title: Besluit (EU) 2016/2084 van de Commissie van 10 juni 2016 inzake steunmaatregel SA.38132 (2015/C) (ex 2014/NN) — Aanvullende vergoeding voor Arfea voor openbaredienstverplichtingen (Kennisgeving geschied onder nummer C(2016) 3472) (Voor de EER relevante tekst )

text:
               29.11.2016

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               L 321/57

         BESLUIT (EU) 2016/2084 VAN DE COMMISSIE
   van 10 juni 2016
   inzake steunmaatregel SA.38132 (2015/C) (ex 2014/NN) — Aanvullende vergoeding voor Arfea voor openbaredienstverplichtingen

         (Kennisgeving geschied onder nummer C(2016) 3472)

   (Slechts de tekst in de Italiaanse taal is authentiek)
   (Voor de EER relevante tekst)
   DE EUROPESE COMMISSIE,
   Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 108, lid 2, eerste alinea,
   Gezien de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte, en met name artikel 62, lid 1, onder a),
   Na de belanghebbenden overeenkomstig de genoemde artikelen te hebben aangemaand hun opmerkingen te maken (1) en gezien deze opmerkingen,
   Overwegende hetgeen volgt:
   1.   PROCEDURE

               (1)

               Door middel van elektronische aanmelding van 9 januari 2014 hebben de Italiaanse autoriteiten, in overeenstemming met artikel 108, lid 3, VWEU de aanvullende compensatie aangemeld die door de regionale administratieve rechtbank van Piëmont aan Arfea — Aziende Riunite Filovie ed Autolinee („Arfea”) is toegekend voor het verrichten van personenvervoer per bus op basis van concessies die door de Italiaanse regio Piëmont („de Regio”) gedurende de periode 1997-1998 (hierna „de onderzochte periode”) zijn verleend.

               (2)

               De aanmelding werd geregistreerd onder zaaknummer SA.38132. Naar aanleiding van een door de Commissie op 7 februari 2014 verzonden verzoek om informatie om te verduidelijken of de aanvullende compensatie betaald was, bevestigde de Regio op 11 maart 2014 dat zij de aanvullende compensatie aan Arfea op 7 februari 2014 betaald had, dat wil zeggen, nadat de Italiaanse regering de maatregel bij de Commissie had aangemeld. De maatregel wordt dan ook beschouwd als een niet-aangemelde maatregel.

               (3)

               Op 7 april 2014 en 21 mei 2014 werd door de Italiaanse autoriteiten nadere informatie verstrekt, en na een door de Commissie op 24 juli 2014 verstuurd verzoek om informatie werd door de Italiaanse autoriteiten op 20 augustus aanvullende informatie verstrekt.

               (4)

               Bij brief gedateerd 23 februari 2015 stelde de Commissie Italië in kennis van haar besluit tot het inleiden van de procedure van artikel 108, lid 2, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (hierna „VWEU”) ten aanzien van de steun. De Italiaanse autoriteiten hebben hun opmerkingen over het besluit tot inleiding van de procedure (hierna „inleidingsbesluit” genoemd) per brief van 16 april 2015 ingediend.

               (5)

               In haar inleidingsbesluit, dat gepubliceerd werd in het Publicatieblad van de Europese Unie
                   (2), maande de Commissie belanghebbenden aan hun opmerkingen over de steunmaatregel in te dienen.

               (6)

               De enige belanghebbende die in antwoord op het inleidingsbesluit opmerkingen indiende was Arfea, de begunstigde van de maatregel. Deze opmerkingen werden op 30 juli 2015 ontvangen en op 18 augustus 2015 doorgezonden aan Italië, dat in de gelegenheid werd gesteld te reageren. De opmerkingen van Italië werden ontvangen per brief van 24 september 2015.

         2.   GEDETAILLEERDE BESCHRIJVING VAN DE STEUN

   2.1.   Het bedrijf en de geleverde diensten

               (7)

               Arfea is een particuliere onderneming die lokaal openbaar vervoer verzorgt op basis van concessies en particuliere commerciële vervoersdiensten. Meer in het bijzonder exploiteerde Arfea, volgens de Italiaanse autoriteiten, gedurende de onderzochte periode (1997 en 1998) als concessiehouder een netwerk van busverbindingen in de provincie Alessandria en de provincie Asti („de Provincies”). Het bedrijf leverde ook andere particuliere diensten, zoals toeristische diensten en busverhuur.

               (8)

               Volgens de door de Italiaanse autoriteiten verstrekte gegevens, heeft de Regio tijdens de periode 1997-1998 reeds overheidsbijdragen voor de hierboven genoemde dienst aan Arfea betaald op grond van het kaderbesluit van de regionale regering (Delibera della Giunta Regionale of D.G.R.) nr. 658-2041 van 16 februari 1984 („het kaderbesluit 1984”) tot uitvoering van wet nr. 151/1981 (3) en regionale wet nr. 16/1982 (4). Deze wetten stelden de regels vast voor toekenning van overheidsbijdragen voor investeringen en exploitatietekorten van entiteiten of ondernemingen die diensten voor personenvervoer leveren. Volgens artikel 1 van regionale wet nr. 16/82, zijn dit diensten die „normaliter bedoeld zijn voor het collectief vervoer van personen of goederen, die continu of periodiek geleverd worden met tarieven, tijden, frequenties en vooraf bepaalde routes en ongedifferentieerd aanbod”. In 1997 heeft Arfea ook op grond van artikel 12 van wet nr. 472/1999 aanvullende overheidsbijdragen voor het jaar 1997 aangevraagd en gekregen. Aangezien het erop lijkt dat deze overheidsbijdragen meer dan tien jaar voordat de Commissie haar eerste verzoek om inlichtingen aan de Italiaanse staat verstuurde aan Arfea toegekend werden, worden deze bijdragen in het kader van het onderhavige besluit niet onderzocht.

               (9)

               In 2007, na een arrest van het Consiglio di Stato (de Italiaanse hoogste administratieve rechtbank) waarbij rechtstreeks op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69 van de Raad (5), bovenop de compensatie die reeds op grond van het nationale recht ontvangen was (6), verzocht Arfea de Regio op basis van deze verordening om een aanvullende overheidsbijdrage voor openbare dienstverlening voor de economische nadelen die het ondervonden had als gevolg van de openbaredienstverplichtingen („ODV's”) die in respectievelijk 1997 en 1998 aan het bedrijf opgelegd zouden zijn. Volgens Arfea was het ontvangen bedrag van de compensatie, zoals op grond van nationale wetgeving berekend, niet voldoende om de verliezen die uit de exploitatie van de openbare dienst voortvloeiden, volledig te compenseren. Dit verzoek werd door de Regio verworpen middels nota's van 14 mei 2007 en 25 januari 2008. Met beroepsschriften 913/2007 en 438/2008 betwistten Arfea en andere dienstverleners deze nota's waarin hun verzoeken om aanvullende compensatie afgewezen werden.

         2.2.   De arresten van de regionale administratieve rechtbank van Piëmont (Tribunale Amministrativo Regionale del Piemonte — TAR Piemonte)

               (10)

               Bij arresten van 18 februari 2010 (Sentenze nrs. 976 en 977/2010) verklaarde de regionale administratieve rechtbank van Piëmont („de regionale administratieve rechtbank”) het beroep van Arfea in deze procedures gegrond, en stelde vast dat Arfea recht op een aanvullende compensatie voor de verrichte openbare dienst, in overeenstemming met Verordening (EEG) nr. 1191/69.

               (11)

               In deze arresten oordeelde de regionale administratieve rechtbank dat een vordering tot terugbetaling van de daadwerkelijk bij het verrichten van een dienst gemaakte kosten niet mag worden afgewezen. Het ontoereikende niveau van de bijdrage van Italië zou een ongerechtvaardigd nadeel voor de concessiehouder ingehouden hebben. De regionale administratieve rechtbank was voorts van mening dat Arfea, ook zonder dat de onderneming in een eerder stadium om opheffing van de ODV had verzocht, recht had op compensatie voor de openbare dienst. Volgens de regionale administratieve rechtbank moest het precieze bedrag van de aan Arfea verschuldigde aanvullende compensatie door de regio bepaald worden op basis van betrouwbare gegevens uit de boekhouding van het bedrijf, die het verschil tussen de kosten aantoonden die toegerekend konden worden aan Arfea's activiteiten in verband met de ODV en de bijbehorende inkomsten. De regio liet echter na om het bedrag van de compensatie die aan Arfea betaald moest worden te berekenen, zoals door de regionale administratieve rechtbank bevolen was.

               (12)

               Bij beschikkingen („ordinanze istruttorie”) nrs. 198 en 199 van 14 februari 2013 benoemde de regionale administratieve rechtbank een deskundige („de deskundige”) om te controleren of de door Arfea gevorderde bedragen (1 446 526 EUR voor 1997 en 421 884 EUR voor 1998) berekend waren in overeenstemming met Verordening (EEG) nr. 1191/1969 en punten 87 tot 95 van het Altmark-arrest (7). Uit de arresten van de regionale administratieve rechtbank („giudizio per l'ottemperanza”) nrs. 1070 en 1071/2013 van 10 oktober 2013 blijkt, dat de deskundige vaststelde dat het door Arfea ondervonden economisch nadeel in de vorm een ondercompensatie 1 196 780 EUR voor 1997 en 102 814 EUR voor 1998 bedroeg. De regionale administratieve rechtbank becijferde de bedragen van de aanvullende compensatie die de regio dienovereenkomstig verplicht was aan Arfea te betalen en beval dat deze bedragen uiterlijk 7 februari 2014 betaald moesten worden. De Italiaanse autoriteiten bevestigden dat de betaling van deze bedragen door de regio aan Arfea op 7 februari 2014 uitgevoerd werd.

               (13)

               De betalingen van deze aanvullende compensaties door de regio aan Arfea als gevolg van de arresten nrs. 1070 en 1071/2013 vormen de niet-aangemelde maatregelen waarop dit besluit betrekking heeft.

