title: 85/558/EEG: Besluit van de Raad van 10 december 1985 tot goedkeuring van het werkprogramma voor 1986 van het Europees programma voor onderzoek en ontwikkeling op het gebied van de informatietechnologie (ESPRIT)

text:
31 . 12 . 85                              Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                Nr. L 365 / 1
                                                                    II
                              (Besluiten waarvan de publikatie niet voorwaarde is voor de toepassing)
                                                              RAAD
                                                     BESLUIT VAN DE RAAD
                                                        van 10 december 1985
               tot goedkeuring van het werkprogramma voor 1986 van het Europees programma voor
                      onderzoek en ontwikkeling op het gebied van de informatietechnologie (ESPRIT)
                                                           ( 85 / 558/ EEG)
DE RAAD VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN ,                                BESLUIT :
Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese
                                                                                Artikel 1
Economische Gemeenschap,
Gelet op Besluit 84/ 130/ EEG van de Raad van                           Het ESPRlT-werkprogramma zoals opgenomen in de
28 februari 1984 inzake een Europees programma voor                     bijlage, wordt goedgekeurd voor 1986 .
onderzoek en ontwikkeling op het gebied van de infor
matietechnologie ( ESPRIT) (>), inzonderheid op arti
                                                                                Artikel 2
kel 3 , lid 2,
Gezien het door de Commissie ingediende ontwerp                        Als streefcijfer kan 25 % van de totale bijdrage van de
werkprogramma,                                                          Gemeenschap aan nieuwe projecten worden toegewe
                                                                        zen aan nieuwe projecten die onder de in artikel 6,
Overwegende dat het in artikel 4 van Besluit 84/ 130/
                                                                        lid 2, derde streepje, van Besluit 84/ 130/ EEG bedoelde
EEG bedoelde Comité is geraadpleegd ;                                   drempel liggen .
Overwegende dat de geïdentificeerde projecten liggen                                              Artikel 3
op de werkgebieden die zijn omschreven in de bijlage
bij dat besluit ;
                                                                        Dit besluit wordt van kracht op 1 januari 1986.
Overwegende dat de feitelijke behoeften ten aanzien
van de bijdrage van de Gemeenschap aan nieuwe pro                      Gedaan te Brussel , 10 december 1985 .
jecten die onder de in artikel 6, lid 2, derde streepje ,
van Besluit 84/ 130/ EEG bedoelde drempel liggen ,                                                          Voor de Raad
zorgvuldig zijn geanalyseerd , hetgeen tot de conclusie                                                     De Voorzitter
heeft geleid dat een zekere mate van flexibiliteit is
vereist,                                                                                F. BODEN
 (')  PB nr. L 67 van 9. 3 . 1984, blz. 54.
 ---pagebreak--- Nr. L 365 /2                  Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                 31 . 12. 85
                                                       BIJLAGE
                                       ESPRIT-WERKPROGRAMMA 1986
                                                      INHOUD
             0. INLEIDING            :                                                                    3
             1. DEELPROGRAMMA 1 : GEAVANCEERDE MICRO-ELEKTRONIKA                                          8
                O & O-GEBIEDEN     1.1 . Submicron MOS                                                    9
                                   1.2 . Submicron bipolair                                              10
                                   1.3 . Computergesteund ontwerpen ( CAD)                               12
                                   1.4 . Geïntegreerde schakelingen met samengestelde halfgeleiders .... 15
                                   1.5 . Opto-elektronika                                                17
                                   1.6 . Geavanceerde beeldschermtechnologie                             19
                                   1.7 . Algemene ondersteunende onderzoekthema 's                       19
             2. DEELPROGRAMMA 2 : PROGRAMMATUURTECHNOLOGIE                                               23
                O & O-GEBIEDEN     2.1 . Theorieën , methoden en gereedschappen                          23
                                   2.2 . Managementaspecten en industriële aspecten                      28
                                   2.3 . Gemeenschappelijke omgeving                                     29
                                   2.4 . Evaluatie en demonstratieprojecten                              31
             3. DEELPROGRAMMA 3 : GEAVANCEERDE INFORMATIEVERWERKING                                      32
                O & O-GEBIEDEN     3.1 . Kennisengineering                                               32
                                   3.2 . Externe interfaces                                              35
                                   3.3 . Informatie- en kennisopslag                                     38
                                   3.4 . Computerarchitecturen                                           39
                                   3.5 . Ontwerp- en systeemaspecten                                     41
                                   3.6 . Focusseringsprojecten                                           42
             4. DEELPROGRAMMA 4 : KANTOORSYSTEMEN                                                        42
                O & O-GEBIEDEN     4.1 . Kantoorsysteemwetenschap en menselijke factoren                 44
                                   4.2 . Geavanceerde werkstations en mens-machine-interfaces            46
                                   4.3 . Communicatiesystemen                                            51
                                   4.4 . Geavanceerde multimedia opslag- en terugzoeksystemen            53
                                   4.5 . Geïntegreerde kantoorinformatiesystemen                         55
             5. DEELPROGRAMMA 5 : COMPUTERGEINTEGREERDE FABRICAGE                                        56
                O & O-GEBIEDEN     5.1 . Architectuur van geïntegreerde systemen                         56
                                   5.2 . Computergesteund ontwerpen en engineering ( CAD /CAE)           57
                                   5.3 . Computergesteunde fabricage ( CAM )                             59
                                   5.4. Flexibele fabricagesystemen                                      60
                                   5.5 . Subsystemen en componenten                                      62
                                   5.6 . Toepassingen van CIM-systemen                                   63
 ---pagebreak--- 3i . 12 . 85                          Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                 Nr. L 365 /3
                                                           INLEIDING
                       Deze inleiding is een integrerend deel van het ESPRIT-Werkprogramma 1986 en is
                                         onontbeerlijk voor de juiste interpretatie daarvan
0.1 .  ACHTERGROND                                                                ESPRIT met technologieprogramma's buiten
                                                                                de Gemeenschap.
       De Europese Economische Gemeenschap heeft
      het Europees Strategisch Programma voor Onder
      zoek en Ontwikkeling op het gebied van de Infor                0.3 .  INDELING
      matietechnologie gelanceerd ( ESPRIT). Het
       ESPRIT-Programma heeft ten doel de bevordering                        Het document bestaat uit een inleiding en vijf
      van pre-commerciële en generieke onderzoek - en                        hoofdstukken die overeenstemmen met de techni
      ontwikkelingswerkzaamheden op het gebied van                           sche deelprogramma's van ESPRIT.
      de informatietechnologie via projecten in samen
      werkingsverband binnen de Europese Gemeen
      schap welke voor een deel door de Gemeenschap                         De indeling van ESPRIT O & O in vijf deelpro
      worden      gefinancierd .  Voor     ESPRIT     is  een               gramma's is hoofdzakelijk ingegeven door het feit
      beheersplan — het jaarlijks werkprogramma —                           dat het programma door de Gemeenschap moet
      opgesteld met het oog op een beter beheer en ver                     kunnen worden beheerd . In werkelijkheid zijn er
      antwoording van het programma . Nadat het elk                         onderlinge relaties tussen de technische deelpro
      jaar door de Commissie in overleg met het                             gramma's en het werkprogramma geeft de belang
      ESPRIT-Beheerscomité is bijgesteld, wordt het                         rijkste afhankelijkheden aan .
      document ter goedkeuring aan de Raad voorge
      legd .
                                                                            Ieder deelprogramma is verdeeld in een aantal O
                                                                            & O-gebieden die verder zijn onderverdeeld in O
      Dit is het derde van deze werkprogramma 's en het                     & O-onderwerpen en -projecten .
      heeft betrekking op de periode 1986-1990 .
                                                                            Ieder O & O-onderwerp wordt uitgebreid bespro
                                                                            ken met vermelding van de verwachte voortzetting
0.2 .  DOEL                                                                 van werkzaamheden uit de voorgaande jaren (in
                                                                            dit geval 1983 en 1984) en de werkzaamheden die
       De doelstellingen van het          ESPRIT-Werkpro                   voor 1985 zijn gepland .
      gramma 1986 zijn :
      — het fungeren als richtlijn voor potentiële indie             0.4 .  DE ESPRIT-AANPAK
            ners van voorstellen door het aangeven van
            het bestreken terrein van het volledige                          De aanpak van ESPRIT bestaat erin een technolo
            ESPRIT-Werkprogramma ;                                          gische grondslag te leggen waardoor de Gemeen
                                                                            schap in staat wordt gesteld de door de nieuwe
      — beschrijving van de projectgebieden en hun                          informatietechnologie ( IT) geboden kansen te
            onderlinge samenhang met inbegrip van                           benutten , samenwerking te bevorderen en het pad
            beschrijvingen van de lopende werkzaamhe                       te effenen voor normen van Europese oorsprong .
           den die het resultaat zijn van de in 1984 en
            1985 gepubliceerde uitnodigingen tot het
           indienen van voorstellen ;                                       ESPRIT is het Gemeenschapsprogramma dat spe
                                                                            cifiek bedoeld is voor O & O in een fase waarin
      — het scheppen van een kader voor beoordeling                         nog geen sprake is van concurrentie en waarvoor
            en herziening van lopende projecten ten einde                   samenwerking op communautair niveau zinvol is .
            de vorderingen daarvan afzonderlijk en in                       Die samenwerking is noodzakeljk om projecten
            onderlinge samenhang in te schatten ;                           met kritische omvang uit te voeren of om de nood
                                                                            zakelijke deskundigheid samen te brengen die
      —     te dienen   als een referentiedocument voor                     anders verspreid is over de Gemeenschap of om
            overwegingen die verband houden met coördi                     mogelijkheden te bieden voor marktuitbreiding.
            natiewerkzaamheden       in    het   kader    van               Door een kader vast te leggen voor parallelle tech
            ESPRIT en in het kader van andere commu                        nische benaderingen , bevordert ESPRIT boven
            nautaire en nationale programma's , en als                      dien de samenwerking tussen bedrijven onderling
            basis voor het bepalen van de relatie van                       en tussen bedrijven en universiteiten .
 ---pagebreak--- Nr. L 365 /4                       Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                            31 . 12 . 85
     Het pre-commerciële aspect van ESPRIT betreft                geven, projectmanagement en industriële aspecten
    gebieden waarop binnen vijf a tien jaar handels              om deze in de context van bedrijfsvoering en
    mogelijkheden kunnen worden aangegrepen, en                   industrie te plaatsen, een gemeenschappelijke
    op die manier staat HSPRIT tussen het fundamen               geïntegreerde software-engineeringomgeving, als
    teel onderzoek dat gewoonlijk niet wordt bepaald              mede de demonstratie van de doeltreffendheid
    door industriële prioriteiten en toegepaste indu             van nieuwe software-produktiemethodes .
    striële onderzoek - en ontwikkelingswerkzaamhe
    den die beantwoorden aan specifieke behoeften
    op korte termijn .                                            DEELPROGRAMMA 3 — GEA VANCEERDE
                                                                  INFORMA TIEVER WERKING
    Bij de selectie en de vaststelling van de door
    ESPRIT te behandelen IT-gebieden hebben twee                  Dit deelprogramma zoekt middelen om het presta
    overwegingen een belangrijke rol gespeeld ; de                tievermogen en de doeltreffendheid van computer
    menselijkheid :                                               systemen te verbeteren door gebruik te maken van
    i)    de   fundamentele     technieken    voldoende           de vooruitgang in vier sleutelgebieden, namelijk
          beheersen ;                                             kennisengineering, omvattende ontwikkeling van
                                                                  technieken voor vastlegging, representatie en
    ii)   de beschikken over systemen die kunnen wor             manipulatie van kennis ; externe interfaces, waarin
          den aangepast aan de zich wijzigende behoef            de herkenning, de interpretatie en de synthese van
          ten van de markt terwijl de kennis van mark            signalen behandeld worden ; informatie- en ken
          ten dan weer een invloed kan hebben op de               nisopslag, ontwikkeling in kennis- en gegevensba
          ontwikkeling van de technologie .                       ses, de technieken voor toegang tot deze bases en
                                                                  de architectonische kenmerken en fysische eigen
    Vijf gebieden of deelprogramma 's zijn van strate            schappen van geavanceerde geheugenapparatuur ;
    gisch belang voor de Gemeenschap .                            computerarchitectuur, d.w.z. de ontwikkeling van
                                                                  nieuwe computerarchitecturen en de bijbehorende
                                                                  programmeeromgevingen , waarbij speciale aan
    DEELPROGRAMMA 1 — GEAVANCEERDE                                dacht zal worden besteed aan de toepassing van
    MICRO-ELEKTRON IKA                                            parallellisme .
    Geavanceerde      micro-elektronika  omvat   in  het
    kader van dit deelprogramma alle onderzoek- en                 DEELPROGRAMMA 4 — KANTOORSYSTEMEN
    ontwikkelingsaspecten die erop gericht zijn de
    materiële elementen te verschaffen voor de ver                De uitdaging waarvoor de ontwikkeling van kan
    werving, verwerking, opslag, transmissie en visuele           toorsystemen staat, omvat het begrijpen en onder
    weergave van gegevens welke door moderne infor               steunen van de taken van kantoorpersoneel, wat
    maticaprodukten zijn vereist. Het vormt bijgevolg             meer betekent dan een eenvoudige aanpassing van
    het hardware-fundament van de informatietechno               traditionele kantoorfuncties aan de technologie,
    logie-industrie .                                             het aanbrengen van verbeteringen in mens-sys
                                                                  teem interfaces waardoor de kantoorsystemen pro
    Dit deelprogramma houdt zich voornamelijk bezig               duktief kunnen worden gebruikt door uiteenlo
    met de prioritaire gebieden die nodig zijn om                 pende groepen kantoorpersoneel, en de ontwikke
    ervoor te zorgen dat Europa een concurrentieposi             ling van systeemgerichte benaderingen van kan
    tie handhaaft bij het voorzien van de IT-fabri               toorproblemen .
    cage-industrie met deze essentiële bestanddelen
    met de vereiste capaciteit, in voldoende hoeveel             Het deelprogramma is onderverdeeld in vijf gebie
    heid en tegen concurrerende prijzen .                         den :
                                                                  —     kantoorsysteemwetenschap      en   menselijke
                                                                        factoren ;
    DEELPROGRAMMA 2 —
    PROGRAMMA TUUR TECHNOLOGIE                                    —     geavanceerde werkstations en mens-machine
                                                                        interfaces ;
    Het Deelprogramma Programmatuurtechnologie                    —     communicatiesystemen ;
    streeft ernaar op communautair niveau doeltref
                                                                  —     geavanceerde multimedia opslag- en terug
    fende en efficiënte methoden ter beschikking te
                                                                        zoeksystemen ;
    stellen voor de industriële produktie van software
    van hoge kwaliteit en is bedoeld om te leiden tot             —     geïntegreerde kantoorinformatiesystemen .
    een snellere introductie van nieuwe produkten en
    een vermindering van de onderhoudskosten van
    software .                                                     DEELPROGRAMMA 5 —
                                                                   COMPUTERGEÏNTEGREERDE FABRICAGE (CIM)
    De werkzaamheden in het deelprogramma betref
    fen theorieën , methoden en gereedschappen om                 De twee hoofddoelstellingen van het CIM-deel
    software-produktie een solide engineeringbasis te             programma zijn : ten eerste, de totstandbrenging in
 ---pagebreak---  31 . 12 . 85                         Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                           Nr. L 365 / 5
       de Gemeenschap van een omgeving waarin geau                    De verspreiding van resultaten van en het bijeen
      tomatiseerde fabricagesystemen met onderdelen                   brengen van informatie voor ESPRIT is een
      van verschillende leveranciers geïmplementeerd                  belangrijk element van het programma. De doel
      kunnen worden, waarbij het resulterende geïnte                 stellingen ervan zijn de snelle toepassing van
      greerde systeem minimale functionele redundantie                onderzoekresultaten van ESPRIT in de industrie
       en maximale samenhang heeft ; en ten tweede, de                van de Gemeenschap en de beste grondslag te vor
      ondersteuning van individuele werkzaamheden                     men voor de planning en het beheer van het pro
      aan geselecteerde subsystemen , interfaces en                   gramma, en voor de deelnemers aan de projecten .
      gereedschappen, waarvan de ontwikkeling of ver                 Te dien einde worden zowel klassieke mechanis
      fijning van strategisch belang voor de industrie in             men zoals publikaties of workshops of conferen
      de Gemeenschap wordt geacht en waarvan de ont                  ties gebruikt, alsook nieuwere communicatieme
      werp-doelstellingen overeenkomen met de alge                   thodes met behulp van elektronische apparatuur,
      mene architectuur van de omgeving.                              bijvoorbeeld IES .
       De werkzaamheden in het deelprogramma hebben
       betrekking op de totale behoeften van fabricageac       0.6 . TELECOMMUNICATIE
       tiviteiten , van de planning en het ontwerp-stadium
       tot real-time-produktiebesturing . Dit omvat dus
       computergesteund ontwerpen (CAD), computerge                   Bij de oorspronkelijke opstelling van de ESPRIT
       steunde engineering ( CAE ), computergesteunde                 plannen werd onderkend dat telecommunicatie
       fabricage (CAM ), flexible bewerkings- en assem               een belangrijk onderdeel vormt van informatie
      blagesystemen , robotica , beproevingen en kwali               technologie . Destijds is het onderwerp evenwel
      teitscontrole .                                                 niet als dusdanig opgenomen .
                                                                      In september 1983 deed de Commissie een mede
0.5 .  UITVOERING VAN HET PROGRAMMA EN                                deling aan de Raad waarin het toenemend econo
       INFRASTRUCTUUR                                                 misch belang van telecommunicatie voor de eco
                                                                      nomische ontwikkeling van de Gemeenschap werd
       De Commissie beheert en controleert de uitvoe                 aangetoond en zes actiegebieden werden voorge
                                                                      steld .
       ring van het programma .
      Zij is tevens verantwoordelijk voor de infrastruc              Het tweede actiegebied vereist O & O in samen
      tuur nodig voor de uitvoering van het programma .               werkingsverband en werkverdeling in het pre-com
                                                                      merciële stadium . De Commissie heeft in 1984 een
       Een gedeelte van deze infrastructuur wordt
      gevormd door het informatie-uitwisselingssysteem                Planning Exercise op het gebied van Telecommu
      ( IES). Een ander gedeelte is de verspreiding van               nicatie ( PET) op stapel gezet in samenwerking met
      resultaten en rapporten , en het bijeenbrengen van              de belangrijkste Europese bedrijven en de natio
                                                                      nale PTT-laboratoria . Het doel daarvan was de
       informatie . Een derde gedeelte betreft het onder
                                                                      eventuele voordelen van een communautaire aan
       linge verband tussen O & O-werk en normalise
      ringsactiviteiten .                                             pak te bepalen bij het vaststellen van de technolo
                                                                      gische ontwikkelingsbehoeften waaraan moet wor
                                                                      den voldaan om vanaf 1995 in de Gemeenschap
       Het          ESPRIT-informatie-uitwisselingssysteem            over de capaciteit te kunnen beschikken om geïn
      ( IES) doet dienst als managementgereedschap .                  tegreerde breedbandcommunicatie ( IBC) tot stand
       Het IES is een op IT gebaseerd gegevenscommu                  te brengen .
       nicatiesysteem voor de uitwisseling van informatie
      tussen afzonderlijke deelnemers aan ESPRIT-pro
      jecten, hun management- en beleidsorganen en de                 Op grond van de resultaten van deze planning
                                                                      exercise heeft de Commissie bij de Raad een voor
       Gemeenschap en de bij het programma- of pro
                                                                      stel in twee delen ingediend :
      jectmanagement betrokken nationale overheids
       diensten .
                                                                      —     definitie van een IBC-referentiemodel aan de
                                                                            hand waarvan de verdere werkzaamheden
      Een aantal O & O-projecten in ESPRIT zal de                           moeten worden bepaald van een in overwe
      wetenschappelijke en technische grondslagen leg                      ging genomen O & O-Programma op het
      gen waarop later normaliseringsactiviteiten geba                     gebied van telecommunicatie dat de totstand
      seerd zullen worden . Omgekeerd zal extra werk                        brenging van de IBC mogelijk moet maken ;
      nodig zijn voor bepaalde demonstraties van het op
      elkaar inwerken van normen ; dit werk zal als deel              —     een reeks technologische evaluatieactiviteiten
      van de infrastructuur worden beschouwd . Bij het                      die in de eerste plaats de ontwikkeling van
                                                                             het referentiemodel moeten ondersteunen .
       streven naar normalisatie zal worden uitgegaan
      van het vastgestelde algemene beleid voor IT-nor
       malisatie, en er zal geen dubbel werk worden ver              De Raad heeft dit voorstel in juli 1985 goedge
      richt met bestaande organisaties of activiteiten .              keurd en thans wordt werk gemaakt van het lance
 ---pagebreak---  Nr. L 365 /6                         Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                               31 . 12 . 85
       ren van de definitiefase van een programma voor                 voorstellen ontvangen en geëvalueerd. In juli 1985
       „Onderzoek op het gebied van Geavanceerde                       werd een lijst van geselecteerde voorstellen vastge
       Communicatie in        Europa ( RACE)", waarbij                 steld voor verdere bespreking. Om aan de activiteit
       gebruik zal worden gemaakt van de resultaten van               op het gebied van programmatuurtechnologie
       relevante ESPRIT-projecten ; er zal worden                     kracht bij te zetten werd in september 1985 een
       gezorgd voor passende coïrdinatie tussen beide                 aanvullende uitnodiging tot het indienen van
       programma 's .                                                 voorstellen gepubliceerd die de invulling van het
                                                                      werkprogramma moet verbeteren .
0.7 .  PROJECTTYPES
                                                                      Voor deelname aan de ontwikkeling van IES en
                                                                      de diensten daarvoor is op 14 juli 1984 een ver
       In het ESPRIT-Werkprogramma 1986 is een                        zoek om voorstellen gepubliceerd . Er zijn 25 ant
       onderscheid gemaakt tussen projecten van type A                woorden ontvangen en geëvalueerd . Verschillende
       en type B. Ze zijn als volgt gedefinieerd :                    daarvan hebben reeds tot contracten geleid.
       Projecten van type A zijn projecten die in het
       werkprogramma zijn beschreven en waarvan de              0.9 . REIKWIJDTE VAN HET WERKPROGRAMMA
       doelstellingen nauwkeurig zijn gegeven . Gewoon               EN VERWACHTE RESPONS
      lijk zijn er uitgebreide personele en financiële mid
      delen nodig en een aanzienlijke infrastructuur met              Het Werkprogramma 1986 bestrijkt de periode
      duidelijke en constante perspectieven .                          1986-1990. Dat is voldoende lang om de looptijd
                                                                      van de langere projecten te omvatten . Informatie
       Projecten van type B maken deel uit van onder                 technologie evolueert evenwel snel en het kan dus
      zoekthema's die worden gegeven in de vorm van                   noodzakelijk blijken de O & O-doelstellingen in
      een niet-uitputtende opsomming van voorbeelden .                de jaarlijkse herziening bij te stellen .
       Er zijn meestal minder middelen nodig, maar ze
      zijn even geschikt voor beheer aan de hand van
                                                                      In het Werkprogramma voor 1986 zijn in vergelij
      mijlpalen en herzieningscyclussen als de grote pro
                                                                      king met 1985 minder bijzonderheden over tussen
      jecten .
                                                                      tijdse doelstellingen opgenomen , aangezien deze
                                                                      grotendeels dezelfde zijn als die van de lopende
0.8 . HUIDIGE STAND VAN HET PROGRAMMA
                                                                      projecten .
       In dit werkprogramma zijn thans lopende werk                  Dergelijke tussentijdse doelstellingen werden in
      zaamheden beschreven die het resultaat vormen
                                                                      vorige versies van het werkprogramma vermeld
      van de in 1984 gepubliceerde uitnodiging tot het                om een referentiebasis te scheppen voor evaluatie,
      indienen van voorstellen of werkzaamheden die
                                                                      zinvol management en verdere detaillering. Zij
      naar alle waarschijnlijkheid zullen aanvangen en                vormden een middel om in te schatten hoe de
      het resultaat vormen van de oproep tot het indie               algemene doelstellingen van het project kunnen
      nen van voorstellen voor 1985 . De stappen die tot              worden verwezenlijkt en zij waren indicatoren en
      deze werkzaamheden hebben geleid waren als                      eerste controlepunten aan de hand waarvan con
      volgt :                                                         crete projectvoorstellen werden onderzocht . Tus
                                                                      sentijdse doelstellingen mogen evenwel niet wor
      Een voorafgaande kennisgeving voor deelneming                   den beschouwd als wettelijke verplichtingen zodat
      aan het ESPRIT-Hoofdprogramma is gepubli                       voorstellen met volmaakt aanvaardbare einddoel
      ceerd op 30 december 1983 . Op 28 februari 1984                 stellingen niet worden afgewezen uitsluitend
      keurde de Raad van Ministers het programma                      omdat ze zijn opgezet met andere tussentijdse
      goed voor een eerste periode van vijf jaar. Het                 doelstellingen dan de in dit werkprogramma voor
      Werkprogramma 1984 werd gepubliceerd in het                     gestelde .
      Publikatieblad van de Europese Gemeenschap
      pen .
                                                                      Binnen ieder van de onderscheiden gebieden van
      Een eerste verzoek om voorstellen voor het hoofd               ESPRIT zijn er werkzaamheden die afhankelijk
      programma is op 21 maart 1984 gepubliceerd . In                 kunnen zijn van de bekwaamheden , technieken of
      antwoord daarop zijn bijna 450 voorstellen ont                 technologieën die op een of meer andere gebieden
                                                                      worden ontwikkeld .
      vangen die in de loop van de maanden mei en juni
       1984 zijn geëvalueerd . In juli 1984 is een lijst van
      geselecteerde voorstellen samengesteld voor ver                Met het oog op een betere presentatie zijn de
      dere besprekingen en definitieve goedkeuring .                  beschrijvingen van lopende werkzaamheden kur
      Bovendien werd een groot deel van de in de proef               sief gedrukt. Deze beschrijvingen zijn onderge
      fase verrichte werkzaamheden in het hoofdpro                   bracht onder de meest voor de hand liggende titel ,
      gramma voortgezet .                                             maar er zij op gewezen dat de projecten die in het
                                                                      kader van vorige werkprogramma's zijn geformu
      In 1985 werd een tweede verzoek om voorstellen                  leerd in sommige gevallen de thans gehanteerde
      op dezelfde wijze afgehandeld . Er werden 400                   grenzen tussen onderwerpen overschrijden .
 ---pagebreak--- 31 . 12 . 85                          Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                  Nr. L 365 / 7
      In het Werkprogramma voor 1986 zijn de project                       De in 1986 eventueel te publiceren uitnodigingen
      beschrijvingen voor 1983 / 1984 in vergelijking met                   tot het indienen van voorstellen zullen betrekking
      1985 bijgewerkt . De bijgewerkte tekst heeft betrek                  hebben op hetzij een selectie van werkzaamheden
      king op wijzigingen in de uiteindelijk gesloten                       waarvoor nog geen voorstellen zijn ingediend het
      contracten ten opzichte van de oorspronkelijke                       zij werkzaamheden voor projecten die voortijdig
      formulering van de voorstellen . In voorkomende                      zijn beëindigd, op voorwaarde dat het onderwerp
      gevallen zijn tevens de resultaten van lopende                        nog steeds van prioritair belang is voor het berei
      werkzaamheden opgegeven .                                            ken van de ESPRIT-doelstellingen . Het is de
                                                                           bedoeling dat de na deze oproepen in aanmerking
      De meest recente informatie over de projecten                        genomen projecten speciaal de samenhang van de
      voor 1985 die bij het ter perse gaan ( oktober 1985 )                werkzaamheden in het kader van ESPRIT verster
      beschikbaar was, is in het Werkprogramma 1986                        ken en het bereiken van de strategische doelstel
      verwerkt. Er zij evenwel op gewezen dat ten tijde                     lingen naderbij brengen .
      van de opstelling van het Werkprogramma de
      Commissie de definitieve besprekingen over al                        Dergelijke oproepen zullen op een nauwkeurig
                                                                           afgebakend terrein betrekking hebben en er zullen
      deze werkzaamheden nog niet had beëindigd en
                                                                           minder financiële middelen mee gemoeid zijn dan
      dat in bepaalde gevallen wijzigingen noodzakelijk
      kunnen blijken .                                                     de grotere uitnodigingen tot het indienen van
                                                                           voorstellen die in de afgelopen jaren zijn gepubli
                                                                           ceerd . In deze oproepen zal slechts een selectie
      Uit het Werkprogramma 1986 blijkt dat, hoewel op                     worden opgenomen van de gebieden die in dit
     een aanzienlijk gedeelte van de technische gebie                     werkprogramma als potentieel geschikt zijn ver
     den die voor de eerste fase van ESPRIT zijn gese                     meld .
     lecteerd projecten worden uitgevoerd, er nog
     enkele belangrijke gebieden zijn waarop niets                         Voor degenen die van plan zijn voorstellen in te
     gebeurt. In elk hoofdstuk van het werkprogramma                       dienen verdient het derhalve aanbeveling de
     zijn deze gebieden nader aangegeven onder de                          publikatie af te wachten van de meer gedetail
     titel „Vooruitzichten voor andere werkzaamhe                         leerde oproep(en ) waarin de noodzakelijke infor
     den '*.                                                                matie wordt verstrekt .
              0.10. BESCHIKBARE MIDDELEN
                     De verdeling van de middelen die in totaal voor ESPRIT zijn uitgetrokken over de ver
                    schillende deelprogramma 's kan naar aanleiding van een verdere technologische evolu
                    tie in de wereld worden gewijzigd . Met name in het licht van de respons van de indu
                    strie op verzoeken om voorstellen , moet het mogelijk zijn middelen van het ene naar het
                    andere deelprogramma over te hevelen — de onderverdeling van ESPRIT in vijf gebie
                    den spruit immers voort uit managementbehoeften en is niet intrinsiek aan de aard van
                    de werkzaamheden .
                     De Gemeenschapsbijdrage voor de vijf technische gebieden (in miljoen Ecu ) die tot
                     dusver ter ondersteuning van projecten is toegewezen , waarbij wordt aangenomen dat
                     de projecten worden voltooid zoals gepland , is ongeveer als volgt verdeeld :
                                                           Jaar van het verzoek om
                                                                  voorstellen                         Percentage van
                               Deelprogramma                                                Totaal
                                                                                het totaal
                                                         1983 / 1984           1985
                     1. Micro-elektronika                   85,5               76,5         162,0          24.2
                    2.  Programmatuurtechnologie            72,9               56,6         129,5           19.3
                    3.  AIP                                 89,8               65,0         154.8          23,0
                    4.   Kantoorsystemen                    82,6               54,6         137,2          20,5
                    5.  CIM                                 45,2               41,2          86,4           13,0
                                              Totaal       376,0              293,9         669.9         100,0
                    De verschillen welke sommige bedragen vertonen ten opzichte van de vorige perioden
                    moeten worden toegeschreven aan het feit dat voor vroegere werkzaamheden naar aan
                    leiding van een latere oproep een nieuw voorstel in gewijzigde vorm is ingediend .
                    Deze bedragen , die als planningcijfers moeten worden beschouwd, zijn gebaseerd op de
                    reeks projecten die thans in uitvoering zijn of waarover wordt onderhandeld . Zij zullen
                    moeten worden bijgewerkt naarmate zich op de technische gebieden veranderingen
                    voordoen in de positie van de projecten en contracten . Het is echter niet de bedoeling
                    in deze globale verdeling over de vijf gebieden enige verandering te brengen .
 ---pagebreak---  Nr. L 365 / 8                       Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                               31 . 12 . 85
                   Noten :
                  (1)   In de cijfers voor 1983 / 1984 zijn de bijdragen voor de proefprojecten in 1983
                        begrepen en voor projecten die naar aanleiding van de eerste uitnodiging tot het
                        indienen van voorstellen voor het hoofdprogramma in 1984 zijn begonnen .
                  (2)   De cijfers voor 1985 zijn richtcijfers en moeten misschien worden aangepast wan
                        neer de onderhandelingen over de contracten zijn afgerond .
                  (3 )  Bij de cijfers voor programmatuurtechnologie voor 1985 is rekening gehouden met
                        de verwachte extra uitnodiging tot het indienen van voorstellen .
                  (4)   Eventuele uitgaven voor beheer en infrastructuur zijn niet in deze cijfers begrepen .
                                                  DEELPROGRAMMA 1 :
                                      GEAVANCEERDE MICRO-ELEKTRONIKA
1.0.   Inleiding                                                  pliceerdheid van het ontwerpen daarvan veroorzaakt.
                                                                  Een effectieve beheersing van dit gecompliceerde ont
Geavanceerde micro-elektronika omvat in de context                werp-proces is het hoofddoel van computeronder
van dit deelprogramma alle aspecten van onderzoek en              steund ontwerp (CAD) van VLSI-systemen, het onder
ontwikkeling die gericht zijn op de beschikbaarstelling           werp van gebied 1.3 . Vijf nieuwe A-projecten worden
van de voor moderne informaticaprodukten benodigde                momenteel op dit gebied besproken .
fysieke elementen voor de verzameling, verwerking,
opslag, overdracht en zichtbaarmaking van gegevens ;              Gebied 1.5 betreft onderzoek naar de mogelijkheden
het is derhalve de basis van de apparatuur van de                 van opto-elektronische apparatuur, met name op het
IT-industrie .                                                    gebied van gegevenstransmissie . Het lopende A-projeCt
                                                                  op dit gebied zal worden bijgewerkt en verbeterd door
                                                                  nieuwe concepten naar aanleiding van twee voorstellen
Dit deelprogramma is met name gericht op de aan                  die zijn ingediend in een reactie op de uitnodiging van
dachtsgebieden , die nodig zijn om ervoor te zorgen dat            1985 . Er wordt momenteel ook onderhandeld over een
Europa een concurrerende positie behoudt ten aanzien              nieuw B-project .
van de levering van deze componenten , die essentieel
zijn bij de fabricage door de IT-industrie in Europa,            Geavanceerde beeldschermtechnologieën is het onder
met de vereiste technische mogelijkheden , in vol               werp van gebied 1.6 . Hierdoor wordt de mogelijkheid
doende hoeveelheden en tegen concurrerende prijzen .             geboden de alom tegenwoordige kathodestraalbuis als
                                                                 belangrijkste techniek voor beeldschermen van grote
                                                                  afmetingen te vervangen door compactere halfgeleider
                                                                  equivalenten . Eén nieuw B-project is momenteel in
Overzicht van de werkgebieden van het deelprogramma              bespreking .
Het hoofddoel van het Programma voor onderzoek en                 De gebieden 1.8 en 1.9 van het vorige ( 1985) Werkpro
ontwikkeling van de micro-elektronika is de mogelijk             gramma zijn nu ondergebracht in een nieuw gebied 1.7 .
heden van de op silicium gebaseerde MOS - en bipo                Hier zijn onderzoekthema's samengebracht die meer
laire technologie zover mogelijk op te voeren (gebieden           innoverend zijn of op langere termijn worden uitge
 1.1 en 1.2) en daarnaast verder te onderzoeken welke             voerd dan de onderwerpen op de gebieden 1 tot 6 als
mogelijkheden worden geboden door de samengestelde                mede kritieke technologiegebieden en technieken met
halfgeleidermaterialen zoals galliumarsenide (gebied              een gemeenschappelijke basis . Dit omvat onderwerpen
 1.4); deze overtreffen op sleutelgebieden de mogelijk           als behuizingen , opstelling van modellen voor compo
heden van silicium . Op de gebieden 1.1 en 1.2 zijn vier          nenten en speciale bewerkingsmaterialen en -technie
nieuwe B-projecten in bespreking, twee op elk gebied .            ken .
Op gebied 1.4 worden één nieuw A-project en twee
nieuwe B-projecten besproken .                                    Ook computergestuurde fabricage van VLSI is nodig
                                                                  ter ondersteuning van de technologieprogramma's .
                                                                  Hier worden door schaalverkleining en vermindering
 Het moet niet alleen mogelijk worden gemaakt chips               van de laagdikte steeds hogere eisen gesteld aan de
met een groot aantal functies te produceren , maar ook            procesbeheersing, wanneer de uiteindelijke parameters
moeten de problemen worden aangepakt die de gecom                van de componenten afhankelijk zijn van een groot
 ---pagebreak--- 31 . 12 . 85                           Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                             Nr. L 365 / 9
 aantal variabelen . Een minimalisering van de manipu            1.1.2 .  Lopende projecten en projecten in bespreking
 latie door de mens en een aanpak van de bronnen van
 opbrengstbeperkende verontreiniging zijn in deze situa
                                                                     Naar een 3D-benadering van SOI-materialen en verwer
 tie cruciaal . Bij een bepaald verontreinigingsniveau                                        king "
treedt er bij schaalverkleining een scherpe daling van
 de opbrengst op .
                                                                  Proj . Ref. 245 : A/ 84
Deze problemen kunnen worden aangepakt door                       Het doel van dit onderzoek in samenwerkingsverband
geschikte projecten van het typt B op dit gebied .                vormt de bestudering en ontwikkeling van nieuwe sili
                                                                  ciumtechnologieën welke voor driedimensionale inte
                                                                  gratie noodzakelijk zijn . Deze 3D-benadering biedt de
Het bovenstaande is ook een \ oorbeeld van een situa
                                                                  mogelijkheid van een hogere dichtheidsintegratie ,
tie , waar samenwerking tussen deelprogramma 's zeer              hogere werkingssnelheid en multifunctionele signaal
waardevol kan zijn . Samenwerking met CIM-projecten               verwerking. De drie belangrijkste technologische fasen
die zich bezighouden met soortgelijke problemen dient             die worden uitgevoerd zijn :
te worden gestimuleerd .
                                                                  a) groei van SOl-actieve lagen met elektronische
Op gebied 1.7 worden momenteel zeven nieuwe projec                    eigenschappen die noodzakelijk zijn voor het ver
ten besproken .                                                        wezenlijken van componenten en schakelingen van
                                                                       hoge kwaliteit ;
                                                                  b ) een zodanige stapeling van twee actieve niveaus
               O & O-gebied 1.1 : Submicron MOS                        dat elke kwaliteitsaantasting van reeds gereali
                                                                        seerde componenten wordt vermeden ;
 Als eis wordt gesteld om alle afzonderlijke processtap
 pen (zoals lithografie , etsen , dopen ) te ontwikkelen , ten    c)    SOI-processen van enkelvoudig niveau voor de
 einde bij MOS een submicronstructuurgrootte te verwe                 vervaardiging van afzonderlijke componenten en
 zenlijken . Het doel is een proces te ontwikkelen waar                hun aansluiting ; ontwikkeling van een volledig
 mede het mogelijk is op een chip enkele miljoenen                      proces met twee actieve lagen .
 componenten aan logica en geheugen aan te brengen .
 De verwachting is dat beneden ongeveer 0,7 um voor
 de lithografie gebruik zal worden gemaakt van andere
                                                                                ,, Submicron-CMOS- technologie "
 dan optische hulpmiddelen . Ook zal worden ingegaan
 op de modelvorming van processen en componenten .
 Voor het verwezenlijken van deze doelstellingen moe             Proj. Ref. 554 : A /84
 ten de kritische technieken worden ontwikkeld op met
  1.1 en 1.2 gemeenschappelijke gebieden ( zie gebied             Het project is gericht op ontwikkeling van de bouwstenen
 1.7 ).                                                           die noodzakelijk zijn voor een 0,5 um-CMOS-proces dat
                                                                  in de eerste plaats gericht is op de produktie van zeer
                                                                  snelle digitale schakelingen . Ten einde het programma de
                                                                  beste kans op succes te bieden , zijn twee fasen vastgesteld
  1.1.1 .   Doelstellingen :                                      en opgezet. De eerste is gericht op een tussentijdse stap
                                                                  op 1 um-niveau , terwijl de tweede is afgestemd op de uit
 De voornaamste doelstellingen van het globale Vijfja            eindelijke 0,5 um-CMOS-reeks. Bij beëindiging van het
 renprogramma zijn :                                              project moeten de IC-bedrijven van het consortium op
                                                                  proefschaal beschikken over de bouwstenen van een
 — 18 maanden : ontwerp en evaluatie van een proef               CMOS-proces waarmede IC 's kunnen worden verwezen
        chip met meer dan 1 000 transistoren gebaseerd op         lijkt met 0,5 um-karakteristieken .
        1 um-ontwerp-voorschriften met een steek ( metaal
        plus tussenruimte ) van 3 um .
 — 3 jaar : eerste exemplaren van demonstratieschake             Twee onderdelen van bovenstaand project 554 zullen
        lingen met 0,5 miljoen transistoren , 1 um-ontwerp       waarschijnlijk worden uitgebreid door toevoeging van de
        voorschriften , met gegevens over de vermogen /           beide volgende projecten :
        snelheid-relatie en over de vertragingstijd .
 — 4 jaar : statistische gegevens inzake de homogeniteit
        op een plak en opbrengst voor 1 um-ontwerp-voor          ,, Submicroncontacttechnologie en betrouwbaarheid "
        schriften en testschakelingen met meer dan 1 000
        transistoren met 0,7 um-ontwerp-voorschriften en           Proj. Ref 810: B/85
        een steek van 2 um .
 — 5 jaar : eerste exemplaren van schakelingen met                 Deze werkzaamheden beogen de ontwikkeling van goede
        meer dan 1 miljoen transistoren , 0,7 um-ontwerp          contacttechnologieën die verenigbaar zijn met de vervaar
        voorschriften , met gegevens over de vermogen /            diging van CMOS en bipolaire schakelingen met een
        snelheid-relatie en over de vertragingstijd .              micron - ofsubmicronontwerp-voorschriften .
 ---pagebreak---  Nr. L 365 / 10                            Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                   31 . 12 . 85
 Er wordt een onderzoek ingesteld naar de contacteigen                onderling passend worden gemaakt ten einde intrinsiek
schappen met beproeving van de levensduur onder ver                  gegetterde epi-plakken met geringe lekstroom te verkrij
schillende belastingen met gebruikmaking van uitge                   gen voor submicron-CMOS-componenten die ongevoelig
breide falingsanalyses en met het oog op een kwantita                 zijn voor soft errors.
 tieve beoordeling van de contactprestaties en betrouw
 baarheid.
                                                                       1 . 1 .3 .  Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
               ,, Poorttransistor van hittevast metaal "
                                                                      Dit gebied wordt voldoende bestreken door de geselec
Proj. Ref 1125 : B/85                                                 teerde projecten ; het zal waarschijnlijk niet worden
                                                                      opgenomen in de in 1986 te publiceren uitnodiging(en )
                                                                      tot het indienen van voorstellen .
