title: VOORSTEL VOOR EEN BESCHIKKING VAN DE RAAD TOT GOEDKEURING VAN HET JAARVERSLAG 1990-1991 OVER DE ECONOMISCHE TOESTAND IN DE GEMEENSCHAP EN VASTSTELLING VAN DE RICHTSNOEREN VOOR DE IN DE GEMEENSCHAP IN 1991 TE VOLGEN ECONOMISCHE POLITIEK

text:
22. 7. 91                            Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                        Nr. C 190/19
          Voorstel voor een beschikking van de Raad tot goedkeuring van het jaarverslag 1990-1991 over de
          economische toestand in de Gemeenschap en vaststelling van de richtsnoeren voor de in de
                        Gemeenschap in 1991 te volgen economische politiek - Herziene versie
                                                      (91/C190/02)
                                                    COM(91) 185 def.
                                     (Door de Commissie ingediend op 24 mei 1991)
          DE RAAD VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,
           Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap,
          Gelet op Beschikking 90/141 /EEG van de Raad van 12 maart 1990 inzake de totstandbrenging van
          een geleidelijke convergentie van het economisch beleid en de economische resultaten gedurende de
          eerste fase van de Economische en Monetaire Unie ( J ), inzonderheid op artikel 4,
          Gezien het voorstel van de Commissie,
          Gezien het advies van het Europese Parlement,
          Gezien het advies van het Economisch en Sociaal Comité,
          HEEFT DE VOLGENDE BESCHIKKING VASTGESTELD:
                                                         Artikel 1
          Het aan deze beschikking gehechte jaarverslag 1990-1991 over de ecomische toestand in de
          Gemeenschap wordt goedgekeurd en de door de Gemeenschap in 1991 te volgen richtsnoeren voor de
          economische politiek die in dit verslag zijn opgenomen, worden vastgesteld.
                                                         Artikel 2
          Deze beschikking is gericht tot de Lid-Staten.
          (>) PB nr. L 78 van 24. 3. 1990, blz. 23.
 ---pagebreak--- Nr. C 190/20                          Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                              22. 7. 91
                               ECONOMISCH JAARVERSLAG 1990-1991: HERZIENING
           Deel I van de in maart opgestelde versie van het Economisch Jaarverslag 1990-1991 waarin de
           vooruitzichten op korte termijn werden behandeld, wordt vervangen door de eerste twee delen over de
           economische situatie en de vooruitzichten.
           Deel II van het voorgaande verslag betreffende het economische beleid in de eerste fase van de
           Economische en Monetaire Unie (EMU) blijft geldig. De voornaamste aanbevelingen evenals
           eventuele aanpassingen worden behandeld in deel III van dit verslag.
                                                             INHOUD
                                                                                Bladzijde
           Inleiding                                                                                21
             I. DE ECONOMISCHE TOESTAND IN 1990 EN HET BEGIN VAN 1991                                        21
                 A. Groeivertraging in de Gemeenschap                                                        21
                     1. De verslechtering van de internationale context                                      22
                         1.1. De Verenigde Staten                                                             22
                         1.2. Midden- en Oost-Europa                                                          23
                         1.3. Defluctuatiesvan de US-dollar                                                   23
                     2. Een conjuncturele aanpassing in de Gemeenschap                                        24
                     3. De Golfcrisis en de vermindering van het vertrouwen                                   26
                 B. Recessie in het Verenigd Koninkrijk                                                       26
                 C. De Duitse eenwording                                                                      27
                 D. Inflatie en werkgelegenheid                                                               28
            II. DE VOORUITZICHTEN VOOR 1991 EN 1992                                                           29
                 A. De                                          risicofactoren                                29
                 B. Opgaven voor het beleid                                                                   30
                     1. Winstgevendheid, groei en werkgelegenheid                                             30
                     2. Inflatie                                                                              31
                     3. Begrotingsconvergentie                                                                32
                     4. Ontoereikendheid van de besparingen                                                   33
           UI. BELEIDSCONCLUSIES                                                                              34
                 A. Handhaving van stabiliteit en een groeiklimaat                                            34
                 B. De ontwikkeling van het potentieel van de Gemeenschap                                     34
                     1. Voltooiing van de interne markt                                                       35
                     2. De economische en sociale samenhang verbeteren                                        35
                     3. Structurele aanpassing                                                                36
                     4. De uitdagingen op het gebied van milieubeleid                                         37
                 C. Beleid tot versterking van de convergentie                                                37
                     1. Convergentie van prijzen en kosten                                                    37
                     2. Convergentie van het begrotingsbeleid                                                 39
                     3. Convergentie van de lopende rekeningen                                                42
 ---pagebreak--- 22. 7. 91                                Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                 Nr. C 190/21
                    DE EUROPESE GEMEENSCHAP IN DE JAREN NEGENTIG: OP WEG NAAR DE
                                            ECONOMISCHE EN MONETAIRE UNIE
                           INLEIDING                                  winstgevendheid in de jaren tachtig; een zekere vooruitgang
                                                                      bij de vermindering van onhoudbaar grote begrotingstekor-
De economische vooruitzichten voor de Gemeenschap zijn                ten; de uitvoering in het afgelopen decennium van structuele
dit jaar veel minder gunstig dan zich in het najaar van 1990          hervormingen die gericht zijn op een beter functioneren van
liet aanzien. Verwacht wordt dat de produktie in de                   de markten; de totstandbrenging van een meer aanvaardbaar
Gemeenschap in 1991 zal toenemen met 1V2 %, de helft van              patroon van de saldi op de lopende rekeningen en — vooral
het in 1990 bereikte percentage. Dientengevolge zal de groei          ook — de vooruitzichten voor de Europese integratie.
van de werkgelegenheid waarschijnlijk aanzienlijk afnemen
tot minder dan V4 %. Die beperkte aangroei in de werkgele-            Deze factoren hebben bijgedragen tot de relatief goede
genheid wordt evenwel meer dan teniet gedaan door de                  resultaten in de periode 1983-1990. Om, met het oog op de
verwachte aangroei van de werkende bevolking, waardoor                laatste fase van de EMU, de grondslag voor een stevige
het werkloosheidspercentage zal toenemen tot 8,7% in                  niet-inflatoire groei in de komende periode verder te verbe-
1991. Ondanks de vertraagde groei van de bedrijvigheid zal            teren moeten de voor het economische beleid verantwoorde-
de inflatie vermoedelijk min of meer gelijk blijven op een            lijke autoriteiten trachten de reeds verwezenlijkte vooruit-
relatief hoog niveau (5 % ) .                                         gang te consolideren en te vergroten door voortzetting van de
                                                                      strategie die in de jaren tachtig aan de basis lag van de betere
De verslechtering van de economische ontwikkeling in de               prestaties.
Gemeenschap die voor 1991 wordt verwacht kan slechts
gedeeltelijk worden verklaard met de gebeurtenissen in het            Met dit beleid zal de recente vertraging van de economische
gebied van de Golf. De stijging van de olieprijzen in de tweede       ontwikkeling in de Gemeenschap naar verwachting in de
helft van 1990 en de verzwakking van het vertrouwen bij               loop van het jaar gevolgd worden door een wederopleving. In
bedrijfsleven en consumenten dat daarvan het gevolg was,              1992 zal de situatie in het algemeen waarschijnlijk verbeteren
zijn zeker direkte gevolgen van de Golfcrisis. Enkele landen          en zal de groei van de produktie kunnen uitkomen op
van de Gemeenschap ondervonden evenwel reeds ruim vóór                2 , 2 5 % . Als gevolg van vertragingseffecten zal de groei van
augustus 1990 moeilijkheden. De buitenlandse vraag nam                de werkgelegenheid echter op het niveau van 1991 (0,2%)
langzamer toe, wat negatieve effecten had op de groei van             blijven, wat zal leiden tot een verdere kleine toeneming van
de investeringen, en door de noodzakelijke correctie van              de werkloosheid tot 9,2%.
macro-economische evenwichtigheden werd in een aantal
landen de binnenlandse vraag afgeremd.                                Een klimaat van stabiliteit is een essentiële voorwaarde voor
                                                                      de ontwikkeling van het potentieel van de Gemeenschap. Het
Ondanks de huidige vertraging van de groei van de bedrij-             monetaire beleid en het begrotingsbeleid moeten derhalve
vigheid in de wereldeconomie zijn de vooruitzichten voor een          afgestemd blijven op een voorzichtige koers. Het monetaire
hervatting van een krachtigere groei goed. De Golfcrisis lijkt        beleid moet in grotere mate gesteund worden door het
thans een geringer en waarschijnlijk meer voorbijgaand effect         begrotingsbeleid. Het feit dat de begrotingsconsolidatie geen
te hebben gehad op vertrouwen, inflatie en groei dan                  voortgang vindt is uit dit oogpunt zorgwekkend, in het
aanvankelijk werd gevreesd. Ook zijn er reeds tekenen die er          bijzonder gezien het feit dat in fase 1 van de Economische en
op wijzen dat de betrekkelijk sterke conjuncturele achteruit-         Monetaire Unie de vereisten ten aanzien van de convergentie
gang in een aantal industrielanden — met inbegrip van de              met betrekking tot prijzen en kosten, begrotingstekorten en
Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk — een diepte-             lopende rekeningen verscherpt worden. Door een aantal
punt heeft bereikt.                                                   Lid-Staten dienen nog omvangrijke aanpassingen te worden
                                                                      uitgevoerd. Een snelle toepassing van de beleidsaanbevelin-
De fundamenteel gezonde onderliggende groeivoorwaarden                gen is derhalve essentieel voor een succesvolle voorbereiding
in de Gemeenschap zullen zich derhalve meer kunnen doen               van de overgang op de volledige Economische en Monetaire
gelden. Deze voorwaarden omvatten het herstel van de                  Unie.
                              I. DE ECONOMISCHE TOESTAND IN 1990 EN HET BEGIN VAN 1991
               A. Groeivertraging in de Gemeenschap
               In het afgelopen jaar moest de wereldeconomie zich aan een aantal gebeurtenissen aanpassen: de
               ontmanteling van de centraal geleide economieën van Oost-Europa, de Duitse eenwording, groeiende
               onzekerheden in de Sowjetunie en ten slotte de Golfcrisis. De Gemeenschap heeft deze moeilijke
               internationale situatie betrekkelijk goed doorstaan, niet in het minst wegens de krachtige stimulansen
               die op korte termijn uitgaan van het Duitse-eenwordingsproces en op een meer permanente wijze van
               de geleidelijke uitvoering van het programma voor de interne markt. Al met al kon echter een verdere
               vermindering van de groei van het reële BBP in de Gemeenschap niet worden voorkomen: de reële
               groei zal waarschijnlijk afnemen tot slechts 1V2 % in 1991, ongeveer de helft van het in 1990 bereikte
              percentage en ongeveer 2 procentpunten minder dan in 1989 (tabel 1).
 ---pagebreak--- Nr. C 190/22                                Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                     22. 7. 91
                                                                TABEL 1
                               De economie van de Gemeenschap op de drempel van het nieuwe decennium
                                                                                (jaarlijkse procentuele mutaties)
                                                     1984-1987   1988      1989       1990         1991 (')       1992 (')
           Reëel BBP                                   + 2,6     + 4,0     + 3,3      + 2,7          + 1,4         + 2,3
           Werkgelegenheid                             + 0,6     + 1,6     + 1,6      + 1,6          + 0,2         + 0,2
                      2
           Inflatie ( )                                + 5,1     + 3,7     + 4,9      + 5,0          + 5,0         + 4,6
           Investeringen                               + 3,3     + 9,0     + 6,7      + 4,3          + 0,8         + 3,7
              waarvan uitrusting                        + 6,1   + 10,4     + 8,4      + 4,7          + 0,2         + 4,4
           Reële loonkosten per eenheid                 -1,1     -1,1      -0,7       + 0,6          + 0,3         -0,7
           (') Ramingen.
           (2) Prijsindexcijfer van de particuliere consumptie.
           Tot deze ontwikkeling hebben een aantal factoren bijgedragen, zoals:
           — de verslechtering van de internationale context;
           — een conjuncturele aanpassing in de Gemeenschap;
           — de Golfcrisis en de daarmee gepaard gaande verzwakking van het vertrouwen van ondernemers en
                consumenten.
           1.        De verslechtering van de internationale context
                     Van het begin van 1990 tot het eerste kwartaal van 1991 is de externe context voortdurend
                     verslechterd: de ontwikkeling van de economische bedrijvigheid werd sterk vertraagd in de
                     Verenigde Staten, Canada en Australië en de herstructurering in Midden- en Oost-Europa
                     leidde aldaar tot een daling van de bedrijvigheid. Ten slotte werden door de Golfcrisis de
                     zwakke ontwikkelingen in de meeste landen en in het bijzonder in het Midden-Oosten en
                     Latijns-Amerika verergerd. De reële BBP-groei buiten de Gemeenschap nam af van 3,2% in
                     1989 tot 1,7% in 1990 en zal waarschijnlijk in 1991 verder afnemen (minder dan 1%).