         2.3.   Bedrag van de aanvullende compensatie

               (14)

               Zoals in de vorige paragraaf uiteengezet, benoemde de regionale administratieve rechtbank een deskundige om de door de regio verschuldigde aanvullende compensatie voor Arfea te bepalen. Op 17 juni 2013 heeft de deskundige twee rapporten, één voor 1997 en één voor 1998, verstrekt. De deskundige bracht boekhoudkundige correcties aan in de berekening van het bedrag van de compensatie die door de adviseurs van Arfea gemaakt was, maar bevestigde dat de voor de berekening van de aanvullende compensatie gebruikte methode in lijn was met artikel 10 e.v. van Verordening (EEG) nr. 1191/69 en de punten 87 tot 95 van het Altmark-arrest. De door de deskundige gebruikte methodologie was de volgende:

                           a)

                           berekenen van het verschil tussen de netto kosten en opbrengsten afkomstig uit de levering van de ODV's;

                           b)

                           van het onder a) berekende bedrag de reeds aan Arfea toegekende overheidsbijdragen aftrekken („het geverifieerde tekort”);

                           c)

                           het geverifieerde tekort werd vervolgens vergeleken met het netto financiële effect „van de som van de positieve of negatieve effecten van de nakoming van de openbaredienstverplichting op de kosten en ontvangsten van een exploitant van openbare diensten” (8). Daartoe heeft de deskundige het netto financiële effect berekend door de in de bijlage bij Verordening (EG) nr. 1370/2007 van het Europees Parlement en de Raad (9) vermelde methodologie toe te passen.

               (15)

               In zijn rapporten verklaart de deskundige dat de voor de verificatie gebruikte gegevens door de regio waren goedgekeurd. In tegenstelling tot de stelling van de Italiaanse autoriteiten was de deskundige van mening dat het mogelijk was om, op basis van de boekhouding van Arfea, te bepalen welke kosten gemaakt waren voor de vermeende door de regio Pïëmont opgelegde openbaredienstverplichtingen. Volgens de deskundige kunnen sommige kosten rechtstreeks toegewezen worden, en kunnen sommige gemeenschappelijke kosten alleen gescheiden worden door een indirecte toewijzing van deze kosten aan de openbare en particuliere activiteiten van Arfea. De indirecte toerekening van gemeenschappelijke kosten werd uitgevoerd op basis van parameters die vermeld zijn in het zogenaamde „basismodel” (modelli base), dat door Arfea zou zijn opgesteld op basis van de door de regio verstrekte instructies (zogenaamde „Instructies 97”). Deze parameters gaven het percentage van de activiteit aan voor stedelijke en interstedelijke openbare diensten die in de regio uitgevoerd werden, en het percentage andere particuliere activiteiten (bv. busverhuur). De deskundige paste deze percentages toe op de gemeenschappelijke kosten waarvoor beweerdelijk geen gescheiden boekhouding kon worden gevoerd.

               (16)

               Wat betreft de naleving van het Altmark-arrest neemt de deskundige geen standpunt in over de vraag of Arfea daadwerkelijk belast werd met duidelijk omschreven ODV's, omdat dit niet binnen zijn opdracht lag. Hij bevestigt dat de parameters voor de berekening van de overheidsbijdragen vastgesteld zijn bij het kaderbesluit van 1984, en dat de aanvullende compensatie die in zijn rapporten is onderzocht niet hoger is dan nodig is om alle of een deel van de kosten te dekken die gemaakt zijn bij het nakomen van de ODV's, rekening houdend met de relevante ontvangstbewijzen en een redelijke winst voor het nakomen van deze verplichtingen.

               (17)

               De deskundige is het eens met de door de adviseurs van Arfea gemaakte berekeningen met betrekking tot de redelijke winst, die gedefinieerd wordt als een gemiddelde kapitaalvergoeding, gebaseerd op de volgende aannames:

                           a)

                           het geïnvesteerde kapitaal werd berekend als de netto activa van Arfea blijkens de boekhouding (in 1997: 7,98 miljard ITL) minus de regionale investeringsbijdragen. Het bedrag werd vervolgens verlaagd om het aandeel van de activa weer te geven dat uitsluitend gebruikt werd om openbare diensten te verlenen, uitgaande van het relevante percentage van de activiteiten van Arfea. Het resulterende bedrag voor 1997 was 1,6 miljard ITL;

                           b)

                           op basis van de door de adviseur gekozen formule voor het berekenen van het vereiste rendement op het geïnvesteerde kapitaal, werd het betreffende rendement vastgesteld op 12,39 % voor 1997 en 10,81 % voor 1998.

               (18)

               Ten slotte stelt de deskundige dat de kosten per eenheid van Arfea in 1997 en 1998 vergelijkbaar zijn met die van een gemiddelde, goed beheerde onderneming die soortgelijke diensten op de markt levert.

               (19)

               Derhalve zouden de aanvullende compensaties voor 1997 en 1998 (1 196 780 EUR voor 1997 en 102 814 EUR voor 1998) gelijk zijn aan het verschil tussen het geverifieerde tekort en het netto financiële effect, minus de reeds door de regio betaalde overheidsbijdragen.

         2.4.   De concessieovereenkomsten

               (20)

               De Italiaanse autoriteiten verstrekten 28 concessies („disciplinari di concessione”) die door de provincies aan Arfea waren verleend voor het verrichten van diensten op 27 regionale routes en één interregionale route, met verschillende geldigheidsdata. Sommige van de concessies waren duidelijk van kracht tijdens de onderzochte periode, maar voor anderen is er geen bewijs van verlenging maar uitsluitend van latere wijzigingen:

                           Concessie

                           Geldigheid

                                       1.

                                       Alessandria — Voghera (interregionale dienst)

                           1996

                                       2.

                                       Acqui — Mombaruzzo

                           15.9.1993-31.12.93 – bewijs van wijzigingen, de laatste in september 1996

                                       3.

                                       Acqui — Spinetta — industrial factories (linea operaia)

                           1996 — bewijs van wijzigingen, de laatste in oktober 1998

                                       4.

                                       Oviglio — Asti fs

                           18.10.1993-31.12.1993 — bewijs van wijzigingen, de laatste in september 1996

                                       5.

                                       Alessandria — Mirabello — Casale

                           1986 — bewijs van wijzigingen, de laatste in 1994

                                       6.

                                       Alessandria — Ovada

                           1.6.1997-31.12.1997 (ondertekend in 1999 — de concessie vermeldt betalingen van Arfea voor zowel 1997 als 1998)

                                       7.

                                       Altavilla — Casale

                           1983 — bewijs van wijzigingen, de laatste in 1994

                                       8.

                                       Arquata — Spinetta — Alessandria — Michelin- en Montedison-fabrieken (linea operaia)

                           1997 (ondertekend in 1998)

                                       9.

                                       Cassano Spinola — Novi -fabriek (ILVA)

                           15.9.1993-31.12.1993 — bewijs van wijzigingen, de laatste in september 1997

                                       10.

                                       Avolasca — Tortona

                           1.3.1983-31.12.1983 — bewijs van wijzigingen, de laatste in 1995

                                       11.

                                       Moretti — Acqui Terme

                           15.9.1993-31.12.1993 — bewijs van wijzigingen, de laatste in 1996

                                       12.

                                       Novi Ligure — Tortona

                           1998 (vorige concessie van 1994 is vermeld)

                                       13.

                                       Sarizzola — Tortona

                           15.9.1993-31.12.1993 — bewijs van wijzigingen, de laatste in 1995

                                       14.

                                       Fontanile — Alessandria

                           15.9.1993-31.12.1993 — ondertekend in 1996

                                       15.

                                       Isola s. Antonio — Tortona

                           8.11.1993-31.12.1993 — bewijs van wijzigingen, de laatste in 1996

                                       16.

                                       Mombaruzzo — Quattordio

                           1993 — bewijs van wijzigingen, de laatste in november1996

                                       17.

                                       Altavilla — Alessandria

                           18.10.1993 — bewijs van wijzigingen, de laatste in juni 1996

                                       18.

                                       Arquata — Tortona

                           29.9.1997-31.12.1998 — ondertekend in 1999

                                       19.

                                       Garbagna — Tortona

                           1997 — (ondertekend in oktober1998)

                                       20.

                                       Bassignana — Alessandria

                           18.10.1993-31.12.1993 — bewijs van wijzigingen, de laatste in 1997

                                       21.

                                       Caldirola — Alessandria

                           1.4.1996-31.12.1996 — ondertekend november 1996

                                       22.

                                       Masio — Alessandria

                           18.10.1993-31.12.1993 — laatste wijzigingen overeengekomen in oktober 1997 met ingang van april 1997

                                       23.

                                       Quattordio — Alessandria

                           Verzoek 1993 — bewijs van de vernieuwing in 1994, 1995, 1996 en 1997

                                       24.

                                       S.Agata Fossili — Tortona

                           1.4.1992-31.12.1992 — bewijs van wijzigingen, de laatste in 1995

                                       25.

                                       Torre Garofoli — Tortona

                           1973 — bewijs van wijzigingen, de laatste in 1993

                                       26.

                                       Castelnuovo S. — Spinetta M.

                           1981 — bewijs van wijzigingen, de laatste in 1997

                                       27.

                                       Acqui — Alessandria

                           1994 — bewijs van wijzigingen, de laatste in 1999

                                       28.

                                       Alessandria — Acqui Terme

                           1994 — bewijs van wijzigingen, de laatste in 1996

               (21)

               Alle concessies zijn jaarlijkse concessies; voor verlenging moet ten minste één maand vóór het verstrijken van de concessie een verzoek tot verlenging worden ingediend, en moet een concessievergoeding worden betaald. Alle concessies bepalen dat de diensten volledig voor het risico van de onderneming worden uitgevoerd. Verschillende concessies verwijzen naar regionale tabellen waarin tarieven vastgesteld zijn. Vijf concessies vermelden dat de levering van de dienst geen recht geeft op subsidie of vergoeding van welke aard dan ook. De overige 23 concessies vermelden dat toegang tot overheidsbijdragen afhankelijk is van de naleving van de bepalingen van de concessies en dat de relevante berekeningen gemaakt moeten worden op basis van het kaderbesluit van 1984 (10).

         2.5.   Redenen voor het inleiden van de procedure

               (22)

               Zoals in het inleidingsbesluit uiteengezet, had de Commissie op verschillende punten twijfels over de verenigbaarheid van de maatregel met de interne markt.

               (23)

               Ten eerste vroeg de Commissie zich af of aan de vier voorwaarden die door het Hof van Justitie van de Europese Unie („HvJ”) in de Altmark-jurisprudentie gesteld waren, voldaan was.

               (24)

               Ten tweede betwijfelde de Commissie of de maatregel in kwestie vrijgesteld was van de aanmeldingsplicht krachtens artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69. In het bijzonder vroeg zij zich af of, ten eerste, eenzijdig door de regio een ODV aan Arfea opgelegd was en, ten tweede, of de compensatie in kwestie voldeed aan alle vereisten van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Als bleek dat aan geen van deze voorwaarden voldaan was, zou de verenigbaarheid van de aangemelde maatregel beoordeeld moeten worden op grond van Verordening (EG) nr. 1370/2007.

