				|

		52012DC0433

			MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD Strategie voor het duurzame concurrentievermogen van de bouwsector en de ondernemingen in die sector /* COM/2012/0433 final */

			   	MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET
EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD
Strategie voor het duurzame
concurrentievermogen van de bouwsector en de ondernemingen in die sector
1. Inleiding
De bouwsector speelt een belangrijke rol in de
Europese economie. De sector genereert bijna 10 % van het bbp en zorgt
voor 20 miljoen banen, vooral in kleine en micro-ondernemingen. De bouw is
tevens een belangrijke afnemer van tussenproducten (grondstoffen, chemicaliën,
elektrische en elektronische apparatuur enz.) en aanverwante diensten. Vanwege
het grote economische belang van de bouwsector kunnen de prestaties van deze
sector een aanzienlijke invloed hebben op de ontwikkeling van de economie in
het algemeen.
De kwaliteit van bouwwerken heeft ook
rechtstreeks invloed op de levenskwaliteit van de Europese burger. Daarnaast
hebben de energieprestaties van gebouwen en de efficiëntie bij de productie,
het vervoer en het gebruik van producten bestemd voor de bouw van gebouwen en
infrastructuur belangrijke gevolgen voor het energiegebruik, klimaatverandering
en het milieu.
Het concurrentievermogen van bouwondernemingen
is daarom niet alleen belangrijk voor de groei en de werkgelegenheid in het
algemeen, maar ook om de duurzaamheid van de sector te waarborgen.
De sector kan een aanzienlijke bijdrage
leveren aan het scheppen van werkgelegenheid[1]
door actiever te worden op een aantal zeer veelbelovende terreinen zoals de
renovatie van gebouwen en infrastructuur, ondersteund met bijvoorbeeld passende
beleidsmaatregelen om de vraag te stimuleren maar ook om investeringen te
bevorderen. De bouwsector speelt daarom een belangrijke rol bij de uitvoering
van de Europa 2020-strategie voor slimme, duurzame en inclusieve groei.
Bovendien wijst de Commissie in haar mededeling over het “Stappenplan Energie
2050”[2]
erop dat de verhoogde energie-efficiëntie van nieuwe en bestaande gebouwen van
cruciaal belang is voor de transformatie van het energiestelsel van de EU.
Een duurzame bouwsector speelt een cruciale
rol bij het behalen van de doelstelling van de EU om de uitstoot van
broeikasgassen op de lange termijn met 80-95 % te reduceren. Volgens de
Routekaart naar een concurrerende koolstofarme economie in 2050[3] zou de bouwsector een
kostenefficiënte reductie kunnen leveren van ongeveer 40 tot 50 % in 2030
en van rond 90 % in 2050. De investeringen die daarvoor nodig zijn zouden
aanzienlijk bijdragen tot het concurrentievermogen van de Europese bouwsector.
De sector heeft ook een belangrijke rol te spelen bij de aanpassing aan
klimaatverandering en de bestendigheid tegen natuurrampen en door de mens
veroorzaakte rampen door de bevordering van rampenbestendige
langetermijninvesteringen.
De bouwsector wordt echter geconfronteerd met
een aantal structurele problemen, zoals het gebrek aan geschoolde arbeidskrachten
bij veel ondernemingen, het feit dat de sector vanwege de arbeidsomstandigheden
weinig aantrekkelijk is voor jongeren, een beperkt innovatievermogen en
zwartwerk. De huidige situatie in deze bedrijfstak kan meer algemeen worden
gekenmerkt aan de hand van drie essentiële elementen.
Ten eerste heeft de bouwsector bijzonder te
lijden gehad van de financiële en economische crisis (tussen januari 2008 en
november 2011 daalde het bouw- en infrastructuurwerk in de EU‑27 met
16 %[4]).
Ten tweede is er meer concurrentie van niet-Europese bedrijven, niet alleen op
de internationale markten, maar ook op de interne markt, met name bij
infrastructuurprojecten. Deze externe concurrentie is niet altijd eerlijk:
EU-ondernemingen hebben vaak veel hogere kosten dan niet-Europese
ondernemingen. Ten slotte hebben de energie- en milieuvraagstukken geleid tot
een nieuwe dynamiek tussen ondernemingen en tot diverse overheidsinitiatieven
die intussen van groot belang zijn geworden voor de concurrentie op de markt.
De bouwondernemingen hebben al aanzienlijke vooruitgang geboekt, maar om de
EU-doelstellingen op het gebied van klimaat, energie en milieu te halen zijn
belangrijke veranderingen nodig, die de sector zonder de nodige beleidsmatige
steun maar moeilijk zal kunnen verwezenlijken.
Deze mededeling
geeft een overzicht van de belangrijkste uitdagingen die de sector van nu
tot 2020 op het gebied van investeringen, menselijk kapitaal,
milieuvoorschriften, regelgeving en markttoegang moet aangaan, en stelt
initiatieven voor die de sector daarbij kunnen ondersteunen. Op korte termijn
is het zaak de groei en werkgelegenheid in de bouwsector te ondersteunen om de
crisis te overwinnen. Op lange termijn vereisen de uitdagingen waarmee de
industrie wordt geconfronteerd een gemeenschappelijke en gecoördineerde aanpak
op Europees niveau ter verbetering van het functioneren van de waardeketen, met
name door middel van vrijwillige partnerschappen tussen de particuliere en de
openbare sector en waar nodig een passend regelgevend kader.
2. Stand van zaken en belangrijkste
uitdagingen
Het uiteenlopende karakter van de activiteiten
van de verschillende takken van de bouwsector leidt tot verschillen, zowel op
sociaaleconomisch, organisatorisch, cultureel en technologisch vlak, als bij de
aanpassing aan nieuwe regelgeving en marktkansen.
Er zijn mondiale
uitdagingen die op middellange termijn tot duurzame groei kunnen leiden, mits
nu passende maatregelen worden genomen. Het resultaat zou de ontwikkeling
kunnen zijn van een reeks diensten op het gebied van gezondheid en veiligheid,
energiezuinigheid, groene bouw, rampenbestendigheid, binnenklimaat,
hergebruik/terugwinning/recycling en ontwerp-op-maat. Indien wij deze
uitdagingen verstandig aangaan, kunnen ook nieuwe marktkansen worden gecreëerd.
2.1 De algemene macro-economische context
De financiële
crisis heeft de bouwsector bijzonder zwaar getroffen: de vraag naar met
name particuliere woningen maar ook naar andere producten zoals infrastructuur
is zeer sterk gedaald. De ontwikkelingen verschillen per lidstaat. In sommige
lidstaten was het uiteenspatten van de vastgoedzeepbel een van de oorzaken voor
de terugval, die tot nu voortduurt[5].
In andere lidstaten heeft de sector vooral te lijden onder de inkrimping van de
kredietmarkten. De beperking van de overheidsuitgaven als gevolg van de crisis
zal de investeringen in infrastructuur verder onder druk zetten.
Sommige landen
hebben als reactie op de crisis geïnvesteerd in stimuleringspakketten,
zoals aanvangsinvesteringen in infrastructuurprojecten, verlaagde btw-tarieven
voor nieuwbouw en/of renovatie van gebouwen, preferentiële rentevoeten voor
hypotheken enz. Het concurrentievermogen van de sector zal echter alleen
blijvend worden verbeterd als maatregelen worden genomen om vaardigheden en
kwalificaties te verbeteren en innovatie en een “groene” economie te
bevorderen. Bijgevolg is een passend beleid ter stimulering van groei en
werkgelegenheid op de korte termijn nodig, maar ook een reorganisatie van de
bouwsector op de lange termijn.
2.2 De prestaties van de waardeketen
De markten van de
bouwsector in de EU en de sector zelf zijn sterk gefragmenteerd: er zijn
heel veel micro-ondernemingen, de prestaties van de sector verschillen sterk
tussen de verschillende lidstaten en de verspreiding van goede praktijken
verloopt zeer moeizaam. Een betere integratie van de waardeketen zou de kans op
innovatie als gunstig neveneffect van samenwerking aanzienlijk kunnen
vergroten.
Bouwondernemingen en in mindere mate
fabrikanten van bouwproducten zullen steeds meer te kampen krijgen met de behoefte
aan geschoolde werknemers. Ook zal vervanging gevonden moeten worden voor
de enorme hoeveelheid geschoolde werknemers — meer dan tweederde van het totaal
in de bouw, de industrie en het vervoer — die tussen nu en 2020 met pensioen
zal gaan[6].
Het chronische tekort aan geschoolde arbeidskrachten kan worden verklaard door
enerzijds de geringe aantrekkelijkheid van de sector voor jongeren en
anderzijds de toenemende behoefte aan vaardigheden die overeenstemmen met
specifieke kwalificaties, die de onderwijs- en opleidingsinstellingen (en de
arbeidsmarkt) maar moeilijk kunnen vervullen. De overgang naar een zuinige,
koolstofarme economie zal ook belangrijke structurele veranderingen met zich
meebrengen voor de bouwsector, die zich zal moeten aanpassen en proactief zal
moeten inspelen op de behoeften aan vaardigheden en bekwaamheden op deze
gebieden. Dat geldt met name voor de voorbereiding van de beroepsbevolking op
de bouw van gebouwen die “bijna energieneutraal” zijn, of dit nu nieuwbouw of
renovatie betreft. De ontwikkeling van sleuteltechnologieën en het gebruik van
flexibele werktijdenregelingen zal ook veranderingen vergen van de vaardigheden
en kwalificaties binnen de bouw.
De uitgaven aan onderzoek en innovatie
zijn nog steeds erg laag in vergelijking met die van de rest van het
bedrijfsleven. Dit kan echter worden verklaard door het arbeidsintensieve
karakter en het feit dat de bouwondernemingen vooral bestaande externe
technologische ontwikkelingen in hun activiteiten willen integreren. De sector zal zijn inspanningen op het gebied van onderzoek
en innovatie waarschijnlijk intensiveren, om het hoofd te kunnen bieden aan de
hoge consumptie van grondstoffen (zoals metaalhoudende en niet-metaalhoudende
mineralen, chemische stoffen en hout), en de productie van grote hoeveelheden
afval. Bovendien worden steeds meer materialen ontwikkeld die gemakkelijker
verzameld en opnieuw gebruikt kunnen worden, en is er steeds meer “systeembouw”
die demontage en hergebruik van de gebruikte materialen makkelijker maakt. Deze
inspanningen zijn in overeenstemming met de nieuwe in de verordening
bouwproducten omschreven basisverplichting voor de bouw betreffende een
duurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen, en met het
grondstoffeninitiatief, door de mogelijke ontwikkeling van beste praktijken bij
het verzamelen en behandelen van afval, en met name door de terugwinning en/of
het hergebruik van waardevolle materialen uit afval, en via ondersteuning van
onderzoek naar economische prikkels ter bevordering van recycling/terugwinning.
De initiatieven op EU- en nationaal niveau moeten er echter voor zorgen dat
innovatieve oplossingen en beste praktijken sneller worden overgenomen.
2.3 De koolstofarme economie
Zoals aangekondigd in de herschikking van
de richtlijn betreffende de energieprestatie van gebouwen[7] wordt de invoering van
bijna-energieneutrale gebouwen[8]
een zeer belangrijke uitdaging voor de bouwsector. De markt heeft een aantal
jaar om zich aan te passen, maar alle marktdeelnemers, van overheidsinstanties
(die de voorschriften twee jaar moeten toepassen) tot bouwbedrijven,
ontwerpers, ontwikkelaars enz., hebben steun nodig. Er zullen ook aanpassingen
nodig zijn op gebieden als financieringsstructuur, aanbestedingen, onderwijs en
marketing.
Het aantal energie-efficiënte gebouwen
groeit weliswaar, maar een kritische massa is nog niet bereikt en pogingen om
de energie-efficiëntie te verbeteren en hernieuwbare energiebronnen te
integreren vorderen traag. Handhaving van het regelgevingskader en toepassing
van een passend fiscaal beleid moeten samen bijdragen tot het bereiken van een
kritische massa.
Bij renovatie van bestaande gebouwen
moet ook meer worden gedaan aan energiebesparing. Bovendien is het aantal
bestaande gebouwen dat uitgebreide renovatie ondergaat relatief bescheiden. In de Strategie voor een concurrerende, duurzame en continu
geleverde energie[9],
de Routekaart naar een concurrerende koolstofarme economie in 2050[10] en de Routekaart Energie 2050[11] wordt daarom benadrukt dat
meer actie op het gebied van gebouwen moet worden ondernomen en dat met name
renovatie moet worden bevorderd. Deze beleidslijn zal moeten
worden voortgezet.
De vervoersinfrastructuur heeft een
enorme uitwerking op het milieu, verbruikt veel energie en grondstoffen en
produceert veel afval. Infrastructuurnetwerken zullen een belangrijke bijdrage
moeten leveren aan een duurzamer Europa.
2.4 Concurrentie tussen
bouwondernemingen binnen de EU en op internationale markten
De concurrentie op de EU-markten is verbeterd
door de toepassing van de richtlijnen inzake overheidsopdrachten, de
tenuitvoerlegging van de dienstenrichtlijn en de goedkeuring van Europese
ontwerp- en bouwnormen (“Eurocodes”). Voor EU-ondernemingen is de
concurrentiestrijd echter niet altijd een gelijke, met name als zij concurreren
met niet-Europese bedrijven, omdat deze vaak aan minder strenge sociale
en milieu-eisen hoeven te voldoen en staatssteun ontvangen. De lidstaten zouden
ervoor moeten zorgen dat EU- en niet-EU-ondernemingen met gelijke middelen
strijden om overheidsopdrachten in de wacht te slepen, zonder de sociale en
milieugerelateerde verworvenheden van de EU in gevaar te brengen.
De situatie op de internationale markten
is zelfs nog moeilijker. De sector wordt niet alleen vaak geconfronteerd met
grote technische problemen, ook de voorwaarden van mededinging in andere landen
kunnen problematisch zijn. China, bijvoorbeeld, beperkt de toegang tot deze
markten. De sector zal echter wereldwijd actiever moeten worden, omdat de
bouwnijverheidsmarkten in de EU naar verwachting trager zullen groeien dan in
de opkomende markten. Voor de bouwondernemingen van de EU is het belangrijk dat
derde landen hun markten openen en EU-bouwondernemingen laten meedingen naar
contracten. De EU moet zich sterker inzetten om in onderhandelingen
toezeggingen van niet-EU-landen voor de verdere openstelling van hun
commerciële en aanbestedingsmarkten te verkrijgen, mogelijke discriminatie bij
aanbestedingsprocedures te onderzoeken en geschillen over de toegang tot
