title: Besluit van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA nr. 46/98/COL van 4 maart 1998 betreffende de vaststelling van twee besluiten op het gebied van de mededinging, respectievelijk inzake de bepaling van de relevante markt voor het mededingingsrecht in de Europese Economische Ruimte (EER) en inzake overeenkomsten van geringe betekenis die niet onder artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst vallen

text:
L 200/46         NL                Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen                           16. 7. 98
                                 EUROPESE ECONOMISCHE RUIMTE
         TOEZICHTHOUDENDE AUTORITEIT VAN DE EVA
               BESLUIT VAN DE TOEZICHTHOUDENDE AUTORITEIT VAN DE EVA
                                                   Nr. 46/98/COL
                                                  van 4 maart 1998
         betreffende de vaststelling van twee besluiten op het gebied van de mededinging,
         respectievel¶k inzake de bepaling van de relevante markt voor het mededingingsrecht
         in de Europese Economische Ruimte (EER) en inzake overeenkomsten van geringe
               betekenis die niet onder artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst vallen
         DE TOEZICHTHOUDENDE AUTORITEIT VAN DE EVA,
         Gelet op de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte (1), inzonderheid
         artikel 55,
         Gelet op artikel 5, lid 2, onder b), en op artikel 25, lid 1, van de Overeenkomst tussen de
         EVA-staten betreffende de oprichting van een Toezichthoudende Autoriteit en een Hof van
         Justitie (2),
         Na raadpleging van de Commissie,
         Overwegende dat de Commissie een bekendmaking heeft goedgekeurd inzake de bepaling van de
         relevante markt voor het gemeenschappelĳke mededingingsrecht (3), alsmede een bekendmaking
         inzake overeenkomsten van geringe betekenis die niet onder artikel 85, lid 1, van het Verdrag tot
         oprichting van de Europese Gemeenschap vallen (4),
         Overwegende dat deze bekendmakingen relevant zĳn voor de Europese Economische Ruimte,
         Overwegende dat het noodzakelĳk is ten behoeve van ondernemingen aan te geven door welke
         principes en regels de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA zich zal laten leiden bĳ de
         toepassing van het begrip van de relevante geografische en productmarkt en bĳ het beoordelen
         van de vraag of een overeenkomst een merkbaar effect heeft voor het handelsverkeer en de
         mededinging met betrekking tot de artikelen 53 tot en met 60 van de EER-Overeenkomst,
         Overwegende dat moet worden toegezien op een uniforme toepassing van de mededingingsregels
         van de EER in de gehele Europese Economische Ruimte,
         Overwegende dat de Toezichthoudende Autoriteit gehouden is, overeenkomstig punt II van
         afdeling „Algemeen” aan het einde van bĳlage XIV bĳ de EER-Overeenkomst, na raadpleging van
         de Commissie, de wetgeving vast te stellen die is goedgekeurd door de Commissie, teneinde
         gelĳke mededingingsvoorwaarden te handhaven,
         (1) Hierna de EER-Overeenkomst genoemd.
         (2) Hierna genoemd de Overeenkomst betreffende de Toezicht-
             houdende Autoriteit en het Hof.
         (3) PB C 372 van 9. 12. 1997, blz. 5.
         (4) PB C 372 van 9. 12. 1997, blz. 13.
 ---pagebreak--- 16. 7. 98        NL             Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen                        L 200/47
          BESLUIT:
          1.  De volgende, als bĳlagen I en II bĳ dit besluit gevoegde, bekendmakingen:
           Bekendmaking van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA inzake de bepaling van de
             relevante markt voor het mededingingsrecht in de Europese Economische Ruimte (EER);
           Bekendmaking van de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA inzake overeenkomsten van
             geringe betekenis die niet onder artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst vallen,
          worden vastgesteld.
          2. Dit besluit en de bĳgevoegde bekendmakingen zĳn authentiek in de Engelse taal en zullen
          bekend worden gemaakt in het EER-gedeelte van en het EER-supplement bĳ het Publicatieblad
          van de Europese Gemeenschappen.
          Gedaan te Brussel, 4 maart 1998.
                                                                Voor de Toezichthoudende Autoriteit
                                                                          van de EVA
                                                                          De Voorzitter
                                                                         Knut ALMESTAD
 ---pagebreak--- L 200/48                 NL                  Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen                                          16. 7. 98
                                                                     BöLAGE I
                 BEKENDMAKING VAN DE TOEZICHTHOUDENDE AUTORITEIT VAN DE EVA INZAKE
                 DE BEPALING VAN DE RELEVANTE MARKT VOOR HET MEDEDINGINGSRECHT IN DE
                                                EUROPESE ECONOMISCHE RUIMTE (EER)
                 A. De onderhavige bekendmaking wordt vastgesteld overeenkomstig de regels van de Overeenkomst betref-
                     fende de Europese Economische Ruimte (EER-Overeenkomst) en de Overeenkomst tussen de EVA-staten
                     betreffende de oprichting van een Toezichthoudende Autoriteit en een Hof van Justitie (de Overeenkomst
                     betreffende de Toezichthoudende Autoriteit en het Hof).
                 B. De Commissie heeft een bekendmaking vastgesteld inzake de bepaling van de relevante markt voor het
                     gemeenschappelĳke mededingingsrecht (1). Dit niet-verbindende besluit bevat de beginselen en regels die
                     de Commissie volgt op het gebied van de mededinging.
                 C. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA is van mening dat voornoemd besluit relevant is voor de
                     EER. Teneinde gelĳke mededingingsvoorwaarden te handhaven en een uniforme toepassing van de
                     mededingingsvoorschriften van de EER in de gehele Europesse Economische Ruimte te verzekeren, stelt
                     de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA de onderhavige bekendmaking vast uit hoofde van de
                     bevoegdheid die zĳ ontleent aan artikel 5, lid 2, onder b), van de Overeenkomst betreffende de Toezicht-
                     houdende Autoriteit en het Hof. Zĳ is voornemens de beginselen en regels van deze bekendmaking te
                     volgen bĳ de toepassing van de terzake doende mededingingsregels van de EER op afzonderlĳke zaken.
                             I. INLEIDING                                   markt bevatten voor de beoordeling van een machtspositie of de
                                                                            toepassing van artikel 53 van de EER-Overeenkomst.
1. Deze bekendmaking is erop gericht de wĳze toe te lichten
waarop de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA het begrip
                                                                            3. Uit punt 2 volgt dat het begrip relevante markt verschilt van
relevante productmarkt en relevante geografische markt toepast
                                                                            andere marktbegrippen die vaak in een ander verband worden
bĳ haar toezicht op de toepassing van het mededingingsrecht van
                                                                            gebruikt. Aldus gebruiken ondernemingen vaak het begrip markt
de EER-Overeenkomst, inzonderheid de toepassing van de bepa-
                                                                            om te verwĳzen naar het gebied waar zĳ hun producten afzetten
lingen van hoofdstuk II van protocol nr. 4 bĳ de Overeenkomst
                                                                            of om in het algemeen te verwĳzen naar de bedrĳfstak of sector
betreffende de Toezichthoudende Autoriteit en het Hof (2) en van
                                                                            waartoe zĳ behoren.
punt 1 van bĳlage XIV bĳ de EER-Overeenkomst, in samenhang
met hoofdstuk XIII van protocol nr. 4 bĳ de Overeenkomst
betreffende de Toezichhoudende Autoriteit en het Hof (3),                   4. De bepaling van de relevante productmarkt of de geografi-
alsmede vergelĳkbare verordeningen op sectoraal gebied, zoals               sche markt is vaak van doorslaggevende invloed bĳ de beoorde-
vervoer en kolen en staal (4).                                              ling van een mededingingszaak. Door de openbaarmaking van de
                                                                            door haar gevolgde procedures ter bepaling van de markt en van
2. De bepaling van de markt is een instrument om de grenzen                 de criteria en het bewĳsmateriaal waarop zĳ zich baseert om een
van de mededinging tussen ondernemingen te onderkennen en af                besluit vast te stellen, wil de Toezichthoudende Autoriteit van de
te bakenen. Zĳ biedt de mogelĳkheid het kader af te bakenen                 EVA de doorzichtigheid van haar beleid en haar besluitvorming
waarbinnen de Toezichthoudende Autoriteit van de EVA het                    op het gebied van het mededingingsbeleid verhogen.
mededingingsbeleid toepast. De voornaamste doelstelling van de
marktbepaling is de vaststelling van een systematische manier om            5. De toegenomen doorzichtigheid zal tevens tot gevolg
de concurentiedwang waarmee de betrokken ondernemingen (5)                  hebben dat de ondernemingen en hun adviseurs beter kunnen
worden geconfronteerd, te onderkennen. De bepaling van een                  anticiperen op de mogelĳkheid dat de Toezichthoudende Autori-
productmarkt en een geografische markt is erop gericht vast te              teit van de EVA in afzonderlĳke zaken bezwaren aangaande de
stellen welke feitelĳke concurrenten van de betrokken onderne-              mededinging heeft. De ondernemingen kunnen bĳ hun eigen
mingen in staat zĳn te wegen op het gedrag van de betrokken                 interne besluitvorming met een dergelĳke mogelĳkheid rekening
ondernemingen of deze te beletten onafhankelĳk van daadwerke-               houden wanneer zĳ bĳvoorbeeld verwervingen, de oprichting van
lĳke concurrentiedwang op te treden. In dit perspectief biedt de            gezamenlĳke ondernemingen of het sluiten van bepaalde over-
marktbepaling onder meer de mogelĳkheid marktaandelen te                    eenkomsten overwegen. Voorts kunnen de ondernemingen beter
berekenen die belangrĳke gegevens aangaande de macht op de                  begrĳpen welke inlichtingen de Toezichthoudende Autoriteit
                                                                            voor de marktbepaling belangrĳk acht.
(1) PB C 372 van 9. 12. 1997, blz. 5.
(2) Komt overeen met Verordening (EEG) nr. 17/62 van Raad (algemene
    procedure).                                                             6. De uitlegging die de Toezichthoudende Autoriteit van de
(3) Komt overeen met Verordening (EEG) nr. 4064/89 van de Raad              EVA aan het begrip relevante markt geeft, prejudicieert niet de
    (Controle op concentraties).                                            eventuele uitlegging door het Hof van de EVA, het Hof van
(4) Bĳ de beoordeling van gevallen van staatssteun gaat de aandacht         Justitie of het Gerecht van Eerste Aanleg van de Europese
    eerder uit naar de begunstigde van de steun en de betrokken be-         Gemeenschappen.
    drĳfstak/sector dan naar de vaststelling van de concurrentiedruk
    waarmee de begunstigde van de steun te maken heeft. Wanneer in
    een bepaalde zaak de marktmacht, en bĳgevolg de relevante markt, in
    aanmerking worden genomen, kunnen elementen van de hier uiteen-                 II. BEPALING VAN DE RELEVANTE MARKT
    gezette aanpak dienen als basis voor de beoordeling van de gevallen
    van staatssteun.
(5) Voor de doelstellingen van deze bekendmaking zĳn de betrokken           Definitie van de relevante productmarkt en de relevante
    ondernemingen in het geval van een concentratie de partĳen bĳ de        geografische markt
    concentratie. In onderzoeken krachtens artikel 54 van de EER-Over-
    eenkomst, de onderneming waartegen een onderzoek wordt verricht,
    of de klagers. Bĳ onderzoeken krachtens artikel 53, de partĳen bĳ de    7. In de op de artikelen 53 en 54 van de EER-Overeenkomst
    overeenkomst.                                                           gebaseerde verordeningen, inzonderheid afdeling 6 van formulier
 ---pagebreak--- 16. 7. 98                NL                  Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen                                         L 200/49
A/B met betrekking tot hoofdstuk II van protocol nr. 4 bĳ de              markt. Voorts is het mogelĳk dat markten moeten worden
Overeenkomst betreffende de Toezichthoudende Autoriteit en                bepaald met het oog op de toepassing van artikel 53 van de
het Hof (1), alsmede afdeling 6 van formulier CO met betrekking           EER-Overeenkomst, met name om vast te stellen of er merkbare
tot punt 1 van bĳlage XIV bĳ de EER-Overeenkomst en hoofd-                beperking van de mededinging is dan wel om vast te stellen of is
stuk XIII van protocol nr. 4 bĳ de Overeenkomst betreffende de            voldaan aan de voorwaarden van artikel 53, lid 3, onder b), voor
Toezichthoudende Autoriteit en het Hof (2) zĳn de onderstaande            een ontheffing van de toepassing van artikel 53, lid 1.
definities neergelegd. De relevante productmarkten worden als
volgt gedefinieerd:
                                                                          12. De criteria ter bepaling van de relevante markt worden in
„Een relevante productmarkt omvat alle producten en/of diensten           het algemeen toegepast bĳ het onderzoek van bepaalde marktge-
die op grond van hun kenmerken, hun prĳzen en het gebruik                 dragingen en structurele wĳzigingen in het aanbod van
waarvoor zĳ zĳn bestemd, door de consument als onderling                  producten. Deze methode kan evenwel tot uiteenlopende resul-
verwisselbaar of substitueerbaar worden beschouwd.”.                      taten leiden, afhankelĳk van de aard van de onderzochte mede-
                                                                          dingingskwestie. De reikwĳdte van de geografische markt kan
8. De relevante geografische markten worden als volgt gedefi-             bĳvoorbeeld bĳ het onderzoek van een concentratie, waarbĳ het
nieerd:                                                                   onderzoek wezenlĳk op de toekomst is gericht, anders zĳn dan bĳ
                                                                          het onderzoek van gedragingen in het verleden. De verschillen in
„De relevante geografische markt is het gebied waarbinnen de              de onderzochte periodes kunnen tot gevolg hebben dat voor
betrokken ondernemingen een rol spelen in de vraag naar en het            dezelfde producten verschillende geografische markten worden
aanbod van goederen of diensten, waarbinnen de concurrentie-              vastgesteld, naargelang de Toezichthoudende Autoriteit een wĳzi-
voorwaarden voldoende homogeen zĳn en dat van aangrenzende                ging van de aanbodstructuur onderzoekt, zoals een concentratie of
gebieden kan worden onderscheiden doordat daar duidelĳk afwĳ-             een gemeenschappelĳke onderneming met het karakter van een
kende concurrentievoorwaaren heersen”.                                    samenwerking, dan wel kwesties die betrekking hebben op
                                                                          bepaalde gedragingen in het verleden.
9. De relevante markt waarop een bepaalde mededingings-
kwestie moet worden beoordeeld, wordt derhalve vastgesteld aan            Basisbeginselen voor de marktbepaling
de hand van de combinatie van de productmarkt en de geografi-
sche markt. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA legt de
definities van de punten 7 en 8 (die de rechtspraak van het Hof           De concurentiedwang
van Justitie en het Gerecht van Eerste Aanleg en haar eigen
beschikkingspraktĳken weergeven) uit overeenkomstig de aanwĳ-
zingen in deze bekendmaking.                                              13. Ondernemingen zĳn onderworpen aan drie voorname
                                                                          bronnen van concurrentiedwang: de substitueerbaarheid aan de
Het begrip relevante markt en de doelstellingen van het                   vraagzĳde, de substitueerbaarheid aan de aanbodzĳde en de
mededingingsbeleid van de EER                                             potentiële concurrentie. Vanuit economisch standpunt is  voor
                                                                          de bepaling van de relevante markt  substitutie aan de vraag-
                                                                          zĳde de belangrĳkste onmiddellĳke en daadwerkelĳke discipline-
10. Het begrip relevante markt houdt nauw verband met de                  rende factor voor de aanbieders van een bepaald product, inzon-
doelstellingen die het mededingingsbeleid van de EER nastreeft.           derheid met betrekking tot hun prĳsbeleid. Een onderneming of
Aldus is de controle van de EER op concentraties erop gericht             een groep ondernemingen kan niet een aanzienlĳke invloed
structurele wĳzigingen aan de aanbodzĳde van een product/dienst           uitoefenen op de geldende verkoopvoorwaarden, zoals de prĳzen,
te onderzoeken, teneinde het in het leven roepen of de verster-           wanneer haar afnemers gemakkelĳk kunnen overschakelen op
king van een machtspositie te voorkomen die tot gevolg heeft dat          beschikbare substitutieproducten of op elders gevestigde leveran-
een daadwerkelĳke mededinging op een wezenlĳk deel van het                ciers. In wezen bestaat de marktbepaling in de onderkenning van
grondgebied waarop de EER-Overeenkomst van toepassing is,                 de daadwerkelĳke alternatieve bevoorradingsbronnen voor de
aanzienlĳk wordt belemmerd. Volgens de mededingingsregels                 afnemers van de betrokken ondernemingen, zowel wat de
van de EER is een machtspositie een positie die een onderne-              producten/diensten als de geografische plaats van de aanbieders
ming het mogelĳk maakt zich jegens haar concurrenten, haar                betreft.
afnemers en, uiteindelĳk, de consumenten in belangrĳke mate
onafhankelĳk te gedragen (3). Een dergelĳke positie ontstaat
gewoonlĳk wanneer een onderneming of een groep onderne-                   14. De dwang die van andere dan de in de paragrafen 20 tot 23
mingen een groot deel van het aanbod op een bepaalde markt                beschreven substitueerbaarheid aan de aanbodzĳde en van de
voor haar rekening neemt, op voorwaarde dat andere factoren uit           potentiële mededinging uitgaat, is in het algemeen minder
het onderzoek (zoals belemmeringen voor het betreden van de               onmiddellĳk en vergt in elk geval een onderzoek van bĳkomende
markt, reactievermogen van afnemers enz.) in dezelfde richting            factoren. Bĳgevolg wordt bĳ de beoordeling vanuit mededin-
wĳzen.                                                                    gingsoogpunt met dit soort dwang rekening gehoduen.
11. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA hanteert
dezelfde aanpak in haar toepassing van artikel 54 van de EER-             Substitueerbaarheid aan de vraagz¶de
Overeenkomst op ondernemingen die een individuele of geza-
menlĳke machtpositie innemen. Krachtens hoofdstuk II van
protocol nr. 4 bĳ de Overeenkomst betreffende de Toezichthou-             15. Het onderzoek naar de substitueerbaarheid aan de vraagzĳde
dende Autoriteit en het Hof (4), is de Toezichthoudende Autoriteit        houdt in dat wordt vastgesteld welke producten door de consu-
van de EVA bevoegd verificaties te verrichten en een einde te             ment als vervangingsproducten worden beschouwd. Dit kan
maken aan misbruiken van een dergelĳke machtspositie, die                 geschieden als een denkoefening waarin een hypothetische kleine
eveneens moet worden bepaald door verwĳzing naar de relevante             duurzame wĳziging van de betrokken prĳzen wordt aangenomen
                                                                          en de waarschĳnlĳke reacties van de afnemers hierop worden
                                                                          onderzocht. De marktbepaling is om procedurele en praktische
(1) Zie voetnoot 2 van de beschikking.                                    redenen toegespitst op de prĳzen en in het bĳzonder op de
(2) Zie voetnoot 3 van de beschikking.
(3) Definitie van het Hof van Justitie in de zaak Hoffmann-La Roche       substitutie aan de vraagzĳde die voortvloeit uit kleine permanente
    (arrest van 13 februari 1997 in zaak 85/76, Jurispr. 1997, blz. 461), wĳzigingen van de betrokken prĳzen. Dit begrip kan duidelĳke
    nadien in volgende arresten bevestigd.                                aanwĳzingen geven inzake de relevante factoren voor de marktbe-
(4) Zie voetnoot 2 bĳ de beschikking.                                     paling.
 ---pagebreak--- L 200/50                 NL                   Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen                                         16. 7. 98
16. Deze benadering houdt in dat, uitgaande van het type                     dergelĳk effect in termen van doelmatigheid en directheid is
producten dat de betrokken ondernemingen verkopen en het                     vergelĳkbaar met de substitueerbaarheid aan de vraagzĳde.
gebied waarin zĳ deze producten afzetten, bĳkomende producten
en gebieden zullen worden opgenomen in of uitgesloten van de
markt, afhankelĳk van de vraag of concurrentie van deze andere
producten en gebieden de prĳs van de producten van de partĳen                21. Deze situaties doen zich gewoonlĳk voor wanneer onderne-
op korte termĳn voldoende beïnvloedt of beperkt.                             mingen een breed assortiment kwaliteiten of soorten van één
                                                                             product op de markt brengen. Zelfs wanneer zĳ voor een
                                                                             bepaalde eindafnemer of consumentengroep niet substitueerbaar
17. De vraag die moet worden beantwoord, is of de afnemers van               zĳn, zullen de verschillende kwaliteiten worden ondergebracht in
de partĳen, als gevolg van een hypothetische geringe (tussen 5 %             één productmarkt, op voorwaarde dat de meeste aanbieders de
en 10 %) duurzame verhoging van de prĳs van de onderzochte                   onderscheiden kwaliteiten onmiddellĳk en zonder aanzienlĳke
producten en in de betrokken gebieden, zouden overschakelen op               verhoging van de hierboven beschreven kosten, kunnen
gemakkelĳk verkrĳgbare vervangproducten of op leveranciers die               aanbieden en verkopen. In dergelĳke gevallen zal de relevante
elders zĳn gevestigd. Wanneer substitutie volstaat om de prĳsver-            productmarkt alle producten omvatten die aan de vraag- en de
hoging onrendabel te maken wegens de eruit voortvloeiende                    aanbodzĳde substitueerbaar zĳn, en de afzet van deze producten
daling van de afzet, worden bĳkomende substitutieproducten en                zal worden opgeteld om de totale waarde of de totale omvang van
gebieden opgenomen in de relevante markt, totdat het assorti-                de markt te berekenen. Dezelfde redenering kan ertoe leiden dat
ment producten en het geografische gebied zodanig zĳn afgeba-                uiteenlopende geografische gebieden worden samengevoegd.
kend dat kleine, duurzame verhogingen van de relatieve prĳzen
rendabel zouden zĳn. Een soortgelĳke analyse is toepasselĳk in
zaken betreffende de concentratie van koopkracht, waar wordt
uitgegaan van de aanbieder en de prĳstest de mogelĳkheid biedt               22. De papiermarkt is een praktisch voorbeeld van de aanpak
de alternatieve distributiekanalen of afzetmogelĳkheden voor de              inzake substitueerbaarheid aan de aanbodzĳde bĳ de bepaling van
producten van de aanbieder te bepalen. Bĳ de toepassing van                  de productmarkten. Papier wordt gewoonlĳk aangeboden in een
deze beginselen moet in het bĳzonder rekening worden                         reeks uiteenlopende kwaliteiten, van standaardschrĳfpapier tot
gehouden met bepaalde specifieke situaties die in de paragrafen              kwalitatief hoogwaardig papier, dat bĳvoorbeeld wordt gebruikt
56 en 58 zĳn beschreven.                                                     voor de uitgave van kunstboeken. Vanuit het standpunt van de
                                                                             vraag zĳn verschillende kwaliteiten papier ongeschikt voor een
                                                                             specifiek gebruik. Zo is laagwaardig papier ongeschikt voor een
18. Een praktisch voorbeeld van deze test kan worden gegeven                 kunstboek of een kwalitatief hoogstaande publicatie. Papierfa-
door de toepassing ervan op een concentratie van bĳvoorbeeld                 brieken zĳn evenwel uitgerust om verschillende kwaliteiten te
frisdrankbottelaars. In een dergelĳk geval moet worden onder-                fabriceren en de productie kan tegen verwaarloosbare kosten en
zocht of verschillende frisdrankaroma’s tot dezelfde markt                   op korte termĳn worden aangepast. Bĳ ontstentenis van bĳzon-
behoren. In de praktĳk moet worden nagegaan of de consu-                     dere distributiemoeilĳkheden kunnen de papierfabrikanten
menten van smaak A op andere smaken zouden overschakelen                     derhalve meedingen naar bestellingen van verschillende kwaliteit,
wanneer zĳ met een duurzame prĳsverhoging van 5 tot 10 %                     vooral wanneer deze bestellingen op voldoende lange termĳn
voor smaak A worden geconfronteerd. Wanneer een voldoende                    worden geplaatst, zodat de productieplannen kunnen worden
aantal consumenten op bĳvoorbeeld smaak B zou overschakelen,                 aangepast. In dergelĳke omstandigheden zal de Toezichthou-
in die mate dat de prĳsverhoging voor smaak A wegens de lagere               dende Autoriteit geen afzonderlĳke markt voor elke kwaliteit
afzet niet rendabel zou zĳn, omvat de markt minstens de smaken               papier en voor het onderscheiden gebruik ervan vaststellen. De
A en B. Deze werkwĳze moet worden uitgebreid tot andere                      verschillende kwaliteiten papier behoren alle tot dezelfde rele-
beschikbare smaken, totdat een reeks producten is gevonden                   vante markt en de afzet ervan wordt samengeteld om de totale
waarvoor een prijsverhoging niet voldoende substitutie aan de                marktwaarde en de totale marktomvang te ramen.
vraagzĳde teweeg zou brengen.
19. De prĳs waarmee rekening moet worden gehouden, is in het                 23. Ingeval substitueerbaarheid aan de aanbodzĳde een aanzien-
algemeen, en vooral bĳ het onderzoek van concentratiezaken, de               lĳke aanpassing van de bestaande materiële en immateriële activa,
geldende marktprĳs. Daarvan kan eventueel worden afgeweken                   bĳkomende investeringen, strategische beslissingen of tĳd zou