               (25)

               Ten derde had de Commissie twijfels over de verenigbaarheid van de maatregel in kwestie op grond van Verordening (EG) nr. 1370/2007. De Commissie vroeg zich af of Arfea belast was met openbaredienstverplichtingen (ODV) in de zin van Verordening (EG) nr. 1370/2007 door middel van een openbaredienstcontract of op grond van algemene regels. Voor zover de concessieovereenkomsten beschouwd kunnen worden als openbaredienstcontracten, betwijfelde de Commissie of deze overeenkomsten voldeden aan de vereisten van artikel 4 van Verordening (EG) nr. 1370/2007, waarin de verplichte inhoud van openbaredienstcontracten bepaald wordt. De Commissie twijfelde ook of de berekening van de compensatie die aan Arfea toegekend was, voldeed aan de vereisten die vastgelegd zijn in Verordening (EG) nr. 1370/2007 teneinde overcompensatie te voorkomen.

               (26)

               Ten vierde had de Commissie twijfels over de precieze aard van de maatregel in kwestie. In het bijzonder vroeg de Commissie zich af of de maatregel, in plaats van een toekenning van compensatie voor de openbare dienst, beschouwd kan worden als een toekenning van schadevergoeding voor een onrechtmatige daad, wat geen begunstiging in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU vormt.

         3.   OPMERKINGEN VAN ITALIË

               (27)

               In hun opmerkingen betoogden de Italiaanse autoriteiten dat de aangemelde maatregel staatssteun vormde in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU, juist omdat zij niet voldeed aan alle voorwaarden die door het Europees Hof van Justitie in haar Altmark-arrest waren vastgelegd. De Italiaanse autoriteiten waren bovendien van mening dat de door de regio toegekende compensatie niet in overeenstemming was met Verordening (EEG) nr. 1191/69 en Verordening (EG) nr. 1370/2007. Op dit punt heeft Italië in hoofdzaak de volgende argumenten aangevoerd.

               (28)

               De Italiaanse autoriteiten wezen erop dat tijdens de betreffende periode geen eenzijdige of contractuele oplegging van een openbaredienstverplichting bestond. Ten eerste stelde Italië dat Arfea handelde op basis van de concessies die jaarlijks op verzoek van het bedrijf verlengd konden worden. Deze concessies (28 in totaal, vermeld in overweging 19 hierboven) omvatten een verplichting tot het gebruik van een tarievenregeling die door de regio goedgekeurd was voor een vooraf bepaalde dienstregeling, in ruil voor het exclusieve recht om de betrokken diensten te verlenen, maar stelde geen specifieke ODV's vast in de zin van artikel 2 van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Volgens de Italiaanse autoriteiten bevatten deze concessies ook geen vooraf bepaalde parameters die betrekking hadden op specifieke ODV's. Het achteraf toekennen van een compensatie door middel van een uitspraak van een nationale rechter zou onverenigbaar zijn met dat vereiste.

               (29)

               Ten tweede wordt in alle concessiedocumenten vermeld dat de dienst volledig op eigen risico van de onderneming verstrekt wordt, en dat de kosten volledig ten laste komen van de dienstverlener. Ondanks het feit dat de door de Italiaanse autoriteiten verstrekte concessies bepaalden dat de dienst volledig op eigen risico van de onderneming moest worden uitgevoerd, verzocht Arfea herhaaldelijk om verlenging van deze concessies.

               (30)

               Ten derde blijkt uit de concessiedocumenten dat de door de bussen van de onderneming bediende routes op verzoek van de onderneming meerdere malen gewijzigd werden, en het kan dus uitgesloten worden dat door de aanbestedende regionale of provinciale dienst, zelfs stilzwijgend, openbaredienstverplichtingen opgelegd waren.

               (31)

               Voorts verduidelijkten de Italiaanse autoriteiten dat de onderneming, in ruil voor het alleenrecht op het verlenen van de vervoersdiensten onder de voorwaarden die genoemd zijn in de op haar verzoek gemaakte wijzigingen, de door de Italiaanse wet voorziene exploitatiebijdragen ontving als vergoeding voor de verleende diensten, op basis van standaardkosten die berekend werden op grond van het kaderbesluit van 1984. De standaardkosten van de dienst werden berekend overeenkomstig de toen geldende wetgeving (wet nr. 151/81 en regionale wet nr. 16/82), die voorzag in een bijdrage in de kosten voor de exploitatie van lokale openbaarvervoersdiensten op basis van standaard in aanmerking komende uitgaven. Dit was bedoeld om het exploitatietekort van de onderneming volledig te dekken. Volgens de Italiaanse wetgeving waren dergelijke exploitatiebijdragen bedoeld om de dienstverlener in staat te stellen een economisch evenwicht te bereiken, terwijl verdere tekorten toegeschreven moesten worden aan inefficiënt management door de dienstverlener. Daarom was uitdrukkelijk voorzien dat dergelijke tekorten ten laste kwamen van de onderneming, op grond van het feit dat zij niet alle maatregelen genomen had die nodig waren om de kosten te verminderen en de inkomsten te verhogen.

               (32)

               De Italiaanse autoriteiten stelden ook dat de berekening van de aanvullende compensatie die ex post door de door de rechter benoemde deskundige uitgevoerd werd, duidelijk strijdig is met de voorschriften van de gemeenschappelijke compensatiemethode die opgenomen is in artikel 10 e.v. van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Volgens de Italiaanse autoriteiten analyseerde de door de rechter geraadpleegde deskundige eenvoudigweg de kosten en opbrengsten die door de adviseur van het bedrijf waren overgelegd, en die ex post en zonder een naar behoren gescheiden boekhouding vastgesteld waren. Vervolgens concludeerde de rechter dat het verkregen resultaat, afgezien van een paar posten waarin verschillen gevonden werden, in wezen correct was.

               (33)

               De Italiaanse autoriteiten zijn bovendien van mening dat de compensatie niet voldoet aan de vereisten van Verordening (EG) nr. 1370/2007. In het bijzonder zou de berekening van het bedrag van de compensatie niet stroken met de in de bijlage bij Verordening (EG) nr. 1370/2007 opgenomen methode om het netto financiële effect van de nakoming van de openbaredienstverplichtingen te berekenen.

               (34)

               Ten slotte betoogden de Italiaanse autoriteiten dat de arresten van de regionale administratieve rechtbank voorschreven dat aan Arfea een financiële compensatie moest worden betaald voor de uitvoering van de dienst in 1997 en 1998, maar dat zij geen vergoeding toekenden voor schade die ontstaan was door het niet betalen van deze bijdragen. De Italiaanse autoriteiten verduidelijkten dat Arfea op 6 juni 2014 een aanvraag indiende voor toekenning van een schadevergoeding in aanvulling op de compensatie die reeds door de regionale administratieve rechtbank toegekend was. Volgens de Italiaanse autoriteiten zou dit aantonen dat de aan Arfea door de regionale administratieve rechtbank toegekende compensatie, die het onderwerp is van het onderhavige besluit, geen schadevergoeding vormde.

         4.   OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

               (35)

               De enige belanghebbende die opmerkingen indiende in antwoord op het inleidingsbesluit was Arfea, de begunstigde van de maatregel. In zijn opmerkingen is Arfea het niet eens met de voorlopige standpunten van de Commissie in het inleidingsbesluit.

               (36)

               Arfea betoogt allereerst dat de verenigbaarheid en de wettigheid van de maatregel in kwestie door de Commissie beoordeeld moeten worden op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69, en niet op grond van Verordening (EG) nr. 1370/2007. Volgens Arfea kan Verordening (EG) nr. 1370/2007 niet van toepassing zijn op situaties die ontstaan zijn vóór de inwerkingtreding ervan, namelijk 3 december 2009, zoals bevestigd zou zijn door het Gerecht in zijn arrest van 20 maart 2013 in de zaak-Andersen (T-92/11). Arfea betoogt echter dat de aan hem toegekende vergoedingen hoe dan ook voldoen aan de eisen van Verordening (EG) nr. 1370/2007.

               (37)

               Ten tweede beweert Arfea dat het belast werd met openbaredienstverplichtingen in de zin van artikel 2, lid 1, en artikel 2, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Volgens Arfea is lokaal openbaar vervoer een openbare dienst. In Italië zouden deze diensten toegewezen worden door middel van administratieve concessies, en zouden openbaredienstverplichtingen in verband met de levering van deze diensten vastgelegd worden in concessieovereenkomsten, alsmede in aan deze concessieovereenkomsten gehechte afspraken en regels. In het geval van Arfea zouden deze openbaredienstverplichtingen betrekking hebben op operationele programma's, buslijnen, haltes en tarieven. Met betrekking tot het feit dat de concessies bepaalden dat de diensten voor eigen risico van de bedrijven uitgevoerd zouden worden, stelt Arfea dat dit betrekking heeft op veiligheidsrisico's voor de passagiers en derden, niet op een algemeen bedrijfsrisico.

               (38)

               Ten derde beweert Arfea dat het feit dat het niet om opheffing van deze ODV's heeft verzocht, zoals vereist door artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 1191/69, hem niet het recht op schadevergoeding op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69 ontneemt. Volgens Arfea is de procedure die voorgeschreven wordt door Verordening (EEG) nr. 1191/69 niet van toepassing op ODV's die aan een onderneming opgelegd zijn na inwerkingtreding van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Deze interpretatie van artikel 4 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 zou volgens Arfea ondersteund worden door het arrest van het Hof van Justitie van 3 maart 2014 in de zaak-CTP (C-518/12).

               (39)

               Ten vierde stelt Arfea, voor wat betreft de berekening van het bedrag van de door de regionale administratieve rechtbank van de regio Piëmont toegekende schadevergoeding, dat het in opdracht van de rechter opgestelde rapport niet door de Commissie in twijfel getrokken kan worden, omdat het een technische activiteit in het kader van een vooronderzoek is, die uitsluitend onder de verantwoordelijkheid van de nationale rechter zou vallen. Volgens Arfea zouden de parameters voor de berekening van de compensatie vooraf bepaald zijn in het besluit van het regionale bestuur van 16 februari 1984, en zou Arfea niet overgecompenseerd zijn. De compensaties in kwestie zouden dan ook voldoen aan de in dit verband door Verordening (EEG) nr. 1191/69 vastgestelde eisen.

               (40)

               Ten vijfde zouden volgens Arfea de argumenten die samengevat zijn in overwegingen 37 tot en met 39 hierboven ook gelden voor de beoordeling van de verenigbaarheid van de compensatie in kwestie met de eisen van Verordening (EG) nr. 1370/2007. Met betrekking tot de verenigbaarheid van deze vergoeding met de formele vereisten van deze verordening die door de Commissie in de punten 64 en volgende van haar inleidingsbesluit aangehaald worden, voert Arfea aan dat deze vereisten in het onderhavige geval niet van toepassing zouden moeten zijn. Volgens Arfea zou het juridisch en logisch gezien onmogelijk zijn om de verenigbaarheid met deze eisen aan te tonen, omdat de situatie in kwestie dateert van vele jaren vóór de inwerkingtreding van Verordening (EG) nr. 1370/2007.