markten te beslechten door overleg met de betrokken landen.
3. Een Europese strategie voor een
duurzaam concurrentievermogen van de bouwnijverheid
Er is een Europese
strategie voor het volgende decennium opgesteld om een antwoord te bieden op de
voornaamste hierboven genoemde uitdagingen. De strategie
is bedoeld als aanvulling op de door de ondernemingen van de bouwsector zelf
ontwikkelde strategieën om hun concurrentievermogen te verbeteren en op
maatschappelijke uitdagingen te reageren.
Deze strategie is
vooral gericht op vijf belangrijke doelstellingen:
a) bevordering van gunstige omstandigheden voor investeringen,
b) verbetering van het menselijk kapitaal in de bouwnijverheid,
c) verbetering van de grondstoffenefficiëntie, milieuprestaties en
commerciële mogelijkheden, d) versterking van de interne markt voor de
bouwnijverheid, en e) bevordering van de mondiale concurrentiepositie van
EU-bouwondernemingen. Elke doelstelling omvat verschillende belangrijke
uitdagingen. Het stimuleren van groei, onderzoek en innovatie en de koolstofarme
economie, bijvoorbeeld, vereist gunstige omstandigheden voor investeringen. Op vergelijkbare wijze is het menselijk kapitaal van essentieel
belang voor het verbeteren van de prestaties van de waardeketen en de
toepassing van innovatieve oplossingen, met name voor een koolstofarme
economie. Enerzijds doet de strategie aanbevelingen om uitdagingen op
korte tot middellange termijn op economisch gebied en op het gebied van de
werkgelegenheid in de bouwsector aan te pakken. Anderzijds zijn er ook aanbevelingen
met een langetermijnperspectief om ervoor te zorgen dat de effecten op het
concurrentievermogen van de sector duurzaam zijn.
3.1 Stimulering van gunstige
investeringsvoorwaarden
De renovatie van
gebouwen en projecten op het gebied van trans-Europese netwerken kunnen de
groei van de bouwsector nieuw leven inblazen en tegelijkertijd bijdragen tot de
verwezenlijking van de doelstellingen van het Europees energie‑,
vervoers- en cohesiebeleid. De bestrijding van betalingsachterstanden zal
bovendien de financiële levensvatbaarheid van bouwondernemers (en in het
bijzonder van ambachtelijke en kleine bouwbedrijven) en hun toegang tot krediet
verbeteren. Op lange termijn zal de bouwsector zijn vermogen om te innoveren
moeten vergroten ter verhoging van de productiviteit en de toegevoegde waarde
van de sector en de milieuprestaties van alle schakels van de waardeketen.
3.1.1 Kortetermijnmaatregelen
Vooral de renovatie
van gebouwen en infrastructureel onderhoud moet worden gestimuleerd:
samen vertegenwoordigen zij een aanzienlijk deel van de werkgelegenheid en
productie in de bouwnijverheid. Met name de huidige activiteit en praktijken op
het gebied van renovatie[12]
zijn wat betreft verbetering van de energie-efficiëntie onvoldoende om de
EU 2020-doelen voor energiebesparing te halen. De goedkeuring van de
voorgestelde streefcijfers — het jaarlijks kostenoptimaal renoveren van
3 % van de gebouwen die eigendom zijn van centrale overheden[13] (een verdubbeling van de
huidige renovatiecijfers) en van 2 % van alle gebouwen[14] — zou niet alleen bijdragen
aan de verwezenlijking van de doelstellingen, maar ook aan economische groei en
werkgelegenheid op lokaal niveau in de hele EU. Deze verbeteringen kunnen
echter alleen worden goedgekeurd nadat een aantal regelgevende, economische en
financiële belemmeringen uit de weg zijn geruimd.
Ten eerste moeten
de lidstaten de richtlijn betreffende de energieprestatie van gebouwen[15] correct uitvoeren en
handhaven. Een weinig ambitieuze houding en het niet handhaven van de
energiecodes voor de bouw belemmeren in een aantal lidstaten de bouw van
energie-efficiënte gebouwen en stimuleren de bouwsector daarom niet.
Fiscale prikkels[16] en financiële
steunmaatregelen vallen bij de marktdeelnemers in
goede aarde en bevorderen de renovatie van bestaande gebouwen. Nationale
regelingen en het effect daarvan variëren echter sterk. Het uitwisselen van
ervaringen zou heel nuttig kunnen zijn om vanuit verschillende gezichtspunten
beter inzicht te krijgen in de potentiële consequenties, de risico’s van een
onvolledige uitvoering en de eventuele onbedoelde gevolgen. Om een zo groot
mogelijke hefboomeffect te hebben moet ook worden gestreefd naar
complementariteit tussen deze nationale regelingen aan de ene kant en EU- en
particuliere fondsen en financiële instrumenten aan de andere kant.
De EU biedt steun en financiering via
verschillende mechanismen; de lidstaten zouden daarvan beter gebruik moeten
maken. De structuurfondsen en het cohesiefonds (2007-2013) kunnen
worden aangewend voor investeringen in energie-efficiëntie en hernieuwbare
energie, en dit niet alleen voor openbare gebouwen en bedrijfspanden, maar ook
voor bestaande woningen. Daarnaast bieden financiële instrumenten zoals Jessica
de mogelijkheid te investeren in kleine projecten (voor stedelijke ontwikkeling
en herstel) die via de normale marktmechanismen niet gefinancierd zouden zijn.
Risicokapitaalfondsen en garanties voor leningen van de Europese
Investeringsbank (EIB), de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling
(EBWO) en het Europese Fonds voor energie-efficiëntie en ontwikkeling bieden,
samen met steun voor projectontwikkeling aan de eindbegunstigden (bv. Elena),
andere mogelijkheden om overheidssteun aan te boren.
Een regeling die
investeringen in grondstoffenefficiënte renovaties zou kunnen stimuleren, is de
ontwikkeling van ontwerp-bouw-beheerdiensten (design-build-operation services)
voor kleine renovatieprojecten met contractueel
gegarandeerde gebouwprestaties. Dit marktsegment wordt niet alleen
interessant voor energiedienstenbedrijven maar ook voor kleine gespecialiseerde
aannemers, die eventueel ook prestatiegaranties zouden kunnen bieden voor een
verscheidenheid aan bouwdiensten. Interventie door de overheid zou de
ontwikkeling van dergelijke diensten ook kunnen bevorderen, met name op het
gebied van overheidsopdrachten en in de woningbouw, samen met de ontwikkeling
van verzekeringsproducten die de technische risico’s van prestatiegaranties
zouden kunnen dekken. In het bijzonder zouden overheden kunnen
waarborgen dat bij renovaties actief energiebeheer en slimme meters worden
geïnstalleerd.
Tot slot is het van belang
dat bouwbedrijven binnen redelijke termijnen toegang hebben tot hun eigen
financiële middelen. De nieuwe richtlijn betalingsachterstanden[17] introduceert strengere bepalingen,
met name door harmonisatie van de termijnen waarbinnen overheidsinstanties
ondernemingen moeten betalen, door verhoging van de wettelijke rente voor
achterstallige betaling en door ondernemingen toe te staan de
invorderingskosten door te berekenen. In het kader van de herziening van de
EU-richtlijnen inzake overheidsopdrachten stelde de Commissie voor dat de
lidstaten moeten kunnen bepalen dat subcontractanten rechtstreekse betaling
door de aanbestedende dienst mogen verlangen voor alle door hen in het kader
van het contract aan de hoofdcontractant geleverde goederen, werkzaamheden en
diensten.
 De Commissie: ·                         zal uiterlijk eind 2012 een analyse overleggen van de verschillende financiële instrumenten op nationaal en EU-niveau die energie-efficiëntie in gebouwen ondersteunen, mogelijk met inbegrip van aanbevelingen voor een betere benutting van overheidssteun om renovatie van gebouwen te stimuleren; ·                         zal in 2013 de voorlopige conclusies presenteren van een lopend proefproject waarbij de mogelijkheid wordt onderzocht gebruik te maken van verzekeringen die contractuele prestatiegaranties en grensoverschrijdende diensten dekken, met name voor kleine aannemers; ·                         zal in 2012 in alle lidstaten een op ondernemingen gerichte voorlichtingscampagne lanceren over de bestrijding van betalingsachterstanden bij handelstransacties; ·                         zal in 2012, in verband met de richtlijn betalingsachterstanden, een proefproject uitvoeren voor de snelle en doeltreffende betaling van openstaande vorderingen van kmo’s die grensoverschrijdend actief zijn. De lidstaten wordt verzocht: ·                         passende programma’s op te zetten of te verbeteren voor reparatie-, onderhouds- en renovatieprojecten met ambitieuze duurzaamheidsdoelen en na te gaan in hoeverre fiscale en financiële instrumenten (verlaagd btw-tarief, gerichte subsidies enz.) en kredietmechanismen voor renovatieprojecten met ambitieuze duurzaamheidsdoelen daarbij nuttig kunnen zijn; ·                         het gebruik te bevorderen van de financiële instrumenten en steunprogramma’s voor projectontwikkeling in het kader van de structuurfondsen, de EIB, de EBWO en het Europese Fonds ter ondersteuning van kleine renovatieprojecten met contractuele garanties op de gebouwprestaties, met inbegrip van de “frontloading” van de structuurfondsen voor energie-efficiënte gebouwen.
3.1.2 Middellange- en
langetermijnmaatregelen
Het nieuwe voorstel voor een cohesiebeleid van
de EU voor 2014‑2020[18]
legt nog meer de nadruk op de ondersteuning van investeringen in verband met de
klimaat- en energiedoelstellingen van de EU en stelt voor het bedrag voor
duurzame energie in de lopende periode nagenoeg te verdubbelen. Er wordt
voorgesteld een aanzienlijk deel van de structuurfondsen en het Cohesiefonds
toe te wijzen aan investeringen ter ondersteuning van de verschuiving naar de
koolstofarme economie, en met name ter ondersteuning van energie-efficiëntie en
duurzame energiebronnen, met inbegrip van renovatie van gebouwen. Financiële
instrumenten zullen in de toekomst waarschijnlijk een grotere rol gaan spelen
bij op maat gemaakte investeringen in energie-efficiëntie en hernieuwbare
energieën in de stedelijke infrastructuur en de bouwsector.
De ontwikkeling
van een “kernnetwerk”, zoals door de Europese Commissie voorgesteld, waarbij de
EU-hoofdsteden en andere grote steden, havens, luchthavens en andere
belangrijke economische centra via multimodaal vervoer efficiënt met elkaar
worden verbonden, is van essentieel belang is voor de economie. Op 19 oktober
2011 heeft de Europese Commissie een nieuw pakket maatregelen gepresenteerd met
het oog op de totstandbrenging van een gunstig kader voor de ontwikkeling van trans-Europese
vervoersnetwerken (TEN-T). Dit pakket omvat de herziene richtsnoeren
voor het trans-Europese vervoersnetwerk, de financieringsfaciliteit voor
Europese verbindingen (de “Connecting Europe Facility”), met een budget van in
totaal 50 miljard euro, en het voorstel voor een snelle uitvoering van
projectobligaties met de Europese Investeringsbank.
Het is de
bedoeling uiterlijk op 31 december 2050 te beschikken over een
operationeel “allesomvattend” netwerk, maar voorrang te geven aan het
kernnetwerk dat uiterlijk op 31 december 2030 klaar moet zijn. De op
19 oktober 2011 door de Europese Commissie voorgestelde corridors van het
kernnetwerk en de bijbehorende “platformen” zullen de betrokken lidstaten en de
belanghebbenden (infrastructuurbeheerders en gebruikers) nader tot elkaar
brengen, waardoor coördinatie, samenwerking en transparantie gewaarborgd
worden. Naast deze voorstellen zal enige harmonisatie van nationale
administratieve procedures nodig zijn met het oog op een soepele uitvoering van
de grensoverschrijdende gedeelten van de netwerken.
Bij onderzoek en innovatie
moeten op technologie gerichte activiteiten[19]
gecombineerd worden met sociaaleconomisch onderzoek naar op de markt gebaseerde
instrumenten aan de vraagzijde (opleiding, overheidsopdrachten, normalisatie,
verzekeringen enz.) die de overgang van onderzoek naar de toepassing van
innovatieve oplossingen kan versnellen. Dat vraagt om een breder partnerschap
met de verschillende belangengroepen binnen de door de verschillende
EU-instrumenten te financieren initiatieven, om zo een wijder marktperspectief
te bereiken en een kritische massa tot stand te brengen. Bestaande initiatieven
zoals het publiek-private partnerschap Energie-efficiënte gebouwen, Cultureel
erfgoed, slimme steden en gemeenschappen en Onderzoek ten behoeve van
toekomstige infrastructuurnetwerken in Europa (reFINE) zouden in dit
verband een relevante basis kunnen vormen voor het ontwikkelen van dergelijke
partnerschappen. Het EU-cohesiebeleid kan bovendien in het kader van de
nationale programma’s steun bieden aan onderzoek en innovatie op deze gebieden
en zal ook sterk de nadruk blijven leggen op de verbetering van het
concurrentievermogen van het mkb, met inbegrip van het gebruik dat het mkb
maakt van informatie- en communicatietechnologieën. Met name de ontwikkeling
van innovatiestrategieën voor slimme specialisatie, zoals voorgesteld door de
Commissie als voorafgaande voorwaarde voor het gebruik van de structuurfondsen
in de volgende programmeringsperiode (2014‑2020), zal de steun uit de
structuurfondsen doelgerichter helpen maken en bijdragen tot een strategische
aanpak om het potentieel voor slimme groei in alle regio’s te benutten[20].
