн дивизии, цхьа могӀа шеш долу гвардин дакъош а, полкан тӀегӀанера дакъош а — батальон (дивизион) — рота, царна баьччал деш вара инарла-адъютант, Гвардин эскаран а, Петарбухан тӀеман гуон коьрта баьчча, дошлойн инарла Сийлахь эла Николай Николаевич.