wanneer de geldende marktprĳs is vastgesteld bĳ gebrek aan                   vergen, wordt bĳ de bepaling van de markt met deze substitueer-
voldoende mededinging. Vooral bĳ het onderzoek van                           baarheid geen rekening gehouden. De sector verbruiksgoederen,
misbruiken van machtsposities wordt rekening gehouden met het                inzonderheid de merkdranken, biedt voorbeelden waarin de
feit dat de geldende prĳs reeds aanzienlĳk kan zĳn verhoogd.                 substitueerbaarheid aan de aanbodzĳde de Toezichthoudende
                                                                             Autoriteit niet noopte tot een uitbreiding van de markt. Hoewel
                                                                             bottelbedrĳven in beginsel verschillende dranken kunnen
Substitueerbaarheid aan de aanbodz¶de                                        bottelen, zĳn er kosten en aanlooptĳd mee gemoeid (voor
                                                                             reclame, het testen van het product en de distributie ervan),
                                                                             voordat de producten daadwerkelĳk kunnen worden afgezet. In
20. Bĳ de marktbepaling kan eveneens rekening worden
                                                                             deze gevallen worden de effecten van de substitueerbaarheid aan
gehouden met de substitueerbaarheid aan de aanbodzĳde
                                                                             de aanbodzĳde en andere vormen van potentiële mededinging in
wanneer de gevolgen ervan in doelmatigheid en directheid verge-
                                                                             een later stadium onderzocht.
lĳkbaar zĳn met die van de substitueerbaarheid aan de vraagzĳde.
Dit vergt dat aanbieders kunnen overschakelen op de productie
van de relevante producten en deze op korte termĳn (1) op de
markt kunnen brengen zonder aanzienlĳke bĳkomende kosten te                  Potentiële mededinging
maken of risico’s te lopen in antwoord op geringe en duurzame
wĳzigingen van de betrokken prĳzen. Wanneer aan deze voor-
waarden is voldaan, zal de bĳkomende productie die op de markt
wordt gebracht, en disciplinerende uitwerking op het concurren-              24. Een derde bron van concurrentiedwang, meer bepaald de
tiegedrag van de betrokken ondernemingen hebben. Een                         potentiële mededinging, wordt bĳ de bepaling van de markten
                                                                             buiten beschouwing gelaten, aangezien de voorwaarden waar-
(1) Te weten een periode waarvoor geen aanzienlĳke aanpassing van de         onder de potentiële mededinging daadwerkelĳk dwang zal uitoe-
    bestaande materiële en immateriële activa vereist is (zie paragraaf 23). fenen, afhankelĳk zĳn van de analyse van specifieke factoren en
 ---pagebreak--- 16. 7. 98               NL               Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen                                           L 200/51
omstandigheden die betrekking hebben op de toegangsvoor-            aanwezigheid van bepaalde ondernemingen in de gehele EER in
waarden. Indien nodig, wordt dit onderzoek pas in een later         overeenstemming zĳn met de nationale of regionale geografische
stadium verricht, in het algemeen zodra de positie van de           markten. De aanvankelĳke werkhypothese zal daarom worden
betrokken ondernemingen in de relevante markt is vastgesteld en     getoetst aan een analyse van de kenmerken van de vraag (het
aanleiding geeft tot bezorgdheid vanuit mededingingsoogpunt.        belang van nationale of plaatselĳke voorkeuren, inkoopge-
                                                                    woonten van de afnemers, productdifferentiatie/merken enz.),
                                                                    teneinde vast te stellen of ondernemingen in verschillende
                                                                    gebieden daadwerkelĳk een alternatieve bevoorradingsbron voor
III. DE FACTOREN OP GROND WAARVAN DE RELE-                          de verbruikers vormen. Ook in dit geval is het theoretische
             VANTE MARKTEN WORDEN BEPAALD                           onderzoek gebaseerd op substitutie die voortvloeit uit wĳzigingen
                                                                    van de betrokken prĳzen, en moet weer antwoord worden
De bepaling van de relevante markt in de prakt¶k                    gegeven op de vraag of de afnemers van de partĳen op korte
                                                                    termĳn en tegen geringe kosten hun bestellingen bĳ elders geves-
Productmarkt                                                        tigde ondernemingen zouden kunnen plaatsen.
                                                                    30. Indien nodig, zal een bĳkomend onderzoek van de aanbod-
25. Er is een hele reeks bewĳselementen aan de hand waarvan         factoren worden verricht, teneinde zich ervan te vergewissen dat
kan worden beoordeeld in hoevere substitutie zou plaatsvinden.      in andere gebieden gevestigde ondernemingen geen belemme-
In individuele gevallen zullen bepaalde bewĳselementen door-        ringen ondervinden wanneer zĳ hun afzet op concurrerende wĳze
slaggevend zĳn, die grotendeels afhangen van de kenmerken en        in de gehele geografische markt willen ontwikkelen. Deze analyse
de specificiteit van de bedrĳfstak en de producten/diensten die     omvat een onderzoek van de vereisten inzake de plaatselĳke
worden onderzocht. Hetzelfde bewĳstype kan in andere zaken          vertegenwoordiging om in het betrokken gebied te verkopen, de
zonder belang zĳn. In de meeste zaken zal een beslissing geba-      voorwaarden inzake toegang tot distributiekanalen, de met de
seerd moeten zĳn op de in aanmerkingneming van een aantal           opzet van een distributienet verband houdende kosten en de
criteria en verschillende bewĳsstukken. De Toezichthoudende         vraag of er al dan niet regulerende belemmeringen bestaan die
Autoriteit volgt een open benadering ten aanzien van empirisch      verband houden met overheidsopdrachten, prĳsreglementering,
bewĳsmateriaal, die erop gericht is een doelmatig gebruik te        quota en tarieven die het handelsverkeer of de productie
maken van alle beschikbare informatie die in afzonderlĳke zaken     beperken, technische normen, monopolies, vrĳheid van vestiging,
relevant kan zĳn. De Autoriteit volgt geen starre hiërarchie van    voorwaarden inzake het verkrĳgen van administratieve vergun-
verschillende informatiebronnen of typen bewĳs.                     ningen, verpakkingsvoorschriften enz. Kortom, de Toezichthou-
                                                                    dende Autoriteit zal eventuele hindernissen en belemmeringen
26. De bĳ de bepaling van de relevante markten gevolgde werk-       identificeren die in een bepaald gebied gevestigde onderne-
wĳze kan als volgt worden samengevat: op grond van reeds vooraf     mingen beschermen tegen concurrentiedruk vanwege buiten dat
beschikbare informatie of door de betrokken ondernemingen           gebied gevestigde ondernemingen, teneinde de precieze graad van
overgelegde informatie, is de Toezichthoudende Autoriteit           vervlechting van de markten op nationaal, communautair of
gewoonlĳk in staat in het algemeen de potentieel relevante          wereldniveau vast te stellen.
markten vast te stellen waarbinnen bĳvoorbeeld een concentratie     31. Het feitelĳke patroon en de ontwikkeling van het handels-
of een beperking van de mededinging moet worden beoordeeld.         verkeer bieden nuttige bĳkomende aanwĳzingen voor het econo-
In het algemeen en om praktische redenen dient, bĳ de behande-      mische belang van elk van de bovengenoemde vraag- of aanbod-
ling van individuele zaken, gewoonlĳk te worden gekozen tussen      factoren, en voor de mate waarin zĳ al dan niet daadwerkelĳke
een beperkt aantal mogelĳke relevante markten. Met betrekking       belemmeringen zĳn die afzonderlĳke geografische markten in
tot de productmarkt dient vaak te worden vastgesteld of product     het leven roepen. Het onderzoek van het handelsverkeer zal in
A en product B al dan niet tot dezelfde productmarkt behoren.       het algemeen betrekking hebben op de vervoerskosten en op de
Het volstaat vaak product B in de markt op te nemen om de           mate waarin zĳ de handel tussen verschillende gebieden verhin-
bezwaren op mededingingsgebied op te heffen.                        deren in het licht van de vestigingsplaats van de fabriek, de
                                                                    productiekosten en de prĳsniveaus.
27. In dergelĳke omstandigheden behoeft niet te worden onder-
zocht of de markt eveneens bĳkomende producten omvat noch           Marktintegratie in de Europese Economische Ruimte
definitief uitsluitsel te worden gegeven over de juiste product-    32. Tenslotte houdt de Toezichthoudende Autoriteit bĳ de bepa-
markt. Wanneer de betrokken operatie in geen van de verschil-       ling van de geografische markten eveneens rekening met de
lende mogelĳke markten aanleiding tot problemen op mededin-         voortgaande marktintegratie in de Europese Economische
gingsgebied geeft, wordt de kwestie van de marktbepaling in het     Ruimte. De in het kader van de EER-Overeenkomst (1), met het
midden gelaten, hetgeen het aantal gegevens dat de onderne-         oog op de opheffing van handelsbelemmeringen en een verdere
mingen moeten verstrekken, beperkt.                                 integratie van de communautaire markten vastgestelde en uitge-
                                                                    voerde maatregelen, kunnen bĳ de beoordeling van de gevolgen
Geografische markt                                                  voor de mededinging van een concentratie of een structurele
                                                                    gemeenschappelĳke onderneming niet over het hoofd worden
28. De aanpak van de Toezichthoudende Autoriteit bĳ de bepa-        gezien. Indien nationale markten kunstmatig van elkaar waren
ling van de geografische markt kan als volgt worden samengevat:     gescheiden door wettelĳke belemmeringen die thans zĳn opge-
zĳ vormt zich een eerste idee over de reikwĳdte van de geografi-    heven, wordt in het algemeen omzichtig gebruikgemaakt van
sche markt op basis van algemene aanwĳzingen inzake de verde-       bewĳsmateriaal uit het verleden op het gebied van prĳzen. Met
ling van marktaandelen onder de partĳen en hun concurrenten         een marktintegratieproces dat op korte termĳn tot ruimere
alsmede een inleidend onderzoek van de prĳsstelling en de prĳs-     geografische markten leidt, kan derhalve bĳ de bepaling van de
verschillen op nationaal en EER-niveau. Dit eerste standpunt        geografische markt ten behoeve van de beoordeling van concen-
wordt voornamelĳk gebruikt als een werkhypothese voor de            traties en gemeenschappelĳke ondernemingen rekening worden
onderzoeken van de Autoriteit met het oog op een exacte bepa-       gehouden.
ling van de geografische markt.
                                                                    (1) Vermeld zĳ dat de werkingssfeer van de EER-Overeenkomst
                                                                        beperkter is dan die van het EG-Verdrag. Zo kan bĳvoorbeeld het
29. De redenen voor een bepaalde configuratie van prĳzen en             ontbreken van een douane-unie en de beperkte toepassing op
marktaandelen dienen te worden onderzocht. Bepaalde onderne-            bepaalde producten van invloed zĳn op de beoordeling van de markt-
mingen kunnen om historische redenen op hun thuismarkten                integratie tussen EVA-staten en tussen de EVA-staten en de Gemeen-
hoge marktaandelen hebben en omgekeerd kan een homogene                 schap.
 ---pagebreak--- L 200/52               NL                 Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen                                                16. 7. 98
Het verzamelen van bew¶smateriaal                                    reserveonderdelen, waardoor twee verschillende relevante markten
                                                                     moeten worden onderscheiden. Omgekeerd zĳn verschillen in
                                                                     productkenmerken op zich onvoldoende om substitueerbaarheid
                                                                     aan de vraagzĳde uit te sluiten, aangezien dit in hoge mate
                                                                     afhangt van de waarde die de afnemers aan de verschillende
                                                                     kenmerken hechten.
33. Wanneer een precieze marktbepaling noodzakelĳk wordt
geacht, zal de Toezichthoudende Autoriteit vaak contact
                                                                     37. Het type bewĳsmateriaal dat de Toezichthoudende Autoriteit
opnemen met de belangrĳkste afnemers en de belangrĳkste
                                                                     relevant acht om na te gaan of twee producten vervangingspro-
ondernemingen van de industrietak, teneinde hun standpunt te
                                                                     ducten aan de vraagzĳde zĳn, kan als volgt worden gerangschikt:
vernemen inzake de afgrenzing van de product- en geografische
markten en de noodzakelĳke feitelĳke bewĳzen te verzamelen
om tot een conclusie te komen. De Autoriteit kan ook contact         38. B e wĳ s v a n s u b s t i t u t i e i n e e n r e c e n t v e r l e d e n .
opnemen met de betrokken beroepsverenigingen en met onder-
nemingen die op hoger in de bedrĳfskolom gelegen markten             In bepaalde gevallen kan bewĳsmateriaal inzake recente gebeurte-
