title: Rialachán (AE) Uimh. 549/2013 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 21 Bealtaine 2013 maidir leis an gcóras Eorpach cuntas náisiúnta agus réigiúnach san Aontas Eorpach  Téacs atá ábhartha maidir leis an LEE

text:
               26.6.2013

               GA

               Iris Oifigiúil an Aontais Eorpaigh

               L NaN/1

      RIALACHÁN (AE) Uimh. 549/2013 Ó PHARLAIMINT NA hEORPA AGUS ÓN gCOMHAIRLE

   an 21 Bealtaine 2013
   maidir leis an gcóras Eorpach cuntas náisiúnta agus réigiúnach san Aontas Eorpach
   (Téacs atá ábhartha maidir leis an LEE)
   TÁ PARLAIMINT NA hEORPA AGUS COMHAIRLE AN AONTAIS EORPAIGH,
   Ag féachaint don Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh, agus go háirithe Airteagal 338(1) de,
   Ag féachaint don togra ón gCoimisiún Eorpach,
   Tar éis dóibh an dréachtghníomh reachtach a chur chuig na parlaimintí náisiúnta,
   Ag féachaint don tuairim ón mBanc Ceannais Eorpach (1),
   Ag gníomhú dóibh i gcomhréir leis an ngnáthnós imeachta reachtach (2),
   De bharr an méid seo a leanas:

               (1)

               Tá faisnéis atá inchomparáide, cothrom le dáta agus iontaofa ar struchtúr gheilleagar gach Ballstáit nó réigiúin agus ar an bhforbairt ar staid eacnamaíoch gach Ballstáit nó réigiúin ag teastáil don cheapadh beartas san Aontas agus chun faireachán a dhéanamh ar gheilleagair na mBallstát agus ar an aontas eacnamaíoch agus airgeadaíochta (AEA).

               (2)

               Ba cheart go nglacfadh an Coimisiún páirt san fhaireachán a dhéantar ar gheilleagair na mBallstát agus ar AEA agus, go háirithe, ba cheart dó tuairisciú go rialta don Chomhairle faoin dul chun cinn atá déanta ag na Ballstáit agus a gcuid oibleagáidí a bhaineann le AEA á gcomhlíonadh acu.

               (3)

               Teastaíonn cuntais eacnamaíocha ó shaoránaigh an Aontais mar uirlis bhunúsach chun anailís a dhéanamh ar staid eacnamaíoch Ballstáit nó réigiúin. Ar mhaithe le hinchomparáideacht, ba cheart cuntais den sórt sin a tharraingt suas ar bhonn tacar aonair prionsabal, ar prionsabail iad, nach féidir léirithe éagsúla a dhéanamh orthu. Ba cheart go mbeadh an fhaisnéis a chuirtear ar fáil chomh beacht, chomh hiomlán agus chomh tráthúil agus is féidir d’fhonn leibhéal uasta trédhearcachta a áirithiú do gach earnáil.

               (4)

               Ba cheart don Choimisiún úsáid a bhaint as comhiomláin na gcuntas náisiúnta agus réigiúnach chun críocha riaracháin an Aontais agus, go háirithe, chun ríomhanna buiséadacha a dhéanamh.

               (5)

               Sa bhliain 1970 foilsíodh doiciméad riaracháin dar teideal “An Córas Eorpach Cuntas Eacnamaíoch Suimeáilte” (CCE), doiciméad inar cumhdaíodh an réimse atá faoi rialú ag an Rialachán seo. Dhréachtaigh Oifig Staidrimh na gComhphobal Eorpach agus an oifig sin amháin an doiciméad sin a raibh sí féin amháin freagrach as agus ba thoradh é an doiciméad sin ar an obair a rinne an oifig sin le linn roinnt blianta, i gcomhar le hinstitiúidí náisiúnta staidrimh na mBallstát, ar obair í a rinneadh chun córas cuntas náisiúnta a cheapadh lena gcomhlíonfaí ceanglais bheartas eacnamaíoch agus sóisialta na gComhphobal Eorpach. Is éard a bhí ann leagan an Chomhphobail de Chóras Cuntas Náisiúnta na Náisiún Aontaithe, ar córas é a bhí á úsáid ag na Comhphobail go dtí an tráth sin. Chun an téacs bunaidh a thabhairt cothrom le dáta foilsíodh an dara heagrán den doiciméad sa bhliain 1979 (3).

               (6)

               Le Rialachán (CE) Uimh. 2223/96 ón gComhairle an 25 Meitheamh 1996 maidir leis an gcóras Eorpach cuntas náisiúnta agus réigiúnach sa Chomhphobal (4) bunaíodh córas cuntas náisiúnta chun ceanglais bheartas eacnamaíoch, sóisialta agus réigiúnach an Chomhphobail a chomhlíonadh. Bhí an córas sin comhsheasmhach den chuid is mó leis an gCóras Cuntas Náisiúnta a ghlac Coimisiún Staidrimh na Náisiún Aontaithe i mí Feabhra 1993, ar córas é a bhí ina chóras nua an tráth sin (CCN 1993), ionas go mbeadh na torthaí i mBalltíortha uile na Náisiún Aontaithe inchomparáide ar bhonn idirnáisiúnta.

               (7)

               Tugadh CCN 1993 cothrom le dáta sa Chóras Cuntas Náisiúnta nua (CCN 2008) a ghlac Coimisiún Staidrimh na Náisiún Aontaithe i mí Feabhra 2009 d’fhonn na cuntais náisiúnta a chur níos mó i gcomhréir leis an timpeallacht eacnamaíoch nua, leis an dul chun cinn i dtaighde modheolaíoch agus le riachtanais úsáideoirí.

               (8)

               Is gá athbhreithniú a dhéanamh ar an gCóras Cuntas Eorpach a bunaíodh le Rialachán (CE) Uimh. 2223/96 (CCE 95) chun na forbairtí ar CCN a chur san áireamh ionas gurb é atá sa Chóras Cuntas Eorpach athbhreithnithe, arna bhunú leis an Rialachán seo, leagan de CCN 2008 atá oiriúnaithe do struchtúir gheilleagair na mBallstát, agus ionas go mbeidh sonraí an Aontais inchomparáide leis na sonraí arna dtiomsú ag a phríomh-chomhpháirtithe idirnáisiúnta.

               (9)

               Chun cuntais eacnamaíocha chomhshaoil a bhunú mar chuntais satailíte i leith an Chórais Cuntas Eorpaigh athbhreithnithe, rinneadh, le Rialachán (AE) Uimh. 691/2011 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 6 Iúil 2011 maidir le cuntais Eorpacha eacnamaíocha chomhshaoil (5), creat coiteann um bailiú, thiomsú, tharchur agus mheastóireacht na gcuntas Eorpach eacnamaíoch comhshaoil a bhunú.

               (10)

               I gcás cuntas comhshaoil agus sóisialta, ba cheart an Teachtaireacht ón gCoimisiún chuig an gComhairle agus chuig Parlaimint na hEorpa an 20 Lúnasa 2009, dar teideal “OTI agus thairsti - An dul chun cinn atá á dhéanamh sa domhan atá ag athrú a thomhas”, a chur san áireamh go huile is go hiomlán. Is gá dul i mbun staidéar modheolaíoch agus tástálacha sonraí go bríomhar, go háirithe maidir le saincheisteanna a bhaineann le “hOTI agus thairsti" agus leis an straitéis Eoraip 2020, chun cur chuige tomhais níos cuimsithí maidir le dea-bhail agus dul chun cinn a fhorbairt d’fhonn tacú le fás cliste, inbhuanaithe agus cuimsitheach a chur chun cinn. Sa chomhthéacs sin, ba cheart aghaidh a thabhairt ar na saincheisteanna maidir le seachtrachtaí comhshaoil agus éagothromaíochtaí sóisialta. Ba cheart an tsaincheist maidir le hathruithe na táirgiúlachta a chur san áireamh freisin. Ba cheart go gceadófaí leis sin sonraí a chomhlánaíonn comhiomláin OTI a chur ar fáil chomh luath agus is féidir. Ba cheart don Choimisiún Teachtaireacht leantach a thíolacadh do Pharlaimint na hEorpa agus don Chomhairle i 2013 maidir le OTI agus thairsti” agus más iomchuí, tograí reachtacha a thíolacadh dóibh i 2014. Ba cheart breathnú ar na sonraí maidir le cuntais náisiúnta agus réigiúnacha mar bhealach amháin chun na haidhmeanna sin a shaothrú.

               (11)

               Ba cheart an úsáid a d’fhéadfaí a bhaint as modhanna bailiúcháin nua, uathoibrithe agus fíor-ama a fhiosrú.

               (12)

               Áiritear leis an gCóras Cuntas Eorpach athbhreithnithe a bhunaítear leis an Rialachán seo, (CCE 2010) modheolaíocht agus clár tarchurtha, ar clár é ina ndéantar sainiú ar na cuntais agus ar na táblaí atá le soláthar ag na Ballstáit go léir de réir spriocdhátaí sonraithe. Ba cheart don Choimisiún na cuntais agus na táblaí sin a chur ar fáil d’úsáideoirí ar dhátaí sonracha agus, i gcás inarb ábhartha, de réir féilire eisiúna réamhfhógraithe, go háirithe maidir le faireachán a dhéanamh ar chóineasú eacnamaíoch bheartais eacnamaíocha na mBallstát agus dlúth-chomhordú a bhaint amach i dtaca leis na beartais sin.

               (13)

               Maidir le sonraí a fhoilsiú, ba cheart cur chuige a ghlacadh a bheadh dírithe ar an úsáideoir, agus mar thoradh ar an gcur chuige sin d’fhéadfaí faisnéis atá inrochtana agus úsáideach a sholáthar do shaoránaigh an Aontais agus do gheallsealbhóirí eile.

               (14)

               Táthar chun na córais eile go léir a ionadú de réir a chéile le CCE 2010 mar chreat tagartha comhchaighdeán, comhshainmhínithe, comhaicmithe agus comhrialacha cuntasaíochta maidir le cuntais na mBallstát a tharraingt suas chun críocha an Aontais, ionas go bhféadfar torthaí atá inchomparáide idir na Ballstáit a fháil.

               (15)

               I gcomhréir le Rialachán (CE) Uimh. 1059/2003 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 26 Bealtaine 2003 maidir le haicmiú comhchoiteann na n-aonad críche le haghaidh staidreamh (NUTS) (6) a bhunú, ba cheart go n-úsáidfí an t-aicmiú NUTS i staidreamh na mBallstát uile ar staidreamh é a tharchuirtear chuig an gCoimisiún agus a bhfuil miondealú de réir aicmiú NUTS le déanamh ina leith. Dá bharr sin, d’fhonn staidreamh réigiúnach inchomparáide a bhunú, ba cheart na haonaid chríche a shainmhíniú i gcomhréir le haicmiú NUTS.

               (16)

               Is leis na rialacha a leagtar amach i Rialachán (CE) Uimh. 223/2009 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 11 Márta 2009 maidir le staidreamh Eorpach (7) a rialaítear tarchur na sonraí ag na Ballstáit, lena n-áirítear tarchur sonraí rúnda. Dá réir sin, ba cheart, go ndéanfaí, le bearta a dhéantar i gcomhréir leis an Rialachán seo, cosaint sonraí rúnda a áirithiú dá bhrí sin agus ba cheart a áirithiú freisin nach dtarlódh nochtadh neamhdhleathach ná úsáid neamhstaidrimh nuair a dhéantar staidreamh Eorpach a tháirgeadh agus a scaipeadh.

               (17)

               Cuireadh tascfhórsa ar bun chun tuilleadh scrúdaithe a dhéanamh ar an tsaincheist maidir le déileáil le seirbhísí idirghabhála airgeadais arna dtomhas go hindíreach (FISIM) i gcuntais náisiúnta, lena n-áirítear modh riosca-choigeartaithe ar modh é lena n-eisiaitear riosca ó ríomhanna FISIM d’fhonn costas an riosca réadaithe, ar costas é a bhfuiltear ag súil leis amach anseo, a léiriú. Agus fionnachtana an tascfhórsa á gcur san áireamh, d’fhéadfadh sé go gcaithfí leasú a dhéanamh ar an modheolaíocht chun FISIM a ríomh agus a leithdháileadh, trí bhíthin gnímh tharmligthe, d’fhonn torthaí feabhsaithe a sholáthar.

               (18)

               Maidir le caiteachas ar thaighde agus ar fhorbairt, is infheistíocht atá ann agus, dá bhrí sin, ba cheart é a thaifeadadh mar ollfhoirmiú caipitil sheasta. Tá sé riachtanach, áfach, formáid na sonraí a bhaineann le caiteachas ar thaighde agus ar fhorbairt ar sonraí iad atá le taifeadadh mar ollfhoirmiú caipitil sheasta a shonrú trí bhíthin gnímh tharmligthe nuair a bhaintear amach leibhéal leordhóthanach muiníne i dtaca le hiontaofacht agus le hinchomparáideacht na sonraí trí chleachtadh trialach atá bunaithe ar tháblaí forlíontacha a fhorbairt.

               (19)

               Ceanglaítear le Treoir 2011/85/AE ón gComhairle an 8 Samhain 2011 maidir le ceanglais do chreataí buiséadacha na mBallstát (8) faisnéis ábhartha a fhoilsiú i ndáil le dliteanais theagmhasacha a bhfuil mórthionchair ionchasacha acu ar bhuiséid phoiblí, lena n-áirítear ráthaíochtaí rialtais, iasachtaí neamhthuillmheacha, agus dliteanais a thig as oibriú corparáidí poiblí lena n-áirítear méid na nithe sin. De bharr na gceanglas sin, tá gá le foilsiú breise thar an méid a cheanglaítear faoin Rialachán seo.

               (20)

               I mí an Mheithimh 2012, bhunaigh an Coimisiún (Eurostat) Tascfhórsa maidir le himpleachtaí Threoir 2011/85/AE i ndáil le sonraí buiséadacha a bhailiú agus a scaipeadh, ar tascfhórsa é a dhírigh ar chur chun feidhme na gceanglas a bhaineann le dliteanais theagmhasacha agus le faisnéis ábhartha eile a d'fhéadfadh mórthionchair ionchasacha ar bhuiséid phoiblí, a thaispeáint, lena n-áirítear ráthaíochtaí rialtais, dliteanais corparáidí poiblí, Comhpháirtíochtaí Príobháideacha Poiblí (CPPanna), iasachtaí neamhthuillmheacha, agus rannpháirtíocht rialtais i gcaipiteal corparáidí. Le cur chun feidhme obair an Tascfhórsa sin ina iomláine, chuirfí le hanailís chuí a dhéanamh ar chaidrimh fholuiteacha eacnamaíocha conarthaí CPPanna, lena n-áirítear rioscaí foirgníochta, infhaighteachta agus éilimh, de réir mar is iomchuí, agus le gabháil na bhfiachas intuigthe maidir le CPPanna atá lasmuigh den chlár comhardaithe, agus dá bharr sin chothófaí trédhearcacht mhéadaithe agus staidreamh iontaofa maidir le fiachas.

               (21)

               Tá obair á déanamh ag an gCoiste um Beartas Eacnamaíoch a bunaíodh le Cinneadh 74/122/CEE ón gComhairle (9) (EPC) ar obair í a bhaineann le hinbhuanaitheacht na bpinsean agus le hathchóiriú pinsean. Ba cheart go ndéanfaí dlúthchomhordú i ndáil le hobair na staitisteoirí ar an taobh amháin agus le hobair na saineolaithe maidir le daonraí atá ag dul in aois ar saineolaithe iad atá faoi choimirce EPC ar an taobh eile, ar an leibhéal náisiúnta agus ar an leibhéal Eorpach araon, i leith toimhdí maicreacnamaíocha agus paraiméadar achtúireach eile d’fhonn comhsheasmhacht agus inchomparáideacht trastíre a áirithiú i dtaca leis na torthaí, agus d’fhonn na sonraí agus an fhaisnéis a bhaineann le pinsin a chur in iúl go héifeachtúil d’úsáideoirí agus do gheallsealbhóirí. Ba cheart a shoiléiriú chomh maith nach tomhas a bhaineann chomh mór sin le hinbhuanaitheacht na gcistí poiblí iad teidlíochtaí pinsin fabhraithe go dáta in árachas sóisialta.