               (41)

               Tot slot beweert Arfea dat de aan hem door de regionale administratieve rechtbank van de regio Piëmont toegekende vergoedingen voldoen aan de vier Altmark-voorwaarden. Ten eerste zou Arfea belast zijn met duidelijk omschreven openbaredienstverplichtingen, in overeenstemming met de eerste Altmark-voorwaarde. Ten tweede zouden de parameters voor compensatie van te voren op een transparante en objectieve wijze vastgesteld zijn in het besluit van het regionale bestuur van 16 februari 1984, in overeenstemming met de tweede Altmark-voorwaarde. Ten derde zou het deskundigenrapport vastgesteld hebben dat de vergoeding niet hoger was dan de kosten van de nakoming van de openbaredienstverplichtingen, met inbegrip van een redelijke winst, in overeenstemming met de derde Altmark-voorwaarde. Tot slot zou Arfea aangemerkt kunnen worden als een gemiddelde, goed beheerde onderneming in de zin van het vierde Altmark-criterium, zoals blijkt uit het feit dat de gemiddelde kosten/km lager waren dan de standaard regionale kosten.

         5.   COMMENTAAR OP OPMERKINGEN VAN BELANGHEBBENDEN

               (42)

               In hun reactie op de opmerkingen van Arfea bevestigden de Italiaanse autoriteiten het standpunt dat zij in hun opmerkingen over het inleidingsbesluit naar voren hebben gebracht, zonder aanvullende opmerkingen.

         6.   BEOORDELING VAN DE STEUN

   6.1.   Aanwezigheid van steun

               (43)

               In artikel 107, lid 1, van het Verdrag is het volgende bepaald: „Behoudens de afwijkingen waarin de Verdragen voorzien, zijn steunmaatregelen van de staten of in welke vorm ook met staatsmiddelen bekostigd, die de mededinging door begunstiging van bepaalde ondernemingen of de levering van bepaalde goederen vervalsen of dreigen te vervalsen, onverenigbaar met de interne markt, voor zover deze steun het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloedt.”.

               (44)

               Dienovereenkomstig moet een steunmaatregel, om als staatssteun te worden beschouwd in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag, aan alle volgende voorwaarden voldoen:

                           —

                           de maatregel moet worden verleend door de Staat of met staatsmiddelen worden bekostigd,

                           —

                           de maatregel moet een selectief voordeel verlenen door bepaalde ondernemingen of de productie van bepaalde goederen te begunstigen,

                           —

                           de maatregel moet de mededinging vervalsen of dreigen te vervalsen, en

                           —

                           de maatregel moet het handelsverkeer tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden.

         6.1.1.   Toerekenbaarheid en staatsmiddelen

               (45)

               De Commissie constateert dat de arresten van de regionale administratieve rechtbank vereisen dat de regio een aanvullende compensatie betaalt aan Arfea ter zake van de exploitatie van geregelde busdiensten in 1997 en 1998 met betrekking tot de regionale routes. De deskundige bevestigde dat Arfea als gevolg van de vermeende aan hem opgelegde ODV's economisch nadeel had ondervonden in de vorm van een ondercompensatie ten bedrage van 1 196 780 EUR voor 1997 en 102 814 EUR voor het jaar 1998. Op 7 februari 2014 betaalde de regio dit bedrag daadwerkelijk aan Arfea om aan deze arresten te voldoen.

               (46)

               Het feit dat de regio door een nationale rechter verplicht wordt om compensatie te betalen aan een onderneming betekent niet dat de maatregel niet toegerekend kan worden aan de regio die dat arrest naleeft, aangezien de nationale rechters van die staat beschouwd moeten worden als staatsorganen en dus gebonden zijn door hun verplichting tot loyale samenwerking (11).

               (47)

               De maatregel kan dus toegerekend worden aan de staat en de middelen waaruit deze compensatie betaald is, zijn staatsmiddelen.

         6.1.2.   Selectief economisch voordeel

               (48)

               De Commissie merkt allereerst op dat Arfea een economische activiteit verricht, namelijk het vervoer van passagiers tegen betaling. Daarom moet Arfea beschouwd worden als een „onderneming” in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag.

               (49)

               De toekenning van de maatregel moet ook beschouwd worden als selectief, aangezien alleen Arfea begunstigd wordt.

               (50)

               Met betrekking tot de toekenning van een economisch voordeel, blijkt uit het Altmark-arrest dat de door de staat of met staatsmiddelen aan ondernemingen verstrekte compensaties in ruil voor aan hen opgelegde ODV's, deze ondernemingen niet een dergelijk voordeel verschaffen en dus geen staatssteun vormen in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag, mits aan vier cumulatieve voorwaarden voldaan is:

                           —

                           ten eerste moet de begunstigde onderneming daadwerkelijk belast zijn met de uitvoering van ODV's en moeten deze verplichtingen duidelijk omschreven zijn,

                           —

                           ten tweede moeten de parameters op basis waarvan de compensatie wordt berekend vooraf op objectieve en doorzichtige wijze vastgesteld zijn,

                           —

                           ten derde mag de compensatie niet hoger zijn dan nodig is om de kosten van de uitvoering van de openbaredienstverplichtingen geheel of gedeeltelijk te dekken, rekening houdend met de opbrengsten alsmede met een redelijke winst uit de uitvoering van die verplichtingen,

                           —

                           ten vierde moet, wanneer de met de uitvoering van openbaredienstverplichtingen te belasten onderneming in een concreet geval niet uitgekozen wordt in het kader van een openbare aanbesteding, de noodzakelijke compensatie worden vastgesteld aan de hand van de kosten die een gemiddelde, goed beheerde onderneming die zodanig met vervoermiddelen is uitgerust dat zij aan de vereisten van de openbare dienst kan voldoen, gemaakt zou hebben om deze verplichtingen uit te voeren, rekening houdend met de opbrengsten alsmede met een redelijke winst uit de uitoefening van deze verplichtingen.

               (51)

               Het Altmark-arrest vereist dat aan al deze vier voorwaarden wordt voldaan om de aanwezigheid van een economisch voordeel uit te sluiten wanneer een compensatie toegekend wordt aan ondernemingen als tegenprestatie voor aan hen opgelegde openbaredienstverplichtingen.

         a)   Eerste Altmark-voorwaarde

               (52)

               Voor wat betreft de eerste Altmark-voorwaarde, merkt de Commissie allereerst op dat het aan de lidstaten is aan te tonen dat een bepaalde onderneming belast werd met openbaredienstverplichtingen en dat de toewijzing van deze openbaredienstverplichtingen door overwegingen van algemeen belang gerechtvaardigd wordt (12). De Italiaanse autoriteiten hebben echter niet verduidelijkt welke door overwegingen van algemeen belang gerechtvaardigde openbaredienstverplichtingen aan Arfea opgelegd werden. Integendeel, de autoriteiten voerden aan dat Arfea met geen enkele openbaredienstverplichting belast was.

               (53)

               In de tweede plaats merkt de Commissie op dat het begrip openbaredienstverplichting betrekking heeft op de voorwaarden die aan een marktdeelnemer opgelegd worden en die deze marktdeelnemer, als hij zich door zijn eigen commercieel belang zou laten leiden, zonder vergoeding niet, of niet in dezelfde mate, zou aanvaarden. Bovendien moeten deze voorwaarden door de autoriteit in een toewijzingsbesluit duidelijk omschreven worden. Arfea is echter niet in staat geweest om precies te verduidelijken welke openbaredienstverplichtingen aan hem opgelegd waren, noch om aan te tonen dat deze ODV's duidelijk vastgelegd waren in een toewijzingsbesluit. Bovendien oordeelt de Commissie, om de in de overwegingen 77 tot en met 82 hieronder genoemde redenen, dat er sterke aanwijzingen zijn dat er geen dergelijke duidelijk omschreven openbaredienstverplichtingen aan Arfea zijn opgelegd.

         b)   Tweede Altmark-voorwaarde

               (54)

               Wat betreft de tweede Altmark-voorwaarde merkt de Commissie op dat de parameters voor de berekening van de bij de arresten van de regionale administratieve rechtbank aan Arfea toegekende vergoeding niet vooraf zijn vastgesteld. Zij werden uitsluitend op basis van een ex post- berekening door de deskundige vastgesteld op grond van verschillende veronderstellingen die niet goed uitgelegd werden, en zonder gescheiden boekhouding.

               (55)

               In tegenstelling tot wat Arfea betoogt, kan niet geoordeeld worden dat de parameters voor de berekening van deze compensaties vastgesteld waren in het besluit van het regionale bestuur van 16 februari 1984. De door de regionale administratieve rechtbank aan Arfea toegekende compensaties zijn wel degelijk aanvullende compensaties, bedoeld om de kosten van de beweerdelijk aan Arfea opgelegde ODV's te dekken, welke kosten niet volledig gedekt zouden zijn door de reeds uit hoofde van het besluit van het regionale bestuur van 16 februari 1984 aan Arfea toegekende compensaties.

               (56)

               Een dergelijke aanpak is in tegenspraak met de tweede Altmark-voorwaarde, en een op deze basis toegekende compensatie vormt staatssteun. Het Hof heeft immers in zijn Altmark-arrest verduidelijkt dat „de compensatie door een lidstaat van door een onderneming geleden verliezen zonder dat de parameters voor een dergelijke compensatie vooraf zijn vastgesteld, een financiële maatregel vormt die valt onder het begrip staatssteun in de zin van artikel 92, lid 1, van het Verdrag, wanneer achteraf blijkt dat de exploitatie van bepaalde diensten in het kader van de uitvoering van openbaredienstverplichtingen niet economisch levensvatbaar was openbaredienstverplichting” (13).

               (57)

               De Commissie concludeert derhalve dat de aangemelde maatregel niet voldoet aan de tweede Altmark-voorwaarde.

         c)   Derde Altmark-voorwaarde

               (58)

               Met betrekking tot de derde Altmark-voorwaarde is de Commissie allereerst van mening dat, wanneer een onderneming zowel activiteiten verricht waarop ODV's van toepassing zijn als activiteiten waarop geen ODV's van toepassing zijn, het zonder een goede gescheiden boekhouding tussen de verschillende activiteiten van de marktdeelnemer niet mogelijk is om precies te bepalen welke kosten gemaakt zijn voor de nakoming van de ODV's.