werkzaam zĳn, om zo nodig voor verschillende productie- of           nissen of schokken op de markt die feitelĳke voorbeelden van
distributieniveaus van de betrokken producten of diensten afzon-     substitutie tussen twee producten bieden, worden onderzocht.
derlĳke product- en geografische markten te kunnen bepalen.          Indien beschikbaar, is dit soort informatie gewoonlĳk van
Voorts kan de Autoriteit de betrokken ondernemingen om bĳko-         wezenlĳk belang voor de marktbepaling. Indien de betrokken
mende gegevens verzoeken.                                            prĳzen in het verleden zĳn gewĳzigd (en alle andere factoren
                                                                     gelĳk zĳn gebleven), zĳn de reacties in termen van afgenomen
                                                                     hoeveelheden bĳ de vaststelling van de substitueerbaarheid door-
                                                                     slaggevend. De invoering van nieuwe producten in het verleden
                                                                     kan eveneens bruikbare informatie leveren, voorzover precies kan
                                                                     worden onderzocht welke producten marktaandelen aan het
34. Indien nodig, verzoekt te Toezichthoudende Autoriteit de         nieuwe product hebben verloren.
bovengenoemde marktdeelnemers schirftelĳk om inlichtingen.
Deze verzoeken omvatten gewoonlĳk vragen inzake de potentiële        39. Een aantal k w a n t i t a t i e v e p r o e v e n is specifiek
reacties van de ondernemingen op hypothetische prijsverho-           ontworpen met het oog op de marktafbakening. Deze proeven
gingen en hun standpunt inzake de afgrenzingen van de relevante      behelzen uiteenlopende econometrische en statistische benade-
markt. Zĳ vragen ook om feitelĳke informatie die de Autoriteit       ringen: ramingen van de elasticiteit en de kruiselingse prĳselasti-
noodzakelĳk acht voor een conclusie over de reikwĳdte van de         citeit (1) met betrekking tot de vraag naar een product, proeven
relevante markt. Voorts kan de Autoriteit ook van gedachten          die gebaseerd zĳn op de gelĳkenis van prĳsbewegingen in de tĳd,
wisselen met marketingdirecteurs of andere functionarissen van       het onderzoek van het oorzakelĳk verband tussen prĳsreeksen en
deze ondernemingen, teneinde een beter inzicht te krĳgen in de       gelĳkenis van prĳsniveaus en/of de convergentie daarvan. De
wĳze waarop tussen leveranciers en afnemers wordt onderhan-          Toezichthoudende Autoriteit houdt voor de vaststelling van
deld, alsook in kwesties die verband houden met de bepaling van      substitutiepatronen in het verleden rekening met het beschikbare
de relevante markt. Indien nodig, kan zĳ tevens bezoeken             kwantitatieve bewĳsmateriaal dat grondig onderzoek kan door-
afleggen of verificaties verrichten ten kantoren van de partĳen,     staan.
hun afnemers en/of hun concurrenten, teneinde een beter inzicht
te krĳgen in de wĳze waarop producten worden gefabriceerd en
verkocht.                                                            40. D e s t a n d p u n t e n v a n a f n e m e r s e n c o n c u r r e n t e n .
                                                                     De Toezichthoudende Autoriteit neemt vaak contact op met de
                                                                     voornaamste afnemers en concurrenten van de ondernemingen
                                                                     die bĳ haar onderzoeken betrokken zĳn, om hun standpunten te
                                                                     vernemen inzake de afbakening van de productmarkt en de
35. Het type bewĳsmateriaal dat relevant is om tot een conclusie     meeste feitelĳke gegevens die de Autoriteit voor een conclusie
te komen inzake de productmarkt kan als volgt worden gerang-         inzake de reikwĳdte van de markt nodig heeft. De beredeneerde
schikt:                                                              antwoorden van afnemers en concurrenten inzake hetgeen zou
                                                                     gebeuren wanneer de betrokken prĳzen van de desbetreffende
                                                                     producten in het betrokken geografische gebied licht (bĳvoor-
                                                                     beeld met 5 tot 10 %) zouden stĳgen, worden in aanmerking
                                                                     genomen, indien zĳ door voldoende feitelĳke gegevens worden
                                                                     gestaafd.
Bew¶smateriaal ter bepaling van markten  De productmarkt
                                                                     41. C o n s u m e n t e n v o o r k e u r .
                                                                     Bĳ verbruiksgoederen is het voor de Toezichthoudende Autoriteit
                                                                     vaak moeilĳk de directe meningen van eindverbruikers in te
                                                                     winnen over vervangingsproducten. Marketingstudies die onder-
36. Een analyse van de kenmerken van het product en het              nemingen in het verleden hebben besteld en gebruikt bĳ hun
gebruik waarvoor het is bestemd, stelt de Toezichthoudende           eigen besluitvorming inzake de prĳsstelling van hun producten,
Autoriteit in een eerste fase in staat het onderzoeksveld van        en/of marketingcampagnes kunnen de Autoriteit bruikbare infor-
mogelĳke vervangingsproducten af te bakenen. De productken-          matie verstrekken voor de afbakening van de relevante markt. Er
merken en het gebruik waarvoor het product is bestemd, volstaan      wordt rekening gehouden met consumentenonderzoeken inzake
evenwel niet om vast te stellen of twee producten vervangingspro-    gebruikspatronen en attitudes, gegevens inzake de inkooppa-
ducten aan de vraagzĳde zĳn. De functionele verwisselbaarheid of     tronen van de consumenten, de meningen van detailhandelaren
de gelĳkaardigheid van de kenmerken zĳn op zich onvoldoende
criteria, omdat de gevoeligheid van de afnemers voor wĳzigingen
                                                                     (1) De prĳselasticiteit van de vraag naar een product X geeft de gevoelig-
van de betrokken prĳs ook op andere overwegingen kan zĳn                 heid weer van de vraag naar product X voor de verandering van de
gebaseerd. Zo kan er bĳvoorbeeld voor automobielonderdelen               prĳs van dat product. Met de kruiselingse prĳselasticiteit van X en Y
een verschil in concurrentiedwang bestaan tussen de markt van            wordt de gevoeligheid van de vraag naar product X gemeten voor de
voor de bouw van de auto bestemde onderdelen en de markt van             verandering van de prĳs van product Y.
 ---pagebreak--- 16. 7. 98                    NL                         Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen                                                        L 200/53
en in het algemeen, door de partĳen en hun concurrenten over-                           In bepaalde gevallen zĳn bewĳzen inzake prĳswĳzigingen tussen
gelegde marktonderzoeken, teneinde vast te stellen of een econo-                        verschillende gebieden en de dienovereenkomstige reacties van
misch belangrĳk deel van de consumenten twee producten als                              de afnemers beschikbaar. In het algemeen kunnen de kwantita-
onderling vervangbaar beschouwt, ook rekening houdend met het                           tieve tests die worden gebruikt voor de bepaling van de product-
belang van merken voor de bedoelde producten. Bĳ consumen-                              markt, eveneens worden gebruikt voor de bepaling van de geogra-
tenonderzoeken die ad hoc door de betrokken ondernemingen of                            fische markt, met dien verstande dat internationale prĳsvergelĳ-
hun concurrenten zĳn verricht met het oog op een fusieproce-                            kingen wegens een aantal factoren ingewikkelder kunnen zĳn,
dure of een procedure krachtens hoofdstuk II van protocol nr. 4                         onder meer wisselkoersschommelingen, belastingen en product-
bĳ de Overeenkomst betreffende de Toezichthoudende Autoriteit                           differentiatie.
en het Hof (1) worden de gevolgde methoden meestal uiterst
zorgvuldig onderzocht. In tegenstelling tot eerder verrichte
studies zĳn deze namelĳk niet voorbereid tĳdens de normale                              46. H o o f d k e n m e r k e n v a n d e v r a a g .
bedrĳfsuitoefening en met het oog op het nemen van bedrĳfsbe-
slissingen.
                                                                                De aard van de vraag naar het betrokken product kan op zich de
                                                                                reikwĳdte van de geografische markt vaststellen. Factoren zoals
                                                                                nationale voorkeuren of voorkeuren voor nationale merken, taal,
42. B e l e m m e r i n g e n e n k o s t e n i n v e r b a n d m e t d e               cultuur en levensstĳl en de noodzaak van een plaatselĳke aanwe-
overschakeling van de vraag naar potentiële vervan-                                     zigheid kunnen in sterke mate de geografische reikwĳdte van de
gingsproducten.                                                                         mededinging afbakenen.
Een aantal belemmeringen en kosten kunnen de Toezichthou-                               47. S t a n d p u n t e n v a n a f n e m e r s e n c o n c u r r e n t e n .
dende Autoriteit ervan weerhouden twee producten die op het
eerste gezicht substituten aan de vraagzĳde lĳken te zĳn, als
                                                                                Indien nodig, zal de Toezichthoudende Autoriteit bĳ haar onder-
behorend tot een afzonderlĳke productmarkt te beschouwen. Het
                                                                                zoek contact opnemen met de voornaamste afnemers en concur-
is onmogelĳk een uitputtende lĳst te verstrekken van alle moge-
                                                                                renten van de partĳen, teneinde hun mening te vernemen over de
lĳke substitutiebelemmeringen en overschakelingskosten. Deze
                                                                                grenzen van de geografische markt en de meeste feitelĳke infor-
belemmeringen of beletsels kunnen zeer uiteenlopende oorzaken
                                                                                matie te verzamelen die zĳ nodig heeft om een conclusie te
hebben. In het kader van haar eerdere beschikkingen heeft de
                                                                                kunnen vaststellen inzake de reikwĳdte van de markt, op voor-
Autoriteit onder meer de onderstaande belemmeringen vastge-
                                                                                waarde dat zulks door voldoende feitenmateriaal wordt gestaafd.
steld: belemmeringen van regulerende aard of andere vormen van
overheidsmaatregelen, beperkingen op lager in de bedrĳfskolom
gelegen markten, de noodzaak van bepaalde kapitaalinvesteringen
of een productieverlies teneinde over te schakelen op een alterna-                      48. H e t g e o g r a f i s c h e i n k o o p p a t r o o n .
tieve input, de vestigingsplaats van de afnemers, specifieke inves-
teringen in het productieproces, opleiding en investeringen in                          Een onderzoek van het geografische inkooppatroon van de afne-
menselĳk kapitaal, kosten voor de aanschaf van nieuwe installa-                         mers verstrekt bruikbare gegevens over de mogelĳke reikwĳdte
ties of andere investeringen, onzekerheid inzake de kwaliteit en                        van de geografische markt. Wanneer afnemers tegen vergelĳkbare
de reputatie van onbekende leveranciers.                                                voorwaarden inkopen bĳ ondernemingen die elders in de EER
                                                                                zĳn gevestigd, of zich via doelmatige aanbestedingsprocedures
                                                                                met deelneming van ondernemingen uit de gehele EER bevoor-
                                                                                raden, wordt gewoonlĳk aangenomen dat de geografische markt
43. V e r s c h i l l e n d e c a t e g o r i e ë n a f n e m e r s e n p r ĳ s d i s - de gehele EER omvat.
criminatie.
                                                                                49. Handelsstromen/leveringspatroon.
De reikwĳdte van de productmarkt kan worden beperkt door het
bestaan van verschillende groepen afnemers. Een bepaalde groep
afnemers van het betrokken product kan een engere, onder-                               Wanneer het aantal afnemers zo groot is dat het niet mogelĳk is
scheiden markt vormen wanneer een dergelĳke groep aan prĳs-                             via hen een duidelĳk beeld van de geografische inkooppatronen
discriminatie onderworpen kan zĳn. Dit is gewoonlĳk het geval                           te krĳgen, kan bĳ wĳze van alternatief informatie over handels-
wanneer aan twee voorwaarden is voldaan: a) wanneer de                                  stromen worden gebruikt, mits handelsstatistieken beschikbaar
betrokken producten aan hem worden verkocht, kan duidelĳk                               zĳn die voldoende uitvoerig zĳn met betrekking tot de relevante
worden onderscheiden tot welke groep een individuele afnemer                            producten. De handelsstromen en inzonderheid de redenen die