                     Dientengevolge nam de uitvoer uit de Gemeenschap naar derde landen slechts toe met ongeveer
                     4 % in 1990 en naar verwachting 23/A % in 1991, minder dan de helft van de groei in 1989
                     (7,4%).
           1.1.      De V e r e n i g d e S t a t e n
                     De lang verwachte, grotendeels conjuncturele, vertraging in de Verenigde Staten begon midden
                     1989 en werd scherper in de loop van 1990. De achteruitgang was vooral sterk in consumptieve
                     bestedingen, woningbouw en bedrijfsinvesteringen. De onvermijdelijke verkrapping van het
                     monetaire beleid in 1989, in combinatie met een stijging van de schulden van de particuliere
                     sector, die in 1990 gevolgd werd door kredietrestricties als gevolg van strengere normen voor
                     financiële instellingen, hebben de binnenlandse vraag afgeremd. De vraag werd verder
                     verminderd door de olieprijsstijging in de tweede helft van 1990. Dientengevolge ging de groei
                     van het BBP achteruit van 4 , 6 % in 1988 tot 1,0% in 1990 en ook in 1991 zal de groei zeer
                     zwak zijn, ook al treedt later in het jaar een herstel in (tabel 2).
 ---pagebreak--- 22. 7. 91                            Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                Nr. C 190/23
                                                              TABEL 2
                                             Verenigde Staten, economische kerngegevens
                                                                                (in procent van het BBP)
                                                   1984-1988       1989         1990     1991 (•)       1992 (>)
               Reëel BNP                             + 4,4         + 2,8        + 1,0     + 0,1          + 1,6
               Binnenlandse vraag                    + 4i6         + 2,2        + 0,5     -0,5           + 1,4
               Investeringen                         + 6,5         + 2,7        -0,1      -3,1           + 5,7
               Consumptieprijzen                     + 3,5         + 4,5        + 5,0     + 4,5          + 4,9
               Begrotingssaldo (2)                   -3,9          -1,7         -2,4      -1,8           -2,4
               Lopende rekening                      -2,9          -1,9         -1,8      -0,3           -0,9
               (') Ramingen.
               (2) Globale overheid.
          1.2. Midden- en O o s t - E u r o p a
               Ten einde hun landen te integreren in de wereldeconomie hebben de nieuwe democratisch
               gekozen regeringen in Midden- en Oost-Europa omvangrijke hervormingsprogramma's in
               uitvoering genomen. De ingrijpende aard daarvan en het feit dat de belangrijkste maatregelen
               in het begin worden genomen hebben de aanvang van het hervormingsproces tot een kritieke
               fase gemaakt. Terwijl geleidelijk essentiële op de markt gerichte maatregelen worden
               uitgevoerd passen de deelnemers aan het economische leven hun gedrag slechts langzaam aan
               de nieuwe omstandigheden aan en gaat het produktieniveau sterk achteruit, daar de
               veroudering van een belangrijk deel van de kapitaalvoorraad door de confrontatie met de
               wereldmarktprijzen duidelijk tot uiting komt. Onder deze omstandigheden is het onvermij-
               delijk dat de produktie in de aanvangsfase achteruitgaat.
               Bovendien moet de noodzakelijke herstructurering plaatsvinden in een vrij ongunstige context:
               veel landen hebben te kampen met grote interne en externe onevenwichtigheden die in de loop
               der jaren steeds verder zijn toegenomen, terwijl tevens het stelsel van onderlinge handel in het
               kader van de Comecon is ingestort, wat voor de Midden- en Oosteuropese landen ernstige
               verliezen in de buitenlandse handel met zich brengt. Deze moeilijkheden werden verergerd door
               de olieprijsstijging en de vertraagde vraaggroei in de westerse wereld.
          1.3. De fluctuaties van de US-dollar
               De uitvoer van de Gemeenschap naar de rest van de wereld in 1990 had niet alleen te lijden van
               het vraagverlies als gevolg van de recessie in de Verenigde Staten van Amerika, maar ook van
               een verlies aan concurrentievermogen door de appreciatie van de Europese valuta's ten opzichte
               van de dollar. Eind februari 1991 was de waarde van de ecu in dollars ongeveer 20 % hoger dan
               het gemiddelde voor 1989. Sedertdien werd de daling van de dollarkoers grotendeels
               gecompenseerd. Over de betrokken periode vertoonde de yen nog grotere schommelingen: in
               augustus 1990 was zijn ecu-waarde 28% lager dan het gemiddelde voor het jaar 1989.
               Sedertdien heeft de yen ongeveer 10 procentpunten van deze daling opnieuw ingelopen. Het
               verlies aan concurrentievermogen was een van de factoren voor de minder sterke toeneming
               van de uitvoer en derhalve van de investeringen in de Gemeenschap sedert 1989. Het blijkt dat
               ondanks haar interne groei de Gemeenschap niet kon voorkomen dat een aanzienlijk verlies van
               concurrentievermogen leidde tot een achteruitgang van de exportgroei die weer een negatieve
               invloed had op de investeringen.
               De groei van de uitvoer uit de Gemeenschap (EUR-10 zonder Duitsland en het Verenigd
               Koninkrijk) verminderde aldus van 7,3 % in 1989 tot 5,4 % in 1990, en zal naar verwachting
               verder afnemen tot 4,2% in 1991. De verzwakking was bijzonder duidelijk in het geval van
               Italië, Frankrijk, België en Luxemburg. De groei van de uitvoer naar markten buiten de
               Gemeenschap nam nog sterker af en werd slechts ten dele gecompenseerd door de toeneming
               van de uitvoer naar Duitsland.
               Ondanks deze belangrijke wisselkoersschommelingen en de liberalisatie van het kapitaalver-
               keer was het EMS niet onderhevig aan belangrijke spanningen, alhoewel de posities van de
               diverse valuta in de band over deze periode wisselden en rentevoetverschillen geleidelijk
               verminderd werden.
 ---pagebreak--- Nr. C 190/24                   Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                         22. 7. 91
             Een conjuncturele aanpassing in de Gemeenschap
             Tot op zekere hoogte was de vraagvertraging tevens een conjunctureel verschijnsel, ha het
             krachtige herstel in de tweede helft van de jaren tachtig. In het bijzonder de investeringen
             vertoonden in de periode 1987-1990 een krachtige expansie, met een jaargemiddelde van meer
             dan 7%. Een aanpassing naar beneden was dan ook onvermijdelijk op het ogenblik dat de
             externe vraag verzwakte, de capaciteitsreserve toenam (grafiek 1) en het monetaire beleid
             strakker werd.
                                                         Grafiek 1
                                    Bezettingsgraad verwerkende industrie (in procenten)
                                                                                1M1
             Ook al heeft de conjunctuurdaling in de Gemeenschap haar groeipotentieel niet fundamenteel
             aangetast, de vooruitzichten voor de winstgevendheid van investeringen zijn niettemin
             verslechterd sedert 1990: aan de voortdurende daling van de reële arbeidskosten per eenheid
             sedert 1981 (de beste benadering van winstgevendheid) is een eind gekomen. De winstgevend-
             heid is in 1989 niet verder verbeterd. De verslechtering was bijzonder uitgesproken in het
             Verenigd Koninkrijk van 1989 op 1991 en zal waarschijnlijk in 1991 in Duitsland aanzienlijk
             zijn. Maar ook in Italië, Ierland, Nederland, België en Luxemburg is de verbetering van de
             winsten die in de voorgaande jaren plaatsvond tot staan gekomen of in het tegendeel verkeerd.
             De stijging van de arbeidskosten houdt voornamelijk verband met de sterke nominale
             verhogingen van de lonen per hoofd, ten belope van meer dan 7% per jaar in 1990 en 1991
             gemiddeld in de Gemeenschap (tabel 3).
                                                         TABEL 3
                                Nominale lonen, reek lonen en reële arbeidskosten per eenheid
                                                                                (procentuele verandering)
                                               1986-1988      1989           1990        1991 (»)      1992 (•)
                                                            Nominale beloning per Averknemer
             EUR-10 (2)                          + 6,2        + 6,6         + 7,7         + 6,9         + 6,3
             Duitsland                           + 3,3        + 2,8         + 4,1         + 6,4         + 5,5
             Verenigd Koninkrijk                 + 7,9        + 8,9         + 10,9        + 8,5         + 6,8
             EUR-12                              + 6,0        + 6,2         + 7,5         + 7,1         + 6,2
 ---pagebreak--- 22. 7. 91                    Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                     Nr. C 190/25
                                               1986-1988          1989           1990        1991 (') 1992 (')
                                                                    Reële beloning per werknemer
                    2
          EUR-10 ( )                              + 1,9           + 1,2          + 2,4        + 1,6    + 1,5
          Duitsland                              + 2,5            -0,2           + 1,5        + 2,8    + 1,2
          Verenigd Koninkrijk                     + 3,2           + 2,8          + 3,4        + 1,9    + 1,6
          EUR-12                                 + 2,2            + 1,2          + 2,4        + 1,9    + 1,5
                                                                   Reële arbeidskosten per eenheid
          EUR-10 (2)                             -1,2             -1,3           + 0,5        -0,2     -0,5
          Duitsland                              -0,7             -1,6           -1,2         + 1,0    + 0,1
          Verenigd Koninkrijk                     +0              + 2,6          + 3,0        + 1,3    -2,3
          EUR-12                                 -0,9             -0,7           + 0,6        + 0,3    -0,7
          (>) Ramingen.
          (J) EUR-10 = EUR-12 zonder Duitsland en het Verenigd Koninkrijk.
          Het in de afgelopen jaren gevoerde beleid heeft tot op zekere hoogte tot deze ontwikkeling
          bijdragen. De liquiditeitsratio (M2/3 ten opzichte van het nominale BBP) is voor de
          Gemeenschap in 1987 en opnieuw in 1989 betrekkelijk sterk gestegen, ofschoon dit ook voor
          een deel een gevolg was van financiële innovatie en andere structurele aanpassingen op de geld-
          en kapitaalmarkten (grafiek 2). Het is derhalve zeer de vraag of, ondanks een stijgende korte
          rente, het monetaire beleid voldoende consistent was met de potentiële groei in de periode tot
          1989, daar het immers mogelijk werd gemaakt dat een liquiditeitsoverschot ontstond,
          waardoor de gronslag werd gelegd voor hoge looneisen. In 1990 is de liquiditeitsratio veel
          minder sterk toegenomen, als gevolg van de verkrapping van het monetaire beleid met het doel
          te voorkomen dat de olieprijsstijging zou leiden tot een loon/prijs-spiraal.
                                                           Grafiek 2
                           Groei van de liquiditeitenmassa (M2/3) en van het BBP, EUR-12
                                           (jaarlijkse procentuele veranderingen)
                              ia-
                                                               M2/3
                                     BBP tegen lopende prijzen' ~x
                                                     reële M2/3*»
                                                          BBP tegen constante prijzen
                                       -i    1    1    1    1    1     1   1   1    r
                                      «•1       IMS       IBM        1M7     1M9
                                    * Raming.
                                  ** Gedefleerd met de dcflator van de BBP-prijzen.
                                \ \ \ Verandering in liquiditeitsratio.
 ---pagebreak--- Nr. C 190/26                          Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                       22. 7. 91
           3.     De Golfcrisis en de vermindering van bet vertrouwen
                  Naast bovengenoemde factoren heeft de kortstondige stijging van de olieprijzen als gevolg van
                  de Golfcrisis geleid tot een verslechtering van de ruilvoet voor de Gemeenschap en een
                   achteruitgang van het reële beschikbare inkomen wat een nadelige invloed had op de
                   consumptie en de investeringen. Indien de olieprijzen hoog gebleven waren dan kon dit geleid
                   hebben tot uiteenlopende ontwikkelingen bij de Lid-Staten. Inderdaad, terwijl de totale
                   energie-intensiteit in negen landen sedert 1973 in vergelijkbare mate is afgenomen, nam zij toe
                   in Spanje en in het bijzonder in Griekenland en Portugal wegens de overgang in deze landen op
                   een produktiestructuur met een groter industrieaandeel.
                   De latere daling van de olieprijzen tot een niveau van vóór het conflict, heeft de ongunstige
                   directe inkomsten- en prijseffecten van de hogere olieprijs grotendeels te niet gedaan. De
                   olieprijs bedroeg midden april ongeveer 19 US-dollar per vat (spot marktprijs voor Brent olie)
                   tegen ongeveer 32 US-dollar per vat in het vierde kwartaal van 1990.