Deze werkzaamheden hebben betrekking op het gebruik
van wolfraam als poortmateriaal: sputtering of chemische
dampneerslag worden onderzocht en vergeleken : er wordt
een studie gemaakt van verschillende poortstructuren                                O & O-gebied 1.2 : Submicron bipolair
zoals zuiver W, W op polysilicium of andere kussenlagen .
Het accent zal komen te liggen op W-oxide-Si-structuren               Het algemene doel is de ontwikkeling van specifieke
met het oog op de karakterisering en betrouwbaarheid.                 bipolaire submicron-processtappen die kunnen leiden
Men zal zich echter tevens bezighouden met proceswijzi               tot een volledige processequentie voor IC's met zeer
gingen die voor het gebruik van W noodzakelijk zijn en                hoge prestaties .
welke zullen worden verwerkt in een demonstratieschake
ling op submicronschaal.
                                                                      Hiertoe zijn de volgende ontwikkelingen in het project
                                                                      gebied opgenomen :
                                                                      — algemene concepten voor schakelingen waarvan de
  ,, Fysisch-chemische karakterisering van siliciumoxynitri                   evolutie parallel moet lopen met die van de tech
     den in verband met hun elektronische eigenschappen "                      nologie ;
                                                                      — een verticale componentenstructuur die geschikt is
Proj. Ref : 369 : B/84
                                                                               voor submicronlithographie ;
Het doel van het project is in de eerste plaats de relatie            — een geschikte technologie voor meerlaagsverbin
vast te stellen tussen de fysisch-chemische en elektrische                     dingen ;
eigenschappen van siliciumoxynitride-film en in de                    — een passende contact- en meerlaagsverbindings
tweede plaats de relatie tussen de fysisch-chemische                           technologie ;
eigenschappen en de groeiparameters . Dit onderzoek
wordt uitgevoerd met het oog op mogelijke toepassing                  — een passend hoge dissipatie, groot aantal pennen ,
van siliciumoxynitriden in de IC-technologie, bij voor                        elektrisch aagepaste bedrading, behuizingen ;
beeld in op NMOS-gebaseerde niet-vluchtige geheugens                  — weergave van processen en componenten in
en in submicron - MOS-componenten .                                            modellen .
                                                                       Kritische technieken ter ondersteuning van de gebieden
                                                                       1.1 en 1.2 zijn vermeld onder 1.7 .
          ,, Substraten voor CMOS- VLSI-technologie "
Proj. Ref 509 : B/84
                                                                       1.2.1 .     Doelstellingen :
Deel 1 : Het opzetten van een intrinsiek gettering (IG)-
proces voor plakken met middelmatig hoge zuurstofcon                 De voornaamste doelstellingen van het Vijfjarenpro
centratie. Het proces zou onafhankelijk moeten zijn van               gramma zijn :
het substraattype (p of n) en moeten kunnen resulteren in :
                                                                      — Ie jaar : eerste procesontwerpen ; evaluatie en
— een hoog-defectieve bulk region                                                          keuze van essentiële apparatuur
— een defectvrije denuded zone                                        — 2e jaar : opstelling van ontwerp-voorschriften voor
                                                                                1 micron
 Voor de dikte van deze zone is 1-10 um als een optimaal              — 3e jaar : demonstratie van het 1 micron-proces voor
compromis vastgesteld voor verschillende factoren (lek                                  chips met 10/ 20 000 poorten en schakelin
stroom . ongevoeligheid voor latch-up en soft error).                                    gen met een poortvertraging van 100 ps
                                                                      — 4e jaar : opstelling van definitieve ontwerp-voor
 Deel 2 : Karakterisering van epi-plakken met diameters                                   schriften voor 0,7 micron-structuren
 van 4 en 6 inch . De dikte van de epi-laag moet in het
bereik van 5-10 um liggen , zowel voor p + als voor                   — 5e jaar : beschikbaarheid van de eerste exemplaren
n + -substraten . Dit diktebereik is geschikt voor submi                                van 0,7 micron-chips met 20/ 50 000 poor
cron-CMOS. Tenslotte moeten IG- en epi-pocessen                                          ten
 ---pagebreak---  31 . 12 . 85
                                            Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                           Nr. L 365 / 11
  1 .2.2 . Lopende projecten en projecten in bespreking                kunnen vertragingstijden worden gerealiseerd van minder
                                                                       dan 100 ps en de integratie van 50 000 poorten op een
                 ,, Submicron bipolaire technologie — 1 "              oppervlak van circa 100 mm2. Hiervoor moeten de com
                                                                       ponentafmetingen kleiner worden dan 1 um , moet een
 Proj. Ref. 243 : A /84                                                passende transistorstructuur worden ontwikkeld en een
                                                                       meerlaagsmetallisatie tot vijf lagen worden ontwikkeld.
 De algemene doelstelling van het programma is de ont                 De uitvoerbaarheid van geïntegreerde schakelingen met
 wikkeling van specifieke bipolaire submicron-processtap              het aangeduide integratieniveau met behulp van dit pro
pen welke leiden tot complete processequenties voor de                 ces zal bij voltooiing van het project door middel van een
 vervaardiging van IC 's met zeer hoge prestaties.                    passende proefchip worden aangetoond (demonstratie
                                                                       chip).
Een gemeenschappelijk proefmasker en gemeenschappe
lijke beproevingsprocedure werden inmiddels gedefinieerd               Daaraan voorafgaand zal in de gepaste fasen de stand
en overeengekomen tussen de partners ten einde goede                   van de technologische ontwikkeling worden gedemon
werkomstandigheden en een passende vergelijkingsbasis                  streerd aan de hand van twee andere demonstratiechips.
te creëren voor doelmatige arbeid in samenwerkingsver                 De eerste hiervan is een ECL-poortfiguratie met circa
band.                                                                  10 000 poorten . Deze kan als volgt worden gekarakteri
                                                                       seerd :
In het werkprogramma zijn twee belangrijke tijdstippen                  Voor de transistor wordt gebruik gemaakt van een zelf
geprojecteerd :                                                        richtende emitter-basisstructuur met polySi-emitter en
a) eind 1987, intermediair 1 um-proces ;                               -basis. De voordelen met betrekking tot de prestaties
        demonstratie van een poortvertraging van circa 100             resulteren uit een vermindering van het transistoropper
        ps bij een complexiteit van Kt tot 20 000 poorten              vlak door zelfrichtende processing, uit de polySi-emitter
                                                                       en uit een lagere basisweerstand. De typerende vertra
b) eind 1989, submicronproces ;
                                                                       ging en produkt van snelheid en vermogen zijn respectie
        demonstratie van een poortvertraging van minder                velijk 200 ps en 0, 7 pj. Voor bedrading en vermogensver
        dan 100 ps bij een complexiteit van meer dan 20 000            deling zijn drie gemetalliseerde lagen aanwezig met een
        poorten .
                                                                       organische/anorganische laag voor de isolatie. In de eer
                                                                       ste laag bedraagt de metaalsteek 6 um (zonder via 's).
 Twee onderdelen van de projecten nr. 243 zullen waar                 Het oppervlak van de chip is ongeveer 150 mm2 en het
schijnlijk met de beide volgende projecten worden uitge               karakteristiek energieverbruik is 23 W. De voorgenomen
breid :
                                                                       omhulling is gebaseerd op een TA B-proces met een cap
                                                                       tonfilm van standaardafmeting (35 mm).
          ,, Bipolaire structuur met zeer hoge prestaties "
                                                                       Momenteel zijn de meeste werkzaamheden in het kader
Proj. Ref 1018 : B/85                                                  van het project geconcentreerd op de procesontwikkeling
                                                                       voor de eerste demonstratiechip. Een nauwkeurige defi
Deze werkzaamheden beogen de ontwikkeling en optima                   niëring van de tweede demonstratiechip vindt plaats aan
lisering van processchema 's voor een zijwandbasiscon                 het einde van het tweede jaar van de ontwikkelingswerk
tactconstructie als aanvulling op de submicron bipolaire               zaamheden .
componenten ontwikkeld in het kader van de ,, submicron
bipolaire technologie — /".                                               ,, Een CMOS bipolair proces met groot vermogen voor
                                                                                VLSI-schakelingen "
    ,, Polymeren met hoge prestaties voor meerlaagsverbin
                             dingsisolatie "                            Proj. Ref. 412 : A /84
Proj. Ref 1025 : B/85                                                   Dit project is gericht op de ontwikkeling van een VLS1
                                                                       technologie waarin , op één chip , MOS-schakelingen met
Deze werkzaamheden hebben betrekking op onderzoek                      de hoogste thans te verwezenlijken dichtheid worden
en ontwikkeling van polymeren met hoge prestaties voor                 gecombineerd met bipolaire schakelingen van overeen
intermetallische isolatielagen met of zonder vermogen tot              komstige dichtheid, maar met een grotere geschiktheid
photocrosslinking. Deze polymeren met hoge prestaties                  voor specifieke taken , met name interfacing met externe
zouden op polyimide gebaseerde harsen zijn met :                       apparatuur. De nadruk valt bij het project op de technolo
a ) hoge thermische en chemische weerstand                             gische aspecten : ontwikkeling van methoden met behulp
                                                                       waarvan zowel bipolaire als MOS-transistoren in ver
b) hoogstaande mechanische en diëlektrische eigen                     enigbare processtappen kunnen worden vervaardigd en
        schappen in combinatie met een goede etsweerstand.             wel tot afmetingen die vergelijkbaar zijn met die welke
                                                                       thans alleen in de MOS-technologie worden bereikt.
              , . Submicron bipolaire technologie — II "               Naast deze werkzaamheden op technologisch gebied
                                                                       moeten ontwerp-methoden worden ontwikkeld voor de
Proj. Ref 281 : A /84                                                  specifieke schakelingstypen die worden beoogd, in combi
                                                                       natie met een studie ter bepaling van de meest geschikte
Het project is gericht op de ontwikkeling van een bipo                onderverdeling van subsystemen tussen de beide schake
laire technologie voor uiterst snelle gegevens- en signaal            lingstechnologieën voor de verschillende toepassingsty
verwerkingsprodukten . Met behulp van deze technologie                 pen .
 ---pagebreak---  Nr. L 365 / 12                      Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                  31 . 12 . 85
 1.2.3 .  Vooruitzichten voor andere werkzaamheden                      CAD-projecten en maakt deel uit van de projecten
                                                                        voor de ontwikkeling van nieuwe VLS I-processen
Dit gebied wordt voldoende bestreken door de geselec                   (zie 1.1 en 1.2); verenigbaarheid met CAD is echter
                                                                        vereist .
teerde projecten ; het zal waarschijnlijk niet worden
opgenomen in de in 1986 te publiceren uitnodiging(en)           d) Er dient voor te worden gezorgd dat ontwikkeling
tot het indienen van voorstellen .                                      in samenwerkingsverband tussen universiteiten ,
                                                                        industrietakken en onderzoekinstellingen wordt
                                                                        gestimuleerd met het oog op de overdracht van
                                                                        know-how en ten einde CAD open te stellen voor
                   O & O-gebied 1.3 : CAD                               een grotere gemeenschap.
                                                                e)      Er zal voor worden gezorgd dat contact wordt
1.3.1 .   Doelstellingen                                               gehouden met, steun wordt verleend aan en
                                                                       gebruik wordt gemaakt van de resultaten van
De beide hoofddoelstellingen zijn ;                                    andere ESPRIT-activiteiten .
a) ontwikkeling van geavanceerde CAD-technieken                 0      De toepassing van kennis-engineering op CAD
     om de steeds toenemende complexiteit van de                       dient de nadruk te krijgen .
     schakelingen      op micro-elektronikagebied te            g)     Waar zulks dienstig is dient specifieke CAD-hard
     beheersen ;                                                       ware te worden inbegrepen .
b ) totstandbrenging van een potentieel voor het ont           h ) Het is van vitaal belang gebruik te maken van de
     werpen van gecompliceerde VLSl-schakelingen dat                   resultaten van lopende Europese projecten die, in
     voor de gehele IT-gemeenschap in de EEG toegan                   de meeste gevallen , moeilijk kunnen worden
     kelijk is .                                                       gekwantificeerd .
De algemene doestelling is het binnen een gemeen
schappelijk kader ontwikkelen van een geïntegreerde             1 . 3.2 .   Lopende projecten en projecten in bespreking
reeks van overdraagbare hulpmiddelen die geschikt zijn
voor VLSI-schakelingen met enkele miljoenen compo
                                                                    ,, CAD van hoog niveau voor interactieve opzet en ont
nenten . Deze hulpmiddelen moeten ;
                                                                                werp "
— een snelwerkende gebruikersvriendelijke faciliteit
                                                                Proj. Ref. 10 : A /83
      bieden die gemakkelijk kan worden aangepast aan
      technologische veranderingen ;
                                                                Na voltooiing van de proeffase is een begin gemaakt met
— systeemontwerpers in staat stellen snel goede ont            de hoofdfase van het CAD-project op hoog niveau . De
      werpen te maken die kunnen worden getest en de            voornaamste punten van dit onderzoek omvatten onder
      bijbehorende testinformatie snel te verwerken ;           meer ontwerp-methodiek op hoog niveau gebaseerd op
— faciliteiten bieden voor de optimalisatie van scha           Petri-netten , hiërarchische floor-planning met een hoge
      kelingen ten aanzien van betrouwbaarheid en pres         mate van automatisering, analoog en algemeen celont
      taties ;                                                  werp , modellering van gegevens en database-beheer.
— methoden omvatten voor op cellen gebaseerde ont
      werpen en bibliotheken met aanpasbare bouwste            Er is een handboek uitgegeven met een inleiding tot ont
      nen ;
                                                                werpen van hoog niveau waarin de denkbeelden zijn ver
                                                                werkt van de meeste partners over de toepassing van
— relevante resultaten van CAD-projecten in het                 Petri-netten voor het ontwerp van gelijkgerichte systemen .
      kader van Verordening ( EEG) nr. 3744 / 81 assimi        Dit werk zal om het halfjaar worden bijgewerkt.
      leren .
                                                                Er is een overzicht opgesteld van algorithmen en er zijn
                                                                voorstellen gedaan voor het ontwikkelen van een hiërar
                                                                chische floor-planner. Automatisering zal plaatsvinden op
Strategie                                                       basis van algorithmen voor constructieve plaatsing en
                                                                gesimuleerd uitgloeien .
a)    Er dient een positieve poging te worden onderno
      men om de opkomst aan te moedigen van een alge           In het kader van de werkzaamheden op het gebied van de
      mene CAD infrastructuur en wel op zodanige wijze          celbouw is als eerste resultaat een ontwerpsysteem tot
      dat het merendeel van de hulpmiddelen kan wor            stand gekomen voor een computergesteund nominaal
      den gecombineerd tot een geïntegreerd en op ruime         ontwerp van cellen die in VLSI-schakelingen zullen wor
      schaal toegankelijk potentieel van hulpmiddelen .         den gebruikt. Er werd een nieuwe ontwerp-methode uit
                                                                gewerkt voor het ontwerpen van geïntegreerde schakelin
b) Voor zover mogelijk zullen in elke projectfase               gen op transistorniveau .
      gecompliceerde demonstratiechips centraal staan .
c)    Het opstellen van modellen voor componenten en            In de toekomst zal het accent meer komen te liggen op de
      processen wordt niet gezien als onderdeel van de          ontwikkeling van geschikte software-hulpmiddelen en de
 ---pagebreak--- 31 . 12 . 85                            Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                Nr. L 365 / 13
 integratie daarvan rond een gemeenschappelijke data               van het Filtersyntheseprogramma FALCON zal worden
 base .                                                             opgeleverd. De alfa-versie van SAILPLANE (een nieuw
  ,, Geavanceerde algorithmen , architectuur en lavout-tech        analysehulpmiddel voor de begrenzingscyclus) en de eind
                                                                    versie van CANDI (hulpmiddel voor coëfficiëntoptimali
    nieken voorop VLSI gerichte signaalverwerkingschips '           satie) worden opgeleverd. De resultaten van een ont
 Proj. Ref. 97: A /83                                               werp-oefening voor architectuur van type d) worden
                                                                   samengevat. Ter ondersteuning van de silicium-integratie
 Het hoofddoel van dit project vormt de ontwikkeling van            van de architecturen van type b) en type d) zullen de
 CAD-systemen voor het ontwerp van speciale geïnte                 alfa-versies van een data-weg-compiler en een controller
greerde signaalverwerkingschips gebaseerd op vier ver              compiler worden opgeleverd. Er zal verdere vooruitgang
schillende architectuurtypen :                                      worden geboekt met versie V.II van het standaardhulp
a) bit-serieel met harde bedrading                                  middel CALMP voor plaatsing en routing.
b) bit-parallel met harde bedrading                                 ,, Het door herconfigureerbaarheid verwezenlijken van een
                                                                            integratiesysteem op ultragrote schaal met grote
c) systolische configuraties , en
                                                                                opbrengst en hoge betrouwbaarheid "
d) specifieke busgeoriënteerde multiprocessors .
                                                                    Proj. Ref 244 : B/84
 Voor elk architectuurtype vormt het huidige ontwerp van
geïntegreerde schakelingen de accumulatie van de indu              Project 244 is gericht op het produceren van geïnte
striële ontwerp-ervaring. Aan deze ervaring wordt een              greerde schakelingen op ultragrote schaal met 1 miljoen
                                                                    transistoren      door    middel    van   een   standaard     2
algemene methodiek ontleend waarin wordt voorgeschre
ven :
                                                                    um-CMOS-technologie met gebruikmaking van een con
                                                                   figuratie van defecttolerante architectuur aan het einde
 1 ) op welke wijze een digitaal signaalverwerkingsalgo
       rithme kan worden toegepast in de beoogde architec          van de produktiecyclus . Redundantie brengt nieuwe
       tuur :
                                                                    beperkingen met zich voor het ontwerp ; zo moet bij voor
                                                                    beeld elk elementair blok van het ontwerp gemakkelijk
2) op welke wijze de architectuur kan worden geïnte                beproefbaar en te herstellen zijn , terwijl de silicium-toene
       greerd in silicium met gebruikmaking van een tevoren
                                                                    ming niet groter dan 30 °/o mag zijn .
       gedefinieerde celbibliotheek voor schakelingen . Is de
       ontwerp-methodologie eenmaal gedefinieerd dan                Er moeten speciale CAD-hulpmiddelen worden ontwik
       worden hieraan specificaties ontleend voor CAD             keld ten einde een efficiënt gebruik mogelijk te maken
       hulpmiddelen die verschillende ontwerp-taken moe            van defecttolerante architecturen . Deze hulpmiddelen
       ten verrichten . De belangrijkste inspanningen worden       moeten een bijdrage leveren op punten zoals : opbrengst
       dan gewijd aan de ontwikkeling van deze hulpmidde          raming, beproevingsstrategie en beproefbaarheid, floor
       len en het ontwerpen van schakelingscellen .                planning, bepaling van afmeting en tellen van pennen ,
In het kader van deze deeltaak werd het CAD-hulpmid               redundantie, taal voor schakelingsrepresentatie en for
del AMAI ontwikkeld voor het aantonen van de uitvoer              mele verificatie.
baarheid van bovenvermelde aanpak . Het sluit aan op                    ,, Opvoering van opbrengst en prestaties van IC 's door
CAD-hulpmiddelen die in de proeffase zijn ontwikkeld                                 centralisering van het ontwerp "
met het oog op de totstandbrenging van een volledig ont
werpsysteem voor bit-seriële architectuur met harde                 Proj. Ref 456 : B/84
bedrading. Met behulp van dit ontwerpsysteem kan het                In de eerste zes maanden heeft men zich bij dit project
ontwerpen van complexe digitale filters voor geïnte                beziggehouden met de volgende taken :
greerde schakelingen met een ontwerp-tijd van minder
dan een week volledig worden geautomatiseerd. Dit                   1.     Ontwikkeling van een programma voor optimalisatie
CAD-systeem is met succes toegepast bij het ontwerp van                    van opbrengst en prestaties
een PCM-FDM-transmultiplexer met een complexiteit                   2.     Bestudering van pre- en postprocessors voor schema
van 35 000 transistoren .
                                                                           tische input van schakelingen
 Voor het opstellen van ontwerp-methodologieën voor de              3.      Verbetering van transistormodellen
overige drie hierboven vermelde architectuurtypen ( b ) d)),
                                                                    4.     Bepaling en parameterafwijkingen en correlaties .
werd een nieuwe mijlpaal bereikt met de succesvolle orga
nisatie van vijf technische werkvergaderingen bij de ver           In deze periode boekten de partners de volgende resulta
schillende betrokken partners . Deze vergaderingen heb             ten :
ben bijgedragen tot een sterkere stimulering van de                 1.     Ontwikkeling van interfaces voor overdracht van de
onderlinge samenwerking van de partners waarmee reeds                      gegevens van de programma 's voor onderlinge aan
in de proeffase een begin was gemaakt . Er zijn actieve                    passing en centralisering van het ontwerp naar het
werkgroepen samengesteld bestaande uit technisch perso                    SPICE- Programma
neel van de verschillende partners die zich met gezamen
lijke onderzoekactiviteiten bezighouden .                           2.     Koppeling van de programma 's voor onderlinge aan
                                                                           passing en centralisering van het ontwerp aan het
Bij de werkzaamheden die voltooid moeten kunnen zijn                       gewijzigde Netwerkanalyseprogramma
op het tijdstip waarop het werkprogramma wordt gepubli
ceerd, zullen de volgende in hei kort opgesomde mijlpalen           3 . Onderzoek inzake de schematische input van schake
worden bereikt : ontwikkeling van ontwerp-methodolo                       lingen (SDS en PCAD)
gieën voor de architectuurtvpen b) en dj. De beta-versie            4.     Ontwikkeling van een nieuw MOS-transistormodel
 ---pagebreak---  Nr. L 365 / 14                      Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                 31 . 12 . 85
5.   Onderzoek inzake parameterafwijkingen en correla          de ontwikkelaars van CAD-systemen nu en in de toe
     ties bij de produktie van bipolaire en MOS-IC 's .         komst .
In een volgende periode van zes maanden zullen in het             ,, Hulpmiddelen voor het ontwerp van geavanceerde IC 's
kader van het project de volgende taken worden uitge                                       (AIDA )"
 voerd:
 1.   Verbeterde aansluiting tussen de programma 's voor        Proj. Ref 888 : A /85
     centralisering van het ontwerp en voor netwerkana
     lyse                                                       Bij AIDA ligt het in de bedoeling een onderzoek in te
                                                                stellen naar de toepassing van moderne programmerings
2.   Ontwikkeling van een interpretatie-eenheid voor de         technieken en kennisbasistechnieken op de ontwikkeling
     berekening van schakelingskarakteristieken                 van CAD-hulpmiddelen . Het programmapunt vormt een
3.   Definiëring van een pre-processor voor schematische        ontwerp-hulpmiddel met behulp waarvan oplossingen
     input van schakelingen in het Optimaliseringspro          worden voorgesteld en niet zo zeer de denkbeelden van de
     gramma                                                     ontwerpers worden geregistreerd en gevalideerd. Hier
                                                                door wordt de ontwerper in staat gesteld zijn creativiteit
4.   Uitwerking van computergestuurde parametermeet            daar toe te passen waar deze het meest doelmatig is en
     systemen                                                   tot een verbeterde ontwerp-kwaliteit leidt.
5.   Beperking van CPU-tijd voor de berekening van ver
     gelijkingen voor het nieuwe MOS-transistormodel.           Onderzoek en ontwikkeling vinden plaats met toepassing
                                                                van moderne programmeringstechnieken (bijvoorbeeld
                                                                die welke voor expertsystemen zijn ontwikkeld) op VLSI
              „ CKS1 ( CAD voor VLSI-systeem)                   CAD-hulpmiddelen . De potentiële bijdrage van deze
                                                                technieken is tweeledig :
Proj. Ref. 802 : A /85                                          1.      De basistechnieken kunnen benut worden voor de
                                                                        vervaardiging van nieuwe hulpmiddelen die veel effi
Het CVS-project beoogt de verwezenlijking van een geïn                ciënter zijn dan de conventionele.
tegreerd CAD-systeem dat in de behoeften van de jaren
negentig kan voorzien en wanneer de halfgeleidertechno         2.      De basiskennis van het ontwerp van geïntegreerde
logie de mogelijkheid biedt chips te produceren met onge              schakelingen kan in de machine worden opgenomen
veer 1 miljoen transistoren . Met een dergelijk CAD-sys                en door ,, expert "-modules worden gebruikt onder
teem moet de ontwerp-tijd met een factor 10 kunnen                      controle van een systeemontwerper.
worden opgevoerd op basis van nieuwe hulpmiddelen voor
architectuursynthese in samenhang met geparametri              Bij het AIDA-project ligt het in de bedoeling deze beide
seerde digitaal/analoge celtoepassingstechnieken . CVS         gebieden te verkennen , experimentele hulpmiddelen te
vorderingen hangen in sterke mate af van de lopende             ontwikkelen met gebruikmaking van deze technieken en
C VT-projecten (Micro-elektronikaprogramma 3 744/8.1 ,          te experimenteren bij op industriële schaal in de praktijk
MR-04-CVT) en van SPECTRE (project nr. 554                      voorkomende gevallen om de voordelen aan te tonen die
ESPRIT).
                                                                zij zouden kunnen bieden .
                                                                  ,, Ontwikkeling in samenwerkingsverband van een geïn
         ,, Europees CAD-integratieproject (ECIP)"                 tegreerd, hiërarchisch en multiview- VLSI-ontwerp-sys
                                                                         teem met onderverdeeld beheer op werkstations "
Proj. Ref 887: A /85
Aanvullend project op 1058                                      Proj. Ref. 991 : A /85
ECIP is gericht op gegevensuitwisseling en infrastruc          Dit project is gericht op de ontwikkeling van een volledig,
tuurnormen met het oog op definiëring en bevordering            geïntegreerd, open en kosteneffectief ontwerpsysteem op
van normen in de Europese IT-industrie. De mogelijkhe          een groot aantal verschillende werkstations. De werk
den van een snelle uitwisseling van gegevens en CAD            zaamheden vormen een uitbreiding van project MR-09
hulpmiddelen lijken een uiterst belangrijke sector voor het      DFT van het Micro-elektronikaprogramma 3744/81 en
in praktijk brengen van de talrijke voordelen van een           zijn geconcentreerd op data-modellen , verspreide data
gemeenschappelijke ontwikkeling van hulpmiddelen in              beheren , verificatie van submicronstructuren , geavan
Europa en om de resultaten van ESPRIT toegankelijk te            ceerde meerniveaus-simulatie, alsmede zei/beproevende
maken voor een grotere Europese IT-gemeenschap .                fout/tolerantie-synthesestructuren . Commerciële exploi
                                                                 tatie ligt in de bedoeling.
Er zal worden gezorgd voor een doelmatige communica
tie tussen het ECIP-project en alle andere CAD-projecten            ,, Hulpmiddel voor het ontwerp van op kennis gebaseerd
 van ESPRIT, zodat er in beide richtingen overdracht van                      systeem voor modulair VLSI-ontwerp "
ervaring plaatsvindt . Met name project 1058, waarin gea
 vanceerde hulpmiddelen worden ontwikkeld, zal aanslui          Proj. Ref 1058 : A /85
ten op het EClP-project . Op deze wijze zal ervoor worden        Aanvulling op project 887
gezorgd dat de binnen ECIP ontwikkelde normen zijn
gebaseerd op de kennis van een uitgebreid scala van              Het project beoogt de ontwikkeling van een interactief op
eisen en derhalve in brede kring aanvaardbaar zijn voor          kennis gebaseerd systeem voor verificatie van elektrische.
 ---pagebreak--- 31 . 12 . 85                          Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                               Nr. L 365 / 15
functionele juistheid en correcte timing van flexibele           ( HJBT). Er is fundamenteel onderzoek vereist op het
 VLSI-modules zoals die resulteren uit silicium-compilers.       gebied van de vervaardiging van materialen , ionenim
Tijdens de moduleontwerp-fase is hef systeem sterk inter        plantatie en IC-procestechnologieën .
actief.
Bij de oproep van een module door het Floorplanning             1.4 . 1 .    Doelstellingen
Programma wordt het systeem aangedreven door een op
regels gebaseerd expertsysteem waarvan zowel een tech           De specifieke doelstellingen van het programma zijn :
nisch-werkstationversie als een versie gebaseerd op een
geavanceerde LISP-machine zal worden ontwikkeld. Er              — Ie jaar : demonstratie van de uitvoerbaarheid van
is een verificatiesnelheid geprojecteerd van 20 000 tran               op MESFET gebaseerde schakelingen met 1 000
sistoren, uur op een werkstation . Het systeem spreekt                  poorten en een poortvertraging (tpd) van minder
tevens automatisch een nieuwe golfvormige relaxatie                     dan 100 ps . Daarnaast demonstratie van funda
switch-circuit level-simulator aan , gerealiseerd op een                mentele HJBT en / of HEMT-schakelingen (geen
multiprocessor hardware-versneller. Dit resulteert in pres             ring-oscillatoren ).
taties die 100 tot 300 maal groter zijn dan van SPICE en         — 2e jaar : demonstratie van een geheugen van ten
waarmee een efficiënte en nauwkeurige simulatie moge                    minste 1 K (toegangstijd van minder dan 1 ns, dissi
lijk is tof 4 000 transistorschakelingen . Voorts zal het met           patie van minder dan 500 mW) en /of van schake
een nieuwe interactieve mode die op de golfvormige ana                  lingen van overeenkomstige complexiteit .
lysetechniek is gebaseerd, mogelijk zijn real time-gebrui               Demonstratie van de uitvoerbaarheid van HEMT
kersinteractie te verwezenlijken , ondersteund door een                  en /of HJBT-schakelingen met 100 poorten .
geavanceerde multiwindow-gebruikersinterface . Er zal
worden onderzocht of een register-transfer-functional           — 3e jaar : evaluatie van de opbrengst bij een demon
schakelniveausimulator kan worden aangepast aan de                       stratieschakeling van 1 k of gelijkwaardige com
hardware-accelerator. Een op kennis gebaseerde extrac                   plexiteit op ten minste 10 plakken . Demonstratie
tor zal een aansluiting verschaffen met symbolic/proce                  van de uitvoerbaarheid van een 1 K-HEMT-geheu
dural module layout-generatoren .                                        gen en /of vergelijkbare HJBT-schakeling .
                                                                         Vergelijking van verschillende technologieën (zo
Als aanvulling op project 887 ( ECIP) zal worden gewaar                 mogelijk met dezelfde schakeling voor elke techno
borgd dat de door ECIP bevorderde normen ruimte blij                    logie). Besluit inzake de keuze van een van deze
 ven bieden voor toekomstige CA D-ontwikkelingen voor                    technologieën .
 VLSI.
                                                                 — 4e jaar : demonstratie van een 16 K-geheugen (of
                                                                         daarmede gelijk te stellen ) in de gekozen technolo
                                                                         gie .
                                                                 — 5e jaar : demonstratie van een omvangrijke schake
 1 . 3.3 . Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
                                                                         ling met een complexiteit van 10-20 000 poorten ,
                                                                         en een kwaliteitsfactor van minder dan 100 femto
Dit gebied wordt voldoende bestreken door de geselec                    joules met een poortvertraging van minder dan
teerde projecten ; het zal waarschijnlijk niet worden                    50 ps . De demonstratieschakeling zou kunnen zijn
opgenomen in de in 1986 te publiceren uitnodiging(en )                   een 16 K-geheugen met een toegangstijd in de orde
tot het indienen van voorstellen .                                       van enkele nanoseconden , ofwel zou in jaar 3 kun
                                                                          nen worden gedefinieerd om de behoeften te ver
                                                                          vullen in andere onderdelen van ESPRIT (speciaal
                                                                          een hoge snelheid data-bus) of van de telecommu
                                                                          nicatie-industrie (bijvoorbeeld signaalverwerking).
       O & O-gebied 1.4 : Geïntegreerde schakelingen met
                 samengestelde halfgeleiders
Geïntegreerde digitale schakelingen van samengestelde              1 .4.2 .    Lopende projecten en projecten in bespreking
III-V-halfgeleidermaterialen bieden het potentiële
voordeel van een hogere snelheid en / of van het pro               ,, Samengestelde halfgeleidermaterialen en geïntegreerde
dukt van snelheid en vermogen ten opzichte van sili                                      schakelingen — I "
cium-schakelingen op grond van de grotere elektronen
mobiliteit . De technologie van deze materialen loopt             Proj. Ref 232 : A /84
qua complexiteit enkele jaren achter op die van sili
cium en er moet dan ook veel onderzoek worden ver                De algemene doelstelling van dit programma vormt de
richt naar materialen en processen . De groeiende markt           ontwikkeling van galliumarsenide digitale geïntegreerde
voor snelle schakelingen met laag vermogen vraagt om              schakelingstechnologieën met gebruikmaking van GaAs-
aanpak om deze kennis te vergroten .                               MESFET-transistoren met hoge elektronenmobiliteit
                                                                  ( HEMT/ TEGFET) en heterojunctie bipolaire transisto
 De technologie behelst GaAs-schakelingen gebaseerd               ren (HBT) als actieve elementen van de schakeling. Deze
 op FET en GaAs / GaAlAs-heterojunctiestructuren op               schakelingen worden zodanig geconfigureerd dat de snel
 basis van transistoren met hoge elektronenmobiliteit             heids- en vermogensvoordelen van GaAs ten opzichte van
 ( HEMT ) of de heterojunctie bipolaire transistoren              silicium op gepaste wijze worden aangetoond.
 ---pagebreak--- Nr . L 365 / 16                        Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                31 . 12 . 85
 , . Samengestelde halfgeleidermaterialen en geïntegreerde        De beide bipolaire logische schakelingen die worden ont
                      schakelingen — II ''                        wikkeld zijn emitter-gekoppelde logische schakelingen
                                                                  (ECL) en geïntegreerde injectieschakelingen (I2L).
 Proj. Ref. 522 : A /84                                           Enkelvoudige heterojunctie — MBT's (wide gap emitter
                                                                  and collector) — D HBT's zullen worden onderzocht en
De algemene doelstelling van het onderzoekprogramma               vergeleken . Tegelijkertijd zullen efficiënte analytische
is de ontwikkeling van geavanceerde aspecten van de               schakelmodellen voor deze componenten worden ontwik
GaAs-digitale geïntegreerde schakelingstechnologieën en           keld. Er zal gebruik worden gemaakt van een combinatie
de daarmede verband houdende deskundigheid met het                van numerieke simulatie en experimentele verificatie om
oog op de mogelijkheid van de vervaardiging van snelle            de validiteit van analytische modellen voor discrete com
digitale schakelingen met groot vermogen . De gehele              ponenten te waarborgen . De eerste twee jaren zullen
ICfabricage wordt niet als preconcurrentieel beschouwd.           gewijd worden aan de ontwikkeling van transistoren met
Digitale lC 's voor demonstratiedoeleinden worden ont            hoge prestaties (3 mm-emitter-breedte HBT's met een JT
wikkeld ter evaluatie van de prestaties van de verschil          van meer dan 1 7 G Hz) met goede opbrengst en uniformi
lende logische schakelingstechnologieën .                         teit op substraten met een diameter van 2" . Eenvoudige
Het volgend project resulteert uit een herschikking van de        geïntegreerde schakelingen zoals schakelingen gedeeld
twee voorgaande lopende contracten nr. 232 en nr. 522
                                                                  door 2 en gedeeld door 4 zullen worden vervaardigd om
                                                                  te kunnen functioneren met een hoge input-frequentie
met enkele verbeteringen met het oog op de doelstellingen
                                                                  (meer dan 4 GHz). Een van de uitdagingen vormt de ver
van het werkprogramma .
                                                                  wezenlijking van niet-gelegeerde Ohmse-contacten waar
  ,, Geïntegreerde schakelingen met samengestelde halfge         mede het programma inzake metallische legeringen ,
                            leiders "                             zoals plasma- gedeponeerd W-Si de uitvoering mogelijk
                                                                  maakt van geavanceerde geïntegreerde schakelingen . In
Proj. Ref 843 : A /85                                             dit opzicht erkent men dat de stand van de techniek op
                                                                  het gebied van de chemie van het halfgeleideroppervlak
Dit project omvat een Samenwerkingsprogramma van zes               een belangrijke factor is .
grote Europese bedrijven uit drie landen waarmede
getracht zal worden zeer snelle GaAS- VLS I-schakelingen           In de twee volgende jaren zullen eenvoudige front-end
voor commerciële afzet te vervaardigen . De beschikbaar          signaalverwerkingsproefschakelingen bijvoorbeeld (3 bit
heid van geavanceerde schakelingen zal van nut zijn voor          Adder) worden vervaardigd ter vaststelling van de toepas
de Europese jabrikanten van systemen en uitrusting in de          baarheid van HBT's . bij een snelle 8-bit-processor.
IT-industrie en bijdragen hun in het bezit te stellen van
de noodzakelijke concurrerende middelen op de wereld              In de latere fase van dit project worden snelle demonstra
markt .                                                           tieschakelingen ontwikkeld zoals digitaal/analoog
                                                                   omzetters of signaalverwerkingsschakelingen .
Het programma omval een gedetailleerd onderzoek
inzake twee actieve componenten als potentiële kandida            ,, CAD-methoden voor analoge Ga As-monolithische IC's ''
ten voor LSI/ VLS I-integratie , namelijk MESFETs en
HEMT. Momenteel verkeren zij in uiteenlopende mate                 Proj. Ref. 255 : B/84
van volgroeidheid maar zij hebben tal van sleuteltechnie
ken gemeen , zoals ionenimplantatie , geavanceerde li
                                                                   Het accent van het Onderzoekprogramma ligt op de ont
                                                                   wikkeling van een volledige CAD-bibliotheek van theore
thografie ( e-straal en I)S W), droge bewerkings- en zel
                                                                   tische modellen en experimentele gegevens voor passieve
frichtende technieken . Hiervan zullen alle aspecten naast
elkaar worden bestudeerd, van modellering van compo
                                                                   elementen en actieve componenten die vereist zijn voor
nenten tot fabricageopbrengst en alles in samenwerkings           GaAs-analoge IC 's . De werkzaamheden beginnen met
verband en in nauw overleg zodat met beperkte middelen             het afleiden van fysische modellen en gelijkwaardige
snelle vorderingen kunnen worden gemaakt .                        schakelingen voor verschillende MESFET-typen en pas
                                                                  sieve elementen voor zowel geconcentreerde als verspreide
Gedurende de vijfjaar die voor dit programma zijn uitge           benaderingen . De volgende stap is CAD van groepen pas
trokken zullen verschillende essentiële demonstratiemo           sieve en actieve componenten voor de geïntegreerde
dellen met toenemende complexiteit worden vervaardigd              implementatie van elementaire juncties . In dit verband
zoals tellers , multiplexers , multipliers , A tot Ds , SRAMs     zal, naast de analyse van schakelingen tevens simulatie
en poortconfiguraties . Deze moeten resulteren in de              plaatsvinden van koppeling tussen aan elkaar grenzende
vereiste feedback voor ontwerp en technologie en bijdra           elementen en warmteverdeling. In de daaropvolgende
gen tot de gestelde VLS I-doelstelling .                          fase moeten met behulp van speciale analysepro
                                                                  gramma 's analoge IC 's worden bestudeerd die gedefi
,. Technologie van Ga As-Ga ALAs bipolaire geïntegreerde           nieerd worden als functionele blokken van hoog niveau .
                         schakelingen "                            Dit eindprogramma voor CAD omvat onder meer evalua
                                                                   tie van de opbouw van de lagenstructuur en een analyse
Proj. Ref 971 : A /85                                              van de foutgevoeligheid. Interactieve optimalisatie wordt
                                                                   opgezet in een gebruikervriendelijk overdraagbaar pak
Het Onderzoekprogramma heeft als algemeen doel de                 ket. Het project begint met C- en X-band-onderzoek dat
ontwikkeling van geavanceerde aspecten van de proces             zal worden uitgebreid tot 18 GHz . De CAD-mogelijkhe
technologie en bijbehorende deskundigheid van GAas/                den zullen worden aangetoond met verschillende GaAs
Ga ALAs — bipolaire geïntegreerde schakelingen                     IC-demonstratie-exemplaren , met inbegrip van compo
( MBT's ).                                                         nenten met submicronafmetingen .
 ---pagebreak--- 31 . 12 . 85                            Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                              Nr. L 365 / 17
            ,, Halfisolerende GaAs mei grote diameter "            ters maar op het verschaffen van componenten en sub
                                                                   systemen voor transmissies met hoge bit-snelheden .
Proj. Ref 1128 : B/ 85
                                                                    Opmerking : Voor de verwezenlijking van de doelstellin
Bij GaAs-geïntegreerde schakelingen wordt gebruik                  gen van dit programma dient men over zeer ruime mid
gemaakt van een actieve laag van het n-type, verkregen             delen te beschikken welke in het kader van ESPRIT
door rechtstreekse implantatie van donor in halfisole             wellicht ontbreken . Daartegenover staat dat deze doel
rende plakken , gevolgd door uitgloeien om de schade van           stellingen een minimum vertegenwoordigen om con
de implantatie te herstellen . Om LS I-schakelingen te ver        currerend te blijven .
wezenlijken moet men de eigenschappen beheersen van
elke afzonderlijke micro- FET die in dit geval vereist is en
dit is alleen mogelijk indien men de actieve laag van elk          1.5.1 .     Doelstellingen
exemplaar volkomen onder controle heeft .