behoort, en b) handel tussen afnemers of arbitrage door derden is                       eraan ten grondslag liggen, verstrekken bruikbare inzichten en
niet mogelĳk.                                                                           informatie met het oog op de vaststelling van de reikwĳdte van de
                                                                                geografische markt, maar zĳn op zich niet afdoende.
Bew¶smateriaal ter bepaling van markten  De geografische                               50. B e l e m m e r i n g e n e n o v e r s c h a k e l i n g s k o s t e n d i e
markt                                                                                verband houden met het afleiden van bestellingen
                                                                                n a a r o n d e r n e m i n g e n d i e i n a n d e r e g e b i e d e n zĳ n
                                                                                gevestigd.
44. Het type bewĳsmateriaal dat de Toezichthoudende Autoriteit
relevant acht om tot een conclusie te komen inzake de geografi-                         Het ontbreken van grensoverschrĳdende aankopen of handels-
sche markt kan als volgt worden gerangschikt:                                           stromen betekent bĳvoorbeeld niet noodzakelĳkerwĳze dat de
                                                                                markt hoogstens nationaal is. De duidelĳkste belemmering die
                                                                                een afnemers belet zich in andere gebieden te bevoorraden, zĳn
                                                                                misschien de vervoerskosten en de vervoersbeperkingen die
45. B e w ĳ z e n d a t b e s t e l l i n g e n n a a r a n d e r e g e b i e d e n     voortvloeien uit de wetgeving of uit de aard van de betrokken
zĳn afgeleid.                                                                           producten. De gevolgen van de vervoerskosten zullen gewoonlĳk
                                                                                de reikwĳdte van de geografische markt beperken voor bulkgoe-
(1) Zie voetnoot 2 van de beschikking.                                                  deren met een geringe waarde, hoewel niet uit het oog mag
 ---pagebreak--- L 200/54               NL                  Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen                                      16. 7. 98
worden verloren dat een vervoersnadeel kan worden gecompen-                        V. BĲKOMENDE OVERWEGINGEN
seerd door een vergelĳkbaar voordeel op het gebied van andere
kosten (loonkosten of grondstoffenprĳzen). De toegang tot de          56. Er is een aantal gebieden waar de toepassing van de boven-
distributie in een bepaald gebied, regulerende belemmeringen die      genoemde beginselen omzichtig moet gebeuren. Dit is het geval
nog bestaan in bepaalde sectoren, quota en douanetarieven             bĳ het onderzoek van primaire en secundaire markten, inzonder-
kunnen eveneens belemmeringen zĳn die een geografische                heid wanneer de gedragingen van ondernemingen op een bepaald
gebied afschermen van concurrentiedruk van ondernemingen die          ogenblik moeten worden getoetst aan artikel 54 van de EER-
buiten dat gebied zĳn gevestigd. Aanzienlĳke omschakelings-           Overeenkomst. De methode om in deze gevallen de markten te
kosten van het betrekken van goederen bĳ in andere landen             bepalen is dezelfde, dat wil zeggen dat de reacties van afnemers
gevestigde ondernemingen zĳn bĳkomende oorzaken van derge-            op wĳzigingen van de relatieve prĳs worden beoordeeld aan de
lĳke belemmeringen.                                                   hand van hun aankoopbeslissingen, evenwel ook rekening
51. Op grond van het verzamelde bewĳsmateriaal bepaalt de             houdend met beperkingen inzake substitutie die uitgaan van de
Toezichthoudende Autoriteit de geografische markt waarvan de          voorwaarden op verwante markten. Een enge marktdefinitie voor
omvang kan variëren van plaatselĳk tot internationaal.                secundaire producten  zoals bĳvoorbeeld onderdelen  kan
                                                                      nodig zĳn wanneer er aanzienlĳke verenigbaarheid is met het
52. In de voorgaande paragrafen zĳn de verschillende factoren         primaire product. Problemen om verenigbare secundaire
beschreven die van belang kunnen zĳn voor de bepaling van             producten te vinden, gecombineerd met hoge prĳzen en een
markten. Dit betekent echter niet dat het in iedere zaak afzon-       lange levensduur van de primaire producten, kan stĳgingen van
derlĳk nodig is om voor elk van deze factoren bewĳsmateriaal te       de relatieve prĳs van secundaire producten winstgevend maken.
verzamelen en deze vervolgens te beoordelen. In de praktĳk is         Een andere marktbepaling kan mogelĳk zĳn, wanneer aanzien-
voor een deel van deze factoren een verschaft bewĳs voldoende         lĳke substitutie tussen secundaire producten mogelĳk is of
om tot een conclusie te komen.                                        wanneer door de kenmerken van de primaire producten snelle en
                                                                      directe reacties van de consumenten op stĳgingen van de relatieve
                                                                      prĳs van de secundaire producten mogelĳk zĳn.
      IV. DE BEREKENING VAN MARKTAANDELEN
53. De bepaling van de relevante markt als productmarkt of als        57. In bepaalde gevallen kan het bestaan van substitutieketens
geografische markt maakt het mogelĳk de aanbieders en de afne-        leiden tot de bepaling van een relevante markt waarop producten
mers/verbruikers die op deze markt actief zĳn, te identificeren.      of gebieden die zich aan de uiteinden van de markt bevinden,
Op grond daarvan kunnen de totale marktomvang en de markt-            niet rechtstreeks substitueerbaar zĳn. Een voorbeeld hiervan is de
aandelen van elke aanbieder worden berekend op basis van de           geografische markt van een product waarvan de vervoerskosten
door hen afgezette relevante producten in het relevante gebied. In    aanzienlĳk zĳn. In dergelĳke gevallen zĳn leveringen van een
de praktĳk zĳn gegevens inzake de totale marktomvang en de            bepaalde fabriek wegens de vervoerskosten beperkt tot een
marktaandelen vaak te vinden in marktbronnen zoals ramingen           bepaald gebied rond de fabriek. In beginsel kan een dergelĳk
van ondernemingen en bĳ bedrĳfsadviseurs en/of bedrĳfsvereni-         gebied de relevante geografische markt zĳn. Indien de distributie
gingen bestelde studies. Wanneer dit niet het geval is of wanneer     van fabrieken zodanig is dat er aanzienlĳke overlappingen zĳn
de beschikbare ramingen niet betrouwbaar zĳn, verzoekt de             tussen de gebieden rond de verschillende fabrieken, is het echter
Toezichthoudende Autoriteit gewoonlĳk elke aanbieder in de            mogelĳk dat de prĳsstelling van die producten is beperkt door
relevante markt gegevens over zĳn eigen verkoop te verstrekken,       een substitutieketeneffect en leidt tot de afbakening van een
teneinde de totale marktomvang en de marktaandelen te bere-           ruimere geografische markt. Dezelfde redenering geldt wanneer
kenen.                                                                product B aan de vraagzĳde een substituut is voor de producten A
                                                                      en C. Zelfs indien de producten A en C geen directe substituten
54. Ook al vormt de afzet meestal het criterium om het                aan de vraagzĳde zĳn, kunnen zĳ in dezelfde relevante product-
markaandeel te berekenen, toch zĳn er andere aanwĳzingen die          markt vallen, aangezien hun respectievelĳke prĳsstelling beperkt
 afhankelĳk van de specifieke producten of de betrokken              kan zĳn wegens het risico dat hun afnemers op product B over-
bedrĳfstak  nuttige inlichtingen kunnen verstrekken, zoals de        schakelen.
capaciteit, het aantal gegadigden bĳ aanbestedingen, de grootte
van de vloot zoals in de ruimtevaart of de aangehouden reserves
in sectoren als de mĳnbouw.                                           58. In de praktĳk moet het bestaan van substitutieketens beves-
                                                                      tigd worden door feitelĳk bewĳsmateriaal, bĳvoorbeeld inzake
55. Als vuistregel geldt dat zowel de in volume als de in waarde      een onderlinge afhankelĳkheid op prĳsgebied aan de uiterste
uitgedrukte afzet bruikbare informatie bevat. In geval van gediffe-   punten van de substitutieketens, teneinde in een concrete zaak
rentieerde producten worden de in waarde uitgedrukte afzet en         een ruimere relevante markt te kunnen afbakenen. De prĳsni-
het desbetreffende marktaandeel gewoonlĳk geacht beter de rela-       veaus aan de uiterste punten van de keten moeten eveneens van
tieve positie en sterkte van elke aanbieder weer te geven.            dezelfde orde van grootte zĳn.
 ---pagebreak--- 16. 7. 98              NL                 Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen                                             L 200/55
                                                                BöLAGE II
               BEKENDMAKING VAN DE TOEZICHTHOUDENDE AUTORITEIT VAN DE EVA INZAKE
               OVEREENKOMSTEN VAN GERINGE BETEKENIS DIE NIET ONDER ARTIKEL 53, LID 1,
                                            VAN DE EER-OVEREENKOMST VALLEN
               A. De onderhavige bekendmaking wordt vastgesteld overeenkomstig de regels van de Overeenkomst betref-
                  fende de Europese Economische Ruimte (EER-Overeenkomst) en de Overeenkomst tussen de EVA-staten
                  betreffende de oprichting van een Toezichthoudende Autoriteit en een Hof van Justitie (Overeenkomst
                  betreffende de Toezichthoudende Autoriteit en het Hof).
               B. De Commissie heeft een bekendmaking vastgesteld inzake overeenkomsten van geringe betekenis die niet
                  onder artikel 85, lid 1, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap vallen (1). Dit
                  niet-verbindende besluit bevat de beginselen en regels die de Commissie volgt op het gebied van de
                  mededinging.
               C. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA is van mening dat voornoemd besluit relevant is voor de
                  EER. Teneinde gelĳke mededingingsvoorwaarden te handhaven en een uniforme toepassing van de
                  mededingingsregels van de EER in de gehele Europese Economische Ruimte te verzekeren, stelt de
                  Toezichthoudende Autoriteit van de EVA de onderhavige bekendmaking vast uit hoofde van de bevoegd-
                  heid die zĳ ontleent aan artikel 5, lid 2, onder b), van de Overeenkomst betreffende de Toezichthoudende
                  Autoriteit en het Hof. Zĳ is voornemens de beginselen en regels van deze bekendmaking te volgen bĳ de
                  toepassing van de terzake doende mededingingsregels van de EER op afzonderlĳke zaken.
               D. De onderhavige bekendmaking vervangt de bekendmaking van de Autoriteit goedgekeurd als bĳlage IX bĳ
                  het besluit van de Autoriteit van 12 januari 1994, zoals gewĳzigd bĳ besluit van 15 mei 1996 (2).
                                  „I                                       van belang wanneer de invloed op het handelsverkeer tussen de
                                                                           verdragsluitende partĳen bĳ de EER-Overeenkomst of op de
1. De Toezichthoudende Autoriteit van de EVA acht het van                  mededinging niet merkbaar is. Overeenkomsten die de handel
belang de samenwerking tussen ondernemingen te vergemakke-                 tussen de verdragsluitende partĳen niet op merkbare wĳze
lĳken, voorzover deze economisch gewenst is en er uit het                  ongunstig kunnen beïnvloeden, vallen niet onder artikel 53. Zĳ
oogpunt van het mededingingsbeleid geen bezwaar tegen bestaat.             moeten bĳgevolg alleen op grond en in het kader van de natio-
Derhalve heeft zĳ de bekendmaking inzake overeenkomsten,                   nale wetgeving worden beoordeeld. Dit is het geval voor overeen-
besluiten en onderling afgestemde feitelĳke gedragingen betref-            komsten waarvan het daadwerkelĳke of voorzienbare gevolg
fende samenwerking tussen ondernemingen gepubliceerd (3),                  beperkt blĳft tot het grondgebied van een van de verdragsluitende
waarin een reeks overeenkomsten wordt opgesomd die naar hun                partĳen of van een of meer derde staten. Zo ook vallen overeen-
aard niet als mededingingsbeperkend moeten worden beschouwd.               komsten die niet tot een merkbare beperking van de mededin-
Voorts heeft de Toezichthoudende Autoriteit in haar bekendma-              ging strekken of deze tot gevolg hebben, buiten het verbod van
king betreffende toeleveringsovereenkomsten (4) aangegeven dat             artikel 53, lid 1.
dit type overeenkomst, dat de ondernemingen ontwikkelingsmo-
gelĳkheden biedt, als zodanig niet onder het verbod van artikel
53, lid 1, van de EER-Overeenkomst valt. De bekendmaking
betreffende gemeenschappelĳke ondernemingen met het karakter
van een samenwerkingsverband (5) overeenkomstig artikel 53 van             3. Door het vaststellen van kwantitatieve criteria en het geven
de EER-Overeenkomst beschrĳft omstandig aan welke voor-                    van aanwĳzingen voor de toepassing daarvan concretiseert de
waarden de betrokken overeenkomsten moeten voldoen om niet                 Toezichthoudende Autoriteit in deze bekendmaking het begrip