               (22)

               Cuirtear sonraí agus faisnéis i dtaca le dliteanais theagmhasacha de chuid na mBallstát ar fáil i gcomhthéacs na hoibre a bhaineann leis an nós imeachta faireachais iltaobhaigh sa Chomhshocrú Cobhsaíochta agus Fáis. Faoi mhí Iúil 2018, ba cheart don Choimisiún tuarascáil a eisiúint ina ndéanfaí meastóireacht i dtaobh ar cheart na sonraí sin a chur ar fáil i gcomhthéacs CCE 2010 nó nár cheart.

               (23)

               Tá sé den tábhacht béim a leagan ar an tsuntasacht a bhaineann le cuntais réigiúnacha na mBallstát do bheartais réigiúnacha, eacnamaíocha agus comhtháthaithe shóisialta an Aontais agus ar an tsuntasacht a bhaineann le hanailís a dhéanamh ar na hidirthuilleamaíochtaí eacnamaíocha. Thairis sin, aithnítear an gá atá le trédhearcacht na gcuntas a fheabhsú ar leibhéal réigiúnach, lena n-áirítear cuntais rialtais. Ba cheart go dtabharfadh an Coimisiún (Eurostat) aird ar leith ar shonraí buiséadacha na réigiún i gcás ina bhfuil réigiúin nó rialtais uathrialaitheacha ag na Ballstáit.

               (24)

               Chun Iarscríbhinn A a ghabhann leis an Rialachán seo a leasú d’fhonn léiriú comhchuibhithe i ndáil léi, nó a hinchomparáideacht idirnáisiúnta a áirithiú, ba cheart an chumhacht chun gníomhartha a ghlacadh i gcomhréir le hAirteagal 290 den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh (CFAE) a tharmligean chuig an gCoimisiún. Tá sé tábhachtach, go háirithe, go rachadh an Coimisiún i mbun comhairliúchán iomchuí le linn a chuid oibre ullmhúcháin, lena n-áirítear leis an gCoiste um an gCóras Staidrimh Eorpach a bunaíodh le Rialachán (CE) Uimh. 223/2009. Thairis sin, de bhun Airteagal 127(4) agus Airteagal 282(5) CFAE, tá sé tábhachtach, go rachadh an Coimisiún, le linn a chuid oibre ullmhúcháin, i mbun comhairliúchán leis an mBanc Ceannais Eorpach, i gcás inarb ábhartha, i ndáil lena réimsí inniúlachta. Ba cheart don Choimisiún, le linn dó gníomhartha tarmligthe a ullmhú agus a tharraingt suas, a áirithiú go ndéanfar doiciméid ábhartha a tharchur chuig Parlaimint na hEorpa agus chuig an gComhairle ar bhealach comhuaineach, tráthúil agus iomchuí.

               (25)

               Déantar an chuid is mó de na comhiomláin staidrimh a úsáidtear i gcreat rialachais eacnamaíoch an Aontais, go háirithe an nós imeachta um easnamh iomarcach agus an nós imeachta um míchothromaíochtaí maicreacnamaíocha, a shainiú de réir CCE. Agus sonraí agus tuarascálacha á gcur ar fáil aige faoi na nósanna imeachta sin, ba cheart don Choimisiún faisnéis iomchuí a thabhairt faoin tionchar ar na comhiomláin ábhartha ar tionchar é a thig as athruithe ar mhodheolaíocht CCE 2010 ar athruithe iad arna dtabhairt isteach le gníomhartha tarmligthe i gcomhréir le forálacha an Rialacháin seo.

               (26)

               Déanfaidh an Coimisiún meastóireacht i dtaobh ar bhain na sonraí maidir le Taighde agus Forbairt leibhéal cáilíochta leordhóthanach amach i bpraghsanna reatha agus i dtéarmaí méideanna araon chun críocha cuntas náisiúnta roimh dheireadh mhí Bhealtaine 2013 nó nár bhain siad an leibhéal sin amach, agus déanfaidh sé an mheastóireacht sin i ndlúthchomhar leis na Ballstáit, d’fhonn iontaofacht agus inchomparáideacht shonraí Taighde agus Forbartha CCE a áirithiú.

               (27)

               Ós rud é go mbeidh gá le hoiriúnuithe móra sna córais staidrimh náisiúnta chun an Rialachán seo a chur chun feidhme, tabharfaidh an Coimisiún maoluithe do Bhallstáit. Ba cheart, go háirithe, go dtabharfaí san áireamh le clár tarchuir sonraí cuntas náisiúnta na hathruithe bunúsacha polaitiúla agus staidrimh atá tar éis tarlú i gcuid de na Ballstáit le linn thréimhsí tagartha an chláir. Ba cheart go mbeadh na maoluithe arna dtabhairt ag an gCoimisiún sealadach agus faoi réir athbhreithnithe. Ba cheart don Choimisiún tacaíocht a thabhairt do na Ballstáit lena mbaineann agus iarrachtaí á ndéanamh acu chun a áirithiú go ndéanfar na hoiriúnuithe is gá ar a gcórais staidrimh, i dtreo is gur féidir deireadh a chur leis na maoluithe sin a luaithe is féidir.

               (28)

               Dá laghdófaí na spriocdhátaí tarchuir, d’fhéadfadh sé sin ualach suntasach agus costais shuntasacha a chur ar fhreagróirí agus ar institiúidí náisiúnta staidrimh san Aontas, agus dá bharr sin d’fhéadfadh baol a bheith ann go ndéanfaí sonraí ar chaighdeán níos ísle a tháirgeadh. Dá bhrí sin, ba cheart cothromú buntáistí agus míbhuntáistí a bhreithniú agus na spriocdhátaí tarchuir maidir le sonraí á socrú.

               (29)

               Chun coinníollacha aonfhoirmeacha a áirithiú maidir leis an rialachán seo a chur chun feidhme, ba cheart cumhachtaí cur chun feidhme a thabhairt don Choimisiún. Ba cheart na cumhachtaí sin a fheidhmiú i gcomhréir le Rialachán (AE) Uimh. 182/2011 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 16 Feabhra 2011 lena leagtar síos na rialacha agus na prionsabail ghinearálta a bhaineann leis na sásraí maidir le rialú ag na Ballstáit ar fheidhmiú cumhachtaí cur chun feidhme ag an gCoimisiún (10).

               (30)

               Ós rud é nach féidir leis na Ballstáit cuspóir an Rialacháin seo, eadhon an Córas Cuntas Eorpach athbhreithnithe a bhunú, a bhaint amach go leordhóthanach agus gur fearr is féidir é a bhaint amach ar leibhéal an Aontais, féadfaidh an tAontas bearta a ghlacadh i gcomhréir le prionsabal na coimhdeachta atá leagtha amach in Airteagal 5 den Chonradh ar an Aontas Eorpach. I gcomhréir le prionsabal na comhréireachta, mar atá leagtha amach san Airteagal sin, ní théann an Rialachán seo thar a bhfuil riachtanach chun an cuspóir sin a bhaint amach.

               (31)

               Chuathas i gcomhairle leis an gCoiste um an gCóras Staidrimh Eorpach.

               (32)

               Chuathas i gcomhairle leis an gCoiste um Staidreamh Airgeadaíochta, Airgeadais agus Chomhardú na nÍocaíochtaí arna bhunú le Cinneadh 2006/856/CE ón gComhairle an 13 Samhain 2006 lena mbunaítear Coiste um Staidreamh Airgeadaíochta, Airgeadais agus Chomhardú na nÍocaíochtaí (11) agus leis an gCoiste Ollioncaim Náisiúnta (Coiste OIN) arna bhunú le Rialachán (CE, Euratom) Uimh. 1287/2003 ón gComhairle an 15 Iúil 2003 maidir le comhchuibhiú ollioncaim náisiúnta ag praghsanna an mhargaidh (Rialachán OIN) (12),

         TAR ÉIS AN RIALACHÁN SEO A GHLACADH:
   Airteagal 1
   Ábhar
   1.   Bunaítear leis an Rialachán seo Córas Cuntas Eorpach 2010 (“CCE 2010” nó “CCE”).
   2.   Déantar foráil i CCE 2010 i leith an méid seo a leanas:

               (a)

               modheolaíocht (Iarscríbhinn A) maidir le comhchaighdeáin, comhshainmhínithe, comhaicmithe agus comhrialacha cuntasaíochta ar modheolaíocht í a úsáidfear chun cuntais agus táblaí a thiomsú ar bhoinn inchomparáide chun críocha an Aontais, mar aon le torthaí de réir mar is gá faoi Airteagal 3;

               (b)

               clár (Iarscríbhinn B) lena leagtar amach na teorainneacha ama faoina ndéanfaidh na Ballstáit na cuntais agus na táblaí atá le tiomsú i gcomhréir leis an modheolaíocht dá dtagraítear i bpointe (a) a tharchur chuig an gCoimisiún (Eurostat).