                                                                   a)      Geïntegreerde elektronische en optische componen
Dit project is gericht op de omwikkeling van een indu                     ten op één chip :
striële aanpak voor de vervaardiging van halfisolerende
GaAs-substraten met grote diameter (2" ) die het mogelijk                  — Ie jaar : demonstratie van een monolithische
kunnen maken uiterst homogene lagen door ionenim                              fotodetector met interne versterking
plantatie te vervaardigen en aldus de eigenschappen van                    — 2e jaar : demonstratie van een monolithisch
elke daarop gemaakte micro- FET te beheersen .                                 geïntegreerde ontvanger met een bandbreedte
                                                                               van ten minste 2,5 GHz
Er moeten drie doelstellingen worden verwezenlijkt :                       — 3e jaar : demonstratie van een geïntegreerde
1.       Vaststelling van methoden ter definiëring van de                       zender met een bandbreedte van meer dan 2,5
                                                                                GHz
        materiaalhomogeniteit voor platen met een diameter
        van 2" en groter. Dit zal plaatsvinden door correlatie
        tussen resultaten van melingen aan de materiaal           Na het 3e jaar dient bij verdere optimalisaties van ont
        massa en aan daaruit gesneden plakken .                    vanger, zender en wellicht ook repeaters, rekening te
                                                                   worden gehouden met de laatste ontwikkelingen in en
2.      Onderzoek naar de mogelijkheden tot verbetering            de behoeften van de telecommunicatie-industrie , en
        van de kristalkwaliteit door gebruikmaking van twee        van andere gebieden van ESPRIT.
        parallelle en elkaar aanvullende benaderingen
        waarna tenslotte een keus wordt gemaakt uit deze
        beide technieken of een combinatie daarvan .               b)      Golflengtemultiplexing ( WDM) met geïntegreerde
                                                                           optica :
3.      Het maken van grotere platen (2" ) van goede kwali
        teit met behulp van de onder 1 en 2 uitgewerkte                    — Ie jaar : demonstratie van een DFB-laser met
        methoden .                                                             een drempelstroom van minder dan 501 mA ;
                                                                               demonstratie van een met een golfgeleider
                                                                               gevoede fotodetector ; monolithisch golfgeleider
                                                                               met laag verlies (kleiner dan 1 dB/ cm )
 1 . 4.3 .   Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
                                                                           — 2e jaar : demonstratie van modulatoren met een
Dit gebied wordt voldoende bestreken door de geselec                          bandbreedte van 2,5 GHz in halfgeleiders
teerde projecten ; het zal waarschijnlijk niet worden                      — 3e jaar : demonstratie van een geïntegreerde
opgenomen in de in 1986 te publiceren uitnodiging(en )                         zender met een bandbreedte van meer dan
tot het indienen van voorstellen .                                             2,5 GHz
                                                                           — 4e jaar : demonstratie van geïntegreerde WDM
                                                                               zender- en ontvangermodules
                O & O-gebied 1.5 : Opto-elektronika
                                                                   In dit stadium moet men kunnen beschikken over een
De behoefte aan opto-elektronische componenten voor                aantal bijdragen van andere ESPRIT-gebieden en van
telecommunicatie, interne en externe computerverbin               de telecommunicatie-industrie om een demonstratie
dingen , ultrabreedband beeldverwerking en transmis               verbinding met zeer hoge bit-snelheid ( enkele gigabits)
sieschakeling zal steeds groter worden . Toekomstige               te kunnen verwezenlijken .
generaties van single-modecommunicatiesystemen
kunnen gebruik maken van coherente detectie en meer
kanaalsgolflengtemultiplexing en kunnen fasegemodu                 1 . 5.2 .  Lopende projecten en projecten in bespreking
leerd zijn . Dit zal tot betere prestaties leiden en ver
enigbaar zijn met geïntegreerde optische logische scha
kelingen . Hierdoor zullen verwerking, combinatie en                    ,, Op InP gebaseerde opto-elektronische schakelingen "
routering met zeer hoge snelheden mogelijk worden . In
halfgeleidervorm zullen zij tevens verenigbaar zijn met             Proj. Ref. 263 : A /84
III-V-geïntegreerde schakelingen , waardoor een snelle
elektrische interface mogelijk wordt . Dit programma is             Het algemene doel van het Onderzoekprogramma vormt
niet gericht op op opto-elektronika gebaseerde compu              een significante opvoering van de gegevenssnelheid bij
 ---pagebreak--- Nr. L 365 / 18                        Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                    31 . 12 . 85
injormatietransmissiesystemen door gebruik te maken               enkele experimentele werkzaamheden die betrekking heb
van componenten met grote prestatie en met een groot             ben op het onderzoek inzake lage-kostentechnieken voor
aantal verschillende multiplexing-technieken , voorname         interfaces tussen vezel en chip en inzake het verwerken
lijk bij toepassing van uiteenlopende golflengten. Gedu          van optische vezels op platen met gedrukte schakelingen .
rende de eerste drie jaar zullen de activiteiten worden
geconcentreerd op het verwezenlijken en het gebruik van          Het volgende project vormt een voortzetting van het voor
single-mode discrete functies welke geschikt zijn voor een       afgaande lopende project nr. 380.
daarop aansluitend hybride en monolithische integratie.
In jaar 3 en 4 zal men zich richten op volledige hybride            , , Optische interconnecties voor VLSI en IC 's met hoge
integratie. De werkzaamheden met betrekking tot deze                                         bit-snelheid "
materialen zullen gericht worden op reproduceerbare
groei van heterostructuren met hoge kwaliteit, grote
homogeniteit en een groot oppervlak geschikt voor lasers         Proj. Ref. 986 : B/85
met een lage drempelstroomdichtheid en goed gecontro
leerde golflengte, voor fotodetectoren met een laag rest        De aan optische transmissiemedia inherente grote band
doopniveau en voor golfgeleiders met lage verliezen .            breedte en ongevoeligheid voor crosstalk bieden de moge
                                                                 lijkheid om signalen met zeer hoge bit-snelheid snel te
                                                                 verspreiden waardoor de transmissielijn en rf-interferen
Het tweede deel van dit programma is gericht op de ont
                                                                 tieproblemen worden bezworen die zich bij IC 's met zeer
wikkeling van de technologie die vereist is voor de ver
                                                                 hoge bit-snelheid voordoen . Talrijke signalen met lage
vaardiging van elektronische componenten in een vorm             bit-snelheid waarvoor normaal een behuizingspen wordt
die kan worden geïntegreerd met de optische componen
                                                                 gebruikt kunnen via tijdmultiplexing worden gebundeld
ten . Er wordt een reeks componenten onderzocht en ver
                                                                 tot een gemakkelijk overdraagbaar optisch signaal met
geleken die voor een reeks functies moeten worden
                                                                 hoge bit-snelheid welke de behuizing via één optische pen
gebruikt . In verband met het belang van het werken met
                                                                 verlaat en aldus grote aantallen pennen bij VLSI-chips
langere golflengten zullen alle activiteiten betrekking heb     worden vermeden .
ben op halfgeleidermaterialen gebaseerd op InP. Een
belangrijk potentieel voordeel van het programma vormt
het feit dat de te bestuderen materialen naar men ver           Het voorgestelde programma omvat de volgende onder
                                                                 delen :
wacht een zeer hoge prestatie in conventionele elektroni
sche schakelingen bezitten . Het programma kan aldus             Ontwerp, vervaardiging en evaluatie van een functionele
resulteren in zowel verbeterde elektronische functies als in      optische interconnectieschakeling voor demonstratiedoel
 verfijnde opto-elektronische schakelingen .                     einden met een capaciteit tot lGBs-1 en waarbij de
                                                                 beperking van het aantal pennen voor VLSI-chips wordt
 Naast dit programma zal levens de mogelijkheid worden           aangetoond. Onderzoek inzake optische interconnecties
onderzocht van de vervaardiging van een geïntegreerde            tot 5 GBs '. Optimalisatie van de fysische aspecten van
optische bron met onafhankelijke regeling van zowel uit         optische interconnecties . Bestudering van een uitgebreide
gangsvermogen als golflengte met gebruikmaking van               reeks toepassingen .
elektro-optisch effect en stroominjectie voor afstemming
van distributie ve feedback -( D FB)roosters .                             , , Moleculaire techniek voor opto-elektronika "
   ,, Optische interconnecties voor VLSI en IC 's met hoge        Proj. Ref. 443 : B/84
                         bit-snelheid "
                                                                  Hét project heeft als doelstelling de ontwikkeling van
Proj. Ref. 380 : B/84                                            nieuwe organische elektro-optische en niet-lineaire opti
                                                                 sche materialen . Er bestaat een toenemende behoefte
Dit Onderzoekprogramma van speculatieve aard wordt               aan dergelijke materialen op de zich snel uitbreidende
uitgevoerd met het oog op onderzoek van de toepassing            gebieden van geïntegreerde optica en optische communi
van optische interconnectie ter beperking van het aantal         caties. Het doel van het project is de produktie van
                                                                 nieuwe materialen voor de vervaardiging van componen
pennen aan de behuizing en de elektromagnetische sto
ring in VLSI en snelle geïntegreerde schakelingen en in          ten waarin gebruik wordt gemaakt van elektro-optische
modules die deze componenten bevatten . Met de huidige           effecten , frequentiemengeffecten van de tweede orde en
                                                                 effecten van de derde orde.
studie van een jaar inzake een gedetailleerd onderzoek
naar de rol en mogelijkheden van interconnecties , is
vroeg in 1985 een begin gemaakt . Aanvankelijke werk                , . Fundamentele technologische studies inzake GalnAs
                                                                                MISFETS "
zaamheden omvatten onder meer ontwerpstudies van
prestaties , kosten en uitvoeringen van optische bronnen
en detectoren en keuze van optische vezels voor optische          Proj. Ref 927: B/85
interconnecties . Er werden beoordelingen opgesteld van
de beperkingen van de optische interconnecties in termen          In 0.53Ga0.47As epitaxiaal op halfisolerende Inp-sub
van power budgets , bit-snelheden en technologische ver         straten gegroeid vormt een veelbelovend materiaal voor
enigbaarheid en thans worden technologische toepassin           snelle logische componenten evenals geïntegreerde
gen bestudeerd met betrekking tot communicatieprotocol           micro-opto-elektrische schakelingen voor 1,3 um-toepas
len , prestatiegrenzen van IC 's en inzake de gevolgen voor      singen . Op dit materiaal kunnen veldeffecttransistoren
processor-architecturen Er is een begin gemaakt met               met geïsoleerde gate (MISFETs) worden vervaardigd.
 ---pagebreak--- 31 . 12 . 85                             Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                              Nr. L 365 / 19
 Het programma heeft drie doelstellingen :                          cium dat wordt neergeslagen in een hoog-vermogensglim
— in de eerste plaats een beter inzicht in de fundamen             ontladingsproces. Voorts zullen elementaire dunne-laag
        tele verschijnselen van de isolator/InGaAs-interface ,      transistor- ( TFT) schakelingen worden ontwikkeld en
                                                                    onderzocht die geschikt zijn voor schuifregisters voor bus
— in de tweede plaats het onderzoek naar de mogelijk               versterkers , terwijl tevens versterkerprototypen met korte
        heden van ionenimplantatie ,                                lengte met LC-matrixschermen zullen worden gecombi
—       ten derde een evaluatie van de invloed van de kwali        neerd en beproefd.
        teit van het InP-substraat .
                                                                    , ,Door dunne-filmsiliciumtransistoren aangesproken com
Indien deze aspecten zijn verkend, zullen de technologi               plexe displays met vloeibare kristallen met groot opper
                                                                                vlak "
sche processen voor snelle logische elementen en geïnteg
reerde opto-elektronika worden geoptimaliseerd.
                                                                    Proj. Ref 833 : B/85
 1 . 5.3 .   Vooruitzichten voor andere werkzaamheden                De markt van draagbare displays wordt gedomineerd
                                                                     door LCD 's. Door LCD 's te laten functioneren door mid
Dit gebied wordt voldoende bestreken door de geselec                del van dunne-filmtransistoren zou het mogelijk worden
teerde projecten ; het zal waarschijnlijk niet worden                de display op te voeren in omvang en complexiteit tot het
opgenomen in de in 1986 te publiceren uitnodiging(en )              peil dat geschikt is voor woordprocessors en grafische dis
tot het indienen van voorstellen .                                  plays. Met onderhavig project wordt beoogd een onder
                                                                     zoek in te stellen naar een levensvatbare technologie voor
                                                                     de vervaardiging van grote (AS tot A4) complexe (tot
   O & O-gebied 1.6 : Geavanceerde beeldschermtechnolo              1 000 aanspreekbare lijnen) LCD-matrixen die geacti
                                gieën                                veerd worden door polykristallijne en amorfe silicium
                                                                     transistoren . Dunne-filmsiliciumcomponenten lijken een
                                                                     hogere opbrengst en grotere betrouwbaarheid te bieden
 1.6.1 .      Doelstellingen                                         dan andere benaderingen . Er zal een uitgebreid onder
                                                                     zoek plaatsvinden op de volgende gebieden : optimalisatie
Op vele gebieden , bijvoorbeeld werkstations , elektroni            van transistorkarakteristieken , opbrengst , en stabiliteit op
sche kantoorapparatuur enz ., bestaat er in Europa grote            grote oppervlakken ; uitrusting met grote capaciteit en
behoefte aan nieuwe, geavanceerde beeldschermsyste                 groot oppervlak voor de vervaardiging en bewerking van
men die de conventionele kathodestraalbuis kunnen                   speciale halfgeleiders ; speciale fabricagetechnieken voor
vervangen . Zulke beeldschermen moeten grote afmetin                LCD 's : kleursystemen ; interactieve displays : menselijke
gen hebben ( A4 en groter) en middelgroot tot hoog                  factoren .
oplossend vermogen . De mogelijkheid van kleuren
weergave is ook wenselijk of zelfs noodzakelijk .
                                                                     1 . 6.3 .   Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
Op het ogenblik worden talrijke nieuwe benaderingen                 Andere werkzaamheden op dit gebied zijn afhankelijk
onderzocht. Ten einde op korte termijn de meest                     van de resultaten van de onder 1.6.2 . beschreven pro
geschikte methode te definiëren om deze problematiek                jecten ter definitie van de technologie . Dit gebied
aan te pakken dient een poging te worden ondernomen                 wordt voldoende bestreken door de geselecteerde pro
om de technologie te definiëren waarbij de belangrijk              jecten ; het zal waarschijnlijk niet worden opgenomen
ste beoefenaren van deze technieken in de Gemeen
                                                                    in de in 1986 te publiceren uitnodiging(en) tot het
schap hun kennis en ervaring bundelen .                             indienen van voorstellen .
 1 .6.2 .    Lopende projecten en projecten in bespreking              O & O-gebied 1.7 : Algemene ondersteuningswerkzaam
                                                                                heden
  ,, Materialen en technologieën voor TFT's met hoge mobi
        liteit voor busversterkers voor LC-beeldschermen "
                                                                      1.7.1 .      Onderwerpen
 Proj. Ref 491 : B/84
                                                                     Dit gebied omvat ;
 ln de huidige praktijk bestaan periferische versterker             — onderzoekthema 's welke nog niet zijn opgenomen
schakelingen voor LC-beeldschermen met actieve matrix                       in de micro-elektronikagebieden van 1.1 tot en met
 uit externe IC-chips . In het kader van dit project wordt                   1.6 ;
 voorgesteld dunne-laagmaterialen en technologieën voor              — alle onderwerpen die dienen ter ondersteuning van
 kolom- en lijnbusversterkers te ontwikkelen ter vervan                    een of meer van de gebieden van 1.1 tot en met 1.6 ;
ging van de externe IC-chips . De voornaamste taak                   — onderzoekthema's die verdergaan dan de eerste sta
 bestaat uit het ontwikkelen van een lage-temperatuur
                                                                            dia van het micro-elektronikaprogramma dat op
 neerslagproces voor het dunne laagmateriaal van de half                   submicronontwikkeling is gericht .
 geleider dat verenigbaar is met de glassubstraten die voor
  het LC-display worden gebruikt . Het materiaal dat hier           Aangezien hieronder een uitgebreid gamma van activi
  voor in hoofdzaak wordt voorgesteld is polykristallijn sili       teiten valt , werd hiervoor geen specifiek werkpro
 ---pagebreak---  Nr, L 365 / 20                       Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                  31 . 12 . 85
 gramma opgesteld . In plaats daarvan wordt een korte            tronenbundelsysteem biedt , aansluiting op de CAD
 beschrijving gegeven van lopende projecten (in nume            omgeving, patroonherkenning voor automatisch richten
rieke volgorde ) en worden aanwijzingen verstrekt                van de elektronenbundel, globale methodologie, even
inzake andere in aanmerking komende thema 's .                   tueel gebaseerd op expertsystemen ter definiëring van de
                                                                 diagnosestrategie, nieuwe hardware-schakelingen ter ver
                                                                 hoging van de EBT-performance. Ten einde dit algemene
                                                                 doel te verwezenlijken zal men zich bezighouden met de
                                                                 computersturing van het elektronenstraalsysteem , interfa
1.7.2 . Lopende projecten en projecten in bespreking             cing met CAD-programmatuur, identificatie van schake
                                                                 lingselementen, methodologie voor diagnose van ont
          , . Geavanceerde interconnectie voor VLSI "            werp-fouten , generatie van testpatronen voor het verwij
                                                                 deren van elektronenstraalfouten , ontwerp voor toets
Proj. Ref 14 : B/83                                              baarheid van de elektronenbundel, en ontwikkeling van
                                                                 elektronenbundelapparatuur.
De algemene doelstelling van dit programma vormt de
ontwikkeling van interconnecties met hoge dichtheid die                       ,, Beoordeling van silicium- MBE-lagen "
verenigbaar zijn met 1 micron MOS en bipolaire VLSI
technologieën . Kenmerkend voor deze interconnectietech         Proj. Ref 305 : B/84
nologie zijn vier niveaus van metaalinterconnectie met
lage soortelijke weerstand met hoge elektronenmigratie          Dit project is onderverdeeld in drie delen :
weerstand en stabiele lage-weerstandscontacten met de
onderliggende silicium-schakeling .                              1.     groei van silicium-lagen door moleculaire bundelepi
                                                                        taxie (MBE)
De proeffase van dit project heeft goede vorderingen en          2.     voortzetting van in situ-metingen van proceskarakte
                                                                        ristieken
samenwerking tussen de partners te zien gegeven . Er wer
den een gemeenschappelijk proces, een gemeenschappe             3.     implementatie en ontwikkeling van technieken voor
lijk proefmasker en gemeenschappelijke beproevingsme                   karakterisering van MBE-lagen . Deze informatie zal
thoden vastgesteld ten einde een praktische grondslag te                vervolgens worden benut voor optimalisatie van de
creëren voor onderzoek in samenwerkingsverband.                         groeiomstandigheden .
In 1985 werd verder van dit kernproces gebruik gemaakt           De opzet is dat vier specifieke ontwikkelingstaken worden
met een verbeterde opbrengst en met het bereiken van de          uitgevoerd met betrekking tot vier specifieke technieken .
eerste mijlpaal: er werd besloten door te gaan met poly         De rest van het programma zal verband houden met de
imide als diëlectricum voor het kernproces .                     toepassing van bestaande technieken en de interpretatie
                                                                 van alle daarbij verkregen resultaten .
De volgende mijlpalen in het programma zijn :
september 1985        — specificatie voor test reticle voor 5     ,, Plasmaneerslagtechnologie voor dunne-filmmedia voor
                          um en kleiner ;                                             magnetische registratie "
                          demonstratie van de mogelijkheid
                                                                 Proj. Ref. 334 : B/84
                          van droog etsen van metaal
                          geschikt voor een steek van 5 um ;
                                                                 Naar verwacht zullen in de naaste toekomst registratie
december 1985         —■ proefreticle gereed ;                   media en koppen vervaardigd volgens de dunne-filmtech
september 1986        — selectie van een optimaal proces ;       nologie rivaliseren met de conventionele deeltjesmedia en
                          demonstratie van drie metaalni
                                                                 conventionele koppen . Zowel longitudinale als verticale
                          veaus met een steek van 5 um ;
                                                                 registratie in dunne films beloven een significante opvoe
                                                                 ring van de dichtheid van informatie. In het kader van dit
december 1986         — opbrengst- en betrouwbaarheids          project zullen passende neerslagtechnieken worden bestu
                          gegevens van optimaal proces ;         deerd welke hoge neerslagsnelheden mogelijk maken
september 1987        — demonstratie van vier metaalni          voor de produktie van dergelijke films op industriële
                          veaus met een steek van 3 um .         schaal. Hieronder vallen onder meer magnetron sputte
                                                                 ring, elektronenstraalverdamping en met plasma verbe
                                                                 terde metaalorganische chemische opdamping.
    ,, Automatische validering van ontwerpen van geïnte            ,, Silicium-op-isolator-systemen in combinatie met lage
  greerde schakelingen met gebruikmaking van E-beam "                                       temperatuur "
Proj. Ref. 271 : B/84                                            Proj. Ref 370 : B/84
In het kader van het project wordt gestreefd naar de ont        Bij dit project zullen een aantal technieken worden
wikkeling van een methode voor automatische diagnose             gebruikt en gecombineerd ter verkrijging van een-kristal
van ontwerp-fouten in VLSI-componenten welke geba               lagen van goede kwaliteit met dikten tussen 0,5 en 50 um
seerd is op de waarneembaarheidsfaciliteit die een elek          voor een uiteenlopende reeks toepassingen . Deze hebben
 ---pagebreak---  31 . 12 . 85                            Pubhkatieblad van de Europese Gemeenschappen                              Nr. L 365 /2
 betrekking zowel op silicium-op-isolator (SOI) als op             king van de submicrontechnologie van zowel silicium als
 SOS (silicium-op-saffier)      ten behoeve van geïntegreerde      UI/ V halfgeleidersystemen . Er moet echter nog veel
 schakelingen met grote prestatie, alsmede voor het ver           werk worden verricht om een inzicht te krijgen in de com
 krijgen van alternatieven voor de thans gebezigde                plexe chemische en fysische verschijnselen die zich voor
 omslachtige diëlektrische isolatie- (Dl) bewerkingen .            doen bij de toepassing van geschikte diagnostische
                                                                   methoden. Voordat men zover is zal het volledige poten
                                                                   tieel van het plasmaetsen niet kunnen worden gereali
   ,, Profilering van doopstqffen voor submicronstructuren "       seerd. Het algehele programma is noodzakelijkerwijze
                                                                   interactief en brengt te zamen centra van deskundigheid
 Proj. Ref. 519 : B/84                                             op het gebied van de plasmachemie en -fysica , producen
                                                                   ten van apparatuur en leveranciers van chemische stoffen
 Het doel van dit project is het potentieel te verwezenlijken      aan de elektronische industrie. Samengebundeld vormen
 voor een accurate bepaling van ondiepe doopstofprofielen          zij een unieke combinatie van kennis en potentieel die dit
zoals deze in submicroncomponenten worden gebruikt.                breed opgezette programma tot een succes kunnen
 Ten einde dit doel te bereiken wordt de ontwikkeling van          maken .
 eén elektrische techniek , d. w. z. weerstandspreiding,
 voorgesteld samen met een vergelijking van deze techniek                            ,, Integratie op plakschaal "
 met      twee andere     niet-elektrische methoden ,  d. w . z .
secundaire ionenmassaspectrometrie (SIMS) en Ruther               Proj. Ref. 824 : B/85
ford-terugstrooiing (RBS). De aandacht gaat bij het pro
ject in de eerste plaats naar ontwikkeling en toepassing           Het ontwerp en de demonstratie van een systeem met 25
 van de techniek van weerstandspreiding , terwijl de               miljoen transistoren op een enkele chip moet worden ver
 andere technieken voornamelijk ter vergelijking worden            wezenlijkt door verbinding van de goede cellen van een
 benut. Een belangrijk nevenprodukt van deze benadering           plak. Het gekozen demonstratiemodel is een 4Mbit static
 zijn de gegevens die een beter inzicht verschaffen in de          RAM in 1,4 um-CMOS-technologie, gebruik makend
 kinetika van de diffusie         Daarnaast
                                      .      worden de werk       van redundantie op intra- en intercelniveau met het oog
 zaamheden geconcentreerd op profilering van fosforbo             op tolerantie voor eindfouten . Er zal speciale aandacht
 rium , arsenicum en antimoon waarbij tevens het gebruik           worden besteed aan testfaciliteiten en teststrategie, zowel
 en de beoordeling aan de orde zal komen van nieuwe                op het niveau van de cellen als op dat van complete plak
 snelle warmtebehandelingsmethoden zoals stripverhit              ken . Na beproeving worden reconfiguratietechnieken toe
 tings- en flitslampgloeien .                                      gepast ter voorkoming van defecte elementen in de cel,
                                                                   alsmede ter vergroting van de celopbrengst. Decoderings
    ,, Onderzoek van alle aspecten van de interconnectie van       logica en extern gecontroleerde switches worden gebruikt
 geïntegreerde schakelingen met een groot aantal pennen "          ter configuratie van de goede cellen op de plak.
 Proj. Ref. 544 : B/83-84                                          Er zal software worden vervaardigd met het oog op auto
                                                                   matische selectie van de switches die moeten worden
                                                                   geprogrammeerd om in de vereiste interconnectie te resul
 Dit project is gericht op de volgende doelstellingen :            teren . De opbrengst van aluminiuminterconnectieverbin
 1.     ontwikkeling van alternatieve methoden voor het ver       dingen zal worden verhoogd door herstel van kortsluiting
        binden van de geïntegreerde schakelingen met het           en open circuits. Er zal een studie worden gemaakt van
        in tercon nectiemedium :                                   de thermische en elektrische karakteristieken van de
 2.     ontwikkeling van interconnecties met groot oppervlak       omhulling en van de bonding ten einde een passende
        en hoge dichtheid door gebruikmaking van meer             omhulling voor het demonstratiemodel te ontwikkelen .
        laagspolymeertech n ieken ;
                                                                        ,, Behuizingen voor zeer snelle digitale GaAs-IC 's "
 3.     ontwikkeling van interconnecties met redelijk groot
        oppervlak en ultrahoge dichtheid gebaseerd op een
        combinatie van dikke-laagdiëlektrika en additieve          Proj. Ref. 830 : A /85
        basismetaalelektroplateringsmethoden .
                                                                   Bij dit project zal men zich richten op de verschillende
                                                                   eisen voor het ontwerp van behuizingen waarmede vol
 Het ligt hierbij in de bedoeling om alle interconnectiesys       daan kan worden aan de behoeften van de GaAs-IC
 temen in niet meer dan twee lagen uit te voeren en daar          industrie .
 bij te komen tot lage produktiekosten door beperkte
 bewerking en goedkope materialen .                                 Het project moet resulteren in de vaststelling van behui
                                                                   zingsnormen in combinatie met duidelijk omschreven ont
                                                                    werp-beginselen en fabricagemethoden . Het project zal
  ,, Plasmaetsen met hoog oplossend vermogen in halfgelei          leiden tot de opstelling van 4 behuizingsontwerpen , een 8,
       dertechnologiefundamenten . proces en apparatuur "           16, 24 en 40 I/O-lead package met de noodzakelijke ope
                                                                    rationele karakteristieken voor het monteren en herme
 Proj. Ref. 574 : B/84                                              tisch inkapselen van GaAs-IC 's voor gebruik in zeer
                                                                    snelle digitale toepassingen . Er zal tijdens het gehele pro
 In de elektronische industrie wordt algemeen erkend dat           ject op uitgebreide schaal gebruik worden gemaakt van
 plasmaetsen een vitale rol zal vervullen in de verwezenlij        verfijnde computergesteunde ontwerp-technieken en gesi
 ---pagebreak--- Nr. L 365 / 22                        Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                  31 . 12 . 85
muieerde modellering, waarvan het welslagen reeds werd           lithograjieproces . Met name gaat het om de ontwikkeling
vastgesteld bij het 8 I/O-lead package. Er zal een onder        van lak- en maskertechnologieën die geschikt zijn voor
zoek worden ingesteld naar drie technische benaderingen          0,5 um- oplossing en tevens verenigbaar met hogere gren
met betrekking tot de bouw van omhullingen , het gebruik         zen van het oplossend vermogen . Bij de maskertechnolo
van direct-sealing-technieken , glass joining fired ceramic      gie zal daarom gebruik worden gemaakt van op Si-geba
en co-firing glass-ceramic. Daarnaast zal aanverwant             seerde membranen die geschikt zijn voor gebruik bij kor
onderzoek plaatsvinden dat onder meer betrekking heeft           tere golflengten (d. w. z. met groter oplossend vermogen).
op materialen , metallisatie, warmtedissipatie, enz.
Voor evaluatie en kwalificatiegoedkeuringsproeven zullen
proefomhullingen van uiteenlopend ontwerp worden ver                  ,, Geavanceerde masker- en reticle-technologie voor
vaardigd. Dit project vormt een aanvulling op project 958.          VLSI-submicron — micro-elektronische componenten "
  ,, Omhullingen voor VLSI met groot vermogen voor com          Proj. Ref. 1043 : B/85
                plexe elektronische systemen "
                                                                 Dit project is gericht op specifieke sectoren van het mas
Proj. Ref 958 : A /85                                            kerfabricageproces voor de ontwikkeling van nieuwe uit
                                                                 rusting, materialen en processen met het doel die ontwik
Dit project is gericht op het aantonen van de uitvoerbaar       kelingen te combineren tot een verbeterde masker- en
heid en op de evaluatie van de structuur met hoge dicht         reticle-technologie ten einde te voorzien in de behoeften
heid waarmee VLSI-chips worden verbonden via een zeer            van de plakkenfabricage voor geavanceerde en complexe
dichte ( 100 tot 125 um-steek ) TAB interconnectie op een        componenten .
multichip-substraat met hoge prestaties .
De elektrische en thermische prestaties worden gemeten
                                                                       ,, Ultragevoelige analyse van verontreinigingen voor
voor de beoordeling van de capaciteiten van een derge                                structuren en materialen "
lijke constructie die als basisbouwsteen zou kunnen die
nen van een systeem met zeer hoge prestaties (1 GHz
clock of 20-50 ns systeemcyclustijd).                            Proj. Ref. 1056 : B/85
Dit project vormt een aanvulling op project nr. 830.             Met dit project wordt de ontwikkeling beoogd van een
,, Algorithmen voor een sterke en efficiënte halfgeleidersi     geavanceerde fysische analysetechniek die vereist is voor
mulator "                                                        de karakterisering van fabricagetechnologieën voor de
                                                                 micro-elektronika . De techniek die gebaseerd is op sput
Proj. Ref. 962 : A /85                                           tering en laser-resonantie-ionisatie zal uiterst gevoelig
                                                                 zijn , vrij zijn van matrixeffecten bij het profileren van
In het kader van deze werkzaamheden moeten volledig              multilagen en geschikt zijn voor driedimensionele profile
beproefde algemene algorithmen worden ontwikkeld voor            ring met een hogere gevoeligheid dan de standaard
driedimensionele simulering van halfgeleidercomponen            secundaire ionenmassaspectrometrie.
ten . Deze algorithmen zouden een oplossing moeten bren
gen voor de statische aan-toestand van een component,
of voor transiënte en dynamische klein-signaalomstan
digheden , waarbij rekening wordt gehouden met de wis            1 . 7.3 .    Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
selwerking tussen componentwerking en temperatuur van
het kristalrooster. De algorithmen zullen worden getest in        a)        Onderzoekthema 's op het gebied van submicronfa
onderzoekcomputercodes die in het kader van het project                     bricage ter ondersteuning van de lopende projectge
zijn ontwikkeld en deze codes zullen worden gevalideerd                     bieden 1.1 en 1.2
aan de hand van reële componenten .
Aangezien deze algorithmen omvangrijke behoeften aan              De volgende onderwerpen zijn vastgesteld om verwer
computerwerkzaamheden vereisen zal een zeer intensieve            king bij afmetingen van 0,5 um en lager mogelijk te
                                                                  maken :
interactie plaatsvinden lussen passende algorithmen en
de beschikbaarheid van computers met geavanceeerde                1)        0,5 um-lithografie met produktiedoorlooptijd en
architecturen . Tevens wordt een studie verricht ter afba                  bijbehorende resist-ontwikkeling die verenigbaar
kening van de toepasbaarheid van het veronderstelde                         zijn met het droge etsproces ;
fysische model, zowel wat betreft de materialen als de            2)        modelvorming van processen en componenten ,
componentafmetingen .                                                       inclusief experimentele verificatie .
  ,, 0.5 micron-röntgenlithografiemaskers, lakken en beeld
                          overdracht "                            b)        Onderzoekthema 's van het B-type
                                                                  1)        Ter ondersteuning van de gebieden 1.1 en 1.2 :
 Proj. Ref 1007: B/85
                                                                            — materialen en apparatuur voor het bewerken
 Het doel van deze werkzaamheden vormt 0,5 micron                               van halfgeleiders ,
 röntgenlithografie tot de werkelijke demonstratie van het                  — fotogesteunde technologie ,
 ---pagebreak---  31 . 12 . 85
                                     Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                          Nr. L 365 / 23
        — hoge-snelheidbeproeving op de plak,                          — geavanceerde fysische analysetechnieken,
        — geautomatiseerde fabricage en controle .                     — sensors en transducers,
 2)     Ter ondersteuning van de gebieden 1.4 en 1.5 :                 — nieuwe technologie en technieken            voor
        — specifieke C AD voor III — V geïntegreerde                      geavanceerde informatieopslag,
              schakelingen ,                                           — interconnect-technologieën .
       — modellering van optische elementen ,
       — betrouwbaarheid .
 3)     Andere algemene onderzoekthema 's :                     Bij in 1986 te publiceren uitnodiging(en ) tot het indie
                                                                nen van voorstellen zal prioriteit worden gegeven aan
       — lithografie (röntgen -, ionen -, . . .),               modelvorming (met de meeste nadruk op GaAs), aan
       — diverse actieve elementen op halfgeleiderma           apparatuur ten behoeve van geautomatiseerde fabri
              terialen met hoge beweeglijkheid ,                cage en controle en interconnect-technologieën .
                                                  DEELPROGRAMMA 2
                                       PROGRAMMATUURTECHNOLOGIE
2.0 .   Inleiding                                              Uit een beoordeling van het Deelprogramma Program
                                                               matuurtechnologie is gebleken welk gewicht er aan de
In 1983 werd de noodzaak van een uitgebreid pro               verschillende onderwerpen dient te worden gegeven .
gramma voor programmatuurtechnologie gemotiveerd               Het wordt eventueel niet noodzakelijk geacht in het
met het feit dat de programmatuur die in het verdere           werkplan voor 1986 de sleutelactiviteiten die moeten
verloop van deze eeuw wordt geproduceerd in snel               worden ondersteund ingrijpend te wijzigen .
tempo steeds complexer en omvangrijker zal worden .
 Deze noodzaak is nu , twee jaar na de aanvang van de
 ESPRIT-proeffase, des te duidelijker. De doelstellin
gen van het ESPRIT-Deelprogramma Programmatuur                          O & O-gebied 2.1 : Theorieën, methoden
technologie worden in verschillende programma 's over                              en gereedschappen
de gehele wereld nagestreefd .
                                                                De noodzaak om de systeemontwikkeling te ondersteu
 De hoofdlijnen van het programma voor programma
                                                               nen met rigoureuzere methoden en gereedschappen
tuurtechnologie worden bepaald door het besef dat de
                                                               vormt een hoofdthema van het werkplan voor program
essentiële thema 's vooral betrekking hebben op de ont
                                                               matuurtechnologie . Tevens is meting van de produkti
wikkeling van omgevingen , methodes en gereedschap
                                                               viteit en van de systeemkwaliteit en -prestaties van
pen ter ondersteuning van het ontwerp van steeds com          groot belang .
 plexere systemen (zowel apparatuur- als programma
tuurcomponenten ) met een hoge kwaliteit en betrouw
baarheid, waar een hogere mate van produktiviteit
wordt bereikt . Nu twee jaren van fase 1 van ESPRIT            2.1.1 .  Onderwerpen
zijn verstreken , loopt er een aantal projecten waarin de
bovengenoemde essentiële thema 's worden behandeld,             De onderwerpen van dit gebied zijn :
zodat wij thans kunnen aangeven welke gebieden moe
ten worden uitgebreid dan wel aan het werkplan voor            Systeemgerichte aanpak
programmatuurtechnologie moeten worden toege                   Formele methoden voor systeemontwikkeling
voegd .
                                                               Synergie van apparatuur en programmatuur
In de volgende secties worden de voor 1986 wenselijk            Eisen — engineering
geachte ontwikkelingen nader aangegeven , maar naar
alle waarschijnlijkheid zal het belangrijkste thema voor        Beveiliging van programmatuur
 1986 worden gevormd door het feit dat er nieuwe pro
jecten nodig zijn om te bevorderen dat de resultaten           Verbetering van de huidige methoden voor programma
van het programma snel worden overgedragen naar de             tuurontwikkeling
industrie . In de uitnodiging(en) tot het indienen van          Herbruikbaarheid
voorstellen , die in 1986 wordt(en ) gepubliceerd, zullen
daarom de volgende onderwerpen voor nieuwe werk               Formele specificatie
zaamheden worden vermeld :                                     Rigoureuze transformaties en methoden
i)     hergebruik van programmatuurcomponenten ;
ii)    commerciële bescherming van programmatuur ;             Geavanceerde methoden voor programmatuurontwik
iii)   demonstratieprojecten voor de beoordeling van           keling
       methodes en gereedschappen in een industriële           Methoden voor formele beschrijving en verificatie van
       omgeving (zie 2.4).                                     simultane, verspreide, ingebedde real-time-systemen
 ---pagebreak--- Nr. L 365 / 24                           Pubhkatieblad van de Europese Gemeenschappen                                  31 . 12 . 85
Systematische studie van het systeemontwikkelingspro                       systemen en door de analyse van abstracte imple
ces                                                                         mentaties is snelle prototypeontwikkeling mogelijk ;
Toepassing van Al -technieken hij de ontwikkeling                  —        voor het programmeren wordt gedacht               aan
                                                                            Modula- en Ada-achtige talen .
Beproeving en demonstratie in verband met kwaliteit,
betrouwbaarheid en conformiteit                                    Ter ondersteuning van de semi-formele transformaties
                                                                   van systeembeschrijvingen op verschillende niveaus wor
Metriek voor produkten en ontwikkelingsprocessen                   den validerings- en documentatiewerkzaamheden ver
                                                                   richt .
2. 1 2.      Lopende projecten en projecten in bespreking          Naast de gemeenschappelijke PCTE-gereedschappen
                                                                   wordt een verzameling gereedschappen ter ondersteuning
Systeemgerichte aanpak                                             van      de   GRASPIN-methode         ontwikkeld, waarin      in
                                                                   belangrijke mate gebruik wordt gemaakt van grafische
         ,, Formele methoden voor asynchrone systemen "            technieken en van concepten als focusseertechnieken ,
                                                                   meervenstertechnieken en simultane manipulatie van ver
                                                                   schillende contexten .
Proj. Kef. 1033 : B/85
Dit project moet resulteren in een formeel kader en een              ,, Programmatuurontwikkeling met behulp van simultaan
geschikte verzameling gereedschappen voor de ontwikke                            uitvoerbare modules (PEACOCK)"
ling van asynchrone ingebedde micro- en verspreide syste
men .
                                                                   Proj. Ref 266 : B/84
Het formele kader wordt gebaseerd op :                             Doel van het project is het ontwerp en de implementatie
—         .. Scott 's domain-based state machine ", voor het        van een uniformeJdmilie talen , die de gehele levenscyclus
          wiskundige model;                                        van programmatuur bestrijkt. Als concept zal bij alle
                                                                   talen      de   ,, simultaan   uitvoerbaar  module "   worden
           Hoare 's logica en temporele logica , voor de juist
          heid van analyse en ontwerp .                            gebruikt ; zij zullen een gemeenschappelijk kenmerk heb
                                                                   ben (abstracte syntax).
 De verzameling gereedschappen bevat een presentatietaai            De familie omvat een semi-formele taal voor de vastleg
en gereedschappen als een ontwerp-database , formele               ging van eisen , algebraïsche talen voor formele specijica
bewijssvstemen voor het ontwerp gebaseerd op bewijs                ties en procedurele talen voor implementaties.
 technieken , assistentie voor de ontwerper en simulatoren .
 De verzameling gereedschappen wordt gekoppeld aan een              Door het project zal ook materiaal voor opleiding en
ontwikkelingsomgeving voor asynchrone systemen die op              oefening beschikbaar komen , alsmede evaluatierappor
dit ogenblik wordt geïmplementeerd en zal bovendien                ten over experimenten in de praktijk .
 compatibel zijn met PCTE.
                                                                       ,, Programmaontwikkeling door specificatie en transfor
Verbetering van de huidige methoden voor programma                                      matie ( PROSPECTRA )"
tuurontwikkeling
  ,, Individueel werkstation voor incrementele grafische spe       Proj. Ref. 390 : B/84
     cificatie en formele implementatie van niet-sequentiële
                        systemen ( GRAS PIN)"                       Het doel van dit project is het opstellen van een strenge
                                                                    methodologie voor programmaontwikkeling door trans
                                                                   formatie uitgaande van formele specificaties .
 Prof. Ref 125 : A /83
                                                                    Er zal een breed-spectrum-taal worden gedefinieerd, uit
 Het project heeft betrekking op een individueel werksta           gaande van formele specificaties voor Ada- Programma 's ,
 tion voor programmatuurontwikkeling ten behoeve van                waarbij in de semantiek voorzieningen worden getroffen
 incrementele grafische specificatie en stapsgewijze for           voor gelijktijdigheidsaspecten .
 mele implementatie van niet-sequentiële systemen .
                                                                    De transformatieregels worden eens en voor altijd geval
 De methode wordt gekenmerkt door integratie van for               ideerd en door de toepassing ervan met programmatuur
 mele en informele technieken in het ontwikkelingsproces :          ondersteuning zal de correctheid van de ontwikkelde pro
                                                                    grammals ten aanzien van de specificaties gegarandeerd
           gestructureerde analysediagrammen en ER-dia             zijn . Het gebruik van Ada als standaardtaal en het vast
           grammen worden gebruikt voor analyse van de
           vereisten ;
                                                                    leggen van specificaties met behulp van annotaties in
                                                                    Anna of een met Anna vergelijkbare taal, is een garantie
           uitbreiding van de . initiële semantiek " benadering      voor de overdraagbaarheid tussen APSE 's. Ten einde het
           tot algebraïsche specificatie en hoog-niveau-Petri      gebruik van deze gereedschappen in een werkstation te
           netten     worden  in   een  doordachte   combinatie      ondersteunen zal een verzameling aanvullende gereed
           gebruikt voor de specificatie van grote verspreide       schappen worden ontwikkeld.
 ---pagebreak--- 31 . 12 . 85                           Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                             Nr. L 365 / 25
De gereedschappen zullen op ieder niveau aan de hand               Er zal een mathematisch model worden opgesteld voor de
van een uniform paradigma worden ontwikkeld: systeem             beschrijving van het ontwikkelingsproces met behulp van
ontwikkeling, ontwikkeling van transformatie, Anna/               ,,projectgrafieken " ten aanzien van logische systemen
Ada en besturing.                                                 (instellingen) (bijvoorbeeld vergelijkingslogica, temporele
                                                                  logica), de omzettingen daarvan , systeembeschrijvingen
                                                                  in verschillende logische systemen , omzettingen van
  ,, Programmatuuromgeving voor het ontwerpen van open            beschrijvingen . Operationele modellen van de projectgra
             gedistribueerde systemen (SEDOS) "                  fieken zullen worden gerelateerd aan activiteiten van pro
                                                                 jectbeheerders, programmatuurontwerpers, program
Proj. Ref 410 : B/84                                              meurs en projectbibliothecarissen .