onder het kartelverbod te vallen. Met de onderhavige bekendma-             „merkbaar” op zodanige wĳze dat de ondernemingen in staat zĳn
king wil de Toezichthoudende Autoriteit ertoe bĳdragen de                  zelf te beoordelen of hun overeenkomsten op grond van hun
draagwĳdte van artikel 53, lid 1, nader te preciseren, teneinde de         geringe betekenis al dan niet onder artikel 53, lid 1, van de
samenwerking tussen ondernemingen te vergemakkelĳken.                      EER-Overeenkomst vallen. De kwantitatieve omschrĳving van
                                                                           het begrip „merkbaar” draagt echter geen absoluut karakter; het is
2. Artikel 53, lid 1, van de EER-Overeenkomst verbiedt over-               zeer goed mogelĳk dat in bepaalde gevallen overeenkomsten
eenkomsten die de handel tussen de verdragsluitende partĳen bĳ             tussen ondernemingen die boven de hierna vermelde drempels
de EER-Overeenkomst ongunstig kunnen beïnvloeden en ertoe                  liggen, het handelsverkeer tussen de verdragsluitende partĳen of
strekken of ten gevolge hebben dat de mededinging op het                   de mededinging buiten het territorium van de EER-Overeen-
grondgebied waarop de EER-Overeenkomst van toepassing is,                  komst slechts in onbeduidende mate beperken en derhalve niet
wordt verhinderd, beperkt of vervalst. Het Hof van Justitie van de         onder artikel 53, lid 1, vallen. Deze bekendmaking bevat niet
Europese Gemeenschappen heeft vastgesteld dat het corresponde-             langer een uitputtende beschrĳving van de beperkingen die niet
rende artikel 85, lid 1, van het Verdrag tot oprichting van de             onder artrikel 53, lid 1, vallen. Het staat vast dat zelfs overeen-
Europese Gemeenschap niet van toepassing is, zolang de uitwer-             komsten die niet van geringe betekenis zĳn, buiten het kartel-
king van de overeenkomst op het intracommunautaire handels-                verbod kunnen vallen wegens de uitsluitend gunstige invloed
verkeer of de mededinging niet merkbaar is. Dit beginsel dient             ervan op de mededinging.
eveneens te worden toegepast op de interpretatie van artikel 53,
lid 1, van de EER-Overeenkomst. Derhalve is deze bepaling niet
(1) PB C 372 van 9. 12. 1997, blz. 13.                                     4. Dankzĳ de aanwĳzingen van de Toezichthoudende Autori-
(2) PB L 153 van 18. 6. 1994, blz. 32 en PB C 281 van 26. 9. 1996,
    blz. 20.                                                               teit in de onderhavige mededeling zal er geen behoefte meer
(3) PB L 153 van 18. 6. 1994, blz. 25.                                     bestaan aan verduidelĳking van de rechtssituatie van de daarin
(4) PB L 153 van 18. 6. 1994, blz. 30.                                     bedoelde overeenkomsten door middel van individuele besluiten
(5) PB L 186 van 21. 7. 1994, blz. 58.                                     van de Toezichthoudende Autoriteit. In zoverre bestaat er ook
 ---pagebreak--- L 200/56               NL                  Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen                                        16. 7. 98
geen reden meer dergelĳke overeenkomsten aan te melden.               b) verticale overeenkomsten die strekken tot:
Wanneer evenwel in een concreet geval twĳfel mocht bestaan, of
                                                                           het bepalen van de wederverkoopprĳzen, of
een overeenkomst de handel tussen de verdragsluitende partĳen
ongunstig kan beïnvloeden of de mededinging op merkbare wĳze               het verzekeren aan betrokken ondernemingen of derde
kan beperken, kunnen de ondernemingen om een negatieve                        ondernemingen van een gebiedsbescherming,
verklaring verzoeken of de overeenkomst aanmelden, overeen-           kan de toepasselĳkheid van artikel 53, lid 1, niet worden uitge-
komstig de bepalingen van hoofdstuk II (1), hoofdstuk VI (2),         sloten, zelfs niet wanneer de marktaandelen van alle betrokken
hoofdstuk IX (3) en hoofdstuk XI (4) van protocol nr. 4 bĳ de         ondernemingen tezamen onder de in de paragrafen 9 en 10
Overeenkomst betreffende de Toezichthoudende Autoriteit en            aangegeven drempels blĳven.
het Hof.
                                                                      De Toezichthoudende Autoriteit is evenwel van oordeel dat het
5. Behoudens de paragrafen 11 en 20, zal de Toezichthoudende          in de eerste plaats aan de autoriteiten en de rechterlĳke instanties
Autoriteit in gevallen die onder deze bekendmaking vallen, geen       van de verdragsluitende partĳen is om de onder a) en b) bedoelde
procedure inleiden, noch op verzoek, noch ambtshalve. Ingeval         overeenkomsten te onderzoeken. Bĳgevolg zal zĳ alleen dan
ondernemingen een onder artikel 53, lid 1, vallende overeen-          ertegen optreden, indien zĳ van oordeel is dat dit in het belang
komst niet aanmelden, omdat zĳ te goeder trouw ervan zĳn              van de EER-Overeenkomst noodzakelĳk is, in het bĳzonder
uitgegaan dat deze bekendmaking op die overeenkomst van               wanneer de overeenkomsten de goede werking van de interne
toepassing is, is de Toezichthoudende Autoriteit niet voornemens      markt, zoals bĳ die overeenkomst uitgebreid naar de EVA-staten,
een geldboete op te leggen.                                           in gevaar brengen.
6. Deze bekendmaking is eveneens van toepassing op besluiten          12. Betrokken ondernemingen in de zin van deze bekendma-
van ondernemersverenigingen en op onderling afgestemde feite-         king zĳn:
lĳke gedragingen.                                                     a) de ondernemingen die partĳ bĳ de overeenkomst zĳn;
7. Deze bekendmaking prejudicieert niet op de uitlegging die          b) de ondernemingen waarin een van de ondernemingen die
kan worden gegeven door andere bevoegde autoriteiten, in het              partĳ bĳ de overeenkomst zĳn, rechtstreeks of onrechtstreeks:
bĳzonder de nationale rechtbanken, het Hof van de EVA, het Hof
                                                                           hetzĳ meer dan de helft van het kapitaal of van het
van Justitie of het Gerecht van Eerste Aanleg van de Europese
                                                                              bedrĳfsvermogen bezit,
Gemeenschappen.
                                                                           hetzĳ over meer dan de helft van de stemrechten beschikt,
8. Deze bekendmaking laat de toepassing van nationaal mede-                hetzĳ bevoegd is meer dan de helft van de leden van de
dingingsrecht onverlet.                                                       raad van toezicht, de raad van bestuur of de krachtens de
                                                                              wet tot vertegenwoordiging van de onderneming bevoegde
                                                                              organen te benoemen,
                                 II                                        hetzĳ het recht heeft de zaken van de onderneming te
                                                                              voeren;
9. De Toezichthoudende Autoriteit is van mening dat overeen-
komsten tussen ondernemingen die zich bezighouden met de              c) de ondernemingen die in een van de ondernemingen die
productie of distributie van goederen of met het verrichten van           partĳ bĳ de overeenkomst zĳn, rechtstreeks of onrechtstreeks
diensten, niet onder het verbod van artikel 53, lid 1, vallen,            over de onder b) genoemde rechten of bevoegdheden
wanneer de marktaandelen van alle betrokken ondernemingen                 beschikken;
tezamen op geen enkele van de betrokken markten de navol-             d) de ondernemingen waarin een van de onder c) genoemde
gende drempels overschrĳden:                                              ondernemingen rechtstreeks of onrechtstreeks over de onder
a) 5 %, wanneer het gaat om een overeenkomst tussen in het-               b) genoemde rechten of bevoegdheden beschikt.
    zelfde stadium van de productie of handel werkzame onderne-
                                                                      Als betrokken ondernemingen worden ook beschouwd de onder-
    mingen („horizontale” overeenkomst);
                                                                      nemingen waarin verscheidene van de onder a) tot en met d)
b) 10 %, wanneer het gaat om een overeenkomst tussen in               genoemde ondernemingen gezamenlĳk rechtstreeks of onrecht-
    verschillende stadia van de economie werkzame onderne-            streeks over de onder b) genoemde rechten of bevoegdheden
    mingen („verticale” overeenkomst).                                beschikken.
In geval van een gemengde horizontale/verticale overeenkomst of       13. Om het marktaandeel te kunnen berekenen, moet worden
wanneer de overeenkomst moeilĳk als horizontaal of verticaal is       vastgesteld wat de relevante markt is. Hiertoe moet zowel de
te kwalificeren, is de 5 %-drempel van toepassing.                    relevante productmarkt als de relevante geografische markt
                                                                      worden afgebakend.
10. De Toezichthoudende Autoriteit is voorts van mening dat
voornoemde overeenkomsten evenmin onder het verbod van                14. De relevante productmarkt omvat alle producten of diensten
artikel 53, lid 1, vallen wanneer de in paragraaf 9 vermelde          die op grond van hun kenmerken, hun prĳs en het gebruik
drempels tĳdens een periode van twee opeenvolgende boekjaren          waartoe zĳ zĳn bestemd, door de consument als onderling verwis-
met ten hoogste één tiende worden overschreden.                       selbaar of vervangbaar worden beschouwd.
                                                                      15. De relevante geografische markt omvat het grondgebied
11. Met betrekking tot:
                                                                      waarop de betrokken ondernemingen betrokken zĳn bĳ het
a) horizontale overeenkomsten die strekken tot:                       aanbod van goederen of diensten, waarop de mededingingsvoor-
                                                                      waarden voldoende homogeen zĳn en dat van naburige geografi-
     het bepalen van de prĳzen of van de productie- of               sche gebieden kan worden onderscheiden, doordat in het
        verkoopquota, of                                              bĳzonder de mededingingsvoorwaarden er duidelĳk verschillen.
     het verdelen van de markten of van de voorzienings-
        bronnen;                                                      16. Bĳ de toepassing van de paragrafen 14 en 15 moet rekening
                                                                      worden gehouden met de bekendmaking inzake de definitie van
                                                                      de relevante markt voor de toepassing van het mededingingsrecht
(1) Komt  overeen met Verordening nr. 17 van de Raad.                 van de EER (5).
(2) Komt  overeen met Verordening (EEG)  nr. 1017/68 van de Raad.
(3) Komt  overeen met Verordening (EEG)  nr. 4056/86 van de Raad.
(4) Komt  overeen met Verordening (EEG)  nr. 3975/87 van de Raad.     (5) Nog niet bekendgemaakt in het Publicatieblad.
 ---pagebreak--- 16. 7. 98              NL               Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen                                      L 200/57
17. In geval van twĳfel omtrent de afbakening van de relevante     komst en de mededinging binnen de EER op merkbare wĳze
geografische markt mogen de ondernemingen ervan uitgaan dat        ongunstig beïnvloeden. Zĳ vallen derhalve over het algemeen
hun overeenkomst niet een merkbare uitwerking op het intra-        buiten het verbod van artikel 53, lid 1. Ingeval deze overeenkom-
communautaire handelsverkeer of op de mededinging heeft,           sten uitzonderlĳk toch aan de voorwaarden van deze bepaling
wanneer de in de paragrafen 9 en 10 aangegeven marktaandeel-       zouden voldoen, zouden zĳ uit EER-oogpunt van te gering belang
drempels in geen enkele lidstaat worden overschreden. Deze         zĳn om een optreden terzake te rechtvaardigen. Daarom zal de
beoordeling staat evenwel niet in de weg aan een eventuele         Toezichthoudende Autoriteit noch op verzoek, noch ambtshalve,
toepassing van nationaal mededingingsrecht op de betrokken         procedures strekkende tot toepassing van artikel 53, lid 1, op
overeenkomsten.                                                    dergelĳke overeenkomsten inleiden, zelfs niet wanneer de in de
18. Deel II van deze bekendmaking is niet van toepassing           paragrafen 9 en 10 aangegeven drempels zĳn overschreden.
wanneer de mededinging op de relevante markt wordt beperkt         20. De Toezichthoudende Autoriteit behoudt zich evenwel het
door de cumulatieve werking van naast elkaar bestaande netten      recht voor ten aanzien van dergelĳke overeenkomsten op te
van soortgelĳke overeenkomsten tussen verscheidene produ-          treden:
centen of handelaren.
                                                                   a) wanneer zĳ de mededinging op een wenzenlĳk deel van de
                                 III                                  relevante markt aanzienlĳk belemmeren;
19. Overeenkomsten tussen kleine en middelgrote onderne-           b) wanneer de mededinging op de relevante markt wordt beperkt
mingen, zoals omschreven in Besluit nr. 112/96/COL van de             door de cumulatieve werking van naast elkaar bestaande netten
Toezichthoudende Autoriteit van de EVA (1) kunnen zelden de           van soortgelĳke overeenkomsten tussen verscheidene produ-
handel tussen de verdragsluitende partĳen van de EER-Overeen-         centen of handelaren.”.
(1) PB L 42 van 13. 12. 1997, blz. 33.