         3.   Gan dochar d’Airteagal 5 agus Airteagal 10, beidh feidhm ag an Rialachán seo maidir le gníomhartha uile an Aontais ina dtagraítear do CCE nó dá shainmhínithe.
   4.   Ní chuirtear d’oibleagáid ar aon Bhallstát, leis an Rialachán seo, úsáid a bhaint as CCE 2010 agus cuntais á dtiomsú aige chun a chríocha féin.
   Airteagal 2
   Modheolaíocht
   1.   Tá modheolaíocht CCE 2010 dá dtagraítear i bpointe (a) d’Airteagal 1(2) leagtha amach in Iarscríbhinn A.
   2.   Cumhachtófar don Choimisiún gníomhartha tarmligthe maidir le leasuithe ar mhodheolaíocht CCE 2010 a ghlacadh i gcomhréir le hAirteagal 7 chun an t-ábhar atá inti a shonrú agus a fheabhsú, chun léiriú comhchuibhithe a áirithiú nó chun an inchomparáideacht idirnáisiúnta a áirithiú, ar an gcoinníoll nach n-athraítear leis na gníomhartha sin coincheapa foluiteacha na modheolaíochta sin, nach dteastaíonn acmhainní breise do tháirgeoirí laistigh den Chóras Staidrimh Eorpach chun na gníomhartha sin a chur chun feidhme agus nach ndéantar acmhainní dílse a athrú dá mbarr.
   3.   Más rud é go bhfuil amhras ann faoi chur chun feidhme ceart rialacha cuntasaíochta CCE 2010, iarrfaidh an Ballstát lena mbaineann soiléiriú ón gCoimisiún (Eurostat). Gníomhóidh an Coimisiún (Eurostat) go pras agus iniúchadh á dhéanamh aige ar an iarraidh agus a chomhairle á cur in iúl aige don Bhallstát lena mbaineann agus do gach Ballstát eile maidir leis an soiléiriú arna iarraidh.
   4.   Déanfaidh na Ballstáit seirbhísí idirghabhála airgeadais arna dtomhas go hindíreach (FISIM) a ríomh agus a leithdháileadh i gcuntais náisiúnta i gcomhréir leis an modheolaíocht ar ina leith a dhéantar cur síos in Iarscríbhinn A. Cumhachtófar don Choimisiún gníomhartha tarmligthe a ghlacadh roimh 17 Meán Fómhair 2013 i gcomhréir le hAirteagal 7 ina leagfar síos modheolaíocht athbhreithnithe i gcomhair FISIM a ríomh agus a leithdháileadh. Áiritheoidh an Coimisiún, agus a chumhacht á feidhmiú aige de bhun na míre seo, nach gcuirfear leis na gníomhartha tarmligthe sin ualach sunstasach breise riaracháin ar na Ballstáit ná ar na haonaid is freagróirí.
   5.   Déanfaidh na Ballstáit caiteachas ar thaighde agus ar fhorbairt a thaifeadadh mar ollfhoirmiú caipitil sheasta. Cumhachtófar don Choimisiún gníomhartha tarmligthe a ghlacadh i gcomhréir le hAirteagal 7 chun iontaofacht agus inchomparáideacht shonraí CCE 2010 de chuid na mBallstát maidir le taighde agus forbairt a áirithiú. Áiritheoidh an Coimisiún, agus a chumhacht á feidhmiú aige de bhun na míre seo, nach gcuirfear leis na gníomhartha tarmligthe sin ualach suntasach breise riaracháin ar na Ballstáit ná ar na haonaid is freagróirí.
   Airteagal 3
   Sonraí a tharchur chuig an gCoimisiún
   1.   Déanfaidh na Ballstáit na cuntais agus na táblaí atá leagtha amach in Iarscríbhinn B a tharchur chuig an gCoimisiún (Eurostat) laistigh de na teorainneacha ama atá sonraithe inti le haghaidh gach tábla ar leith.
   2.   Déanfaidh na Ballstáit na sonraí agus na meiteashonraí a cheanglaítear leis an Rialachán seo a tharchur chuig an gCoimisiún i gcomhréir le caighdeán sonraithe idirmhalartaithe agus i gcomhréir le socruithe praiticiúla eile.
   Déanfar na sonraí a tharchur nó a uaslódáil trí mheán leictreonach chuig an bpointe iontrála aonair do shonraí ag an gCoimisiún. Déanfaidh an Coimisiún an caighdeán idirmhalartaithe agus na socruithe praiticiúla eile maidir le tarchur na sonraí a shainiú trí bhíthin gníomhartha cur chun feidhme. Déanfar na gníomhartha cur chun feidhme sin a ghlacadh i gcomhréir leis an nós imeachta scrúdúcháin dá dtagraítear in Airteagal 8(2).
   Airteagal 4
   Measúnú cáilíochta
   1.   Chun críche an Rialacháin seo, beidh feidhm maidir leis na sonraí atá le tarchur i gcomhréir le hAirteagal 3 den Rialachán seo ag na critéir cháilíochta atá leagtha amach in Airteagal 12(1) de Rialachán (CE) Uimh. 223/2009.
   2.   Tabharfaidh na Ballstáit tuarascáil don Choimisiún (Eurostat) i dtaobh cháilíocht na sonraí atá le tarchur i gcomhréir le hAirteagal 3.
   3.   Agus na critéir cháilíochta dá dtagraítear i mír 1 á gcur i bhfeidhm maidir leis na sonraí a chumhdaítear faoin Rialachán seo, déanfaidh an Coimisiún modhanna, struchtúr, tréimhsiúlacht agus táscairí measúnaithe na dtuarascálacha cáilíochta a shainiú trí bhíthin gníomhartha cur chun feidhme. Déanfar na gníomhartha cur chun feidhme sin a ghlacadh i gcomhréir leis an nós imeachta scrúdúcháin dá dtagraítear in Airteagal 8(2).
   4.   Déanfaidh an Coimisiún (Eurostat) cáilíocht na sonraí arna dtarchur a mheasúnú.
   Airteagal 5
   Dáta an chur i bhfeidhm agus an dáta a dhéanfar sonraí a tharchur den chéad uair
   1.   Cuirfear CCE 2010 i bhfeidhm den chéad uair maidir leis na sonraí arna mbunú i gcomhréir le hIarscríbhinn B agus a bheidh le tarchur ón 1 Meán Fómhair 2014.
   2.   Déanfar na sonraí a tharchur chuig an gCoimisiún (Eurostat) i gcomhréir leis na teorainneacha ama atá leagtha síos in Iarscríbhinn B.
   3.   I gcomhréir le mír 1, go dtí go ndéanfar an chéad tarchur sonraí ar tarchur é a bheidh bunaithe ar CCE 2010, leanfaidh na Ballstáit de na cuntais agus de na táblaí, arna mbunú trí CCE 95 a chur i bhfeidhm, a sheoladh chuig an gCoimisiún (Eurostat).
   4.   Gan dochar d’Airteagal 19 de Rialachán (CE, Euratom) Uimh. 1150/2000 ón gComhairle an 22 Bealtaine 2000 lena gcuirtear chun feidhme Cinneadh 2007/436/CE, Euratom maidir le córas acmhainní dílse na gComhphobal Eorpach (13), seiceálfaidh an Coimisiún agus an Ballstát lena mbaineann go bhfuil an Rialachán seo á chur i bhfeidhm i gceart agus déanfaidh siad toradh na seiceálacha sin a thíolacadh don Choiste dá dtagraítear in Airteagal 8(1) den Rialachán seo.
   Airteagal 6
   Maoluithe
   1.   A mhéid is gá oiriúnuithe móra a dhéanamh ar chóras staidrimh náisiúnta chun an Rialachán seo a chur i bhfeidhm, tabharfaidh an Coimisiún maoluithe sealadacha do Bhallstáit, trí bhíthin gníomhartha cur chun feidhme. Rachaidh na maoluithe sin in éag tráth nach déanaí ná an 1 Eanáir 2020. Déanfar na gníomhartha cur chun feidhme sin a ghlacadh i gcomhréir leis an nós imeachta scrúdúcháin dá dtagraítear in Airteagal 8(2).
   2.   Déanfaidh an Coimisiún maolú a thabhairt de bhun mhír 1 le haghaidh tréimhse atá leordhóthanach chun cur ar chumas an Bhallstáit lena mbaineann a chóras staidrimh a oiriúnú agus le haghaidh na tréimhse sin amháin. Maidir le cion OTI an Bhallstáit, ar cion OTI é atá laistigh den Aontas nó laistigh den limistéar euro, ní bheidh sé, uaidh féin, ina bhonn cirt le maolú a thabhairt. I gcás inarb iomchuí, tabharfaidh an Coimisiún tacaíocht do na Ballstáit lena mbaineann agus iarrachtaí á ndéanamh acu chun a áirithiú go ndéantar na hoiriúnuithe is gá ar a gcórais staidrimh.
   3.   Chun na críocha a leagtar amach i mír 1 agus mír 2, déanfaidh an Ballstát lena mbaineann iarraidh a bhfuil bonn cirt cuí léi a chur faoi bhráid an Choimisiúin tráth nach déanaí ná an 17 Deireadh Fómhair 2013.
   Tar éis don Choimisiún dul i gcomhairle leis an gCoiste um an gCóras Staidrimh Eorpach, déanfaidh sé tuairisc do Pharlaimint na hEorpa agus don Chomhairle, tráth nach déanaí ná an 1 Iúil 2018, i dtaobh chur i bhfeidhm na maoluithe arna dtabhairt d’fhonn a fhíorú an bhfuil bonn cirt leo fós.
   Airteagal 7
   An tarmligean a fheidhmiú
   1.   Is faoi réir na gcoinníollacha a leagtar síos san Airteagal seo a thugtar an chumhacht don Choimisiún chun gníomhartha tarmligthe a ghlacadh.
   2.   Déanfar an chumhacht chun gníomhartha tarmligthe a ghlacadh dá dtagraítear in Airteagal 2(2) agus (5) a thabhairt don Choimisiún go ceann tréimhse cúig bliana ón.16 Iúil 2013. Déanfar an chumhacht chun gníomhartha tarmligthe a ghlacadh dá dtagraítear in Airteagal 2(4) a thabhairt don Choimisiún go ceann tréimhse dhá mhí ón 16 Iúil 2013. Déanfaidh an Coimisiún, tráth nach déanaí ná naoi mí roimh dheireadh na tréimhse cúig bliana, tuarascáil a tharraingt suas maidir le tarmligean na cumhachta. Déanfar tarmligean na cumhachta a fhadú go hintuigthe go ceann tréimhsí comhfhaid, mura rud é go gcuireann Parlaimint na hEorpa nó an Chomhairle in aghaidh an fhadaithe sin tráth nach déanaí ná trí mhí roimh dheireadh gach tréimhse.
   3.   Féadfaidh Parlaimint na hEorpa nó an Chomhairle tarmligean na cumhachta dá dtagraítear in Airteagal 2(2), Airteagal 2(4) agus Airteagal 2(5) a chúlghairm aon tráth.
   Déanfaidh cinneadh chun cúlghairm a dhéanamh deireadh a chur le tarmligean na cumhachta atá sonraithe sa chinneadh sin. Gabhfaidh éifeacht leis an lá tar éis fhoilsiú an chinnidh in Iris Oifigiúil an Aontais Eorpaigh nó ar dháta is déanaí a shonrófar sa chinneadh. Ní dhéanfaidh sé difear do bhailíocht aon ghníomhartha tarmligthe atá i bhfeidhm cheana féin.
   4.   A luaithe a ghlacfaidh sé gníomh tarmligthe, tabharfaidh an Coimisiún fógra do Pharlaimint na hEorpa agus don Chomhairle ina leith an tráth céanna.
   5.   Ní thiocfaidh gníomh tarmligthe a ghlactar de bhun Airteagal 2(2), Airteagal 2(4) agus Airteagal 2(5) i bhfeidhm ach amháin mura mbeidh aon agóid curtha in iúl ag Parlaimint na hEorpa nó ag an gComhairle laistigh de thréimhse trí mhí tar éis fógra faoin ngníomh sin a thabhairt do Pharlaimint na hEorpa agus don Chomhairle nó más rud é, roimh dheireadh na tréimhse sin, go mbeidh Parlaimint na hEorpa agus an Chomhairle araon tar éis a chur in iúl don Choimisiún nach ndéanfaidh siad aon agóid. Déanfar an tréimhse sin a fhadú trí mhí ar thionscnamh Pharlaimint na hEorpa nó na Comhairle.
   Airteagal 8
   An Coiste
   1.   Déanfaidh an Coiste um an gCóras Staidrimh Eorpach arna bhunú le Rialachán (CE) Uimh. 223/2009 cúnamh a thabhairt don Choimisiún. Tá an Coiste sin ina choiste de réir bhrí Rialachán (AE) Uimh. 182/2011.
   2.   I gcás ina ndéantar tagairt don mhír seo, beidh feidhm ag Airteagal 5 de Rialachán (AE) Uimh. 182/2011.
   Airteagal 9
   Comhar le coistí eile
   1.   Maidir leis na hábhair uile a thagann faoi chuimsiú inniúlacht an Choiste um Staidreamh Airgeadaíochta, Airgeadais agus Chomhardú na nÍocaíochtaí arna bhunú le Cinneadh 2006/856/CE, iarrfaidh an Coimisiún tuairim an Choiste sin i gcomhréir le hAirteagal 2 den Chinneadh sin.
   2.   Déanfaidh an Coimisiún aon fhaisnéis maidir le cur chun feidhme an Rialacháin seo, ar faisnéis í atá riachtanach chun dualgais Choiste OIN a chomhlíonadh, a chur in iúl don Choiste Ollioncaim Náisiúnta (“Coiste OIN”), arna bhunú le Rialachán (CE, Euratom) Uimh. 1287/2003.
   Airteagal 10
   Forálacha idirthréimhseacha
   1.   Chun críocha buiséadacha agus críocha acmhainní dílse, is é CCE 95 an Córas Cuntas Eorpach fós, arb é an córas dá dtagraítear in Airteagal 1(1) de Rialachán (CE, Euratom) Uimh.1287/2003 agus sna gníomhartha dlíthiúla a bhaineann leis an Rialachán sin, go háirithe Rialachán (CE, Euratom) Uimh. 1150/2000 agus Rialachán (CEE, Euratom) Uimh. 1553/89 ón gComhairle an 29 Bealtaine 1989 maidir le socruithe aonfhoirmeacha cinntitheacha chun acmhainní dílse a fhabhraíonn ó cháin bhreisluacha a bhailiú (14), fad a fhanfaidh Cinneadh 2007/436/CE, Euratom ón gComhairle an 7 Meitheamh 2007 maidir le córas acmhainní dílse na gComhphobal Eorpach (15) i bhfeidhm.
   2.   D’fhonn an acmhainn dhílis bunaithe ar CBL a chinneadh, agus mar eisceacht ó mhír 1, féadfaidh na Ballstáit úsáid a bhaint as sonraí atá bunaithe ar CCE 2010 fad a fhanfaidh Cinneadh 2007/436/CE, Euratom i bhfeidhm, i gcás nach bhfuil sonraí mionsonraithe CCE 95, ar fáil, ar sonraí iad a éilítear.
   Airteagal 11
   Dliteanais intuigthe a thuairisciú
   Faoi 2014, déanfaidh an Coimisiún tuarascáil a thíolacadh do Pharlaimint na hEorpa agus don Chomhairle ar tuarascáil í ina mbeidh faisnéis atá ann maidir le CPPanna agus le dliteanais intuigthe eile lasmuigh den rialtas, lena n-áirítear dliteanais theagmhasacha.
   Faoi 2018, déanfaidh an Coimisiún tuarascáil eile a thíolacadh do Pharlaimint na hEorpa agus don Chomhairle, ar tuarascáil í lena ndéanfar meastóireacht ar a mhéid arb ionann an fhaisnéis faoi dhliteanais arna foilsiú ag an gCoimisiún (Eurostat) agus iomláine na ndliteanas intuigthe lasmuigh den rialtas, lena n-áirítear dliteanais theagmhasacha.
   Airteagal 12
   Athbhreithniú
   Déanfaidh an Coimisiún tuarascáil maidir le cur i bhfeidhm an Rialacháin seo a thíolacadh do Pharlaimint na hEorpa agus don Chomhairle faoin 1 Iúil 2018 agus gach cúig bliana ina dhiaidh sin.
   Déanfar meastóireacht leis an tuarascáil, ar na nithe seo a leanas, inter alia:

               (a)

               cáilíocht na sonraí maidir le cuntais náisiúnta agus réigiúnacha;

               (b)

               éifeachtacht an Rialacháin seo agus an phróisis faireacháin a chuirtear i bhfeidhm maidir le CCE 2010; agus

               (c)

               an dul chun cinn i ndáil le sonraí maidir le dliteanais theagmhasacha agus an dul chun i ndáil le hinfhaighteacht sonraí CCE 2010.

         Airteagal 13
   Teacht i bhfeidhm
   Tiocfaidh an Rialachán seo i bhfeidhm an fichiú lá tar éis lá a fhoilsithe in Iris Oifigiúil an Aontais Eorpaigh.

      Beidh an Rialachán seo ina cheangal go huile agus go hiomlán agus beidh sé infheidhme go díreach i ngach Ballstát.
      Arna dhéanamh in Strasbourg an 21 Bealtaine 2013.

            Thar ceann Pharlaimint na hEorpa

            An tUachtarán

         M. SCHULZ

            Thar ceann na Comhairle

            An tUachtarán

         L. CREIGHTON

      (1)  IO C 203, 9.7.2011, lch. 3.

      (2)  Seasamh ó Pharlaimint na hEorpa an 13 Márta 2013 (nár foilsíodh fós san Iris Oifigiúil) agus cinneadh ón gComhairle an 22 Aibreán 2013.

      (3)  An Coimisiún (Eurostat): “An Córas Eorpach Cuntas Eacnamaíoch Suimeáilte (CCE)", an dara heagrán, Oifig Staidrimh na gComhphobal Eorpach, Lucsamburg,1979.

      (4)  IO L 310, 30.11.1996, lch. 1.

      (5)  IO L 192, 22.7.2011, lch. 1.

      (6)  IO L 154, 21.6.2003, lch. 1.

      (7)  IO L 87, 31.3.2009, lch. 164.

      (8)  IO L 306, 23.11.2011, lch. 41.

      (9)  Cinneadh 74/122/CEE ón gComhairle an 18 Feabhra 1974 lena mbunaítear Coiste um Beartas Eacnamaíoch (IO L 63, 5.3.1974, lch. 21).

      (10)  IO L 55, 28.2.2011, lch. 13.

      (11)  IO L 332, 30.11.2006, lch. 21.

      (12)  IO L 181, 19.7.2003, lch. 1.

      (13)  IO L 130, 31.5.2000, lch. 1.

      (14)  IO L 155, 7.6.1989, lch. 9.

      (15)  IO L 163, 23.6.2007, lch. 17.

      IARSCRIBHINN A

                  CAIBIDIL 1

                  GNÉITHE GINEARÁLTA AGUS BUNPHRIONSABAIL

         GNÉITHE GINEARÁLTA

         Domhandú

         ÚSÁIDÍ A BHAINTEAR AS CCE 2010

         Creat le haghaidh anailíse agus beartais

         Saintréithe na gcoincheap in CCE 2010

         Aicmiú de réir earnála

         Cuntais satailíte

         CCE 2010 agus CCN 2008

         CCE 2010 AGUS CCE 95

         BUNPHRIONSABAIL CCE 2010 MAR CHÓRAS

         Aonaid staidrimh agus a ngrúpálacha

            Aonaid institiúideacha agus earnálacha institiúideacha

            APGanna áitiúla agus tionscail

            Aonaid chónaitheacha agus neamhchónaitheacha; geilleagar iomlán agus an chuid eile den domhan

         Sreafaí agus stoic

            Sreafaí

         Idirbhearta

         Airíonna na n-idirbheart

      Comparáid idir idirghníomhaíochtaí agus idirbhearta laistigh d’aonad
      Comparáid idir idirbhearta airgeadaíochta agus idirbhearta neamhairgeadaíochta
      Comparáid idir idirbhearta le contrapháirteanna agus idirbhearta gan chontrapháirteanna
      Idirbhearta athchóirithe

         Athródú

         Deighilt

         An príomhpháirtí in idirbheart a aithint

      Cásanna idir eatarthu

         Athruithe eile ar shócmhainní

      Athruithe eile ar mhéid na sócmhainní agus na ndliteanas
      Gnóthachain sealúchais agus caillteanais sealúchais

            Stoic

         Córas na gcuntas agus na comhiomláin

            Rialacha cuntasaíochta

         Téarmaíocht le haghaidh an dá thaobh de na cuntais

         Iontráil dhúbailte/iontráil cheathrúil

            Luacháil

         Luachálacha speisialta maidir le táirgí

         Luacháil ag praghsanna tairiseacha

            Tráth taifeadta

            Comhdhlúthú agus glanluacháil

         Comhdhlúthú

         Glanluacháil

            Cuntais, ítimí comhardaithe agus comhiomláin

         Seicheamh na gcuntas

            An cuntas earraí agus seirbhísí

            Cuntas na coda eile den domhan

            Ítimí comhardaithe

            Comhiomláin

         OTI: príomh-chomhiomlán

         An creat ionchuir-aschuir

            Táblaí soláthair agus úsáide

            Táblaí siméadracha ionchuir aschuir

                  CAIBIDIL 2

                  AONAID AGUS GRÚPÁLACHA AONAD

         TEORAINNEACHA AN GHEILLEAGAIR NÁISIÚNTA

         NA hAONAID INSTITIÚIDEACHA

         Ceannoifigí agus cuideachtaí sealbhaíochta

         Grúpaí corparáidí

         Eintitis shainchuspóireacha

         Institiúidí airgeadais faoi chuing

         Fochorparáidí saorga

         Aonaid shainchuspóireacha an rialtais ghinearálta

         NA hEARNÁLACHA INSTITIÚIDEACHA

         Corparáidí neamhairgeadais (S.11)

            Fo-earnáil: Corparáidí poiblí neamhairgeadais (S.11001)

            Fo-earnáil: Corparáidí príobháideacha náisiúnta neamhairgeadais (S.11002)

            Fo-earnáil: Corparáidí neamhairgeadais faoi rialú eachtrach (S.11003)

         Corparáidí airgeadais (S.12)

            Idirghabhálaithe airgeadais

            Corparáidí cúntacha airgeadais

            Corparáidí airgeadais nach idirghabhálaithe airgeadais ná corparáidí cúntacha airgeadais iad

            Aonaid institiúideacha atá ar áireamh in earnáil na gcorparáidí airgeadais

            Fo-earnáil na gcorparáidí airgeadais

            Fo-earnálacha corparáidí airgeadais a chomhthiomsú

            Fo-earnálacha corparáidí airgeadais a fhoroinnt ina gcorparáidí airgeadais poiblí, príobháideacha náisiúnta agus faoi rialú

            An Banc Ceannais (S.121)

            Corparáidí glactha taisce, ach amháin an banc ceannais (S.122

            CMA (S.123)

            Cistí infheistíochta neamh-CMA (S.124)

            Idirghabhálaithe airgeadais eile, cé is moite de chorparáidí árachais agus cistí pinsin (S.125)

         Corparáidí um meáin airgeadais atá i mbun idirbheart urrúsaithe (FVC)

         Déileálaithe urrús agus díorthach, corparáidí airgeadais atá i mbun iasachtaithe agus sainchorparáidí airgeadais

            Corparáidí cúntacha airgeadais (S.126)

            Institiúidí airgeadais agus iasachtóirí faoi chuing (S.127)