De doelstelling van het project is de definiëring van for        Er zal een breed-spectrum-taal worden gedefinieerd ter
mele beschrijvingstechnieken en ondersteunende gereed            ondersteuning van het ontwerp van specificaties. Er zul
schappen voor de ontwikkeling en implementatie van                len uitbreidingen van de op modellen gebaseerde VDM
OSI-protocollen en -diensten en meer in het algemeen              methode worden overwogen , met name voor de specifica
van open gedistribueerde systemen .                               ties van simultane systemen , alsmede op karakteristieken
                                                                  gebaseerde methoden en andere op modellen gebaseerde
Er zullen twee formele talen worden gedefinieerd :
                                                                  methoden .
ESTELLE (gebaseerd op het model van een eindige
automaat) en LOTOS , waarin de algebraïsche specifica
tietaal ACT-ONE en de CCS-rekenmethode worden                     Er zullen gereedschappen worden gebouwd ter ondersteu
gecombineerd. Voor beide talen zal de normalisatieproce          ning van de RAISE-methodologie (eerst als prototype en
dure van het ISO worden gevolgd.                                  vervolgens in serieproduktie), er zullen verscheidene indu
                                                                  striële toepassingen worden ondernomen en er zal mate
 Voor beide talen worden prototypes van syntaxgerichte            riaal worden ontwikkeld voor opleiding en oefening.
bewerkingsprogramma 's en gereedschappen voor verifica
tie en simulatie ontwikkeld. Tijdens het project worden
tevens compilers en experimentele sequentiegenerators
beschreven .
                                                                          ,, Formalismen , methoden en gereedschappen
                                                                                (FOR-ME-TOO)"
 ,, Formele beschrijving van arbitraire systemen met behulp
                     van functionele talen "                      Proj. Ref. 283 : A /84
Proj. Ref. 881 : B/85                                             Het hoofddoel van dit project is de definitie, implementa
                                                                  tie en beproeving van een technologie voor het proces van
Doel van het project is de ontwikkeling van een prototype         systematische ontwikkeling, verificatie en validatie van
van een algemeen bruikbare omgeving voor systeembe              programmatuursystemen op basis van het principe van
schrijving, gebaseerd op de zogenaamde ,, systeemseman           hergebruik van programmatuurcomponenten .
tiek ".
                                                                  Het proces van programmatuurontwikkeling wordt, wan
Systeemsemantiek is een uitbreiding van de denotatiese           neer dit wordt opgevat als een proces waarbij speciale
mantiek van programmeertalen in die zin dat het kan               aandacht wordt geschonken aan het hergebruik van
worden toegepast op arbitraire systemen : verschillende           geprefabriceerde componenten en de opbouw van het te
eigenschappen van een systeem worden beschreven door              ontwikkelen systeem met bruikbare componenten als
corresponderende betekenisfuncties.                               bouwstenen , gekarakteriseerd als een combinatie van de
                                                                  ,, top down "- en ,, bottom up"-benadering.
Er zal een prototype van een algemeen bruikbare omge
ving voor systeembeschrijving worden ontwikkeld, geba            Hergebruik van beschrijvingen en analyse van de sequen
seerd op functionele talen en uitgebreid met de grondbe          tiële aspecten van programmatuursystemen zijn geba
ginselen van systeemsemantiek .                                   seerd op een specificatietaai, die wordt gedefinieerd met
                                                                  behulp van enkele grondbeginselen van ASL : een kern
Een ander doel van het project is het ontwerp van een             specificatietaal met ,, losse " semantiek.
prototype van een taal voor systeembeschrijving voor de
volgende twee gebieden : analoge elektronische schakelin
gen en digitale systemen (inclusief VLSI).                        Hergebruik van beschrijvingen en analyse van de gelijk
                                                                  tijdigheidsaspecten van programmatuursystemen zijn
                                                                  gebaseerd op verschillende categorieën Petri-netten : van
,, Rigoureuze aanpak van industriële programmatuurtech           conditionele netten tot netten van hoog niveau en sto
                       nologie (RAISE)"                           chastische Petri-netten .
Proj. Ref. 31 5 : A /84                                           De ontwikkelaar zal beschikken over een omgeving van
                                                                  ondersteunende gereedschappen voor het volgen van een
Doel van het project is de opbouw van een complete                discipline bij de stapsgewijze afleiding en ontwikkeling
omgeving voor systeemontwikkeling op basis van een ver            van programmatuurcomponenten , het terughalen van
beterde versie van de VDM-methode .                               componenten en de configuratie daarvan .
 ---pagebreak---  Nr. L 365 / 26                        Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                31 . 12 . 85
Geavanceerde programmatuurontwikkelingsmethoden                   Er zal een evaluatierapport worden opgesteld over de
                                                                  haalbare prestaties van verschillende functionele metho
  ,, Een geïntegreerdeformele aanpak van industriële pro         den op parallelmachines.
             grammatuurontwikkeling (METEOR)"
Proj. Ref. 432 : A /84                                                  „ Een geavanceerde ondersteuningsomgeving voor
                                                                          methodegebonden ontwikkeling en evolutie van
                                                                                programmapakketten ( TOOL-USE)"
Het hoofddoel van dit project is de toepassing van for
mele methoden in het industriële programmatuurontwik             Proj. Ref. 510 : B/84
kelingsproces.
                                                                  Dit project beoogt de ontwikkeling van technieken voor
Het ontwikkelingsproces zal worden onderzocht en gemo            de formele definitie van bij programmatuurontwikkeling
delleerd door individualisering van bouwcomponenten              gebruikte methoden . Het project is geconcentreerd op één
met het oog op de analyse van bestaande methoden en de            essentieel idee, namelijk dat de bouw van een ondersteu
ontwikkeling van nieuwe methoden voor programmatuur              ningsomgeving moet worden geparametriseerd door mid
ontwikkeling.                                                     del van in een ontwikkelingstaal uitgedrukte methoden .
                                                                  Gestreefd wordt naar een beter begrip en een formele
Er zal een taal voor eiscnengineering worden gedefi              modellering van :
nieerd met een semantiek die tijdsaspecten omvat.                 —       het programmatuurbouwproces,
                                                                  —       de toepassingsgebieden ,
Algebraïsche methoden worden toegepast voor de specifi
catie van passieve en actieve objecten (procesalgebra en          —       de doelsystemen .
de algebraïsche specificatietaai, ASL); denotatiemodel
len van parallelsystemen vormen een basis voor het bepa           Vervolgens zal aandacht worden besteed aan de definitie,
len van een calculus waarin diverse eigenschappen van             implementatie en evolutie van een prototypeomgeving
dergelijke systemen kunnen worden bewezen .                       voor op formeel gedefinieerde methoden gebaseerde pro
                                                                  grammatuurontwikkeling.
Het specijieke doel van dit project is de integratie van het
paradigma van objectgebaseerde talen , de algebraïsche
benadering van programmatuurspecificatie, de relatio                     ,, Prototype van een implementatiesysteem voor
nele aanpak en de zogenoemde formele heuristiek .                                toepassingsprogrammatuur (ASPIS)"
Er zal aandacht worden geschonken aan de gevolgen van             Proj. Ref. 401 : A /84
de toepassing van formele methoden bij het ontwikkelen
van programmatuur voor het management en de metriek.              Het hoofddoel van dit project is de exploitatie van de hui
                                                                  dige stand van de techniek op het gebied van specificatie
Er is gezorgd voor aanwending van de resultaten door de           talen en kunstmatige intelligentie met het oog op de bouw
industrie, voornamelijk op het gebied van de bouw van             van gereedschappen , assistenten genoemd, die kunnen
real-time-gedistribueerde systemen , door de geplande             helpen bij de gedeeltelijke automatisering van de eerste
bouw van prototypeomgevingen .                                    stadia van de levenscyclus .
                                                                  De voornaamste in dit project te onderzoeken kwesties
    ,, Onderzoek naar de haalbare prestaties van zeer sterk       zijn :
   parallelle interpretaties van functionele programma 's "       —        vastlegging van de door de assistent te gebruiken
                                                                          terreinkennis ;
Proj. Ref 302 : B/84                                              —       keuze van een passend representatieformalisme
In dit project wordt onderzocht of een functionele aanpak                  voor de codering van kennis ;
dienstig is om de mogelijkheden van zeer sterk parallelle         —       definitie van de basisarchitectuur van de assisten
apparatuurarchitecturen ten volle te exploiteren . Dit                     ten ;
omvat meting van de complexiteit en het parallellisme            —        definitie van een passende taal voor de interactie
 van functionele programma 's die in de talen FP, Lispkit                 tussen assistent en gebruiker.
en Me-Too zijn geschreven .
                                                                  Het einddoel van het project is het tot stand brengen van
 Het project is gericht op de ontwikkeling van :                  een verzameling geavanceerde methoden en gereedschap
— een gereedschap voor de vertaling van Lispkit en                pen met het oog op een flexibele aanpak van de produktie
         Me- Too in FP;                                           van toepassingsprogrammatuur steunend op een interac
—        gereedschappen om de dynamische complexiteit en          tieve stijl en met name :
         het parallellisme van FP- Programma 's te meten ;        — snelle prototyping door interpretatie van de compo
—        een virtuele machine waarmee de parallelle uitvoe               nentenspecificaties ;
         ring van functionele programma 's kan worden gesi       — het opnieuw gebruiken van componenten via op
         muleerd.                                                         kennis gebaseerde assistenten .
 ---pagebreak---   31 . 12 . 85
                                             Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                               Nr. L 365 /27
          ,, Geavanceerde interactieve ontwikkeling van                passingsprogrammering en daarbij vooral de nadruk te
             gegevensintensieve toepassingen (AIDA)"                    leggen op efficiëntie.
 Proj. Ref. 892 : B/85                                                  Er zal een programmeertaal waarin drie geavanceerde
                                                                        technieken zijn geïntegreerd worden gedefinieerd reke
 Dit project heeft betrekking op de definitie en ontwikke              ning houdend met de specificiteit van wetenschappelijk
 ling van methodologieën , talen en gereedschappen ter                 programmeren . Deze technieken zijn :
 ondersteuning van specificatie, prototyping, ontwerp en                — abstractie van gegevenssoorten en operatoren ,
 implementatie van informatiesystemen .
                                                                       — relationele databaseprogrammering voor weten
                                                                                schappelijke gegevens,
 In de prototypeomgeving zal specificatie in de ontwik
kelde System Modelling Language (SML) en prototyping                    —      formele specificatie en bewijs.
door vertaling van SML in een uitvoerbare combinatie                    Een        efficiënte programmatuurontwikkelingsomgeving
 van FLOP en NIAL mogelijk zijn .                                       omvat een controlesubsysteem dat de gebruiker de moge
                                                                        lijkheid biedt om na te gaan of het algoritme aan een
 Voor het ontwerp en de implementatie zal gebruik worden               specificatie voldoet of dat fouteninformatie verstrekt
gemaakt van semi-automatische transformaties (onder                    wanneer het algoritme ongeldig is.
steund door op regels gebaseerde assistenten) van SML
in TAXIS en van TAXIS in DBPL .
                                                                        De adequaatheid van het gehele systeem zal worden ge
                                                                        ëvalueerd door applicatiebibliotheken te ontwikkelen .
 De integratie van de diverse gereedschappen zal worden
afgestemd op de integratie van de eraan ten grondslag                   De projecten 1041 en 1158 worden als complementaire
liggende kennisbank.                                                   projecten beschouwd: het laatste moet een demonstratie
                                                                        systeem opleveren voor het generatiegedeelte van het eer
                                                                        ste. Tussen deze projecten zullen informatie en leverbare
                                                                        resultaten worden uitgewisseld om dubbel werk te voor
                       ,, Bewijsgerichte systemen "                     komen .
 Proj. Kef. 1041 en 1158 : A /85
                                                                         ,, Ontwikkeling van een doeltreffendfunctioneel program
Onder deze naam werden twee elkaar aanvullende pro                            meersysteem ter ondersteuning van prototyping "
jecten gecombineerd . De twee onderdelen zijn :
                                                                         Proj. Ref. 891 : B/85
                                                                         In dit project zal een functioneel programmeersysteem
            , . Syn taxisgerich te gereedschapsgen era tor              voor een doeltreffende ondersteuning van prototyping
                                                                        worden ontwikkeld.
 Proj. Ref. 1041
                                                                        Er zal worden nagegaan welke de mogelijkheden en het
 Het project is gericht op een meta-systeem dat syntaxis               nut zijn van een functioneel programmeersysteem op de
gerichte opmaak-, transformatie- en correctiegereed                    volgende gebieden :
schappen genereert uit beschrijvingen van de syntaxis en
                                                                        —       snelle prototyping :
de semantiek van de bij programmatuurontwikkeling
gebruikte formalismen .                                                 —        efficiënt genereren van codes voor op conventionele
                                                                                sequentiële apparatuur uit te voeren functionele
 Er zullen meta-talen voor de beschrijving van context                         programma 's ;
 voorwaarden , transformatieregels , bewijsregels en                    —       programmeren op grote schaal:
-methoden worden gedefinieerd.
                                                                        —       blijvend objectmanagement voor lange-termijnop
                                                                                slag.
 Er zal een reeks gereedschapsgeneratoren , die deze
meta-talen aanvaarden , worden ontworpen en de versies                  Er zal een prototypesysteem nodig zijn om deze aanpak
 van het generatorsysteem zullen op ruim verspreide                     te demonstreren .
omgevingen gericht zijn .
                                                                              ,, Foutenopsporing in en specificatie van real-time
    ,, Integratie van geavanceerde technieken in efficiënte                       ingebedde systemen in Ada (DESCARTES)"
   wetenschappelijke toepassingsprogrammatuur (A TES) "
                                                                        Proj. Ref. 937: B/85
 Proj. Ref. 1158
                                                                        Het project is bedoeld om degenen die real-time inge
 Dit project heeft ten doel geavanceerde technieken op te               bedde systemen ontwikkelen in Ada bij te staan bij het
nemen in een geïntegreerde programmatuurontwikke                       onderzoeken van formele methoden en het ontwerpen van
lingsomgeving op het gebied van wetenschappelijke toe                 programmatuur- en apparatuurgereedschappen .
 ---pagebreak--- Nr. L 365 / 28                         Pubhkatieblad van de Europese Gemeenschappen                                  31 . 12 . 85
Er zal onderzoek worden verricht naarformele semantiek           Deze beide onderwerpen komen in aanmerking voor
en bewijssystemen voor real-time-talen , met nadruk op de        opneming in de in 1986 te publiceren oproep(en) tot
samenstelbaarheid.                                               indiening van voorstellen .
 Voorts zal een speeificatietaal, met inbegrip van real
time-gedwongenheden en transformaties waarbij de cor              O & O-gebied 2.2 : Managementaspecten en industriële
rectheid behouden blijft, worden ontworpen .                                                  aspecten
                                                                  De op deelgebied 2.1 ontwikkelde theorieën, methoden
Ook zal aandacht worden besteed aan de naspeurbaar
heid van transformatiebeslissingen in de context van de          en gereedschappen zullen het nodige basismateriaal
                                                                 leveren voor de ontwikkeling, de bouw en het onder
real-time-gedwongenheden en aan de ontwikkeling van
analysehulpmiddelen .                                            houd van produkten en voor een doelmatig manage
                                                                 ment van het ontwikkelingsproces zelf, dat wil zeggen
                                                                 ontwikkelingsprojectbeheer. De managementmethoden
Beproeving en demonstratie van kwaliteit, betrouwbaar           en -gereedschappen die nodig zijn om dit basismate
heid en conformiteit .                                           riaal te exploiteren vormen het voornaamste onderwerp
                                                                 van dit gedeelte van het Werkplan Programmatuurtech
           ,, Betrouwbaarheid en kwaliteit van Europese          nologie .
                   programmatuur (REQUEST)"
Proj. Ref 300 : A /84                                            2.2 . 1 . Onderwerpen
                                                                 De onderwerpen op dit gebied zijn :
Het project heeft ten doel vooruitgang te maken inzake
het bepalen van de kwaliteit en betrouwbaarheid van pro         ondersteuning van programmatuurproduktie en -onder
grammatuur, ten einde deze te kunnen specificeren , voor        houd
spellen , meten en garanderen .                                  (korte-termijnoplossingen , met inbegrip van die op spe
                                                                 ciale gebieden);
De werkgebieden zijn onder meer:
— vaststelling en validering van een metriek voor het            management van geavanceerde programmatuurproduk
        begrip ,, kwaliteit " en bouw van een kwantitatief       tie
        model voor kwaliteitsvoorspelling ; bijzondere aan      (projectbeheer, produktmanagement, commerciële vei
        dacht zal worden besteed aan krachtige regressie        ligheid).
        methoden ;
— ontwikkeling van een metriek en modellen voor het              2.2.2 .   Lopende projecten en projecten in bespreking
        voorspellen van de betrouwbaarheid zowel van pro
        grammatuursystemen in het algemeen als van syste        Ondersteuning van programmatuurproduktie en -onder
        men waarvan een zeer grote betrouwbaarheid wordt         houd
        verlangd (bij voorbeeld foutentolerante systemen);
— onderzoek naar de invloed van het gebruik van for                  , Managementondersteuning voor programmatuur
        mele methoden op de voorspelling en demonstratie                        produktie en -onderhoud (SPMMS)"
        van de betrouwbaarheid :
                                                                 Proj. Ref. 282 : A /84
— omschrijving van een methodologie voor de keuring
        van programmatuurprodukten .                             Het doel van dit project is het ontwerpen en implemente
                                                                 ren van een systeem dat alle managementactiviteiten tij
Om de ontwikkeling en validering van de metriek te ver          dens de levenscyclus van programmatuur ondersteunt.
gemakkelijken is in het project een begin gemaakt met de         Een van de belangrijkste eisen waaraan het systeem dient
aanleg van een database voor bedrijfsinformatie over de          te voldoen is de aanpasbaarheid aan verschillende mana
kwaliteit en betrouwbaarheid van programmatuur. De               gementmethoden . Het is de bedoeling om dit te verwezen
populatie wordt door de verschillende projecten in Europa        lijken door een elementaire generieke SPMMS-kern te
verschaft.                                                       bouwen die gemakkelijk, eventueel via een op regels
                                                                 gebaseerde aanpak, aan de klantenspecificaties kan wor
2 . 1 .3 .   Vooruitzichten voor andere werkzaamheden            den aangepast.
Aangenomen wordt dat in de lopende projecten vol                 Twee aanpassingen volgens klantenspecificaties dienen
doende aandacht wordt besteed aan de theoretische                aan praktijktests te worden onderworpen , waarna de des
grondslag voor methoden en prototypegereedschappen               betreffende evaluatierapporten moeten worden opgesteld.
ter ondersteuning van meer formele werkwijzen voor
het ontwerpen van grote sequentiële systemen en paral           Management van geavanceerde programmatuurproduktie
lelsystemen .
                                                                            , , Geïntegreerde projectbeheersystemen "
De twee zeer belangrijke onderwerpen , het opnieuw
gebruiken van componenten (specificatie , verificatie ,           Proj. Ref 814 en 938 : A /85
validering van componenten) en een metriek voor sys
teemprestaties en systeemplanning, zijn op het ogen              De twee complementaire projecten zijn samengevoegd
blik onvoldoende behandeld .                                      tot bovengenoemd project. De twee onderdelen zijn :
 ---pagebreak---  31 . 12 . 85                          Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                               Nr. L 365 /29
        ,, Projectgeïntegreerde beheersystemen (PIMS) "           2.3.1 . Onderwerpen
 Proj. Ref. 814                                                   De onderwerpen op dit gebied zijn :
 Het project beoogt de ontwikkeling van een op regels             gemeenschappelijke gereedschapsomgeving,
gebaseerd beheersysteem dat als advies- of oefensysteem           evolutie naar meer geavanceerde omgevingen ;
 wordt gebruikt. Het prototype-managementadviessysteem            host/target-kwesties .
 en het prototype-managementoefensysteem zullen via
praktijktests worden geëvalueerd.
                                                                  2.3.2 .     Lopende projecten en projecten in bespreking
 ,, Een autonome en interactieve workbench als hulpmiddel         Gemeenschappelijke gereedschapsomgeving
                voor programmatuurprojectbeheer "
                                                                    ,, Grondslag voor een overdraagbare gemeenschappelijke
 Proj. Ref 938                                                                     gereedschapsomgeving (PCTE) "
 Het doel van dit project is de implementatie van een pro        Proj. Ref. 32 : A /83
 totype-workbench , waarbij bijzondere aandacht wordt
 besteed aan planning, projectbesturing en beslissingson         Het project is gericht op de ontwikkeling van een laag
 dersteuning. De gereedschappen steunen in hoge mate op           basisfuncties voor een overdraagbare gemeenschappelijke
 een gemeenschappelijke kennisbank . De bedoeling is dat          gereedschapsomgeving. Deze omgeving zal opwaarts
 het systeem overdraagbaar is op UNIX V en PCTE.                  compatibel zijn met UNIX V.
                                                                  De PCTE-nucleus bestaat uit :
 De projecten 814 en 938 worden als complementaire pro
jecten beschouwd. Zij hebben beide betrekking op de pro          — basismechanismen voor procesbesturing, interproces
 duktie van geïntegreerde managementgereedschappen ;                      communicatie, alsmede een objectmanagementsys
 in project 814 wordt de nadruk gelegd op een op regels                   teem (OMS) dat op een Entity-Relationship-model is
 gebaseerde aanpak, in project 938 op de koppeling aan                    gebaseerd en het subschemaconcept ondersteunt ;
programmatuurontwikkelingsgereedschappen .            Tussen      — gebruikersinterfacemechanismen die zorg dragen
 beide projecten zullen informatie en leverbare resultaten                voor het concept gebruikersagent (die vensters ,
 worden uitgewisseld ten einde dubbel werk te voorkomen .                 menu 's,   andere   beeldkaartfaciliteiten ,  en   een
                                                                          opdrachttaai ondersteunt) en het concept applicatie
                                                                          agent (die een syntactischgericht opmaakprogramma
 2.2.3 .    Vooruitzichten voor andere werkzaamheden                      en de interface met UNIX-gereedschappen levert);
                                                                  — gedistribueerde faciliteiten (LAN-interface en proto
 De vorige oproepen tot indiening van voorstellen heb                    collen van hogere orde).
 ben een onvoldoende aantal goede projecten op dit
 deelgebied opgeleverd . Op het ogenblik wordt gewerkt             Er worden twee prototypes van de PCTE-nucleus ontwik
 aan eenvoudige managementgereedschappen en op                    keld: een op UNIX gebaseerde versie en een op Ada
 regels gebaseerde beheersystemen .                               gebaseerde versie.
                                                                   De specificaties zijn bekendgemaakt en worden ruim ver
 Op dit deelgebied dient werk te worden gemaakt van               spreid in de ESPRIT-gemeenschap.
 de ontwikkeling van methoden en gereedschappen (bij
 voorbeeld produktcontrole, commerciële veiligheidsas             De nucleus zal worden geëvalueerd door enkele belang
 pecten) voor het ondersteunen van opnieuw bruikbare               rijke gereedschappen te ontwikkelen , waaronder een con
 programmatuurcomponenten , ter aanvulling van de op              figuratiebeheersysteem (CMS) en een kennisgebaseerde
 deelgebied 2.1 vastgestelde werkzaamheden .                      programmeursassistent (KBPA).
  Kleine projecten die op bovengenoemde onderwerpen
 betrekking hebben zullen waarschijnlijk in aanmerking               ,, Geautomatiseerde ondersteuning van programmatuur
 komen voor opneming in de in 1986 te publiceren                        technologie (ASSET — toepasbaarheidsonderzoek)"
 oproep(en) tot indiening van voorstellen .
                                                                   Proj. Ref. 267: B/84
                                                                   Het toepasbaarheidsonderzoek heeft ten doel aan te
      O & O-gebied 2.3 : Gemeenschappelijke omgeving
                                                                  tonen dat een voorstel voor de ontwikkeling van geavan
                                                                  ceerde interactieve grafische ondersteuning voor een
  De werkzaamheden op dit deelgebied kunnen zich uit             reeks methoden die elke fase van de levenscyclus van pro
  strekken over een breed gamma onderwerpen , varië              grammatuur bestrijken en op het EPOS-systeem zijn
  rend van geïntegreerde gereedschapsverzamelingen tot            gebaseerd, technisch uitvoerbaar is.
  methodegebonden ondersteuning van systeemontwik
  keling, van toepassingsgerichte ondersteuningssyste             De resultaten van dit toepasbaarheidsonderzoek zijn in
  men tot omgevingsgeneratoren .                                   een eindrapport samengevat .
 ---pagebreak--- Nr, L 365 / 30                        Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                    31 . 12 . 85
 ,, Gemeenschappelijke gereedschappen ter aanvulling van         Deze systematische theorie van computerberekeningen is
                      de PCTE (PACT)''                           erop gericht de elementaire rekenkundige bewerkingen zo
                                                                 nauwkeurig mogelijk uit te voeren en voldoende controle
Proj. Ref. 951 : A /85                                           uit te oefenen op het afrondingsproces, ten einde fouten
                                                                 binnen betrouwbare grenzen te houden .
Het doel van het project is de ontwikkeling van een ini
tiële verzameling gereedschappen voor de PCTE en de
documentatie hiervan (project 32), waarbij vooral aan           In dit project zullen verschillende methoden worden
dacht wordt besteed aan die basisgereedschappen welke            gevolgd: inbedding van passende rekenkundige notaties
                                                                 in Ada en Pascal; Al-technieken voor formuleverwerking
een mogelijke gebruiker denkt te vinden in een ,, elemen
tair besturingssysteem ". Deze implementatie van een             en symboolverwerking ; samenstelling van een methodolo
laag functies boven de PCTE-basismechanismen zal                 gisch kader en kennisgebaseerd op numerieke program
degene die gereedschappen ontwikkelt een interface van           mering.
hogere orde met de PCTE verschaffen . Het project zal in
nauwe samenwerking met het PCTE-project worden uit
                                                                         ,, Een op regels gebaseerde aanpak van informatie
gevoerd.
                                                                                systeemontwikkeling "
De prototypeversie kan onder meer omvatten :
— gereedschappen voor gegevensdefwitie en gegevens              Proj. Ref. 928 : B/85
       opvraag ,
— gereedschappen voor omgevingsadministratie,                    Het project heeft ten doel informatiesystemen tot stand te
                                                                 brengen die beter beantwoorden aan de bedrijfsbehoeften
— gereedschappen voor het opmaken van documenten ,
                                                                 van de gebruikers. De individuele eisen van de eindge
— communicatiefaciliteiten (gebruiker-gebruiker en               bruikers worden volgens een op regels gebaseerde me
       gateways)                                                 thode verzameld. Deze denkbeelden worden opgenomen
— ondersteuning van C, Pascal, Lisp en Prolog,                   in één enkel model, dat vervolgens wordt gebruikt voor
— gereedschappen voor configuratiebeheer.                        het genereren van toepassingen .
Evolutie naar meer geavanceerde omgevingen                       Er zal een prototypesysteem worden ontwikkeld dat
                                                                 bestaat uit :
    ,, Genereren van interactieve programmeeromgevingen          — een op regels gebaseerd systeem voor de verzameling
                            ( GIPE)''                                     en presentatie van feiten , met verschillende denkbeel
                                                                          den voor de presentatie en valideringsmiddelen ;
Proj. Ref. 348 : B/84
                                                                 — een uniforme kennisbank ( UKB) voor het opslaan ,
Dit project heeft vooral ten doel de mogelijkheden van                    aggregeren en valideren van individuele denkbeel
                                                                          den ;
het automatisch genereren van interactieve programmeer
omgevingen uit taaispecificaties te onderzoeken .                — een systeem voor het genereren van toepassingen uit
                                                                          op regels gebaseerde beschrijvingen in de UKB, door
Een dergelijke interactieve omgeving zal worden gegene                   transformatie of door interpretatie van de regels.
reerd uit een complete syntactische en semantische kar
akterisering van de te gebruiken taal.
                                                                      ,, Opnieuw gebruiken van concepten en componenten in
Deze syntactische en semantische karakterisering zal for                              kennisrijke omgevingen "
meel worden uitgedrukt in een taaldefinitieformalisme
(LDF): een op inferentieregels gebaseerde benadering en           Proj. Ref 974 en 1094 : A /85
een algebraïsche aanpak worden beschouwd als het uit
gangspunt voor het ontwerpen van het LDF.                        De twee complementaire projecten werden samenge
                                                                 voegd tot bovengenoemd project. De twee onderdelen
Er zal een prototypesysteem worden ontworpen en geïm            zijn :
plementeerd, dat in wezen bestaat uit een LDF-compi
leerprogramma , een bestandssysteem en een gebruikers
interface.                                                         ,, Een kennisbankomgeving voor programmatuursysteem
                                                                         configuratie waarbij componenten opnieuw worden
   ,, Ontwikkeling en integratie van nauwkeurige bewerkin                               gebruikt (KNOSOS) "
      gen in numerieke gegevensverwerking (DIA MOND) "
                                                                  Proj. Ref. 974
 Proj. Ref. 1072 : B/85
                                                                  In dit project wordt gewerkt aan een omgeving ter onder
 Het project heeft ten doel methoden en gereedschappen           steuning van een methode voor het opnieuw gebruiken
 voor nauwkeurige drijvende-kommaberekeningen op                  van componenten bij het opstellen van de programma
 computers te ontwikkelen , die gebaseerd zijn op een             tuurconfiguratie.
 mathematische theorie van computerberekeningen waarin
 alle bewerkingen door zogenaamde semimorfismen zijn              De door de gebruikers aan een dergelijke omgeving
 gedefinieerd.                                                    gestelde eisen zullen worden verzameld via onderzoeken
 ---pagebreak---  31 . 12 . 85                         Pubhkatieblad van de Europese Gemeenschappen                              Nr. L 365 / 31
 van bedrijven die met de ontwikkeling van grote toepas         De werkzaamheden op dit deelgebied moeten als kader
 singen vertrouwd zijn .                                        dienen voor de invoering van de geïntegreerde onder
 Er zal een K NOSOS-prototvpe worden gebouwd door               steuningsomgevingen in de industrie. Het is derhalve
 integratie en aanpassing van een relationele DBMS , een        van belang dat de lopende werkzaamheden het vol
                                                                gende omvatten :
 gereedschap voor kennisrepresentatie en - verwerking, een
programmatuurconjigurator, een geautomatiseerd confi           i)       ondersteuning van breed-spectrumtalen en geïn
 guratiebeheersysteem en een gemeenschappelijke gebrui                  tegreerde gemengde omgevingen (b.v . functionele
 kersinterface met grafische mogelijkheden . Dit prototype               en logische programmeertechnieken);
 zal door middel van praktijktests worden geëvalueerd.          ii )     ontwikkeling van omgevingsgeneratoren voor een
                                                                         efficiëntere ondersteuning van geavanceerde ont
                                                                         werp-methoden .
  ,, Systeem ter ondersteuning van het pragmatisch opnieuw
            gebruiken van programmatuurconcepten                Bovenstaande twee onderwerpen zullen waarschijnlijk
                     (PRACTITIONER)"                            in aanmerking komen voor opneming in de in 1986 te
                                                                publiceren oproep(en) tot indiening van voorstellen .
 Proj. Ref. 1094
 Dit project is gericht op de ontwikkeling van methoden           O & O-gebied 2.4 : Evaluatie- en demonstratieprojecten
 voor het vaststellen , afzonderen , documenteren , opslaan
en terugzoeken van programmaconcepten op ontwerp               Om te voorzien in de dringende behoefte aan een
niveau , d.w.z. ontwerp-denkbeelden , schema 's voor pro       snelle overdracht van technologie naar de industrie is
                                                                het van groot belang dat de resultaten van het
grammatuursubsystemen en -componenten .
                                                                ESPRIT-Programma een kwantitatieve en kwalitatieve
 Er zal worden onderzocht of de methoden voor het analy        evaluatie van de kosten van invoering en toepassing
seren van bestaande programma 's op een linguïstische           van geïntegreerde ontwikkelingsomgevingen , -metho
grondslag kunnen worden geplaatst.                              den en -gereedschappen in een gecontroleerde indu
                                                                striële omgeving omvatten . Dit deelgebied zal steeds
Een prototypesysteem dat deze methoden ondersteunt zal          belangrijker worden naarmate het programma verwe
 worden geëvalueerd door middel van uitvoerige experi          zenlijkt wordt .
menten .
 De projecten 974 en 1094 worden als complementaire             2.4.1 .     Onderwerpen
projecten beschouwd: zij zijn beide gericht op het opnieuw      De op dit gebied te behandelen onderwerpen zijn :
gebruiken van componenten , maar leggen verschillende
 klemtonen : het ene beoogt de ontwikkeling van nieuwe          evaluatie- en demonstratieprojecten voor specifieke
 industriële methoden voor het opnieuw gebruiken van            methoden en /of technieken ; evaluatie- en demonstra
 componenten bij het opstellen van de programmatuurcon         tieprojecten voor integratiekwesties .
jiguratie ; in het andere worden de ontwerp-aspecten van
 het probleem behandeld en wordt gezocht naar opnieuw
 bruikbare concepten .                                          2.4.2 .     Lopende projecten en projecten in bespreking
Tussen beide projecten zullen informatie en leverbare           Evaluatie- en demonstratieprojecten voor specifieke
resultaten worden uitgewisseld om dubbel werk te                methoden en /of technieken
voorkomen .
                                                                     ,, Demonstratie van programmatuurontwikkeling door
                                                                    middel van GRASPIN-methoden en -gereedschappen "
 Host/target-kwesties
                                                                Proj. Ref. 800: A /85
 Er zijn momenteel geen projecten op dit gebied .
                                                                In dit project zal de geschiktheid van de huidige stand
                                                                van de programmatuurontwikkelingstechniek voor indu
 2.3.3 .   Vooruitzichten voor andere werkzaamheden             striële doeleinden worden geëvalueerd en gedemon
 De in 1983 aangevatte werkzaamheden met betrekking             streerd. De methodologie en de basisverzameling onder
 tot de overdraagbare gemeenschappelijke gereed                steuningsgereedschappen zullen door het GRASPIN-pro
 schapsomgeving ( PCTE) hebben de kern voor het werk           ject (P 125) worden geleverd.
 inzake de eerste generatie omgevingen in het kader van         De GRASPIN-methodologie en -gereedschappen zullen
 het ESPRIT-Deelprogramma Programmatuurtechnolo                 worden geëvalueerd en gedemonstreerd in het kader van
 gie geleverd. De in dit project gedefinieerde interfaces       projecten op twee toepassingsgebieden : computergeïnte
 leveren de schakels die nodig zijn voor de integratie
                                                                greerde fabricage en kantoorautomatisering.
 van de geproduceerde gereedschappen in de overige
 deelgebieden van het Werkplan Programmatuurtechno
 logie .                                                           ,, Demonstratie van de methodologie en het systeem van
                                                                                PROSPECTRA "
  Als gevolg van de supplementaire oproep tot indiening
  van voorstellen in 1985 zullen de werkzaamheden met            Proj. Ref. 835 : A /85
  betrekking tot de geavanceerde omgevingen en host/
  target-kwesties naar verwachting in 1986 op touw wor          Het PROSPECTRA-project zal een rigoureuze methodo
  den gezet.                                                    logie voor de ontwikkeling van correcte programmatuur
 ---pagebreak--- Nr. L 365 / 32                         Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                               31 . 12 . 85
en een uitgebreid ondersteuningssysteem leveren . De              komen en er kan nu een begin worden gemaakt met de
methoden en gereedschappen wijken sterk af van de                 experimenten en de evaluatie .
manier waarop momenteel in de industrie te werk wordt
gegaan . In het voorgestelde project zal worden aange
toond dat deze methodologie en de desbetreffende onder
steuningsgereedschappen in concrete industriële projecten         Het betreft hier een bijzonder belangrijk gedeelte van
kunnen worden toegepast .                                         het werkplan Informatietechnologie en waarschijnlijk
                                                                  zullen een aantal kleine demonstratieprojecten , als
                                                                  mede een beperkt aantal grote demonstratieprojecten
Evaluatie- en demonstratieprojecten voor integratiekwes          in aanmerking komen voor opneming in de in 1986 te
ties                                                              publiceren oproep(en) tot indiening van voorstellen .
Er zijn momenteel geen projecten op dit gebied .
                                                                  De demonstratieprojecten hebben ten doel de metho
                                                                  den, gereedschappen en ontwikkelingsondersteunings
2 .4 . 3 .   Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
                                                                  omgevingen in een industriële omgeving te evalueren .
                                                                  Er zullen slechts financiële middelen voor specifieke
De lopende werkzaamheden naderen het stadium                      toepassingen worden verstrekt indien zij voor evalua
waarin de eerste prototypemodellen beschikbaar                    tiedoeleinden zijn bestemd .
                                                     DEELPROGRAMMA 3
                                   GEAVANCEERDE INFORMATIEVERWERKING (AIP)
3.0.       Inleiding                                              In de oproepen tot voorstellen die in 1986 zullen wor
                                                                  den gepubliceerd zal voor wat de nieuwe werkzaamhe
 De opzet van het ESPRI1 -werkprogramma voor AIP                  den betreft prioriteit worden gegeven aan de volgende
was te zorgen voor geavanceerde technieken ter onder             gebieden :
steuning van de informatieverwerking. Men was het er              i)      demonstratieprojecten (zie hoofdstuk 3.1.3 )
over eens dat de traditionele gegevensverwerkingsme
thoden en apparatuur- en programmatuurarchitecturen               ii)     multi-sensoriële systemen (zie hoofdstuk 3.2.3 )
niet konden voldoen aan de toekomstige eisen op het               iii)    integratie van numerieke en symbolische verwer
gebied van de informatieverwerking ; daarom is een                        king (zie hoofdstuk 3.4.3 )
programma opgezet dat de volgende gebieden bestrijkt :
i)      kennisengineering                                                     O & O-gebied 3.1 : Kennisengineering
ii ) geavanceerde signaalverwerking met inbegrip van
        mens-machine interfaces                                   Het onderzoek op dit gebied houdt zich bezig met de
                                                                  middelen en technologieën die nodig zullen zijn voor
iii) informatie- en kennisopslag                                  de ontwikkeling van kennisgebaseerde systemen .
iv) computerarchitecturen .
                                                                  3.1.1 .   Onderwerpen
Het Deelprogramma AIP omvat per definitie hoofdza
kelijk geavanceerde onderzoekgebieden en daarom zul
                                                                  De ke'nnisverwërking vraagt om een evenwichtig pro
len naar verwachting de hierboven genoemde gebieden
                                                                  gramma van theoretische studies en praktisch gerichte
ook in 1986 steun nodig hebben . Er zijn reeds bemoedi           onderzoek- en ontwikkelingsprojecten , die de metho
gende resultaten geboekt , in het bijzonder met de eerste         den en hulpmiddelen zullen opleveren die nodig zijn
toepassingen van kennisengineeringtechnieken , en er
                                                                  om deze nieuwe technieken geleidelijk in commerciële
zullen zich steeds betere gelegenheden voordoen om
                                                                  en industriële omgevingen ingang te doen vinden .
AlP-technologie op de andere deelgebieden van het
ESPRIT-Programma toe te passen . Ter ondersteuning
van de technologieoverdracht zal meer de nadruk moe              Onder kennisengineering vallen de volgende onderwer
ten komen te liggen op het werken aan geavanceerde                pen :
systeemontwerp-methoden en focusseringsprojecten                  — kennisverwerking ;
die de kwalitatieve en kwantitatieve gegevens zullen                   dit omvat kennisaquisitie, representatie en manipu
opleveren die nodig zijn om deze technologie in de                     latie met inbegrip van inferentie- en leertechnie
industrie te kunnen doorvoeren .                                       ken ;
 ---pagebreak--- 31 . 12 . 85                             Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                            Nr. L 365 / 33
— dialoog en natuurlijke taal met inbegrip van gra                 schien verschillende representatieschema 's gebruiken die
       fiek ;                                                       door verschillende inferentiemachines worden vertolkt.
— ontwikkeling en toepassing van kennisgebaseerde                   Een veelbelovende architectuur lijkt die welke iedere ken
       systemen in operationele omgevingen .                        nisbron als een onafhankelijk subject beschouwt dat
                                                                    alleen met andere soortgelijke subjecten communiceert
                                                                     via een globale datastructuur, onder de supervisie van
3.1.2 . Lopende projecten en projecten in bespreking                een flexibel planningsprogramma dat over besturing kan
                                                                    redeneren . Naast onderwerpen met betrekking tot archi
                                                                    tectuur besteedt het project vooral aandacht aan modelle
Kennisverwerking                                                    ring door de gebruiker in de mens/machinedialoog en het
                                                                    gebruik van grote databases die een adviseur uitgebreide
              ,, Kennisintegratie en -beheersystemen "               informatie moeten verschaffen .
 Proj. Ref. 112 : A /83                                              De voorgestelde concepten zijn in de beginfase van het
                                                                    project gevalideerd en er wordt nu gewerkt aan een advi
 Het project omvat onderzoek op kerngebieden van de                 seur voor financiële investeringen , die in 1986 zal worden
informatieverwerking zoals kennisrepresentatie, injëren            gedemonstreerd.
 tietechnieken en mens/machine-interfaces. De nadruk
ligt op een taal voor kennisrepresentatie en -beheer op
basis van Lisp en Prolog ; een expertsysteem dat geschikt
 is om marketing-deskundigen bij te staan bij het ontwer                 ,, Geavanceerde logische programmeeromgevingen
pen van computerconfiguraties ; een expertsysteem dat
 door kantoorpersoneel kan worden gebruikt om gecompli             Proj. Ref. 363 + 973 : B/84
 ceerde controleprocedures uit te voeren (b.v. financiële
planning). Centraal doel van deze elkaar aanvullende                Doel is de realisering van een prototype van een geavan
 werkzaamheden is de ontwikkeling van apparatuur/pro               ceerde programmeeromgeving voor industrieel gebruik.
grammatuurcomponenten waarmee men de problemen                      Het project omvat een aantal gebieden : programma-uit
die het gevolg zijn van de omvang en complexiteit van               voering op parallelle en klassieke architecturen ; program
grote kennisbases en bijbehorende redeneermechanismen               macreatie uit een specificatietaai; specificatie van
 de baas zal kunnen .                                               abstracte datatypes en het bewijzen van stellingen indien
                                                                    van toepassing.