               (59)

               In het onderhavige geval hebben de Italiaanse autoriteiten betoogd dat Arfea geen goede gescheiden boekhouding gevoerd heeft tussen zijn activiteiten die tot de beweerdelijk door de regio Piëmont opgelegde ODV's behoorden en zijn andere activiteiten. De Commissie betwijfelde ook of Arfea een dergelijke gescheiden boekhouding ingevoerd had, en Arfea heeft hierover geen enkele opmerking gemaakt. In de uittreksels uit de boekhouding van Arfea die de deskundige, in opdracht van de rechter, gebruikte om het bedrag van de compensatie te bepalen, wijst niets op een boekhoudingkundige scheiding van de verschillende activiteiten van Arfea. De toerekening van kosten door de door de rechter benoemde deskundige is ex post uitgevoerd op basis van het door de adviseurs van Arfea opgestelde basismodel, waarin werd bepaald hoe de kosten procentueel over de verschillende activiteiten van Arfea moesten worden verdeeld.

               (60)

               Ten tweede is de Commissie van mening dat de winstniveaus die door de deskundige voor de berekening van het bedrag van de compensatie in aanmerking genomen zijn, hoger zijn dan wat als een redelijke winst in de zin van de derde Altmark-voorwaarde beschouwd kan worden.

               (61)

               De deskundige was van mening dat een rendement op het geïnvesteerde kapitaal van 12,89 % voor 1997 en 10,81 % voor 1998 een redelijke winstmarge was; deze percentages waren gebaseerd op het rendement van Italiaanse staatsobligaties met een looptijd van 10 jaar (6,8 % voor 1997) plus een gemiddelde risicopremie (4,8 % voor 1997), naar boven gecorrigeerd om rekening te houden met de eigen financiële situatie van Arfea (met 1,28 voor 1997).

               (62)

               In dit verband merkt de Commissie op dat de door de deskundige vastgestelde risicopremie bijzonder hoog is, terwijl het risico waaraan Arfea was blootgesteld vrij beperkt was. Arfea exploiteerde de concessies immers op basis van een alleenrecht, waardoor de onderneming was afgeschermd tegen concurrentie van andere marktdeelnemers, en de door de deskundige bepaalde vergoeding compenseerde de beweerdelijk volledige kosten die gemaakt werden bij de nakoming van de openbaredienstverplichtingen.

               (63)

               Bovendien constateert de Commissie dat, hoewel de deskundige opmerkte dat het risico in de vervoersector lager was dan het gemiddelde marktrisico, hij de risicopremie naar boven bijstelde om rekening te houden met de financiële blootstelling van Arfea, die groter was dan het gemiddelde in de sector. Hiermee nam de deskundige niet het risico van een gemiddeld vervoerbedrijf als uitgangspunt, maar het eigen risico van Arfea, dat groter was dan het gemiddelde in de sector.

               (64)

               Rekening houdend met het bovenstaande is de Commissie van mening dat niet voldaan wordt aan de derde Altmark-voorwaarde.

         d)   Conclusie

               (65)

               Gelet op het cumulatieve karakter van de Altmark-voorwaarden en het feit dat de maatregel in kwestie niet voldoet aan de eerste drie Altmark-voorwaarden, hoeft de Commissie niet te onderzoeken of aan de vierde Altmark-voorwaarde is voldaan.

               (66)

               Op basis van het bovenstaande is de Commissie van mening dat de aan Arfea betaalde aanvullende compensatie voor diensten die tijdens de onderzochte periode uitgevoerd zijn, niet voldoet aan de vier cumulatieve Altmark-voorwaarden, en dat deze de onderneming derhalve een selectief economisch voordeel verschaft in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag.

         6.1.3.   Vervalsing van de mededinging en beïnvloeding van het handelsverkeer tussen lidstaten

               (67)

               De Commissie merkt om te beginnen op dat de compensaties in kwestie aan Arfea toegekend werden op grond van twee arresten van de regionale administratieve rechtbank van Piëmont van 10 oktober 2013, en door de Regio Piëmont betaald werden op 7 februari 2014, oftewel lang nadat de markt voor personenvervoer per bus in de EU opengesteld was voor mededinging.

               (68)

               Op dit punt merkte het HvJ in het Altmark-arrest op dat verscheidene lidstaten sinds 1995 begonnen zijn met het openstellen van bepaalde vervoersmarkten voor mededinging door in andere lidstaten gevestigde ondernemingen, zodat een aantal ondernemingen op dat moment reeds hun diensten voor stedelijk, voorstedelijk of regionaal vervoer in andere lidstaten dan hun staat van oorsprong aanboden.

               (69)

               Daarom kan aan Arfea toegekende compensatie de concurrentie in de sector van het personenvervoer per bus vervalsen en de handel tussen de lidstaten ongunstig beïnvloeden, voor zover de maatregel het vermogen van in andere lidstaten gevestigde vervoersondernemingen om hun diensten in Italië aan te bieden, aantast en de marktpositie van Arfea versterkt door de onderneming te ontheffen van kosten die zij normaliter in het kader van haar lopend beheer of van haar normale activiteiten had moeten dragen.

               (70)

               De Commissie merkt voorts op dat Arfea actief is op andere markten, zoals particuliere vervoersdiensten, en dus met andere ondernemingen binnen de Unie op die markten concurreert. Een aan Arfea toegekende vergoeding kan dus ook op deze markten de concurrentie vervalsen en tevens het handelsverkeer tussen lidstaten ongunstig beïnvloeden.

               (71)

               De Commissie concludeert dan ook dat de maatregel de mededinging vervalst en het handelsverkeer tussen lidstaten ongunstig beïnvloedt.

         6.1.4.   Conclusie

               (72)

               In het licht van het bovenstaande concludeert de Commissie dat de maatregel staatssteun is in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag.

         6.2.   Vrijstelling van de aanmeldingsplicht op grond van verordening (EEG) nr. 1191/69

               (73)

               Het argument van de regionale administratieve rechtbank dat Arfea recht had op aanvullende compensatie van de ODV op grond van Verordening (EEG) nr. 1191/69 zou slechts steekhoudend zijn indien Arfea dit recht op aanvullende compensatie verkregen had op het moment dat de onderneming deze diensten verrichtte, en deze compensaties vrijgesteld waren van de verplichte aanmeldingsprocedure overeenkomstig artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Anders zou de compensatie, voor zover deze staatssteun vormt in de zin van artikel 107, lid 1, VWEU, in geval van niet-aanmelding volgens artikel 108 VWEU onwettig zijn. Overeenkomstig artikel 17, lid 2, van die verordening is een compensatie die betaald wordt uit hoofde van deze verordening namelijk niet onderworpen aan de in artikel 108, lid 3, VWEU vastgestelde procedure van voorafgaande kennisgeving en behoeft dus niet te worden aangemeld.

               (74)

               In dit verband volgt uit het Combus-arrest dat het concept van „compensatie van openbare dienst” in de zin van deze bepaling zeer strikt moet worden geïnterpreteerd (14). De vrijstelling van de aanmeldingsplicht die voorzien is in artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 geldt alleen voor de compensatie voor ODV's die eenzijdig aan een onderneming opgelegd zijn ingevolge artikel 2 van die verordening, welke compensatie berekend wordt volgens de in de artikelen 10 tot en met 13 van die verordening beschreven methode (de gemeenschappelijke compensatiemethode). De vrijstelling is echter niet van toepassing op openbaredienstcontracten zoals omschreven in artikel 14. Compensatie die betaald wordt uit hoofde van een openbaredienstcontract zoals omschreven in artikel 14 van Verordening (EEG) nr. 1191/69, en die staatssteun inhoudt, moet bij de Commissie aangemeld worden alvorens deze uitgevoerd wordt. Gebeurt dit niet, dan wordt de compensatie beschouwd als onrechtmatig verleende steun overeenkomstig artikel 108 van het Verdrag.

               (75)

               De vraag of artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69 de Italiaanse autoriteiten in casu inderdaad ontheffing verschafte van voorafgaande aanmelding hangt er dus ten eerste van af of de regio al dan niet eenzijdig een ODV aan Arfea heeft opgelegd, en ten tweede of de uit hoofde van die verplichting betaalde compensatie al dan niet in overeenstemming is met Verordening (EEG) nr. 1191/69. De Commissie zal deze vragen achtereenvolgens beantwoorden.

         i)   Eenzijdig opgelegde ODV

               (76)

               Volgens Arfea legde de regio Piëmont hem openbaredienstverplichtingen op die omschreven werden in de concessieovereenkomsten voor de levering van busvervoersdiensten alsmede in aan deze concessieovereenkomsten verbonden afspraken en regels. Deze openbaredienstverplichtingen zouden betrekking hebben op operationele programma's, buslijnen, bushaltes en tarieven.

               (77)

               De Commissie stelt allereerst vast dat de geldigheid van de concessieovereenkomsten duidelijk beperkt was tot één jaar, en op verzoek van de aanbieder van de vervoersdiensten, behoudens de betaling van een concessievergoeding, verlengd kon worden. Hieruit blijkt dat deze concessies de basis vormden van een contractuele relatie tussen Arfea en de regio Piëmont, die door Arfea vrijwillig werd aangegaan.

               (78)

               Daarom kan niet gesteld worden dat op basis van deze overeenkomsten eenzijdig openbaredienstverplichtingen in de zin van Verordening (EEG) nr. 1191/69 aan Arfea opgelegd werden. Zoals gememoreerd door het Gerecht in zijn arrest van 3 maart 2016 in de Simet-zaak (T-15/14), is het vrijwillig aangaan van een contractuele relatie iets anders dan het eenzijdig opleggen van ODV's, en voorziet verordening nr. 1191/69 in dat geval niet in een verplichting tot compensatie (15).

               (79)

               Ten tweede stelt de Commissie vast dat Arfea de aan de concessieovereenkomsten verbonden afspraken en regels waarbij openbaredienstverplichtingen aan hem zouden zijn opgelegd, niet duidelijk heeft aangegeven. De Commissie neemt echter aan dat Arfea verwijst naar de afspraken over de busroutes en dienstregelingen die aan de concessieovereenkomsten gehecht waren en naar tabellen waarin regionale tarieven waren vastgelegd en die in enkele concessieovereenkomsten waren opgenomen.

               (80)

               Ten aanzien van deze afspraken over busroutes en dienstregelingen constateert de Commissie dat niet gesteld kan worden dat hiermee eenzijdig ODV's aan Arfea zijn opgelegd. Deze afspraken werden namelijk, net als de concessieovereenkomsten zelf, door Arfea vrijwillig gemaakt. Bovendien is de inhoud van deze afspraken, zoals de busroutes, op verzoek van Arfea voor een aantal concessies gewijzigd. Er kan derhalve niet gesteld worden dat met deze afspraken eenzijdig openbaredienstverplichtingen in de zin van artikel 2 van verordening (EEG) nr. 1191/69 zijn opgelegd.