            Corparáidí árachais (S.128)

            Cistí pinsin (S.129)

         An rialtas ginearálta (S.13)

            An rialtas láir (gan cistí slándála sóisialta a áireamh) (S.1311)

            An rialtas stáit (gan cistí slándála sóisialta a áireamh) (S.1312)

            An rialtas áitiúil (gan cistí slándála sóisialta a áireamh) (S.1313)

            Cistí slándála sóisialta (S.1314)

         Teaghlaigh (S.14)

            Fostóirí agus oibrithe féinchuntais (S.141 agus S.142)

            Fostaithe (S.143)

            Faighteoirí ioncaim ó mhaoin (S.1441)

            Faighteoirí pinsean (S.1442)

            Faighteoirí ioncaim ó aistrithe eile (S.1443)

         Institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh (S.15)

         An chuid eile den domhan (S.2)

         Na haonaid táirgthe a aicmiú de réir earnála de bhun na bpríomhfhoirmeacha caighdeánacha dlíthiúla úinéireachta

         AONAID PHRÍOMHGHNÍOMHAÍOCHTA ÁITIÚLA AGUS TIONSCAIL

         An t -aonad príomhghníomhaíochta áitiúil

         Tionscail

         Tionscail a aicmiú

         AONAID TÁIRGTHE AONCHINEÁLAIGH AGUS BRAINSÍ AONCHINEÁLACHA

         An t -aonad táirgthe aonchineálaigh

         An brainse aonchineálach

                  CAIBIDIL 3

                  IDIRBHEARTA TÁIRGÍ AGUS SÓCMHAINNÍ NEAMHTHÁIRGTHE

         IDIRBHEARTA TÁIRGÍ: GINEARÁLTA

         TÁIRGEADH AGUS ASCHUR

         Príomhghníomhaíochtaí, gníomhaíochtaí tánaisteacha agus gníomhaíochtaí coimhdeacha

         Aschur (P.1)

         Aonaid institiúideacha: idirdhealú idir táirgeoirí margaidh, táirgeoirí táirgí chun críche úsáide críochnaithí dílse agus táirgeoirí neamh- mhargaidh

         Am taifeadta agus luacháil aschuir

            Táirgí talmhaíochta, foraoiseachta agus iascaireachta (Roinn A)

            Táirgí monaraithe (Roinn C); Obair thógála (Roinn F)

            Seirbhísí trádála mórdhíola agus miondíola; seirbhísí deisithe mótarfheithiclí agus gluaisrothar (Roinn G)

            Iompar agus stóráil (Roinn H)

            Seirbhísí cóiríochta agus bia (Roinn I)

            Seirbhísí airgeadais agus árachais (Roinn K): aschur ón mbanc ceannais

            Seirbhísí airgeadais agus árachais (Roinn K): seirbhísí airgeadais i gcoitinne

         Seirbhísí airgeadais a sholáthraítear i gcomaoin íocaíochta dírí

         Seirbhísí airgeadais a níoctar astu trí mhuirir úis a ghearradh

         Seirbhísí airgeadais arb éard iad sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais a fháil agus a dhiúscairt ar mhargaí airgeadais

         Seirbhísí airgeadais a sholáthraítear mar chuid de scéimeanna árachais agus pinsin ina maoinítear gníomhaíocht trí ranníocaíochtaí árachais a ghearradh agus tríd an ioncam ó choigiltis

            Seirbhísí eastáit réadaigh (Roinn L)

            Seirbhísí gairmiúla, eolaíocha agus teicniúla (Roinn M); Seirbhísí riaracháin agus tacaíochta (Roinn N)

            Seirbhísí riaracháin phoiblí agus cosanta, seirbhísí slándála sóisialta éigeantaí (Roinn O)

            Seirbhísí oideachais (Roinn P); Seirbhísí sláinte daonna agus oibre sóisialta (Roinn Q)

            Na healaíona, siamsaíocht agus seirbhísí caithimh aimsire (Roinn R); Seirbhísí eile (Roinn S)

            Teaghlaigh phríobháideacha mar fhostóirí (Roinn T)

         TOMHALTAS IDIRMHEÁNACH (P.2)

         Am taifeadta agus luacháil tomhaltais idirmheánaigh

         TOMHALTAS CRÍOCHNAITHEACH (P.3, P.4)

         Caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach (P.3)

         Tomhaltas críochnaitheach iarbhír (P.4)

         Am taifeadta agus luacháil an chaiteachais ar thomhaltas críochnaitheach

         Am taifeadta agus luacháil tomhaltais chríochnaithigh iarbhír

         OLLFHOIRMIÚ CAIPITIL (P.5)

         Ollfhoirmiú caipitil sheasta (P.51g)

            Am taifeadta agus luacháil ar ollfhoirmiú caipitil sheasta

         Ídiú an chaipitil sheasta (P.51c)

         Athruithe ar fhardail (P.52)

            Am taifeadta agus luacháil athruithe ar fhardail

         Éadálacha lúide diúscairtí earraí luachmhara (P.53)

         ONNMHAIRÍ AGUS ALLMHAIRÍ EARRAÍ AGUS SEIRBHÍSÍ (P.6 agus P.7)

         Allmhairí earraí agus onnmhairí earraí (P.61 agus P.71)

         Onnmhairí seirbhísí agus allmhairí seirbhísí (P.62 agus P.72)

         IDIRBHEARTA EARRAÍ ATÁ ANN CHEANA

         ÉADÁLACHA LÚIDE DIÚSCAIRTÍ SÓCMHAINNÍ NEAMHTHÁIRGTHE (SN)

                  CAIBIDIL 4

                  IDIRBHEARTA DÁILEACHÁIN

         CÚITEAMH D’FHOSTAITHE (D.1)

         Pá agus tuarastail (D.11)

            Pá agus tuarastail in airgead tirim

            Pá comhchineáil agus tuarastail chomhchineáil

         Ranníocaíochtaí sóisialta fostóirí (D.12)

            Ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí (D.121)

            Ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí (D.122)

         CÁNACHA AR THÁIRGEADH AGUS AR ALLMHAIRÍ (D.2)

         Dánacha ar tháirgí (D.21)

            Cánacha de chineál breisluacha (CBL) (D.211)

            Cánacha agus dleachtanna ar allmhairí gan CBL a áireamh (D.212)

            Cánacha ar tháirgí, ach amháin CBL agus cánacha ar allmhairí (D.214)

         Cánacha eile ar tháirgeadh (D.29)

         Cánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí a íoctar le hinstitiúidí an Aontais Eorpaigh

         Cánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí: tráth taifeadta agus na suimeanna atá le taifeadadh

         FÓIRDHEONTAIS (D.3)

         Fóirdheontais ar tháirgí (D.31)

            Fóirdheontais ar allmhairí (D.311)

            Fóirdheontais eile ar tháirgí (D.319)

         Fóirdheontais eile ar tháirgeadh (D.39)

         IONCAM Ó MHAOIN (D.4)

         Ús (D.41)

            Ús ar thaiscí agus ar iasachtaí

            Ús ar urrúis fiachais

         Ús ar bhillí agus ar ionstraimí gearrthéarmacha dá samhail

         Ús ar bhannaí agus ar bhintiúir

            Babhtálacha ráta úis agus comhaontuithe ar réamhráta

            Ús ar léasanna airgeadais

            Ús eile

            Tráth taifeadta

         Ioncam dáilte corparáidí (D.42)

            Díbhinní (D.421)

            Aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí (D.422)

         Tuilleamh athinfheistithe ó infheistíocht dhíreach eachtrach (D.43)

         Ioncam eile ó infheistíocht (D.44)

            Ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith sealbhóirí polasaithe árachais (D.441)

            Ioncam ó infheistíocht atá iníoctha i leith teidlíochtaí pinsean (D.442)

            Ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith scairshealbhóirí i gcistí comhinfheistíochta (D.443)

         Cíos (D.45)

            Cíos ar thalamh

            Cíosanna ar shócmhainní fo-ithreach

         CÁNACHA REATHA AR IONCAM, AR RACHMAS, ETC. (D.5)

         Cánacha ar ioncam (D.51)

         Cánacha reatha eile (D.59)

         RANNÍOCAÍOCHTAÍ SÓISIALTA AGUS SOCHAIR SHÓISIALTA (D.6)

         Ranníocaíochtaí sóisialta, glan (D.61)

            Ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí (D.611)

            Ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí (D.612)

            Ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír teaghlach (D.613)

            Forlíontaí ranníocaíochta sóisialta teaghlach (D.614)

         Sochair shóisialta seachas aistrithe sóisialta comhchineáil (D.62)

            Sochair slándála sóisialta in airgead tirim (D.621)

            Sochair árachais shóisialta eile (D.622)

            Sochair chúnaimh shóisialta in airgead tirim (D.623)

         Aistrithe sóisialta comhchineáil (D.63)

            Aistrithe sóisialta comhchineál — táirgeadh chun críoch neamh mhargaidh an rialtais ghinearálta agus INBFTanna (D.631)

            Aistrithe sóisialta comhchineál — táirgeadh ceannaithe margaidh ag an rialtas ginearálta agus ag INBFTanna (D.632)

         AISTRITHE REATHA EILE (D.7)

         Glanphréimheanna árachais neamhshaoil (D.71)

         Éilimh árachais neamhshaoil (D.72)

         Aistrithe reatha laistigh den rialtas ginearálta (D.73)

         Comhar idirnáisiúnta reatha (D.74)

         Aistrithe reatha ilghnéitheacha (D.75)

            Aistrithe reatha chuig INBFTanna (D.751)

            Aistrithe reatha idir teaghlaigh (D.752)

            Aistrithe reatha ilghnéitheacha eile (D.759)

         Fíneálacha agus pionóis

         Crannchuir agus cearrbhachas

         Íocaíochtaí cúitimh

         Acmhainní dílse an AE atá bunaithe ar CBL agus OIN (ollioncam náisiúnta) (D.76)

         COIGEARTÚ I LEITH AN ATHRAITHE AR THEIDLÍOCHTAÍ PINSIN (D.8)

         AISTRITHE CAIPITIL (D.9)

         Cánacha caipitil (D.91)

         Deontais infheistíochta (D.92)

         Aistrithe caipitil eile (D.99)

         SCAIR-ROGHANNA FOSTAITHE (ESOanna)

                  CAIBIDIL 5

                  IDIRBHEARTA AIRGEADAIS

         GNÉITHE GINEARÁLTA IDIRBHEART AIRGEADAIS

         Sócmhainní airgeadais, éilimh airgeadais, agus dliteanais

         Sócmhainní teagmhasacha agus dliteanais theagmhasacha

         Catagóirí sócmhainní airgeadais agus dliteanas airgeadais

         Cláir chomhardaithe, cuntas airgeadais, agus sreafaí eile

         Luacháil

         Glantaifeadadh agus olltaifeadadh

         Comhdhlúthú

         Glanluacháil

         Rialacha cuntasaíochta maidir le hidirbhearta airgeadais

         Idirbheart airgeadais a bhfuil aistriú reatha nó aistriú caipitil mar chontrapháirt aige

         Idirbheart airgeadais a bhfuil ioncam ó mhaoin mar chontrapháirt aige

         Am taifeadta

         Cuntas airgeadais idirearnálacha

         AICMIÚ IDIRBHEART AIRGEADAIS GO MIONCHRUINN DE RÉIR CATAGÓIRE

         Ór airgeadaíochta agus cearta tarraingthe speisialta (F.1)

            Ór airgeadaíochta (F.11)

            CTSanna (F.12)

         Airgeadra agus taiscí (F.2)

            Airgeadra (F.21)

            Taiscí (F.22 agus F.29)

            Taiscí inaistrithe (F.22)

            Taiscí eile (F.29)

         Urrúis fiachais (F.3)

            Príomhghnéithe d’urrúis fiachais

            Aicmiú de réir aibíochta bunaidh agus airgeadra

            Aicmiú de réir an chineáil ráta úis

            Urrúis fiachais ar ráta úis seasta

            Urrúis fiachais ar ráta úis athraitheach

            Urrúis fiachais ar ráta úis measctha

            Láithrithe príobháideacha

            Urrúsú

            Bannaí cumhdaithe

         Iasachtaí (F.4)

            Príomhghnéithe iasachtaí

            Aicmiú iasachtaí de réir aibíochta bunaidh, airgeadra agus chuspóir an iasachtaithe

            Idirdhealú idir idirbhearta iasachtaí agus idirbhearta taiscí

            Idirdhealú idir idirbhearta iasachtaí agus idirbhearta urrús fiachais

            Idirdhealú idir idirbhearta iasachtaí, creidmheasanna trádála agus billí trádála

            Iasachtú urrús agus comhaontuithe athcheannaigh

            Léasanna airgeadais

            Cineálacha eile iasachtaí

            Sócmhainní airgeadais atá eisiata ón gcatagóir iasachtaí

         Cothromas agus scaireanna nó aonaid i gcistí infheistíochta (F.5)

            Cothromas (F.51)

            Admhálacha taisclainne

         Scaireanna liostaithe (F.511)

         Scaireanna neamhliostaithe (F.512)

      Tairiscint tosaigh don phobal, liostú, díliostú agus athcheannach scaireanna
      Sócmhainní airgeadais atá eisiata ó urrúis chothromais
      Cothromas eile (F.519)

      Luacháil idirbheart i gcothromas

            Scaireanna nó aonaid i gcistí infheistíochta (F.52)

         Scaireanna nó aonaid CMA (F.521)

         Scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta neamh CMA (F.522)

      Luacháil idirbheart i gcothromas agus scaireanna nó aonaid i gcistí infheistíochta

         Scéimeanna árachais agus pinsean agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe (F.6)

            Cúlchistí teicniúla árachais neamhshaoil (F.61)

            Teidlíochtaí árachais saoil agus blianachta (F.62)

            Teidlíochtaí pinsean (F.63)

         Teidlíochtaí teagmhasacha pinsin

            Éilimh chistí pinsin ar bhainisteoirí cistí pinsin (F.64)

            Teidlíochtaí sochar neamhphinsean (F.65)

            Soláthairtí i gcomhair glaonna faoi ráthaíochtaí caighdeánaithe (F.66)

         Ráthaíochtaí caighdeánaithe agus ráthaíochtaí aonuaire

         Díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe (F.7)

            Díorthaigh airgeadais (F.71)

         Roghanna

         Réamhchonarthaí

         Roghanna maidir le réamhchonarthaí

         Babhtálacha

         Comhaontuithe ar réamhráta (FRAanna)

         Díorthaigh chreidmheasa

         Babhtálacha mainneachtana creidmheasa

         Ionstraimí airgeadais nach n-áirítear le díorthaigh airgeadais

            Scair-roghanna fostaithe (F.72)

         Idirbhearta díorthach airgeadais agus scair-roghanna fostaithe a luacháil

         Cuntais eile infhála/iníoctha (F.8)

            Creidmheasanna trádála agus airleacain (F.81)

            Cuntais eile infhála/iníoctha, gan creidmheasanna trádála agus airleacain a áireamh (F.89)

                     IARSCRÍBHINN 5.1 —

                  AICMIÚ IDIRBHEART AIRGEADAIS

         Aicmiú idirbheart airgeadais de réir catagóire

         Aicmiú idirbheart airgeadais de réir soshanntachta

            Urrúis struchtúrtha

         Aicmiú idirbheart airgeadais de réir an chineáil ioncaim

         Aicmiú idirbheart airgeadais de réir an chineáil ráta úis

         Aicmiú idirbheart airgeadais de réir aibíochta

            Aibíocht ghearrthéarmach agus fhadtéarmach

            Aibíocht bhunaidh agus aibíocht iarmharach

         Aicmiú idirbheart airgeadais de réir airgeadra

            Aonaid tomhais airgid

                  CAIBIDIL 6

                  SREAFAÍ EILE

         RÉAMHRÁ

         ATHRUITHE EILE AR SHÓCMHAINNÍ AGUS AR DHLITEANAIS

         Athruithe eile ar mhéid na sócmhainní agus na ndliteanas (K.1 go K.6)

            Taispeánadh eacnamaíoch sócmhainní (K.1)

            Imeacht eacnamaíoch sócmhainní neamhtháirgthe (K.2)

            Caillteanais i ngeall ar thubaistí (K.3)