 De Commissie: ·                         heeft in het kader van het cohesiebeleid voor de periode 2014-2020 voorgesteld een aanzienlijk deel van de structuurfondsen en het Cohesiefonds toe te wijzen aan investeringen in de omschakeling naar een koolstofarme economie en met name in energie-efficiëntie en hernieuwbare energiebronnen, onder meer bij de renovatie van gebouwen. Bovendien zal de Commissie het gebruik van revolverende fondsen op dit gebied blijven stimuleren, om het hefboomeffect te vergroten; ·                         zal een reeks kerneisen voor bouwwerken vaststellen waaraan grensoverschrijdende gedeelten van de TEN-projecten moeten voldoen, om ervoor te zorgen dat de nationale procedures voor verlening van vergunningen in technisch opzicht minstens enigermate met elkaar overeenstemmen; ·                         zal in het voorjaar van 2013 een conferentie over innovatie in de bouwsector houden om de technologische lacunes in de gehele waardeketen te inventariseren en een actieplan op te stellen om die lacunes op te vullen. De lidstaten wordt verzocht: samen met andere lidstaten en de particuliere sector gemeenschappelijke gecoördineerde initiatieven te ontwikkelen waarbij onderzoek, technologische ontwikkeling, innovatieve aanbestedingen, certificering, verzekeringen, interregionale clusters enz. worden gecombineerd, zodat nieuwe kennis en technologieën sneller tot de markt doordringen op regionaal en EU-niveau. De EU zal deze initiatieven ondersteunen met Horizon 2020 en met Cosme 2014 – 2020 (Concurrentievermogen van ondernemingen en voor kleine en middelgrote ondernemingen), niet alleen via directe subsidies, maar ook met financiële instrumenten die ervoor zorgen dat het mkb betere toegang krijgt tot financiële middelen, in de vorm van aandelenkapitaalfondsen en leningen. Nationale en regionale instanties zullen moeten zorgen voor een efficiënt en complementair gebruik van de verschillende vormen van EU-steun, waaronder fondsen in het kader van cohesiebeleid, voor zover de desbetreffende operationele programma’s dergelijke maatregelen toelaten.
3.2. Verbetering van het menselijk
kapitaal in de bouwsector
Bouwondernemingen
en in mindere mate producenten van bouwproducten kampen momenteel met een
aanzienlijk tekort aan gekwalificeerde werknemers. Bovendien bestaan er tussen
de onderwijs- en opleidingsstelsels in Europa grote verschillen wat betreft de
mate van (de)centralisatie, de opzet van opleidingsprogramma’s, de rol van de
sociale partners, de financiële structuren en de inhoud van de cursussen.
Het is zaak beter
te anticiperen op toekomstige behoeften aan vaardigheden en kwalificaties,
voldoende studenten te stimuleren relevante bouwopleidingen te volgen en de
voorwaarden te scheppen voor een betere werkomgeving en een beter
loopbaanbeheer, een grotere mobiliteit van werknemers in de bouw en een bredere
verlening van grensoverschrijdende diensten. Hierbij moet rekening worden
gehouden met het effect van de vergrijzing van de beroepsbevolking van de EU en
met de gezondheid en veiligheid op het werk binnen de sector.
3.2.1 Kortetermijnmaatregelen
Het in het kader
van het programma “Intelligent Energy Europe” uitgevoerde “Build Up
Skills”-initiatief is erop gericht het stelsel van beroepsonderwijs en
-opleiding aan te passen aan de behoeften aan vaardigheden en kwalificaties op
het gebied van energie-efficiëntie en hernieuwbare energiebronnen. Dankzij Build
Up Skills kunnen nationale kwalificatieroutekaarten naar 2020 worden opgesteld.
Bovendien zal het initiatief de oprichting ondersteunen van grootschalige
opleidings- en certificatiestelsels en van kwalificatieontwerp ter opwaardering
van reeds bestaande structuren, waar nodig met de steun van financiële
instrumenten zoals het Europees Sociaal Fonds en het programma “Een leven lang
leren” en de voorgestelde opvolger daarvan, Erasmus voor iedereen. Hierdoor zou
het aantal beschikbare gekwalificeerde bouwvakkers groeien en zouden eigenaren
van gebouwen meer vertrouwen krijgen in energiebesparende investeringen.
Dit initiatief kan
tevens als uitgangspunt dienen voor de inventarisering van de behoeftes aan
studie- en opleidingsprogramma’s en kwalificaties op andere gebieden die
verband houden met de bouw en duurzame ontwikkeling, zoals de industrialisatie
van het bouwproces, het gebruik van innovatieve of niet-conventionele
bouwproducten en -technieken, de aanwending van informatie- en
communicatietechnologie binnen gebouwbeheersystemen enz.
 De Commissie: ·                         zal het “Build Up Skills”-initiatief evalueren, en met name nagaan of het nut heeft het eerste initiatief uit te breiden tot andere beroepscategorieën in de bouwsector of tot andere kwalificatiebehoeften op het gebied van de bouw en duurzame ontwikkeling. De lidstaten, bouworganisaties en onderwijsinstellingen wordt verzocht: ·                         collectieve overeenkomsten te sluiten om de ontwikkeling van vaardigheden in het kader van het “Build Up Skills”-initiatief of andere, vergelijkbare programma’s te steunen.
3.2.2 Middellange- en
langetermijnmaatregelen
De bouwsector moet
uit strategisch oogpunt de behoeften aan vaardigheden beter kunnen opsporen en
zich er beter op kunnen voorbereiden. Bovendien is het zaak opleidings- en kwalificatieontwerpprogramma’s
beter op die behoeften af te stemmen. In een aantal landen bestaan platformen
waar toekomstige behoeften aan arbeidskrachten en vaardigheden met een indirect
effect op de bouwsector worden geïnventariseerd. Een via de sociale dialoog
ondersteund initiatief op Europees niveau zou de uitwisseling van informatie
over deze behoeften kunnen verbeteren, de bereidheid van de sector om
grondstoffenefficiënte werkwijzen toe te passen en duurzame gebouwen te leveren
kunnen vergroten, evenals het vermogen van de onderwijsstelsels om in deze
behoeften te voorzien.
In
deze context zal de Europese Commissie een haalbaarheidsstudie van de Europese
sociale partners over de oprichting van een Europese raad voor
sectorvaardigheden ondersteunen. Europese raden
voor sectorvaardigheden zijn netwerken van nationale waarnemingscentra voor
analyse van de arbeidsmarkt en van de vaardigheden op sectorniveau, die onder
leiding van vertegenwoordigers van de bedrijfstak en Europese sociale partners
en met deelname van vertegenwoordigers van onderwijs- en
opleidingsverstrekkers, informatie en goede praktijken uitwisselen om
aanbevelingen voor de ontwikkeling van vaardigheden en banen te doen.
De
Commissie zal in 2012 voorts de haalbaarheid onderzoeken van allianties voor
sectorvaardigheden op het gebied van duurzame bouw tussen aanbieders van
beroepsonderwijs en ‑opleiding, ondernemingen en andere belanghebbenden,
met het oog op het ontwikkelen van passende, bijgewerkte en nieuwe
onderwijsprogramma’s en -cursussen en het vinden van innovatieve manieren om
beroepsonderwijs en –opleiding te geven.
Bevordering en
toepassing van instrumenten die in het kader van het EU-beleid voor bij- en
nascholing zijn ontwikkeld, zou de mobiliteit van geschoolde werknemers moeten
verbeteren. De richtlijn betreffende de terbeschikkingstelling van werknemers
omvat een minimum van duidelijk omschreven arbeidsvoorwaarden die de
dienstverlener in het ontvangende land in acht moet nemen. Daardoor biedt de
richtlijn gedetacheerde werknemers een adequaat beschermingsniveau. De
handhaving van de richtlijn betreffende de terbeschikkingstelling van
werknemers moet worden verbeterd om te voorkomen dat de regelgeving wordt
misbruikt of omzeild en om “sociale dumping” te voorkomen (een situatie waarbij
dienstverleners van buiten de ontvangende lidstaat lokale dienstverleners
kunnen onderbieden omdat de arbeidsnormen in hun eigen lidstaat soepeler zijn),
met name door betere voorlichting over de toepasselijke arbeidsvoorwaarden,
efficiëntere administratieve samenwerking en uitwisseling van informatie tussen
inspectiediensten, doeltreffendere inspecties en de invoering van hoofdelijke
aansprakelijkheid voor het loon gedetacheerde werknemers.
Ten slotte staat
de sector als gevolg van de demografische veranderingen voor een dubbele
uitdaging. Enerzijds moeten bouwondernemingen in de EU strategieën bepalen om
tegenwicht te bieden aan de teruglopende instroom van Europese jongeren in de
sector en het grote aantal werknemers dat de komende jaren met pensioen gaat;
anderzijds moeten de arbeidsomstandigheden worden verbeterd om een hogere
levensverwachting te garanderen. Vanwege deze dubbele uitdaging zal de
werkomgeving aantrekkelijker moeten worden en zal meer aandacht moeten worden
besteed aan gezondheids- en veiligheidsvraagstukken, om vervroegde pensionering
als gevolg van beroepsongevallen of ‑ziekten te vermijden.
 De Commissie: ·                         zal in de context van de Europese sociale dialoog initiatieven stimuleren om: het beroepsonderwijs af te stemmen op de toekomstige behoeften aan vaardigheden en kwalificaties in de bouwsector (met inbegrip van behoeften in verband met het efficiënt gebruik van hulpbronnen), basisvereisten voor vaardigheden in specifieke sectoren vast te stellen en de wederzijdse erkenning van kwalificaties te vergemakkelijken; ·                         zal de Europese sociale partners in de bouwsector helpen een Europese raad voor sectorvaardigheden voor de bouwnijverheid op te richten; ·                         zal hen aanmoedigen initiatieven te ontwikkelen op gebieden als energie- en grondstoffenefficiëntie in gebouwen, gezondheid en veiligheid, kwaliteitsnormen en opleiding, met inbegrip van het leerlingwezen voor jongeren. Deze initiatieven kunnen onder andere de vorm aannemen van voorlichtingscampagnes en opleidingen en kunnen afhankelijk van de nationale context ook gezamenlijk beheer van fondsen omvatten; ·                         zal via het programma Een leven lang leren de haalbaarheid onderzoeken van allianties voor sectorvaardigheden op het gebied van duurzame bouw, d.w.z. partnerschappen tussen aanbieders van beroepsonderwijs en -opleiding, ondernemingen en andere belanghebbenden, met het oog op het ontwikkelen van passende studieprogramma’s of beroepskwalificaties en innovatieve vormen van beroepsonderwijs en -opleiding. De lidstaten, sociale partners in de bouw en opleidingsinstellingen wordt verzocht: ·                         het voorstel voor een richtlijn betreffende de handhaving van Richtlijn 96/71/EG betreffende de terbeschikkingstelling van werknemers met het oog op het verrichten van diensten[21] snel goed te keuren; ·                         partnerschappen op te zetten ter ondersteuning van passend beroepsonderwijs en passende beroepsopleidingen op nationaal en regionaal niveau waarbij op bestaande en nieuwe behoeften van de bouwsector wordt ingespeeld, en met name de beheerscapaciteit wordt versterkt en intensiever gebruik wordt gemaakt van ICT; ·                         campagnes te starten en te steunen om de bouwsector aantrekkelijker te maken voor mensen met talent.
3.3 Efficiënter gebruik van hulpbronnen, verbetering van
milieuprestaties en vergroting van commerciële mogelijkheden
Het Stappenplan
voor efficiënt hulpbronnengebruik in Europa[22]
omschrijft het aanzienlijke effect dat de bouw heeft op natuurlijke
hulpbronnen, energie, milieu en klimaatverandering. Als significante
verbeteringen in bouwactiviteiten en voor de hele levenscyclus van bouwwerken
worden aangebracht, kan de concurrentiekracht van de bouwsector toenemen en kan
een grondstoffen- en energie-efficiënte gebouwenvoorraad worden opgebouwd,
waarbij alle nieuwe gebouwen bijna energieneutraal zijn en uit grondstoffenefficiënte
materialen bestaan.
Verbeteringen in
de bouw scheppen nieuwe kansen voor het bedrijfsleven, waaronder het mkb, omdat
de behoeften af kunnen hangen van de plaatselijke omstandigheden en individuele
oplossingen kunnen vereisen. Zoals al aangekondigd in het Stappenplan voor
efficiënt hulpbronnengebruik in Europa zal de Commissie in 2013 een mededeling
uitbrengen over duurzame gebouwen, waarin de acties ter ondersteuning van een
hulpbronnenefficiënte sector verder gedefinieerd en uitgewerkt zullen worden.
Om ervoor te
zorgen dat het begrip “duurzame ontwikkeling” beter wordt begrepen en op
grotere schaal wordt toegepast, zullen geharmoniseerde indicatoren, codes en
methoden voor de beoordeling van de milieuprestaties van bouwproducten,
-processen en -werken ontwikkeld moeten worden. Samen moeten zij zorgen voor
een samenhangende en onderling erkende interpretatie van de milieuprestaties,
en tegelijkertijd de goede werking van de interne markt op het gebied van
bouwproducten en ‑diensten in stand houden.
De Commissie zal
voorstellen doen voor benaderingen voor de wederzijdse erkenning of
harmonisatie van de diverse bestaande beoordelingsmethoden, onder andere om
deze methoden beter uitvoerbaar en betaalbaarder te maken voor
bouwondernemingen, het verzekeringswezen en investeerders. Dit
initiatief zal voortbouwen op de bestaande platformen, zoals het
CEN-bouwnetwerk, gidsen zoals de JRC-gids Life Cycle Thinking and Assessment en
Europese onderzoeksprojecten zoals SuperBuildings en Open House.
Deze werkzaamheden
zullen bovendien bijdragen tot de ontwikkeling van een meer systematische
aanpak van de beoordeling van de duurzaamheid van projecten die in aanmerking
komen voor financiële overheidssteun, waaronder modellen op EU-niveau voor
kosten/batenanalyses. Proefprojecten die in het kader van groene
overheidsopdrachten en regionaal beleid zijn ontwikkeld, zouden instanties die
belast zijn met planning en aanbestedingen kunnen voorzien van passende
instrumenten, met name voor de renovatie van bestaande gebouwen en de
modernisering van de vervoersinfrastructuur.
Belanghebbenden
uit het bedrijfsleven hebben tijdens de openbare raadpleging aangegeven dat
bouwprojecten hinder kunnen ondervinden van nationale vergunningsprocedures,
bijvoorbeeld als gevolg van vertragingen in verband met publieke weerstand,
onteigeningsaangelegenheden of het feit dat verschillende vergunningen,
waaronder milieuvergunningen, moeten worden verkregen. Deze kwesties zijn
geconstateerd in het kader van de lopende evaluatie van de richtlijn milieueffectbeoordeling[23], die onder meer erop is
gericht de bestaande procedures te vereenvoudigen en te stroomlijnen, en die
derhalve op dit gebied een positief effect zal hebben, aangezien de
milieueffectbeoordeling deel uitmaakt van de vergunningsprocedure. De meeste
belemmeringen vloeien voort uit de uiteenlopende nationale wetgeving en
administratieve procedures voor vergunningverlening. Deze kunnen de
totstandbrenging van uniforme concurrentievoorwaarden en de verspreiding van
ecologische technologieën bemoeilijken. Hoewel erkend wordt dat deze wetgeving