title: 2005/172/EG: Besluit van de Raad van 28 februari 2005 houdende benoeming van een Nederlands lid van het Comité van de Regio's

text:
               4.3.2005

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               L 58/28

      BESLUIT VAN DE RAAD

   van 28 februari 2005
   houdende benoeming van een Nederlands lid van het Comité van de Regio's
   (2005/172/EG)
   DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,
   Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, inzonderheid op artikel 263,
   Gezien de voordracht van de Nederlandse regering,
   Overwegende hetgeen volgt:

               (1)

               Op 22 januari 2002 heeft de Raad Besluit 2002/60/EG (1) aangenomen houdende benoeming van de leden en plaatsvervangers van het Comité van de Regio's.

               (2)

               In het Comité van de Regio’s is een zetel van een lid vrijgekomen door het aftreden van de heer G.A.A. VERKERK, waarvan de Raad op 6 oktober 2004 in kennis is gesteld,

         BESLUIT:
   Enig artikel
   De heer Pieter Theodoor VAN WOENSEL, Wethouder van Den Haag, wordt benoemd tot lid in het Comité van de Regio’s ter vervanging van de heer G.A.A. VERKERK, voor de verdere duur van diens ambtstermijn, dit wil zeggen tot en met 25 januari 2006.

      Gedaan te Brussel, 28 februari 2005.

            Voor de Raad

            De voorzitter

         F. BODEN

      (1)  PB L 24 van 26.1.2002, blz. 38.


title: 2007/351/EG: Besluit van de Raad van 7 mei 2007 houdende benoeming van een Oostenrijks plaatsvervanger van het Comité van de Regio’s

text:
               24.5.2007

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               L 132/34

      BESLUIT VAN DE RAAD

   van 7 mei 2007
   houdende benoeming van een Oostenrijks plaatsvervanger van het Comité van de Regio’s
   (2007/351/EG)
   DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,
   Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 263,
   Gezien de voordracht van de Oostenrijkse regering,
   Overwegende hetgeen volgt:

               (1)

               Op 24 januari 2006 heeft de Raad Besluit 2006/116/EG aangenomen houdende benoeming van de leden en plaatsvervangers van het Comité van de Regio’s voor de periode van 26 januari 2006 tot en met 25 januari 2010 (1).

               (2)

               In het Comité van de Regio’s is als gevolg van het verstrijken van de ambtstermijn van de heer Andreas SCHIEDER een zetel van een plaatsvervanger vrijgekomen,

         BESLUIT:
   Artikel 1
   Mevrouw Elisabeth VITOUCH, Gemeinderätin der Stadt Wien, wordt voor het resterende deel van de ambtstermijn, dat wil zeggen tot en met 25 januari 2010, als plaatsvervanger in het Comité van de Regio’s benoemd, ter vervanging van de heer Andreas SCHIEDER.
   Artikel 2
   Dit besluit wordt van kracht op de dag waarop het wordt aangenomen.

      Gedaan te Brussel, 7 mei 2007.

            Voor de Raad

            De voorzitter

         H. SEEHOFER

      (1)  PB L 56 van 25.2.2006, blz. 75.


title: 2013/788/EU: Besluit van het Europees Parlement en de Raad van 11 december 2013 betreffende de beschikbaarstelling van middelen uit het Europees fonds voor aanpassing aan de globalisering, overeenkomstig punt 28 van het Interinstitutioneel Akkoord van 17 mei 2006 tussen het Europees Parlement, de Raad en de Commissie betreffende de begrotingsdiscipline en een goed financieel beheer (aanvraag EGF/2013/001 FI/Nokia, Finland)

text:
               21.12.2013

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               L 349/96

         BESLUIT VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD
   van 11 december 2013
   betreffende de beschikbaarstelling van middelen uit het Europees fonds voor aanpassing aan de globalisering, overeenkomstig punt 28 van het Interinstitutioneel Akkoord van 17 mei 2006 tussen het Europees Parlement, de Raad en de Commissie betreffende de begrotingsdiscipline en een goed financieel beheer (aanvraag EGF/2013/001 FI/Nokia, Finland)
   (2013/788/EU)
   HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,
   Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie,
   Gezien het Interinstitutioneel Akkoord van 17 mei 2006 tussen het Europees Parlement, de Raad en de Commissie over de begrotingsdiscipline en een goed financieel beheer (1), en met name punt 28,
   Gezien Verordening (EG) nr. 1927/2006 van het Europees Parlement en de Raad van 20 december 2006 tot oprichting van een Europees Fonds voor aanpassing aan de globalisering (2), en met name artikel 12, lid 3,
   Gezien het voorstel van de Europese Commissie,
   Overwegende hetgeen volgt:

               (1)

               Het Europees Fonds voor aanpassing aan de globalisering (EFG) is opgericht om extra steun te verlenen aan werknemers die worden ontslagen als gevolg van door de globalisering veroorzaakte grote structurele veranderingen in de wereldhandelspatronen en om hen te helpen bij hun terugkeer op de arbeidsmarkt.