            Urghabhálacha neamhchúitithe (K.4)

            Athruithe eile ar an méid nach bhfuil aicmithe in áit ar bith eile (K.5)

            Athruithe ar aicmiú (K.6)

         Athruithe ar aicmiú earnála agus ar struchtúr aonad institiúideach (K.61)

         Athruithe ar aicmiú sócmhainní agus dliteanas (K.62)

         Gnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais (K.7)

            Gnóthachain neodracha agus caillteanais neodracha sealúchais (K.71)

            Gnóthachain réadacha agus caillteanais réadacha sealúchais (K.72)

         Gnóthachain agus caillteanais sealúchais de réir cineálacha sócmhainne agus dliteanais airgeadais

            Ór airgeadaíochta agus CTSanna (AF.1)

            Airgeadra agus taiscí (AF.2)

            Urrúis fiachais (AF.3)

            Iasachtaí (AF.4)

            Cothromas agus scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta (AF.5)

            Scéimeanna árachais agus pinsean agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe (AF.6)

            Díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe (AF.7)

            Cuntais eile infhála/iníoctha (AF.8)

            Sócmhainní atá ainmnithe in airgeadra eachtrach

                  CAIBIDIL 7

                  CLÁIR CHOMHARDAITHE

         CINEÁLACHA SÓCMHAINNÍ AGUS DLITEANAS

         Sainmhíniú ar shócmhainn

         EISIAIMH Ó SHÓCMHAINNÍ AGUS Ó DHLITEANAIS

         CINEÁLACHA SÓCMHAINNÍ AGUS DLITEANAS

         Sócmhainní táirgthe neamhairgeadais (AN.1)

         Sócmhainní neamhtháirgthe neamhairgeadais (AN.2)

         Sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais (AF)

         LUACHÁIL IONTRÁLACHA SNA CLÁIR CHOMHARDAITHE

         Prionsabail ghinearálta luachála

         SÓCMHAINNÍ NEAMHAIRGEADAIS (AN)

         Produced non-financial assets (AN.1)

            Sócmhainní seasta (AN.11)

         Táirgí maoine intleachtúla (AN.117)

         Costais a ghabhann le haistriú úinéireachta sócmhainní neamhtháirgthe (AN.116)

            Fardails (AN.12)

            Earraí luachmhara (AN.13)

         Sócmhainní neamhtháirgthe neamhairgeadais (AN.2)

            Acmhainní nádúrtha (AN.21)

         Talamh (AN.211)

         Cúltaiscí mianraí agus fuinnimh (AN.212)

         Sócmhainní nádúrtha eile (AN.213, AN.214 agus AN.215)

            Conarthaí, léasanna agus ceadúnais (AN.22)

            Ceannacháin lúide díolacháin cáilmheasa agus sócmhainní margaíochta (AN.23)

         SÓCMHAINNÍ AIRGEADAIS AGUS DLITEANAIS AIRGEADAIS (AF)

         Ór airgeadaíochta agus CTSanna (AF.1)

         Airgeadra agus taiscí (AF.2)

         Urrúsis fiachais (AF.3)

         Iasachtaí (AF.4)

         Cothromas agus scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta (AF.5)

         Scéimeanna árachais agus pinsean agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe (AF.6)

         Díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe (AF.7)

         Cuntais eile infhála/iníoctha (AF.8)

         CLÁIR CHOMHARDAITHE AIRGEADAIS

         ÍTIMÍ LE MEABHRÚ

         Earraí marthanacha tomhaltais (AN.m)

         Infheistíocht dhíreach eachtrach (AF.m1)

         Iasachtaí neamhthuillmheacha (AF.m2)

         Iasachtaí neamhthuillmheacha a thaifeadadh

                     IARSCRÍBHINN 7.1

                  ACHOIMRE AR GACH CATAGÓIR SÓCMHAINNE

                     IARSCRÍBHINN 7.2

                  SEICHEAMH ÓN gCLÁR COMHARDAITHE TOSAIGH GO dTÍ AN CLÁR COMHARDAITHE DEIRIDH

                  CAIBIDIL 8

                  SEICHEAMH NA gCUNTAS

         RÉAMHRÁ

         Seicheamh na gcuntas

         SEICHEAMH NA gCUNTAS

         Cuntais reatha

            Cuntas táirgeachta (I)

            Cuntais dáilte agus úsáide ioncaim (II)

         Cuntais dáilte phríomha ioncaim (II.1)

      Cuntas giniúna ioncaim (II.1.1)
      Cuntas leithdháilte ioncaim phríomha (II.1.2)

         Cuntas ioncaim fhiontraíoch (II.1.2.1)

         Cuntas leithdháilte ioncaim phríomha eile (II.1.2.2)

         Cuntas dáilte thánaistigh ioncaim (II.2)

         Cuntas athdháilte ioncaim chomhchineáil (II.3)

         Cuntas úsáide ioncaim (II.4)

      Cuntas úsáide ioncaim indiúscartha (II.4.1)
      Cuntas úsáide ioncaim indiúscartha choigeartaithe (II.4.2)

         Cuntais charntha (III)

            Cuntas caipitil (III.1)

         Cuntas athraithe ar ghlanfhiúchas i ngeall ar choigilt agus aistrithe caipitil (III.1.1)

         Cuntas éadálacha sócmhainní neamhairgeadais (III.1.2)

            Cuntas airgeadais (III.2)

            Cuntas athruithe eile ar shócmhainní (III.3)

         Cuntas athruithe eile ar mhéid na sócmhainní (III.3.1)

         Cuntas athluachála (III.3.2)

      Cuntas gnóthachan/caillteanas neodrach sealúchais (III.3.2.1)
      Cuntas gnóthachan/caillteanas réadach sealúchais (III.3.2.2)

         Cláir chomhardaithe (IV)

            Clár comhardaithe tosaigh (IV.1)

            Athruithe ar an gclár comhardaithe (IV.2)

            Clár comhardaithe deiridh (IV.3)

         CUNTAIS NA CODA EILE DEN DOMHAN (V)

         Cuntais reatha

            Cuntas seachtrach earraí agus seirbhísí (V.I)

            Cuntas seachtrach ioncam príomha agus aistrithe reatha (V.II)

            Cuntais charntha sheachtracha (V.III)

         Cuntas caipitil (V.III.1)

         Cuntas airgeadais (V.III.2)

         Cuntas athruithe eile ar na sócmhainní (V.III.3)

            Cláir chomhardaithe (V.IV)

         CUNTAS EARRAÍ AGUS SEIRBHÍSÍ (0)

         CUNTAIS EACNAMAÍOCHA CHOMHTHÁITE

         COMHIOMLÁIN

         Olltáirgeacht intíre ag praghsanna an mhargaidh (OTI)

         Barrachas oibriúcháin an gheilleagair iomláin

         Ioncam measctha an gheilleagair iomláin

         Ioncam fiontraíoch an gheilleagair iomláin

         Ioncam náisiúnta (ag praghsanna an mhargaidh)

         Ioncam indiúscartha náisiúnta

         Coigilt

         Comhardú seachtrach reatha

         Glaniasachtú (+) nó glaniasachtaíocht (-) an gheilleagair iomláin

         Glanfhiúchas an gheilleagair iomláin

         Caiteachas agus ioncam an rialtais ghinearálta

                  CAIBIDIL 9

                  TÁBLAÍ SOLÁTHAIR AGUS ÚSÁIDE AGUS AN CREAT IONCHUIR ASCHUIR

         RÉAMHRÁ

         TUAIRISC

         UIRLIS STAIDRIMH

         UIRLIS ANAILÍSE

         LÉARGAS NÍOS MIONSONRAITHE AR THÁBLAÍ SOLÁTHAIR AGUS ÚSÁIDE

         Aicmithe

         Prionsabail luachála

         Corrlaigh trádála agus iompair

         Cánacha lúide fóirdheontais ar tháirgeadh agus ar allmhairí

         Coincheapa bunúsacha eile

         Faisnéis fhorlíontach

         FOINSÍ SONRAÍ AGUS COMHARDÚ

         UIRLIS ANAILÍSE AGUS SÍNEADH

                  CAIBIDIL 10

                  AONAID TOMHAIS PRAGHSANNA AGUS MÉIDEANNA

         RAON FEIDHME INNÉACSANNA PRAGHSANNA AGUS MÉIDEANNA SNA CUNTAIS NÁISIÚNTA

         Córas comhtháite na n-innéacsanna praghsanna agus méideanna

         Innéacsanna eile praghsanna agus méideanna

         PRIONSABAIL GHINEARÁLTA MAIDIR LE hINNÉACSANNA PRAGHSANNA AGUS MÉIDEANNA A THOMHAS

         Sainmhíniú ar phraghsanna agus ar mhéideanna táirgí margaidh

         Cáilíocht, praghas agus táirgí aonchineálacha

         Praghsanna agus méid

         Táirgí nua

         Prionsabail i gcomhair seirbhísí neamh-mhargaidh

         Prionsabail i gcomhair breisluacha agus OTI

         FADHBANNA SONRACHA MAIDIR LEIS NA PRIONSABAIL A CHUR I bhFEIDHM

         Cánacha agus fóirdheontais ar tháirgí agus ar allmhairí

         Cánacha eile agus fóirdheontais ar tháirgeadh

         Ídiú an chaipitil sheasta

         Cúiteamh d’fhostaithe

         Stoic de shócmhainní seasta táirgthe agus fardail

         AONAID TOMHAIS IONCAIM RÉADAIGH DON GHEILLEAGAR IOMLÁN

         COMPARÁIDEACHT IDIRNÁISIÚNTA INNÉACSANNA PRAGHSANNA AGUS MÉIDEANNA

                  CAIBIDIL 11

                  DAONRA AGUS IONCHUR SAOTHAIR

         DAONRA IOMLÁN

         DAONRA ATÁ GNÍOMHACH Ó THAOBH AN GHEILLEAGAIR DE

         FOSTAÍOCHT

         Fostaithe

         Daoine féinfhostaithe

         Fostaíocht agus cónaí

         DÍFHOSTAÍOCHT

         POIST

         Poist agus cónaí

         AN GEILLEAGAR NEAMHBHREATHNAITHE

         UAIREANTA IOMLÁNA AN CHLOIG OIBRITHE

         Uaireanta an chloig oibrithe iarbhír a shonrú

         COIBHÉIS LÁNAIMSEARTHA

         IONCHUR SAOTHAIR NA bhFOSTAITHE AG CÚITEAMH TAIRISEACH

         AONAID TOMHAIS TÁIRGIÚLACHTA

                  CAIBIDIL 12

                  CUNTAIS NÁISIÚNTA RÁITHIÚLA

         RÉAMHRÁ

         GNÉITHE SONRACHA NA GCUNTAS NÁISIÚNTA RÁITHIÚIL

         Am taifeadta

            Obair idir lámha

            Gníomhaíochtaí le linn tréimhsí sonracha laistigh de bhliain

            Íocaíochtaí ar mhinicíocht íseal

         Tobmheastacháin

         Comhardú agus tagarmharcáil na gcuntas náisiúnta ráithiúil

            Comhardú

            Comhsheasmhacht idir cuntais ráithiúla agus cuntais bhliantúla — tagarmharcáil

         Aonaid tomhais shlabhraithe athruithe praghsanna agus méideanna

         Coigeartuithe de réir séasúir agus coigeartuithe féilire

            Seicheamh thiomsú na n-aonad tomhais méideanna slabhraithe a bhfuil coigeartú de réir séasúir déanta orthu

                  CAIBIDIL 13

                  CUNTAIS RÉIGIÚNACHA

         RÉAMHRÁ

         CRÍOCH RÉIGIÚNACH

         AONAID AGUS CUNTAIS RÉIGIÚNACHA

         Aonaid institiúideacha

         Aonaid phríomhghníomhaíochta áitiúla agus gníomhaíochtaí táirgthe réigiúnacha de réir tionscail

         MODHANNA RÉIGIÚNAITHE

         COMHIOMLÁIN LE hAGHAIDH GNÍOMHAÍOCHTAÍ TÁIRGTHE

         Oll-bhreisluach agus olltáirgeacht intíre de réir réigiúin

         Leithdháileadh FISIM ar thionscail úsáideoirí

         Fostaíocht

         Cúiteamh d’fhostaithe

         Aistriú ó oll-bhreisluach réigiúnach go holltáirgeacht intíre réigiúnach

         Rátaí fáis méideanna an oll-bhreisluacha réigiúnaigh

         CUNTAIS RÉIGIÚNACHA IONCAIM NA dTEAGHLACH

                  CAIBIDIL 14

                  SEIRBHÍSÍ IDIRGHABHÁLA AIRGEADAIS ARNA dTOMHAS GO hINDÍREACH (FISIM)

         COINCHEAP FISIM AGUS AN TIONCHAR AR NA PRÍOMH-CHOMHIOMLÁIN AG LEITHDHÁILEADH FISIM AR ÚSÁIDEOIRÍ

         ASCHUR FISIM A RÍOMH DE RÉIR EARNÁLACHA S.122 AGUS S.125

         Sonraí staidrimh atá riachtanach

         Rátaí tagartha

            Ráta tagartha inmheánach

            Rátaí tagartha seachtracha

         Miondealú mionsonraithe ar FISIM de réir earnála institiúidí

         FISIM arna leithdháileadh ar theaghlaigh a mhiondealú i dtomhaltas idirmheánach agus i dtomhaltas críochnaitheach

         ALLMHAIRÍ DE CHUID FISIM A RÍOMH

         FISIM I dTÉARMAÍ MÉIDEANNA

         FISIM A RÍOMH DE RÉIR TIONSCAIL

         ASCHUR AN BHAINC CHEANNAIS

                  CAIBIDIL 15

                  CONARTHAÍ, LÉASANNA AGUS CEADÚNAIS

         RÉAMHRÁ

         IDIRDHEALÚ IDIR LÉASANNA OIBRIÚCHÁIN, LÉASANNA ACMHAINNE AGUS LÉASANNA AIRGEADAISFINANCIAL LEASES

         Léasanna oibriúcháin

         Léasanna airgeadais

         Léasanna acmhainne

         Ceadanna chun acmhainn nádúrtha a úsáid

         Ceadanna chun gníomhaíochtaí sonracha a dhéanamh

         Comhpháirtíochtaí príobháideacha poiblí (CPPanna)

         Conarthaí lamháltais seirbhíse

         Léasanna oibriúcháin indíolta (AN.221)

         Teidlíochtaí i leith earraí agus seirbhísí todhchaí ar bhonn eisiach (AN.224)

                  CAIBIDIL 16

                  ÁRACHAS

         RÉAMHRÁ

         Árachas díreach

         Athárachas

         Na haonaid rannpháirteacha

         ASCHUR ÁRACHAIS DHÍRIGH

         Préimheanna tuillte

         Forlíontaí préimhe

         Éilimh thabhaithe choigeartaithe agus sochair dhlite

            Éilimh thabhaithe choigeartaithe in árachas neamhshaoil

            Sochair dhlite in árachas saoil

         Cúlchistí teicniúla árachais

         Aschur árachais a shainiú

            Árachais neamhshaoil

            Árachas saoil

            Athárachas

         IDIRBHEARTA A BHAINEANN LE hÁRACHAS NEAMHSHAOIL

         Aschur árachais a leithdháileadh ar úsáideoirí

         Seirbhísí árachais arna soláthar don chuid eile den domhan agus arna soláthar ag an gcuid eile den domhan

         Na hiontrálacha cuntasaíochta

         IDIRBHEARTA ÁRACHAIS SAOIL

         IDIRBHEARTA A BHAINEANN LE hATHÁRACHAS

         IDIRBHEARTA A BHAINEANN LE CORPARÁIDÍ CÚNTACHA ÁRACHAIS

         BLIANACHTAÍ

         ÉILIMH ÁRACHAIS NEAMHSHAOIL A THAIFEADADH

         Éilimh choigeartaithe a láimhseáil

         Caillteanais i ngeall ar thubaistí a láimhseáil

                  CAIBIDIL 17

                  ÁRACHAS SÓISIALTA LENA n-ÁIRÍTEAR PINSIN

         RÉAMHRÁ

         Scéimeanna árachais shóisialta, cúnamh sóisialta agus polasaithe árachais aonair

         Sochair Shóisialta

            Sochair shóisialta arna soláthar ag an rialtas ginearálta

            Sochair shóisialta arna soláthar ag aonaid institiúideacha eile

            Pinsin agus cineálacha eile sochair

         SOCHAIR ÁRACHAIS SHÓISIALTA SEACHAS PINSIN

         Scéimeanna slándála sóisialta seachas scéimeanna pinsin

         Scéimeanna árachais shóisialta eile a bhaineann le fostaíocht

         Stoic agus sreafaí a thaifeadadh de réir an chineáil scéime árachais shóisialta neamhphinsean