vaak gebieden betreft die onder de exclusieve bevoegdheid van de lidstaten
vallen (zoals eigendomsrechten) zal de Commissie de uitwisseling van informatie
en van beste praktijken bevorderen, onder andere door vrijwillige invoering van
gedragscodes voor zaken zoals de duur van de procedure voor vergunningverlening
en de stappen waaruit deze bestaat, of het opzetten van procedures voor
arbitrage tussen overheidsdiensten.
Ten slotte vormt
de doelstelling van de kaderrichtlijn afvalstoffen om in 2020 70 % van het
bouw- en sloopafval opnieuw te gebruiken, te recyclen en/of terug te winnen,
een waardevolle kans voor de bouwwaardeketen. Het bedrijfsleven zou verder
gebaat kunnen zijn bij betere en duidelijkere definities van afval,
harmonisering van registratievoorwaarden voor het vervoeren van afval en van
voorschriften voor de kenmerken van bouwproducten in verband met het gebruik,
de duurzaamheid en de milieuvriendelijkheid van grondstoffen.
 De Commissie: ·                         zal initiatieven nemen ter verbetering van de wederzijdse erkenning van milieuprestaties en risicobeoordelingsmethoden, met name in het kader van de EU-normalisatiewerkzaamheden en verzekeringsstelsels; ·                         zal de ontwikkeling ondersteunen van een in de hele EU bruikbaar kosten/batenmodel voor gehele levenscycli voor groene overheidsopdrachten en voor de beginselen van duurzame ontwikkeling in het kader van regionale beleidsmaatregelen; ·                         zal nagaan tot welke obstakels de nationale wetgevingen inzake de vergunningsprocedure voor grote bouwprojecten aanleiding geven. Doel is goede praktijken voor de stroomlijning van de procedures op te sporen (zoals gedragscodes voor het verlenen van vergunningen en procedures voor arbitrage tussen overheidsdiensten); ·                         zal geharmoniseerde regels ontwikkelen betreffende de opgave van de prestatiekenmerken van bouwproducten met betrekking tot het duurzame gebruik van natuurlijke hulpbronnen in het kader van de verordening bouwproducten. De lidstaten wordt verzocht: ·                         de prestaties op het gebied van concurrentievermogen en van duurzame ontwikkeling van de verschillende subsectoren binnen de bouw op nationaal en regionaal niveau te evalueren.
3.4 Versterking van de interne markt voor
de bouwnijverheid
De bouwsector is in
hoge mate gereguleerd op vele niveaus (producten, werken, beroepskwalificaties,
gezondheid en veiligheid op het werk, milieueffecten) en vele aspecten vallen
onder de bevoegdheid van de lidstaten. Met het oog op een betere werking van de
interne markt voor bouwproducten en -diensten is het belangrijk dat het
wettelijk kader zo duidelijk en voorspelbaar mogelijk is en dat de
administratieve kosten in redelijke verhouding staan tot de nagestreefde
doelen.
Hiervoor is nodig
dat de diverse soorten nationale wettelijke en bestuursrechtelijke regelingen
voor de uitvoering van de EU-bouwwetgeving op een meer systematische wijze
worden geanalyseerd. Deze analyse zal een beeld geven van de interactie tussen
de verschillende EU-besluiten op Europees en nationaal niveau en zal uitwijzen
of verduidelijking of aanvullende maatregelen nodig zijn om de administratieve
lasten voor bouwondernemingen te verminderen en de werking van de interne markt
in de bouwsector te verbeteren. Wat grensoverschrijdende diensten betreft is in
2011-2012 door middel van prestatiecontroles het gecombineerde effect
geëvalueerd van de verschillende EU-besluiten die voor bouwondernemingen van
belang zijn, wat heeft geleid tot de opsporing van enkele gevallen van onjuiste
toepassing van de EU-wetgeving en de vaststelling van de behoefte aan
verduidelijking en nieuwe maatregelen. Aan de hand hiervan zullen aanbevelingen
worden gedaan voor een snellere convergentie van de verschillende nationale en
regionale regelgevingsbenaderingen.
Eurocodes zouden tot dit convergentieproces
kunnen bijdragen. Zij bestaan uit een reeks ontwerpnormen en de meest recente
praktijkcodes die van toepassing zijn op alle belangrijke bouwmaterialen, de
belangrijkste terreinen van de bouwtechniek en een grote verscheidenheid aan
soorten structuren en producten. Eurocodes zijn zeer flexibele instrumenten,
omdat elk land de mogelijkheid heeft de Eurocodes aan te passen aan hun
specifieke omstandigheden en risicobeoordelingsmethoden met betrekking tot
klimaat, risico van aardbevingen, tradities enz. De Commissie raadt de
lidstaten sterk aan de Eurocodes te gebruiken als hun nationale ontwerpcodes[24] om te waarborgen dat gebouwen
rampenbestendig zijn.
Communicatie- en verspreidingsactiviteiten,
zoals het BUILD UP-webportaal[25],
zouden ook de tenuitvoerlegging van de wetgeving en de toepassing van nieuwe
marktoplossingen kunnen ondersteunen.
 De Commissie: ·                         zal de EU-wetgeving onderwerpen aan “check-ups”, ter opsporing van eventuele buitensporige administratieve lasten, overlappingen, lacunes, inconsistenties en achterhaalde maatregelen; ·                         zal de bouw als prioriteit aanwijzen bij het vervolg dat wordt gegeven aan de Mededeling inzake de tenuitvoerlegging van de dienstenrichtlijn “Een partnerschap voor nieuwe groei in diensten”[26]; ·                         zal een verslag indienen over de toepassing van Eurocodes in de lidstaten, als reactie op Aanbeveling 2003/887/EG van de Commissie; op basis van de conclusies van dit verslag zal de Commissie acties voorstellen om de toepassing van Eurocodes en andere instrumenten, zoals nationale risicobeoordelingen en beheersplannen, bij overheidsopdrachten te versterken of zo nodig af te dwingen. De lidstaten wordt verzocht: ·                         doeltreffende instrumenten voor markttoezicht te ontwikkelen in verband met de toepassing van de Europese wetgeving, als onderdeel van de toepassing van Verordening (EG) nr. 765/2008/EG.
3.5 Bevordering van de mondiale
concurrentiepositie van de bouwondernemingen in de EU
De EU probeert in
het kader van de internationale handelsbesprekingen al sinds 2006 andere
handelspartners te bewegen tot het doen van steeds verdergaande verbintenissen
op het gebied van de dienstenhandel en overheidsopdrachten, met name voor
openbare werken. Een van de jongste resultaten is de openstelling van Koreaanse
concessieovereenkomsten voor leveranciers uit de EU in het kader van de
vrijhandelsovereenkomst tussen de EU en Korea.
In specifieke
intercontinentale fora met Afrika en Latijns-Amerika betreffende duurzame bouw
kan worden bevorderd dat de overheidsopdrachten op deze markten meer gaan
berusten op prestatiecriteria, duurzaamheid en kosteneffectiviteit.
Het partnerschap tussen de EU en Afrika op het
gebied van vervoersinfrastructuur[27]
biedt mogelijkheden om de transcontinentale verbindingen te verbeteren en het
vervoer betrouwbaarder en veiliger te maken.
Wat betreft de financiering
van de infrastructuur kan de uitvoering van relevante maatregelen bovendien
worden gesteund door diverse financiële instrumenten en samenwerkingsfondsen
van de EU.
Het EU-initiatief
“kleine bedrijven, grote wereld” zal relevante informatie, advies en bijstand
bieden aan kleine gespecialiseerde ondernemers bij hun pogingen toegang te
krijgen tot internationale markten en potentiële zakenpartners te vinden. Het
Europees Fonds voor regionale ontwikkeling (EFRO) bevordert ook de ontwikkeling
van nieuwe bedrijfsmodellen voor het mkb, in het bijzonder voor
internationalisering.
Buiten de EU bestaat aanzienlijke
belangstelling voor het gebruik van de EN-Eurocodes, namelijk bij landen die
hun nationale normen willen vervangen of actualiseren op basis van technisch
geavanceerde codes of die handel willen drijven met de lidstaten van de
Europese Unie en de EVA. De
regelgevingsdialoog tussen de EU en Rusland heeft op dit gebied aanzienlijke vooruitgang
geboekt.
 De Commissie: ·                         heeft een wetgevingsvoorstel[28] gedaan met het oog op de openstelling van aanbestedingsmarkten van derde landen en de totstandbrenging van een gelijk speelveld tussen de EU-ondernemingen en hun concurrenten uit het buitenland; ·                         zal in handelsbesprekingen met partnerlanden blijven aandringen op ambitieuze toezeggingen op het gebied van markttoegang, zowel voor de commerciële markt als de aanbestedingsmarkt; ·                         zal met de Europese Investeringsbank overleggen over het vergroten van de mogelijkheden om gebruik te maken van de financiële instrumenten van de EU ter ondersteuning van transcontinentale verbindingen; ·                         zal financiële steun voor technische bijstand verstrekken om kleine gespecialiseerde aannemers te helpen internationaliseren; ·                         zal op het gebied van duurzame bouw bij overheidsopdrachten meer gaan samenwerken met derde landen, met name in Afrika en Latijns-Amerika, maar ook in de context van de regelgevingsdialoog tussen de EU en Rusland, het EU‑nabuurschapsbeleid en het Europees-mediterrane partnerschap. In het bijzonder zal zij deze partners aanmoedigen de Eurocodes te gebruiken als instrument voor de tenuitvoerlegging van hun bouwvoorschriften. De lidstaten wordt verzocht: ·                         de nieuwe ontwerpverordening[29] over toegang van goederen en diensten uit derde landen tot de interne aanbestedingsmarkt van de Unie en procedures tot ondersteuning van onderhandelingen over toegang van goederen en diensten uit de Unie tot de aanbestedingsmarkten van derde landen snel goed te keuren.
4. Beheer en tenuitvoerlegging van de
strategie
Deze
mededeling gaat vergezeld van een actieplan met details over het verwachte
resultaat van elk van de aanbevelingen, de verdeling van bevoegdheden tussen de
Europese Commissie, de lidstaten en de sectorale organisaties, en een
tijdschema voor tenuitvoerlegging.
De uitvoering van
de strategie vereist stroomlijning en coördinatie van de talrijke lopende
initiatieven op EU-, nationaal en sectoraal niveau om de synergie te vergroten
en het grootst mogelijke effect te sorteren op korte, middellange en lange
termijn. De uitvoering moet gebaseerd worden op een beheerstructuur die
coördinatie en toezicht vanuit zowel thematisch als strategisch perspectief
combineert, met inbegrip van:
·
een tripartiet strategisch forum op hoog niveau
(Commissie, lidstaten, sectorale vertegenwoordigers), dat zou adviseren over
EU-initiatieven die gevolgen hebben voor de bouwnijverheid en over de
uitvoering van de strategie, en vervolgens voor zover nodig aanbevelingen zou
doen over aanpassingen van de strategie of nieuw te starten initiatieven;
·
het opzetten van thematische groepen
bestaande uit lidstaten en sectorale vertegenwoordigers die belang hebben bij
specifieke prioriteiten van de strategie, die contact houden met de bestaande
Europese netwerken en projecten. Elk van die groepen valt onder de toezicht van
de dienst van de Commissie die verantwoordelijk is voor het onderwerp waarover
de desbetreffende groep zich buigt.
In deze structuur
zou zowel ruimte zijn voor strategische begeleiding door de EU als voor
bottom-up-initiatieven van de lidstaten en de subsectoren in de bouw.
Samenwerking tussen de subsectoren en door de hele waardeketen moet worden
versterkt, wil men de mondiale uitdagingen aan kunnen.
5. Conclusies
Gezien het belang
van de bouwsector voor het bbp en de werkgelegenheid van de EU en de rol die
sector speelt bij het bereiken van de essentiële doelstellingen op het gebied
van klimaat, milieu en energie is het concurrentievermogen van deze sector een
permanente politieke prioriteit.
Bovendien moet –
met name in tijden van financiële en economische crisis – het EU-beleid op het
gebied van klimaatverandering, energie-efficiëntie en hernieuwbare
energiebronnen, met name in de context van een beleid voor een duurzame
bevordering van de renovatie van gebouwen, worden gezien als een kans om de
bedrijvigheid en werkgelegenheid in de bouwsector nieuw leven in te blazen.
Deze mededeling
signaleert gebieden met groeipotentieel voor de ondernemingen in de bouwsector,
en dit vaak binnen bestaande beleidsstrategieën en -instrumenten. De volledige
tenuitvoerlegging van deze EU-strategieën zou onder andere
langetermijninvesteringen moeten stimuleren in trans-Europese netwerken,
onderzoek en innovatie en in inzetbaarder menselijke kapitaal, om op die manier
het concurrentievermogen van de bouwsector zowel binnen de interne markt van de
EU als op internationale markten te versterken. Een en ander zou vergezeld
moeten gaan van een duidelijk en samenhangend wettelijk kader en
geharmoniseerde methoden voor de beoordeling van de prestaties op het gebied
van duurzame ontwikkeling om te zorgen voor een goed werkende interne markt
voor bouwproducten en -diensten.
Het welslagen van
de voorgestelde strategie hangt af van de inzet van de lidstaten en belanghebbenden
in de bouw, op verschillende niveaus:
·
het uitvoeren van kritische evaluaties van
prestaties in de bouwsector moet duidelijk deel uitmaken van het mandaat van
het tripartiete strategische forum op hoog niveau;
·
lidstaten en belanghebbenden in de bouw moeten
zorgen voor adequate verbindingen met de nationale en sectorale bouwagenda’s;
·
lidstaten en belanghebbenden in de bouw dienen
ervoor te zorgen dat de ervaringen en goede praktijken uit de thematische
groepen worden overgedragen zodat zij deel kunnen gaan uitmaken van de
dagelijkse praktijk van bouwondernemingen;
·
elke beleidsmatige interventie dient aan de hand
van een aantal indicatoren te worden gevolgd en geëvalueerd.
BIJLAGE: ACTIEPLAN
Kortetermijnacties (2012-2014) – zie de
punten 3.1.1 en 3.2.1 van de mededeling
 Acties || Resultaten || Beleidscontext || Hoofdbevoegdheid || Tijdshorizon