                   De Golfcrisis heeft echter in de tweede helft van 1990 en het eerste deel van 1991 de
                   onzekerheid sterk doen toenemen. Het vertrouwen van de consumenten, de industrie en de
                   bouwnijverheid ging sterk achteruit (grafiek 3), met nadelige gevolgen voor de consumptie en
                   de investeringen. Hoewel de voornaamste factor die leidde tot de sterke verslechtering van het
                   bedrij fsklimaat, het Golfconflict, is verdwenen, zijn er nog weinig tekenen die wijzen op een
                   herstel van een gunstiger gevoelen: volgens de eerste enquête bij het bedrijfsleven na het einde
                   van het conflict lijkt alleen bij de consumenten en in de bouwnijverheid het vertrouwen weer
                   enigszins te zijn toegenomen; in de industrie daarentegen is weliswaar geen verdere
                   verslechtering opgetreden, maar er is nog geen duidelijk teken van een opleving. De terugkeer
                   van het vertrouwen in de industrie is niettemin essentieel voor een verbetering van de
                   investeringstendens.
                                                                           Grafiek 3
                                      Vertrouwensindicatorcn, EUR-12 (enquêtes bij het bedrijfsleven)
                                         20-
                                        -tS I I I I I I I I t I f I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I T I I 1 I
                                           jan. apr. jul. okt. jan. apr. jul. okt. jan. apr. jul. okt. jan. apr.
                                                  1908                    1969                    1990              1991
            B. Recessie in het Verenigd Koninkrijk
            Op het hoogtepunt in 1988 was het tempo waarin de binnenlandse vraag in het Verenigd Koninkrijk
            toenam ongeveer 8 %, aanzienlijk meer dan de groei van de capaciteit. Door deze sterke expansie werd
            een inflatoire druk teweeggebracht die in het begin geaccomodeerd werd door een ruim mone-
            tair beleid, wat tot uiting kwam in prijzen, lonen en lopende rekening. Het monetaire beleid werd
 ---pagebreak--- ^.B.91                          PubUkarieblad van de europese gemeenschappen                            ^r.^l9t^^
       ver^olgensafgestemdopeensteedsmeerrestrictievekoers,meteengeleidelijkeverhogingvandekorte
       renteemd 1988 enin 1989.Demonetairerestrictiesleverdenevenwelniet snel het beoogde resultaat
       op. De inflarie bleef aanhouden, wat weer van invloed was op de loonovereenkomsten. Het uiterst
       restricrie^emonetairebeleidhadsmd^detweedehelftvanl99tieensterkedaling
       totgevolg.DegroeivanhetBBPnamaftot^^inl990en voor 1991 wordteen duidelijkedaling
       van de produkrie met ongeveer^^verwacht,voornamelijk als gevolg van de scherpe val van de
       mvesteringen^-10^^^ml991^en een achter^itgangvan de par^cnliere consul
        1991^.C0ndanksdezevermmderdebedrijvigheidvolgdedeloonontwikkelmgeensterkopg^
       metsrijgmgenvanl^^ml99nennaarverwachtmgnog8,^^ml991.ml99^zalnaarver^^
       de produktie weer toenemen.
       Hettekortopdelopenderekeningbereikteinl989met^,8^vanhetBB^ eentopniveau, waarna een
       duidehjkeverbeteringvolgdetoteentekorrvan^^ml99^ennaarranimgongeveerl^inl991,
       daar de mvoerontwikkelmg^^akker wordt in verband met de dalende binnenlandse vraag.
       CA De Duitse eenwording
       IntegenstellmgtotderestvandeC^meenschapondergmgdeecononnschebedrijvigheidinDuitsland
       eenverdere versnellmg als gevolg vandebelastmgher^orrnmg,deeenwordmg en de daar^
       verband houdende e^ansieve impuls van het begrotingsbeleid. De groei van het reële BBP nam toe
       van^^ml989tot^^ml990^voorcijfersbetreffendeDuitsland^ekader^.lnhetbijzonder
       de parriculiereconsumprie werd gestimuleerd, terwrijl ook de mvesteringen een krachrigee^
       vertoonden.
          AllegegevensoverDuitslandmdit^conomisch^aarverslaghebbenbetr^kkingop^estDuits^
          land. tengevolge van belangrijkestatistischeproblemenishetnognietmogelijk betrouwbare
          gegevens te verschaffen over geheel Duitsland, natuurlijk weerspiegelen de gegevens van het
          begrotingstekorten vandelopende rekening vandebetalingsbalansde transferten van
          ^estDuitslandnaarCOostDnitsland.
       Het hoge niveau van bedrijvigheid had een krachtige toeneniing van de werkgelegenheid in 1990 en
       1991totgevolg,watleiddetoteenscherpedalmgvandewerkloosheidvan^,l^inl988tot^,^^in
       1991 ^geharmoniseerde definiüe van het Bureau voor de statistiek der europese gemeenschappen^.
       De spannmgen op de arbeidsmarktresulteerden evenwel ookinhogere looneisen waardoor een eind
       kwamaandeaanhoudendedalingvandereëlearbeidskostenpereenheidprodukt.Dee^pansievande
       binnenlandse vraag en van de leveringen naar het oostelijke deel van Duitsland kon niet opgevangen
       worden door het binnenlandse aanbod ^odat de invoer sterk toenam.
       DeabruptemtegrarievandecentraalgeleideeconomievandeDuitseDemocratische^epubliekineen
       marktstelsel als gevolg van de eenwordmg impliceerde een snelle en ingrijpende aanpassing van de
       COostduitseeconomiediehoge kostenmetrich brengt om deovergangsperiodeteoverbruggen. Door
       de kosten van de eenwordmgneemt het begrotingstekorttoe van een klein overschotin 1989 tot een
       tekort van ongeveer ^ , ^ ^ v a n het BB^ in 1990 en van ongeveer ^,7^^ in 1991,^ulks ondanks
       aanzienlijke belastingverhogingen.
       De massale overdrachten naar COostDuitsland deden ook het saldo op de lopende rekening omslaan
       van een belangrijk overschot tot naar verwachting een klein tekort in 1991.
       De ontwild^elmgenmhet westen contrasteren sterk met diem
       aanpassmgsprocesdoormaakt^tegenhetemdevanl991wordteendalmgmet^0^vandeindustriële
       produktieeneenwerkloosheidvanongeveer^^ van de beroepsbevolking ^metinbegripvan
       deelrijdsearbeid^verwacht.Algemeenwordtaangenomendat^owelml990alsinl991deproduktie
       metgetallenvantwee cijfers ^aldalendoordat nieuwe investeringenende creatie van nieuwe
       arbeidsplaatsen nog niet voldoende rijn om het verlies aan produktie en tewerkstelling in de oude
       industrieën tecompenseren.^enlichtherstelwordtverwachtinl99^ met behnlp van degroei van de
       investeringen in ^owelnitrusting als gebouwen.
 ---pagebreak--- Nr. C 190/28                            Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                               22. 7. 91
           D. Inflatie en werkgelegenheid
           De inflatie is sedert het begin van de Golfcrisis betrekkelijk goed in bedwang gehouden. Ofschoon de
           consumptieprijzen door de hogere olieprijzen in de periode augustus-oktober 1990 sterkere
           stijgingspercentages te zien gaven, zijn er weinig tekenen die erop wijzen dat deze geïntegreerd zijn in
           het lopende loon- en inflatieproces. Tot dusverre lijkt het monetaire beleid erin geslaagd te zijn het
           ontstaan van een loon/prijs-spiraal te voorkomen. De consumptieprijsinflatie neemt zelfs af; de
           gemiddelde stijging van de consumptieprijzen in de Gemeenschap, die in oktober 1990 met 6,3 % een
           hoogtepunt bereikte, was in maart 1991 verminderd tot 5 , 3 % .
           Toch is het verwachte gemiddelde inflatiepercentage voor de Gemeenschap in 1991 met 5 %
           zorgwekkend hoog voor een periode van langzame groei. Bij lagere olieprijzen zou dit niveau kunnen
           wijzen op een onderliggende kostendruk (grafiek 4). Uit het oogpunt van de EMU is tevens
           zorgwekkend dat de prijsontwikkelingen in de Gemeenschap in de periode 1988-1990 divergeerden
           (grafiek 5).
                                                                Grafiek 4
                              Prijzen, kosten en groei van de liquiditeitenmassa, EUR-12 (in procenten)
                                                            M2/3 per eenheid produkt
                                             Nominale arbeidskosten
                                                 per eenheid produkt
                                               1M1     WM       ittf    1M7     1M«     1M
                                          * Raming.
                                                                Grafiek 5
                     Inflatieconvergentie — Deflator consumptieprijzen (jaarlijkse veranderingen in procenten)
                                                 «•8      1M4        «M    10M      1M0    1M8
                                       * Raming.
                                             •    EUR-7       O EUR-3         H EUR-2
                                       EUR-7:B,DK,D,F,IRL,L,NL. EUR-3: ES,I.VK. EUR-2: GR.P.
 ---pagebreak--- 22. 7. 91                           Publikatiebkd van de Europese Gemeenschappen                               Nr. C 190/29
          De groei van de werkgelegenheid reageerde met vertraging op het lagere tempo van bedrijvigheid dat
          voortvloeide uit een conjuncturele vermindering van de produktiviteitsstijging (grafiek 6). De
          werkgelegenheid bleef in 1990 toenemen in hetzelfde tempo als in 1989 (1,6%). De groei was zeer
          sterk in Duitsland, wat ten dele een grotere beschikbaarheid van geschoolde arbeid uit Oost-Duitsland
          en Oost-Europa weerspiegelde. Maar ook in de andere landen van de Gemeenschap, met uitzondering
          van Griekenland, het Verenigd Koninkrijk en Denemarken was de groei van de werkgelegenheid
          krachtig. In 1991 zal de werkgelegenheid in de Gemeenschap naar verwachting met niet meer dan
          0,2% toenemen. Deze kleine stijging zal echter grotendeels gecompenseerd worden door de
          verwachte toeneming van de beroepsbevolking. De aanhoudende daling van het werkloosheidsper-
          centage sedert 1986 zal waarschijnlijk omslaan in een stijging van 8,2% in 1990 tot 8,7% in
          1991.
                                                             Grafiek 6
                                                        Produktivitcitscyclus
                                     1980                   1M6                     1M0   1992
                                           Verschil tussen de groei van het BBP en van de
                                           werkgelegenheid.
                                     II. DE VOORUITZICHTEN VOOR 1991 EN 1992
          Aan het eind van het eerste kwartaal van 1991 zijn de voornaamste factoren die ten grondslag liggen
          aan de huidige neergaande fase ofwel verdwenen ofwel in het tegendeel verkeerd: de Golfcrisis is
          opgelost, de olieprijzen zijn weer op niveaus van vóór het conflict, de economische bedrijvigheid in de
          Verenigde Staten zal naar verwachting in de tweede helft van het jaar weer opleven en de dollarkoers
          stijgt weer, terwijl het vertrouwen geleidelijk wordt hersteld.
          De fundamenteel gezonde onderliggende groeivoorwaarden in de Gemeenschap zullen zich derhalve
          weer kunnen doen gelden. De reële groei zal in de loop van het jaar niet verder verminderen en in de
          tweede helft van het jaar weer geleidelijk toenemen: de groei van het reële BBP zal naar verwachting
          toenemen van 1V4% in 1991 tot 2V4% in 1992, zulks voornamelijk onder invloed van een
          wederopleving van de consumptieve bestedingen en de investeringen.
          A. De risicofactoren
          Deze betrekkelijk gunstige verwachtingen worden in hoge mate bepaald door een herstel van het
          vertrouwen bij consumenten en ondernemers. Als de vermindering van het vertrouwen niet snel weer
          wordt goedgemaakt zou dit de economische ontwikkeling van de Gemeenschap kunnen schaden. Bij
          een hersteld optimisme van de consumenten en voornamelijk onaangetaste of zelfs enigzins stijgende
          reële inkomens moet de consumptieve vraag geleidelijk weer opleven.
 ---pagebreak--- Nr. C 190/30                         Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                  22. 7. 91
           Het verwachte herstel van de investeringen in 1992 wordt ten dele bepaald door de veronderstelling
           dat de verslechtering van de loonsituatie slechts tijdelijk was en dat de reële loonstijgingen per hoofd
           weer zullen dalen van 2V4% gemiddeld in de periode 1986-1991 tot 1V2% in 1992. Als deze
           ontwikkeling zou uitblijven zou voor het derde achtereenvolgende jaar voor de Gemeenschap als
           geheel de winstgevendheid niet verbeteren, hetgeen de vooruitzichten voor de investeringen zou doen
           verslechteren. Een verdere verzwakking van de economische bedrijvigheid, gecombineerd met een
           aanhoudende daling van de winsten, zou de situatie verder achteruit kunnen doen gaan.
