Оьрсийн шуре
Оьрсийн шуре (оьрс. реф-хьалх. Россійская имперія; кхин а Ерригоьрсийн шуре , паччахьан Оьрсийчоь) — 22 октябрехь (2 ноябрехь) 1721 шерера 1917 шо кхаччалц болчу муьрехь лаьттина пачхьалкх. Евразин уггаре йоккха пачхьалкх лаьтта Малхбален Европехь, Къилбаседа Европехь, Къилбаседа Азехь, Йуккъера Азехь, Къилбаседа Америкехь (1867 шо кхачале). Шуре кхайкхира 22 октябрехь (2 ноябрехь) 1721 шарахь Къилбаседан тӀеман жамӀашца, оцу хенахь сенаторийн дехарца Ерриг Русин Паччахь а, Сийлахь Эла а волчу Пётр I-чо тӀеийцира Ерригоьрсийчоьнан паччахьан а, Даймехкан ден титулаш . Оьрсийн шуренан коьрта шахьар 1721 – 1728 а, 1730 – 1917 шерашкахь хилла Петарбух (1914—1917 шерашкахь Петроград), ткъа 1728—1730 шерашкахь — Москох. Оьрсийн шуре хилла шен майданца мацца а цкъа хиллачу пачхьалкхех кхоалгӀа пачхьалкх (Бриттойн а, Мlaьмгалойн а шуренал тӀаьхьа). Ша йоха герга яханчу хенахь иза яьржира Къилбаседа Шен Ӏапказан тӀекхаччалц къилбаседехь, Ӏаьржа хӀордан тӀекхаччалц къилбехахь, Балтикин хӀорд тӀекхаччалц малхбузехь, Тийна Ӏапказ тӀекхаччалц малхбалехь. Империн коьртехь вара Ерригоьрсийчоьнан паччахь, цуьнгахь дара цхьанне хӀумано доза ца туху, абсолютан Ӏедал 1905 шо кхаччалц (1905 шеран манифест), йукъара боккху боца мур, Ерригроссийн император-аьзнин Анна Иоанновнин урхаллин юьххьехь, иза Ӏарш тӀехуучу хенахь, цунна кхоча боьхкина бара Лакхара къайлаха кхеташонан декъахой, цара доза тухура абсолютизман. Пачхьалкхан хӀоттамца Российн Импери хилла "Православи, Ша доладар, Халкъ" идеологин доктринин бух тӀехь абсолютан монархи, иза лаьттина 1905 шерийн революци кхаччалц, цуьнан жамӀо хӀоттийра конституцин монархи. 1917 шеран Февралан революцил тӀаьхьа паччахьа Николай II-гӀачо йитира Ӏарш. Цул тӀаьхьа сихха кхоьллира Российн хенан правительство, цуо 1 (14) сентябрехь 1917 шарахь махкахь республика кхайкхийра (и гӀуллакх Ерригроссийн кхолламан гуламан карахь доллушехь; 5 (18) январехь 1918 шарахь Кхолламан гуламо иштта кхайкхийра Росси республика). Октябран революцин жамӀашца большевикаша Ӏедал схьалецира, цуо Росси гражданийн тӀаме ялийра. 1918 шарахь коммунисташа бийра императоран доьзал, ткъа 1922 шарахь кхоьллира Советийн Союз. РомановгӀеран некъаша урхалла дира Российн Империн 1721 – 1762 шерашкахь. Цуьнан ненан агӀора га немцойх даьлла ду, ден агӀора (Гольштейн-Готторп-РомановгӀар), урхалла дина 1762 шерера империи йоххалц. 1897 шеран Имперера бахархой багарбаро гайтира 125,6 миллион стаг, оцу хенахь иза кхоалгӀа барам бара дуьненахь Цин империн а, ХӀиндин а тӀаьхьа. Массо а импереш санна, Российн тайп-тайпана экономикин система яра, къаьмнаш, меттанаш, динаш дара. Бара дуккха а правительствон дуьхьала гӀуллакххой а, кхолламаш а, цара бӀешерашкахь бира шортта гӀовттамаш а, теракташ а. 19 бӀешарахь империн къайлаха полицис къовсам латтабора цаьрца, дуккха а нах каторге хьовсийра Сибреха. Имперехь аграрин экономикин система алсама яра. Цуьнан амалехь яра, гӀопаллин ахархоша болх бен даккхийра долара латташна тӀехь, лахара эвсаралла. 1861 шарахь йира Ахархойн реформа, цуо ахархой мукъабехира лаьттан долахойх, амма хӀинца а факт хилла, ахархошна экономикин маршо ца еира, иштта дукхаха болу ахархой практикехь буьззина маьрша ца бевлира. Экономикин модернизацин процесс дӀайоьдура цӀерпоштнекъашка а, заводашка а ечу кхечу мехкашкара инвестицешца. Тайп-тайпанчу хенашкахь мехкан урхалла дора, пачхьалкхан куьйгалхо воцуш, дакъа лоцура бояраша а, элаша а.