            Scéimeanna slándála sóisialta

            Scéimeanna árachais shóisialta neamhphinsean eile a bhaineann le fostaíocht

         PINSIN

         Cineálacha scéimeanna pinsin

            Scéimeanna slándála sóisialta pinsin

            Scéimeanna pinsin eile a bhaineann le fostaíocht

            Scéimeanna ranníocaíochtaí sainithe

            Scéimeanna sochar sainithe

            Scéimeanna ranníocaíochtaí sainithe barúlacha agus scéimeanna hibrideacha

            Comparáid idir scéimeanna sochar sainithe agus scéimeanna ranníocaíochtaí sainithe

         Riarthóir cistí pinsin, bainisteoir cistí pinsin, ciste pinsin agus scéim pinsin ilfhostóirí

         Stoic agus sreafaí a thaifeadadh de réir an chineáil scéime pinsin in árachas sóisialta

            Idirbhearta a bhaineann le scéimeanna pinsin in árachas sóisialta

            Idirbhearta i gcás scéimeanna pinsin eile a bhaineann le fostaíocht

            Idirbhearta a bhaineann le scéimeanna ranníocaíochtaí sainithe pinsin

            Sreafaí eile a bhaineann le scéimeanna ranníocaíochtaí sainithe pinsin

            Idirbhearta a bhaineann le scéimeanna sochar sainithe pinsin

         TÁBLA FORLÍONTACH LE hAGHAIDH TEIDLÍOCHTAÍ PINSIN FABHRAITHE CHUN DÁTA IN ÁRACHAS SÓISIALTA

         Leagan amach an tábla fhorlíontaigh

            Colúin an tábla

            Rónna an tábla

         Cláir chomhardaithe tosaigh agus deiridh

         Athruithe ar theidlíochtaí pinsin i ngeall ar idirbhearta

         Athruithe ar theidlíochtaí pinsin i ngeall ar shreafaí eacnamaíocha eile

         Táscairí gaolmhara

         Toimhdí achtúireacha

            Teidlíochtaí fabhraithe go dáta

            Ráta lascaine

            Fás pá

            Toimhdí déimeagrafacha

                  CAIBIDIL 18

                  CUNTAIS NA CODA EILE DEN DOMHAN

         RÉAMHRÁ

         CRÍOCH EACNAMAÍOCH

         Áit chónaithe

         AONAID INSTITIÚIDEACHA

         BRAINSÍ MAR THÉARMA A ÚSÁIDTEAR I GCUNTAIS IDIRNÁISIÚNTA CHOMHARDÚ NA nÍOCAÍOCHTAÍ

         AONAID CHÓNAITHEACHA BHARÚLACHA

         GNÓTHAIS I gCRÍOCHA ÉAGSÚLA

         MIONDEALÚ GEOGRAFACH

         CUNTAIS IDIRNÁISIÚNTA CHOMHARDÚ NA nÍOCAÍOCHTAÍ

         ÍTIMÍ COMHARDAITHE I GCUNTAIS REATHA NA GCUNTAS IDIRNÁISIÚNTA

         NA CUNTAIS D’EARNÁIL NA CODA EILE DEN DOMHAN AGUS A nGAOL LEIS NA CUNTAIS IDIRNÁISIÚNTA AR CHOMHARDÚ NA nÍOCAÍOCHTAÍ

         Cuntas seachtrach earraí agus seirbhísí

            Luacháil

            Earraí le haghaidh próiseála

            Trádáil cheannaíochta

         Earraí faoi thrádáil cheannaíochta

            Allmhairí agus onnmhairí FISIM

         Cuntas seachtrach ioncaim phríomha agus thánaistigh

            Cuntas ioncaim phríomha

            Ioncam ó infheistíocht dhíreach

            Cuntas ioncaim thánaistigh (aistrithe reatha) an BPM 6

         Cuntas caipitil seachtrach

         Cuntas airgeadais seachtrach agus an staid infheistíochta idirnáisiúnta (SII)

         CLÁIR CHOMHARDAITHE D’EARNÁIL NA CODA EILE DEN DOMHAN

                  CAIBIDIL 19

                  CUNTAIS EORPACHA

         RÉAMHRÁ

         Ó CHUNTAIS NÁISIÚNTA GO CUNTAIS EORPACHA

         Sonraí a chomhshó in airgeadraí éagsúla

         Institiúidí Eorpacha

         Cuntas na coda eile den domhan

         Comhardú na n-idirbheart

         Aonaid tomhais praghsanna agus méideanna

         Cláir chomhardaithe

         Maitrísí idirearnálacha

                     IARSCRÍBHINN 19.1. —

                  CUNTAIS NA nINSTITIÚIDÍ EORPACHA

         Acmhainní

         Úsáidí

         Comhdhlúthú

                  CAIBIDIL 20

                  CUNTAIS AN RIALTAIS

         RÉAMHRÁ

         EARNÁIL AN RIALTAIS GHINEARÁLTA A SHAINMHÍNIÚ

         Aonaid sa rialtas a shainaithint

            Aonaid rialtais

            INBanna atá aicmithe in earnáil an rialtais ghinearálta

            Aonaid eile de chuid an rialtais ghinearálta

         Rialú poiblí

         Treoirmharcáil margaidh/neamh-mhargaidh

            Gné na bpraghsanna atá suntasach ó thaobh an gheilleagair de

            Critéar an cheannaitheora i gcás aschur táirgeora phoiblí

         Díoltar an t-aschur le corparáidí agus le teaghlaigh den chuid is mó

         Ní dhíoltar an t-aschur ach leis an rialtas

         Díoltar an t-aschur leis an rialtas agus le hearnálacha eile

         An tástáil mhargaidh/neamh-mhargaidh

            Idirghabháil airgeadais agus teorainn an rialtais

         Cásanna idir eatarthu

            Ceannoifigí poiblí

            Cistí pinsin

            Samhailchorparáidí

            Gníomhaireachtaí athstruchtúraithe

            Gníomhaireachtaí um príobháidiú

            Struchtúir neamhnithe

            Eintitis shainchuspóireacha

            Comhfhiontair

            Gníomhaireachtaí rialála margaidh

            Údaráis fhornáisiúnta

         Fo-earnálacha an rialtais ghinearálta

            An rialtas láir

            An rialtas stáit

            An rialtas áitiúil

            Cistí slándála sóisialta

         STAIDREAMH AR AIRGEADAS AN RIALTAIS A THÍOLACADH

         Creat

         Ioncam

            Cánacha agus rannaíocaíochtaí sóisialta

            Díolacháin

            Ioncam eile

         Caiteachas

            Cúiteamh d’fhostaithe agus tomhaltas idirmheánach

            Caiteachas ar shochair shóisialta

            Ús

            Caiteachas reatha eile

            Caiteachas caipitiúil

            Caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach (P.3)

            Caiteachas rialtais de réir feidhme (COFOG)

         Ítimí comhardaithe

            Glaniasachtú/glaniasachtaíocht (B.9)

            Athruithe ar ghlanfhiúchas i ngeall ar choigilt agus aistrithe caipitil (B.101)

         Maoiniú

            Idirbhearta sócmhainní

            Idirbhearta dliteanas

         Sreafaí eacnamaíocha eile

            Cuntas athluachála

            Cuntas athruithe eile ar mhéid na sócmhainní

         Cláir chomhardaithe

         Comhdhlúthú

         SAINCHEISTEANNA CUNTASAÍOCHTA A BHAINEANN LEIS AN RIALTAS GINEARÁLTA

         Ioncam ó cháin

            Saintréith an ioncaim ó cháin

            Creidmheasanna cánach

            Suimeanna le taifeadadh

            Suimeanna neamh-inbhailithe

         Am taifeadta

            Taifeadadh ar bhonn fabhraithe

            Cánacha a thaifeadadh ar bhonn fabhraithe

            Ús

         Bannaí lascainithe agus bannaí cúpóin nialasaigh

         Urrúis treoirnaisc

         Díorthaigh airgeadais

            Breitheanna cúirte

            Caiteachas míleata

         Caidreamh an rialtais ghinearálta le corparáidí poiblí

            Infheistíocht chothromais i gcorparáidí poiblí agus tuilleamh a dháileadh

            Infheistíocht chothromais

            Instealltaí caipitil

         Fóirdheontais agus instealltaí caipitil

         Rialacha is infheidhme maidir le dálaí áirithe

         Oibríochtaí fioscacha

            Dáiltí na gcorparáidí poiblí

         Comparáid idir díbhinní agus aistarraingtí cothromais

         Comparáid idir chánacha agus aistarraingtí cothromais

            Príobháidiú agus náisiúnú

         Príobháidiú

         Príobháidiú indíreach

         Náisiúnú

         Idirbhearta leis an mbanc ceannais

         Athstruchtúrú, cumaisc, agus athaicmiú

         Oibríochtaí fiachais

            Fiachas a ghlacadh, fiachas a chealú agus fiachas a dhíscríobh

         Fiachas a ghlacadh agus a chealú

         Fiachas a ghlacadh lena ngabhann aistriú sócmhainní neamhairgeadais

            Fiachais a dhíscríobh nó a dhíluacháil

            Athstruchtúrú fiachas eile

            Fiachas a cheannach os cionn an mhargadhluacha

            Neamhniú agus tarrtháil

            Ráthaíochtaí fiachais

            Ráthaíochtaí díorthach

            Ráthaíochtaí caighdeánaithe

            Ráthaíochtaí aonuaire

            Urrúsú

         Sainmhíniú

         Critéir chun an díolachán a shainaithint

         Sreafaí a thaifeadadh

         Saincheisteanna eile

            Oibleagáidí pinsin

            Íocaíochtaí cnapshuime

         Comhpháirtíochtaí príobháideacha poiblí

            Raon feidhme na gcomhpháirtíochtaí príobháideacha poiblí

            Úinéireacht eacnamaíoch agus leithdháileadh sócmhainne

            Saincheisteanna cuntasaíochta

            Idirbhearta le heagraíochtaí idirnáisiúnta agus fornáisiúnta

            Cúnamh forbartha

         AN EARNÁIL PHOIBLÍ

         Rialú na hearnála poiblí

         Bainc cheannais

         Samhailchorparáidí poiblí

         Eintitis shainchuspóireacha & neamhchónaithigh

         Comhfhiontair

                  CAIBIDIL 21

                  NAISC IDIR CUNTAIS GHNÓ AGUS CUNTAIS NÁISIÚNTA AGUS GNÍOMHAÍOCHT CHORPARÁIDEACH A THOMHAS

         ROINNT MODHANNA AGUS RIALACHA SONRACHA MAIDIR LE CUNTASAÍOCHT GHNÓ

         Am taifeadta

         Cuntasaíocht iontrála dúbailte agus iontrála ceathrúla

         Luacháil

         Ráiteas ioncaim agus clár comhardaithe

         CUNTAIS NÁISIÚNTA AGUS CUNTAIS GHNÓ: SAINCHEISTEANNA PRAITICIÚLA

         AN tAISTRIÚ Ó CHUNTAIS GHNÓ GO CUNTAIS NÁISIÚNTA: SAMPLA NA nGNÓTHAS NEAMHAIRGEADAIS

         Coigeartuithe coincheapúla

         Coigeartuithe chun comhsheasmhacht le cuntais earnálacha eile a bhaint amach

         Samplaí de choigeartuithe le haghaidh uileghabhálachta

         SAINCHEISTEANNA SONRACHA

         Gnóthachain/caillteanais sealúchais

         Domhandú

         Cumaisc agus éadálacha

                  CAIBIDIL 22

                  CUNTAIS SATAILÍTE

         RÉAMHRÁ

         Aicmithe de réir feidhme

         MÓRTHRÉITHE NA gCUNTAS SATAILÍTE

         Cuntais satailíte de réir feidhme

         Cuntais earnála speisialta

         Sonraí neamhairgeadaíochta a chuimsiú

         Sonraí breise agus coincheapa forlíontacha

         Bunchoincheapa éagsúla

         Samhaltú a úsáid agus torthaí turgnamhacha a chuimsiú

         Cuntais satailíte a leagan amach agus a thiomsú

         NAOI gCUNTAS SATAILÍTE SHONRACHA

         Cuntais talmhaíochta

         Cuntais chomhshaoil

         Cuntais sláinte

         Cuntais táirgeachta teaghlach

         Cuntais saothair agus an Mhaitrís Chuntasaíochta Shóisialta (MCS)

         Cuntais táirgiúlachta agus fáis

         Cuntais Taighde & Forbartha

         Cuntais chosanta sóisialta

         Cuntais turasóireachta

                  CAIBIDIL 23

                  AICMITHE

         RÉAMHRÁ

         AICMIÚ EARNÁLACHA INSTITIÚIDEACHA (S)

         AICMIÚ IDIRBHEART AGUS SREAFAÍ EILE

         Idirbhearta táirgí (P)

         Idirbhearta sócmhainní neamhtháirgthe neamhairgeadais (cóid NP)

         Idirbhearta dáiliúcháin (D)

         Aistrithe reatha in airgead agus i gcomhchineál (D.5-D.8)

         Aistrithe reatha in airgead agus i gcomhchineál (D.5)

         Athruithe eile ar shóchmhainní (K)

         AICMIÚ ÍTIMÍ COMHARDAITHE AGUS GLANFHIÚCHAIS (B)

         AICMIÚ NA nIONTRÁLACHA SA CHLÁR COMHARDAITHE (L)

         AICMIÚ SÓCMHAINNÍ (A)

         Sócmhainní neamhairgeadais (AN)

         Sócmhainní airgeadais (AF)

         AICMIÚ ÍTÍMÍ FORLÍONTACHA

         Iasachtaí neamhthuillmheacha

         Seirbhísí caipitil

         Tábla pinsean

         Earraí marthanacha tomhaltais

         Infheistíocht dhíreach eachtrach

         Suíomhanna teagmhasacha

         Airgeadra agus taiscí

         Aicmiú urrús fiachais de réir aibíochta amuigh

         Urrúis fiachais liostaithe agus neamhliostaithe

         Iasachtaí fadtéarmacha le haibíocht amuigh de thréimhse is lú ná bliain amháin agus iasachtaí fadtéarmacha arna n-urrú le morgáiste

         Scaireanna infheistíochta liostaithe agus neamhliostaithe

         Riaráistí úis agus aisíocaíochta

         Seoltáin phearsanta agus iomlána

         ATHGHRÚPÁIL AGUS CÓDÚ TIONSCAL (A) AGUS TÁIRGÍ (P)

         AICMIÚ FHEIDHMEANNA AN RIALTAIS (COFOG)

         AICMIU TOMHALTAIS AONAIR DE REIR CUSPORA (Coicop)

         AICMIÚ CHUSPÓIRÍ NA nINSTITIÚIDÍ NEAMHBHRABÚIS A FHÓNANN DO THEAGHLAIGH (COPNI)

         AICMIÚ EISÍOCAÍOCHTAÍ TÁIRGEOIRÍ DE RÉIR CUSPÓRA (COPP)

                  CAIBIDIL 24

                  NA CUNTAIS

                     Tábla 24.1

                  Cuntas 0: Cuntas earraí agus seirbhísí

                     Tábla 24.2

                  Seicheamh iomlán na gcuntas le haghaidh an gheilleagair iomláin

                     Tábla 24.3

                  Seicheamh iomlán na gcuntas le haghaidh corparáidí neamhairgeadais

                     Tábla 24.4

                  Seicheamh iomlán na gcuntas le haghaidh corparáidí airgeadais

                     Tábla 24.5

                  Seicheamh iomlán na gcuntas le haghaidh an rialtais ghinearálta

                     Tábla 24.6

                  Seicheamh iomlán na gcuntas le haghaidh na dteaghlach

                     Tábla 24.7

                  Seicheamh iomlán na gcuntas le haghaidh institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh

         CAIBIDIL 1

            GNÉITHE GINEARÁLTA AGUS BUNPHRIONSABAIL

            GNÉITHE GINEARÁLTA

                     1.01

                     Is éard atá sa Chóras Cuntas Eorpach (dá ngairtear CCE“CCE 2010” nó CCE“CCE” anseo feasta) creat cuntasaíochta atá comhoiriúnach go hidirnáisiúnta le haghaidh cur síos córasach agus mionsonraithe a dhéanamh ar gheilleagar iomlán (amhail réigiún, tír nó grúpa tíortha), ar a chomhpháirteanna agus ar an gcaidreamh idir é agus geilleagair iomlána eile.