           Een andererisicofactoris de instabiliteit van de US-dollar. De dollar heeft de afgelopen jaren sterke
           fluctuaties te zien gegeven. Ofschoon een verdere daling thans minder waarschijnlijk lijkt kan deze
           toch niet worden uitgesloten in geval het verwachte herstel in de Verenigde Staten in 1991 niet
           optreedt. Maar ook een krachtige stijging van de waarde van de dollar zou met zonder schadelijke
           gevolgen voor de Gemeenschap zijn: dit zou weliswaar het concurrentievermogen doen verbeteren
           maar zou tevens de inflatoire impulsen aanmerkelijk versterken via hogere invoerprijzen voor de
           Gemeenschap.
           B. Opgaven voor het beleid
           De nog voortgaande afkoeling maakt geen belangrijke beleidsveranderingen nodig. Tegen de
           achtergrond van de aanhoudend positieve fundamentele groeifactoren komen geleidelijk krachten tot
           ontwikkeling die moeten leiden tot een spoedig herstel van de bedrijvigheid: de toeneming van de
           gezinsinkomens, de dalende tendens van de lange rente, het lage voorraadpeil in 1991 zijn alle factoren
           die een spoedige versnelling van de groei doen verwachten. Niettemin zijn er minder bevredigende
           ontwikkelingen op enkele gebieden waar verdere vorderingen wenselijk zijn.
           1.     Winstgevendheid, groei en werkgelegenheid
                  De verbetering van de fundamentele groeifactoren in de jaren tachtig kwam niet spontaan tot
                  stand maar was het resultaat van een samenhangend geheel van beleidsmaatregelen dat gericht
                  was op de verbetering van de Europese groeiresultaten en van een relatief gunstige
                  internationale omgeving. Naast blijvend gunstige vraagverwachtingen zullen de loonontwik-
                  kelingen een doorslaggevende rol spelen bij het tot stand komen van het economische herstel.
                  De voortzetting van de loonmatiging is essentieel ter versterking van werkgelegenheidschep-
                  pende investeringen en is nodig om het nog hoge werkloosheidspercentage terug te
                  dringen.
                  De recente betrekkelijk ongunstige loonontwikkelingen hebben alsnog geen ernstig effect
                  gehad op de vooruitzichten op middellange termijn voor de winsten in de Gemeenschap. De
                  winstgevendheid is in de jaren tachtig aanzienlijk verbeterd en in dit beeld is door de recente
                  verslechtering fundamenteel geen verandering gekomen. Het netto-rendement van de kapi-
                  taalvoorraad was evenwel nog niet teruggekeerd tot het gemiddelde niveau van de periode
                  1961-1973, omdat thans meer kapitaal wordt aangewend per eenheid produkt (grafiek 7). Een
                  verdere stijging van de investeringsratio zou welkom zijn met het oog op het nog hoge niveau
                  van werkloosheid. Daarvoor zou het nodig zijn dat weer zekere verwachtingen aangaande de
                  verdere verbetering van het niveau van winstgevendheid tot stand komen.
 ---pagebreak--- 22. 7. 91                    Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                              Nr. C 190/31
                                                           Grafiek 7
                       Indicatoren van winstgevendheid, EUR-12 (indexcijfers 1961-1973 = 100)
                              120
                              110-
                                                                    netto-bedrijfsresultaat
                                                                    per eenheid BBP
                              100
                                                  netto-rendement van de kapitaalvoorraad
                               60 I i i i i i i i i i i i i i i i r i i i i i i i i i i i i i i
                                  1M1    MM       «70       tm        1M0        1M«        MM'
                               * Raming.
          Loonmatiging is een essentiële voorwaarde voor een toeneming van de werkgelegenheidschep-
          pende investeringen. De verhogingen van de reële lonen moeten achterblijven bij de toeneming
          van de totale factorproduktiviteit ten einde omschakeling op meer kapitaalintensieve vormen
          van produktie te voorkomen en een verdere verbetering van het werkgelegenheidsgehalte van
          de groei te verzekeren. Het werkloosheidspercentage is met 8,3% in 1990 immers nog
          onaanvaardbaar hoog en zal in 1991 en 1992 opnieuw toenemen. Het moet verder verlaagd
          worden. De intensifiëring van de loondruk bij zulke hoge niveaus van werkloosheid lijkt te
          wijzen op tekortkomingen in de werking van de arbeidsmarkt.
          Terwijl de vooruitzichten voor 1991 nog geen aanleiding tot bezorgdheid geven, vormen de
          grote loonsverhogingen die in Duitsland werden toegekend een potentiële bedreiging. Zij
          dreigen de prijsstabiliteit te ondermijnen in het land dat in het verleden van de EMS-landen de
          beste resultaten had op het gebied van de prijsontwikkeling en waarvan de valuta derhalve als
          een anker fungeerde. Als deze verhogingen zouden overslaan op buurlanden zou de situatie
          bovendien werkelijk verontrustend worden en zou een door de kosten veroorzaakte inflatie
          kunnen ontstaan. De situatie is vooral ook verontrustend, omdat in deze landen de neiging zou
          kunnen ontstaan zulke hogere loonsverhogingen makkelijker te aanvaarden, omdat zij het
          externe concurrentievermogen niet zouden schaden. Zij zouden echter de winstgevendheid
          aantasten en daardoor de groei, de investeringen en het werkgelegenheidspotentieel van de
          economie ondermijnen.
          Ook in het Verenigd Koninkrijk is de loonsituatie nog niet bevredigend, ofschoon enige
          verbetering in 1991 en 1992 wordt verwacht. Lidmaatschap van het EMS verleent het
          raamwerk voor een meer rationele loonvorming.
          In Portugal, Griekenland, Italië en Spanje zijn de verwachte loonontwikkelingen weliswaar niet
          bedreigend voor de winstgevendheid, maar zij leiden niettemin niet tot een betere nominale
          convergentie. In de overige landen van de Gemeenschap lijkt er minder reden voor bezorgdheid
          voor zover het verwachte loongedrag zal worden bewaarheid.
          Inflatie
          Gematigde loonontwikkelingen zijn niet alleen van belang voor een verbetering van de
          werkgelegenheid, maar ook voor een betere nominale convergentie in de Gemeenschap. Naast
          de loonontwikkelingen dient zorgvuldig gelet te worden op de ontwikkeling van de inflatie.
 ---pagebreak--- Nr. C 190/32                       Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                              22. 7. 91
             Weliswaar wordt een betere convergentie van de niveaus van consumptieprijzen verwacht,
             maar dit vindt helaas plaats op een hoger niveau van inflatie, voornamelijk als gevolg van de
             verslechtering van de prijsontwikkeling in Duitsland. Uit het oogpunt van de vereiste nominale
             convergentie in de EMU is de situatie niet bevredigend.
             Begrotingsconvergentie
             Niet alleen op het gebied van de prijzen is de convergentie niet verbeterd, maar ook met
             betrekking tot de begrotingen is sedert 1989 geen verdere vooruitgang gemaakt. Het proces van
             begrotingsconsolidatie dat in de meeste landen rond 1983 begon, is tot stilstand gekomen. In
             feite lijkt het merendeel van de verbeteringen van de afgelopen jaren toegeschreven te moeten
             worden aan de gunstige conjunctuursituatie en zelfs kan een structurele verslechtering van de
             begrotingssaldi zijn opgetreden (grafiek 8). Voor de Gemeenschap als geheel is het financie-
             ringstekort naar schatting toegenomen van 3 % van het BBP in 1989 tot 4 % in 1990 en 4V 2 %
             in 1991. Het is derhalve duidelijk noodzakelijk in de meeste landen het streven naar begrotings-
             consolidatie te versterken.
                                                             Grafiek 8
                      Structurele en cyclische veranderingen in de begrotingssaldi (in procenten van het BBP)
                                    4-
                                        B  DK    D   GR    ES    F   IRL     I  L    NL     P  VK
                                        B   DK   D   GR    ES    F   IRL     I  L    NL     P  VK
                                            1990                   m     cyclische balans
                                                                   m i totale balans
                                                                   • •   structurele balans
                                   •2
                                       V
                                                    h                TT
                                  -4
                                       B   DK   D   GR    ES    F   IRL    I   L    NL    P   VK
 ---pagebreak--- 22. 7. 91                       Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                 Nr. C 190/33
          4. Ontoereikendheid van de besparingen
             De recente begrotingsontwikkelingen in de Gemeenschap zijn niet alleen verontrustend in het
             licht van de gewenste convergentie naar de EMU", maar tevens in het licht van de toenemende
             kapitaalschaarste in de wereldeconomie, die nog verergerd wordt door de opening van de
             Oosteuropese landen. Bovendien is in de afgelopen jaren door de grote industrielanden een
             toenemend beroep gedaan op de nettobesparingen in de rest van de wereld, voornamelijk door
             middel van een vermindering van het overschot aan besparingen in Japan en in het bijzonder
             Duitsland (grafiek 9). De particuliere besparingen bleven in de jaren tachtig vrijwel stabiel daar
             de achteruitgang van de gezinsbesparingen werd gecompenseerd door een toeneming van de
             bedrijfsbesparingen. De voornaamste factor die leidde tot de achteruitgang van de besparingen
             in de industrielanden werd gevormd door de grote overheidstekorten in de grote landen. Als in
             deze situatie geen verbetering wordt gebracht zou niet alleen het binnenlandse groeipotentieel
             van deze landen geringer worden maar zou tevens het streven tot omkering van de onhoudbare
             en onwenselijke stroom van nettomiddelen van de ontwikkelingslanden naar de industrielan-
             den, die in de jaren tachtig optrad, mislukken.
                                                             Grafiek 9
                      Besparingen en investeringen in de grote industrielanden (in procenten van het BBP)
                                                          EG — VS — Japan
                                   a«
                                   M
                                   *4
                                   at
                                   M
  v                                i«
                                     MO      1MV      WW      WT9     1MB    1MB      IBM
                                                               EG
                                   M    nationale besparingen
                                   M
                                    14
                                   22
                                    M
                                     WM      «M       Wl      WTt     «•»    tW       MD
             Een algemeen tekort aan besparingen zou kunnen leiden tot een aanhoudende en aanzienlijke
             verkrapping van de wereldkapitaalmarkten, met zeer hoge lange rentetarieven. In dit verband
             mag niet worden vergeten dat in 1990 en 1991 de overheidssector door de vermindering van de
             investeringsvraag een groter deel van de besparingen kon absorberen, tot dusver zonder een
             ongewenste verdere druk op de reële rentetarieven. Onder deze omstandigheden kan de lange
             rente hoog blijven en zelfs weer stijgen als de investeringsvraag een krachtige wederopleving
             zou ondergaan.
 ---pagebreak--- ^r.Cl^O^                           ^ublikatieblad van de Europese gemeenschappen                              ^.^.^1
                                               m    8^L^Ü0^CONCLU^^
        COm de economische groei en de werkgelegenheid onder de huidige ongunstige externe omstandig-
        heden te ondersteunen zal de gemeenschap meer moeten vertrouwen on haar eigen notentieel.Een
        stabiel Idmiaatis een eerste vereiste voor de ontwikkeling daaraan, üeó^emeenschap zal derhalve een
        behoedzaam en evenwichtig monetair en begrotingsbeleid moeten blijven voeren. Uit zal ook
        bijdragen tot de instandhouding van gunstige fundamentele groeifactoren, ü e voltooiing van de
        intememarktA. de blijvende toepassing van een structuurbeleid en verdere verbeteringen in de
        economische en sociale cohesie en het milieu zullen op hun beurt weer het potentieel van de
        gemeenschap versterken.
        ü e verslechtering van de vooruitzichten voor de groei op korte termijn in de gemeenschap doet niet
        noodzakelijkerwijs af aan de voornamelijk positieve beoordelingvan hetfundamentele potentieel van
        decommunautaireeconomie.Mitseen passend beleid wordt gevoerd^kanhetvertrouwen heropleven
        enmoetendeinvesteringenweereenkrachtigegroei te zien geven enleiden tot een verdere aanzienlijke
        uitbreiding van de werkgelegenheid.
        óöm aan de uitdagingen te beantwoorden is het eens te meer van belang dat de beleidscoördinatie
        wordt versterkt overeenkomstig het besluit inzake het multilaterale toezicht in de eerste fase van de
        EMU. Het multilaterale toezicht omvat een breed gamma van het macro-economische en structurele
        beleid dat een grotere convergentie van het beleid en van deontwikkelingen tot stand moet brengen in
        de Lidstaten om het behoud of de verbetering van de voorwaarden voor een duurzame
        werkgelegenheidsbevorderende groei te verzekeren.
        A.    Handhavmgvanstab^te^eneengroe^maat
        Het monetaire beleid zal waakzaam moeten blijven ten einde de inflatoire spanningen tegen te gaan.