 De uitgebreide toepassingsmogelijkheden worden onder
steund door een technische benadering waarbij bestaande              Bij de bestudering en ontwikkeling van de hulpmiddelen
hulpmiddelen als Omega uil elkaar zijn gehaald om de                die nodig zijn voor een omgeving voor een logische pro
fundamentele structuur te onderzoeken .                             grammeertaal als Prolog werken een aantal onderzoek
                                                                     teams van universiteit en bedrijfsleven samen . Het project
 Een ontwikkelingssysteem voor het combineren van ken              beoogt de betrouwbaarheid van de programmeur te ver
 nisbronnen en voor groepen samenwerkende personen                  hogen door ten eerste gebruik te maken van het relatio
 verkeert momenteel in de implementatiefase. Tenslotte              nele karakter van logisch programmeren waarmee duide
 zal een manipulatiesysteem voor grote kennisbases wor             lijke uitvoerbare, maar wellicht inefficiënte, specificaties
 den ontwikkeld.                                                     mogelijk zijn en ten tweede de bruikbaarheid voor het
                                                                    bewijzen van stellingen te benutten , waardoor betere veri
 Als voorbeeld is een uitgebreide configurator voor Pro            ficatie- en valideringsmogelijkheden worden geboden .
 log-systemen gebouwd die door enkele partners wordt
gebruikt voor de samenbouw van systemen .
                                                                       ,, Integratie van symbolische en numerieke leertechnie
                                                                                ken "
    ,, Een architectuur voor interactieve probleemoplossing
           door samenwerkende data - en kennisbases "                Proj. Ref. 1063 : B/85
  Proj. Ref 316 : A /84                                              Doel van dit project is verbetering van kennisverwerving
                                                                     voor KB-systemen . Het project omvat bepaling vanuit
  Voornaamste doel van het project is ontwerp en imple              verschillende invalshoeken van de beste eigenschappen
  mentatie van een expertsysteemarchitectuur voor advies            voor kennisverwerving, met het oog op kwaliteitsverbete
  verstrekking. Het oorspronkelijke doel van een adviesvra          ring van ,, noisy " data .
 gende gebruiker kan niet goed gedefinieerd zijn , waar
  door hij moet gaan kiezen tussen een enorm aantal                  Het project zal worden opgebouwd rond een combinatie
  mogelijke oplossingen . Een automatische adviseur moet             van bestaande programmatuur: MA1N — opgebouwd
  de gebruiker helpen bij het duidelijk aangeven van zijn            rond Michalski 's INDUCE en AQU , een symbolisch
  doelen en vervolgens eventuele oplossingen genereren die           leerprogramma ; AGAPE en AGAPE-C die gebruik
  de gebruiker kan accepteren of verwerpen . Het grootste            maken van stellingbewijzende technieken en taxonomieën
  verwerkingsprobleem is gelegen in de besturing van de              van beschrijvers van voorbeeldenverzamelingen ; NED
  samenwerking tussen een aantal kennisbronnen die mis              DIE, een uitgebreide versie van Quinlan 's ID3, die
 ---pagebreak---  Nr. L 365 / 34                         Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                31 . 12 . 85
 numerieke manipulatie gebruikt om de zoekruimte te                 De krachtige dialoogcomponent van het project heeft toe
 beperken .                                                        passingsmogelijkheden buiten het database-domein . Ele
                                                                    menten ervan zijn bruikbaar bij de ontwikkeling van een
 In 1987 zal een voorbeeldtoepassing worden gedemon               front-end voor expertsystemen of voor het terugzoeken
streerd die het geïntegreerd leren van symbolische en               van informatie in een kantooromgeving.
 numerieke methoden toont .
 Zie ook beschrijving van Proj. Ref 107 onder 3.3.                   ,, Grafiek- en kennisgebaseerde dialoog voor dynamische
                                                                                systemen "
Dialoog en natuurlijke taal                                         Proj. Ref. 857: A /85
  ,,A CORD : Bouw en ondervraging van kennisbases die in           Doel is de ontwikkeling van verbeterde gebruiker/sys
      natuurlijke taal gestelde tekst en grafiek gebruiken "       teeminterfaces voor dynamische grootschalige industriële
                                                                   besturingssystemen , door het ontwerpen van intelligente,
 Proj. Ref. 393 : A /84                                            op grafiek en kennisgebaseerde dialoogsystemen .
Het ACORD-project behelst de ontwikkeling van een                  Er     worden     drie samenwerkende    kennisverwerkende
drietalig (Frans, Duits en Engels) systeem voor de auto           expertsystemen gebouwd■ die de operator van een con
matische bouw van een kennisbase uit een in natuurlijke            trole- en besturings- (S & C) systeem intelligente onder
taal gestelde tekst en een intelligent opzoek- en manipu          steuning geven bij de vaststelling en het herstel van fou
leersvsteem dat voor de willekeurige gebruiker is bedoeld.         ten , en die over een intelligente grafische interface
De kennisbase zal worden opgebouwd uit documenten                  beschikken .
waarin zowel tekst als grafiek voorkomen (encyclopedie
of technische documenten) en zal op PROLOG gebaseerd                Verder beoogt het project de samenbouw van verschil
zijn . De diepe representatie zal toegankelijk zijn vanuit         lende KBS-demonstrators voor gebruik in ,, hard-tech "
een aantal componenten van de interface van het sys               industriële omgevingen en de vaststelling van voor meet
teem . De tekstanalyse wordt gebaseerd op recente resul           baarmaking in aanmerking komende aspecten en metho
taten op het gebied van theoretische linguistiek (rede-rep        den .
resentatietheorie en functionele grammatica).
                                                                   Met het project zal deskundigheid worden ontwikkeld
De kennisrepresentatie zal zijn gebaseerd op recente               door de bouw van een hulpmiddelenpakket voor dialoog
resultaten op het gebied van de formele semantiek en op            ontwerp en -specificatie voor gebruik bij het oplossen van
logische theorie van databases.                                    problemen, waarvan is vastgesteld dat zij bij gebruikers
                                                                   van S & C-systemen kunnen voorkomen . Deze hulpmid
 Ter ondersteuning van de dialoog zal het systeem de               delen zullen daarna gedurende het project worden
geschikte presentatie van uitvoer (tekst ofgrafiek) selecte       gebruikt en getest met het oog op de bouw van voor
ren en de informatie identijiceren die relevant is voor de         noemde systemen .
uitvoer. De interface van het systeem zal een symbiotisch
samenspel van grafiek en natuurlijke taal bieden .                  Gestreefd zal worden naar vaststelling van van belang
                                                                   zijnde metriek en van methoden voor de beoordeling
                                                                   daarvan .
    ,, Communicatiestoring in de dialoog : Opsporings- en
                     reparatietechnieken "
                                                                   Zie ook de beschrijving van Proj. Ref. 107, 311 onder 3.3
                                                                    en die van Proj. Ref. 1015 onder 3.6.
Proj. Ref. 527: B/84
Doel van dit project (P527) is de ontwikkeling van een
                                                                   Ontwikkeling en toepassing van kennisgebaseerde syste
krachtige en transportabele natuurlijke taaiinterface voor         men
een relationeel database-systeem .
De beginfase van het project omvat onderzoek naar men                      ,, Systeem voor de bouw van expertsystemen "
selijke dialogen in een gesimuleerde omgeving van data
base-ondervraging. Aan de hand van een analyse van                  Proj. Ref. 96: A /83
deze dialogen zullen wij proberen een formeel model te
ontwikkelen van het dialoogproces. Het formele model                Doel van dit project is een systeem te scheppen waarmee
zal als basis dienen bij de computerimplementatie van              personeel dat geen ervaring heeft met kunstmatige intelli
een Engelse en Italiaanse natuurlijke taal front-end voor          gentie expertsystemen kan ontwikkelen en testen . Er is
een database van records van een student. Een belangrijk            een model met een ringstructuur vastgesteld voor het .sj's
onderdeel van de implementatie wordt gevormd door het               teem om geleidelijke ontwikkeling en uitbreiding van de
gebruik van niet-verbale systemen (bijvoorbeeld grafie            faciliteiten binnen de afzonderlijke lagen mogelijk te
ken , punctuatie, afbeeldingen) in rollen die analoog zijn         maken , met een volledige domeinonafhankelijkheid van
met de niet-verbale componenten van menselijke dial               de binnenste ringen . Het testsysteem voorziet in een hulp
ogen .                                                             middelenpakket voor de bovenste lagen , met mogelijkhe
 ---pagebreak--- 31 . 12 . 85                           Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                           Nr. L 365 / 35
den voor latere uitbreidingen . Er is een bepaald gebied,         tromyografisch onderzoeken van neurologische patiënten
de diagnose van elektronische systemen , gekozen , i. v. m .      (EMG) assisteert. Op korte termijn zal expertondersteu
de toenemende vraag naar apparatuur en fabricage                  ning worden geïmplementeerd met betrekking tot twee
daarvan , en de arbeidsintensiviteit van de momenteel             afzonderlijke, duidelijke gedefinieerde, belangrijke aspec
gebruikte methoden .                                              ten van het EMG-vraagstuk ; op langere termijn zal een
                                                                  groter systeem worden ontwikkeld dat de arts uitgebrei
De implementatie van de hulpmiddelen op symbolische               der assistentie zal kunnen verlenen . Het eerste systeem
processoren is begonnen . Het ontwerpen richt zich vooral         zal in 1986 worden gedemonstreerd ter illustratie van de
op de transportabiliteit van de eventuele programmatuur           onderlinge verbanden tussen signaalacquisitie, kennisge
en de onafhankelijkheid van gebiedsspecifieke karakteris         baseerde systemen en medische deskundigheid.
tieken . De eerste demonstratieprogramma 's hebben met
succes in september 1 984 gedraaid.
                                                                   ,, Ontwerp, beproeving van een KBS-architectuur en hulp
                                                                     middelen voor real time-toepassingen op het gebied van
  ,, Tijdafhankelijkheid en systeemmodellering bij het ont                             de procesbesturing "
werpen van een KBS voor industriële procestoepassingen "
                                                                  Proj. Ref. 820 + 865+1096 : A /85
Proj. Ref 256 : B/84
Het project omvat onderzoek dat verband houdt met het             Dit project behelst KBS-hulpmiddelen voor real time-toe
ontwerpen van KBS-en die in nauwe interactie moeten               passingen . De eerste fase omvat bestudering van de stand
staan met complexe processen (bijvoorbeeld industriële            van de techniek op het gebied van KBS voor procestoep
diagnostiek, fabrieksmonitoring, procesbesturing, enz.)           assingen . De tweede fase bestaat uit het ontwerp en de
en die dus in staat moeten zijn tot een soort redeneren           implementatie van het prototype van een KBS-hulpmid
waarbij tijdafhankelijkheid van essentieel belang is en er        delenpakket. Het ontwikkelde hulpmiddelenpakket zal de
speciaal behoefte is aan representatie en gebruik van             KBS-ontwerpers een concrete werkomgeving bieden op
kwalitatieve modellen van fysieke systemen .                      een complex gebied.
Aan de hand van een diepgaande studie op systeemont              Het werk zal zich op één aspect, bijvoorbeeld CAD-syste
                                                                  rnen , concentreren . Onderzocht zal worden hoe de ken
werpniveau (tussen zuivere speculatie en prototvpeont            nisstructuur van uit meerdere niveaus bestaande hiërar
werp) moet de stand van de techniek worden beoordeeld
                                                                  chische industriële real time-besturingssystemen kan wor
en moeten doeltreffende architecturen en kennisrepresen
                                                                  den gesegmenteerd in goed gedefinieerde abstractieni
tatieparadigma 's worden gedefinieerd.
                                                                  veaus die scheiding mogelijk maken tussen besturings
                                                                  (procedurele) kennis en beschrijvende (declaratie) kennis .
      ,, Kennisrepresentatie en inferentietechnieken op het       Het project voorziet tevens in de definiëring van meet
           gebied van de industriële procesbesturing "            baarmakingstechnieken , die zullen worden geëvalueerd
                                                                  in samenhang met de bouw van demonstrators.
 Proj. Ref. 387: A /84
 Doel van het project is ontwerpen en implementeren van           3 . 1 .3 . Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
 een expertsysteem dat assisteert bij het onderhoud, de
foutendiagnose, de optimalisatie van de gegevensstromen           Met de lopende projecten wordt in voldoende mate
 en de industriële procesbesturing in een zeer complexe           aandacht besteed aan de basistechnieken op kennisen
 omgeving.                                                        gineeringsgebied . De toepassing van kennisgebaseerde
                                                                  systemen ( KBS) in operationele omgevingen wordt
 Daarom moet voor dit expert-besturingssysteem rekening           steeds belangrijker.
 worden gehouden met de tijdafhankelijkheid en moet de
 opvang van invoergegevens automatisch en op intelligente         Naar alle waarschijnlijkheid zal worden overwogen
 wijze gebeuren .                                                 kleine projecten voor het demonstreren van KBS-tech
                                                                  nieken en hulpmiddelen in industriële omgevingen in
 Om de complexiteitsbarrières in deze systemen te kunnen          de in 1986 te publiceren oproepen tot voorstellen te
 overwinnen krijgt de machine leervermogen .                      betrekken . Doel van de demonstratieprojecten is eva
                                                                  luatie van de methoden, hulpmiddelen en ontwikke
 De vooruitgang ten opzichte van bestaande besturings            lingondersteunende omgevingen in een industriële
 systemen bestaat hierin dat de procesbesturing betrouw          omgeving . De financiering van ontwikkelingen van
 baarder wordt gemaakt doordat de besluitvorming van              specifieke toepassingen gebeurt uitsluitend voor eva
 de operator wordt geassisteerd en het uitvalpercentage           luatiedoeleinden .
 van de besturingsapparatuur wordt verlaagd.
     ,, Kennisgebaseerde assistent voor elektromyografie "          O & O-gebied 3.2 : Geavanceerde signaalverwerking met
                                                                               inbegrip van mens-machine-interfaces
 Proj. Ref. 599 : B/84
                                                                   De werkzaamheden van dit deel van het AIP-Deelpro
 De bedoeling van dit project is een kennisgebaseerd sys         gramma, hebben betrekking op de ontwikkeling van
 teem te ontwikkelen dat artsen in alle fasen van het elek        methoden en technieken voor besturing van computer
 ---pagebreak--- Nr. L 365 /36                         Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                  31 . 12 . 85
gebaseerde systemen , onder meer via geschikte mens /                   , , Onderzoek naar real time-perspectiefsynthese "
machine-interfaces . Het signaalverwerkende element
moet zeer gevarieerde signalen kunnen opvangen , hier           Proj. Ref 411 : A /84
uit informatie halen en deze interpreteren , en aldus de
real-time-besluitvorming ondersteunen .                          Dit O & O-project omvat studie met betrekking tot beeld
                                                                 synthese die is gebaseerd op een zeer compact 20 Giga
                                                                 bits sequentieel/random ROM en zeer snelle processoren
                                                                 die aan het einde van de tachtiger jaren zullen kunnen
3.2.1 .  Onderwerpen                                             voorzien in beeldsynthesetechnieken in real time. Het
                                                                 belangrijkste onderdeel is bestudering van de haalbaar
Onder dit gebied vallen de volgende onderwerpen :                heid van 35 mm film voor de gegevensopslag en het ont
                                                                 werpen van de interfaceapparatuur en programmatuur
— beeldverwerking (tweedimensionale en driedimen
                                                                 technieken die nodig zijn voor de bouw van een volledig
     sionale beelden , diepte en bewegingsanalyse en
                                                                 experimenteel systeem . Ter bepaling van de gewenste ont
     beeldsynthese),
                                                                 werp-kenmerken zal de beeldsynthese worden gebruikt op
                                                                 een 3 D-displaymix van computergrafiek en terreinbeel
— spraakherkenning en - begrip (in het bijzonder                 den voor cockpitinstrumenten .
     doorlopende spraakinvoer en sprekersonafhanke
     lijkheid ),
                                                                 De eerste resultaten van de studies zijn vastgesteld voor
                                                                 een aantal verschillende opname- en coderingsschema 's,
— multisensoriële signaalverwerking : de combinatie              leestechnieken en filmsubstraten . Het project heeft raak
      van een aantal afzonderlijke invoersignalen tot één        vlakken met ESPRIT-gebied 3.3 ,, Informatie en kennis
      enkele interpretatie van de actuele toestand van de        opslag ".
      werkomgeving waar de signalen langs verschil
      lende wegen (beeld , geluid , aanraking, sensoren ,
      enz .) worden opgevangen .
                                                                                ,, Beeld en bewegingsbegrip "
                                                                 Proj. Ref. 419 : B/84
3.2.2 .  Lopende projecten en projecten in bespreking
                                                                 Met het voorgestelde onderzoekproject wil men inzicht
Beeldverwerking                                                  krijgen in de basisbewerkingen bij beelden en beweging,
                                                                 met speciale aandacht voor tafereelbegrip en begrip van
 ,, Geavanceerde algoritmen en architecturen voor signaal       doorlopend schrift. Wat betreft het tafereelbegrip (op
                                                                 basis van stereodeelbeelden of tafereelbeelden vanuit
                         verwerking "
                                                                 meerdere beschouwingshoeken als invoer in het systeem)
                                                                 richt het project zich vooral op de interface tussen de
Proj. Ref. 26 : A /83                                            ,, vroege signaalbewerkingsstadia ", die rijke, maar dub
                                                                 belzinnige beschrijvingen in termen van laag-niveauken
Hoofddoel van dit project is de ontwikkeling van een real        merken leveren , en de ,, kennisgebaseerde " verwerking,
time-signaalverwerkingsysteem , waarvan het ontwerp              die beschrijvingen van de 3-D-organisatie van de visuele
compatibiliteit beoogt van de juncties van het eerste            wereld genereert die overeenkomen met de eigenschappen
niveau, (bijvoorbeeld kenmerkbepaling), met die van              van defysieke wereld.
daaropvolgende niveaus , bijvoorbeeld signaalherkenning
en signaalbegrip . In verband hiermee zal worden gewerkt          Wat de herkenning van het doorlopend schrift betreft,
op drie parallelle terreinen , ni : spraakanalyse, beeldana     daarvoor moet nog een lange weg worden afgelegd. Er
lyse, en signaalherkenning en -begrip .                          moet nog steeds fundamentele kennis worden verkregen
                                                                 over de mapping tussen linguïstisch materiaal en de door
                                                                 de hand beschreven banen . Het project is meer gericht op
 Wat de beeldverwerking betreft bestaat de benadering uit        begrip van het schrijfproces dan op het herkennen ervan .
bepaling van in het beeld opgesloten informatie en het            Verder is ons uitgangspunt voor wat het cognitieve
manipuleren daarvan . Deze informatie kan worden                 modelleringsaspect betreft dat de interfacing daarvan
beschreven in termen van structuren zoals randen , vor
                                                                 met signaalverwerkingsstadia grotendeels gemeenschap
men , bewegingsgraden en fijnstructuren , of in termen van       pelijk is voor beelden en beweging.
statistische constructies . Eerder geslaagde pogingen
omvatten een randdetector met een op fijnstructuurveran
deringen gebaseerde werking en een op dynamisch pro
grammeren berustende interpolatietechniek voor de opti             ,, Real time-generering en weergave van 2,5 D-schetsen
male vorm . De eerste doeltoepassing is de ontwikkeling                                voor bewegende beelden
van een verzameling hulpmiddelen , algoritmen en appa
ratuur, voor verwerking op dit niveau . Toepassingen op          Proj. Ref. 532 : B/84
het gebied van medische beeldverwerking en industriële
inspectie zullen worden gebruikt voor het testen van deze        Het project omvat de ontwikkeling en implementatie voor
hulpmiddelen en voor bestudering van onderwerpen op              demonstratiedoeleinden van een technisch volledig ont
het gebied van architectuur en implementatie .                   wikkeld prototype van een beeldsysteem dat direct een
 ---pagebreak---  31 . 12 . 85                           Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                           Nr. L 365 / 37
  vorm van 2,5 D-schetsen kan produceren . Deze schetsen ,          Het welslagen van dit project is van belang voor de robo
  waarin beeldintensiteit zal worden gerelateerd aan               tica , de fabrieksautomatisering en de ruimtevaarttechno
  afstand, zullen in een 1 op 1 pixel-verhouding correspon        logie. Het project omvat niet alleen theoretische studies
  deren met een tegelijkertijd gegenereerde representatie          met betrekking tot het reconstrueren van driedimensio
  van de verlichtingsintensiteit.                                  nale structuren en het bepalen van bewegingsparameters,
                                                                   maar ook het ontwerpen en het bouwen van het prototype
  Statistische bewerking van opeenvolgende afstandsschat          van een gezichtssysteem , alsmede de implementatie daar
  tingen moeten een duidelijke verbetering mogelijk maken          van in VLSI.
  ten opzichte van de eenmaatsresolutie.
                                                                      ,, Tweedimensionale coherente optische dynamische pro
     ,, Geïntegreerde optische technologieën voor real time                                  cessor "
             breedband optische signaalverwerking "
                                                                   Proj. Ref. 1035 : B/85
  Proj. Ref 866 : B/85
                                                                   Doel van het project is de ontwikkeling en implementatie
  Dit project omvat de ontwikkeling van een geïntegreerd           van een optische correlator voor patroonherkenning aan
 akoestisch-optisch systeem dat bestaat uit een aantal             de hand van de meest recente technologische ontwikkelin
 optische elementen , een stralingsbron en geschikte detec        gen . De uitvoerbaarheid van parallelle optische signaal
 toren voor een-dimensionale verwerking in het                     verwerking wordt aangetoond door gebruik van een spa
 0.1-10 GHz-bereik . Toepassingen voor zo'n systeem                tiele lichtmodulator (elektrisch en/of optisch), een vaste
 variëren van supersnelle LA N-aansluitingen tot (1 D)-            stoflaser en op het Four Wave Mixing (FWM)-procédé
 correlatie in radarsignaalverwerkende systemen (dynamic           gebaseerde niet-lineaire componenten , waardoor real
 cluster rejection). Het systeem moet sterk en compact             time-modificatie van de correlatiefunctie mogelijk wordt.
 zijn .                                                             Verbetering van de spatiële lichtmodulator en de FWM
                                                                   componenten technologie blijkt gepaard te gaan met
                                                                   prestatieverbetering van de processor, met als uiteindelijk
 ,, Externe interface voor verwerking van 3-D-holografische        resultaat een resolutie van 1 200 x 1 200 pixels bij nor
               beelden voor analyse en besturing "                 male beeldfrequentie.
 Proj. Ref 898: B/85
 Dit project beoogt de ontwikkeling van een extern inter          Spraakherkenning en begrip
face-systeem dat de verbinding vormt tussen fysiek gege
 nereerde 3-D-beelden en de daarop uitgevoerde inspectie            ,, Geavanceerde algoritmen en architecturen voor signaal
 en analyseprocedures. Aangezien dit een veelomvattend                                      verwerking "
 en flexibel systeem moet zijn , wordt het in dit project
gebruikt voor holografische interferogrammen en rönt              Proj. Ref. 26 : A /83
genradiogrammen , met andere woorden voor toepassin
gen op gebieden als real-time-testen en inspecteren , en            Wat de spraak betreft is de doelstelling de bestaande
 3-D-metingen .                                                    spraakherkenningstechnieken uit te breiden . Dit zal wor
                                                                   den gedaan door combinatie van elkaar aanvullende
 Om deze taak te kunnen verrichten moeten optische en              benaderingen van automatische classificatietechnieken ,
 elektronische technieken zodanig worden gecombineerd              Hidden Markov-modellen en kenmerkbepaling. Het
dat uit de vele 3-D-beelden die informatie kan worden              resulterende systeem zal worden getest met een woorden
gehaald die van belang is.                                         schat van ongeveer 1 000 woorden , een beperkte syntaxis
                                                                   en doorlopende spraak. De daaropvolgende werkzaamhe
 Verder heeft het project tot doel de holograjische interfe       den zullen bestaan uit verbetering van het systeem en de
rometrie en de röntgenradioscopie voor on-line-testen tij         samenstellende technieken , alsmede uit realisering van
 dens het produktieproces te automatiseren .                       interfaces tussen dit systeem en hogere herkennings- en
                                                                   begripniveaus . In 1984 is een front-end voor tweeklank
                                                                   herkenning gedemonstreerd.
                  ,, Diepte en bewegingsanalyse "
 Proj . Ref. 940: A /85
                                                                   Multisensoriële signaalverwerking
 Doelstelling van het project is het oplossen van een
 mathematisch en theoretisch probleem dat ten grondslag            Tot nu toe zijn er geen projecten op dit gebied .
 ligt aan diepte- en bewegingsanalyse op het niveau van
 apparatuurimplementatie. Er zullen prototypes van een
 gezichtsysteem worden geconstrueerd die bewegende                 3.2.3 .   Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
 voertuigen of de armen van een industriële robot bij het
 ontwijken van obstakels en het manipuleren van de                 Met de lopende projecten wordt in redelijke mate
 armen kunnen leiden .                                             aandacht besteed aan systemen voor kenmerkbepaling.
 ---pagebreak--- Nr. L 365 / 38                       Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                               31 . 2 . 85
De complexere problematiek van multisensoriële syste           den aan de hand waarvan voor één ervan kan worden
men moet in de toekomst een hogere prioriteit krijgen .         gekozen , zodat kan worden begonnen met het ontwerpen
                                                                van een systeem dat de gekozen benadering belichaamt.
Waarschijnlijk zal opname van een groot project op dit
gebied in de oproep(en ) tot voorstellen van 1986 wor
den overwogen .                                                              ,, Geavanceerd KB-beheersysteem "
                                                                Proj. Ref. 530 : A /84
        O & O-gebied 3.3 : Informatie en kennisopslag           Doel van het project is onderzoek naar en ontwikkeling
                                                                van een KBMS-prototype. Dit moet worden bereikt door
Als eis voor doeltreffende kennisgebaseerde systemen            integratie van databasetechnologie met een op logische
geldt dat de toegang tot informatie en kennis een mini         programmeertechnologie gebaseerde inferentiecompo
mum aan tijd in beslag neemt en dat bij de gegevens            nent. Verschillende integratiemechanismen en strategieën
opslag de geheugenruimte op de meest efficiënte wijze           voor kennispartitionering worden beoordeeld naar presta
                                                                ties en herbruikbaarheid van bestaande databases . De
wordt benut .
                                                                mogelijkheden om gedistribueerde DBMS te gebruiken
                                                                en/of gedistribueerde architectuur te definiëren op infe
                                                                rentiecomponentniveau zullen nader worden bekeken en
                                                                er zal een structuur worden gekozen voor prototypes. De
3.3.1 .    Onderwerpen                                          mogelijkheid om database-technologie te gebruiken voor
                                                                opslag van deductiekennis, als mogelijke oplossing voor
De onderwerpen van dit gebied zijn :                            zeer grote KBS, zal eveneens worden onderzocht. Er zul
                                                                len hulpmiddelen worden ontwikkeld (speciaal voor de
— definiëring en implementatie van nieuwe bouwme               verschillende gebruikersinterfaces) voor het bouwen en
     chanismen voor data / kennisbases . Deze zijn nodig        gebruiken van kennisgebaseerde systemen .
     voor het verkrijgen van aanvaardbare ruimte-tijd
     compromissen voor de geavanceerde kennisgeba
     seerde systemen :
— nieuwe data/ kennisbasetoegangen ;                               ,, Volgende generatie geïntegreerd database/kennis
— nieuwe apparatuurcomponenten .                                                    base-beheersysteem "
                                                                Proj. Ref. 1005 :
                                                                Proj. Ref. 1117: A /85
                                                                Proj. Ref. 1133 :
3.3.2 .    Lopende projecten en projecten in bespreking
                                                                Dit uit meerdere projecten samengestelde project beoogt
Definitie en implementatie van nieuwe bouwmechanismen           ontwerp en implementatie van een simulator voor een
voor data/kennisbases
                                                                geavanceerd DB/KBMS aan de hand van bestudering
                                                                van de resultaten van eerdere ESPRlT-projecten en
       .. Geavanceerde data - en kennisbeheersystemen "         nieuwe ontwikkelingen daarbuiten . Het systeem omvat
                                                                ook toegang van niet-geïntegreerde en heterogene data
Proj. Ref. 311 : A /84                                          en kennisbases , alsmede verschillende vormen van ken
                                                                nisrepresentatie en programmering. Het systeem moet
Het project beoogt definitie van een geavanceerd systeem        ook beschikken over een gebruikersvriendelijke interactie.
waarmee intelligent en efficiënt beheer mogelijk is van         Er zullen toepassingsgebieden worden bestudeerd en
grote hoeveelheden daarin opgeslagen informatie. Aan           geselecteerd voor simulatie. Verdere kenmerken van het
dacht zal worden besteed aan de volgende onderwerpen :          project zijn : bestudering van parallelle architectuur voor
                                                                opslag en verwerking en het ontwerp van geschikte infe
1.   organisatie van informatie- en kennisopslag voor het       rentiemachines .
     deduceren en terugzoeken van feiten in een specifiek
     domein aan de hand van eventueel onvolledige en
     onnauwkeurige kennis over het domein (en de
                                                                De drie afzonderlijke projecten zijn :
     daarop betrekking hebbende metakennis);
2.   definitie van optimalisatietechnieken op domeinonaf       Proj. Ref. 1005 : B/85 ,, Volgende generatie database
     hankelijk en domeinafhankelijk niveau voor effi           beheersysteem - MUST", dat de voorbereiding omvat van
     ciënte toegang :                                           de ontwikkeling van de volgende generatie DBMS.
3.   een natuurlijke taal-interpreter.
                                                                Proj. Ref. 1133 : B/85 ,, Geavanceerd model voor de
Het project besteedt eveneens aandacht aan onderwerpen          integratie van DBMS en KBMS ", waarmee de haalbaar
in verband met logische programmering, dit om de twee           heid wordt onderzocht van integratie van DBMS en
benaderingen te vergelijken , en eventueel criteria te vin      KBMS.
 ---pagebreak---   31 . 12 . 85                           Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                           Nr. L 365 /39
  Proj. Ref. 1117: B/85 ,, Kennisgebaseerd gebruikers               van gebruikersvriendelijke interfaces voor bestaande en
  vriendelijk systeem voor het gebruik van informatieban           nieuwe databases en kennisbases. De schema 's van
  ken dat gericht is op een KBS ter ondersteuning van de            bestaande databases zullen worden beschreven door mid
  toegang tot en het gebruik van informatie uit een infor          del van semantische datamodellen .
 matiebank .
                                                                    De werkzaamheden van het eerstejaar omvatten :
 Nieuwe data/kennistoegangen                                        — ontwerp van een standaardinterface voor heterogene,
                                                                          gedistribueerde databases op basis van een concep
                                                                          tueel datamodel;
   „ Een logisch gerichte benadering van kennis- en databa
  ses ter ondersteuning van de interactie met de natuurlijke        — ontwikkeling van een methodiek voor interactie tus
                             gebruiker "                                  sen gebruiker en systeem op basis van logische onaf
                                                                          hankelijkheid;
 Proj. Ref 107: A /83                                               — ontwerp van een geavanceerde toepassingsomgeving
                                                                          voor eindgebruikers die een of andere realiteit willen
 Bij een logisch gerichte benadering van kennis en databa              . modelleren , welke bestaande data en kennis behan
ses ter ondersteuning van de interactie met de natuurlijke                delt en oplossingen voor standaard- of onverwachte
gebruiker (LOKI) gaat het om toepassing van een aantal                    problemen creëert.
nieuwe manieren van logisch programmeren op systeem
programmatuur en bij kennisgebaseerde toepassingen .
                                                                      ,, Hoge-dichtheidmassageheugens voor kennis- en infor
  Voor de systeemprogrammatuur wordt volledig uitgegaan                                     matieopslag "
 van een nieuwe Prolog-versie . Met speciale hulpmiddelen
in een aantal Prolog-varianten wordt op bronniveau toe             Proj. Ref 957: A /85
gang verkregen tot databases . Deze hulpmiddelen vor
men de implementatietaal voor een hoog niveau kennis               Het project omvat de ontwikkeling van technieken die
representatieformalisme . Er zal een conceptuele model             verband houden met opslagtechnologie, waarbij het gaat
leertaal ( CML) worden ontwikkeld voor algemene toe                om perpendiculaire registratie op diskette en stijve schij
passing op de werkelijke wereld die gebaseerd zal zijn op           ven , en magnetisch-optische registratie. Naast de ontwik
in predikaatcalculus definieerbare frames .                         keling van basiscomponenten ter ondersteuning van deze
                                                                    technologieën zal aandacht worden besteed aan het defi
De CML zal onder meer worden gebruikt voor opslag van               niëren van de machinetaal, ,, lokale intelligentie"-ken
projectbeheerskennis die nodig is voor één of twee toepas          merken van de geheugenmachine en eisen voor de syste
singssystemen met een Duitse en een Engelse front-end.              men die deze machines gebruiken .
 Verder wordt CML toegepast bij de ontwikkeling van een
expertsysteem dat voor vliegtuigontwerp benodigde ken              Doelstellingen van het project zijn het realiseren in drie
nis modelleert. Het systeem heet ADROIT en het eerste              jaar van prototypes voor perpendiculaire magnetische
prototype, dat uitsluitend betrekking heeft op het ontwer          registratie op diskette en harde schijven met dichtheden
pen van vleugels , is reeds voltooid.                               van ongeveer 100 000 fci en de presentatie van een ther
                                                                    momagnetische schijveneenheid met minstens 15 000 fci
                                                                    en een toegangstijd van 150 ms .
     ,, Intelligente hulp voor informatiesysteemgebruikers "
Proj. Ref. 280 : B/84
                                                                    3.3.3 .   Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
Het voorgestelde project behelst onderzoek naar manie
ren om gebruikers van informatiesystemen te leren de                Met de lopende projecten is in voldoende mate aan
functies van die informatiesystemen optimaal te benut              dacht besteed aan dit deelgebied .
ten . Een en ander zal in de praktijk zijn beslag krijgen in
de vorm van het prototype van een HELP-systeem , dat                Waarschijnlijk zal dit gebied niet meer voor opname in
richtlijnen , instructies en uitleg moet verschaffen , wan         de oproep tot voorstellen van 1986 in aanmerking wor
neer de gebruiker vraagt om faciliteiten van een informa           den genomen .
tiesysteem . Doelstelling is een verzameling UNlX-func
tieprogramma 's en op basis hiervan is in 1985 een
demonstratie van een gestructureerd hulpsysteem gege                        O & O-gebied 3.4 : Computerarchitecturen
ven .
                                                                    O & O op dit gebied heeft betrekking op mogelijke
                                                                   nieuwe vormen van computerarchitectuur.
 ,, Kennisgebaseerde gebruikersvriendelijke interfaces voor
                het gebruik van informatiebanken "
Proj. Ref. 641 : B/84                                              3.4.1 .   Onderwerpen
Het project omvat de definitie en ontwikkeling van een             De onderwerpen van dit deelgebied zijn :
kennisgebaseerd systeem met het oog op het verkrijgen
 ---pagebreak--- Nr. L 365 /40                          Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                31 . 12 . 85
— ontwikkeling van nieuwe communicatiemechanis                   implementatie daarvan in meer commercieel gerichte sys
         men . Hierdoor worden de machinekoppelingsmo            temen . Voornaamste doelstelling is aanzienlijke vermin
         gelijkheden vergroot , hetgeen een steun is voor de      dering van de uitvoeringstijd bij Al-toepassingen . Paral
         bestaande architecturen ;                                lellisme zal worden verkregen door middel van een groot
— ontwikkeling van niet-von-Neumann-machinear                    aantal identieke, in VLSI geïmplementeerde verwer
         chitecturen ;                                            kingselementen . Ideaal zou zijn , als een parallelmachine
                                                                  alle drie de programmeerstijlen (objectgericht, functioneel
— ontwikkeling van architecturen voor de integratie               en logisch) zou kunnen ondersteunen , waardoor het
         van numerieke en symbolische verwerking ;                parallellisme volledig zou kunnen worden benut, maar de
— geavanceerde machinearchitecturen               voor   sterk    beginselen voor zo'n machine zijn nog niet volledig duide
         parallelle verwerking .                                  lijk geworden . De drie stijlen zullen worden onderzocht
                                                                  door middel van studies over machines voor iedere pro
Bij het onderwerp geavanceerde machinearchitecturen               grammeerstijl afzonderlijk en via gemeenschappelijke
moet aandacht worden besteed aan de machinepresta                werkgroepen waarin verschillende gebieden van algemeen
ties, de betrouwbaarheid en beschikbaarheid daarvan               belang zullen worden bestudeerd. Alle deelprojecten zijn
(apparatuur en programmatuuraspecten) en de ontwik               gebaseerd op berichtenverkeer tussen identieke eenheden ,
keling van geschikte ontwikkelingondersteunende                   hier PCM 's genoemd, die bestaan uit communicatieappa
omgevingen . Hiermee zal vooruitgang worden bevor                ratuur, verwerkingsapparatuur en een lokaal geheugen .
derd op het gebied van de basistechnologie (apparatuur            Naast de deelprojecten en werkgroepen zal een studie
en programmatuur), doordat in een vroeg stadium de                groep voor toepassingen worden ingesteld voor het selec
werkzaamheden op het gebied van micro-elektronika                 teren van toepassingen waarbij de verschillende stijlen
en programmatuur aanwijzingen zullen verschaffen                  kunnen worden geëvalueerd en de geschiktheid ervan
over de eisen ten aanzien van geavanceerde componen              voor de verschillende toepassingsgebieden kan worden
ten, terwijl ook vruchtbare toepassingsgebieden voor              bepaald.
deze technologieën zullen worden verkregen , bij voor
beeld architecturen voor optische verwerking.
                                                                     ,, Parallelle associatieve ontwikkelingsmachine als voer
Vooruitgang op het gebied van het computersysteem                                           tuig voor AI "
ontwerpen is een fundamenteel vereiste voor het met
succes realiseren van de vele doelstellingen op het               Proj. Ref. 967+1106 : A /85
gebied van de informatietechnologie .
                                                                   Voor tijdkritische toepassingen zoals ,, real time"-spraak
                                                                  en -beeldbegrip zijn geschikte computersystemen met
 3.4.2 .     Lopende projecten en projecten in bespreking         hoog prestatievermogen nodig.
 Ontwikkeling van nieuwe communicatiemechanismen                  Dit project moet in deze eis voorzien door de bouw van
                                                                  een gemeenschappelijke ontwikkelingsmachine (PAD
   ,, De koppelingsmachine : een betrouwbare open gedistri       MA YA TI). De voorgestelde machinearchitectuur moet
                    bueerde systeemarchitectuur "                 gebaseerd zijn op een array van computational nodes, elk
                                                                  met een microprocessor met hoog vermogen , een geheu
 Proj. Ref. 818 : B/85                                            gen en communicatie-interfaces . De programmeeromge
 Dit project is gewijd aan de basisproblematiek van een            ving zal gebaseerd zijn op standaard Prolog en Lisp met
 OSI-LAN-architectuur waarvoor foutentolerantie als pri           uitbreidingen ter ondersteuning van parallelle uitvoering.
 maire eis geldt.                                                  De apparatuurarchitectuur en het programmatuursys
                                                                   teem die worden verkregen zullen worden uitgetest op de
                                                                   voltooide machine door implementatie van experimentele
    , . Geïntegreerde omgeving voor betrouwbare systemen "         verwerkingsintensieve taken op het gebied van natuurlijke
                                                                   taalverwerking, spraak- en beeldbegrip .
 Proj. Ref. 874 : B/85
 Dit jaar zal worden gebruikt voor de nauwkeurige specifi        Ontwikkeling van architecturen voor integratie van
 catie van de afzonderlijke delen van het totale systeem         numerieke en symbolische verwerking
 ontwerp (architectuur, gastheerprogrammatuur, koppelin
 gen) met functies voor betrouwbaarheid en foutentoleran         Momenteel is er geen project voor dit onderwerp.
 tie .
                                                                  Geavanceerde machinearchitecturen voor sterke paral
 Ontwikkeling van niet-von-Neumann-machinearchitec
 turen
                                                                  lelle verwerking
                                                                    ,, Berichtenverkeer — architecturen en beschrijvingssyste
  ,, Parallelle architecturen en talen voor A1P — een VLSI
                                                                                men "
                        gerichte benadering "
 Proj. Ref. 415 + 313 : A /84                                      Proj. Ref. 440 : B/84
 Dit project omvat onderzoek naar verschillende van                Het project omvat de bouw van hulpmiddelen op drie
 bovengenoemde niet-von-Neumann-architecturen en                   niveaus voor de ontwikkeling van expertsystemen :
 ---pagebreak---  31 . 12 . 85                           Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                           Nr. L 365 /41
— berichtenverkeer-talen :                                         grootschalige modellering en simulatie. Eind 1987 zal
— beschrijvingstalen voor kennisrepresentatie ;                    een prototype worden gebouwd en eind 1988 zal de
                                                                   machine gereed zijn .
— redenering en strategieprogrammering.
Er zullen technieken worden ontwikkeld voor de imple
                                                                   3.4.3 .  Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
mentatie van berichtenverkeer-talen met gebruikmaking
van nieuwe sterk parallelle architecturen .
                                                                   Met de lopende projecten is voldoende aandacht
De technieken zullen betrekking hebben op aspecten van             besteed aan alle onderwerpen van dit gebied, behalve
run-time support , zoals allocatie, migratie, garbage-col         aan de integratie van symbolische en numerieke ver
lection en persistentie van actor-systemen . Er zal een            werking.
beschrijvingssysteem worden ontwikkeld ter ondersteu
ning van de basismechanismen van de kennisrepresenta              Waarschijnlijk zal worden overwogen een groot project
tie : conceptuele hiërarchieën , doorwerking, toekenning           op dit gebied op te nemen in de oproep tot voorstellen
van attributen . Voor het uitvoeren van redeneringen over          van 1986 .
het beschrijvingssysteem , hetgeen de voorkeur verdient
boven een vaste strategie, zulten primitieven en construc
ties worden ontwikkeld die programmering mogelijk zul                   O & O-gebied 3.5 : Ontwerp en systeemaspecten
len maken van op specifieke toepassingen toegesneden
deductiestrategieën . De strategie-uitvoering gebeurt              3.5.1 .  Onderwerpen
parallel met een groot aantal actor-systemen die elk een
klein gedeelte van de kennisbasis bestrijken . Aan het             De definitie van levenscyclusmodellen voor geavan
einde van het project zal men beschikken over:                     ceerde informatieverwerkende systemen zal een doorlo
 1 ) een degelijke implementatie van het berichtenver             pende activiteit zijn waarbij men zal moeten inspelen
        keersysteem ;                                              op de vooruitgang die op verschillende deelgebieden
                                                                   van dit programma wordt geboekt. Het is belangrijk dat
2) technieken voor de exploitatie van gespecialiseerde             dit onderwerp volledig wordt ingepast in de aanver
        parallelle apparatuur voor een efficiënte implementa      wante activiteiten van het Programma Programmatuur
        tie van actor-systemen ;                                   technologie , zodat men een praktische strategie kan
3) een pakket kennisrepresentatieprimitieven , en                  opstellen voor het doorvoeren van nieuwe, op AIP
4) een beschrijvingssysteem en daarmee samenhan                   technieken gebaseerde ontwikkelingsmethoden in ont
        gende interactiehulpmiddelen ; met toepassingen in         wikkeling ondersteunende omgevingen en voor het rea
        de KBS- en MM I-sfeer.                                     liseren van ontwikkeling ondersteunende omgevingen
                                                                   voor de produktie van geavanceerde informatieverwer
                                                                   kende systemen .