               (81)

               Met betrekking tot de tabellen voor het vaststellen van regionale tarieven, die maximumtarieven voor alle passagiers bevatten, constateert de Commissie dat het Gerecht in zijn vonnis van 3 maart 2016 in de zaak-Simet (T-15/14) duidelijk uitgelegd heeft dat dergelijke algemene regels inzake tarieven geen ODV in de zin van artikel 2 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 vormen. Volgens het Gerecht is het concept van tariefverplichtingen in de zin van deze bepaling dan ook beperkt tot de maximumtarieven die opgelegd worden voor een bepaalde categorie passagiers of producten, en omvat geen algemene maatregelen van prijsbeleid (16).

               (82)

               Ten slotte constateert de Commissie dat het feit dat Arfea om de verlenging van concessies heeft verzocht en hiervoor zelfs een concessievergoeding betaalde, hoe dan ook nauwelijks te verenigen is met de oplegging van een openbaredienstverplichting in de zin van artikel 2, lid 1 van Verordening (EEG) nr. 1191/69. Op grond van die bepaling moeten onder openbaredienstverplichtingen verstaan worden „de verplichtingen die de vervoersonderneming, indien zij haar eigen commercieel belang in aanmerking zou nemen, niet of niet in dezelfde mate, noch onder dezelfde voorwaarden op zich zou nemen.” Zoals door het Gerecht opgemerkt in zijn arrest van 3 maart 2016 in Simet zaak T-15/14, is het moeilijk voor te stellen dat een onderneming zou vragen om de verlenging van een concessie, rekening houdend met de verplichtingen die hieraan verbonden zijn, terwijl de uitvoering van die concessie niet in haar commercieel belang is.

         ii)   Overeenstemming van de compensatie met de gemeenschappelijke compensatiemethode

               (83)

               Zelfs als aangetoond zou worden dat in het onderhavige geval de ODV's eenzijdig aan Arfea opgelegd zijn, hetgeen niet het geval is, zou de compensatie voor de diensten nog steeds moeten voldoen aan de gemeenschappelijke compensatiemethode (afdeling IV) van Verordening (EEG) nr. 1191/69 en vrijgesteld moeten zijn van voorafgaande aanmelding op grond van artikel 17, lid 2, van die verordening. De Commissie is van mening dat dit niet het geval is.

               (84)

               In dit verband herinnert de Commissie er ten eerste aan dat uit artikel 10 en 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 volgt dat een vergoeding niet hoger mag zijn dan de financiële last die op een onderneming rust doordat haar openbaredienstverplichtingen zijn opgelegd. Bovendien wordt in artikel 1, lid 5, van Verordening (EEG) nr. 1191/69, in de versie die vanaf 1 juli 1992 van toepassing is, bepaald: „Indien een vervoersonderneming zowel aan openbaredienstverplichtingen gebonden diensten als andere activiteiten verricht, moeten de genoemde openbare diensten ondergebracht zijn in afzonderlijke afdelingen die ten minste aan de volgende voorwaarden voldoen:

                           a)

                        van alle bedrijfsactiviteiten wordt een afzonderlijke boekhouding gevoerd en de middelen van de onderscheiden activiteiten worden geboekt volgens de vigerende boekhoudingsregels;
                     […]”

               (85)

               In de tweede plaats wijst de Commissie erop dat artikel 13 van Verordening (EEG) nr. 1191/69 vereist dat de overheid het bedrag van de compensatie op voorhand vaststelt.

               (86)

               In het onderhavige geval is de Commissie van mening dat de aan Arfea toegekende compensaties niet aan deze eisen voldoen.

               (87)

               Allereerst merkt de Commissie op dat, zoals vermeld in overweging 59 hierboven, niet aangetoond is dat Arfea een goede gescheiden boekhouding gevoerd heeft tussen zijn activiteiten die volgens hem aan ODV's onderworpen waren en zijn andere activiteiten, zoals vereist door artikel 1, lid 5, onder a), van Verordening (EEG) nr. 1191/69. De uittreksels uit de boekhouding van Arfea voor de jaren 1997 en 1998, die de door de rechter benoemde deskundige gebruikte om de hoogte van de compensaties vast te stellen, laten daarentegen zien dat de kosten niet per activiteit gescheiden werden.

               (88)

               Ten tweede constateert de Commissie dat, in strijd met artikel 13 van Verordening (EEG) nr. 1191/69, de aan Arfea toegekende compensatie niet vooraf vastgesteld is, maar bepaald is op basis van een ex post beoordeling, zoals voorgeschreven door de regionale administratieve rechtbank.

               (89)

               In het licht van deze bevindingen concludeert de Commissie dat de door de regionale administratieve rechtbank van Piëmont aan Arfea toegekende compensaties niet vrijgesteld waren van de verplichte voorafgaande aanmelding op grond van artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69.

         6.3.   Verenigbaarheid van de steun

               (90)

               Aangezien niet aangetoond is dat de onderzochte maatregel vrijgesteld was van voorafgaande aanmelding overeenkomstig artikel 17, lid 2, van Verordening (EEG) nr. 1191/69, moet de verenigbaarheid van deze betalingen met de interne markt worden onderzocht, omdat deze betalingen beschouwd worden als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag, zoals verduidelijkt in deel 6.1.

               (91)

               In dat verband bevat artikel 93 van het Verdrag regels voor de verenigbaarheid van staatssteun op het gebied van coördinatie van vervoer en ODV's op het terrein van vervoer; als zodanig vormt het een lex specialis met betrekking tot artikel 107, lid 3, alsmede artikel 106, lid 2, want het bevat speciale regels voor de verenigbaarheid van staatssteun. Het HvJ heeft verklaard dat krachtens dit artikel „steun aan vervoer uitsluitend in duidelijk omschreven gevallen, waarin de algemene belangen van de Gemeenschap niet worden geschaad, met het Verdrag verenigbaar is” (17).

               (92)

               Op 3 december 2009 is Verordening (EG) nr. 1370/2007 van kracht geworden en zijn Verordening (EEG) nr. 1191/69 en Verordening (EEG) nr. 1107/70 van de Raad (18) ingetrokken. Verordening (EG) nr. 1370/2007 is van toepassing op de compensatie van ODV's met betrekking tot het openbaar personenvervoer per spoor en over de weg.

               (93)

               De Commissie is van mening dat het onderzoek naar de verenigbaarheid van de niet-aangemelde maatregel uitgevoerd moet worden op grond van Verordening (EG) nr. 1370/2007, omdat dit de geldende wetgeving is op het moment dat het onderhavige besluit goedgekeurd wordt. De Commissie merkt ook op dat de door de regionale administratieve rechtbank aan Arfea toegekende compensatie op 7 februari 2014 betaald werd (19).

               (94)

               Artikel 9, lid 1, van Verordening (EG) nr. 1370/2007 bepaalt: „Overeenkomstig deze verordening verstrekte compensaties voor de openbaredienstverlening voor de exploitatie van openbare personenvervoersdiensten of voor de nettokosten van de in algemene regels vastgestelde tariefverplichtingen zijn verenigbaar met de [interne] markt. De meldingsplicht van artikel [108, lid 3,] van het Verdrag is niet van toepassing op deze compensaties.”.

               (95)

               Om de hieronder uiteengezette redenen is de Commissie van mening dat de niet-aangemelde compensatie niet voldoet aan Verordening (EG) nr. 1370/2007, zodat de compensatie op grond van artikel 9, lid 1, van die verordening niet verenigbaar met de interne markt verklaard kan worden.

               (96)

               In de eerste plaats merkt de Commissie op dat de concessieovereenkomsten niet voldoen aan de vereisten van artikel 4 van deze verordening, waarin de verplichte inhoud van de algemene regels en openbaredienstcontracten waarin die openbaredienstverplichtingen worden vastgelegd, bepaald wordt:

                           —

                           artikel 4, lid 1, onder b), vereist dat de parameters op basis waarvan de compensatie wordt berekend, vooraf op objectieve en transparante wijze worden vastgesteld zodanig dat overcompensatie wordt voorkomen. Zoals hierboven echter uiteengezet in overwegingen 54 tot en met 57 met betrekking tot het voldoen aan de tweede Altmark-voorwaarde, werden de aan Arfea toegekende aanvullende compensaties niet berekend op basis van parameters die vooraf op objectieve en transparante wijze vastgesteld waren,

                           —

                           artikel 4, lid 1, onder c), en artikel 4, lid 2, vereisen dat het openbaredienstcontract voorziet in regelingen voor de toerekening van kosten en inkomsten in verband met de levering van de diensten. De concessieovereenkomsten bevatten echter geen afspraken over de toerekening van de kosten en opbrengsten, en zoals verduidelijkt in overweging 59 hierboven, voerde Arfea geen goede geschieden boekhouding tussen zijn verschillende activiteiten.

               (97)

               In de tweede plaats stelt de Commissie vast dat de maatregel in kwestie niet voldoet aan de toepasselijke vereisten van Verordening (EG) nr. 1370/2007 met betrekking tot de berekening van het bedrag van de compensatie.

               (98)

               Artikel 6, lid 1, van Verordening (EG) nr. 1370/2007 bepaalt dat, in het geval van onderhands gegunde openbaredienstcontracten, compensatie in overeenstemming moet zijn met de bepalingen van Verordening (EG) nr. 1370/2007 en de in de bijlage vastgelegde voorschriften om ervoor te zorgen dat de compensatie niet hoger is dan nodig is om de openbaredienstverplichting uit te voeren.

               (99)

               Punt 2 van de bijlage bij Verordening (EG) nr. 1370/2007 bepaalt dat de compensatie niet hoger mag zijn dan een bedrag dat overeenkomt met het financiële bedrag dat bestaat uit de volgende factoren: kosten in verband met de ODV minus de inkomsten uit de vervoerstarieven, minus de positieve effecten die gegenereerd worden binnen het netwerk dat geëxploiteerd wordt op grond van de betreffende openbaredienstverplichting, vermeerderd met een redelijke winst. Punt 4 van die bijlage vereist dat de kosten en opbrengsten berekend worden in overeenstemming met de boekhoudkundige en fiscale regels die van kracht zijn. Punt 5 van de bijlage bepaalt: „Om de transparantie te verhogen en kruissubsidies te vermijden, dient een exploitant van openbare diensten, wanneer hij naast diensten waarvoor hij compensaties voor openbaredienstverlening ontvangt, ook andere activiteiten uitoefent, oor de exploitatie van de openbare vervoersdiensten over een gescheiden boekhouding te beschikken die ten minste aan de volgende voorwaarden voldoet:

                           —

                           de rekeningen betreffende de verschillende exploitatieactiviteiten zijn gescheiden en het aandeel van de overeenkomstige activa en vaste kosten wordt uitgesplitst overeenkomstig de geldende boekhoudkundige en fiscale regels,

                           —

                           alle variabele kosten, een evenredige bijdrage in de vaste kosten en een redelijke winst in verband met enige andere activiteit van de exploitant van openbare diensten mogen in geen geval worden toegeschreven aan de betrokken openbare dienst,

                           —

                           de kosten van de openbare dienst worden in evenwicht gehouden door de exploitatie ontvangsten en de overheidsbijdragen, die niet naar andere activiteiten van de exploitant van openbare diensten mogen worden doorgeschoven.”.