        üedivergerende positiesvan de Lidstaten in de conjunctuurc^clusen de meer stabiele vooruitzichten
        voor de wisselkoersen bieden enige ruimte voor de vermindering van de renteverschillen zonder de
        wisselkoersstabiliteit in gevaarte brengen.üaar in de overgang naar de finale fase van de EMU geen
        gemeenschappelijk monetair beleid wordt gevoerd moet het monetaire beleid evenwel zowel
        afgestemd zijn op de binnenlandse prijssituatie als op wisselkoersoverwegingen. Tenzij de inflatoire
        spanningen duidelijk verminderen en bij het ontbreken van een grotere steun van de kant van het
        begrotingsbeleid is er geen ruimte voor een verruiming van het monetairebeleid i n d e gemeen-
        schap.
        Het begrotmgsbeleiddient verder verscherpt te wordend niet alleen met het o o g o p een betere
        convergentieinde eerste fase v a n d e E M U ^ maartevens alsbijdrage tot het vergroten v a n d e
        besparingen in de wereld en het verlichten van de druk op het monetaire beleid. Bij een verminderde
        toeneming vandebegrotingsontvangstenen stijgende werkloosheidsuitkeringenlijkt een zekere
        verslechtering van de begrotingssituaties in 1 ^ 1 als gevolg van automatische stabilisatoren
        onvermijdelijk. Ter bevordering van het proces van consolidatie lijkt het echter dienstig de
        conjuncturele verslechteringvan de begrotingspositie slechts ten dele tedoen doorwerken inhettotale
        begrotingssaldo^ zodat de structurele verbetering kan worden voortgezet, ü e regels inzake de
        beperkingvan deoverheidstekorten en overheidsschulden diedeó^emeenschap thans formuleertinhet
        kader van de intergouvernementele conferentie zouden een belangrijke bijdrage kunnen vormen tot
        een gezonde begrotingssituatie op middellange termijn. In feite zouden deze regels reeds thans in de
        overgangsperiode moeten dienen als een informeel richtsnoer ter beoordeling van begrotingssaldi ten
        einde te verzekeren dat in de eerste fase van de EMU voldoende vooruitgang zal zijn gemaakt.
        ü e stijgende loondruk in een situatie van nog grote werkloosheid wijst op de noodzaak van meer
        structurele hervormingen v a n d e arbeidsmarktenter versterking van werkgelegenheidscheppende
        investeringen.Er lijktgoede reden voor hetaanmoedigen van een actiever arbeidsmarktbeleid met een
        groterenadruk op herscholing dan op hetverlenen van werkloosheidssteun.Inmeerdere mate moeten
        belemmeringen voorwerkgelegenheidsschepping worden verwijderd en in de loonvormingsprocedu-
        res moet meer rekening kunnen worden gehouden met verschillen in produktiviteit teneinde de
        onderlinge aanpassing van vraag en aanbod op de arbeidsmarkten te verbeteren.
        ^. üeontw^kkelmg van het potenueel van de gemeenschap
        Het algemene beleid dat nodigis om de terugkeer van inflatoire druk en uiteenlopende inflatiecijfers
        tegen te gaan is tevens het beleid dat nodig is om de voorwaarden tot stand te brengen voor de
        verwezenlijkmg van de grote communautaire doelstellingen^
        Economische en Monetaire Cmie^ voltooiing van de interne markt^ economische en sociale
        samenhang.Tegelijkertijd vormt de verwezenlijking van deze doelstellingen een aanvulling op het
        beleid dat op nationaal niveau wordt gevoerd.
 ---pagebreak--- 22. 7. 91                         Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                Nr. C 190/35
          1.  Voltooiing van de interne markt
              Om zijn economische toekomst veilig te stellen heeft Europa een programma in uitvoering
              genomen tot totstandbrenging van een markt van continentale afmetingen. Een van de
              voornaamste belemmeringen die de Gemeenschap nog ondervindt bij de concurrentie op de
              wereldmarkten is de gefragmenteerde aard van de Europese markten, waardoor moeilijk op
              optimaal niveau kan worden geproduceerd, de technologische vooruitgang wordt afgeremd en
              de ontwikkeling van de dienstensector, waar de groei bijzonder krachtig is, wordt gehinderd.
              De openstelling van de binnengrenzen in de Gemeenschap zal de concurrentie doen toenemen.
              Een sterkere specialisatie en een grotere efficiëntie in de produktie zullen de keuzemogelijk-
              heden voor de consumenten aanzienlijk verbeteren.
              Door zijn essentiële stuwende werking geeft het programma voor de interne markt aan de
              Europese Gemeenschappen meer groeivooruitzichten en welvaart. De deelnemers aan het
              economische leven anticiperen in toenemende mate op de komende scherpe concurrentie en op
              de nieuwe voorwaarden en mogelijkheden die na 1992 bepalend zullen zijn voor de
              bedrij fsstrategieën. Steeds meer ondernemingen zijn gaan werken met aanzienlijk verruimde
              marktperspectieven en brengen daadwerkelijk wijziging in hun bedrijfsbeleid. Niet alleen
              zullen positieve groei-effecten voortvloeien uit de afschaffing van de interne grenscontroles en
              de verwijdering van de technische belemmeringen voor een vrij verkeer van goederen en
              diensten, wat deze laatste betreft in het bijzonder in de sector financiële diensten, maar ook zal
              de groei bevorderd worden door de positieve effecten die het gevolg zijn van de noodzakelijke
              herstructurering van de industrie en de dienstensector en van de positieve veranderingen in de
              verkoopstrategieën.
              In de geïntegreerde markt is een doeltreffend communautair concurrentiebeleid essentieel
              aangezien maatregelen en gedragingen die tot doel hebben de concurrentie te verminderen of te
             ontwijken (zoals verhoogde subsidies of overeenkomsten tot verdeling van de markt) deze
             positieve effecten zouden afremmen. Door de voltooiing van de interne markt in de nabije
             toekomst te bekronen met een gemeenschappelijke munt zou — zoals blijkt uit recente enquêtes
             bij het bedrijfsleven — de positieve stemming van de ondernemers verder gestimuleerd
             worden.
             De hoge verwachtingen die zijn gewekt mogen niet worden teleurgesteld. Derhalve moet de
             voor voltooiing van de interne markt gestelde datum, 1 januari 1993, in acht worden genomen.
             Het is dan ook van essentieel belang dat de nog te nemen besluiten over de in het Witboek van
              1985 genoemde voorstellen zo spoedig mogelijk tot stand komen. Reeds werden belangrijke
             vorderingen gemaakt en maatregelen vastgesteld met betrekking tot alle gebieden van
             economische bedrijvigheid. De Commissie heeft thans alle voorstellen die in het Witboek
             werden genoemd ingediend en meer dan twee derde daarvan is door de Raad goedgekeurd. De
             Commissie zal vervolgens vooral haar aandacht richten op de uitvoeringsproblemen (ongeveer
             72 % van de vereiste nationale uitvoeringsmaatregelen is tot dusver vastgesteld) en op een goed
             functioneren van de grote interne markt. Op voor de volledige afschaffing van interne
             grenscontroles belangrijke gebieden moeten nog besluiten worden genomen. De Raad moet
             prioriteit geven aan deze gebieden (die de onderlinge aanpassing van de tarieven van de
             indirecte belastingen omvatten) en regelmatig de situatie beoordelen om te verzekeren dat de
             nodige besluiten worden genomen om de volledige afschaffing van de binnengrenzen
             onomkeerbaar te maken, zoals het geval is voor de rest van het programma. De Lid-Staten
             dienen het tempo van de tenuitvoerlegging van de besluiten te versnellen; eind 1991 moeten zij
             de achterstand hebben ingehaald.
          2. De economische en sociale samenhang verbeteren
             Ook de verbetering van de economische en sociale samenhang zal een versterking van de
             groeivooruitzichten met zich brengen. Een meer dan gemiddelde groei in de minder
             begunstigde landen zou het groeipotentieel van de economie van de Gemeenschap als geheel
             doen toenemen.
             De versterking van de economische en sociale samenhang en een harmonische ontwikkeling
             van alle Europese regio's werden als doelstellingen bevestigd in artikel 130 van de Europese
             Akte. Door een meer dan gemiddelde groei in deze landen en regio's, zoals in de afgelopen jaren
             het geval was in Spanje, Portugal en Ierland, maar niet in Griekenland, werd een aanvang
             gemaakt met de verkleining van de verschillen in inkomens (tabel 4) en werd het groeipotentieel
             in de Gemeenschap als geheel vergroot. De kloof blijft echter groot en het inhaalproces zal nog
             langdurige inspanningen vergen.
 ---pagebreak--- Nr. C 190/36                         Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                                 22. 7. 91
                                                                    TABEL 4
              Het inhaalproces in de Gemeenschap — BBP (*") tegen lopende marktprijzen en koopkrachtpariteiten per
                                                    hoofd der bevolking (EUR-12 = 100)
                                            Griekenland               Spanje                 Ierland               Portugal
              1986                              55,9                   72,8                   63,4                   52,5
              1987                              54,1                   74,7                   64,4                   53,7
              1988                              54,2                   75,7                   64,7                   53,7
              1989                              54,0                   76,9                   67,0                   54,9
              1990                              52,9                   77,8                   68,6                   55,6
              1991                              52,6                   79,2                   68,7                   57,1
              1991-1986                        -3,3                   + 6,4                  + 5,3                  + 4,6
              (') Door de vergelijking tussen BBP's kan de vooruitgang overschat worden in de mate dat de inkomensoverdrachten aan
                  het buitenland sneller toegenomen kunnen zijn dan het nominale BBP.
              De economisch sterkere landen kunnen tot dit proces bijdragen door de instandhouding van
              een dynamisch groeipatroon en de openstelling van de markten. De verdubbeling van de
              middelen van de Structuurfondsen en de gelijktijdige versterking van de financiële instrumenten
              hebben tot gevolg dat voor Griekenland, Portugal en Ierland middelen ter beschikking zullen
              komen ten belope van 3 tot 5 % van het BBP in 1993. Hiermede wordt de tot dusver bereikte
              aanzienlijke verbetering van het structuurbeleid ondersteund. Economisch en sociaal beleid op
              nationaal en communautair niveau moet de grondslag vormen voor een aanhoudende relatieve
              groei van het reële BBP, zonder inflatoire druk en onhoudbare interne en externe onevenwich-
              tigheden. De inhalende landen zullen echter in de eerste plaats zelf verantwoordelijk blijven
              voor hun eigen ontwikkeling door het voeren van een passend beleid.
           3. Structurele aanpassing
              Met het structuurbeleid wordt het aanpassingsvermogen van de economieën van de Lid-Staten
              verbeterd. Een grotere flexibiliteit op de goederen- en factormarkten zal de prijzen op deze
              markten sterker en sneller doen reageren op veranderende marktverhoudingen. Het structuur-
              beleid vermindert aldus de potentiële hoogte en duur van de aanpassingskosten die verband
              houden met verstoringen.
              Naast het programma voor de interne markt zijn de Lid-Staten overgegaan tot een aantal
              structurele verbeteringen ten einde het hoofd te kunnen bieden aan de scherpere concurrentie
              op de geïntegreerde markt. Tot dusver betroffen de voornaamste initiatieven de liberalisatie
              van de financiële markten en de herstructurering van de inkomstenbelasting en de vennoot-
              schapsbelasting.
              De regeringen en de Gemeenschap hebben initiatieven genomen tot verbetering van het
              vermogen van de arbeidsmarkten te reageren op veranderingen en in vele Lid-Staten wordt aan
              onderwijs en beroepsopleiding een hoge prioriteit toegekend. Dit is een belangrijke factor voor
              de wederopneming in het arbeidsproces van de langdurig werklozen. Aan de structurele
              arbeidsmarktmaatregelen zal verder kracht bijgezet moeten worden.
              Ook bij de overheid moeten structurele hervormingen worden uitgevoerd om de efficiency in de
              collectieve sector te verbeteren en een meer doorzichtige en rechtvaardige mededinging tussen
              private en overheidsondernemingen te verzekeren.
              Niet alleen in de Gemeenschap maar ook in de gehele wereld moet gestreefd worden naar een
              grotere efficiency en een betere allocatie van middelen. De Uruguay-Ronde is een gezamenlijke
              poging om de internationale handel en de economische groei te bevorderen. Als het grootste
              handelsblok in de wereld heeft de Gemeenschap een natuurlijk belang bij een succesvolle
              afsluiting van de Ronde. Het is tevens een instrument om haar zwakkere handelspartners, in
              het bijzonder Midden- en Oost-Europa en de ontwikkelingslanden, een beter platform te
              verschaffen.