     ,, Ontwikkeling en toepassing van een Low-Cost hoog
                  niveau multiprocessor-machine "
                                                                   3.5.2 .   Lopende projecten en projecten m bespreking
 Proj. Ref 1085 : A /85
                                                                     ,, Ontwerp van technieken en hulpmiddelen voor analyse
                                                                           en ontwerp van kennisgebaseerde systemen "
 Doel van dit project is de ontwikkeling van het prototype
 van een flexibele multiprocessor-computer met hoog pres
 tatievermogen . Deze moet een snelheid hebben van 500             Proj. Ref. 12/304 : A /83
 miljoen drijvende kommaberekeningen per seconde door
 middel van de simultane werking van een groot aantal              Het gaat hier om een proefproject voor onderzoek naar
speciaal ontwikkelde VLSI drijvende kommaprocessoren .             de soorten hulpmiddelen en ontwerptechnieken die nodig
 De machine zal worden geïmplementeerd als een nor                zijn voor het analyseren , ontwerpen , implementeren en
 male array ,,supernodes ", waarvan iedere node steeds uit         testen van kennisgebaseerde systemen . Doel was te
 20 processoren bestaat . Dank zij een configureerbare             komen tot specificatie van technieken die kunnen worden
 koppelingsstrategie in iedere node , waarvoor het schakel        gebruikt bij de bouw van expertsystemen . Vooral op het
 netwerk in het kader van dit project zal worden ontwik           gebied van de analyse van het kennisacquisitieproces is
 keld, moet een flexibele architectuur worden verkregen            goed werk gedaan en veel kennis verkregen . Het project
 die geschikt is voor een breed scala van wetenschappelijke        voorstel Ref 1098 is op de resultaten van dit project
 en technische problemen .                                         gebaseerd.
  Voorgesteld wordt te demonstreren dat de configureer
 bare architectuur niet alleen kan worden gebruikt voor                    ,, Methodiek voor de ontwikkeling van KBS "
 één werkstation dat als enige gebruiker met één enkele
 supernode werkt , maar ook als basis voor een grote               Proj. Ref 1098 : A /85
 krachtige array van supernodes , die kan worden verkre
 gen door montage van toepassingsprogrammatuur varië               Het voornaamste doel van dit project is te helpen de tech
 rend van CAD voor VLSI en signaalverwerking tot                   nologie van de kennisgebaseerde systemen commercieel
 ---pagebreak---   Nr. L 365 /42                       Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                    31 . 12 . 85
 bruikbaar te maken door methodieken aan te geven voor            3.6.2 . Lopende projecten en projecten in bespreking
 het ontwikkelingsproces. Men denkt dat de ontwikkeling
  van kennisgebaseerde systemen kan worden behandeld                    ,, Een Case study voor satellietgegevens (A R TS-IP)"
 als een bijzondere vorm van programmatuurtechnologie
 en dat bij de ontwikkeling van kennisgebaseerde syste           Proj. Ref. 867:           /85
 men dezelfde eisen moeten gelden als bij andere soorten
 programmatuur. Het komt erop neer dat KBS in een
 bestuurbaar proces moet worden geproduceerd volgens              Dit project omvat real time-beeldverwerking, waarbij als
 specificaties en aanvaardbare normen .                           testpakket bij observatie met de Synthetic Aperture
                                                                  Radar (SAR) verkregen beelden worden gebruikt.
                                                                      ,, Integratie van AI, spraak in-/uitvoer en natuurlijke
                                                                    taaldialoog — toepassing op adviesverstrekkende dien
                                                                                sten (PALABRE)"
 3.5.3 .   Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
                                                                  Proj. Ref. 1015 :          /85
 Momenteel worden het enige lopende project op dit
 gebied en de werkzaamheden in het kader van het                  Doel van het project is het ontwerpen en implementeren
 Deelprogramma Programmatuurtechnologie als vol                  van een vragenbeantwoordend systeem , voor gemakke
 doende beschouwd . Het is niet waarschijnlijk dat dit           lijke toegang tot en wijziging van een informatiebank ,
 gebied voor opname in de oproep tot voorstellen van             alsmede van systemen voor integratie van natuurlijke
 1986 in aanmerking zal komen .                                  taaltechnieken , spraakherkenning, dialoogmodellering en
                                                                 kennisgebaseerde technieken .
                                                                    ,, Voorontwerp voor de installatie van kennisgebaseerde
                                                                                systemen aan boord van schepen "
            O & O-gebied 3.6 : Focusseringsprojecten             Proj. Ref. 1074 :           /85
 3.6.1 .   Onderwerpen                                           Dit project omvat de opstelling van concepten voor
                                                                gebruik van geavanceerde KBS op schepen . Er zullen sys
 Gezien de uiteenlopende aard van de toch met elkaar             temen worden ontwikkeld waarmee een economisch ver
 verband houdende onderwerpen die tot het gebied van            antwoorde bemanning van schepen mogelijk wordt, zodat
 de geavanceerde informatieverwerking behoren is het            de scheepvaart onder nationale vlag (van de Lid-Staten)
 noodzakelijk dat het eigenlijke O & O-Programma de              in stand wordt gehouden , en er een eind wordt gemaakt
 steun krijgt van een mechanisme voor het integreren            aan het varen onder goedkope vlag, terwijl veiligheids- en
 van resultaten van de verschillende projecten .                prestatienormen gehandhaafd blijven .
 Voor de totstandkoming van toekomstige informatie
technologische systemen is een geslaagde integratie van         3.6.3 .      Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
de onderzoekresultaten uit de basistechnologiepro
gramma's een noodzakelijke voorwaarde en daarom                 De drie focusseringsprojecten bevinden zich momen
zullen de focusseringsprojecten in het kader van het            teel in de definitiefase. De voortzetting van de steun
AIP-Programma steeds belangrijker worden naarmate               aan deze projecten zal in de herfst van 1986 worden
de uitvoering van dit programma vordert .                       bezien .
                                                     DEELPROGRAMMA 4 :
                                                   KANTOORSYSTEMEN
4.0.     Inleiding                                              bedrijfsleven , de technologie, de handel en de over
                                                                heid .
Informatie is een belangrijk instrument in de concur
rentiestrijd . Dit idee wordt thans algemeen aanvaard .         Hoewel de potentiële bijdrage van de informatietech
Kantoorsystemen vormen het middel bij uitstek waar             nologie tot een hogere doelmatigheid zich gemakkelijk
mee informatie kan worden gehanteerd ten einde te               laat inzien, is het verschaffen van oplossingen voor de
navigeren te midden van de vele en ingrijpende veran           informatieproblemen een geheel andere zaak. De pro
deringen die zich heden ten dage voltrekken bij het             blemen zijn niet duidelijk omlijnd en het gebeurt vaak
 ---pagebreak---  31 . 12 . 85
                                      Pubhkatieblad van de Europese Gemeenschappen                             Nr. L 365 /43
 dat de methodes om tot een oplossing te geraken eerder          wikkeling van conventionele gegevensverwerking tot
 artistiek dan wetenschappelijk aandoen . De gebruikers          geïntegreerde informatieverwerking bij de overheids
 van de informatie hebben vaak weinig of geen weet               diensten en industriële en dienstverlenende bedrijven
 van de technologische grondslagen en de vereiste tech          waardoor de toekomstige werkomgeving zal worden
 nische processen die aan de informatieverwerking ten            gekarakteriseerd. Voor dat doel zijn systeemarchitec
 grondslag liggen .                                              turen , functionele modules en communicatienetwerken
                                                                 met gestandaardiseerde interfaces noodzakelijk.
 De meeste gebruikers verlangen oplossingen in plaats
 van produkten . Deze oplossingen moeten redelijk vol           Bij de ontwikkeling van deze systemen , die van essen
 ledig zijn , hetgeen betekent dat er systemen moeten           tieel belang zijn voor de overlevingskansen van onze
 worden geleverd, niet alleen met betrekking tot de tech       industriële bedrijven, dienen, in een vroegtijdig sta
 nische componenten en huil onderlinge samenhang                dium van de planning, de menselijke en maatschappe
 (zowel apparatuur als programmatuur), maar ook met             lijke factoren in overweging te worden genomen .
 betrekking tot de functies van deze componenten als            Alleen op deze wijze kunnen wij er zeker van zijn dat
 hulpmiddel bij de dagelijkse werkzaamheden , planning           de systemen later door de gebruikers worden aanvaard
 en beleidsvorming van organisaties .                           en dat aan de economische verwachtingen wordt vol
                                                                daan .
 De ontwikkeling van kantoorsystemen behelst onder
 meer :
                                                                Passend in de bovengenoemde geïntegreerde aanpak is
 — totstandbrenging van geïntegreerde informatiesys            het deelprogramma opgesplitst in vijf onderzoekgebie
      teemarchitecturen en scenario 's voor de implemen        den met de volgende doelstellingen :
      tatie daarvan , waarmee op snelle , economische en
      betrouwbare wijze kan worden ingespeeld op de             Kantoorsysteemwetenschap         en    menselijke   factoren
      veranderende behoeften van de meest uiteenlo             (4.1 )
      pende particuliere en openbare bedrijven ;                a)    Analyse van de huidige en te verwachten kantoor
— inzicht in en ondersteuning van de niet-determinis                 werkzaamheden en vaststelling van de wijze
      tische taken van de meest uiteenlopende kantoor                waarop de informatietechnologie kan worden toe
      werkers en niet slechts een technologische moder               gepast ter verbetering van de doelmatigheid van
      nisering van traditionele en beperkte kantoorfunc              het werk en organisatie in het kantoor en van de
      ties ;                                                          gehele onderneming . Naast de automatisering van
                                                                      verschillende functies en de toepassing van op ken
— belangrijke verbeteringen van mens-systeem inter                   nis gebaseerde methodes, komt dit neer op een
      faces waarmee alle verschillende kantoorwerkers                 betere ondersteuning in het bijzónder voor kan
      een realistisch en doeltreffend gebruik kunnen                  toorpersoneel , kader en directies bij de uitvoering
      maken van kantoorsystemen ;                                     van hun beslisfuncties .
— ontwikkeling van oplossinggeoriënteerde benade               b ) Verbetering van het inzicht in de menselijke facto
      ringen van kantoorproblemen . Het leveren van                   ren in het kantoor en bewerkstelling van een hoog
      enkele losse produkten en van slechts een paar                  rendement van de gebruikers bij het werken met de
      diensten , en van de gebruiker verwachten dat deze              systemen , terwijl tegelijkertijd optimale werkom
      de totale oplossing dan wel zelf zal creëren , kan              standigheden worden geboden en op organisato
      geen stand houden .                                             risch en individueel vlak aanvaarding wordt
                                                                      bewerkstelligd .
De belangrijkste kansen heeft Europa op het gebied
van de ontwikkeling van systeemoplossingen . In ver            Geavanceerde werkstations en mens-machine interfa
band met de Europese behoeften moeten deze oplos               ces (4.2)
singen       aanpasbaarheid , flexibiliteit en  intrinsieke
onderlinge combinatiemogelijkheden bieden op een                Totstandbrenging van belangrijke nieuwe technieken
wijze die buiten Europa een sterke troef zal vormen .           voor de mens-machine interface, voor randapparatuur,
Dit kan alleen het geval zijn als uit de wijze waarop de        voor het weergeven van documenten en voor de mani
technologie wordt toegepast, een betere kennis van de           pulatie van informatie, die van belang zijn voor de ont
behoeften van de gebruiker blijkt dan die waarover              wikkeling van geavanceerde werkstations voor gebruik
onze belangrijkste concurrenten beschikken .                    in geavanceerde kantoorsystemen .
Het onderzoek op het gebied van de kantoorsystemen             Communicatiesystemen (4.3 )
kan als volgt worden gekarakteriseerd : op basis van
fundamentele en methodologische ontwikkelingen op               Ontwikkeling van de basistechnologieën die vereist zijn
het gebied van de VLSI , programmatuurtechnologie en            voor de geavanceerde kantoorcommunicatiesystemen
kennisrepresentatie , alsmede op een aantal andere              voor kantoren met inbegrip van de technische grond
gebieden , moeten geïntegreerde en toepasbare systeem          slagen voor de architectuur van communicatiesyste
oplossingen worden ontwikkeld , waarbij rekening                men , optische technieken als een bijzonder veelbelo
wordt gehouden met gebruikersbehoeften en met te                vende technologie, het beheer van de via netwerken
verwachten veranderingen op technisch , sociaal en eco         verbonden systeemelementen en systeemaspecten van
nomisch terrein .                                               diensten met een hoge toegevoegde waarde .
Het Kantoorsysteemprogramma levert de sleutelele               Geavanceerde multimediasystemen voor het opslaan
menten en concepten op die bepalend zijn voor de ont           en terugzoeken van informatie (4.4)
 ---pagebreak--- Nr. L 365 /44                        Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                 31 . 12 . 85
Ervaring met systemen en toepassingen in verband met            4. 1 . 1 . Onderwerpen
het opslaan en terugzoeken van alle vormen van kan
toorinformatie in elektronische opslagsystemen op een           De onderwerpen die op dit gebied zullen worden bestu
uit gebruikersoogpunt adequate wijze .                          deerd, zijn :
                                                                Analyse van kantoorsystemen
Geïntegreerde kantoorsystemen ( 4.5 )
                                                                a) Operationele en functionele analyse van kantoren
Schepping van flexibele , betrouwbare en economische,           b) Batenanalyse
complete informatiesysteemarchitecturen en implemen            c) Een lijst van overeengekomen terminologie
tatiescenario's en controle van de juistheid van de             d) Analyse van menselijke taken in het kantoor
totale informatieconcepten in omgevingen die realis
tisch zijn en een kwantitatieve evaluatie mogelijk              Ontwerp van kantoorsystemen
maken .
                                                                a) Methodologie voor het ontwerpen van kantoorsys
                                                                        temen
Er zal , vooral in gebied 4.5 , voorrang worden gegeven
aan projecten die op integratie gericht zijn .                  b) Modellering en simulering van kantoorinformatie
                                                                        systemen
                                                                c)      Transactiemonitor
O & O-Gebied 4.1 : Kantoorsysteemwetenschap en mense           d)      Deterministische en beslisfuncties
                       lijke factoren                           e)      Technieken voor het ontwerpen van interfaces met
                                                                        gebruikers
Dit onderzoekprogramma is opgezet om een beter
begrip te krijgen van de kantooromgeving . Kantoren             Menselijke factoren
vormen het „zenuwstelsel "" van elk bedrijf. Zij moeten         a)      Laboratoria voor de studie van menselijke factoren
zodanig zijn georganiseerd , bemand en uitgerust dat zij        b)      Cognitieve aanpassing van mens en machine
doelmatig en efficiënt kunnen functioneren , en over
een goede interface beschikken met andere diensten              c)      Kwalificatie en werk
van het bedrijf (zoals onderzoeklaboratoria en produk          d)      Hulpmiddelen en leergereedschappen voor de
tieafdelingen) en met de buitenwereld .                                 gebruiker
                                                                e)      Specificatietaai voor mens-machine interfaces
Het inzicht dat men momenteel heeft, is fragmenta              f)      Interpreteren en voortbrengen van natuurlijke taal
risch ; er bestaat geen formele wetenschap inzake kan
toorautomatisering zoals die wel bestaat voor de pro
duktieautomatisering . In het kader van dit programma           4. 1 . 2 .  Lopende projecten en projecten in bespreking
kan deze problematiek echter op systematische wijze
worden aangepakt , waarbij de scala van werkzaamhe              ,, Functionele analyse van behoeften aan informatie in het
den varieert van empirische studies tot het opstellen                                       kantoor "
van operationele classificaties en de specificatie van op
de computer gebaseerde hulpmiddelen voor analyse                Proj. Ref 56 : B/83
en ontwerp .
                                                                Dit project heeft vooral tot doel kantoorfuncties te onder
In samenhang met deze benadering zijn de voornaam              zoeken en te analyseren met behulp van een nieuwe me
ste deelgebieden : a ) analyse van kantoorsystemen , b)         thode die wordt ontwikkeld. Dit project zal richtlijnen ver
ontwerp van kantoorsystemen , c ) menselijke factoren           schaffen voor de evaluatie van beschikbare kantoorsyste
en d) de mogelijke toepassing van „ intelligente " me          men en een basis vormen aan de hand waarvan de
thodes . Het analytische gedeelte van het programma            fabrikant kan bepalen welke faciliteiten in het systeem
moet nuttige gegevens opleveren voor de op het ont             moeten worden geïntegreerd. In het project zullen metho
werp gerichte fasen .                                           des worden ontwikkeld om belangrijke kwalitatieve en
                                                                kwantitatieve voordelen van het gebruik van op de com
Het ligt voor de hand dat de opneming van menselijke            puter gebaseerde kantoorsystemen vast te stellen en om
factoren , met name in een technologisch georiënteerd           de persoonlijke en maatschappelijke weerstanden tegen
programma, een essentiële voorwaarde is voor een                de eventuele invoering van de informatietechnologie te
doelmatig gebruik en de aanvaarding in brede kringen            peilen .
van de te ontwikkelen systemen en daarmede voor het
                                                                De ontwikkelde methode zal worden toegepast voor de
uiteindelijke economische welslagen . Daarom omvat
                                                                analyse van de eisen waaraan informatiesystemen dienen
het onderzoekprogramma onder meer specifieke onder
                                                                te voldoen en voor de analyse van de informatietechnolo
zoekprojecten inzake menselijke factoren die spelen in
                                                                gie waaraan behoefte bestaat in belangrijke toepassings
een kantooromgeving, waaruit programma 's resulteren
                                                                gebieden van kantoorsystemen . Toepassingsgebieden die
voor onderzoek naar cognitieve aspecten , werkstructu
                                                                in het project met name worden behandeld zijn op dit
rering, kwalificatie en opleiding . Voorts worden labora       ogenblik : overheidsdiensten , grootindustrie, ziekenhuizen
toria die zich bezighouden met onderzoek naar mense
                                                                en de ,, telewerk-omgeving ".
lijke factoren , gezien als belangrijke zwaartepuntcentra
en katalysatoren , omdat zij de mogelijkheid bieden van         Dit project en de projecten onder 285 en 813 zullen
een onbevooroordeeld oordeel over experimentele sys            onderling worden gecoördineerd en de resultaten zullen
temen en commerciële produkten .                                onderling worden uitgewisseld.
 ---pagebreak--- 31 . 12 , 85                              Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                             Nr. L 365 /45
   ,, Hulpmiddelen voorliet ontwerpen van kantoorsvstemen                   dukten als een essentiële bijdrage tot alle delen van
                              ( TODOSr                                      het ontwerp-proces ;
 Proj. Ref. 813 : B/85                                                      De expertise die hiervoor nodig is , wordt verkregen
                                                                            bij :
 Dit project heeft tot doel hulpmiddelen te ontwikkelen              2)     onderzoek van interactievormen van de mens
 voor het ontwerpen van kantoorsystemen . De vijf doel                     machine interface en constructie van een multi-mode
stellingen zijn :                                                           mens-machine interface om een , met betrekking tot
                                                                            de menselijke factoren , optimaal gebruik te bewerk
— onderzoek van modellen voor het ontwerpen van kan
                                                                            stelligen ;
         toorsystemen , in gedetailleerdheid uiteenlopend van
         uitvoerbaarheidsanalyse tot implementatiespecifica         3) de bij 1) en 2) verworven ervaring wordt ter beschik
         tie ;                                                              king van de gehele Europese industrie gesteld door a)
                                                                            de ontwikkeling van een programmatuurpakket voor
— een op grafische interfaces gebaseerde ontwerp                           een geïntegreerd systeem ter ondersteuning van de
         omgeving waarin gebruik wordt gemaakt van expert
                                                                            besluitvorming, en b) de organisatie van een uitge
         technieken om het ontwerp te sturen en problemen en
                                                                            breid programma van publikaties , seminaria , work
         onjuiste specificaties aan te geven ;
                                                                            shops en advisering in de gehele Europese IT-indu
— hulpmiddelen voor de beoordeling van de voorge                           strie .
         stelde kantoormodellen in de verschillende fasen van
         de ontwikkeling ;                                           In verband met deze doelstellingen zal vooral worden
— hulpmiddelen voor de keuze van de architectuur voor                onderzocht hoe mensen informatie gebruiken en voor
         het kantoorsysteem ;                                        welke doeleinden . De reacties van de gebruikers op
                                                                     bestaande apparatuur zullen voor dit onderzoek essen
— hulpmiddelen voor prototyping van het kantoor aan                  tieel materiaal opleveren .
         de hand van de specificatie van het conceptuele
         model.
                                                                      Verwacht wordt dat de werkzaamheden zullen resulteren
                                                                     in inzicht in de intrinsieke menselijke behoeften , los van
Dit project en de projecten onder 56 en 285 zullen onder            de apparatuur, waarvan gebruik kan worden gemaakt in
ling worden gecoördineerd en de resultaten zullen onder             elk stadium van het ontwerpen van produkten , van de
ling worden uitgewisseld.                                            abstracte conceptie tot de oplossing van concrete proble
                                                                     men . Aangezien de wijze waarop de mens informatie
       ,, Analyse en ontwerp van systemen voor het kantoor           gebruikt niet altijd vast omschreven is, zal de nodige
                              ( OSSAD)"                              aandacht worden geschonken aan de interface tussen een
                                                                     informatiesysteem en de menselijke ontwerpers en gebrui
 Proj. Ref. 285 ; B/84                                               kers daarvan . Er wordt aandacht geschonken aan gebrui
                                                                     kersopleiding en de ondersteuning daarvan met behulp
                                                                     van IT-systernen .
 Dit project heeft tot doel een model op te stellen voor een
geïntegreerd kantoorsysteem dat is gebaseerd op de                   Een bijkomend resultaat van het project is de ontwikke
 meest recente studies , terwijl totale integratie zover             ling van een dynamische woordenlijst (GLOT) op het
mogelijk wordt doorgevoerd. Met name zullen de vol                  gebied van de informatica en de informatietechnologie,
gende onderwerpen worden behandeld: modellering van                  die binnen drie jaar gereed moet zijn . De woordenlijst
kantoortaken en -activiteiten , ontwikkeling van een speci          wordt opgezet aan de hand van een groot geharmoni
ficatietaai (grammatica en vocabulaire), ontwikkeling                seerd systeem waarin niet alleen terminologische defini
 van een methode voor de specificatie en meting van het              ties worden verschaft, maar ook de onderlinge relaties die
prestatievermogen , ontwikkeling van ontwerp-procedures              tussen de lemmata en hun onderdelen binnen een taal
 voor kantoorsystemen , vaststelling van de eisen die wor           dan wel tussen verschillende talen aanwezig zijn . In eer
 den gesteld aan gebruikersgerichte informatiebeheerssys            ste instantie zal gebruik worden gemaakt van Engelse en
 temen .
                                                                     Duitse terminologie, maar uiteindelijk zullen alle talen
                                                                     van de Europese Gemeenschappen worden opgenomen .
 Dit project en de projecten onder 56 en 813 zullen onder
 ling worden gecoördineerd en de resultaten zullen onder
 ling worden uitgewisseld.                                              ,, Cognitieve simulator voor het ontwerp van gebruikers
                                                                                interfaces "
  ,, Laboratoria voor de studie van menselijkefactoren in de
                       informatietechnologie "                       Proj. Ref. 234 : B/84
 Proj. Ref. 385 : A /84                                              Dit tweejarenproject heeft tot doel een simulator te ont
                                                                      wikkelen waarmee ontwerpers kunnen vergelijken in
 Het project moet een centraal punt vormen voor de activi            welke mate bepaalde ontwerpen voor interfaces aanslui
 teiten op het gebied van de studie van menselijke factoren           ten bij de menselijke cognitieve vaardigheden . De uitein
 in Europa . Er kunnen drie belangrijke werkterreinen wor           delijke resultaten moeten onder meer bestaan uit een pro
 den onderscheiden :
                                                                     grammatuurpakket en een gebruikershandleiding met
 1)       de ontwikkeling van een methode voor de integratie          een overzicht van de richtlijnen voor cognitieve modelstu
          van de kennis inzake menselijke factoren in IT-pro         die en dialoogontwerp , die zijn voortgekomen uit valide
 ---pagebreak--- Nr . L 365 / 46                       Pubhkatieblad van de Europese Gemeenschappen                             31 . 12.85
 ringsproeven . De vervaardigde programmatuur moet              van de akoestische omgeving, evenals de ontwikkeling
 aansluiten bij de resultaten van de standaardisatie van        van codestelsels . Voor spraakcommunicatie tussen de
 bij voorbeeld besturingssystemen .                             mens en kantoorsystemen moeten een efficiënte
                                                                spraakherkenning en een natuurlijke spraaksynthesizer
                                                                worden ontwikkeld .
4. 1 .3 . Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
                                                                Een belangrijk aspect van het vergemakkelijken van de
 Dit gebied wordt in voldoende mate bestreken door de           standaardisatie van de interfaces met de menselijke en
geselecteerde projecten . Naar alle waarschijnlijkheid          papieren omgeving wordt gevormd door gemakkelijk te
zal het niet worden opgenomen in de uitnodiging(en)             gebruiken geformaliseerde talen . Deze dienen zodanig
tot het indienen van voorstellen die in 1986 wordt (wor        te worden opgezet dat het de gebruiker, in plaats van
den ) gepubliceerd .                                            de computerspecialist, mogelijk wordt gemaakt zijn
                                                                wensen direct aan het systeem op te geven .
  O & O-Gebied 4.2 : Geavanceerde werkstations en mens
                       machine interfaces                       De implementatie en beproeving van functies ter
                                                                ondersteuning van de besluitvorming worden geacht
Het werkstation is de toegangspoort van de gebruiker            deel uit te maken van de ontwikkeling van werksta
tot het kantoorsysteem . Aanvaarding door de gebrui            tions . Naar wordt aangenomen zal de beschikbaarheid
ker, en zijn prestaties , zijn afhankelijk van het ontwerp      van deze functies een essentiële factor zijn bij de con
van de desbetreffende mens-machine interface .                  currentie tussen kantoorprodukten .
 Het belangrijkste kanaal voor informatie naar de               De ontwikkeling van specifieke componenten van de
gebruiker is het visuele kanaal . Evenals het spraakka         systeeminterface moeten leiden tot een algemene archi
 naal in twee richtingen heeft dit kanaal zich geleidelijk      tectuur die de integratie van subsystemen in een oplos
ontwikkeld tot het leveren van informatie voor motori
                                                                sing met een homogene architectuur mogelijk maakt.
sche activiteiten die op passende wijze moeten worden           Hoewel de onderwerpen zijn geformuleerd in termen
geïntegreerd in de werking van de interface . Daarom            van integratie in een fysiek werkstation , behoeven
zullen er VDU 's, toetsenborden en spraakreceptoren             voorstellen niet noodzakelijkerwijs beperkt te blijven
verschijnen , die een geïntegreerd invoer/ uitvoer-appa        tot die waarin ervan wordt uitgegaan dat alle functies
raat vormen dat geschikt is om tekst en beelden te              zijn ondergebracht in het werkstation . Oplossingen
manipuleren door rechstreekse manuele en vocale                 waarbij verspreide functies toegankelijk zijn via com
besturing. De schermen zouden bij voorkeur de afme             municatielijnen , komen evenzeer in aanmerking .
tingen en draagbaarheid moeten bezitten van papier
( elektronisch papier). Een andere benadering van een           Een groot deel van de programmatuur ter ondersteu
comfortabeler „visuele interface " wordt gevormd door           ning van de gebruiker zal in het werkstation zijn onder
afbeelding op een scherm van grote afmetingen . Van            gebracht . Regels waarover nu reeds overeenstemming
wege de behoefte aan multifunctionele mogelijkheden             bestaat, of die welke zullen worden overeengekomen,
zal het nodig zijn apparaten te ontwikkelen die de              ten einde de overdraagbaarheid van programmatuur te
mogelijkheid bieden van grafische invoer en opmaak ,            bevorderen , dienen te worden toegepast . Dit geldt ook
on-line-verwerking van handgeschreven teksten en                voor de regels en overeenkomsten die betrekking heb
ideogrammatische conversatie .                                  ben op andere onderdelen van het systeem .
Zolang men niet de beschikking heeft over een draag
baar, met papier overeenkomend beeldscherm , zal het
nodig zijn afdrukken te maken en zal er een toene              4.2.1 .  Onderwerpen
mende behoefte ontstaan aan snellere, veelzijdiger
( tekst, grafisch , kleur ) goedkope drukkers .                 De volgende O & O-onderwerpen zijn vastgesteld :
Er dienen mens-machine interfaces te komen ter onder
                                                                Systeemaspecten
steuning van de gehele scala van functies die van ouds
her door pen en papier worden vervuld .                         a)   Systeemaspecten van het werkstation
                                                                b)   Beveiliging van gegevens voor werkstations
Het grote aandeel van telefoon - of face-to-face-com
municatie wijst erop dat visuele en gesproken informa          Visuele interface
tie , daar waar deze kan worden toegepast, de voorkeur
geniet . Visuele communicatie zal de ontwikkeling               a)   Visuele interface
noodzakelijk maken van kleurenvideoscanners met                 b ) Ontwerp van werkstations met platte beeldscher
                                                                     men
hoog scheidend vermogen in combinatie met de nood
zakelijke verwerkingscapaciteiten voor efficiënte               c) Beeldscherm met hoge resolutie
opslag en transmissie en het gebruik van een multi             d ) Codering van beelden
functioneel plat beeldscherm .                                  Papier
Het spraakkanaal kan niet dezelfde hoeveelheid infor           a ) Papier-interface
matie verwerken als het visuele kanaal , maar het vormt         b) Geavanceerde scanner
de meest efficiënte drager van natuurlijke taal . Voor          c) Geavanceerde printer
spraakcommunicatie zal de ontwikkeling nodig zijn               d ) Microfilm-interface
van geavanceerde verwerkingsmethodes ter verbetering            e)   Grafische codering
 ---pagebreak---  31 . 12 . 85                         Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                              Nr. L 365 /47
 f) Grafische herkenning                                         de koppeling van alfanumerieke functies, functies voor
 g) Intelligente grafische herkenning                            gegevensverwerking en telefoongesprekken .
 Spraak                                                          Een tweede doelstelling van het project is bij Europese
                                                                fabrikanten de harmonisatie op het niveau van de inter
 a)     Spraak-interface                                        face tussen mens en netwerk te stimuleren .
b) Spraakcodering
c) Spraakherkenning                                                   , , Componenten voor toekomstige computersystemen "
d) Spraaksynthese                                                Proj. Ref. 956 : A /85
e)     Intelligente spraakherkenning
                                                                 Dit project is gericht op het ontwerp van en het experi
Kantoortalen en -procedures                                      menteren met een in Europa te bouwen computer met een
                                                                 beperkte hoeveelheid instructies (Reduced lnstruction Set
a)     Architecturen en talen voor documenten
                                                                 Computer — RISC) uitgaande van de huidige stand van
b)     Interface-talen voor het kantoor                          de kennis. De computer is voornamelijk gericht op kan
c)     Manipulatie van multimediadocumenten                      toorwerkstations en apparatuur voor bestandsbeheer; in
                                                                 deze omgeving zou hij op een gebruikersvriendelijke wijze
d) Intelligente ondersteuning van gebruikersfunctie              zeer gecompliceerde functies kunnen vervullen .
e)     Multimediacommunicatie van gebruiker tot gebrui
       ker
                                                                    ,, Een onderzoekwerkstation voor kantoorsystemen voor
                                                                                Europa (ERW)"
4.2.2 .    Lopende projecten en projecten in bespreking
                                                                 Proj. Ref 1032 : A /85
   ,, Beveiligd open multimedia geïntegreerd werkstation "
                                                                 Het uiteindelijke doel van dit project is te komen tot een
                                                                 apparatuurconfiguratie en programmatuuromgeving, die
 Proj. Ref. 367: A /84
                                                                 geschikt zijn voor het onderzoek naar en het testen van
                                                                prototypes van geavanceerde geïntegreerde kantoorsyste
 Het project heeft betrekking op ontwerp en implementatie        men . Hierdoor wordt de Europese computerindustrie ver
 van een werkstation voor hef kantoor ( WS) dat gebaseerd        sterkt en haar afhankelijkheid van dure produkten van
 is op het ,, open systems"-concept waarmee standaardpro        buiten Europa verminderd.
 tocollen voor communicatiemedia kunnen worden gepro
 duceerd. Op deze manier is het mogelijk het WS te ver          Eén van de specifieke technische doelstellingen is de ont
 binden met verschillende netwerktypen en met ISDN. Het          wikkeling binnen drie jaar van een geavanceerd prototype
  WS zal in staat zijn diverse typen informatie te verwerken     met de volgende eigenschappen :
 waaronder tekst, stilstaande en bewegende beelden , gra
fieken . spraak en met de hand gemaakte tekeningen . Het         — zeer hoge prestaties tegen lage kosten ;
  WS zal gebruik maken van een netwerkgeoriënteerd               — een zodanig ontwerp van de apparatuur dat bij het
besturingssysteem voor multiwindow-toepassing en een                      ontwerp van de processor gebruik kan worden
gedistribueerd beheerssysteem voor databases . De voor                   gemaakt van VLSI-fabricage en RISC-architectuur;
naamste hardware-bestanddelen zijn onder meer een                — open architectuur zodat lokale apparatuur kan wor
32-bit CVE, middelgroot schijfgeheugen , beeldscherm                      den vervangen door elders aan het netwerk gekop
met hoog oplossend vermogen , muis , camera , analoog                    pelde apparatuur :
digitaalomzetter en spraakcompressor, luidspreker, scan
ner voor optische tekens en bijpassende netwerkschakelin        — hulpmiddelen voor taalontwikkeling, zodat RISC
gen . Deze moeten worden aangevuld met apparatuur en                      code ter interpretatie van de instructieverzameling
procedures voor toegangscontrole .                                        van de virtuele machine kan worden gegenereerd;
                                                                 — programmeeromgevingen voor verscheidene talen .
   ,, Integratie van Europese schrijfmachines als goedkope       Een voor demonstraties geschikt prototype van het werk
                     kantoorwerkstations "
                                                                 station zal in het derde kwartaal van het derde jaar
                                                                 beschikbaar zijn .
 Proj. Ref 855 : B/85
 Het doel van het project is te beoordelen welke rol in de       ,, Interactieve manipulatie van gedigitaliseerde beelden bij
toekomst kan worden gespeeld door schrijfmachines , die                                de gebruikers-interface "
zijn gekoppeld aan kantoornetwerken die zijn opgebouwd
uit andere werkstations en apparatuur voor bestandsbe           Proj. Ref. 79 : B/83
heer en gegevensverwerking.
                                                                 Dit project behandelt de verschillende aspecten van beeld
 Tijdens het project zal een prototype worden opgesteld en       manipulatie bij de gebruikers-interface in een kantoorom
getest, waarin verschillende kantoorfuncties zijn geïnte       geving : verwerking, opslag, weergave en manipulering.
greerd, zoals elektronische post aan externe leveranciers ,      Het project beoogt onder meer de vaststelling van de
de verzending en ontvangst van grafische informatie en           behoeften van de gebruiker ten aanzien van beeldmani
 ---pagebreak--- Nr . L 365 / 48                           Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                  31 . 12 . 85
pularie in een multimedia-interface, alsmede de ontwik              — elektronische weergave van documenten ongeacht
keling van een uniforme beschrijving van de beeldeigen                     hun oorspronkelijke ontstaanswijze :
schappen .                                                           — methoden voor het optimaliseren van de reproduktie
                                                                            van documenten die informatie bevatten in de vorm
 ,, Weergave in modellen en simulering van de visuele kar                  van gekleurde beelden . Dit omvat innoverende com
  akteristieken van moderne afbeeldingstechnieken onder                    pressie-algoritmen voor kleurverwerking en verbete
              werkomstandigheden in het kantoor "                           ring van de methoden voor kleurenweergave om uit
Proj. Ref 612 : B/84                                                        eindelijk op een daarvoor geschikt uitvoerapparaat
                                                                           beeldinformatie in de juiste kleuren te kunnen weer
                                                                           geven ;
Het project is gericht op het ontwerp , conceptie en bouw
van een simulator met het oog op het beproeven van de                — de verwerking met het doel een elektronisch docu
eigenschappen van beeldstations die op nieuwe technolo                    ment te reproduceren voor uiteenlopende uitvoerme
gieën zijn gebaseerd. Specifieke doelstellingen zijn : verge              dia (zachte kopie, harde kopie en transmissie);
lijking van weergaveapparatuur welke gesimuleerd is op               — het in code omzetten en herkennen in real-time van
basis van aanvaardbaarheidscriteria van de gebruiker ;                      textuele en grafische informatie zoals die door de
uitvoering van een klein aantal ergonomische experimen                    mens wordt voortgebracht.
ten ter simulering van langdurig kantoorwerk zodat een
beter inzicht wordt verkregen in de architecturale en tech
                                                                     De resultaten zullen worden gerealiseerd in experimentele
nologische factoren die verband houden met kwaliteit en
,, visueel comfort ".                                                prototypen met het oog op evaluatie en demonstratie.
                                                                     Dit project sluit aan bij project 853 .
   ,, Een beeldcoderings-algoritme met een hoge mate van
                  compressie voorfoto-videotex "
                                                                        ,, Opname, compressie en reproduktie van documenten
Proj. Ref. 563 : B/84                                                                met beelden in dejuiste kleuren "
 Het doel is met een groep die representatief is , maar zo           Proj. Ref. 853 : B/85
klein dat hij effectief kan zijn , een methodologie voor
beeldcodering met een hoge mate van compressie te ont               Het project houdt zich bezig met methoden voor de opti- -
wikkelen , die kan worden toegepast op televisiesignalen .           malisatie van de reproduktie van documenten die
 Het uiteindelijke doel van het project is de vaststelling           gekleurde beeldinformatie bevatten . De reproduktie van
van een geselecteerde codeertcchniek als mogelijke Euro             een kleurendocument bestaat uit een aantal essentiële
pese norm voor foto-videotex op ISDN.                                stappen , beginnend bij de invoer van het origineel en ein
                                                                     digend bij het uiteindelijk afdrukken van de copie. Er zul
                                                                     len andere tussenliggende stappen worden ontwikkeld om
        , . Codering van videosignalen bij 256 KBits/S "             het volledige proces te optimaliseren : onder andere inno
                                                                     verende compressie-algoritmen voor kleurverwerking om
Proj. Ref 925 : B/85                                                 een hoge efficiëntie te bereiken bij opslag en verwerking
                                                                     en een verbeterde verwerking van beeldinformatie in
                                                                     kleur.
Het project bestaat uit inventarisaties , specificaties en
pogingen tot harmonisatie bij belangrijke fabrikanten . De
uit te voeren inventarisaties hebben betrekking op de                Er zal een geïntegreerd uitvoerbaarheidsmodel worden
technische eisen voor vergadering op afstand, de specifi            ontwikkeld ter demonstratie van de resultaten van het
caties op CODECS voor bewegende beelden binnen het                   onderzoek . Er zullen drie modules worden vervaardigd :
bereik 384 — 64 Kbit/s .
                                                                     — prototype van een printer,
                                                                     — prototype van een scanner,
                                                                     —      codeer/decodeer-module .
                        , , Papier-interface "
                                                                     De kosten van de met de onderzochte technieken gepro
Proj. Ref. 295 : A /84                                               duceerde apparatuur dienen laag te zijn .
Dit project is gericht op de rol van papier en met papier
verband houdende processen in samenhang met geavan                  Dit project sluit aan bij project 295 .
ceerde elektronische kantoorsystemen . Er zal onderzoek
worden uitgevoerd naar technieken die een efficiënte ver
werking van papier verzekeren en die stimulerend werken                ,, Contact-beeldaftaster op basis van amorfsilicium voor
op een uiteindelijke beperking van het papierverbruik.                              kantoor- en grafische toepassingen "
Speciale technieken die in overweging worden genomen                 Proj. Ref. 1051 : B/85
zijn :
— elektronisch lezen van papieren documenten , en het                Het doel van dit project is de ontwikkeling van een gea
       coderen van beelden en het coderen en herkennen               vanceerde contact-beeldaftaster met een hoge resolutie
       van tekst en grafische gegevens ;                             voor kantoor- en grafische toepassingen , met als resul
 ---pagebreak---  31 . 12 . 85                            Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                            Nr. L 365 /49
 taat zeer compacte systemen . Tijdens dit project worden           Er zullen methoden worden onderzocht voor de specifica
 nieuwe technieken onderzocht , namelijk HOMOCVD en                 tie van toepassingen , met inbegrip van instrumenten voor
fotodissociatie waarhij amorf Si wordt afgezet, ten einde           de generatie van toepassingen en taalspecifieke bronnen
 een grotere stabiliteit te verkrijgen . Tijdens het project :      van kennis .
— wordt een lineaire op a-Si gebaseerde sensor van het
        contacttype voor het scannen van beelden ontwik            Er zullen experimenten worden gedaan voor Engels,
        keld, met als resultaat een zeer compact svsteem ;          Frans en Duits. De planning voor het project beslaat een
                                                                   periode van vijfjaar.
— worden nieuwe technieken onderzocht ter verbetering
        van de eigenschappen van deze contact-beeldaftaster.        De deelnemers zijn onafhankelijke en industriële onder
                                                                    zoekinstellingen in Frankrijk en Duitsland met een indu
In deze eerste fase van een breed opgezet ontwikkelings            striële partner uit het VK.
programma wordt een lineaire op amorf silicium geba
seerde beeldaftaster van hef contacttype ontwikkeld                 Dit project sluit aan bij project 64.
waarbij een matrix in parallelle blokken wordt uitgelezen .