                     1.02

                     Foilsíodh réamhtheachtaí CCE 2010, Córas Cuntas Eorpach 1995 (CCE 95), i 1996 (1). Tá an struchtúr céanna ag modheolaíocht CCE 2010 mar a leagtar amach san Iarscríbhinn seo agus a bhí ag CCE 95 sa chéad trí chaibidil déag, ach tá aon chaibidil déag nua curtha leis ina leagtar síos gnéithe an chórais a léiríonn forbairtí maidir le geilleagair nua-aimseartha a thomhas, nó úsáid CCE 95 san Aontas Eorpach (an AE).

                     1.03

                     Is mar seo a leanas struchtúr an lámhleabhair. I gCaibidil 1, cumhdaítear gnéithe bunúsacha an chórais i dtéarmaí coincheapúla, agus leagtar amach inti prionsabail CCE agus tugtar tuairisc ar na haonaid bhunúsacha staidrimh agus a ngrúpálacha. Tugtar forbhreathnú inti ar sheicheamh na gcuntas, agus tuairisc ghearr ar phríomh-chomhiomláin agus ar ról táblaí soláthair agus úsáide agus ar an gcreat ionchuir-aschuir. I gCaibidil 2, tugtar tuairisc ar na haonaid institiúideacha a úsáidtear chun an geilleagar a thomhas, agus conas mar a aicmítear na haonaid sin in earnálacha agus i ngrúpaí eile chun anailís a dhéanamh. I gCaibidil 3, tugtar tuairisc ar na hidirbhearta ar fad a bhaineann le táirgí (earraí agus seirbhísí), chomh maith le sócmhainní neamhtháirgthe, sa chóras. I gCaibidil 4, tugtar tuairisc ar na hidirbhearta ar fad sa gheilleagar lena ndáiltear agus lena n-athdháiltear ioncam agus rachmas sa gheilleagar. I gCaibidil 5, tugtar tuairisc ar idirbhearta airgeadais sa gheilleagar. I gCaibidil 6, tugtar tuairisc ar athruithe a d’fhéadfadh tarlú do luach sócmhainní trí theagmhais neamheacnamaíocha nó trí athruithe ar phraghsanna. I gCaibidil 7, tugtar tuairisc ar chláir chomhardaithe, agus ar scéim aicmithe na sócmhainní agus na ndliteanas. I gCaibidil 8, leagtar amach seicheamh na gcuntas, agus na hítimí comhardaithe a bhaineann le gach cuntas. I gCaibidil 9, tugtar tuairisc ar na táblaí soláthair agus úsáide, agus a ról chun aonaid tomhais ioncaim, aschuir agus caiteachais a réiteach sa gheilleagar. Tugtar tuairisc inti freisin ar na táblaí ionchuir-aschuir is féidir a dhíorthú ó na táblaí soláthair agus úsáide. I gCaibidil 10, tugtar tuairisc ar an mbonn coincheapúil atá leis na haonaid tomhais praghsanna agus méideanna a bhaineann leis na luachanna ainmniúla a fhaightear sna cuntais. I gCaibidil 11, tugtar tuairisc ar aonaid tomhais an mhargaidh saothair agus an daonra is féidir a úsáid taobh le haonaid tomhais na gcuntas náisiúnta in anailís eacnamaíoch. I gCaibidil 12, tugtar tuairisc ghearr ar chuntais náisiúnta ráithiúla, agus conas mar atá siad éagsúil leis na cuntais bhliantúla ó thaobh béime de.

                     1.04

                     I gCaibidil 13, tugtar tuairisc ar aidhmeanna, coincheapa agus ceisteanna tiomsaithe nuair atá sraith cuntas réigiúnach á leagan amach. I gCaibidil 14, cumhdaítear tomhas seirbhísí airgeadais arna soláthar ag idirghabhálaithe airgeadais arna gcistiú trí ghlanfháltais úis, agus léirítear inti na blianta a chaith na Ballstáit ar thaighde agus ar fhorbairt chun aonad tomhais atá láidir agus comhchuibhithe ar fud na mBallstát a fháil. Tá gá le Caibidil 15 maidir le conarthaí, léasanna agus ceadúnais chun réimse a bhfuil a thábhacht ag dul i méad sna cuntais náisiúnta a thuairisciú. I gCaibidil 16 agus i gCaibidil 17 maidir le hárachas, árachas sóisialta agus pinsin tugtar tuairisc ar conas mar a láimhseáiltear na socruithe seo sna cuntais náisiúnta, mar go gcuirtear níos mó spéise i gceisteanna athdháilte de réir mar atá daonraí ag dul in aois. I gCaibidil 18, cumhdaítear na cuntais a bhaineann leis an gcuid eile den domhan, arb ionann iad agus coibhéis na gcuntas náisiúnta de na cuntais a bhaineann le córas tomhais chomhardú na n-íocaíochtaí. Is Caibidil nua freisin Caibidil 19 maidir le cuntais Eorpacha, ina gcumhdaítear gnéithe na gcuntas náisiúnta i gcás ina n-ardaítear ceisteanna faoi shocruithe institiúideacha agus trádála Eorpacha a éilíonn cur chuige comhchuibhithe. I gCaibidil 20, tugtar tuairisc ar chuntais earnáil an rialtais — réimse sainspéise mar go bhfuil ceisteanna stuamachta fioscaí sna Ballstáit ríthábhachtach fós i gcur i bhfeidhm beartais eacnamaíoch san AE. I gCaibidil 21, tugtar tuairisc ar na naisc idir cuntais ghnó agus cuntais náisiúnta, réimse sainspéise atá ag fás mar go bhfuil corparáidí ilnáisiúnta ag glacadh freagrachta as cion méadaitheach den olltáirgeacht intíre (OTI) i gcás na dtíortha uile. I gCaibidil 22, tugtar tuairisc ar an ngaol idir cuntais satailíte agus na príomhchuntais náisiúnta. Is chun críoch tagartha iad Caibidil 23 agus Caibidil 24; i gCaibidil 23 leagtar amach na haicmithe a úsáidtear d’earnálacha, do ghníomhaíochtaí agus do tháirgí in CCE 2010, agus i gCaibidil 24 leagtar amach seicheamh iomlán na gcuntas do gach earnáil.

                     1.05

                     Tá struchtúr CCE 2010 comhsheasmhach leis na treoracha domhanda maidir le cuntasaíocht náisiúnta, i gCóras Cuntas Náisiúnta 2008 (CCN 2008), amach ó dhifríochtaí áirithe maidir le tuairisciú agus le mionchruinneas coincheap áirithe CCE 2010 a úsáidtear le haghaidh críocha sonracha AE. Cuireadh na treoirlínte sin ar fáil faoi fhreagracht chomhpháirteach na Náisiún Aontaithe (NA), an Chiste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta (CAI), Oifig Staidrimh an Aontais Eorpaigh (Eurostat), na hEagraíochta um Chomhar agus Forbairt Eacnamaíochta (ECFE) agus an Bhainc Dhomhanda). Tá CCE 2010 dírithe ar na himthosca agus ar na riachtanais sonraí san AE. Fearacht CCN 2008, tá CCE 2010 ag teacht leis na coincheapa agus leis na haicmithe a úsáidtear in go leor staidrimh shóisialta agus eacnamaíocha eile (mar shampla, i staidreamh maidir le fostaíocht, i staidreamh maidir le monaraíocht, i staidreamh maidir le trádáil sheachtrach). Fónann CCE 2010, dá bhrí sin, mar chreat tagartha lárnach le haghaidh staidreamh sóisialta agus eacnamaíoch an AE agus a Bhallstát.

                     1.06

                     Tá dhá phríomhfhoireann táblaí cuimsithe i gcreat CCE:

                                 (a)

                                 cuntais na n-earnálacha institiúideacha;

                                 (b)

                                 an creat ionchuir-aschuir agus na cuntais de réir tionscail.

                     1.07

                     Soláthraíonn cuntais na n-earnálacha, de réir earnála institiúidí, cur síos córasach ar na céimeanna éagsúla sa phróiseas eacnamaíoch: táirgeadh, ginúint ioncaim, dáileadh ioncaim, athdháileadh ioncaim, úsáid ioncaim agus carnadh airgeadais agus neamhairgeadais. Áirítear cláir chomhardaithe i gcuntais na n-earnálacha freisin agus déantar cur síos iontu ar stoic na sócmhainní, na ndliteanas agus an ghlanfhiúchais ag tús agus ag deireadh na tréimhse cuntasaíochta.

                     1.08

                     Trí na táblaí soláthair agus úsáide, sa chreat ionchuir-aschuir, tá tuairisc níos mionsonraithe le fáil ar an bpróiseas táirgthe (struchtúr na gcostas, an t-ioncam ginte agus fostaíocht) agus ar shreafaí earraí agus seirbhísí (aschur, allmhairí, onnmhairí, tomhaltas críochnaitheach, tomhaltas idirmheánach agus foirmiú caipitil de réir grúpa táirgí). Léirítear dhá chomhionannas cuntasaíochta thábhachtacha sa chreat sin: tá suim na n-ioncam arna nginiúint i dtionscal cothrom leis an mbreisluach arna tháirgeadh ag an tionscal sin; agus i gcás aon táirge nó aon ghrúpáil táirgí, tá an soláthar cothrom leis an éileamh.

                     1.09

                     Cuimsítear coincheapa an daonra agus na fostaíochta in CCE 2010. Is ábhartha coincheapa den sórt sin do chuntais na n-earnálacha, do na cuntais de réir tionscail agus don chreat soláthair agus úsáide.

                     1.10

                     Ní bhaineann CCE 2010 le cuntasaíocht náisiúnta bhliantúil amháin, ach le cuntais ráithiúla agus le cuntais do thréimhsí níos giorra nó níos faide chomh maith. Baineann sé le cuntais réigiúnacha chomh maith.

                     1.11

                     Maireann CCE 2010 taobh le taobh le CCN 2008 i ngeall ar úsáidí aonaid tomhais na gcuntas náisiúnta san AE. Tá Ballstáit freagrach as a gcuntais náisiúnta a thiomsú agus a thíolacadh chun cur síos a dhéanamh ar an staid eacnamaíoch ina dtíortha. Tiomsaíonn na Ballstáit sraith cuntas a chuirtear faoi bhráid an Choimisiúin (Eurostat) mar chuid de chlár rialaitheach um tharchur sonraí, a úsáidtear sna beartais thábhachtacha shóisialta, eacnamaíocha agus fhioscacha. Ar na húsáidí sin áirítear ranníocaíochtaí airgeadaíochta na mBallstát le buiséad an AE a chinneadh tríd an “ceathrú hacmhainn”, cabhair a thabhairt do réigiúin an AE trí chlár na gcistí struchtúracha agus faireachas a dhéanamh ar fheidhmíocht eacnamaíoch na mBallstát faoi chuimsiú an nós imeachta um easnamh iomarcach agus an Chomhshocraithe Cobhsaíochta agus Fáis.

                     1.12

                     Ionas go leithdháilfear tobhaigh agus sochair de réir na n-aonad tomhais arna dtiomsú agus arna dtíolacadh ar bhealach fíor-chomhsheasmhach, tiomsófar an staidreamh eacnamaíoch arna úsáid chun na críocha sin de réir na gcoincheap agus na rialacha céanna. Is éard atá in CCE 2010 rialachán ina leagtar amach na rialacha, na coinbhinsiúin, na sainmhínithe agus na haicmithe atá le cur i bhfeidhm agus na cuntais náisiúnta á soláthar sna Ballstáit a bheidh rannpháirteach sa chlár um tharchur sonraí mar atá leagtha amach in Iarscríbhinn B a ghabhann leis an Rialachán seo.

                     1.13

                     I bhfianaise na suimeanna móra airgid a bhaineann leis an gcóras ranníocaíochtaí agus sochar a oibrítear san AE, tá sé fíorthábhachtach go gcuirfear an córas tomhais i bhfeidhm go comhsheasmhach i ngach Ballstát. In imthosca den sórt sin, tá sé tábhachtach cur chuige aireach a ghlacadh maidir le meastacháin nach féidir a bhreathnú go díreach ar an margadh, agus nósanna imeachta atá bunaithe ar shamhlacha a sheachaint agus meastacháin á ndéanamh ar aonaid tomhais sna cuntais náisiúnta.

                     1.14

                     I roinnt mhaith cásanna tá coincheapa CCE 2010 níos sonraí agus níos beaichte ná coincheapa CCN 2008 chun an méid comhsheasmhachta agus is féidir a áirithiú idir aonaid tomhais na mBallstát, aonaid tomhais a dhíorthaítear ó na cuntais náisiúnta. I ngeall ar an riachtanas uileghabhálach maidir le meastacháin chomhsheasmhacha láidre a chur ar fáil, aithníodh sraith de bhunchuntais náisiúnta san AE. I gcás nach leor an leibhéal comhsheasmhachta tomhais ar fud na mBallstát, áirítear na meastacháin sna “neamh-bhunchuntais” ina gcumhdaítear táblaí forlíontacha agus cuntais satailíte.

                     1.15

                     Sampla amháin inar measadh gur ghá bheith aireach maidir le dearadh CCE 2010 is ea réimse na ndliteanas pinsin. Tá cás láidir ann iad a thomhas chun cuidiú le hanailísí eacnamaíocha, ach i ngeall ar an riachtanas fíorthábhachtach san AE cuntais atá comhsheasmhach ó thaobh ama agus spáis de a chur ar fáil, níor mhór cur chuige aireach a úsáid.

            Domhandú

                     1.16

                     I ngeall ar an ngníomhaíocht eacnamaíoch bheith ag éirí níos domhandaithe de réir a chéile, tá méadú tagtha ar thrádáil idirnáisiúnta de gach uile chineál, agus is mó dá réir na dúshláin atá roimh thíortha chun a ngeilleagair intíre a thaifeadadh sna cuntais náisiúnta. Is éard atá sa domhandú próiseas dinimiciúil agus ilghnéitheach trína n-éiríonn acmhainní náisiúnta níos soghluaiste ar leibhéal idirnáisiúnta, agus trína n-éiríonn geilleagair náisiúnta níos idirspleáiche de réir a chéile. Is é an ghné sin den domhandú is mó is cúis le fadhbanna tomhais do na cuntais náisiúnta ná an cion méadaitheach d’idirbhearta idirnáisiúnta a dhéanann corparáidí ilnáisiúnta, nuair is idir máthairchorparáidí, fochorparáidí agus corparáidí cleamhnaithe a dhéantar na hidirbhearta thar theorainneacha. Ach tá dúshláin eile ann, áfach, agus seo a leanas liosta níos cuimsithí de na saincheisteanna maidir le sonraí:

                                 (1)

                                 praghsáil aistrithe idir corparáidí cleamhnaithe (luacháil allmhairí agus onnmhairí);

                                 (2)

                                 méadú ar dholaphróiseáil, ina ndéantar earraí a thrádáil thar theorainneacha idirnáisiúnta gan aon athrú úinéireachta (earraí le haghaidh próiseála), agus trádáil cheannaíochta;

                                 (3)

                                 trádáil idirnáisiúnta ar an idirlíon, i gcás corparáidí agus teaghlach;

                                 (4)

                                 sócmhainní maoine intleachtúla a thrádáil agus a úsáid ar fud an domhain;

                                 (5)

                                 oibrithe ag obair thar lear, agus ag seoladh suimeanna suntasacha airgid ar ais chuig a dteaghlaigh sa chríoch intíre (seoltáin oibrithe, mar chuid d’aistrithe pearsanta);

                                 (6)

                                 corparáidí ilnáisiúnta a eagraíonn a ngnó thar theorainneacha náisiúnta, chun éifeachtúlacht táirgthe a uasmhéadú agus chun an muirear cánach domhanda a íosmhéadú. D’fhéadfadh struchtúir shaorga chorparáide teacht as seo agus b’fhéidir nach léireoidís an réaltacht eacnamaíoch;

                                 (7)

                                 meáin mhaoiniúcháin easchósta a úsáid (Eintitis Shainchuspóireacha agus foirmeacha eile) chun maoiniú a eagrú do ghníomhaíochtaí domhanda;

                                 (8)

                                 earraí a ath-onnmhairiú agus, san AE, earraí a iompar idir Bhallstáit tar éis dóibh teacht isteach san Aontas (cuasai-iompar);

                                 (9)

                                 méadú ar chaidrimh infheistíochta dírí eachtraí, agus an gá sreafaí infheistíochta dírí a aithint agus a leithdháileadh.