 ---pagebreak--- 22. 7. 91                           Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                Nr. C 190/37
                 De uitdagingen op het gebied van het milieubeleid                                   >
                 Zoals de eerdere olieschokken ertoe bijdroegen het in de jaren vijftig en zestig waargenomen
                 parallellisme tussen economische groei en energiegebruik te doorbreken neemt thans het
                 bewustzijn toe, gestimuleerd door de Golfcrisis, dat de band tussen economische groei en
                 vervuiling moet worden verbroken. De ervaringen in de Oosteuropese landen, die een veel
                 hoger niveau van vervuiling hebben dan de rijkere landen van de Gemeenschap, leren echter dat
                 de band niet direct is. De betere resultaten van de Gemeenschap zijn geen reden voor
                 zelfgenoegzaamheid; op dit gebied zijn nog aanzienlijke verbeteringen nodig. Er bestaat wel
                 een band tussen het prijsmechanisme en de vervuiling. Veelal komen in de marktprijzen de
                 milieukosten voor de samenleving van de produktie of het gebruik van de produkten niet
                 volledig tot uiting. Bovendien zijn particuliere deelnemers aan het economische leven als zij
                 consumptie- of investeringsbeslissingen nemen niet geneigd bij hun activiteiten rekening te
                 houden met de milieu-effecten.
                 In het centrum van een integraal beleid ter bestrijding van de milieuvervuiling (afgezien van de
                 noodzakelijke regelgeving) staat derhalve de noodzaak deze externe milieu-effecten intern te
                 maken, zodat de marktdeelnemers de juiste signalen ontvangen.
                 Het doel is de patronen van economische groei zodanig te veranderen dat een houdbaar
                 ontwikkelingspad wordt bereikt. Een versterkt beleid tot milieubescherming zal niet noodza-
                 kelijkerwijs een belasting vormen voor het particuliere bedrijfsleven, maar kan duidelijke
                 marktmogelijkheden opleveren voor innoverende milieuvriendelijke produkten en produktie-
                 processen.
                 Er bestaat thans een ruime consensus over de opvatting dat in het milieubeleid meer gebruik
                 moet worden gemaakt van economische en fiscale instrumenten, maar dat een optimaal beleid
                 zou bestaan uit een evenwichtige combinatie van marktgerichte instrumenten en traditionele
                 regelgeving. Als voornaamste voorbeelden van economische en financiële instrumenten
                 worden gezien belastingen, heffingen of fiscale stimulansen, terugbetaalbare waarborgsom-
                 men, verhandelbare emissievergunningen en financiële steun of subsidies. In het geval van
                 belastingen en heffingen dient zorgvuldig aandacht te worden geschonken aan de concurren-
                 tiepositie van de Gemeenschap en aan de prioriteiten van de interne markt.
                 Met het oog op het belang van de internationale dimensie van de vervuiling is een nauwe
                 internationale coördinatie vereist. In de Gemeenschap is een minimum aan harmonisatie nodig
                 ten einde te voorkomen dat beleidsinstrumenten potentieel in conflict komen met andere
                 doelstellingen van de Gemeenschap en om te verzekeren dat de instrumenten van land tot land
                 verenigbaar zijn ingeval het probleem transnationaal is.
          C. Beleid tot versterking van de convergentie
          Hoewel de economische convergentie sinds het begin van de jaren tachtig aanzienlijk is verbeterd,
          hebben zich in de periode 1988-1990 zorgwekkende divergenties ontwikkeld. In sommige landen en
          op bepaalde gebieden doen zich nog ernstige problemen voor. Als gevolg van het multilaterale toezicht
          zullen de eisen ten aanzien van de convergentie scherper worden. Uit de aanzienlijke vooruitgang die
          reeds is geboekt blijkt het positieve effect van de door het wisselkoersmechanisme van het EMS
          opgelegde discipline. In feite hangt het convergentieniveau van de Lid-Staten nauw samen met de mate
          waarin zij aan deze discipline zijn onderworpen.
          1.     Convergentie van prijzen en kosten
                 De prijsconvergentie is het grootst tussen de landen die vanaf het begin de nauwe
                 fluctuatiemarge in acht hebben genomen. Het gemiddelde inflatiepercentage (deflator van het
                 gezinsverbruik) in deze groep landen is sinds 1986 circa 3 % of minder (grafiek 4), ofschoon dit
                 percentage recentelijk weer is gestegen. De verschillen in inflatiepercentages tussen deze landen
                 zijn kleiner dan in de jaren zestig en de kloof tussen het hoogste (3,8 % in Luxemburg) en
                 het laagste percentage (2,5% in Denemarken) bedroeg in 1990 iets meer dan 1 procentpunt
                 (tabel 5).
 ---pagebreak--- Nr. C 190/38                       Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                                       22. 7. 91
                                                                   TABEL 5
                    Convergentie van de inflatie in de Gemeenschap in de tweede helft van de jaren tachtig (>)
                                                          1986           1989             1990           1991              1992i
             EUR-12                                      + 3,8           + 4,9            +5,0             +5,0             + 4,6
                                                                 Landen met lage en convergerende inflatie (3)
             EUR-7                                       + 1,2           + 3,3           + 2,8             + 3,2            + 3,6
             België                                      + 0,5           + 3,5           + 3,5             + 3,2            + 3,6
             Denemarken                                  + 2,9           + 5,1           + 2,6             + 2,4            + 2,6
             Duitsland                                   -0,2            + 3,1           + 2,5             + 3,5            + 4,2
             Frankrijk                                   + 2,9           + 3,5           + 3,0             + 3,1            + 3,2
             Ierland                                     + 4,3           + 3,9           + 2,6             + 3,0            + 3,0
             Luxemburg                                   + 1,1           + 3,4           + 3,8             + 3,5            + 3,5
             Nederland                                   + 0,2           + 2,9           + 2,6             + 2,8            + 2,9
                                                                             Landen met hoge inflatie
             EUR-3                                       + 5,7           + 6,0           + 6,7             + 6,3            + 5,3
             Italië                                      + 5,7           + 5,8           + 6,2             + 6,3            + 5,6
             Spanje                                      + 8,6           + 6,6           + 6,4             + 5,9            + 5,3
             Verenigd Koninkrijk                         + 4,4           + 5,9            + 7,2            + 6,5             + 5,1
                                                                       Landen met inflatie hoger dan 10%
             EUR-2                                       + 18,1         + 13,8           + 16,9           + 14,6            + 11,3
             Portugal                                    + 13,8         + 12,8           + 13,6           + 11,5            + 9,8
             Griekenland                                 + 22,1         + 14,7           + 20,5           + 18,0            + 13,0
             {') Deflator van het particuliere verbruik.
             (2) Raming.
             (3) Landen met lage en convergerende inflatieniveaus in de tweede helft van de jaren tachtig; dit zijn de landen waarvoor
                 vanaf het begin de nauwe bandbreedte van het Europees Monetair Stelsel (EMS) gold.
             De prijsconvergentie in deze landen stemt tot in 1990 reeds grotendeels overeen met het
             vermoedelijk voor de overgang naar de laatste fase van de EMU vereiste niveau. Deze
             convergentie van de inflatiecijfers ging gepaard met een duidelijke vertraging van de stijging van
             de nominale en reële arbeidskosten per eenheid, waardoor de rentabiliteit van de investeringen
             toenam.
             Een toename van de inflatie in 1990 en 1991 in deze landen en in het bijzonder in Duitsland
             in 1992 kan vanuit het oogpunt van stabiliteit niet aanvaardbaar worden geacht en deze
             ontwikkeling dient derhalve zo snel mogelijk te worden omgekeerd, te meer daar de
             voornaamste bron van inflatie gevormd lijkt te worden door de loonkosten.
             In een tweede groep landen bedraagt het inflatieniveau in 1990 het dubbele van dat van de
             eerste groep. Italië, dat tot de nauwe bandbreedte behoort, en Spanje, dat zich vorig jaar heeft
             aangesloten bij de landen waarvoor de brede marge geldt, hebben sinds het begin van de jaren
             tachtig eveneens aanzienlijke vooruitgang geboekt, doch de mate van convergentie in deze
             landen is nog veel minder groot dan in de eerste groep. Italië wordt geconfronteerd met een
             sterke opwaartse druk op de lonen; de nominale arbeidskosten per eenheid zijn in 1990 met
             meer dan 9 % of meer gestegen terwijl de stijging van deze kosten in de meeste van de van
             oudsher aan de nauwe bandbreedte deelnemende landen minder dan 5 % bedroeg. Deze landen
             zouden hun inflatieniveau in de komende twee of drie jaar geleidelijk tot dat van de landen van
             de nauwe bandbreedte moeten reduceren. Hiertoe is het noodzakelijk dat de aanspraken van de
             verschillende sectoren van de economie op de beschikbare middelen beter op elkaar worden
             afgestemd. Het vaststellen van ambitieuzere doch realistische doelstellingen op het gebied van
             inflatie, die met een op stabiliteit gericht monetair en fiscaal beleid worden nagestreefd, zou
             kunnen bijdragen tot de totstandkoming van een stabiel klimaat en van een referentiekader
             voor loonontwikkelingen.
 ---pagebreak--- 22. 7. 91                        Publikaticblad van de Europese Gemeenschappen                              Nr. C 190/39
             Het Verenigd Koninkrijk, dat deelneemt in de brede band van het wisselkoersmechanisme,
             kampt met een hoog inflatiepercentage (meer dan 7 % voor het prijsindexcijfer van het
             particuliere verbruik in 1990, gecorrigeerd voor het effect van de veranderingen op het gebied
             van de belastingheffing door lagere overheden) en met een groot tekort op de lopende rekening
             (circa 2V 4 % van het BBP in 1990). De huidige recessie zal op beide fronten voor enige
             verbetering zorgen. Het voornaamste probleem voor de economie van het Verenigd Koninkrijk
             is de te sterke stijging van de loonkosten. Nog zorgwekkender is dat de lonen die in de
             collectieve onderhandelingen worden overeengekomen nog steeds hoog zijn en nog geen blijk
             geven van een reactie op de vertraging van de economische groei. De samenstelling van het
             indexcijfer van de detailhandelsprijzen kan een gedeeltelijke verklaring voor deze ontwikkeling
             vormen. De toetreding van het pond sterling tot het wisselkoersmechanisme zal een positieve
             invloed op de verwachtingen hebben, hetgeen het Verenigd Koninkrijk een gunstiger
             perspectief biedt op inflatievermindering.
             Portugal heeft nog steeds een zeer hoog inflatiepercentage (meer dan 1 3 % in 1990). De
             nominale arbeidskosten per eenheid produkt stijgen nog te snel (met 14,5%). Voortdurende
             inspanningen zijn nodig om de inflatie geleidelijk terug te brengen tot het niveau van de landen
             met nauwe bandbreedte. Uit de ervaringen in andere landen blijkt dat dergelijke inspanningen
             succesvol kunnen zijn. In 1982 en 1983, toen het wisselkoersbeleid in het EMS strakker werd,
             was de inflatie in Ierland vergelijkbaar met die in Portugal thans. Het sedert oktober 1990
             gevoerde meer flexibele wisselkoersbeleid en het onlangs met de sociale partners overeenge-
             komen kader voor loonmatiging zullen bijdragen tot een neerwaartse druk op de inflatie,
             waardoor een spoedige deelneming in het wisselkoersmechanisme mogelijk wordt.
             De Griekse economie wordt gekenmerkt door ernstige onevenwichtigheden op veel terreinen,
             waarvoor radicale maatregelen nodig zijn. De inflatie overschrijdt de 2 0 % in 1990, en het
             begrotingstekort heeft een niveau bereikt dat in de Gemeenschap nog nooit eerder is
             voorgekomen, waardoor de openbare schuld ten opzichte van het BBP snel stijgt. Grote
             aanpassingen zijn noodzakelijk, en dienen ook op middellange termijn te worden volgehouden.
             Het programma op middellange termijn van de Griekse Regering omvat belangrijke
             aanpassingen die naar verwachting zullen leiden tot een aanzienlijke daling van de inflatie
             in 1992.
          2. Convergentie van het begrotingsbeleid
             Convergentie dient niet alleen aan de zijde van kosten en prijzen te worden gestimuleerd, doch
             ook de collectieve lasten dienen te worden beperkt, ten einde onaanvaardbare onevenwich-
             tigheden te voorkomen, de aanbodzijde van de economie te versterken en over de nodige ruimte
             te beschikken voor het geval zich ongunstige ontwikkelingen voordoen.
             Op begrotingsgebied is de convergentie duidelijk minder ver gevorderd dan ten aanzien van
             prijzen en kosten. In ongeveer de helft van de Lid-Staten baart het niveau van het
             begrotingstekort zorgen. Zoals werd opgemerkt is het proces van consolidatie tot stilstand
             gekomen. Verdere vooruitgang is niettemin zeer belangrijk, omdat te grote begrotingstekorten
             op middellange en lange termijn de geloofwaardigheid van het streven naar monetaire
             stabiliteit aantasten en het economische beleid bemoeilijken.