               (2)

               Krachtens het Interinstitutioneel Akkoord van 17 mei 2006 mag uit het EFG een jaarlijks maximumbedrag van 500 miljoen EUR beschikbaar worden gesteld.

               (3)

               Op 1 februari 2013 heeft Finland een aanvraag ingediend om middelen uit het EFG beschikbaar te stellen in verband met gedwongen ontslagen bij Nokia plc, Nokia Siemens Networks en 30 van zijn onderaannemers; aan de aanvraag werd aanvullende informatie tot en met 21 augustus 2013 toegevoegd. Deze aanvraag voldoet aan de voorwaarden voor het bepalen van financiële bijdragen zoals vastgelegd in artikel 10 van Verordening (EG) nr. 1927/2006. Bijgevolg stelt de Commissie voor om een bedrag van 9 810 000 EUR beschikbaar te stellen.

               (4)

               Er moeten dan ook middelen uit het EFG beschikbaar worden gesteld om een financiële bijdrage te leveren voor de door Finland ingediende aanvraag,

         HEBBEN HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:
   Artikel 1
   Ten laste van de algemene begroting van de Europese Unie voor het begrotingsjaar 2013 wordt een bedrag van 9 810 000 EUR aan vastleggings- en betalingskredieten beschikbaar gesteld uit het Europees fonds voor aanpassing aan de globalisering.
   Artikel 2
   Dit besluit wordt bekendgemaakt in het Publicatieblad van de Europese Unie.

      Gedaan te Straatsburg, 11 december 2013.

            Voor het Europees Parlement

            De voorzitter

         M. SCHULZ

            Voor de Raad

            De voorzitter

         V. LEŠKEVIČIUS

      (1)  PB C 139 van 14.6.2006, blz. 1.

      (2)  PB L 406 van 30.12.2006, blz. 1.


Avis juridique important

|

31978D0893

78/893/EGKS: Besluit van de Raad van 16 oktober 1978 houdende benoeming van de leden van het Raadgevend Comité van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal

Publicatieblad Nr. L 314 van 08/11/1978 blz. 0006 - 0008

++++BESLUIT VAN DE RAAD  van 16 oktober 1978  houdende benoeming van de leden van het Raadgevend Comité van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal   ( 78/893/EGKS )  DE RAAD VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN ,  Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal , inzonderheid op artikel 18 ,  Overwegende dat de Raad bij besluit van 10 juli 1976 de leden van het Raadgevend Comité van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal heeft benoemd voor het tijdvak dat op 9 juli 1978 ten einde loopt ;  Overwegende dat voor de categorie gebruikers en handelaren de Regeringen van de Lid-Staten hun voordrachten hebben ingediend ,  BESLUIT :  Artikel 1  Voor het tijdvak van 16 oktober 1978 tot en met 15 oktober 1980 worden benoemd tot lid van het Raadgevend Comité van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal :  CATEGORIE PRODUCENTEN  Sector kolen * Sector staal *  BELGIE * *  De heer Pierre Urbain * De heer Christian Oury *   * De heer Charles Huriaux *  DENEMARKEN * *   * De heer Erland Thrane *  DUITSLAND * *  Dr . Karlheinz Bund * Dr . Herbert Gienow *  Dr . Heinz Reintges * Dr . Ruprecht Vondran *  De heer Rudolf Lenhartz * Dr . Juergen Krackow *  Dr . Walter Bellingrodt * *  FRANKRIJK * *  De heer Paul Gardent * De heer Jacques Ferry *  De heer Jean Lagabrielle * De heer Jean-Arthur Varoquaux *  IERLAND * *   * De heer Gerard Farren *  ITALIE * *   * Dott . Alberto Capanna *   * De heer Giuseppe Locatelli *  LUXEMBOURG * *   * De heer Paul Metz *   * De heer Andre Robert *  NEDERLAND * *   * Drs . J . D . Hooglandt *  VERENIGD KONINKRIJK * *  Sir Derek Ezra * De heer R . Scholey *  De heer G . C . Shephard * De heer Grieves *  De heer R . V . Findlay * De heer A . H . Mortimer *  CATEGORIE WERKNEMERS  BELGIE  De heer Emile Vandendriessche  De heer Jean Doyen  De heer Germain Duhin  DENEMARKEN  De heer Steffen Moeller  DUITSLAND  De heer Hans Alker  De heer Rudi Nickels  De heer Hans Mayr  De heer Rudolf Judith  De heer Albrecht Herold  De heer Volker Jung  FRANKRIJK  De heer Michel Veyrier  De heer Georges Granger  De heer Louis Bergamini   - ( 1 )  IERLAND  De heer Patrick Donegan  ITALIE  De heer Luigi Viviani  De heer Ottaviano del Turco  De heer Agostino Conte  LUXEMBURG  De heer Antoine Weiss  NEDERLAND  De heer H . Krul  De heer J . M . H . Bosch  VERENIGD KONINKRIJK  De heer Joseph Gormley  De heer Lawrence Daly  De heer Laurence Wormald  De heer Hector C . Smith  De heer E . Linton  De heer W . Sirs  CATEGORIE VERBRUIKERS EN HANDELAREN  BELGIE  De heer Ch . de la Vallée Poussin  De heer Lodewijk Coosemans  DENEMARKEN  De heer Kaj Lund  DUITSLAND  De heer Fritz Becker  Dr . Fritz Berg  Dr . Bruno Dehler  De heer Oskar Heumueller  Dr . Heinrich Mandel  Dr . Theo Riedl  FRANKRIJK  De heer Alain Audiat  De heer René Terrel  De heer Jean Laurens  De heer Georges Imbert  De heer Jean Guilhamon  IERLAND  De heer Niall F . Meghan  ITALIE  Dott . Silvio Bobbio  De heer Mario Portanova  De heer Ferdinando Palazzo  LUXEMBURG  De heer Raymond Ackermann  NEDERLAND  De heer J . W . Bots  De heer Servatius J . G . Wijnands  VERENIGD KONINKRIJK  Sir Richard Marsh  De heer Gordon Kennedy  De heer Edward S . Johnson  De heer J . S . Duthie  De heer D . A . Davis  De heer J . H . Thomas  Artikel 2  De Raad zal later de persoon benoemen die de zetel zal bekleden welke aan Frankrijk in de categorie werknemersvertegenwoordigers is toegewezen .  Gedaan te Luxemburg , 16 oktober 1978 .  Voor de Raad  De Voorzitter  K . von DOHNANYI  ( 1 ) De Confederation Genérale du Travail - Force Ouvrière zal haar voordracht later bekendmaken .


title: 2008/524/EG: Besluit van het Europees Parlement van 24 april 2007 over de afsluiting van de rekeningen van Eurojust voor het begrotingsjaar 2005

text:
               15.7.2008

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               L 187/140

      BESLUIT VAN HET EUROPEES PARLEMENT

   van 24 april 2007
   over de afsluiting van de rekeningen van Eurojust voor het begrotingsjaar 2005
   (2008/524/EG)
   HET EUROPEES PARLEMENT,
   gezien de definitieve jaarrekening van Eurojust voor het begrotingsjaar 2005 (1),
   gezien het jaarverslag van de Rekenkamer over de definitieve jaarrekening van Eurojust voor het begrotingsjaar 2005, tezamen met de antwoorden van Eurojust (2),
   gezien de aanbeveling van de Raad van 27 februari 2007 (5711/2007 — C6-0080/2007),
   gelet op het EG-Verdrag, en met name artikel 276, alsmede het EU-Verdrag, en met name artikel 41,
   gelet op Verordening (EG, Euratom) nr. 1605/2002 van de Raad van 25 juni 2002 houdende het Financieel Reglement van toepassing op de algemene begroting van de Europese Gemeenschappen (3), en met name artikel 185,
   gelet op Besluit 2002/187/JBZ van de Raad van 28 februari 2002 betreffende de oprichting van Eurojust teneinde de strĳd tegen ernstige vormen van criminaliteit te versterken (4), en met name artikel 36,
   gelet op Verordening (EG, Euratom) nr. 2343/2002 van de Commissie van 19 november 2002 houdende de financiële kaderregeling van de organen, bedoeld in artikel 185 van Verordening (EG, Euratom) nr. 1605/2002 van de Raad (5), en met name artikel 94,
   gelet op artikel 71 en bijlage V van zijn Reglement,
   gezien het verslag van de Commissie begrotingscontrole en het advies van de Commissie burgerlijke vrijheden, justitie en binnenlandse zaken (A6-0120/2007),

               1.

               neemt kennis van de bedragen waarmee de definitieve jaarrekeningen van Eurojust voor de begrotingsjaren 2004 en 2005 worden afgesloten;
               Resultatenrekening voor de begrotingsjaren 2004 and 2005

                           (in 1000 EUR)

                           2005

                           2004

                           Exploitatieontvangsten

                           Communautaire subsidies

                           11 991

                           8 726

                           Diverse ontvangsten

                           59

                           397

                              Totaal (a)

                              12 050

                              9 123

                           Exploitatieuitgaven

                           Aankoop goederen en diensten

                           4 854

                           4 476

                           Personeelsuitgaven

                           5 149

                           4 142

                           Waardevermindering

                           508

                           332

                              Totaal (b)

                              10 511

                              8 950

                              Exploitatieresultaat (a - b)

                              1 539

                              173

                              Bron: Gegevens van Eurojust — Deze tabellen vormen een samenvatting van de gegevens die Eurojust in zijn jaarrekening heeft verstrekt.

               2.

               gaat akkoord met de afsluiting van de rekeningen van Eurojust voor het begrotingsjaar 2005;

               3.

               verzoekt zijn voorzitter dit besluit te doen toekomen aan de administratief directeur van Eurojust, de Raad, de Commissie en de Rekenkamer, en te zorgen voor publicatie ervan in het Publicatieblad van de Europese Unie (serie L).

            De voorzitter

         Hans-Gert PÖTTERING

            De secretaris-generaal

         Harald RØMER

      (1)  PB C 266 van 31.10.2006, blz. 34.

      (2)  PB C 312 van 19.12.2006, blz. 67.

      (3)  PB L 248 van 16.9.2002, blz. 1. Verordening gewijzigd bij Verordening (EG, Euratom) nr. 1995/2006 (PB L 390 van 30.12.2006, blz. 1).

      (4)  PB L 63 van 6.3.2002, blz. 1. Besluit gewijzigd bij Besluit 2003/659/JBZ (PB L 245 van 29.9.2003, blz. 44).

      (5)  PB L 357 van 31.12.2002, blz. 72.