ТIулган оьмар
ТIулгий оьмар — археологин термин, цуо билгала боккху адам кхиаран шуйра мур, иза хьалха бу металлийн муьрал. Вайн эрал I бIешарахь Тит Лукреций Карас кховдийра, металлан муьрал хьалха богIура, стеган коьрта герз тIулгаш хилла мур. Ойла къастабарах кховдийна французийн антиквара Никола Мауделеса 1734 шарахь. Кховдоран Iиманца бух бина данин археолого Томсена 1836 шарахь, цуо къастийра адамалла кхиаран муьрехь кхоъ оьздангаллин-историн оьмар: тIулгийн, борзанан, аьчкан оьмар. 1860-гIа шерашкахь ингалсан Iилманчо Джон Либбока йекъна тIулгийн оьмар шина муьре — палеолит а, неолит а. 1860-гIа шераш чекхдовлуш французийн археолого Г. Мортильес кечйина кхин алсама дакъош долу муьраш (шеллан, мустьен, солютрейн, ориньякан, мадленан, робенгаузенаня). Амма дуьненан тайп-тайпана регионашкахь цхьабосса ца кхуьура адамалла. ТIуган герзаш цхьацца оьздангаллашкахь шуьйра леладора металлийн муьрехь а. Наггахь параллелан металлан гIирсашца а, герзашца а, масала, веданна, кхин дIа тIулг лелабора. Цундела дика ду мур билгала боккхуш «тIулган оьмарш» леладар, «тIулгийн оьмар» лелочулла. Йуьхьиган а, чаккхенан а муьран хан иштта къовсаме йу. Тулгийн герзаш кечдора тайп-тайпана кепара тIулгех. Иштта, мокхаз а, кир-маьIда а, ашанаш а леладора гIирс а, герз а меттана, ткъа базальтах а, гIамар-тIулгах а дора белхан гIирсаш, масала, тIугаш куьйга хьовзош йолу хьерашна. Кхин а шуьйра леладора дечиг, даьIахкаш, хIоьан чкъийриг, сайн маIа. ХIокху муьрехь шуьйра лелийна технологеш хаъал Iаткъам бина адаман эволюцис. Адаман ареал шорйелла Малхбален Африкера саваннашкара дуьненан массо маьIIе кхаччалц. ТIулгийн оьмаран чаккхенгахь карайирзина цхьацца акха дийнаташ, доладелла йоьзан маьIда лало металл дархьама. ТIулгийн оьмар лору адам кхиаран исторел хьалхара мур, хIунда аьлча адамаллин хIинца а ца хаара йаздан (цуо амал ло ламаста историн шерашдагардаран муьран йуьхьиган).