               (100)

               Zoals reeds in overweging 59 vermeld, voerde Arfea echter geen naar behoren gescheiden boekhouding van de activiteiten die naar hij beweert onderworpen waren aan ODV's en zijn andere activiteiten, zoals voorgeschreven in punt 5 van de bijlage bij Verordening (EG) nr. 1370/2007. Derhalve is het onmogelijk om aan te tonen dat de uiteindelijk toegekende compensatie, ongeacht de omvang, niet hoger is dan het netto financiële effect van de som van de positieve of negatieve effecten van de nakoming van de openbaredienstverplichting op de kosten en ontvangsten van een exploitant van openbare diensten (punt 2 van de bijlage bij Verordening (EG) nr. 1370/2007). Bovendien moet, door het ontbreken van vooraf vastgestelde parameters voor compensatie, een berekening van de compensatie noodzakelijkerwijs ex-post op basis van willekeurige veronderstellingen worden uitgevoerd, zoals de adviseurs van Arfea en de door de regionale administratieve rechtbank van Piëmont benoemde deskundige gedaan hebben. Ten slotte zijn, zoals verduidelijkt in overwegingen 60 tot en met 63, de winstniveaus die door de deskundige voor de berekening van het bedrag van de vergoeding in aanmerking genomen zijn, hoger dan wat als een redelijke winst beschouwd kan worden.

               (101)

               In de derde plaats stelt de Commissie dat Arfea zelf erkend heeft dat in het onderhavige geval niet voldaan was aan de vereisten van Verordening (EG) nr. 1370/2007, door aan te voeren dat deze naleving juridisch en logisch gezien onmogelijk zou zijn omdat de situatie in kwestie dateert van vele jaren vóór de inwerkingtreding van de genoemde verordening.

               (102)

               Bijgevolg is de Commissie van mening dat de betaling van de aanvullende compensatie die door de regionale administratieve rechtbank gelast is, niet in overeenstemming is met Verordening (EG) nr. 1370/2007, en dat de aanvullende compensatie dus onverenigbaar is met de interne markt.

         6.4.   De door de regionale administratieve rechtbank toegekende vergoeding vormt geen schadevergoeding

               (103)

               In het inleidingsbesluit heeft de Commissie belanghebbenden uitgenodigd om opmerkingen te maken over de vraag of de uitspraken van de regionale administratieve rechtbank een toewijzing van schadevergoeding wegens vermeende schending van de wet vormen, en geen toekenning van compensatie voor de openbare dienst op basis van de geldende verordeningen van de Raad. Alleen de Italiaanse autoriteiten hebben in dit verband opmerkingen ingediend, en voerden aan dat de maatregel in kwestie een toekenning van compensatie voor de nakoming van ODV's vormde, en geen toekenning van een schadevergoeding.

               (104)

               De Commissie wijst er in dit verband op dat, onder bepaalde omstandigheden, vergoeding van schade als gevolg van een onrechtmatige daad of andere handeling van de nationale autoriteiten (20) geen voordeel vormt, en daarom niet beschouwd dient te worden als staatssteun in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag (21). Het doel van het vergoeden van geleden schade is anders dan dat van staatssteun, aangezien het gericht is op het herstel van de situatie waarin de benadeelde partij zich voorafgaand aan de schadelijke handeling bevond, alsof deze handeling niet had plaatsgevonden (restitutio in integrum).

               (105)

               Maar schadevergoeding kan uitsluitend buiten de regels inzake staatssteun vallen, indien zij gebaseerd is op een algemene regel voor schadevergoeding (22). Bovendien heeft het HvJ in het Lucchini-arrest geoordeeld dat een nationale rechter de nationale wetgeving niet mag toepassen indien dat als gevolg zou hebben „de toepassing van het gemeenschapsrecht tegen te werken voor zover dit het onmogelijk zou maken om staatssteun die verleend is in strijd met het gemeenschapsrecht terug te vorderen” (23). Het beginsel dat ten grondslag ligt aan deze uitspraak is dat een regel van nationaal recht niet toegepast kan worden wanneer daarmee de juiste toepassing van het recht van de Unie zou worden tegengewerkt (24). In dat verband heeft het Gerecht in zijn arrest van 3 maart 2016 in de zaak-Simet (T-15/14) geoordeeld dat de toekenning van schadevergoeding die zou bestaan uit de vergoeding van de als gevolg van het opleggen van openbaredienstverplichtingen geleden schade, niet aan de kwalificatie van staatssteun kon ontkomen alleen omdat het bestond uit een toekenning van schadevergoeding, omdat dit de ontduiking van de artikelen 107 en 108 van het Verdrag zou toestaan (25).

               (106)

               Ten aanzien van de aanvullende compensaties die door de regionale administratieve rechtbank aan Arfea toegekend zijn, merkt de Commissie in de eerste plaats op dat de arresten van het regionale administratieve rechtbank betrekking hebben op het recht van Arfea om gelden te ontvangen bij wijze van schadevergoeding op grond van de artikelen 6, 10 en 11 van Verordening (EEG) nr. 1191/69, die door de overheid bepaald moeten worden aan de hand van betrouwbare gegevens. Dit duidt erop dat het recht van Arfea op aanvullende compensaties, volgens de regionale administratieve rechtbank, niet voortvloeit uit een algemene regel voor de vergoeding van schade als gevolg van een onrechtmatige daad of andere handeling van de nationale autoriteiten, maar uit rechten die zouden zijn afgeleid van Verordening (EEG) nr. 1191/69.

               (107)

               In de tweede plaats stelt de Commissie dat Arfea op 6 juni 2014 een verzoekschrift ingediend heeft bij de Italiaanse rechter waarin verzocht werd om betaling van een schadevergoeding door de regio Piëmont in aanvulling op de reeds door de regionale administratieve rechtbank toegekende compensaties. Arfea beweerde in zijn verzoekschrift dat hij schade geleden had als gevolg van de late erkenning en betaling van de compensaties die voor de jaren 1997 en 1998 door de regio aan hem verschuldigd waren. Dit geeft aan dat Arfea zelf niet van mening is dat de reeds door de regionale administratieve rechtbank aan hem toegekende compensaties een schadevergoeding vormen.

               (108)

               In de derde plaats is de Commissie van mening dat een toekenning van schadevergoeding ten gunste van Arfea ter compensatie van de lasten die voortvloeien uit het vermeend eenzijdig opleggen van ODV's door de Italiaanse autoriteiten in strijd zou zijn met de artikelen 107 en 108 van het Verdrag.

               (109)

               Een dergelijke toekenning zou namelijk tot exact hetzelfde resultaat voor Arfea leiden als een toekenning van compensatie voor de openbare dienst voor de onderzochte periode, ondanks het feit dat de concessieovereenkomsten inzake de diensten in kwestie niet vrijgesteld waren van de voorafgaande aanmelding en niet voldeden aan de materiële voorschriften van Verordening (EEG) nr. 1191/69 of Verordening (EG) nr. 1370/2007, zoals hierboven aangetoond.

               (110)

               De mogelijkheid om in een dergelijk geval schadevergoeding toe te kennen zou dus feitelijk betekenen dat de regels inzake staatssteun en de door de wetgever van de Unie vastgelegde voorwaarden op grond waarvan bevoegde instanties bij het opleggen van ODV's exploitanten van openbare diensten compenseren voor de kosten die zij hebben gemaakt bij het nakomen van ODV's, zouden kunnen worden omzeild. Een toekenning van schadevergoeding ter waarde van de steunbedragen waarvan toekenning was voorgenomen, zou dan ook een indirecte toekenning van staatssteun vormen, die onwettig is en onverenigbaar met de interne markt (26). Zoals hierboven opgemerkt, heeft het Gerecht verduidelijkt dat in dergelijke omstandigheden staatssteunregels niet omzeild kunnen worden enkel en alleen omdat de maatregel in kwestie zou bestaan uit de toekenning van schadevergoeding (27).

               (111)

               De Commissie is daarom van mening dat het arrest van de administratieve regionale rechtbank geen toekenning van schadevergoeding vormt voor door Arfea geleden schade als gevolg van een onrechtmatige daad of andere handeling van de nationale autoriteiten, maar veeleer de toekenning van onwettige en onverenigbare overheidssteun, die krachtens artikel 107, lid 1, van het Verdrag verboden is.

               (112)

               In het licht van het voorgaande concludeert de Commissie dat de niet-aangemelde maatregel staatssteun is in de zin van artikel 107, lid 1, van het Verdrag die onverenigbaar is met de interne markt.

         7.   TERUGVORDERING VAN DE STEUN

               (113)

               Krachtens het Verdrag en de vaste rechtspraak van het Hof, is de Commissie bevoegd te beslissen dat de betrokken lidstaat de steunmaatregel moet intrekken of wijzigen wanneer zij heeft vastgesteld dat deze onverenigbaar is met de interne markt (28). Het Hof heeft verder steeds geoordeeld dat de verplichting van een lidstaat om steun die door de Commissie als onverenigbaar met de interne markt wordt beschouwd, ongedaan te maken, bedoeld is om de vroegere toestand te herstellen (29).

               (114)

               In dit verband heeft het Hof geoordeeld dat deze doelstelling is bereikt zodra de begunstigde de onrechtmatig toegekende steun heeft terugbetaald, waardoor hij het marktvoordeel verliest dat hij ten opzichte van zijn concurrenten genoot en de toestand van vóór de steunverlening wordt hersteld (30).

               (115)

               Overeenkomstig de jurisprudentie is in artikel 16, lid 1, van Verordening (EU) 2015/1589 (31) van de Raad het volgende bepaald: „Indien negatieve besluiten worden genomen in gevallen van onrechtmatige steun besluit de Commissie dat de betrokken lidstaat alle nodige maatregelen dient te nemen om de steun van de begunstigde terug te vorderen […].”.