             In Duitsland is een nieuw begrotingsprobleem ontstaan. De eenwording heeft geleid tot een
             aanmerkelijke verslechtering van zijn begrotingspositie. De onlangs in januari en februari 1991
             getroffen maatregelen, waarbij sociale premies, inkomstenbelasting en accijnzen werden
             verhoogd, zal de staat extra inkomsten opleveren ten belope van ongeveer 1 % van het BBP in
             1991. Dit zal tot resultaat hebben dat het financieringstekort beperkt wordt tot 4,7 % van het
             BBP in 1991 (tabel 6). Ofschoon de aanwending van de nationale besparingen voor het
             oplossen van een tijdelijk binnenlands probleem nauwelijks kan worden aangevochten, zijn de
             omvang en de snelheid van de omslag in het begrotingssaldo van de Bondsregering uit
             conjunctureel oogpunt niet zonder risico's. De krachtige vraag uit de voormalige DDR,
             gesteund door grote begrotingsoverdrachten die noodzakelijk zijn om een economische
             ineenstorting te voorkomen in de vijf nieuwe Lander, kan de produktiecapaciteit in
             West-Duitsland overbelasten, een opwaartse druk op de inflatie uitoefenen en de reële
             wisselkoers doen stijgen. Ten einde deze gevaren te bezweren en een te zware belasting van het
             monetaire beleid te voorkomen zou een meer ambitieuze verscherping van het begrotingsbeleid
             dienstig zijn. Er zou bovendien meer nadruk kunnen worden gelegd op verlaging van de
             uitgaven en in het bijzonder van de subsidies aan gebieden die ten gevolge van de eenwording
             geen randgebieden meer zijn. <
 ---pagebreak--- Nr. C 190/40                    Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                        22. 7. 91
                                                          TABEL 6
                                             Financieringssaldo van de overheid
                                                                                (in procent van het BBP)
                                                1985        1987        1989       1990      1991 (')     1992 {M
             Europese Gemeenschap               -4,6        -4,2        -3,0       -4,1        -4,6         -4,4
                                                                  Landen met een groot tekort
             Griekenland                       -13,8       -12,4       -19,2      -18,9       -15,4        -10,7
             Italië                            -12,5       -11,1       -10,1      -10,6       -10,0        -10,0
                                                                  Landen mei een grote schuld
             België                             -8,5        -7,0        -6,6       -6,0        -6,4         -6,1
             Ierland                           -11,2        -9,1        -3,5       -3,4        -3,8         -3,5
             Nederland                          ^4,8        -6,6        -5,0        -5,7       -4,8         -4,9
             Portugal                          -10,1        -6,8        -3,4       -5,8        -5,5         -5,0
                                                                        Overige landen
             Denemarken                         -2,0         + 2,4      -0,5        -1,5       -1,3         -1,1
             Duitsland                          + 1,1       -1,9        + 0,2       -2,2       -4,7         -3,9
             Spanje                             -6,9        -3,2        -2,7        -3,7       -2,7         -2,0
             Frankrijk                          -2,9         -1,9       -1,4        -1,6       -1,6         -1,5
             Luxemburg                          + 5,3       + 1,2       + 3,1      + 4,2       + 1,7        + 1,6
             Verenigd Koninkrijk                -2,8         -1,3        + 1,0      -0,5       -2,2         -3,1
             (') Raming.
             In Griekenland en Italië is de vooruitgang vrij beperkt gebleven. In Italië verslechterde de
             begrotingssituatie opnieuw enigszins in 1990 en er zijn weinig tekenen die wijzen op een
             verbetering, ondanks herhaalde pogingen tot correctie. De noodzakelijke verlaging van het
             inflatiepercentage zal gepaard moeten gaan met een aanzienlijke vermindering van het
             begrotingstekort, waardoor eerst een stabilisering en vervolgens een verlaging van het niveau
             van de schuld ten opzichte van het BBP, dat nu meer dan 100% beloopt (tabel 7), kunnen
             worden bereikt. Inflatiebestrijding zonder een passende budgettaire aanpassing zou tot een nog
             snellere stijging van de openbare schuld leiden, zoals eveneens in België in het midden van de
             jaren tachtig is gebeurd. Gezien de onhoudbare schuldpositie van Italië zou elk uitstel van
             corrigerende maatregelen de aanpassingsinspanningen die uiteindelijk nodig zijn slechts
             verzwaren naarmate de steeds stijgende rentelasten andere uitgaven verdringen.
 ---pagebreak--- 22. 7. 91                     Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                  Nr. C 190/41
                                                     TABEL 7
                                   Ontwikkeling van de bruto openbare schuld
                                                                                (in percent BBP)
                                               1986         1989         1990         1991 (')      1992 (•)
          België                              123,7        128,9        127,5          128,1         127,8
          Italië                                88,4        98,6        100,7          103,3         105,8
          Ierland                             115,3        103,8         99,8           97,4          95,2
          Griekenland                          65,1         82,9         86,3           86,0          83,3
          Nederland                            71,7         78,0         78,5           78,8          79,9
          Portugal                              68,4        71,2          67,3          63,8          61,6
          Denemarken                            66,9         62,5         62,4          62,3          61,7
          Duitsland                            42,7         43,6         43,0           45,4          47,2
          Spanje                                48,0        44,6         45,2           44,5          43,7
          Verenigd Koninkrijk                   57,7         45,1         43,2          44,4          45,6
          Frankrijk                             34,1         35,7         36,4          37,3          37,8
          Luxemburg                             13,4          8,5          6,3           4,7            3,2
          EUR-12                                58,3         58,6         58,6          60,0          61,0
          (') Raming.
          In Griekenland heeft het begrotingstekort, dat in 1990 meer dan 18 % van het BBP bedroeg,
          geleid tot een snelle toeneming van de bruto openbare schuld van minder dan 30 % van het BBP
          in 1980 tot ongeveer 86% in 1990 (tabel 7). De door de Griekse Regering getroffen
          aanpassingsmaatregelen zullen naar verwachting dit jaar en het volgende een aanzienlijke
          vermindering van het begrotingstekort tot gevolg hebben. Gedurende een aantal jaren zullen
          deze inspanningen evenwel volgehouden moeten worden voordat een voldoende convergentie
          zal zijn bereikt.
          Ook in België, Nederland en Portugal is de omvang van het begrotingstekort zorgwekkend met
          het oog op de Economische en Monetaire Unie. In percenten van het BBP is de openbare schuld
          nog steeds zeer hoog en nog niet ten volle gestabiliseerd. Het begrotingstekort dient verder te
          worden verminderd ten einde een duidelijk dalende tendens van de openbare schuld teweeg te
          brengen. In België is het niveau van de openbare schuld nog steeds buitengewoon hoog (128 %
          van het BBP in 1990). Het begrotingstekort is nog te omvangrijk om dit percentage te doen
          dalen indien de groei afneemt of de rente stijgt. Het streven van de regering om de uitgaven
          exclusief rente reëel te bevriezen en het tekort nominaal op hetzelfde peil te houden zou ook
          door de overheden op andere niveaus moeten worden gevolgd. Slechts indien streng en
          algemeen aan deze regel wordt vastgehouden kan de overheidsschuld in verhouding tot het BBP
          geleidelijk worden verlaagd, hetgeen essentieel is om stabiliteit op lange termijn te waarborgen.
          In Nederland is de openbare schuld, hoewel niet zo hoog als in België en Ierland, nog niet
          volledig gestabiliseerd. Een enigszins stringenter begrotingsbeleid zou dienstig zijn. De
          begrotingssituatie in Portugal moet eveneens worden verbeterd, tegelijkertijd met de bestrij-
          ding van de inflatie, ten einde de vooruitgang die met de relatieve stabilisatie van de openbare
          schuld is geboekt, te consolideren.
          Ierland heeft zijn begrotingstekort reeds aanzienlijk verminderd, zodat de overheidsschuld in
          procenten van het BBP een duidelijk dalende tendens vertoont. Deze ontwikkeling dient thans
          te worden voortgezet.
          In een laatste groep landen — Denemarken, Spanje, Frankrijk, Luxemburg en het Verenigd
          Koninkrijk — lijkt de begrotingssituatie wat het financieringssaldo en de openbare schuld
          betreft onder controle te zijn, zodat zich dienaangaande voor de Gemeenschap geen problemen
          ten aanzien van de convergentie voordoen. Aandacht dient echter te worden geschonken aan de
          stijging van het begrotingstekort in het Verenigd Koninkrijk ook al is deze ten dele een gevolg
          van de recessie. Dat de begrotingssituatie in deze groep landen in het algemeen positief kan
 ---pagebreak--- Nr. C 190/42                        Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                 22. 7. 91
                 worden bevorderd neemt echter niet weg dat het, zoals ook geldt voor de andere landen,
                 noodzakelijk is om de structuur van de openbare financiën te verbeteren ten gunste van de
                 aanbodzijde van de economie, als voorbereiding op de interne markt van 1992, en de
                 budgettaire flexibiliteit te vergroten, zodat een optimale beleidscombinatie mogelijk wordt. Dit
                 betekent met name een verbetering van de structuur van uitgaven en ontvangsten, waardoor in
                 sommige gevallen het aandeel van de uitgaven in het BBP kan worden verlaagd en de
                 belastingdruk verminderd.
                 Bovendien kampt een aantal van deze landen met sterke inflatoire tendensen en aanzienlijke
                 tekorten op de lopende rekening, zoals het Verenigd Koninkrijk en Spanje, of met een hoge
                 buitenlandse schuld, zoals Denemarken. In deze landen dient dan ook een behoedzaam
                 begrotingsbeleid te worden gevoerd.
           3.    Convergentie van de lopende rekeningen
                 In een steeds meer geïntegreerde economie met een volledig geliberaliseerd kapitaalverkeer
                 en in toenemende mate vaste wisselkoersen moet de convergentie van de lopende rekeningen
                 van de betalingsbalans in een andere context worden geplaatst en dient de wenselijkheid
                 van een positief of negatief saldo op de lopende rekening van geval tot geval te worden
                 beoordeeld.
                 Spanje kampt met een hoog en nog toenemend tekort op de lopende rekening (meer dan 3,5 %
                 van het BBP in 1990). Op zich is een tekort op de lopende rekening in het geval van Spanje niet
                 verontrustend zolang het gepaard gaat met kapitaalinvoer ter financiering van de snelle
                 toename van de investeringen. Bovendien oefende deze kapitaaltoevloed een opwaartse druk
                 uit op de wisselkoers. Een reden tot zorg is echter de snelheid waarmee de lopende rekening, die
                 in 1987 nog in evenwicht was, verslechtert. Voor 1991 en 1992 wordt evenwel een stabilisering
                 van het tekort verwacht. Om de wisselkoersstabiliteit te handhaven dient er snel voor te worden
                 gezorgd dat de arbeidskosten per eenheid in Spanje minder sterk stijgen dan bij zijn
                 voornaamste handelspartners, zodat zijn concurrentiepositie zou verbeteren. Dit zou tevens de
                 voorwaarden scheppen voor een duurzame sterke groei die zowel nodig is om de voortdurend
                 hoge werkloosheid terug te dringen als om het „inhaalproces" voort te zetten. Deze
                 opmerkingen gelden tevens voor Griekenland waar de lopende rekening in de afgelopen jaren
                 ernstig is verslechterd en voor 1991 en 1992 slechts een bescheiden verbetering wordt
                 verwacht.
                 De positie van de lopende rekening van Italië is weliswaar nog niet verontrustend, doch geeft
                 niettemin aanleiding tot het kritisch bezien van de loonontwikkelingen ten einde het externe
                 concurrentievermogen in stand te houden. Voor het Verenigd Koninkrijk is enige verbetering
                 in de externe positie te verwachten, grotendeels als gevolg van de vermindering van de
                 binnenlandse vraag. De kostenontwikkelingen dienen evenwel nog nauwlettend te worden
                 gevolgd ten einde te voorkomen dat de lopende rekening weer verslechtert als zich een
                 wederopleving van de binnenlandse vraag voordoet.
                 De huidige posities op de lopende rekeningen van de landen waarvoor reeds vanaf de oprichting
                 van het EMS de nauwe bandbreedte geldt lijken over het algemeen houdbaar. Het Duitse
                 overschot, dat in het recente verleden nog reden tot zorg gaf, zal reeds in 1991 zijn verdwenen
                 ten gevolge van het eenwordingsproces. In Denemarken, waar de lopende rekening in 1990
                 voor het eerst sinds de jaren zestig een overschot vertoont, werd aanzienlijke vooruitgang
                 geboekt. Naar verwachting zullen ook 1991 en 1992 een overschot opleveren. Dit werd echter
                 bereikt ten koste van de groei. Een verdere verbetering van de concurrentiepositie zou kunnen
                 bijdragen tot consolidatie van deze positieve ontwikkeling op hogere niveaus van bedrijvigheid
                 en werkgelegenheid.