 Analyse van verschillende Europese en nationale financieringsinstrumenten ter ondersteuning van energie-efficiëntie in gebouwen || Verslag en aanbevelingen van de Europese Commissie inzake financiële steun voor energie-efficiëntie in gebouwen || Richtlijn 2010/31/EU betreffende de energieprestatie van gebouwen/ actieplan inzake energie-efficiëntie 2011 || Europese Commissie || Lopend – wordt in 2013 voltooid
 Fiscale instrumenten en kredietmechanismen voor renovatieprojecten, afgestemd op de te behalen duurzaamheidsdoelen || Werkdocument van de Commissie over de tenuitvoerlegging door de lidstaten van maatregelen voor energie-efficiëntie (met inbegrip van fiscale instrumenten en kredietmechanismen in de bouwsector), gebaseerd op nationale actieplannen voor energie-efficiëntie || Richtlijn 2006/32/EG betreffende energie-efficiëntie bij het eindgebruik en energiediensten/Richtlijn 2010/31/EU betreffende de energieprestatie van gebouwen || Europese Commissie || 2012-2013
 Proefproject verzekering en prestatiegaranties || Voorlopige aanbevelingen over verzekeringsstelsels voor kleine bouwbedrijven ter dekking van prestatiegaranties || Nieuw proefproject ondersteund door het Europees Parlement (gelanceerd in 2012) || Europese Commissie || 2013
 Informatiecampagne over de nieuwe richtlijn betalingsachterstanden || Meer bewustzijn van de rechten van contractanten inzake betalingsvoorwaarden || Richtlijn 2011/7/EU || Europese Commissie || 2012
 Proefproject voor de snelle en doeltreffende inning van openstaande vorderingen van kmo’s die grensoverschrijdend actief zijn || Meer bewustzijn van de rechten van contractanten inzake betalingsvoorwaarden || Richtlijn 2011/7/EU || Europese Commissie || 2012-2013
 Evaluatie van het “Build Up Skills”-initiatief, met het oog op uitbreiding van het initiatief tot andere categorieën vakmensen in de bouw en andere kwalificatiebehoeften || Beoordelingsrapport || “Intelligent Energy Europe”-programma || Europese Commissie || 2013-2014
 Financiële instrumenten en projectontwikkeling ter ondersteuning van kleine renovatieprojecten met contractuele garanties op de prestaties van gebouwen || Verslag van de lidstaten inzake de tenuitvoerlegging van de financiële instrumenten en mechanismen || Structuurfondsen || Lidstaten || 2012-2014
 Het integreren van “Build-Up Skills”-routekaarten in de prioriteiten voor financiering door het Europees Sociaal Fonds in de periode 2014-2020 || Build-Up Skills routekaarten verwezenlijkt met ESF-financiering || Energiebeleid Regionaal beleid Werkgelegenheidsbeleid || Europese Commissie Lidstaten || 2012-2013
Midden- tot langetermijnacties
(2014-2020)
1.
Stimulering van gunstige investeringsvoorwaarden – zie punt 3.1.2 van de
mededeling
 Acties || Resultaten || Beleidscontext || Bevoegdheid || Tijdshorizon
 Hoogstnodige afstemming op technisch vlak van nationale procedures voor verlening van vergunningen voor grensoverschrijdende delen van trans-Europese netwerken || Gemeenschappelijke technische specificatie van de EU || Trans-Europese vervoersnetwerken || Europese Commissie || 2014 - 2016
 Inventarisatie van technologische lacunes in de waardeketen van de bouw en opstelling van een actieplan om die lacunes op te vullen || Conferentie en aanbevelingen inzake innovatieprioriteiten in de bouw || Innovatiebeleid || Europese Commissie || 2013
 Gezamenlijke gecoördineerde initiatieven van de lidstaten en de particuliere sector waarbij onderzoek-innovatie-aanbesteding, certificering, verzekeringen, interregionale clusters enz. worden gecombineerd, zodat nieuwe kennis en technologieën sneller worden opgepakt op EU- en regionaal niveau. || Projecten || Horizon 2020 Cosme Middelen van het EU-cohesiebeleid || Lidstaten || 2014 - 2020
2.
Verbetering van het menselijk kapitaal – zie punt 3.2.2 van de mededeling
 Acties || Resultaten || Beleidscontext || Bevoegdheid || Tijdshorizon
 Initiatieven van de EU voor een sociale dialoog om beroepsonderwijs en ‑opleiding af te stemmen op toekomstig kwalificatiebehoeften in de bouwsector, de basisbehoeften aan vaardigheden in specifieke branches op te sporen en de wederzijdse erkenning van kwalificaties te vergemakkelijken || Studie om een informatieplatform te ontwikkelen || Sociale dialoog EU || Europese Commissie || 2012 - 2014
 Oprichting van een EU-raad voor sectorvaardigheden voor de bouw met het oog op het ontwikkelen van initiatieven op het gebied van energie- en grondstoffenefficiëntie in gebouwen, veiligheid en gezondheid, kwaliteitsnormen, leerlingwezen, gemeenschappelijk beheer van fondsen door sociale partners enz. || EU-raad voor sectorvaardigheden || Sociale dialoog EU || Europese Commissie || 2013-2016
 EU-alliantie voor sectorvaardigheden voor duurzame bouw || Partnerschappen om aangepaste onderwijsprogramma’s of innovatieve wijzen voor het behalen van kwalificaties door beroepsonderwijs- en ‑opleiding te ontwikkelen || Nieuwe vaardigheden voor nieuwe banen || Europese Commissie || 2013 - 2016
 Snelle maatregelen ter aanneming van het voorstel voor een richtlijn betreffende de handhaving van Richtlijn 96/71/EG betreffende de terbeschikkingstelling van werknemers || Vaststelling van een nieuwe EU-richtlijn || Richtlijn 96/71 || Raad en Europees Parlement || 2012-2014
 Partnerschappen voor beroepsonderwijs- en –opleidingsprogramma’s op nationaal en regionaal niveau, om te voorzien in bestaande en nieuwe behoeften van de bouwsector, met name op het gebied van informatie- en communicatietechnologie || Gerichte partnerschappen voor beroepsonderwijs en ‑opleiding || Nationaal beleid beroepsonderwijs || Sectororganisaties || 2013-2016
 Campagnes om de bouwsector aantrekkelijker te maken voor mensen met talent || Voorlichtingscampagnes ||   || Sectororganisaties || 2012-2020
3.
Efficiënter gebruik van hulpbronnen, verbetering van milieuprestaties en
vergroting van commerciële mogelijkheden – zie punt 3.3 van de mededeling
 Acties || Resultaten || Beleidscontext || Bevoegdheid || Tijdshorizon
 Wederzijdse erkenning van methoden voor de beoordeling van de milieuprestaties van gebouwen[30] || EU-regeling voor milieubeoordeling van gebouwen en technische specificaties van de EU || Grondstoffenefficiëntie- en normalisatiebeleid van de EU || Europese Commissie || 2014-2016
 Wederzijdse erkenning van risicobeoordelingsmethoden die rekening houden met milieuprestaties, met name in het kader van EU-normalisatieactiviteiten en verzekeringsstelsels || Technische specificaties van de EU || Normalisatiebeleid van de EU || Europese Commissie || 2014-2018
 Gemeenschappelijke methodologie, voor de hele EU, voor berekening van levenscycluskosten van gebouwen voor Groene overheidsopdrachten[31] || EU-richtsnoeren inzake levenscycluskostenberekening bij overheidsopdrachten || Groene overheidsopdrachten || Europese Commissie || 2014-2016
 Bevordering van het gebruik van Groene overheidsopdrachten bij regionaal beleid in de komende programmeringsperiode[32] || Verdere stimulering van met de bouw verband houdende GPP-criteria bij door de EU gefinancierde projecten || Regionaal beleid || Europese Commissie || 2014-2020
 Nagaan tot welke obstakels de nationale wetgevingen inzake de vergunningsprocedure voor grotere bouwprojecten aanleiding geven || Operationele conclusies van het evaluatieproces van de richtlijn milieueffectbeoordeling Richtsnoeren voor de stroomlijning van de milieubeoordelingsprocedures voor energieinfrastructuurprojecten van gemeenschappelijk belang || Milieubeoordeling en nationale vergunningsprocedures || Europese Commissie || 2013-2016
 Geharmoniseerde regels voor opgave van prestatiekenmerken van bouwproducten in verband met het duurzaam gebruik van grondstoffen[33] || Geharmoniseerde EU-regels en geactualiseerde geharmoniseerde EU-normen || ENTR/ Verordening bouwproducten || Europese Commissie || 2013-2018
 Evaluatie op nationaal en regionaal niveau van de prestaties van de subsectoren binnen de bouw op het gebied van concurrentievermogen en van duurzame ontwikkeling || Verslagen || Nationaal bouwbeleid || Lidstaten ||
4.
Versterking van de interne markt voor de bouwnijverheid – zie punt 3.4 van de
mededeling
 Acties || Resultaten || Beleidscontext || Hoofdbevoegdheid || Tijdshorizon
 “Check-ups” van EU-wetgeving om buitensporige administratieve lasten, overlappingen, lacunes, inconsistenties en achterhaalde maatregelen op te sporen || Beoordelingsrapport en aanbevelingen inzake EU-wetgeving || Slimme regelgeving || Europese Commissie || 2013-2015
 Evaluatie van de toepassing van Eurocodes in de lidstaten en voorstellen om de toepassing van Eurocodes en andere instrumenten, zoals nationale risicobeoordelingen en beheersplannen, bij overheidsopdrachten af te dwingen || Verslag over en mogelijk normalisatiemandaat voor andere belangrijke normen voor bouwontwerp || Aanbeveling Eurocodes van de Europese Commissie 2003/887/EG || Europese Commissie || 2013-2014
 Markttoezicht in verband met de tenuitvoerlegging van Europese wetgeving || Minder klachten afkomstig van het bedrijfsleven || Verordening 765/2008/EG || Lidstaten ||
5.
Bevordering van de mondiale concurrentiepositie van de bouwondernemingen in de
EU – zie punt 3.5 van de mededeling
 Acties || Resultaten || Beleidscontext || Hoofdbevoegdheid || Tijdshorizon
 Onderhandeling over handelstoezeggingen voor toegang tot commerciële markten en aanbestedingsmarkten van derde landen || Handelsovereenkomsten ter waarborging van de markttoegang voor bouwproducten en ‑diensten || EU-handelsbeleid || Europese Commissie || Lopend
 Kansen creëren om financiële instrumenten van de EU (bijvoorbeeld van de Europese Investeringsbank) te gebruiken ter ondersteuning van transcontinentale verbindingen || Gerichte informatie inzake het gebruik van financiële instrumenten van de EU || Bv. partnerschap EU-Afrika voor vervoersinfrastructuur || Europese Commissie || 2013-2016
 Financiële steun aan technische bijstand voor de internationalisatie van kleine gespecialiseerde aannemers || Technische bijstand aan kleine aannemers in de EU || “Kleine bedrijven, grote wereld”-mededeling || Europese Commissie || 2012-2015
 Ontwikkeling van samenwerking met Afrika, Latijns-Amerika, Rusland en de nabuurschapslanden op het gebied van duurzame bouw bij overheidsopdrachten || Internationaal forum || Buitenland- en regelgevingsdialoog van de EU || Europese Commissie || 2013-2015
 Snel maatregelen nemen voor goedkeuring van de nieuwe ontwerpverordening inzake toegang van goederen en diensten uit derde landen tot de overheidsopdrachtenmarkt van de EU en procedures tot ondersteuning van onderhandelingen over toegang van goederen en diensten uit de Unie tot de overheidsopdrachtenmarkten van derde landen || Vaststelling van een EU-verordening || Voorstel voor een verordening inzake wederzijdse markttoegang || Lidstaten || 2012-2014
[1]               Er kunnen tot 2020 naar schatting 275 000 nieuwe
arbeidsplaatsen in de sector worden geschapen. “Skills,
Demand and Supply”, Cedefop, 2010, blz. 96 -
http://www.cedefop.europa.eu/en/Files/3052_en.pdf
[2]               COM(2011) 885/2.
[3]               COM(2011) 112.
[4]               Persbericht Eurostat 169/2011 van 17 november 2011.
[5]               Van het eerste kwartaal van 2007 tot en met het tweede
kwartaal van 2011 is de aan de werkdagen aangepaste productie-index in Spanje bijvoorbeeld
met 49 % gedaald en in Ierland met 76 % – bron: Eurostat.
[6]               “Skills, demand and Supply”, Cedefop, 2010, blz. 93,
http://www.cedefop.europa.eu/en/Files/3052_en.pdf
[7]               Richtlijn 2010/31/EU van het Europees Parlement en de
Raad van 19 mei 2010 betreffende de energieprestatie van gebouwen.
[8]               Zie voor meer informatie over de desbetreffende
bepalingen artikel 2, punt 2, en artikel 9 van Richtlijn
2010/31/EU.
[9]               COM (2010) 639 definitief.
[10]             COM (2011) 112 definitief.
[11]             COM (2011) 885 definitief.
[12]             Gemiddeld wordt jaarlijks 1,2 % van de bestaande
gebouwen in de EU gerenoveerd.
[13]             Compromistekst van het Europees Parlement en de Raad voor
een (nog goed te keuren) nieuwe richtlijn inzake energie-efficiëntie.
[14]             Stappenplan voor efficiënt hulpbronnengebruik in Europa,
COM(2011) 571.
[15]             Richtlijn 2010/31/EU van het Europees Parlement en de Raad
betreffende de energieprestatie van gebouwen (herschikking), PB L 153,
18.6.2010, blz. 13.
[16]             Zoals verlaagde btw-tarieven, preferentiële rentetarieven,
koolstofdioxide- en energiebelastingen, gerichte subsidieverlening enz.
[17]             Richtlijn 2011/7/EU van het Europees Parlement en de Raad
betreffende bestrijding van betalingsachterstand bij handelstransacties (herschikking),
PB L 48 van 23.2.2011, blz. 1.
[18]             COM(2011) 615 definitief.
[19]             Deze dienen betrekking te hebben op een breed scala van
gebieden, zoals nieuwe materialen, het gebruik van ICT, recycling/hergebruik
van bouw- en sloopafval, comfort in gebouwen enz.
[20]             http://ipts.jrc.ec.europa.eu/activities/research-and-innovation/s3platform.cfm
[21]             COM(2012) 131 definitief.
[22]             COM(2011) 571 definitief.
[23]             Richtlijn 85/337/EEG betreffende de
milieueffectbeoordeling van bepaalde openbare en particuliere projecten.
[24]             Aanbeveling 2003/887/EG van de Commissie van 11 december
2003.
[25]             www.buildup.eu
[26]             COM(2012) 261 definitief.
[27]             COM(2009) 301 definitief.
[28]             COM(2012) 124 definitief.
[29]             Ibid.
[30]             Actie verder uit te werken in 2013, in de mededeling
inzake duurzame gebouwen.
[31]             Actie verder uit te werken in 2013, in de mededeling
inzake duurzame gebouwen.
[32]             Actie verder uit te werken in 2013, in de mededeling
inzake duurzame gebouwen.
[33]             Actie verder uit te werken in 2013, in de mededeling
inzake duurzame gebouwen.