               (116)

               Dus gezien het feit dat de maatregelen in kwestie uitgevoerd zijn in strijd met artikel 108 van het Verdrag, en beschouwd moeten worden als onrechtmatige en onverenigbare steun, moeten zij teruggevorderd worden om de situatie die voorafgaand aan de toekenning ervan op de markt bestond, te herstellen. De terugvordering moet de periode bestrijken vanaf de datum waarop de begunstigde het voordeel heeft verkregen, d.w.z. waarop de steun hem ter beschikking werd gesteld (namelijk op 7 februari 2014), tot de datum waarop de steun daadwerkelijk is terugbetaald, en de teruggevorderde bedragen moeten worden vermeerderd met de tot de datum van de daadwerkelijke terugbetaling verschuldigde rente,

         HEEFT HET VOLGENDE BESLUIT VASTGESTELD:
   Artikel 1
   De door de Italiaanse Republiek in strijd met artikel 108, lid 3, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie aan Arfea toegekende staatssteun ten bedrage van 1 299 594 EUR is onverenigbaar met de interne markt.
   Artikel 2
   1.   De Italiaanse Republiek vordert de in artikel 1 bedoelde steun van de begunstigde terug.
   2.   De terug te vorderen bedragen omvatten rente vanaf 7 februari 2014 tot de daadwerkelijke terugbetaling ervan.
   3.   De rente wordt op samengestelde grondslag berekend overeenkomstig hoofdstuk V van Verordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie (32) en Verordening (EG) nr. 271/2008 van de Commissie (33) tot wijziging van Verordening (EG) nr. 794/2004.
   4.   De Italiaanse Republiek schorst alle uitstaande betalingen van de in artikel 1 bedoelde steun vanaf de datum van vaststelling van dit besluit..
   Artikel 3
   1.   De terugvordering van de in artikel 1 bedoelde steun geschiedt onverwijld en daadwerkelijk.
   2.   De Italiaanse Republiek legt dit besluit ten uitvoer binnen vier maanden na de datum van kennisgeving ervan.
   Artikel 4
   1.   Binnen twee maanden vanaf de kennisgeving van dit besluit verstrekt de Italiaanse Republiek de volgende informatie aan de Commissie:

               a)

               het totale van de begunstigde terug te vorderen bedrag (hoofdsom en terugvorderingsrente);

               b)

               een gedetailleerde beschrijving van de reeds genomen en de voorgenomen maatregelen om aan dit besluit te voldoen;

               c)

               documenten waaruit blijkt dat de begunstigde gelast werd tot terugbetaling van de steun.

         2.   De Italiaanse Republiek houdt de Commissie op de hoogte van de voortgang die bij de nationale maatregelen ter uitvoering van dit besluit wordt gemaakt, totdat de in het artikel 1 bedoelde steun volledig is terugbetaald. Zij verstrekt, op eenvoudig verzoek van de Commissie, onverwijld informatie over de reeds genomen en de voorgenomen maatregelen om aan dit besluit te voldoen. Tevens verstrekt zij uitvoerige informatie over de reeds door de begunstigde terugbetaalde steunbedragen en rente.
   Artikel 5
   Dit besluit is gericht tot de Italiaanse Republiek.

      Gedaan te Brussel, 10 juni 2016.

            Voor de Commissie

         Margrethe VESTAGER

            Lid van de Commissie

      (1)  PB C 219 van 3.7.2015, blz. 12.

      (2)  Zie voetnoot [1].

      (3)  Legge 10 aprile 1981, n. 151 Legge quadro per l'ordinamento, la ristrutturazione ed il potenziamento dei trasporti pubblici locali. Istituzione del Fondo nazionale per il ripiano dei disavanzi di esercizio e per gli investimenti nel settore (GU nr. 113 del 24.4.1981), beschikbaar op: http://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:legge:1981-04-10;151

      (4)  Legge regionale 23 luglio 1982, n. 16. Interventi finanziari della Regione nel settore del trasporto pubblico di persone (B.U. 28 luglio 1982, n. 30), beschikbaar op: http://arianna.consiglioregionale.piemonte.it/base/leggi/l1982016.html

      (5)  Verordening (EEG) nr. 1191/69 van de Raad van 26 juni 1969 betreffende het optreden van de lidstaten ten aanzien van met het begrip openbare dienst verbonden verplichtingen op het gebied van het vervoer per spoor, over de weg en over de binnenwateren (PB L 156 van 28.6.1969, blz. 1).

      (6)  Sentenza n. 5043 van 28 augustus 2006.

      (7)  Zaak C-280/00 Altmark Trans/ Regierungsprasidium Magdeburg EU:C:2003:415.

      (8)  Zie de bijlage bij Verordening (EG) nr. 1370/2007 van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2007 betreffende het openbaar personenvervoer per spoor en over de weg en tot intrekking van Verordening (EEG) nr. 1191/69 van de Raad en Verordening (EEG) nr. 1107/70 van de Raad (PB L 315 van 3.12.2007, blz. 1).

      (9)  Volgens punt 2 van de bijlage, „moeten de effecten worden beoordeeld door de situatie waarin de openbare dienst verplichting wordt vervuld te vergelijken met de situatie die zich zou hebben voorgedaan als de verplichting niet zou zijn vervuld. De bevoegde instantie berekent het netto financiële effect aan de hand van de volgende formule:

               —

               kosten gegenereerd in verband met een openbare dienst verplichting of een pakket openbaredienstverplichtingen die door een bevoegde autoriteit/bevoegde autoriteiten opgelegd is en in een contract en/of een algemene regel vastgelegd is,

               —

               minus de positieve effecten die worden gegenereerd binnen het netwerk waarop de betrokken openbare dienst verplichting rust,

               —

               minus de ontvangsten uit de vervoertarieven of enige andere ontvangsten die bij de nakoming van de betrokken openbare dienst verplichting(en) worden gegenereerd,

               —

               plus een redelijke winst,

         is het netto financiële effect”.

      (10)  Het kaderbesluit 1984 stelde de niveaus vast van „standaardkosten” voor bussen en tramdiensten voor de stad Turijn en voor andere gemeenten in Piëmont, en maakte voorts onderscheid tussen lijnen op vlak land en berglijnen. Artikel 1 bepaalt dat standaardkosten vastgesteld werden op basis van criteria van behoedzaam en strikt beheer, ook rekening houdend met de kwaliteit van de dienstverlening en de geografische omstandigheden. Volgens artikel 4 is het bedrag dat voortvloeit uit de toepassing van standaardkosten op de kilometers die door de dienstverlener geleverd zijn, het maximaal toelaatbare niveau overheidsbijdragen per jaar is, tenzij de werkelijke kosten die door de dienstverlener gemaakt zijn lager waren dan de standaardkosten. Als dit het geval was, zouden de overheidsbijdragen toegekend moeten worden op basis van de werkelijke kosten van de dienstverlener.

      (11)  Zaak C-527/12 Commissie tegen Duitsland EU: C: 2014: 2193, punt 56, en de aldaar aangehaalde rechtspraak. Zie ook zaak C-119/05 Lucchini EU:C:2007:434, punt 59.

      (12)  Zaak T-17/02, Fred Olsen [2005] ECR II-2031, punt 216; Zaak T-289/03 BUPA ea tegen Commissie [2008] ECR II-81, punten 166-169 en 172.

      (13)  Zaak C-280/00 Altmark Trans/Regierungsprasidium Magdeburg EU:C:2003:415, punt 91.

      (14)  Zaak T 157/01 Danske Busvognmænd [2004] EU:T:2004:76, punten 77, 78 en 79.

      (15)  Zaak T-15/14, Simet SpA/Commissie, punt 163.

      (16)  Zaak T-15/14, Simet SpA/Commissie, punt 159.

      (17)  Zaak 156/77, Commissie/België, EU:C:1978:180, punt 10.

      (18)  Verordening (EEG) nr. 1107/70 van de Raad van 4 juni 1970 betreffende de steunmaatregelen op het gebied van het vervoer per spoor, over de weg en over de binnenwateren (PB L 130 van 15.6.1970, blz. 1).

      (19)  C 303/13 P Commissie/Andersen, punt 55

      (20)  Bijvoorbeeld, onrechtmatige daad of ongerechtvaardigde verrijking.

      (21)  Gevoegde zaken 106 tot en met 120/87, Asteris ea tegen Griekenland en de EEG-EU: C: 1988: 457.

      (22)  Zie beschikking van de Commissie van 16 juni 2004 betreffende de Nederlandse hulp ten gunste van Akzo-Nobel om chloortransport te beperken (zaak N 304/2003), beknopte bekendmaking in het PB C 81, 2.4.2005, blz. 4; zie ook de beschikking van de Commissie van 20 december 2006 betreffende de Nederlandse steun voor verhuizing van autodemontagebedrijf Steenbergen (zaak N 575/2005), samenvatting in PB C 80, 13.4.2007, blz. 1

      (23)  Zaak C-119/05 Lucchini EU:C:2007:434, punt 59.

      (24)  Ibid., punt 61.

      (25)  Zaak T-15/14, Simet SpA/Commissie, punten 102-103

      (26)  Advies uitgebracht op 28 April 2005 in gevoegde zaken C-346/03 en C-529/03 Atzori EU:C:2005:256, punt 198

      (27)  Zaak T-15/14, Simet SpA/Commissie, punt 102-103
   Zie ook de jurisprudentie van het Gerecht over vrijwaringsclausules voor de terugvordering van staatssteun:
   Zaak T-384/08 Elliniki Nafpigokataskevastiki AE Chartofylakeiou v EU:T:2011:650 van de Commissie, en zaak T-565/08 Corsica Ferries v EU:T:2012:415 van de Commissie, punten 23, 114 en 120 tot 131. Zie ook, met analogische interpretatie, zaak C-111/10 Lucchini EU:C:2013:785, punt 44.

      (28)  Zie zaak C-70/72, Commissie/Duitsland, Jurispr. 1973, blz. 813, punt 13.

      (29)  Zie de gevoegde zaken C-278/92, C-279/92 en C-280/92, Spanje/Commissie, Jurispr. 1994, blz. I-4103, punt 75.

      (30)  Zie zaak C-75/97, België/Commissie, Jurispr. 1999, blz. I-03671, punten 64 en 65.

      (31)  Verordening van de Raad (EU) 2015/1589 van 13 juli 2015 houdende gedetailleerde regels voor de toepassing van artikel 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB L 248 van 24.9.2015, blz. 9).

      (32)  Verordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie van 21 april 2004 tot uitvoering van Verordening (EU) 2015/1589 van de Raad tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (PB L 140 van 30.4.2004, blz. 1).

      (33)  Verordening (EG) nr. 271/2008 van de Commissie van 30 januari 2008 tot wijziging van Verordening (EG) nr. 794/2004 van de Commissie tot uitvoering van Verordening (EG) nr. 659/1999 van de Raad tot vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van artikel 93 van het EG-Verdrag (PB L 82 van 25.3.2008, blz. 1).