           Met passende monetaire, budgettaire en structurele maatregelen kunnen de inflatoire tendensen
           worden teruggedrongen, zodat de gunstige basisvoorwaarden voor groei in de Gemeenschap
           behouden blijven. Tegelijkertijd zal de versterking van het potentieel van de Gemeenschap de
           aanbodzijde van de economie verbeteren en bijdragen tot een hervatting van de groeitendens op
           middellange termijn. Een dergelijk beleid voldoet tevens aan de vereisten voor een goede ontwikkeling
           naar de Economische en Monetaire Unie.
 ---pagebreak--- 22. 7. 91                                   Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                Nr. C 190/43
                                      VOORNAAMSTE ECONOMISCHE INDICATOREN 1988-1992
                                  GEMEENSCHAP, VERENIGDE STATEN VAN AMERIKA EN JAPAN
a) BBP in constante prijzen (')                                        b) Binnenlandse vraag in constante prijzen
    (procentuele mutatie)                                                 (procentuele mutatie)
              1988       1989      1990 H      1991 (*)     1992 (»)                  1988      1989     1990 (•)  1991 (»)   1992 (*)
B              4,6        3,9         3,7          2%         2V2      B               4,1        4,9       3,6      2%          2V 2
DK             0,5        1,2         1,6          iv2        2%       DK           -1>7          0,3     -0,8          %        iv2
D              3,7        3,3         4,7          2V4        1V4      D               3,8        2,7       5,1      3           2V2
                                                                                3
GR             4,1        2,8         0,1            v4       iv2      GR              7,0        3,3       2,5          /4      2
E              5,2        4,8         3,7          3          3V2      E               7,1        7,8       4,6      3V2         4V 4
F              3,6        3,6         2,8          1V2        2V2      F               3,8        3,2       3,2       1V4        2%
IRL            3,9        5,9         5,2          1%         2V4      IRL             0,4        6,0       5,5       iv2        vu
I              4,2        3,2         2,0          vu         2V2      I               5,0        3,6       1,9       2          3
L              5,5        6,1         3,7          3          3V4      L               3,6        7,8       3,7      4%          3V4
NL             2,7        4,0         3,3          2%         1V4      NL               1,6       4,9       3,8      2%          1
P              3,9        5,4         4,0          2 V        2V,      P               7,4        4,0       5,8       5V4        4V2
UK             4,6        2,2         0,6        -2V4         2V4      UK               8,0       3,1     -0,1      -3           2V2
EG             4,0        3,3         2,7          1V4        2V4      EG              5,0        3,7       2,8       iv2        2%
USA            4,5        2,8         1,0          0          iv2      USA             3,3        2,2       0,5      -v 2        iv2
JAP            5,7        4,9         5,6          3%         4        JAP             7,3        5,7       5,8      4           4V 2
c) Prijsindexcijfer van het gezinsverbruik                             d) Saldo lopende rekening van de betalingsbalans
    (procentuele mutatie)                                                 (in procent van hel BBP)
                1988       1989      1990 (*)   1991 (•)    1992 (»)                  1988       1989    1990 (»)  1991 (*)   1992 (*)
B                 1,6        3,5        3,5        3%         3V2      B                1,5       1,1       0,7        1           1
DK               4,9         5,1        2,6        2V2        2V2      DK            -1,2       -1,2        0,8        1V2         2V2
D                 1,3        3,1        2,5        3V2        4V 4     D               4,2        4,7       3,0        0         -v4
GR              14,2       14,7       20,5        18         13        GR            -2,0       -4,8      -5,7      -5         -4
E                5,1         6,6        6,4        6          5%       E   "*        -1,1       -3,2      -3,5      -3         -3V4
                                                                                3
F                2,9         3,5        3,0        3          3V4      F             -0,3       -0,1      -1,0       -U        -1
IRL              2,5         3,9        2,6        3          3        IRL              1,7       1,3       2,7        2V 4        VU
I                5,2         5,8        6,2        6V4        5V2      I             -0,8       -1,4      -1,4      -IV4       -iv2
L                2,8         3,4        3,8        3V2        3V2      L              33,5       34,4      29,3      26V 2      24V 4
NL               0,4         2,9        2,6        2V4        3        NL              2,5        3,3       4,0        4           4
P               10,0       12,8        13,6       nv2         9%       P             -4,4       -2,9      -0,1      -l'A       -2V4
UK               4,9         5,9        7,2        6V2        5        UK            -4,6       -4,8      -2,3      -1         - 1 %
EG               3,7         4,9        5,0        5          4V4      EG              0,1      -0,1      -0,2       -V2         -v4
USA              4,0         4,5        5,0        4V2        5        USA           -2,5       -1,9      -1,8       -%        -1
JAP            -0,1          1,7        2,4        23/4       2V2      JAP             2,8        2,1       1,2        1           1
(*) Vooruitzichten mei 1991.
(') BNP voor de Verenigde Staten van Amerika en voor Japan vanaf 1989.
 ---pagebreak--- Nr. C 190/44                                    Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                   22. 7. 91
(e) Aantal werklozen                                                       (f) Vorderingensaldo van de totale overheid
    (in % van de burgerlijke beroepsbevolking)                                 (in % van het BBP)
                1988         1989       1990 (•)   1991 (•)  1992 (•)                      1988       1989   1990 (*)  1991 (*)  1992 (*)
B               10,0           8,5         8,1         8*4      8%         B               -6,6       -6,7     -6,0     -6V4       -6
DK               6,5           7,7         8,6        9         8%         DK                0,5      -0,5     -1,5     -iv4       -1
D                6,1           5,5         5,1        4V2       4%         D               -2,1         0,2    -2,2     -4%        -4
GR               7,6           7,5         7,5         8%       9%         GR            -15,5      -19,2    -18,9     - 15V 2   -103/4
E               19,3         17,1         16,1       16        15V 2       E               -3,3       -2,7     -3,7     -2V4       -2
F                9,9           9,4         9,0        9%        9V2        F               -1,8       -1,2     -1,6     -IV,       -V/2
IRL             17,4         16,0         15,1       16        16V 4       IRL             -5,2       -3,5     -3,4     -3%        -3V2
I               10,8         10,7          9,8         9%       9V2        I             -10,9      -10,1    -10,6     -10       -10
L                2,1           1,8         1,7         IV,      1'4        L                 2,1        3,3      4,2        VU        vu
NL               9,3           8,7         8,1        7%        7%         NL              -5,2       -5,0     -5,7     -4%        -5
P                5,6           4,8         4,6        4%        5%         P               -5,4       -3,4     -5,8     -5V2       -5
UK                8,5          7,0         5,7         8V2     10 3 / 4    UK                 1,1        1,0   -0,5     -2%        -3%
EG               9,7           8,9         8,2         8%       9%         EG              -3,7       -2,9     -4,1     -4V2       -4V2
USA              5,5           5,3         5,4        6V2       6V2        USA             -2,0       -1,7     -2,4     -VU        -2V2
JAP              2,5           2,3         2,1         2V4      2%         JAP                2,1        1,8      2,2      vu         2
(g) Totale werkgelegenheid                                                 (h) Reële loonsom per werknemer (*)
    (procentuele mutatie)                                                       (procentuele mutatie)
                1988         1989       1990 (•)   1991 (*)  1992 (•)                      1988       1989   1990 (•)  1991 (•)  1992 (*)
B                 1,5          1,1         1,0        0           0        B                 0,8        0,6      2,3     2V 2       2V 2
                                                                      r
DK             -0,0         -0,6         -0,7        -v«                u  DK             -0,9       -1,6        1,0      1         1
                                                                      3
D                0,8           1,4         2,8        vu                U  D                 1,7     -0,2        1,5     2V 4       iv4
GR                1,6          1,5         0,4       -v4          0        GR                3,7        4,1      0,6    -2           - v4 •
E                 3,5          3,6         2,6        v/2          iv4     E                 1,1     -0,5        1,2      1%        1
F                0,7           1,2         1,2          Va            v2   F                 1,2        1,2      1,8      v/2       1
IRL              0,4        -0,1           2,1          v4            v2   IRL               2,9        2,2      3,0      3%        2V2
I                0,9           0,2         1,4          v2            v2   I                 4,0        3,1      3,9      vu        2
L                3,1           4,0         2,4        VU           iv2     L                 0,5        3,0      1,8      2V 2      2%
NL                1,4          1,6         1,9        1               v2   NL                1,1     -2,4        1,6      2         VU
P                0,1           1,0         2,5        1               v2   P                 3,1        0,8      3,7      5%        4V 4
UK               3,3           2,8         0,6     -2V2         -2         UK                2,9        2,8      3,4      2         vu
EG                1,6          1,6         1,6        v4              v4   EG                2,1        1,2      2,4      2         v/2
USA              2,8           2,3         0,4     -1              1       USA               1,9     -0,7     -0,1        0           v2
JAP               1,6          1,9         2,0        iv2          iv2     JAP               3,4        2,2      1,7      VU        iv2
(*) Vooruitzichten mei 1991.
(') Gedefleerd met prijsdeflator gezinsverbruik.
 ---pagebreak--- 22. 7. 91                                  Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen                                  Nr. C 190/45
(i) Bruto investeringen, bouw, in constante prijzen                   (j) Bruto investeringen, uitrustingsgoederen, in constante prijzen
    (procentuele mutatie)                                                  (procentuele mutatie)
                1988       1989     1990 C)    1991 H    1992 {*)                     1988       1989     1990 (*)   1991 (*)   1992 H
B               15,0        9,6        5,7      -1         3          B                17,7       19,0        9,9        3V2       4
DK             -3,1       -4,6       -3,8       -3           v4       DK              -7,5         6,6       2,3       -VU         4V 4
D                4,7        5,1        5,2        3V4      2          D                 7,7        9,8      12,9         8%        5V4
GR               7,6        2,1        0,7        0        4          GR               10,8       17,3      10,4         6        10
E               12,6       14,9       10,7        6V2      7V2        E                16,5       12,1        1,2        2V2       5V4
F                6,2        6,6        2,3        iv<      2%         F                 8,9        8,1        5,3        1         2V2
IRL            -0,7         9,8        8,4        iv2      3          IRL               5,6       14,1        6,8        3V 4      4V 2
I                 3,7       3,9        2,5          %      2V2        I                 6,4        5,2        3,5        VU        5V4
L                 9,9       8,8        5,9        5V2      4V 2       L               -5,4        14,9        5,6        6V4       5%
NL              11,8        2,6        2,5       -v4         v4       NL                6,8        5,5        6,0        2V 4        v4
P               10,1        3,5        6,5        6V4      6          P                23,2        7,7        8,5        5%        5V2
UK                6,1     -0,5         0,1      -3V4       2          UK               17,7        8,4     -3,7      -17           3V2
EG                6,4       5,3        3,8        1V2      3          EG               10,4        8,6        4,7          v4      4V2
(k) Bruto investeringen, totaal, in constante prijzen                 I) BBP per hoofd
     (procentuele mutatie)                                                (EG = 100) lopende prijzen en koopkrachtpariteiten
                1988       1989     1990 n     1991 (*)  1992 (*)                     1960       1973       1986     1991 (*)   1992 (*)
B               13,5       13,6        7,6         1       3V2        B                95,4      101,2     100,6      104,4      105,1
DK             -6,6         0,2      -1,0        -2%       2%         DK             118,3       113,1     117,0      108,5      108,9
D                 5,1       7,1        8,8         6       4          D              117,9       111,1     114,0      113,8      112,3
GR                8,8       8,6        5,2         3       7          GR               38,6       56,8       55,9       52,5      52,3
E               14,0       13,7        6,7         5       6V4        E                60,3       79,0       72,8       79,3      80,5
F                 8,5       5,8        4,0         1%      2V 2       F              105,8       110,4     110,1      108,9      109,1
IRL               4,6      11,3        7,5         2V4     3%         IRL              60,8       58,9       63,4       68,9      69,0
I                 6,7       5,1        3,0         1       4          I                86,5       93,3     103,0      103,6      104,0
L              -5,5        13,4        5,8         5%      5          L              158,5       141,9     126,2      133,0      134,9
NL                9,4       3,0        4,1         iv4       v4       NL             118,6       113,1     106,0      103,9      103,3
P               15,0        7,5        7,5         5%      5%         P                38,7       56,4       52,5       56,7      57,1
UK              14,8        4,8      -1,9      - 10V 2     2V4        UK             128,6       108,5     105,4      101,3      101,3
EG                9,0       6,7        4,3           %     3%         EG             100,0       100,0     100,0      100,0      100,0
 USA              5,0       2,7      -0,1        -3        5%         USA            189,6       161,6     155,7      147,3      145,6
JAP             12,6       11,0       10,8         5       6V2        JAP              55,8       96,3     110,7      121,7      124,0
(*) Vooruitzichten mei 1991.
Bron: Diensten van de Commissie.