title: ARREST VAN HET HOF (Zesde Kamer) van 20 februari 1997 in zaak C-135/96: Commissie van de Europese Gemeenschappen tegen Koninkrijk België (Niet-nakoming - Richtlijn 91/659/EEG - Niet-omzetting)

text:
5 . 4 . 97              NL                  Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                               Nr. C 108/7
                    ARREST VAN HET HOF                                      — door aan werknemers in loondienst en seizoenar
                                                                                beiders waarvan de te verwachten duur van hun
                          ( Zesde Kamer)
                                                                                werkzaamheden niet meer dan drie maanden be
                       van 20 februari 1997                                     loopt, een document betreffende hun verblijf af te
in zaak C-344/95 : Commissie van de Europese Gemeen                            geven, en voor dit document een vergoeding te ei
                                                                                sen,
               schappen tegen Koninkrijk België ( ! )
(Niet-nakoming — Artikel 48 van het EG-Verdrag —                                is het Koninkrijk België de verplichtingen niet na
                      Richtlijn 68/360/EEG)                                     gekomen die op hem rusten krachtens artikel 48
                           ( 97/C 108/ 11 )
                                                                                van het EG-Verdrag en Richtlijn 68/360/EEG van
                                                                                de Raad van 15 oktober 1968 inzake de opheffing
                                                                                van de beperkingen van de verplaatsing en het ver
                        (Procestaai: Frans)                                     blijf van de werknemers der lidstaten en van hun
                                                                                familie binnen de Gemeenschap.
 (Voorlopige vertaling; de definitieve vertaling verschijnt in
                  de Jurisprudentie van het Hof)                       2 . Het Koninkrijk België wordt verwezen in de kosten.
                                                                       (') PB nr. C 333 van 9. 12 . 1995 .
In zaak C-344/95 , Commissie van de Europese Gemeen
schappen (gemachtigde: P. Van Nuffel ) tegen Koninkrijk
België (gemachtigde: J. Devadder ), betreffende een verzoek
om vast te stellen dat het Koninkrijk België,
— door onderdanen van andere lidstaten die in België                                      ARREST VAN HET HOF
      werk zoeken, te verplichten het grondgebied na een                                        ( Zesde Kamer)
      termijn van drie maanden te verlaten,
                                                                                van 20 februari 1997
— door aan werknemers die arbeid in loondienst verrich                in zaak C-135/96: Commissie van de Europese Gemeen
      ten waarvan de duur minstens een jaar bedraagt, gedu                          schappen tegen Koninkrijk België H
      rende de eerste zes maanden van hun verblijf twee op            (Niet-nakoming — Richtlijn 91/659/EEG — Niet-om
      eenvolgende attesten van immatriculatie af te geven, in                                        zetting)
      plaats van de verblijfskaart van onderdanen van een
      lidstaat, en voor deze attesten een vergoeding te eisen,                                   ( 97/C 108/ 12 )
                                                                                (Procestaai: Frans)
— door aan werknemers in loondienst en seizoenarbei
      ders waarvan de te verwachten duur van hun werk
      zaamheden niet meer dan drie maanden beloopt, een                 (Voorlopige vertaling; de definitieve vertaling verschijnt in
      document betreffende hun verblijf af te geven, en voor                            de Jurisprudentie van het Hof)
      dit document een vergoeding te eisen,
                                                                       In zaak C-135/96, Commissie van de Europese Gemeen
                                                                       schappen (gemachtigden: H. van Lier en J.-F. Pasquier ) te
de verplichtingen niet is nagekomen die op hem rusten                  gen Koninkrijk België ( gemachtigde : J. Devadder ), betref
krachtens artikel 48 van het EG-Verdrag en Richtlijn 68/               fende een verzoek aan het Hof om vast te stellen dat het
360/EEG van de Raad van 15 oktober 1968 inzake de op                  Koninkrijk België, door niet binnen de gestelde termijn de
heffing van de beperkingen van de verplaatsing en het ver             nodige wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen vast te
blijf van de werknemers der lidstaten en van hun familie               stellen om te voldoen aan Richtlijn 91/659/EEG van de
binnen de Gemeenschap ( PB nr. L 257 van 19 . 10 . 1968 ,              Commissie van 3 december 1991 houdende aanpassing
blz. 13 ), heeft het Hof ( Zesde Kamer), samengesteld als              aan de technische vooruitgang van bijlage I van Richtlijn
volgt: G.F. Mancini, kamerpresident ( rapporteur ), C.N.               76/769/EEG van de Raad betreffende de onderlinge aan
Kakouris, G. Hirsch, H. Ragnemalm en R. Schintgen,                     passing van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen
rechters; advocaat-generaal : C.O. Lenz; griffier: R. Grass,           der lidstaten inzake de beperking van het op de markt
op 20 februari 1997 een arrest gewezen waarvan het dic                brengen en van het gebruik van bepaalde gevaarlijke stof
tum luidt als volgt:                                                   fen en preparaten ( asbest) ( PB nr. L 363 van 31 . 12 . 1991 ,
                                                                       blz. 36 ), de krachtens het EG-Verdrag op hem rustende
 1 . — Door onderdanen van andere lidstaten die in Bel                verplichtingen niet is nagekomen, heeft het Hof ( Zesde
           gië werk zoeken, te verplichten het grondgebied na          Kamer), samengesteld als volgt: G.F. Mancini, kamerpresi
           een termijn van drie maanden te verlaten,                   dent, J.L. Murray, P.J.G. Kapteyn, G. Hirsch ( rapporteur)
                                                                       en H. Ragnemalm, rechters; advocaat-generaal: F.G. Ja
      — door aan werknemers die arbeid in loondienst ver              cobs; griffier: R. Grass, op 20 februari 1997 een arrest ge
           richten waarvan de duur minstens een jaar be               wezen waarvan het dictum luidt als volgt:
           draagt, gedurende de eerste zes maanden van hun
           verblijf twee opeenvolgende attesten van immatri            1 . Door niet binnen de gestelde termijn de nodige wette
           culatie af te geven in plaats van de verblijfskaart              lijke en bestuursrechtelijke bepalingen vast te stellen
           van onderdanen van een lidstaat, en voor deze at                om te voldoen aan Richtlijn 91 /659/EEG van de Com
           testen een vergoeding te eisen,                                  missie van 3 december 1991 houdende aanpassing aan
 ---pagebreak--- Nr. C 108/8            I NL |                Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                     5 . 4 . 97
      de technische vooruitgang van bijlage I van Richtlijn                 Gemeenschap en de Federatieve Republiek Joegoslavië
      76/769/EEG van de Raad betreffende de onderlinge                      (Servië en Montenegro), verbiedt niet alleen het daad
      aanpassing van de wettelijke en bestuursrechtelijke be               werkelijk binnenvaren van de territoriale zee van de
      palingen der lidstaten inzake de beperking van het op                 Federatieve Republiek Joegoslavië voor alle commerci
      de markt brengen en van het gebruik van bepaalde ge                  eel verkeer, maar ook de gedragingen in volle zee die
      vaarlijke stoffen en preparaten (asbest), is het Konink              redelijkerwijs het vermoeden wettigen, dat het betrok
      rijk België de krachtens artikel 2, lid 1 , van Richtlijn             ken vaartuig koers zet naar deze territoriale zee met
      91 /659/EEG op hem rustende verplichtingen niet nage                 het oog op commercieel verkeer.
      komen.
2 . Het Koninkrijk België wordt verwezen in de kosten                   2 . Een nationale bepaling die in geval van een vastge
      van de procedure.                                                     stelde schending van een van de in artikel 1 van ge
                                                                            noemde verordening neergelegde verbodsbepalingen
(M PB nr. C 180 van 22 . 6 . 1996 .                                         voorziet in verbeurdverklaring van de lading die door
                                                                            een van de in artikel 10, tweede alinea, van de veror
                                                                            dening bedoelde vervoermiddelen wordt vervoerd, is in
                                                                            overeenstemming met de verordening, meer bepaald
                                                                            met artikel 1 0 ervan.
                     ARREST VAN HET HOF                                 O PB nr. C 208 van 12 . 8 . 1995 .
                        van 27 februari 1997
in zaak C-l 77/95 (verzoek van de Consiglio di Stato om
een prejudiciële beslissing): Ebony Maritime SA, Loten
Navigation Co. Ltd tegen Prefetto della provincia di Brin
                               disi e.a. H
                                                                                ARREST VAN HET HOF
 (Sancties tegen Federatieve Republiek Joegoslavië — Ge
dragingen in volle zee — Verbeurdverklaring van schip en                                         ( Vijfde Kamer)
                                 lading)                                                      van 27 februari 1997
                            ( 97/C 108/ 13 )
                                                                        in zaak C-220/95 (verzoek om prejudiciële beslissing van
                        (Procestaai: Italiaans)                         de Arrondissementsrechtbank te Amsterdam ): A. van den
                                                                                Boogaard tegen P. Laumen (')
  (Voorlopige vertaling; de definitieve vertaling verschijnt in         (EEG-Executieverdrag — Uitlegging van artikel 1, tweede
                   de Jurisprudentie van het Flof)                      alinea — Begrip huwelijksgoederenrecht — Begrip onder
                                                                                houdsverplichting)
In zaak C-l 77/95 , betreffende een verzoek aan het Hof
krachtens artikel 177 van het EG-Verdrag van de Consi                                            ( 97/C 108/ 14 )
glio di Stato, in het aldaar aanhangig geding tussen Ebony
Maritime SA, Loten Navigation Co . Ltd en Prefetto della                                    (Procestaai: Nederlands)
provincia di Brindisi e.a ., betreffende een prejudiciële be
 slissing over de uitlegging van de artikelen 1 , lid 1 ,
 onder c ) en d ), en 10, van Verordening ( EEG ) nr. 990/93            In zaak C-220/95, betreffende een verzoek aan het Hof
van de Raad van 26 april 1993 betreffende de handel tus                krachtens het Protocol van 3 juni 1971 betreffende de uit
 sen de Europese Economische Gemeenschap en de Federa                  legging door het Hof van Justitie van het Verdrag van
 tieve Republiek Joegoslavië ( Servië en Montenegro ) ( PB nr.          27 september 1968 betreffende de rechterlijke bevoegdheid
 L 102 van 28 . 4. 1993 , blz . 14 ) en van de artikelen 1 ,            en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en
 onder c ) en d ), en 10, van Besluit 93/235/EGKS van de                handelszaken, van de Arrondissementsrechtbank te Am
 Vertegenwoordigers van de regeringen van de lidstaten, in              sterdam, in het aldaar aanhangig geding tussen A. van den
 het kader van de Raad bijeen, van 26 april 1993 betref                Boogaard en P. Laumen, om een prejudiciële beslissing
 fende de handel tussen de Europese Gemeenschap voor                    over de uitlegging van artikel 1 , tweede alinea, van voren
 Kolen en Staal en de Federatieve Republiek Joegoslavië                 bedoeld Verdrag van 27 september 1968 ( PB nr. L 299
 ( Servië en Montenegro ) ( PB nr. L 102 van 28 . 4 . 1993 ,            van 31 . 12 . 1972, blz. 32 ), zoals gewijzigd bij het Verdrag
 blz . 17 )," heeft het Hof, samengesteld als volgt: G.C. Rodri        van 9 oktober 1978 inzake de toetreding van het Konink
 guez Iglesias, president, G.F. Mancini, J.L. Murray, en L.             rijk Denemarken, Ierland en het Verenigd Koninkrijk van
 Sevón, kamerpresidenten, C.N. Kakouris, P.J.G. Kapteyn                 Groot-Brittannië en Noord-Ierland ( PB nr. L 304 van
 ( rapporteur), C. Gulmann, D.A.O. Edward, J.-P. Puisso                30 . 10 . 1978 , blz. 1 en — gewijzigde tekst — blz. 77) en
 chet, H. Ragnemalm en M. Wathelet, rechters; advocaat                 bij het Verdrag van 25 oktober 1982 inzake de toetreding
 generaal : F.G. Jacobs; griffier: L. Hewlett, administrateur,          van de Helleense Republiek ( PB nr. L 388 van 31 . 12 .
 op 27 februari 1997 een arrest gewezen waarvan het dic                 1982, blz . 1 ), heeft het Hof (Vijfde Kamer), samengesteld
 tum luidt als volgt:                                                   als volgt: J.C. Moitinho de Almeida, kamerpresident, C.
                                                                         Gulmann, D.A.O. Edward, J.-P. Puissochet en P. Jann ( rap
  1 . Artikel 1 , lid 1 , onder c) en d), van Verordening               porteur ), rechters; advocaat-generaal: F.G. Jacobs; griffier:
       (EEG) nr. 990/93 van de Raad van 26 april 1993 be                H. von Holstein, op 27 februari 1997 een arrest gewezen
       treffende de handel tussen de Europese Economische               waarvan het dictum luidt als volgt:


title: Zaak T-109/06: Beroep ingesteld op  12 april 2006  — Vodafone España, SA en Vodafone group plc tegen Commissie

text:
               3.6.2006

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               C 131/46

         Beroep ingesteld op 12 april 2006 — Vodafone España, SA en Vodafone group plc tegen Commissie
   (Zaak T-109/06)
   (2006/C 131/85)
   Procestaal: Engels
   Partijen

      Verzoeksters: Vodafone España, SA (Madrid, Spanje) en Vodafone group plc (Newbury, Verenigd Koninkrijk) (vertegenwoordigers: J. Flynn, QC, E. McKnight en K. Fountoukakos-Kyriakakos, solicitors)

      Verweerster: Commissie van de Europese Gemeenschappen
   Conclusies van verzoeksters

               —

               nietig te verklaren de beschikking van de Commissie, vervat in haar brief van 30 januari 2006 aan de Spaanse CMT; en

               —

               verweersters te verwijzen in de kosten van de procedure.

         Middelen en voornaamste argumenten
   Verzoeksters vorderen nietigverklaring van een overeenkomstig artikel 7 van richtlijn 2002/21/EG inzake een gemeenschappelijk regelgevingskader voor elektronische-communicatienetwerken en -diensten (1) (hierna: „kaderrichtlijn”) vastgestelde beschikking van de Commissie van de Europese Gemeenschappen, vervat in een brief van 30 januari 2006 aan de Spaanse Comisión del Mercado de las Telecomunicaciones (hierna: „CMT”).
   Met de bestreden beschikking heeft de Commissie aan het eind van de eerste fase van onderzoek, voorzien in artikel 7 van de kaderrichtlijn, en zonder een nader tweemaandelijks onderzoek krachtens artikel 7, lid 4 (hierna: „tweede fase van onderzoek”) in te leiden, een door de CMT aan de Commissie meegedeelde ontwerpmaatregel goedgekeurd waarmee de CMT voorlopig heeft besloten om:

               i)

               uit te spreken dat Vodafone en twee andere ondernemingen (Telefonica en Amena) gezamenlijk een aanmerkelijke marktmacht hadden, door een collectieve machtpositie in te nemen op de groothandelsmarkt voor toegang en gespreksopbouw op openbare mobiele telefoonnetwerken in Spanje; en

               ii)

               de drie ondernemingen te verplichten in te gaan op redelijke verzoeken om toegang tot hun netwerken en redelijke voorwaarden te bieden voor de levering van toegangsdiensten.