                                                                           ,, Taalkundige analyse van de Europese talen "
    ,, Spraak-interface voor kantoorwerkstations (SPIN)"
                                                                    Proj. Ref. 291 : B/84
Proj. Ref 64 : A /83
                                                                    Het doel van dit project is in de vorm van computerbe
Het doel van dit project is de ontwikkeling van de essen          standen en soortgelijke methodes de beschikking te krij
tiële componenten voor en de integratie hiervan in een             gen over de volgende gegevens met betrekking tot een
veelomvattende spraak-interface bij het werkstation . De            aantal Europese talen :
componenten zijn : spraakanalyse, spraakherkenning ,
sprekeridentificatie, codering en decodering van spraak             — lemmata voor woordenboeken , flecties , grammatica
en spraaksynthese.                                                       categorieën ;
                                                                    — algoritmen en tabellen voor omzetting van de ortho
 Voor integratie van de componenten is het van belang
                                                                         grafische vorm in fonetische vorm en omgekeerd;
een inzicht te hebben in hel gebruik van spraak in de
communicatie tussen mens en machine , alsmede in de                 — algoritmen en tabellen voor toekenning van woord
kwaliteits/junctionaliteits-aspecten die er zorg voor dra^               accentuering ;
gen dat de interface door menselijke gebruikers wordt               — statistieken , ranglemmata en jlecties door gebruiks
aanvaard. Deze aspecten zullen diepgaand worden bestu                   frequentie ;
deerd
                                                                    — teksten , waaruit nadere statistische gegevens kunnen
                                                                         worden afgeleid.
 Wat betreft het gebruik van verschillende natuurlijke
talen , gaat het momenteel om Italiaans , Frans , Neder
lands en Duits .                                                    De resultaten van het project zijn van fundamenteel
                                                                    belang voor een aantal andere projecten , in het bijzonder
                                                                    voor die welke betrekking hebben op natuurlijke spraak
 Vervolgens wordt als uitbreiding op dit project een .sr.s         en taal.
teem voor de herkenning en het begrijpen van continu
spraak verder onderzocht en geïmplementeerd, waarbij
gebruik wordt gemaakt van geavanceerde technieken op                Er is een fase gestart waarin specificaties worden verza
                                                                    meld; als vervolg hierop wordt een linguïstische processor
het gebied van het begrijpen van natuurlijke taal, compu
terlinguïstiek en kunstmatige intelligentie.
                                                                    ontwikkeld voor systemen van hoge kwaliteit die in meer
                                                                    dan één taal tekst omzetten in spraak en voor systemen
                                                                    voor spraakherkenning met een grote woordenschat. Bij
  ,, Intelligente en kennis-ondersteunde spraakherkenning           het samenvoegen van woorden zal ook detectie en correc
                           ( IKAROS )"                              tie van fouten plaatsvinden .
 Proj. Ref. 954 : B/85                                               ,, Onderzoek naar het effectieve gebruik van spraak bij de
                                                                                mens-machine interface "
 Implementatie van een systeem voor het spreker-onaf
 hankelijk real-time herkennen en begrijpen van continue            Proj. Ref. 449 : B/84
spraak .
                                                                    In het kader van dit project zullen de eisen worden nage
                                                                    gaan voor effectieve spraak-interfaces , in het bijzonder
 Beperkt tot één enkele toepassing en een deelverzameling           voor CAD/CAM/CAE-werkstations. Partners zijn
 van voor de toepassing relevante natuurlijke taal.                 onderzoekinstellingen , eindgebruikers en bedrijven die
                                                                    leveranciers zijn op het gebied van spraak en computers.
 Er zullen modellen worden ontwikkeld om een integratie
 van prosodische, syntactische , semantische en pragmati           De resultaten van het project zijn van fundamenteel
sche kennis in het herkenningssysteem tot stand te bren            belang voor een aantal andere projecten , in het bijzonder
gen .                                                               die welke verband houden met natuurlijke spraak en taal.
 ---pagebreak--- Nr. L 365 / 50                        Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                31 . 12 . 85
    ,, Verwerking van gecombineerde tekst/beeld/spraak           bel programma voor indelingscontrole en een vertaalpro
 documenten gebaseerd op een gestandaardiseerde archi           gramma) zullen voor dit project worden geschreven . Als
              tectuur voor kantoordocumenten "                    taal zal ,, objective C " worden gebruikt, een voorwerpge
                                                                  richte preprocessor voor C die in de handel verkrijgbaar is
Proj . Ref. 121 : A /83                                           en zodoende geen beperking oplegt aan de overdraag
                                                                  baarheid van de geleverde programmaprodukten . In het
De grondslag voor deze werkzaamheden wordt gevormd               project is een demonstratie opgenomen van de onderlinge
                                                                  uitwisseling van documenten tussen verschillende uitgifte
door een verfijnde objectgerichte architectuur van docu
menten welke door EGMA , ISO en CCITT tot het eerste              machines en -installaties en de ontwikkeling van een
basisniveau wordt gestandaardiseerd. In het kader van             gemeenschappelijke gebruikers-interface.
het project worden concepten en architecturen uitgewerkt          Hoewel in een aantal projecten aspecten van geïnte
en getoetst welke een gemakkelijke en natuurlijke verwer        greerde systemen aan de orde komen , is er nog geen pro
king van documenten kunnen ondersteunen . Voorts zul            ject dat zich bezighoudt met een volledig geïntegreerd
len in het kader van het project overbruggingen worden            systeem als methode.
gedefinieerd en beproejd tussen in hoofdzaak op het
medium papier georiënteerde kantoorwereld en de elek             Dit project sluit aan bij project 121 .
tronische documenten van de toekomst (zie ook gebied
4.2.5 c)).
                                                                                ,, Intelligent werkstation (IWS)"
De eerste doelstelling van dit project , dat van start zal
gaan met een specijicatiefase, is in de vorm van compu           Proj. Ref 82 : B/83
terbestanden en in hogere programmeertalen gecodeerde
computer-operands de volgende gegevens beschikbaar te             Het doel van dit project is het kantoorpersoneel geïnte
stellen met betrekking tot een aantal Europese talen :           greerde programmatuur voor werkstations beschikbaar te
                                                                  stellen , die hoog ontwikkelde hulpmiddelen verschaft op
lemmata voor woordenboeken , flecties , grammaticacate           gebieden variërend van gesproken en grafische informatie
gorieën ;                                                         tot beslissingen op het niveau van deskundigen en geau
algoritmen en tabellen voor omzetting van de orthografi          tomatiseerde rapportage. Het prototype van het te ont
sche vorm in fonetische vorm en omgekeerd:                        wikkelen werkstation zal worden getest in omgevingen ,
algoritmen en tabellen voor toekenning van woordaccen            waar communicatiefaciliteiten en gekoppelde apparatuur
tuering ;
                                                                  voor bestandsbeheer beschikbaar zijn . Er zal veel nadruk
                                                                  worden gelegd op het gebruik van methoden en program
statistieken , ranglemmata en flecties door gebruiksfre          matuur die erop gericht zijn kennis van de kantooromge
quentie ;                                                         ving weer te geven .
teksten , waaruit nadere statistische gegevens kunnen
worden afgeleid.                                                   ,, Uitgebreide migratie van kantoorprocessen met interac
                                                                                tieve beeldschermen "
De resultaten van het project zijn van fundamenteel
belang voor een aantal andere projecten , in het bijzonder        Proj. Ref 878 : B/85
voor die welke betrekking hebben op natuurlijke spraak
en taal en zullen worden gebruikt in een volgende fase,            Tijdens dit project moet hei prototype van een systeem
die tot doel zal hebben een linguïstische processor te ont       worden ontwikkeld, waarin het uitgebreide procesmigra
wikkelen voor systemen van hoge kwaliteit voor de omzet          tie-concept wordt gecombineerd met een nieuw type
                                                                  beeldscherm om kantoorwerkzaamheden te beoordelen
ting van tekst in spraak in meer dan één taal en voor
spraakherkenningssystemen met een grote woordenschat.             en weer te geven . Kantoorwerkzaamheden bestaan in het
Bij het samenvoegen van woorden zal ook detectie en cor          algemeen uit taken , die op een parallelle of sequentiële
rectie van fouten plaatsvinden .                                  wijze door personen in kantoorfuncties worden uitge
                                                                  voerd. Deze werkzaamheden worden formeel beschreven
                                                                  om ze te kunnen automatiseren op het niveau van afzon
Dit project sluit aan bij project 1024 .                          derlijke taken . Wanneer echter door de menselijke factor
                                                                  niet-deterministische elementen worden geïntroduceerd,
 ,, Proefproject voor de architectuur van kantoordocumen         moeten deze als uitzonderingen worden opgenomen .
                         ten ( PO DA )"
                                                                   Uitgebreide migratie van het kantoorproces omvat zowel
Proj . Ref 1024 : A /85                                           het formeel beschreven werkschema als het verwerken van
                                                                  uitzonderingen , die zich met name bij kantoorwerkzaam
In dit project moet de nieuwe ODA-norm voor een archi            heden vaak voordoen . Op basis van de migratie van het
tectuur voor kantoordocumenten onder UNIX op een                  kantoorproces moet er een prototype van een kantoorsys
noodzakelijkerwijs overdraagbare wijze worden geïmple            teem worden ontwikkeld, dat kan fungeren als instru
menteerd. Een proefversie van de programmatuur zal                ment bij het ontwerp, de optimalisering en de demonstra
                                                                  tie van kantoorwerkzaamheden .
worden geïnstalleerd op één exemplaar van de appara
tuur die door elke fabrikant binnen het consortium wordt
geproduceerd. De te gebruiken programmatuur is gedeel            4.2.3 .   Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
telijk reeds geïmplementeerd in project 121 . Andere
onderdelen (met name een svntaxprogramma , een flexi             Op dit gebied zal de opname van de volgende onder
 ---pagebreak--- 31 . 12 . 85                          Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                             Nr. L 365 / 51
werpen in de in 1986 te publiceren uitnodiging(en) tot           enkelvoudige dienstverlenende schakeltechnieken naar
het indienen van voorstellen worden overwogen .                  variabele bandbreedteschakeling voor meervoudige
— Beeld en beeldschermen : naast de bestaande pro               diensten welke een onderlinge verbinding mogelijk zal
       jecten wordt er overwogen een project te starten          maken van alle perifere kantoorapparatuur en - midde
                                                                 len .
        dat zich bezighoudt met de integratie van de tech
        nologie voor de interface tussen mens en machine .
                                                                 Het derde onderwerp heeft betrekking op het beheer
— Kantoortalen en -procedures : op dit deelgebied                der middelen in een gespreide omgeving.
       wordt er door vier projecten reeds een breed scala
        van onderwerpen bestreken . Het is echter een zeer       Het vierde onderwerp beoogt de vooruitgang op het
       breed en belangrijk deelgebied ; met name is er te        gebied van de normalisering van verbeterde communi
       weinig onderzoek op het gebied van intelligente           catiediensten in het kantoor, bijvoorbeeld in de vorm
       ondersteuning van de gebruiker en talen voor de           van postbusoverbrenging voor tekst, beeld en spraak en
       kantoor-interface met de nadruk op meertaligheid .        voor multimedia-informatiesystemen zoals geavan
                                                                 ceerde videotex .
           O & O-Gebied 4.3 : Communicatiesystemen               Architecturen
In het kader van de kantoorcommunicatie is er een                a)     Architectuur van communicatiesystemen
aantal mogelijke onderzoekprojecten met lange aan               b)     Beveiliging in de communicatie
looptijden . Er is technologische vooruitgang noodzake          c)     Harmonisatiekwesties in de communicatie
lijk op het gebied van de micro-elektronika en van de
glasvezeloptica, terwijl onderzoek vereist is inzake
beginselen van toekomstige communicatiesystemen                  Technologie
zoals lokale breedbandnetwerken ( LAN ), de onderlinge           a)     Optische breedband LAN
verbinding van LAN 's en de toegangsfaciliteiten voor            b) Geavanceerde schakeltechnieken
multi-mode functionaliteit . Onderzoek en ontwikkeling
op dit gebied moeten tot nieuwe systemen leiden en tot           Beheer der middelen
normen die verenigbaar zijn met het ISO-referentiemo
del voor interconnectie op basis van open systemen               a)     Gedistribueerde systemen
(OSI). Naast deze technische problemen zijn er de
niet-technische probleemgebieden waarop men zich                 Diensten
moet richten ter ondersteuning van de vooruitgang op
het gebied van de communicatiesystemen . De eisen                a)     Multi-mode berichtgeving
van de kantoorcommunicatie moeten aan een meer sys              b) Op ISDN gebaseerde geavanceerde videotex
tematische bestudering worden onderworpen ten einde              c)     Teleconferenties
een meer gedegen grondslag te verkrijgen voor ontwer
pen van toekomstige telecommunicatiesystemen . Er                d) Geavanceerde diensten
dient een studie te worden gemaakt van de speciale
aspecten van de menselijke interface met de communi
catiesystemen en er dient rekening te worden gehouden            4.3.2 .     Lopende projecten en projecten in bespreking
met de toekomstige relatie van de PTT-bedrijven met
de nieuwe lokale communicatiesystemen . Nieuwe talen                 ,, Uitgestrekt lokaal breedbandcommunicatiesysteem "
en faciliteiten van besturingssystemen zijn noodzake
lijk in verband met gedistribueerde systemen .                    Proj. Ref. 73 : A /83
4 .3 . 1 .  Onderwerpen                                           Dit project heeft betrekking op de research en ontwikke
                                                                  ling van een lokaal breedbandcommunicatiesysteem met
Binnen dit gebied van eventuele onderzoekactiviteiten             wijde vertakkingen . Het prototype van het te ontwikkelen
werden vier hoofdonderwerpen vastgesteld die betrek              systeem moet voldoen aan de te verwachten toekomstige
king hebben op enkele sleutelkwesties .                           communicatie-eisen van omvangrijke industriële, weten
                                                                  schappelijke en administratieve organisaties. In het pro
 Het eerste is gewijd aan de fundamentele vraag op               ject zal rekening worden gehouden met de communicatie
 welke wijze men een gemeenschappelijk communica                 behoeften inzake gegevens, tekst, gesproken en grafische
 tiesysteem kan verschaffen voor alle behoeften aan              gegevens en moet uitmonden in internetwerken en toe
 kantoorcommunicatie . Deze vraag wordt steeds drin             gangsfaciliteiten voor heterogene LAN 's .
 gender aangezien de niet-gesproken communicatie in
 de toekomst op nagenoeg elk bureau vereist zal zijn en
 videocummunicatie reeds onderweg is .                                     ., Architecturen voor communicatiesystemen
 Het tweede onderwerp richt zich op de breedband                 Proj. Ref. 237: A /84
 LAN, met inbegrip van de toepassing van optische
 vezels en alle daarmede verband houdende technologi             Bij dit project ligt de nadruk op de ontwikkeling van
 sche vraagstukken . Het houdt eveneens verband met de            nieuwe architecturen voor de wederzijdse verbinding van
 rol van de geschakelde communicatie in het kantoor.              terminals en hulpmiddelen in een geïntegreerde multi
 Het is gericht op problemen van de stap van de huidige           service omgeving. Het in het kader van dit project ontwik
 ---pagebreak--- Nr. L 365 / 52                         Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                  31 . 12 . 85
 kelde netwerk zal het open-systeembeleid weerspiegelen           architectuur om te voldoen aan de te verwachten vraag
 en resulteren in interfaces overeenkomstig OSl-narmen .          naar de koppeling van OSI-systemen en netwerken . Hier
                                                                  toe zal tijdens het project onderzoek worden uitgevoerd
 Er wordt een top down-strategie voorgesteld in drie              op de volgende gebieden :
fasen :
                                                                  — algemene architectuurkarakteristieken van een net
 in de eerste fase zullen de behoeften voor communicatie                werkpoort ;
 worden bepaald door een analyse van de gebruikerseisen .         — functionele definitie van een netwerkpoort (met inbe
 Er zal een logisch communicatiemodel worden opgesteld.                 grip van doelstellingen ten aanzien van prestaties en
 Er zal een voorstel worden gedaan voor de integratie van               aansluitmogelijkheden) en een geformaliseerde bena
 een gespreid besturingssysteem binnen de OSI- structuur.               dering van het ontwerp voor de architectuur van een
 In de tweede fase zal de fysieke architectuur worden ont              dergelijke poort ;
 wikkeld door omzetting van het logisch model van fase I          — implementatiegerichte onderwerpen (bijvoorbeeld de
 op de huidige communicatietechnologie .                                scheiding tussen apparatuur en programmatuur en
 De derde fase behelst de ontwikkeling van die systeem                 geschikte technologieën) en een geformaliseerde aan
 elementen die in de tweede fase zijn vastgesteld voor het              pak van de omzetting van specificaties in implemen
 bewerkstelligen van een demonstratie van een proefnet                 taties en verder in parallelle apparatuur;
 werk. Het proefnetwerk wordt kwalitatief en kwantitatief          — analyse van de prestaties van voorgestelde architec
getoetst met het oog op beslissingen over systeemontwerp                tuur, specificaties en implementaties ;
 in de tweede fase .                                               — snelle omzetting van ontwerpen in prototypes, waar
                                                                        bij indien nodig apparatuur wordt gebruikt in plaats
   ,, Architectuur vooreen geïntegreerd netwerk voorkan                 van programmatuur en omgekeerd.
                       t oorcomm un icatie
 Prof Ref 395 : A /84                                                     , , Lokaal geïntegreerd optisch netwerk (LION)"
 Het doel van dit project is het ontwerpen en omschrijven          Proj. Ref 169 : A /83
 van een architectuur voor kantoorcommunicatie , en het
 demonstreren van een proefimplementatie. In de archi             Tijdens het LION-project wordt een op de optische vezel
 tectuur moet plaats kunnen worden geboden aan alle                technologie gebaseerd breedband- LAN geïmplementeerd
 typen lokale en wijd-lokale netwerken zoals optische              waarvan de toepassing voornamelijk voor de kantoorom
  LAN 's , CATV-breedbandnetwerken , PABX 's , bloktrans         geving is bestemd, waaronder ook toepassingen in indu
 missienetwerken en de in opkomst zijnde digitale netwer         striële onderzoeklaboratoria , universiteiten , ziekenhuizen
 ken voor geïntegreerde diensten ( ISDN).                          en fabrieken . Het LION zal een aantal onafhankelijke
                                                                  gebruikers gelijktijdig toegang garanderen overeenkom
 De geïntegreerde architectuur zal worden gedemon                stig de eisen inzake gedistribueerde verwerking en gedis
 streerd in een geïntegreerd proefnetwerk dat een breed           tribueerde intelligentie en het spraak-, data-, tekst- en
 bandnetwerk en een reeks andere beschikbare lokale en             videoverkeer verwerken . Er zal gebruik worden gemaakt
 uitgebreide netwerken omvat en waardoor de vestigings            van zeer hoge bit-snelheden waarvoor nieuwe technolo
 plaatsen van de projectpartners onderling worden verbon         gieën op het gebied van geïntegreerde optica en zeer
 den . De gedemonstreerde toepassingen zullen tevens een          snelle elektronische componenten zijn vereist.
 verbeterde versie omvatten van de ondersteunende func
 ties voor de verwerking van documenten .
                                                                       ,, TALON - Testen en analyse van optische LAN 's "
    , . Standaardisatie van geïntegreerde LA N-diensten en         Proj. Ref. 870: B/85
                    protocollen voor toegang "
                                                                   Er is een speciaal programmaonderdeel ( TALON), dat
                                                                   tot doel heeft een degelijke technische en commerciële
 Proj. Ref. 43 : B/83
                                                                  filosofie te verschaffen voor het testen van complexe opti
                                                                   sche LAN 's . Dit dient tot ondersteuning en aanvulling
 Met het project wordt de definiëring beoogd van de diens         van de werkzaamheden bij het ontwerp van communica
 ten die een LAN voor geïntegreerd verkeer moet bieden ,           tiesystemen . Veel van de momenteel ingeburgerde metho
 alsmede de definiëring van een stabiele, LA N-technolo           den voor het testen van punt-tot-punt-verbindingen van
 gie onafhankelijke interface tussen DTE en LAN- toe              optische vezels zijn onbruikbaar bij toepassing op com
 gangseenheid. Deze interface moet de fysieke interface           plexe optische topologieën . Tijdens het subproject wordt
 omvatten en de toegangsprotocollen door middel waar              demonstratieapparatuur gebouwd en de doeltreffendheid
 van de diensten kunnen worden gebruikt .                          daarvan in verschillende omgevingen beoordeeld.
  ,, Parallelle architectuur voor netwerkpoorten voor koppe       Dit project sluit aan bij project 169 .
             ling van OSI- systemen f PANG LOSS j "
                                                                               ,, Ultra breedband coherent optisch LAN "
 Proj. Ref 890 : B/85
                                                                   Proj. Ref 249 : B/84
  Tijdens dit project moet een prototype van een netwerk
 poort met hoge prestaties worden gebouwd, waarbij                 Tijdens het project wordt de uitvoerbaarheid onderzocht
 gebruik wordt gemaakt van een in hoge mate parallelle             van de toepassing van coherente optische technieken in
 ---pagebreak--- 31 . 12 . 85                           Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                           Nr. L 365 / 53
een LAN waarbij zowel technische als systeemvraagstuk            4.3.3 .  Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
ken worden bekeken . Nieuwe machinearchitecturen voor
de implementatie van transmissies met grote bandbreedte           De opname van multi-mode berichtendiensten in de in
in de orde van verschillende Gbits/sec voor verschillende          1986 te publiceren uitnodiging(en ) tot het indienen van
soorten informatie waaronder spraak , tekst , beeld, enz.         voorstellen wordt overwogen .
zullen worden bekeken .
                                                                    O & O-gebied 4.4 : Geavanceerde multimedia opslag- en
   ,, Dynamisch aan te passen schakelaar voor meervoudig                               terugzoeksystemen
                            gebruik "
                                                                  Op het gebied van de informatietechnologie en kan
Proj. Ref 1059 : B/85                                             toorautomatisering heeft men fundamenteel te maken
                                                                  met het opslaan , de toegankelijkheid en het transport
Doel van dit project is de vaststelling en het gebruik van        van informatie in de vorm van data, tekst, grafieken ,
de relatieve voordelen van een schakelgerichte communi           spraak , beeld en andere . Onderzoek dat uitmondt in de
catiearchitectuur ten aanzien van de voor het kantoor             definiëring van een geavanceerd dadabasismodel voor
noodzakelijke grote verscheidenheid aan berichtenverkeer          kantoortoepassingen en studies van de veiligheid, pri
en diensten . Onderdelen van het project zijn een onder          vacy , recht van de toegang en verspreiding van infor
zoek naar de eisen , een onderzoek naar geavanceerd ont          matie zijn van fundamenteel belang voor een omvang
werp en technologie en een gedeeltelijk prototype dat vol        rijk gebied van onderzoek inzake kantoorsystemen .
doende is voor de illustratie van het principe en tevens
van alternatieve architectuurprincipes met inbegrip van           Het voorgestelde onderzoek is gericht op de bouw van
het concept van bandbreedteschakeling . Daarnaast zal             een aantal experimentele prototypen van bedienings
aandacht worden geschonken aan de geografische loka              eenheden voor kantoorinformatie en de werking daar
tie van eindstations , de omvang van het berichtenverkeer         van onder realistische omstandigheden, individueel en
dat in een toekomstig kantoorcommunicatiesysteem zal              gezamenlijk, ten einde praktische ervaring te verwerven
plaatsvinden en de in deze omgeving vereiste prestaties .         met de problemen bij het bouwen van deze bedienings
                                                                  eenheden , het invoeren daarin van praktijkgegevens en
                                                                  een realistisch gebruik daarvan .
 ,, Constructie en beheer van gedistribueerde kantoorsyste       Op grond hiervan zijn de werkzaamheden onderver
                     men ( COMA NDOS) "                           deeld in drie algemene categorieën : systeemaspecten ,
                                                                  gebruik en behoeften , en componenten .
Proj. Ref. 834 : A /85
                                                                  Systeemaspecten : deze hebben betrekking op het ont
Het hoofddoel van dit project is een efficiënte en gemak         werp en de werking van bedieningseenheden voor kan
kelijk te gebruiken omgeving te creëren voor de ontwikke         toorinformatie, met inbegrip van filters met groot ver
ling en het beheer van gedistribueerde applicaties . Daar        mogen , alsmede onderzoek inzake nieuwe informatie
toe zullen combinaties van verbeterde en reeds bestaande          modellen en de ontwikkeling van de daarop betrekking
aspecten van verschillende technologieën worden toege            hebbende metriek . Voorts worden beschreven werk
past op innovatiegerichte en algemene hulpmiddelen .              zaamheden die samenhangen met het gebruikers-inter
Door deze benadering kan rekening worden gehouden                 face , zoals ondervragingstalen en talen die een gege
met de specifieke karakteristieken van verschillende              vensverzameling beschrijven .
gedistribueerde kantoorinformatiesystemen .
                                                                  Gebruik en behoeften : dit onderwerp houdt verband
                                                                  met de aard van de informatie (data, tekst, grafieken ,
                                                                  beelden , enz.) die in bedieningseenheden voor kantoor
      ,, Meerpunts interactieve audiovisuele communicatie         informatie wordt vastgehouden , in termen van kwali
                             (MIAC)"                              teit, kwantiteit en combinatie alsmede het gebruik van
                                                                  die informatie . Er dient een onderzoek te worden inge
Proj. Ref. 1057: B/85                                             steld naar een intern adoptieve interface welke beant
                                                                  woordt aan de behoeften en ervaring der gebruikers .
 Tijdens dit project zal een systeem worden ontwikkeld en
gedemonstreerd voor de gelijktijdige communicatie van             Componenten : ontwikkeling van hardware, software
spraak , visuele informatie en gegevens tussen personen           en systeemelementen die moeten worden opgenomen
op twee, drie of meer ver uit elkaar gelegen lokaties met         in geavanceerde opslagsystemen , in eerste instantie in
gebruikmaking van ISDN en andere 64 Kbit/s-netwer                informatiebedieningseenheden , maar ook in geavan
ken . De demonstratie zelf zal plaatsvinden met behulp            ceerde werkstations . Hiertoe behoren onder meer fil
van een meerpunts internationaal audiovergadersysteem             ters , de systeemstructuur in verband met het gebruik
met visuele hulpmiddelen en met ondersteuning van een             van optische schijven in geavanceerde kantoorsyste
kantoorsysteem , maar de ontwikkelde infrastructuur voor          men , de systeemtechnieken die zijn vereist om een zeer
signaal en protocol zal kunnen worden toegepast op een            grote betrouwbaarheid te bewerkstelligen , alsmede de
breed scala van andere audiovisuele diensten .                    toepassing van geavanceerde informatieverwerkings
 ---pagebreak---  Nr. L 365 / 54                       Pubhkatieblad van de Europese Gemeenschappen                                31 . 12 . 85
 technieken op geavanceerde opslag- en terugzoeksyste           ,, Ontwerp en operationele evaluatie van informatiebedie
 men .                                                                                ningseenheden
                                                                Proj. Ref 231 : A /84
 4.4.1 .  Onderwerpen
                                                                Het doel van dit project is het ontwerpen , demonstreren
 Onder dit O & O-gebied vallen onder meer de volgende           en evalueren van een familie van functionerende prototy
 onderwerpen :                                                  pen van informatiebedieningseenheden voor het kantoor
                                                                die in staat zijn alle informatie die thans op papier wordt
 Architectuur van bestandsbedieningseenheden                    gezet in digitale elektronische vorm weer te geven . Er zal
                                                                een globaal model tot stand worden gebracht voor de
 a) Ontwerp en evaluatie van bedieningseenheden
      voor kantoorinformatie                                    informatie in de bedieningseenheden en de functies die
                                                                nodig zijn voor het manipuleren en beheren daarvan . Van
 b) Systemen met zeer grote integriteit                         essentieel belang voor het project is het onderzoek van de
                                                                problemen in verband met gedistribueerde informatie,
 Systeemaspecten                                                architectuur en gebruik in de kantooromgeving. In de
                                                                loop van het project zijn twee belangrijke demonstraties
 a)   Nieuwe informatiemodellen
                                                                van de mogelijkheden van informatiebedieningseenheden
 b) Talen voor bestandsondervragingen en beschrij              voor het kantoor gepland, namelijk een proefdemonstra
      ving van gegevensverzameling                              tie aan het eind van het derde jaar en een volledige
                                                                demonstratie aan het einde van het vierde jaar. Men
Gebruik en behoeften                                            beschikt dan nog over een heel jaar voor een volledige
                                                                evaluatie van het systeem voordat de eindrapporten wor
 a)   Aard en gebruik van opgeslagen informatie
                                                                den opgemaakt.
b) Adaptieve interface gebruiker/ bestand
c) Prestaties                                                   In aansluiting op het oorspronkelijke project zullen , aan
                                                                de hand van de ervaring met een verspreide verzameling
                                                                informatiebedieningseenheden die samen een volledig
Componenten
                                                                geïntegreerde dienst ondersteunen , de bruikbaarheid en
a)    Bestandfilters                                            de prestaties worden onderzocht, waarna hierover verslag
b) Toepassing van optische opslagsystemen                       zal worden uitgebracht. Voorts zullen twee configuraties
                                                                worden geïmplementeerd en geëvalueerd :
                                                                — ,, logische bedieningseenheid " — een verzameling
4.4.2 .   Lopende projecten en projecten in bespreking                 ,, enkelvoudige bedieningseenheden " (één processor)
                                                                       op één lokatie, die voor de gebruiker een geheel
              , , Een multimedia opslagsysteem "                       vormt ;
                                                                — ,,globale dienst " — bestaande uit meerdere ,, logische
 Proj Ref 28 : A /83                                                   bedieningseenheden " die geografisch verspreid zijn .
 Dit project heeft tot doel een systeem te ontwikkelen dat
                                                                   ,, Nieuwe informatiemodellen voor opslag- en terugzoek
faciliteiten verschaft voor opslag van multimediadocu
                                                                                systemen voor het kantoor "
 menten waarbij gebruik wordt gemaakt van magnetische
 en optische middelen . Bijzondere aandacht zal worden          Proj. Ref. 59 : A /83
 besteed aan de behoeften van de kantooromgeving. Het
 systeem zal worden geïmplementeerd op een speciale             Het project heeft betrekking op onderzoek naar nieuwe
 bedieningseenheid die aanvragen van klanten zoals werk        informatiemodellen voor opslag- en terugzoeksystemen
stations of andere apparaten aanneemt . De communica           voor kantoor. De nadruk zal worden gelegd op onderzoek
 tie tussen bedieningseenheid en klant zal eerder op basis      van de theoretische aspecten van een model dat alle vor
 van multimediadocumenten dan blokken plaatsvinden .            men van kantoorinformatie karakteriseert. Er zal een
                                                                aantal modellen worden ontwikkeld en gerelateerd aan
 De bedieningseenheid zal de diensten verstrekken die           technieken voor het opslaan en terugzoeken van informa
gewoonlijk zijn verbonden aan het terugzoeken van infor        tie .
 matie of een databasisomgeving. De tweeledige vraag
                                                                Er worden talrijke sleutelproblemen behandeld, waarvan
 naar multimediafaciliteiten en toepassing in kantoren
 maakt onderzoek echter noodzakelijk . De bedieningseen        de meeste betrekking hebben op het voor de mens accep
 heid zal stapsgewijs worden geïmplementeerd. Het eerste        teerbare karakter of meer bepaald snelheid en nauwkeu
prototype zal uitsluitend tekst en kenmerkende gegevens         righeid van het terugzoekproces voor een deskundige en
 behandelen , terwijl de volgende versies daaraan beeld- en     ondeskundige gebruiker. De ontwikkelde modellen zullen
 spraakdata zullen toevoegen .                                  worden geconstrueerd en gevalideerd in een software
                                                                omgeving die zoveel mogelijk overeenstemt met de wissel
                                                                werking van een opslag- en terugzoeksysteem in een kan
 Het globale ontwerp is gereed en thans wordt gewerkt           toor.
 aan de functionele specificatie van systeemcomponenten
 zoals het subsysteem van de bedieningseenheid en de            Het schema van de architectuur is opgesteld, evenals een
gebruikersinterface.                                            schets van de gebruikers-interface. Er wordt nog gewerkt
 ---pagebreak---  31 . 12 . 85                         Pubhkatieblad van de Europese Gemeenschappen                            Nr. L 365 / 55
 aan ondervraging, opslagstructuur en aspecten van de            Ten eerste : de totstandbrenging van test- en evalua
 systeembeveiliging.                                            tieomgevingen voor kantoorsysteemcomponenten en
                                                                prototypen van geïntegreerde kantoorsystemen die een
    „ Een voor het grote publiek bestemd systeem voor het       kwalitatieve en kwantitatieve validering in verschil
      opslaan en terugzoeken van data , spraak en beeld "       lende gesimuleerde kantoren en bedrijven mogelijk
                                                                maken . Bij deze werkzaamheden kan eveneens gebruik
 Proj. Ref 901 : B/85                                           worden gemaakt van de produkten van gebied 4.1 als
                                                                mede van andere werkzaamheden inzake normen, pres
 In dit project moet een buitengewoon grote multimedia          tatie en integratie .
 data- en beeldbasis tot stand worden gebracht . Deze zal       Ten tweede : ontwerp, ontwikkeling en evaluatie van
 op ruime schaal ter beschikking van het grote publiek          prototypen van geavanceerde kantoorsystemen die zijn
 worden gesteld. De haalbaarheid van een dergelijk .vy.v       gebaseerd op geavanceerde componenten die in
 teem moet worden gedemonstreerd. Het project behelst :         Europa, eventueel in het kader van het ESPRIT-Pro
 ontwikkeling van een nieuw laser-beeldsysteem waarin           gramma (gebied 4.2 tot 4.4), zijn ontwikkeld en die zijn
 analoge en discreet gecodeerde informatie worden               gebaseerd op de resultaten van gestructureerde analy
 gecombineerd en een multimediasysteem voor het opzoe          ses op de gebieden kantoorsysteemwetenschap en men
 ken van informatie in een database met een ,, major wal       selijke aspecten (gebied 4.1 ).
 king " interface voor geografische informatie. Het systeem
 zal zo worden ontworpen dat het toegankelijk is via alge
 meen beschikbare, goedkope werkstations . De nadruk zal        4.5.1 .  Onderwerpen
 vooral worden gelegd op een zeer eenvoudig te bedienen
 gebruikers-interface waarin gebruik wordt gemaakt van          Op dit gebied moeten de volgende onderwerpen wor
 knowledge-engineeringtechnieken .                              den bestudeerd :
4.4.3 .    Vooruitzichten voor andere werkzaamheden             Informatiesysteemarchitectuur
                                                                a) Systeemarchitecturen
Van dit gebied komt één onderwerp in aanmerking om              b) Systeembeveiliging
te worden opgenomen in de uitnodiging(en ) tot het
indienen van voorstellen die in 1986 wordt (worden )            Beproeving en evaluatie
gepubliceerd : multimedia opslag- en terugzoeksyste
men , gebruik en behoeften .                                    a) Test- en evaluatiefaciliteiten voor kantoorsystemen
                                                                b ) Proefbanken voor kantoorsysteemtoepassingen
  O & O-gebied 4.5 : Geïntegreerde kantoorinformatiesys
                            temen                               4.5.2 .  Lopende projecten en projecten in bespreking
 Het onderzoek en de ontwikkeling van prototypen van                         ,, Beveiliging van kantoorsystemen "
 onderdelen voor kantoorsystemen moet worden aange
 vuld met onderzoek en evaluatie van concepten voor
                                                                Proj. Ref. 998 : B/85
geïntegreerde kantoorsystemen voor verschillende kan
tooromgevingen . In een industrieel O & O-programma
vormt de beproeving van prototypen met het oog op               In het project worden alle veiligheidsaspecten van infor
eisen die representatief zijn voor de marktomstandighe         matiesystemen in geïntegreerd verband onderzocht. Er
den de belangrijkste controle op de relevantie van het          zijn drie fasen gedefinieerd:
verrichte onderzoek .                                           — evaluatie van de stand van de techniek, waarbij ook
                                                                     wordt gekeken naar behoeften en oplossingen op zeer
 De architectuur van gedistribueerde systemen is een                 gevoelige gebieden zoals defensie en procesregeling :
belangrijk aandachtsgebied . De verspreide opstelling
van functionele eenheden die via een netwerk met                — ontwikkeling van een beveiligingsmodel voor infor
elkaar zijn verbonden , kan worden beschouwd als het                 matiesystemen ;
fundamentele concept , niet alleen voor kantoorsyste           — specificatie van veiligheidsmaatregelen en uitwerken
men , maar voor alle toekomstige informatiesystemen .                van richtsnoeren voor de implementatie.
 Het uitwerken en implementeren van dit concept is
zeker geen sinecure . Hiervoor zijn veel nieuwe ideeën
nodig en moeten referentiemodellen en normen wor              „Geavanceerd informatiesysteem voor overheidsdiens
den ontwikkeld .                                               ten ( ASTRA)"
Tijdens het gehele ontwerp-proces moet rekening wor            Proj. Ref. 831 : A /85
den gehouden met de systeembeveiliging, zowel op sys
teem - als op componentniveau .                                ASTRA zal resulteren in voorzieningen voor het testen en
                                                                evalueren van kantoorinformatiesystemen. Het project
Op het deelgebied beproeving en evaluatie zijn twee            bestaat uit twee fasen : in de eerste fase zullen zeer grote
thema's geïdentificeerd die complementair maar niet            overheidsdiensten in vier deelnemende landen worden
noodzakelijk onderling afhankelijk zijn .                      geanalyseerd vanuit het oogpunt van informatieverwer
 ---pagebreak--- Nr. L 365 / 56                      Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                 31 . 12 . 85
king. In de tweede fase zulten twee prototypes worden           experimentele implementaties van beide prototypes in
ontwikkeld die naar omvang , complexiteit, systeemarchi        twee landen . De resultaten van het project worden ter
tectuur en kosten worden onderscheiden in :                    beschikking gesteld van de overheidsdiensten van de
                                                                Lid-Staten van de EG.
i)     een hoger prototype voor grote hoeveelheden data
       en ,
                                                               4 . 5.3 .   Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
ii)   een lager prototype voor de multifunctionele aspec
       ten van kantoorautomatisering .                         Van dit gebied        komen de volgende onderwerpen in
                                                               aanmerking om        te worden opgenomen in de uitnodi
In deze prototypes zal gebruik worden gemaakt van gea         gingen ) tot het      indienen van voorstellen die in 1986
vanceerde systemen voor het opslaan en terugzoeken van         wordt ( worden )     gepubliceerd : Informatiesysteemarchi
informatie die gebaseerd zijn op optische schijven . Ten      tectuur, Test - en evaluatiefaciliteiten en Proefbanken
slotte zal een evaluatie van de tweede fase resulteren in      voor toepassingen .
                                                  DEELPROGRAMMA 5 :
                                     COMPITERGEINTEGREERDE FABRICAGE
5.0 .   Inleiding                                              sterk verschillende onderdelen van het O & O-Pro
                                                               gramma voor CIM .
Dit gebied omvat de gehele scala van fabricageactivi
teiten met inbegrip van computergesteund ontwerpen              Beschreven worden zes O & O-gebieden :
(CAD), computer aided engineering ( CAE), computer             5 . 1 . Architectuur van geïntegreerde systemen
gesteunde fabricage (CAM ), flexibele materiaalbewer
kings- en assemblagesystemen , robotica, beproeving en          5.2 . Computergesteund ontwerp ( CAD)/ computerge
kwaliteitscontrole . Dit gebied is gekozen vanwege de                    steunde constructie (CAE)
mogelijke invloed van CIM op de produktiemethoden               5.3 . Computergesteunde fabricage (CAM )
en - economieën die van groot belang zijn voor het suc
ces van de IT-bedrijven en voor de fabrieksnijverheid           5.4.     Flexibele fabricagesystemen
in het algemeen .                                               5.5 .    Subsystemen en componenten
                                                                5.6 . Toepassing van CIM-systemen
De doelstelling op CIM-gebied is de randvoorwaarden
te scheppen voor de geleidelijke invoering door de
gebruiker van door meerdere producenten vervaardigde                   O & O-gebied 5.1 : Architectuur van geïntegreerde
systemen , alsmede een klimaat waarin de Europese                                          systemen
IT-leveranciers effectief kunnen concurreren . Om dit te
bereiken is er ten eerste een inspanning nodig op infra        In de komende 10 jaar zal in de verwerkende industrie
structuurgebied , gericht op de ontwikkeling van ont           ongetwijfeld een groot aantal verschillende CIM-syste
werp-regels en - architecturen , die moeten leiden tot de       men worden toegepast. Om doeltreffend te zijn moet
vorming van een gemeenschappelijk referentiekader.              elk systeem in zijn specifiek toepassingsgebied op opti
Er moet constante beoordeling plaatsvinden van rele            male wijze functioneren . Ten einde concurrerend te
vant werk op het gebied van internationale normalisa           zijn en een bepaalde flexibiliteit te behouden moeten er
tie, en de gebieden moeten worden vastgesteld waarop            effectieve ontwerp-methoden voor CIM worden ont
Europese initiatieven zouden kunnen                worden       wikkeld opdat nieuwe technologieën kunnen worden
gesteund . Het tweede hoofdgebied omvat werkzaamhe             benut zodra zij beschikbaar komen . Momenteel
den op het gebied van die deelsystemen , interfaces en          beschikt men wel over enkele richtlijnen, maar interna
hulpmiddelen , waarvan de ontwikkeling of verfijning            tionale normen voor het ontwerpen van systeemarchi
voor de industrie ( gebruikers en producenten ) in de           tecturen voor CIM ontbreken .
Europese Gemeenschap van strategisch belang wordt
geacht .                                                         Er zijn nieuwe en op innoverende concepten geba
                                                                séerde benaderingen nodig om de juiste systeemarchi
 Ten einde de overdracht van nieuwe informatietechno           tecturen in te passen in het totale proces van produkt
 logische concepten naar de technische ondernemingen            ontwikkeling, produktontwerp, produktieplanning en
 in de Gemeenschap te stimuleren en te bevorderen , zal         -besturing, real-time-besturing van produktieappara
 de oprichting worden aangemoedigd van toepassings             tuur, intern materiaaltransport, voorraadcontrole en
 centra, die een belangrijk middelpunt kunnen vormen            afzet . Ter ondersteuning van de totaalsysteemaanpak
 bij de coördinatie van de werkzaamheden en voor de              moeten strategieën op het gebied van datacommunica
 uitwisseling van informatie tussen de diverse , soms           tie en dataverwerking worden ontwikkeld die zijn afge
 ---pagebreak--- 31 . 12 . 85                           Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                            Nr. L 365 / 57
 stemd op fysische en logische behoeften . Systeemarchi           — mogelijkheid tot geleidelijke implementatie, met bij
tecturen voor CIM moeten open zijn om te voorkomen                       zondere aandacht voor de behoeften van KMO 's ;
 dat de markt door één producent wordt overheerst en
om de gebruikers zoveel mogelijk vrij te laten in de               — toepasbaarheid in een brede waaier van bedrijven .
keuze van subsystemen .