         Verzoeksters betogen dat de bestreden beschikking artikel 7 van de kaderrichtlijn schendt aangezien de Commissie een tweede fase van onderzoek had moeten inleiden omdat zij

               i)

               zich had moeten realiseren dat de CMT op basis van het bewijsmateriaal en de in de voorgestelde maatregel vervatte redenering niet kon rechtvaardigen dat er sprake was van aanmerkelijke marktmacht;

               ii)

               ernstig had moeten betwijfelen of de CMT, gelet op de rechtspraak van het Hof van Justitie en van het Gerecht van eerste aanleg, het begrip „aanmerkelijke marktmacht” juist had toegepast; en

               iii)

               ernstig had moeten betwijfelen of de CMT al het relevante bewijsmateriaal had geverifieerd en onderzocht.

         Voorts voeren verzoeksters aan dat de bestreden beschikking leidt tot ongelijke behandeling van ondernemingen die zich in vergelijkbare situaties bevinden en belemmeringen in het leven roept voor de interne markt, aangezien de beschikking niet strookt met andere krachtens artikel 7 van de kaderrichtlijn gegeven beschikkingen.
   Ten slotte betogen verzoeksters dat de Commissie afbreuk heeft gedaan aan hun procedurele rechten, door geen tweede fase van onderzoek in te leiden en hen de mogelijkheid te ontnemen om tijdens de eerste fase van onderzoek commentaar te leveren op aanvullende informatie die de Commissie had verkregen van de CMT.

      (1)  Richtlijn 2002/21/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 inzake een gemeenschappelijk regelgevingskader voor elektronische-communicatienetwerken en -diensten (kaderrichtlijn) (PB L 108, blz. 33).


title: Zaak T-13/10: Beroep ingesteld op 20 januari 2010 — Goutier/BHIM — Rauch (ARANTAX)

text:
               27.3.2010

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               C 80/35

         Beroep ingesteld op 20 januari 2010 — Goutier/BHIM — Rauch (ARANTAX)
   (Zaak T-13/10)
   2010/C 80/58
   Taal van het verzoekschrift: Duits

      Partijen

      Verzoekende partij: Klaus Goutier (Frankfurt am Main, Duitsland) (vertegenwoordiger: E. E. Happe, advocaat)

      Verwerende partij: Bureau voor harmonisatie binnen de interne markt (merken, tekeningen en modellen)

      Andere partij in de procedure voor de kamer van beroep: Norbert Rauch (Herzogenaurach, Duitsland)

      Conclusies

               —

               de beslissing van de vierde kamer van beroep van het Bureau voor harmonisatie binnen de interne markt (merken, tekeningen en modellen) van 10 november 2009 (beroepsprocedure R 1769/2008-4) vernietigen, voor zover daarbij de gemeenschapsmerkaanvraag werd afgewezen, door vernietiging van de litigieuze beslissing, voor de volgende diensten:

                           —

                           klasse 35 — Diensten van een belastingadviseur, het opstellen van belastingaangiftes, boekhouding, diensten van een accountant, bedrijfseconomische advisering, bedrijfsadvisering;

                           —

                           klasse 36 — Het opstellen van belastingrapporten en -taxaties, fusie- en acquisitietransacties, te weten financiële advisering bij de aankoop of verkoop van bedrijven en bedrijfsparticipaties;

                           —

                           klasse 43 — Het leveren van juridische diensten, juridisch onderzoek;

               —

               verweerder verwijzen in de kosten van de procedure.

      Middelen en voornaamste argumenten

      Aanvrager van het gemeenschapsmerk: verzoeker

      Betrokken gemeenschapsmerk: woordmerk „ARANTAX” voor diensten van de klassen 35, 36 en 42 (aanvraagnr. 4 823 084)

      Houder van het oppositiemerk of -teken in de oppositieprocedure: Norbert Rauch

      Oppositiemerk of -teken: Duits beeldmerk „atarax” (nr. 30 168 707) voor waren en diensten van de klassen 9, 35, 37, 41 en 42

      Beslissing van de oppositieafdeling: afwijzing van de oppositie

      Beslissing van de kamer van beroep: gedeeltelijke vernietiging van de beslissing van de oppositieafdeling en gedeeltelijke afwijzing van de gemeenschapsmerkaanvraag

      Aangevoerde middelen: schending van artikel 8, lid 1, sub b, van verordening nr. 207/2009 (1), doordat er geen gevaar voor verwarring van de conflicterende merken bestaat.

      (1)  Verordening (EG) nr. 207/2009 van de Raad van 26 februari 2009 inzake het gemeenschapsmerk (PB L 78, blz. 1).


title: Zaak T-7/16: Beroep ingesteld op 8 januari 2016 — La tarte tropézienne/BHIM (LA TARTE TROPÉZIENNE 1955. SAINT-TROPEZ)

text:
               7.3.2016

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               C 90/22

         Beroep ingesteld op 8 januari 2016 — La tarte tropézienne/BHIM (LA TARTE TROPÉZIENNE 1955. SAINT-TROPEZ)
   (Zaak T-7/16)
   (2016/C 090/30)
   Procestaal: Frans

      Partijen

      Verzoekende partij: La tarte tropézienne (Cogolin, Frankrijk) (vertegenwoordiger: T. Cuche, advocaat)

      Verwerende partij: Bureau voor harmonisatie binnen de interne markt (merken, tekeningen en modellen) (BHIM)

      Gegevens betreffende de procedure voor het BHIM

      Betrokken merk: internationale inschrijving, met aanduiding van de Europese Unie, van gemeenschapsbeeldmerk met de woordelementen „LA TARTE TROPÉZIENNE 1955. SAINT-TROPEZ” — inschrijvingsaanvraag nr. 1 212 405

      Bestreden beslissing: beslissing van de vierde kamer van beroep van het BHIM van 26 oktober 2015 in zaak R 720/2015-4

      Conclusies

               —

               het onderhavige beroep ontvankelijk verklaren;

               —

               vaststellen dat internationale inschrijving nr. 1.212.405 in de Europese Unie rechtsgeldig wordt beschermd voor de volgende waren: „bloem en bereidingen op basis van granen; suiker; honing; siropen en stropen; gist; bakpoeder; kruiderijen; taartdeeg; taart; diepgevroren taart; pannenkoeken”;

               —

               bijgevolg de beslissing van de vierde kamer van beroep van het BHIM van 26 oktober 2015 ten dele vernietigen voor zover daarbij internationale inschrijving nr. 1.212.405 bescherming in de Europese Unie is geweigerd voor de volgende waren: „bloem en bereidingen op basis van granen; suiker; honing; siropen en strpen; gist; bakpoeder; kruiderijen; taartdeeg; taart; diepgevroren taart; pannenkoeken”;

               —

               het BHIM verwijzen in de kosten.

      Aangevoerd middel

               —

               schending van artikel 7, lid 1, onder b) en c), en lid 2, van verordening nr. 207/2009.


title: Zaak C-501/10: Beschikking van het Hof (Achtste kamer) van 16 februari 2012 — (verzoek om een prejudiciële beslissing ingediend door het Tribunale di Santa Maria Capua Vetere — Italië) — Strafzaak tegen Raffaele Russo (Artikel 104, lid 3, eerste alinea, van Reglement voor procesvoering — Vrijheid van vestiging — Vrij verrichten van diensten — Kansspelen — Inzamelen van weddenschappen op sportevenementen — Vereiste van concessie — Gevolgen verbonden aan schending van Unierecht bij verlening van concessies — Verlening van 16300 bijkomende concessies — Beginsel van gelijke behandeling en transparantieverplichting — Rechtszekerheidsbeginsel — Bescherming van houders van eerdere concessies — Nationale regeling — Verplichte minimumafstanden tussen inzamelpunten van weddenschappen — Toelaatbaarheid — Grensoverschrijdende activiteiten vergelijkbaar met activiteiten waarvoor concessie wordt verleend — Verbod in nationale regeling — Toelaatbaarheid)

text:
               26.5.2012

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               C 151/12

         Beschikking van het Hof (Achtste kamer) van 16 februari 2012 — (verzoek om een prejudiciële beslissing ingediend door het Tribunale di Santa Maria Capua Vetere — Italië) — Strafzaak tegen Raffaele Russo
   (Zaak C-501/10) (1)

   (Artikel 104, lid 3, eerste alinea, van Reglement voor procesvoering - Vrijheid van vestiging - Vrij verrichten van diensten - Kansspelen - Inzamelen van weddenschappen op sportevenementen - Vereiste van concessie - Gevolgen verbonden aan schending van Unierecht bij verlening van concessies - Verlening van 16 300 bijkomende concessies - Beginsel van gelijke behandeling en transparantieverplichting - Rechtszekerheidsbeginsel - Bescherming van houders van eerdere concessies - Nationale regeling - Verplichte minimumafstanden tussen inzamelpunten van weddenschappen - Toelaatbaarheid - Grensoverschrijdende activiteiten vergelijkbaar met activiteiten waarvoor concessie wordt verleend - Verbod in nationale regeling - Toelaatbaarheid)
   2012/C 151/20
   Procestaal: Italiaans

      Verwijzende rechter

   Tribunale di Santa Maria Capua Vetere

      Partij in de strafzaak

   Raffaele Russo

      Voorwerp

   Verzoek om een prejudiciële beslissing — Tribunale di Santa Maria Capua Vetere — Vrij verkeer van personen — Vrijheid van vestiging — Vrij verrichten van diensten — Inzameling van weddenschappen — Nationale wettelijke regeling die de uitoefening van deze activiteit afhankelijk stelt van een toelating en van een politievergunning — Bescherming van houders van toelatingen en vergunningen, verleend op grond van procedures die andere exploitanten uit dezelfde sector op onrechtmatige wijze hebben uitgesloten — Verenigbaarheid met de artikelen 43 EG en 49 EG

      Dictum

               1)

               De artikelen 43 EG en 49 EG, het beginsel van gelijke behandeling en het doeltreffendheidsbeginsel moeten aldus worden uitgelegd dat zij zich ertegen verzetten dat een lidstaat die in strijd met het Unierecht een categorie van exploitanten heeft uitgesloten van de verlening van concessies om een economische activiteit uit te oefenen en die probeert die schending te verhelpen door een aanzienlijk aantal nieuwe concessies aan te besteden, de door de bestaande exploitanten verworven handelsposities beschermt, in het bijzonder door te voorzien in minimumafstanden tussen de vestigingen van nieuwe concessiehouders en die van bestaande exploitanten.

               2)

               De artikelen 43 EG en 49 EG moeten aldus worden uitgelegd dat zij zich ertegen verzetten dat aan personen die gebonden zijn aan een exploitant die in strijd met het Unierecht werd uitgesloten van een aanbesteding sancties worden opgelegd omdat zij zonder concessie of politievergunning een georganiseerde activiteit van inzameling van weddenschappen hebben uitgeoefend, zelfs niet na de nieuwe aanbesteding die bedoeld was om die schending van het Unierecht te verhelpen, wanneer die aanbesteding en de daaropvolgende verlening van nieuwe concessies de onrechtmatige uitsluiting van de betrokken exploitant van de eerdere aanbesteding niet doeltreffend hebben verholpen.

               3)

               Uit de artikelen 43 EG en 49 EG, het beginsel van gelijke behandeling, de transparantieverplichting en het rechtszekerheidsbeginsel volgt dat de voorwaarden en modaliteiten van een aanbesteding zoals in de hoofdzaak aan de orde, en in het bijzonder de bepalingen die voorzien in het verval van op grond van een dergelijke aanbesteding verleende concessies, zoals artikel 23, lid 2, sub a, en lid 3, van de modelovereenkomst tussen de Amministrazione autonoma dei monopoli di Stato en de begunstigde van de concessie voor kansspelen betreffende andere evenementen dan paardenrennen, duidelijk, precies en ondubbelzinnig moeten zijn geformuleerd. Het staat aan de verwijzende rechter dit na te gaan.

      (1)  PB C 346 van 18.12.2010.