                                                                   5.1.3 .   Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
Alleen de grootste en machtigste organisaties beschik
ken over de middelen die nodig zijn om te komen tot                Dit gebied wordt goed bestreken door de bestaande
definiëring van open systeemarchitecturen, alsmede                werkzaamheden en zal wellicht niet meer worden over
over de marktpositie die nodig is om deze architecturen           wogen voor opname in de in 1986 te publiceren
algemeen ingang te doen vinden . Het is duidelijk                 oproep(en) tot het indienen van voorstellen .
gewenst dat er een referentiemodel wordt ontwikkeld
dat de gebruikers in staat stelt multiproducent-CIM
                                                                     O & O-gebied 5.2 : Computergesteund ontwerp (CAD)/
systemen te ontwikkelen . Het gaat hier om een gebied
                                                                               computergesteunde constructie (CAE)
waar de mogelijkheden om door een gemeenschappe
lijke aanpak grote vooruitgang te boeken groot zijn , en
dat zich dus bijzonder goed leent voor een inspanning              Het belang van CAD/ CAE is dat daardoor :
op Europese schaal .                                              — de voor het ontwerpen benodigde tijd wordt inge
                                                                         kort en optimalisering van het ontwerp van pro
                                                                         dukten en processen wordt vergemakkelijkt ;
5.1.1 .     Onderwerpen                                           — het bewaren van alle relevante ontwerp-aspecten
                                                                         en het snel bijwerken en terugvinden van informa
— Definitie en ontwikkeling van open systeemarchi                       tie worden vergemakkelijkt ;
       tecturen die kunnen worden toegepast in een reeks
       verschillende fabrieksomgevingen ;                         — gegevens worden gegenereerd die door het gehele
                                                                         fabricageproces met inbegrip van de robot- en de
— implementatie van deze architecturen in reële                          gereedschapswerktuigprogramma's worden ge
       fabrieksomgevingen .                                              bruikt ;
                                                                  — feedback wordt verstrekt van het fabricageproces
5. 1 .2.    Lopende projecten en projecten in bespreking                 naar het ontwerp-team , waardoor de verrichtingen
                                                                         veelzijdiger en rendabeler kunnen verlopen .
Voorbereidende werkzaamheden , die werden uitge                  Er zijn modulaire structuren voor CAD/CAE-subsyste
voerd bij proefprojecten , verschaffen een nuttige basis          men nodig (die algemene 3D~modellers, geometrische
voor dit gebied , alsook voor andere gebieden van                 ontwerp-systemen , technische rekenprogramma's en
ESPRIT CIM . Er is al een boek verkrijgbaar met de                simulatieprogramma's omvatten), om de ontwerper toe
titel „ Design Rules for a CIM System " (Ontwerp-regels           gang te verschaffen tot de diverse programmatuurpak
voor een CIM-systeem ), onder redactie van R.W. Yeo              ketten en gegevensbestanden . Deze systemen moeten
mans , A. Choudry, en P.J.W. ten Hagen . Een andere               gegevens kunnen verschaffen die onmiddellijk bruik
publikatie, waarin de ontwerp-voorschriften voor de               baar zijn voor alle op elkaar inspelende technische en
integratie van robots in CIM aan de orde komen , ver             produktieactiviteiten , alsmede een beeldweergave van
schijnt vermoedelijk in 1986 .                                    goede kwaliteit met vele mogelijkheden . Steeds meer
                                                                  zullen deze systemen uiteenlopende en geografisch
Het lopende project op dit gebied is :                            gespreide, bij het ontwerp-proces van complexe eind
                                                                  produkten samenwerkende consortia van organisaties
                                                                  moeten ondersteunen .
,, AMICE, een Europese architectuur voor computergeïn
                      tegreerde fabricage "                       Eén en ander vereist geïntegreerde CAD/CAE-syste
                                                                  men die de informatie kunnen verschaffen , welke
Proj. Ref. 688 : B/84                                             nodig is om het produktieproces te kiezen , te definië
                                                                  ren , te controleren , te simuleren en te optimaliseren in
Het ligt in de bedoeling open systeemarchitecturen voor           termen van algemene fabricageverrichtingen .
CIM vast te stellen en te ontwikkelen , om tegemoet te
komen aan huidige en toekomstige behoeften . Ontwerp             De rol van Al-technieken bij het ontwerpen van pro
criteria voor deze architecturen zijn onder meer :                dukten      en   produktiesystemen     moet   voortdurend
                                                                  opnieuw worden bekeken .
— openheid, met andere woorden het tot stand brengen
       van een omgeving waarin door verschillende produ
       centen vervaardigde systemen kunnen functioneren .
                                                                  Tenzij er sterke redenen zijn op daarvan af te wijken ,
                                                                  dienen alle projecten in het gebied 5.2 in overeenstem
       In dit verband moeten de architecturen compatibel
                                                                  ming te zijn met de relevante in 5.1 ontwikkelde archi
       zijn met ISO-OSI ;                                         tecturen . Met de interactie van CAD / CAE met CAM
— bescherming van bestaande investeringen , met                   ( 5.3 ) en FMS-(5.4)-systemen dient ook rekening te wor
       andere woorden er worden migratiepaden geïdentifi         den gehouden en in ontwikkeling zijnde technieken in
       ceerd van de huidige naar toekomstige implementa          andere gebieden van ESPRIT moeten voortdurend in
       ties ;                                                     het oog worden gehouden .
 ---pagebreak--- Nr. L 365 / 58                        Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                               31 . 12 . 85
5.2.1 .   Onderwerpen                                            mische modeloptimalisering. Het eerste gedeelte van de
                                                                 werkzaamheden is afgesloten met een analyse van de
CAD/ CAE-faciliteiten voor produkt- en procesont                bestaande normen voor CAD/CAM-interfaces en de
werp                                                             vaststelling van procedures voor modeluitwisseling tussen
Aanpassing en ontwikkeling van hulpmiddelen en sub              CAD-systemen . Er zijn tests uitgevoerd met hoog-niveau
systemen ter ondersteuning van geïntegreerde CAD/                gegevensverwerking tussen MEDUSA en BRAVO. Het
CAE-activiteiten , bijvoorbeeld :                                ontwerpen en de implementatie van deze interfaces zal
                                                                 gebeuren in nauwe samenhang met de internationale
— produktontwerp-activiteiten zoals projectmanage               normalisatie op dit gebied.
     ment, conceptomschrijving, eerste ontwerp, analyse
     en simulatie, eindontwerp, beheer van produktdo            ,, Ontwikkeling van een geïntegreerd systeem voor de
     cumentatie en produktconfiguratie ;                         planning van fabricageproces en - verrichtingen , met
— activiteiten met betrekking tot het ontwerpen van                  gebruik van interactieve 3 D-modelleertechnologie "
     het produktieproces , zoals proceskeuze, - modelle
     ring en -planning, simulatie en optimalisatie van           Proj. Ref. 409 : B/84
     het procesplan en planning van de proceskwali
     teitsbewaking ;                                             De bedoeling is een interactief grafisch systeem te ont
— hulpmiddelen die specifiek zijn voor bepaalde                  wikkelen voor planning van fabricageproces en - verrich
     categorieën produkten en processen en voor groe            tingen in een fabrieksomgeving. Om de ontwikkelingskos
     pentechnologische concepten (geometrie , dimen             ten te drukken zal het totale systeem worden opgebouwd
     sionering, materialen , toleranties , soort procesver      uit bestaande en beproefde systeemcomponenten van de
     richtingen).                                                projectpartners. Doelstellingen zijn : realisering van een
                                                                 uniforme gebruikersinterface en complete simulatie van
Gebruik van Al-technieken bij CAD/ CAE                           het fabricageproces.
— bestudering van op CAD / CAE toepasbare ontwik
     kelingen op het gebied van kunstmatige intelligen          ,, Ontwerp en specificatie van configureerbare grafische
     tie . Uitvoering van ontwikkelingswerk op de                                  subsystemen voor C1M "
     gewenste gebieden ;
— grafische hulpmiddelen ter ondersteuning van                   Proj. Ref. 496 : B/84
     beheers - en controleactiviteiten in fabrieksomge
      vingen .                                                   De twee primaire doelstellingen van het project zijn :
Grafische systemen                                               1.   bepaling en classificatie van de verschillende eisen
                                                                      waaraan computergrafiek op de vele CIM-gebieden
— als hulp bij de besluitvorming op beheers- en con                  moet voldoen :
     troleniveau .
                                                                 2.   de ontwikkeling van prototypen van grafische subsys
                                                                      temen (programmatuur/apparatuur) die voldoen aan
5.2.2 .   Lopende projecten en projecten in bespreking                de eisen van bovenstaand punt 1 .
                                                                 De eerstgenoemde doelstelling is bereikt : de partners heb
,, Kennisbank en beslissingsondersteuning voor mate             ben een verkennend onderzoek verricht met betrekking tot
                riaalbehandelingssystemen "                      de eisen waaraan de grafische apparatuur, programma
                                                                 tuur en mens-machine-interfaces voor CIM-systemen
Proj. Ref. 293 : B/84                                            moeten voldoen en hun rapport ingediend. Wat de tweede
                                                                 doelstelling betreft , de partners werken momenteel aan
Het project omvat onderzoek naar de toepasbaarheid van           de opstelling van ontwerp-specificaties voor een prototype
expertsystemen voor decision support en de ontwikkeling          van het grafische subsysteem en een aantal ontwerp-nor
van een kennisbestand voor het modelleren van interne            men die zijn gebaseerd op het gebruik van het Graphics
transportsystemen . De bedoeling is te komen tot analyse        Kemel System (GKS) en de programmeertaal Ada .
ring en vaststelling van de kennis die nodig is voor deug
delijke beoordelingen van systeemontwerpen en de wer
king van systemen . De kennis zal worden geïmplemen
                                                                 ,, VITAMIN: Visualiseringshulpmiddelen en normen voor
teerd in decision-support-svstemen en door ingenieurs
                                                                         modelvorming in de verwerkende industrie "
worden gebruikt bij de planning van een intern transport
systeem .
                                                                 Proj. Ref. 1038: B/85
                      ,, CA D-interfaces "
                                                                 Het project beoogt aan de hand van modelleernormen
Proj. Ref. 322 : A /84                                           een aantal grafische visualiseringshulpmiddelen te produ
                                                                 ceren , met als doel de besluitvorming bij de produktiebe
Het project heeft betrekking op belangrijke interjaces van       sturing te verbeteren . Aandacht zal worden besteed aan
CAD/CAM-systemen : de interface voor CAD-gegevens               een brede scala van belangrijke management-informatie,
uitwisselingsinterface, de CAD-database interface en de          zoals bedrijfsplanning marketing, produktiebesturing en
interface naar de eindige elementenanalyse en de dvna           produktiebewaking.
 ---pagebreak---   31 . 12 . 85                         Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                              Nr. L 365 / 59
 5.2.3 .    Vooruitzichten voor andere werkzaamheden              deling), die bestaan uit een aantal cellen met verschil
                                                                  lende automatiseringsniveaus. Hoewel het systeem toege
  De onderwerpen „gebruik van Al-technieken " en „gra            spitst zal zijn op een bepaalde werkplaatsomgeving, zul
 fische systemen 1 ' worden overwogen voor opname in              len de tijdens het project ontwikkelde implementatieme
 de in 1986 te publiceren oproep(en) tot het indienen             thodieken en -hulpmiddelen toepasbaar zijn op diverse
 van voorstellen .                                                soorten werkplaatsomgevingen . Geleidelijk zal een
                                                                  nieuwe flexibele bewerkingscel, bestaande uit een groep
                                                                  gereedschapswerktuigen , meetapparatuur, materiaalbe
                                                                  voorradingsapparatuur en aanvoerrobots, van het
 O & O-gebied 5.3 : Computergesteunde fabricage (CAM)             teem deel uit gaan maken . De meer algemene toepassin
                                                                  gen zijn van belang voor project 477. Er is een constante
 Een computergesteund fabricagesysteem is in dit ver             uitwisseling van technische injbrmatie tussen de twee
 band een systeem dat het produktieproces real-time               consortia .
 bestuurt . Een CAM-systeem werkt als een informatie
 netwerk met hoge integriteit dat toezicht uitoefent op
 een zeer gevarieerd geheel van met elkaar verband hou
 dende activiteiten in de fabricagecyclus en dat op basis          ,, Systemen voor de besturing van geïntegreerde fabri
 van een algehele managementstrategie de daaruit                                      cage : de CAM-oplossing "
 voortvloeiende besturing verricht .
                                                                  Proj. Ref 477: A /84
 Het ontwerpen van een CAM-systeem moet gericht zijn
 op de volgende punten :                                          Centraal in dit project staat de production activity control
 i)       maximale ondersteuning van de menselijke                (PAC), die de schakel moet zijn tussen de produktieplan
          supervisie bij algemene fabrieksverrichtingen en        ning en de uitvoering. De resultaten zullen vooral toepas
          individuele processen ;                                 baar zijn op kleine partijen fabricerende omgevingen .
                                                                  Doel van het project is het ontwerpen , ontwikkelen en tes
 ii )     de processen moeten afzonderlijk programmeer           ten van de programmatuurmodules die nodig zijn om het
          baar zijn ;                                             besturingssysteem sluitend te maken , de menselijke tus
 iii )    compatibiliteit met de geïntegreerde systeemar         senkomst zoveel mogelijk te verminderen en de reactietijd
          chitecturen van hoofdstuk 5.1 ;                         zo kort mogelijk te maken , daarbij vertrouwend op auto
                                                                  matisch binnenkomende fabrieksgegevens .
 iv)      mogelijkheid tot invoering van modificaties en
          uitbreidingen met behoud van het totale systeem
          concept .
                                                                  Men zit middenin de eerste fase : analyse door werkgroe
                                                                  pen van drie op elkaar aansluitende gebieden :
                                                                  — proces : analyse van fabrieksfaciliteiten en keuze van
                                                                         een geschikte plaats voor implementatie ;
 5.3.1 .    Onderwerpen
                                                                  — besturing : theoretische modelvorming voor de plan
                                                                         ning en scheduling van het PAC-systeem ;
 — Omschrijving en ontwikkeling van CAM-systemen
       in diverse industriële omgevingen ;                        — programmatuur: onderzoek naar en analyse van de
                                                                          voor het systeem vereiste hulpmiddelen en technie
 — toepassing van innovatieve concepten , naarmate                       ken .
       deze beschikbaar komen .
                                                                  Ook is er constante uitwisseling van technische informa
                                                                  tie met project 418.
5.3.2 .     Lopende projecten en projecten in bespreking
  ,, Open CAM-systemenbestand voor modulaire integratie                 ,, Kennisgebaseerde real-time-supervisie van CIM '
   in hetfabrieksbeheer van een werkplaats opgebouwd uit
      met verschillende automatiseringsniveausfunctionele         Proj. Ref. 932 : A /85
                             cellen "
                                                                  De twee voornaamste doelstellingen van het project zijn :
 Proj. Ref. 418 : A /84
                                                                  — ontwerp en implementatie van een kennisgebaseerd
                                                                         real-time-ontwikkelingssysteem , dat is gericht op een
 Doel van het project is de ontwikkeling van een CAM                    aantal ClM-toepassingstaken ;
systeem met een open architectuur. Het systeem zal wor
 den toegepast in een bestaande werkplaats met een aan           — installatie en evaluatie van het systeem in twee ver
 tal cellen met verschillende automatiseringsniveaus. Hoe               schillende fabrieken .
 wel het systeem ontworpen wordt voor een specifieke
fabricageomgeving, zullen de invoeringsmethoden en                De werking van het systeem zal worden gedemonstreerd
 -hulpmiddelen toepasbaar zijn voor een groot aantal              aan de hand van problemen van real-time-interpretatie
fabrieksomgevingen . Het systeem zal worden ingevoerd             van fabrieksgegevens in verband met foutendiagnose ;
 in twee proefplaatsen (machineafdeling en assemblageaf          actieplanning door intelligente alarmbehandeling en
 ---pagebreak---  Nr. L 365 /60                       Pubhkatieblad van de Europese Gemeenschappen                                   31 . 12 . 85
gegevenstoevoer ter ondersteuning van de operator: opti       Geautomatiseerde assemblage
 malisering van doorvoer, economische en flexibele wer
                                                               — computergesteunde geautomatiseerde assemblage
 king.                                                               systemen ;
                                                               — robotsystemen .
5.3.3 .  Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
                                                               Beschikbaarheid van de installaties en optimalisering
                                                               van de kwaliteit
 Dit gebied wordt bestreken door de bestaande werk
zaamheden en zal wellicht niet meer worden overwo             — fundamentele technologie voor installatiediagnose ;
gen voor opname in de in 1986 te publiceren                    — diagnoseformulering ;
oproep(en) tot het indienen van voorstellen .
                                                               — actieplanning ;
                                                               — geautomatiseerde kwaliteitscontrole en inspectie.
       O & O-gebied 5.4 : Flexibele fabricagesystemen
                                                               Geavanceerde besturingssystemen en concepten
Voor industrieën die gespecialiseerd zijn in de vervaar       — specificatie van het vereiste computervermogen
diging van een klein of middelgroot aantal zeer ver                 voor de besturing van subsystemen ;
schillende onderdelen vormt de ontwikkeling van zeer
flexibele systemen met een grote produktiviteit een            — toepassing van geavanceerde informatieverwerking
belangrijk doel . De leveranciers van CIM-uitrusting                 ( AIP) in systeembesturingspackages .
hebben tot belangrijkste taak de uitbreiding van de
voor flexibele automatisering vereiste technologie .
Bewerkingscentra voor de automatische bewerking van            5.4.2 .   Lopende projecten en projecten in bespreking
metalen onderdelen , systemen voor het automatisch
aan - en afvoeren van werkstukken en transportsyste
men voor het automatisch overbrengen van werkstuk                       ,, De integratie van lasconstructies in CIM "
ken van het ene bewerkingsproces naar het andere zijn
ruimschoots voorhanden . Een probleem dat nog steeds           Proj. Ref. 595 : A /84
moet worden opgelost is de integratie van bewerkings
centra in globale CIM-systemen waarbij naar behoren            Het project heeft betrekking op de ontwikkeling van sub
rekening is gehouden met menselijke factoren .                 systemen en besturingskaders voor de toepassing van las
                                                               constructies bij CIM. In een gecoördineerd programma
Verder is ontwikkeling nodig op het gebied van geauto         worden methoden ontwikkeld voor het genereren , structu
matiseerde assemblagesystemen en om de mogelijkhe             reren , opslaan en manipuleren van besturings- en uitvoer
den van robots uit te breiden tot andere verrichtingen         gegevens in alle stadia van het constructieproces. Ten
dan de eenvoudige bewerkingen die thans worden uit            einde een geïntegreerde ontwikkeling mogelijk te maken ,
gevoerd . Daadwerkelijke communicatie met het ont             zal het project zich concentreren op een specifieke indu
werp-proces kan aanzienlijke voordelen opleveren .             striële sector en een beperkt aantal produkten ; de keuze is
Voorts moet worden geprofiteerd van ontwikkelingen             gevallen op de scheepsbouw. De resultaten van dit project
op het gebied van geavanceerde informatieverwerking            zullen echter veel ruimere toepassing vinden in de con
( AIP) en simulatiesystemen .                                  structie-industrieën en de regels voor integratie die in het
                                                               kader van dit project zijn ontwikkeld zullen toepasbaar
Bovendien zijn onderzoek en ontwikkeling nodig om              zijn op de automatisering van andere constructieproces
twee van de belangrijkste en vaak tegenstrijdige doel         sen , bijvoorbeeld hoogenergetisch elektronenbundellas
stellingen van alle toekomstige geautomatiseerde               sen , laserlassen en frictielassen .
fabrieken te verwezenlijken , namelijk de handhaving
van een constant hoge produktkwaliteit en een maxi
male beschikbaarheid van de installaties .                     Aanvankelijk waren de werkzaamheden toegespitst op
                                                               vijf hoofdgebieden :
                                                               — ontwerpstudies : vaststelling van de modulaire
                                                                    opbouw van het produkt, standaardisering, eisen
5.4.1 .  Onderwerpen                                                 inzake codering en doelmatigheid ;
                                                               — CIM-architectuur/programmatuurontwikkeling : ont
 Flexibele fabricagesystemen ( FMS )                                 wikkeling van simulatieprogrammatuur voor midde
                                                                     lentoewijzing en lijnplanning. Behalve voor inventa
— specificatie voor interfaces tussen automatische                  risbeheer wordt er ook simulatieprogrammatuur
     apparatuur : definitie van FMS-systeemarchitectuur             gemaakt voor robotbesturing ;
     en subsystemen ;                                          — automatisering van lossystemen : procedurele gege
— definitie en implementatie van FMS-proefsyste                     vensverwerking en real-time-besturing van lassen met
      men in een testomgeving .                                     robots ;
 ---pagebreak--- 31 . 12.85                           Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                              Nr. L 365 / 61
 — kwaliteitszorg: aspecten van gegevensverwerking en           toekomstige fabricageprocessen . De menselijke factoren
     produktiecontrole op de werkvloer;                         hebben betrekking op arbeidsorganisatie en taakontwerp
 — ontwikkeling van produktiecellen : dit vormt de              binnen de cel, bekwaamheidsniveaus, toezicht, kwaliteits
     grondslag van een experimenteel systeem waarbij            zorg, onderhouds- en opleidingsvraagstukken en een stu
     gebruik wordt gemaakt van de op andere deelgebie          die van de betrokkenheid van ingenieurs en wetenschap
     den ontwikkelde apparatuur en programmatuur.               pers bij de planning met het oog op de menselijke behoef
                                                                ten bij de werking van de cel.
Het project blijft gericht op dezelfde doelstellingen , het
geen uiteindelijk moet leiden tot het opstellen van specifi    ,, Operationele besturing voor de integratie van robotsyste
caties voor ten minste twee geavanceerde produktie                                     men in CIM "
installaties waarin CIM-principes worden toegepast.
                                                                Proj. Ref. 623 : A /83-84
,, Geïntegreerde injormatieverwerking voor ontwerp , plan
             ning en besturing van assemblages "                Het project is gericht op verbetering van de integratie van
                                                                robots in computergeïntegreerde fabricagesystemen
                                                                (CIM). Aan de hand van de ontwerp-voorschriften en de
Proj. Ref. 384 : A /84                                          ontwikkelingsbanen die in de proeffase van ESPRIT
                                                                (Ref. PP. 75) zijn uitgestippeld, worden door het project
Dit project heeft tot doel het beginsel te demonstreren van     geautomatiseerde integratiefaciliteiten tot stand gebracht
een geïntegreerd proces voor ontwerp , planning en bestu       voor de operationele gebieden planning en programme
ring van assemblages op kleine schaal. De klemtoon van          ring. Voor typische industriële toepassingen wordt een
het project komt veeleer te liggen op het definiëren en         prototype van een computergesteund planningssysteem en
automatisch assembleren van het produkt dan op de ver          van een verbeterde CAD-robotkoppeling geïmplemen
vaardiging van de onderdelen . Het project is tevens            teerd. Hiervoor wordt een speciaal voor robots ontworpen
gericht op het demonstreren van het concept van een             off-line-programmeersysteem gebruikt. Grafische simula
geïntegreerd systeem voor het complete assemblagepro           tie ter ondersteuning van robotplanning en -programme
ces met inbegrip van de aspecten ontwerp, planning, pro        ring zal als fundamenteel hulpmiddel van het systeem
duktieplanning en besturing , waarbij rekening wordt            worden geanalyseerd en geïmplementeerd. Er zal een
gehouden met de onderlinge ajhankelijkheid en terugkop         strategie voor databeheer worden uitgewerkt om de toe
peling van daarbij aansluitende assemblageobjecten en           passing van robots in het CIM-kader in te passen . De
-processen .                                                    mogelijkheden van het gebruik van Al-methoden voor
                                                                robottoepassingen , inclusief impliciete programmerings
De lopende werkzaamheden zijn toegespitst op expertsys         methoden , zullen worden onderzocht en gesimuleerde
temen en simulatiehulpmiddelen , met aandacht voor de           methoden zullen worden vastgesteld.
bestaande systemen voor ontwerp en planning van een
belangrijke voorloper van de demonstratiesystemen op
deze gebieden .                                                 ,, Een systeemtechnologie voor het optimaliseren van de
                                                                verhouding tussen beschikbaarheid van de installatie,
                                                                               produktkwaliteit en veiligheid "
,, Ontwikkeling van een flexibele geautomatiseerde assem
  blagecel en studie van de daaraan verbonden menselijke        Proj. Ref. 504 : B/84
                          factoren "
                                                                Dit project heeft tot doel een systeemtechnologie te ont
Proj. Ref 534 : A /84                                           wikkelen voor het automatiseren van het beheer van
                                                                installaties voor het produceren van afzonderlijke onder
Het project heeft betrekking op alle aspecten van de eva       delen . Dit gebeurt op basis van een maximalisering van
luatie en ontwikkeling van een programmeerbare flexi           de beschikbaarheid, produktkwaliteit en veiligheid. Een
bele geautomatiseerde assemblagecel voor mechanische            groot percentage van de voorgestelde O& O-werkzaamhe
objecten met een typische omvang van 0,5 m3 . Ofschoon          den heeft betrekking op de on-line-verwerking van gege
het concept is gebaseerd op de waargenomen behoeften            vens betreffende de conditie van de produktiemachines,
van een toekomstige gebruiker, bevat het project tevens         prestatie van de gereedschappen , produktkwaliteit en vei
een evaluatie van de toepassing van het systeem op indu        ligheid. Tot de vereiste technologieën behoren signaalver
strie in het algemeen . Het project omvat vijf technologi      werking, expertsystemen , systeemmodellering, actieplan
sche deelgebieden en twee deelgebieden die betrekking           ning, sensornetwerk en ontwerp van het computersys
hebben op menselijke factoren .                                 teem .
De technologische factoren zijn het gebruik van robots           Tot nog toe werd een overzicht gemaakt van de op dit
met verschillende andere componenten , waaronder soft          gebied beschikbare technologie en er werd een geschikt
ware-ontwikkeling, de ontwikkeling van geïntegreerde            demonstratiesysteem uitgewerkt dat nu reële gegevens
sensoren voor het gezichtsvermogen van robots en opti          verschaft van machinale bewerkingen waarmee de ont
sche gegevensverwerking, de ontwikkeling van contact           wikkeling wordt vergemakkelijkt van procesmodellen aan
loze inspectie waaronder integratie, systeemintegratie en       de hand waarvan diagnose-, actieplanning- en fouther
een studie van de toepasbaarheid van de technologie op          stelroutines kunnen worden ontwikkeld.
 ---pagebreak--- Nr. L 365 / 62                        Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                 31 . 12 . 85
,, DAS1Q : Gedistribueerd automatisch systeem voor                — micro-elektronische subsystemen voor de besturing
               inspectie en kwaliteitscontrole "                        van machines, robots en assemblagesystemen, op
                                                                       speciale VLSI-chips .
Proj. Ref. 1136 : B/85
Het project heeft betrekking op het onderzoek en de expe
rimentele toepassing van een nieuw gedistribueerd .sys          5.5.2. Lopende projecten en projecten in bespreking
teem — DASIQ — voor inspectie en kwaliteitscontrole.
De werkzaamheden zijn vooral gericht op de ontwikke              ,, Exploitatie van real-time-beeldvorming voor booglas
ling en integratie van optische inspectietechnieken voor                                       sen "
het beoordelen van oppervlakteafwerking en maatcon
trole.
                                                                  Proj. Ref 9: A /83
Het DASIQ-systeem zal in de CAD/CAM-systemen
voor fabrieken worden geïntegreerd voor optimalisering            In het eerste jaar van dit project werden de volgende
van ontwerp-fabricageprocessen .                                  werkzaamheden uitgevoerd:
                                                                 — analyse van mogelijke industriële booglastaken , die
                                                                       heeft geleid tot de keuze van in aanmerking komende
,, Geavanceerde real-time CIM-besturingssystemen en                    sensortoepassingen in de sectoren dun profiel/hoge
         concepten voor flexibele automatisering "                     produktiesnelheid en dik profiel/hoge kwaliteit;
                                                                 — overzicht van beeldanalysemethoden en -toepassin
Proj. Ref 809 : B/85                                                   gen :
Dit project beoogt de ontwikkeling en implementatie van          — studie van mogelijke benaderingswijzen van beeldac
een real-time intelligent CIM-systeem . Hierbij wordt uit             quisitie en - verwerking, die van toepassing kunnen
gegaan van specificaties met betrekking tot het vereiste               zijn op de in de eerste fase voor het testpakket gese
computervermogen en de nadruk ligt op hiërarchische                    lecteerde sensortoepassingen :
besturingsstructuren . Er worden simulaties van configu         — vaststelling van de mogelijkheden inzake beheersing
raties van meervoudige fabricagesystemen uitgevoerd,                   van de metallurgische structuur (en dus ook van de
waarmee de aanpassingsmogelijkheden van het systeem                    mechanische eigenschappen) van meerlagig gelaste
kunnen worden geëvalueerd.                                             onderdelen door nauwkeurige plaatsing van de las
                                                                       rupsen . Dit vereist een striktere beheersing dan kan
                                                                       worden verwezenlijkt op grond van de criteria pro
5.4.3 . Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
                                                                       duktiesnelheid of degelijkheid van de las :
Op dit gebied worden de volgende onderwerpen over               — specificatie van ontwikkelingswijzen en apparatuur,
wogen voor opname in de in 1986 te publiceren                          die in latere fasen van het project zullen worden
oproep(en ) tot het indienen van voorstellen :                         gebruikt.
— integratie van op verspaning gebaseerde FMS-sys
     temen in CIM ;                                              Het project is nu toegespitst op twee toepassingsgebieden ,
                                                                 namelijk lassen in één laag en lassen in meer lagen . De
— ontwikkeling van geavanceerde besturingssyste                 ontwikkeling van algoritmen voor beeldanalyse en adap
     men .                                                       tieve besturing voor beide lastechnieken is aan de gang
                                                                 gebracht met de bouw van de apparatuur.
      O & O-gebied 5.5 : Subsystemen en componenten
Om de technologieën in gebied 5.3 en 5.4 tot stand te            ,, Universele door sensoren bestuurde systemen voor de
brengen , en zo de ontwikkeling en de toepassing van                               produktie van onderdelen "
CIM te bevorderen , is een aantal subsystemen en com
ponenten nodig . Vooral moet, om met succes te kun              Proj. Ref 118 : A /83
nen concurreren op de wereldmarkt voor produktie
automatiseringssystemen , zoveel mogelijk gebruik wor
den gemaakt van micro-elektronika .                              Dit project is gericht op onderzoek, ontwikkeling en
                                                                demonstratie van het vermogen om 2,5 D- en 3 D-beel
                                                                den te verkrijgen met behulp van visuele, tactiele en
                                                                afstandssensorsystemen .
5.5.1 . Onderwerpen
                                                                 Oorspronkelijk werden in het werkplan de volgende zeven
Er zijn twee onderwerpen geïdentificeerd waarvoor                taken vastgelegd :
samenwerking is geboden , namelijk :
                                                                 i)      studie van gebruikersspecificaties ;
— sensorsystemen voor real-time-opname en - inter
     pretatie van sensorgegevens , zoals er nodig zijn in        ii)     bepaling van het kader voor systeemintegratie ;
     verband met deelgebied 5.4.3 ;                              iii)    ontwikkeling van een grijstrapsensor;
 ---pagebreak---  31 . 12 . 85                         Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                          Nr. L 365 / 63
 iv)     ontwikkeling van een tastsensor ;                            O & O-gebied 5.6 : Toepassing van CIM-systemen
 v)      ontwikkeling van een afstandsmeter;
                                                                 Om de samenhang en het strategisch effect van het
 vi)     ontwikkeling van een directe 3 D-sensor ;
                                                                 CIM-deelprogramma zo groot mogelijk te maken, zijn
 viij    ontwikkeling van een stereoscopische sensor.            er dringend maatregelen nodig ter bevordering van toe
                                                                 passingscentra, waarin ontwikkelingen in lopende pro
 ,, Geïntegreerde elektronische subsystemen voorfabrieks        jecten in een geïntegreerd kader kunnen worden gede
                                                                 monstreerd en verder uitgewerkt .
                        automatisering "
                                                                 Naast het feit dat hiermee een brandpunt wordt gescha
Proj. Ref 179 : A /83
                                                                 pen voor initiatieven op het gebied van geavanceerde
                                                                 fabricage op communautair vlak, biedt dit nog de vol
In het kader van dit project worden de functies die door         gende voordelen :
NC- en robotbesturingssystemen worden verricht , geana
lyseerd en in subsystemen ingedeeld. Deze worden uitge          — bevordering van de bekendheid van de ESPRIT
 voerd als universele subsysteemgeïntegreerde schakelin              werkzaamheden door demonstratie van lopend
gen die geschikt zijn voor een brede waaier van toepassin            O & O-werk voor een groot Europees publiek ;
gen op het gebied van NC- en robotbesturing. Er werden           — vestigen van de aandacht op behoeften, verwezen
specificaties opgesteld voor testschakelingen die geschikt            lijkingen en mogelijkheden op het gebied van
zijn voor VLSI-toepassing . Deze worden ontwikkeld voor               CIM-integratie ;
twee specifieke toepassingen , terwijl ook nog wordt
gewerkt aan het specificeren van een co-processor die kan        — verschaffing van een gunstige omgeving voor
worden gebruikt bij het ontwerp van besturingssystemen                snelle prototype-ontwikkeling ;
en de implementatie van VLSl-schakelingen .                      — katalyseren van verdere ontwikkelingen , tot en met
                                                                      de vervaardiging van produkten .
   ,, Geïntegreerde op sensoren gebaseerde robotsystemen "
 Proj. Ref. 278 : A /84                                          5.6.1 .  Onderwerpen
 Dit project heeft tot doel een prototype van een op senso      Om deze doelstellingen te bereiken zijn de volgende
ren gebaseerd systeem (zien en voelen) te ontwikkelen            projecten en thema's vastgesteld :
 voor real-time-toepassingen , in combinatie met indu
striële robots voor intelligente behandeling en/of assem        — centra voor CIM-toepassing en -ontwikkeling ;
blage. Proefbanktoepassingen zijn het grijpen van                — algemene onderwerpen voor CIM-ondersteuning.
ongeordende onderdelen in een kist en het hanteren van
 werkstukken op een lopende band.                                De volgende onderwerpen worden genoemd als voor
                                                                 beeld ; de lijst is dus niet volledig :
  , . Computergesteunde thermische beeldtechniek voor real
             time-inspectie van composietmateriaal "             — richtlijn inzake produktontwerp voor automatische
                                                                      produktie ;
 Proj. Ref 197: A /83
                                                                 — begrip kweken en de mogelijkheid scheppen om
Dit project is gericht op onderzoek naar beeldvormings               machinaal vervaardigde produkten voor automati
en beeldverwerkingstechnieken met gebruikmaking van                   sche fabricage te ontwerpen ;
thermische scanners voor de ontwikkeling van een real           — methodologieën voor selectie en configuratie van
time-systeem voor on-Iine-inspectie en controle van com              C I M-componenten ;
posietmaterialen en -produkten bij massaproduktie.
                                                                 — ontwikkeling van hulpmiddelen en methodolo
 In de eerste fase van het project werd beeldverwerkende              gieën voor het selecteren van CIM-componenten
 apparatuur ontwikkeld tot een operationele staat die                 en het aanpassen van CIM-systemen aan speci
geschikt is voor experimentele doeleinden . Daarnaast                 fieke behoeften van een bedrijf ;
 werd ook het prototype van een thermische impulsgenera
 tor vervaardigd die voor de experimentele aspecten van          — economische methodologieën voor de beoordeling
 de werkzaamheden zal worden gebruikt .                               van investeringen in CIM-systemen ;
                                                                 — ontwikkeling van hulpmiddelen en methodolo
                                                                      gieën voor een correcte economische beoordeling
 5.5.3 .   Vooruitzichten voor andere werkzaamheden                   van investeringen in CIM-systemen ;
                                                                 — wisselwerking tussen CIM-systemen en organisatie,
Op dit gebied wordt de ontwikkeling van micro-elek                   infrastructuur en bekwaamheidsvereisteji ;
tronische subsystemen overwogen voor opname in de
 in 1986 te publiceren oproep(en ) tot het indienen van          — bepaling van de vereiste wijzigingen in organisatie,
 voorstellen . Dit deelgebied heeft echter minder priori             infrastructuur     en    bekwaamheidsvereisten   ten
 teit dan 5.4 en 5.2 .                                                gevolge van de invoering van CIM-systemen ;
 ---pagebreak---    Nr. L 365 /64
                                          Publikatieblad van de Europese Gemeenschappen                                31 . 12 . 85
  — wisselwerking tussen CIM-systemen en manage                     samenhangende benadering bij het opstellen van de eisen
           ment-informatiesystemen ;                                  inzake produktontwerp voor geautomatiseerde assem
  — definiëring van de gegevensuitwisseling tussen                    blage.
           CIM-systemen en „management-informatiesyste
           men " ( MIS ).                                             , gegevensoverdracht tussen computergeïntegreerde
  Deze activiteiten hebben tot doel de middelen en de
                                                                      fabricagesystemen en management-informatiesystemen "
  faciliteiten te ontwikkelen om geslaagde CIM-toepas               Proj. Ref 319: B/84
  singen te bevorderen .
                                                                     Het project heeft betrekking op de koppeling van CIM
                                                                     en MIS-systemen binnen de context waarin zij moeten
  5.6 . 2 .   Lopende projecten en projecten in bespreking          functioneren , namelijk het beheer, de technologische en
  ,, Voorontwerp van een FMS voor de kleinschalige produk           operationele infrastructuur van het bedrijf Dit houdt dus
                    tie van elektronische kaarten "                  verband met de trends op het gebied van informatietech
                                                                     nologie, de functionele vereisten inzake hardware, soft
 Proj . Ref. 850 : B/85                                              ware en bedieningssystemen en de CIM-industrie zelf
                                                                     De vooruitgang op het gebied van de computertechnolo
  Voorbereidende studie om na te gaan of er faciliteiten            gie stelt middelgrote bedrijven in staat geavanceerde
  kunnen worden verschaft ter ondersteuning van de ont              MIS-CIM-technieken toe te passen en hardware/soft
  wikkeling en de integratie in systemen van verschillende           ware-hulpmiddelen te gebruiken welke tot voor kort
  elementen van CIM. Als toepassingsgebied geldt voorna             alleen de grootste bedrijven zich konden permitteren . Er
  melijk de produktie van PCB . Het ligt in de bedoeling             wordt derhalve voorgesteld actief over te gaan tot het
  deze service in de eerste plaats beschikbaar te stellen voor       beproeven van ontwerp-concepten , technieken en prototy
  het midden- en kleinbedrijf.                                      pen van subsystemen in middelgrote tot kleine fabrica
                                                                    geomgevingen .
      , . Communicatienet werk voorfabricagetoepassingen             ,, Ontwikkeling van hulpmiddelen voor economische eva
  Proj. Ref. 955 : A /85                                                    luatie van CIM in kleinere produktiebedrijven "
  Dit project heeft tot doel een van verschillende leveran          Proj. Ref 909: B/85
 ciers afkomstige netwerkomgeving voor fabricagetoepas             Dit project heeft tot doel programmatuurhulpmiddelen te
 singen te definiëren , te bevorderen en tot stand te bren         ontwikkelen waarmee bedrijfsadviseurs, Kamers van
 gen . De werkzaamheden zijn in vier fasen verdeeld :               Koophandel en bedrijven zelf kosten/baten-analyses
 — definitie, waarbij wordt nagegaan welke niveaus van              kunnen uitvoeren met betrekking tot investeringen in
          de OS I-structuur van toepassing zijn op CIM en een       CIM. Deze hulpmiddelen zijn hoofdzakelijk bestemd voor
          netwerkarchitectuur wordt bepaald op basis van een        kleine en middelgrote produktiebedrijven en zijn over
          hiërarchische structuur van netwerken :                   draagbaar op een aantal algemeen verkrijgbare personal
                                                                    computers .
 — demonstratie van een netwerk waarmee bestaande
          gereedschapswerktuigen worden bestuurd :
                                                                    ,, Implementatie van AI in onderwerpen voor geavan
 — demonstratie van een meerlagige netwerkarchitec                                         ceerde CIM "
          tuur :
                                                                    Proj. Ref. 975 : B/85
 — bestudering van de technologie van netwerken met
          zeer grote bandbreedte .                                  Dit project betreft de integratie van informatie over pro
                                                                    dukten die bij CIM worden gefabriceerd in het CAM-sys
  ,, Produktontwerp voor geautomatiseerde fabricage en              teem . Het is erop gericht de bestaande identificatiesyste
                             assemblage "                           men (op afstand programmeerbare zender/responder en
                                                                    ondervrager met kunstmatige intelligentie) te verbeteren
 Proj. Ref. 338 : B/84                                              zodat kan worden voldaan aan CIM-eisen , en op afstand
 Het doel van dit project is tweeledig. In de eerste plaats         programmeerbare transponders te ontwikkelen .
 moet een inventaris worden gemaakt van alle informatie             Een eerste proefterrein voor deze technologie is de auto
 over het fabricageproces die voor de ontwerper beschik            mobielproduktie, terwijl verdere toepassingen in het
 baar moet zijn , opdat produkten worden ontworpen die              kader van CIM in uitzicht worden gesteld.
 verenigbaar zijn met de technieken voor automatische
fabricage en assemblage welke in flexibele bewerkings
 en assemblagesystemen (inclusief assemblage door                   5.6.3 .   Vooruitzichten voor andere werkzaamheden
 robots) worden toegepast. In de tweede plaats moeten de
 methoden worden vastgelegd wanneer deze informatie
aan de ontwerper beschikbaar kan worden gesteld, bij               Het onderwerp „toepassingscentra " wordt overwogen
 voorbeeld middels CA D-systemen .                                  voor opname in de in 1986 te publiceren oproep(en) tot
                                                                    het indienen van voorstellen , voor zover nodig is door
 Met het oog op de verwezenlijking van de eerste doelstel          dat de voorstellen van 1985 niet tot contracten hebben
ling wordt produktinformatie vergaard en gesorteerd die             geleid . Het gebied werktuigbouwkunde wordt al vol
geschikt is voor geautomatiseerde assemblage. Tegelij              doende bestreken door de projecten waarover nu
kertijd wordt er gewerkt aan de ontwikkeling van een                besprekingen aan de gang zijn .