                     1.17

                     I ngeall ar na gnéithe coiteanna seo den domhandú a bheith ag méadú, is dúshlán méadaitheach do staitisteoirí náisiúnta é sreafaí thar theorainneacha a ghabháil agus a thomhas go cruinn. Fiú le córas cuimsitheach láidir bailiúcháin agus tomhais do na hiontrálacha in earnáil na coda eile den domhan (agus mar sin freisin do na cuntais idirnáisiúnta atá i gcomhardú na n-íocaíochtaí), méadóidh an domhandú an gá atá ann le hiarrachtaí breise a dhéanamh chun cáilíocht na gcuntas náisiúnta sna geilleagair ar fad agus sna grúpálacha geilleagar ar fad a choimeád.

            ÚSÁIDÍ A BHAINTEAR AS CCE 2010

            Creat le haghaidh anailíse agus beartais

                     1.18

                     Féadfar creat CCE a úsáid chun anailís agus measúnú a dhéanamh ar an méid seo a leanas:

                                 (a)

                                 Struchtúr geilleagair iomláin. Seo thíos samplaí de na cineálacha beart atá in úsáid:

                                             (1)

                                             breisluach agus fostaíocht de réir tionscail;

                                             (2)

                                             breisluach agus fostaíocht de réir réigiúin;

                                             (3)

                                             ioncam dáilte de réir earnála;

                                             (4)

                                             allmhairí agus onnmhairí de réir grúpa táirgí;

                                             (5)

                                             caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach de réir ceannteidil feidhme agus de réir grúpa táirgí;

                                             (6)

                                             foirmiú caipitil sheasta agus stoc caipitil sheasta de réir tionscail;

                                             (7)

                                             comhdhéanamh na stoc agus na sreafaí sócmhainní airgeadais de réir cineáil sócmhainne agus de réir earnála;

                                 (b)

                                 codanna sonracha nó gnéithe sonracha de gheilleagar. Ar na táirgí sin tá:

                                             (1)

                                             baincéireacht agus airgeadas sa gheilleagar náisiúnta;

                                             (2)

                                             ról an rialtais agus a stad airgeadais;

                                             (3)

                                             geilleagar réigiúin ar leith (i gcomparáid le geilleagar an náisiúin ina iomláine);

                                             (4)

                                             leibhéil choigiltis agus fiachais teaghlach;

                                 (c)

                                 forbairt geilleagair le himeacht ama. Seo samplaí di:

                                             (1)

                                             an anailís ar rátaí fáis OTI (Olltáirgeacht intíre);

                                             (2)

                                             an anailís ar bhoilsciú;

                                             (3)

                                             an anailís ar phatrúin shéasúracha i gcaiteachas teaghlach ar bhonn na gcuntas ráithiúil;

                                             (4)

                                             an anailís ar thábhacht athraitheach cineálacha áirithe ionstraimí airgeadais le himeacht ama, e.g. méadú ar thábhacht díorthach airgeadais;

                                             (5)

                                             an chomparáid idir struchtúir thionsclaíocha an gheilleagair náisiúnta go fadtéarmach;

                                 (d)

                                 geilleagar iomlán i gcoibhneas le geilleagair eile. Ar na táirgí sin tá:

                                             (1)

                                             an chomparáid idir róil agus méid an rialtais i mBallstáit an AE;

                                             (2)

                                             an anailís ar an idirthuilleamaíocht idir gheilleagair an AE; agus na Ballstáit agus a gcuid réigiún á gcur san áireamh;

                                             (3)

                                             an anailís ar chomhdhéanamh agus ar cheann scríbe onnmhairí an AE;

                                             (4)

                                             an chomparáid idir rátaí fáis OTI nó ioncam indiúscartha in aghaidh an duine san AE agus i ngeilleagair fhorbartha eile.

                     1.19

                     Tá na figiúirí ó chreat CCE an-tábhachtach don AE agus dá Bhallstáit chun a mbeartais shóisialta agus eacnamaíocha a fhoirmliú agus faireachán a dhéanamh orthu.
                     Léiríonn na samplaí a leanas úsáidí a bhaintear as creat CCE:

                                 (a)

                                 ceapadh beartas airgeadaíochta agus maicreacnamaíoch don limistéar euro a threorú agus faireachán a dhéanamh air agus critéir chóineasaithe don aontas eacnamaíoch agus airgeadaíochta (AEA) a shainiú i dtéarmaí fhigiúirí na gcuntas náisiúnta (e.g. rátaí fáis OTI);

                                 (b)

                                 critéir a shainiú don nós imeachta um easnamh iomarcach: aonaid tomhais ar easnamh agus fiachas rialtais;

                                 (c)

                                 tacaíocht airgeadais a dheonú ar réigiúin san AE: cistí caiteachais a leithdháileadh ar réigiúin ag úsáid staidreamh cuntas réigiúnach;

                                 (d)

                                 acmhainní dílse bhuiséad an AE a chinneadh. Tá trí bhealach ann ina mbraitheann an úsáid dheireanach seo ar fhigiúirí cuntas náisiúnta:

                                             (1)

                                             cinntear na hacmhainní iomlána don AE mar chéatadán de shuim ollioncam náisiúnta na mBallstát (OIN);

                                             (2)

                                             is í tríú hacmhainn dhílis an AE an acmhainn dhílis bunaithe ar CBL. Tá ranníocaíochtaí ó na Ballstáit le haghaidh na hacmhainne seo go mór faoi thionchar fhigiúirí na gcuntas náisiúnta, mar go n-úsáidtear iad chun an meánráta CBL a ríomh;

                                             (3)

                                             tá méideanna coibhneasta na ranníocaíochtaí ó na Ballstáit le haghaidh ceathrú hacmhainn dhílis an AE bunaithe ar a meastacháin ar ollioncam náisiúnta. Tá formhór íocaíochtaí na mBallstát bunaithe ar na meastacháin seo.

            Saintréithe na gcoincheap in CCE 2010

                     1.20

                     D’fhonn cothromaíocht a bhunú idir na riachtanais agus na féidearthachtaí i dtaca le sonraí, tá roinnt saintréithe tábhachtacha ag na coincheapa in CCE 2010. De réir na saintréithe beidh na cuntais:

                                 (a)

                                 comhoiriúnach go hidirnáisiúnta;

                                 (b)

                                 comhchuibhithe le córais staidrimh shóisialta agus eacnamaíoch eile;

                                 (c)

                                 comhsheasmhach;

                                 (d)

                                 oibríochtúil, rud a chiallaíonn gur féidir iad a thomhas sa chleachtas;

                                 (e)

                                 difriúil ó fhormhór na gcoincheap riaracháin;

                                 (f)

                                 dea-bhunaithe agus socraithe le haghaidh tréimhse fada;

                                 (g)

                                 dírithe ar chur síos a dhéanamh ar an bpróiseas eacnamaíoch i dtéarmaí airgeadaíochta agus i dtéarmaí atá inbhreathnaithe go héasca;

                                 (h)

                                 ar féidir feidhm a bheith acu in imthosca éagsúla agus chun críoch éagsúil.

                     1.21

                     Tá na coincheapa in CCE 2010 comhoiriúnach go hidirnáisiúnta de bharr an méid seo a leanas:

                                 (a)

                                 tá na coincheapa a úsáidtear in CCE 2010 ag teacht go hiomlán leis na coincheapa sna treoracha domhanda maidir le cuntasaíocht náisiúnta, i.e. CCN 2008;

                                 (b)

                                 is é CCE 2010 an múnla caighdeánach, i gcás na mBallstát, chun sonraí ó na cuntais náisiúnta a chur faoi bhráid na n-eagraíochtaí idirnáisiúnta go léir;

                                 (c)

                                 tá comhoiriúnacht na gcoincheap ar bhonn idirnáisiúnta fíor-riachtanach nuair atá comparáid á déanamh idir staidreamh ó thíortha éagsúla.

                     1.22

                     Tá na coincheapa in CCE 2010 á gcomhchuibhiú leis na coincheapa atá i staidreamh sóisialta agus eacnamaíoch eile mar úsáideann CCE 2010 coincheapa agus aicmithe (e.g. Aicmiú staidrimh ar ghníomhaíochtaí eacnamaíocha san Aontas Eorpach “NACE Rev. 2” (2)) a úsáidtear le haghaidh staidrimh eile shóisialta agus eacnamaíocha de chuid Ballstát, e.g. i staidreamh maidir le monaraíocht, i staidreamh maidir le trádáil sheachtrach agus i staidreamh maidir le fostaíocht; tá an méid is lú agus is féidir de dhifríochtaí coincheapúla á n-úsáid. Thairis sin, tá na coincheapa agus na haicmithe in CCE 2010 comhchuibhithe le coincheapa agus aicmithe na Náisiún Aontaithe.
                     Cuidíonn an comhchuibhiú le staidreamh sóisialta agus eacnamaíoch leis an nascáil leis na figiúirí seo agus le comparáid a dhéanamh eatarthu, chun gur féidir cáilíocht na bhfigiúirí sna cuntais náisiúnta a áirithiú. Ina theannta sin, is féidir an fhaisnéis atá sa staidreamh sonrach seo a chur i gcomparáid níos fearr leis an staidreamh ginearálta ar an ngeilleagar náisiúnta.

                     1.23

                     I ngeall ar na coincheapa comhroinnte a úsáidtear ar fud chreat na gcuntas náisiúnta agus na gcóras staidrimh shóisialta agus eacnamaíoch eile, is féidir aonaid tomhais chomhsheasmhacha a dhíorthú. Is féidir, mar shampla, na cóimheasa seo a leanas a ríomh:

                                 (a)

                                 figiúirí táirgiúlachta, amhail breisluach san uair an chloig oibrithe (ní mór comhsheasmhacht idir choincheap an bhreisluacha agus choincheap na n-uaireanta an chloig oibrithe chun an figiúr seo a ríomh);

                                 (b)

                                 an t-ioncam indiúscartha náisiúnta in aghaidh an duine (ní mór comhsheasmhacht idir choincheap an ioncaim indiúscartha náisiúnta agus choincheap aonaid tomhais an daonra don chóimheas seo);

                                 (c)

                                 foirmiú caipitil sheasta mar chéatadán den stoc caipitil sheasta (ní mór comhsheasmhacht idir na sainmhínithe ar na sreafaí agus ar na stoic seo don chóimheas seo);

                                 (d)

                                 easnamh rialtais agus fiachas rialtais mar chéatadáin den olltáirgeacht intíre (ní mór comhsheasmhacht idir choincheap an easnaimh rialtais, choincheap an fhiachais rialtais agus choincheap na holltáirgeachta intíre chun na figiúirí seo a ríomh).

                           Ceadaítear leis an gcomhsheasmhacht inmheánach seo idir na coincheapa CCEgo ndíorthaítear meastacháin ag úsáid iarmharaigh, e.g. is féidir coigilt a mheas mar an difríocht idir ioncam indiúscartha agus caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach.

                     1.24

                     Cuirtear na coincheapa in CCE 2010 i bhfeidhm ar bhealach atá dírithe ar bhailiú agus ar thomhas sonraí. Léirítear an nádúr oibríochtúil ar roinnt bealaí sa treoir a thugtar chun na cuntais a leagan amach:

                                 (a)

                                 ní thugtar tuairisc ar ghníomhaíochtaí ná ar ítimí ach amháin nuair atá méid suntasach díobh ann. Mar shampla: maidir le táirgeadh féinchuntais earraí ag teaghlaigh amhail fíodóireacht éadaí agus criadóireacht, ní thaifeadfar iad mar tháirgeadh, ós rud é nach bhfuil méid suntasach díobh ann i dtíortha an AE;

                                 (b)

                                 gabhann treoir maidir le conas meastachán a dhéanamh orthu le coincheapa áirithe. Mar shampla, agus ídiú caipitil sheasta á shainiú, déantar tagairt do dhímheas líneach. Chun meastachán a dhéanamh ar stoc caipitil sheasta bainfear úsáid as modh an stoc-chuntais shíoraí i gcás ina bhfuil faisnéis dhíreach ar stoc na sócmhainní seasta in easnamh. Sampla ábhartha eile is ea luacháil an táirgthe féinchuntais: i bprionsabal, déantar é a luacháil ag na bunphraghsanna, ach is féidir, más gá, an luacháil ag na bunphraghsanna a neasú trí na costais bhainteacha éagsúla a shuimiú;

                                 (c)

                                 táthar tar éis roinnt gnásanna a ghlacadh. Mar shampla, is mar chaiteachas ar thomhaltas críochnaitheach a aicmítear na seirbhísí comhchoiteanna go léir arna soláthar ag an rialtas.

                     1.25

                     Mar sin féin, d’fhéadfadh nach mbeadh sé éasca na sonraí is gá do staidreamh na gcuntas náisiúnta a bhailiú go díreach, mar go mbíonn na coincheapa bunúsacha difriúil ó na coincheapa is bun leis na foinsí sonraí riaracháin. Is samplaí de na foinsí riaracháin iad cuntais ghnó, taifid ar chineálacha éagsúla cánacha (CBL, cáin ar ioncam pearsanta, tobhaigh ar allmhairí, etc.), sonraí slándála sóisialta agus sonraí ó bhoird mhaoirseachta baincéireachta agus árachais. Úsáidtear na sonraí riaracháin seo go minic mar ionchur chun cuntais náisiúnta a thiomsú. Go ginearálta, déantar iad a chlaochlú chun go mbeidh siad i gcomhréir le CCE.
                     Tá na coincheapa in CCE difriúil óna gcontrapháirteanna riaracháin sa mhéid seo a leanas:

                                 (a)

                                 tá difríocht idir coincheapa riaracháin sna tíortha éagsúla. De thoradh air sin, ní féidir comhoiriúnacht ar bhonn idirnáisiúnta a bhaint amach trí bhíthin coincheap riaracháin;

                                 (b)

                                 athraíonn coincheapa riaracháin le himeacht ama. Dá thoradh sin, ní féidir inchomparáideacht thar thréimhse ama a bhaint amach trí bhíthin coincheap riaracháin;

                                 (c)

                                 ní bhíonn na coincheapa atá mar bhun leis na foinsí sonraí riaracháin ag luí le chéile de ghnáth sna córais riaracháin éagsúla. Mar sin féin, ní féidir sonraí a nascadh agus comparáid a dhéanamh eatarthu, rud atá fíor-riachtanach chun figiúirí a thiomsú ó na cuntais náisiúnta, ach amháin trí fhoireann chomhsheasmhach coincheap a úsáid;

                                 (d)

                                 go ginearálta, ní bhíonn na coincheapa riaracháin barrmhaith le haghaidh anailíse eacnamaíche ná le haghaidh meastóireachta ar bheartas eacnamaíoch.

                     1.26

                     Mar sin féin, sásaíonn foinsí sonraí riaracháin riachtanais sonraí na gcuntas náisiúnta agus staidrimh eile chomh maith, i ngeall ar an méid seo a leanas:

                                 (a)

                                 ní foláir coincheapa agus aicmithe a ceapadh i dtosach chun críocha staidrimh a ghlacadh freisin chun críoch riaracháin, e.g. an t-aicmiú ar chaiteachas rialtais de réir cineáil;

                                 (b)

                                 déanann foinsí sonraí riaracháin na riachtanais sonraí (ar leithligh) a bhíonn ag staidreamh a chur san áireamh go sainráite; tá feidhm ag an méid seo, mar shampla, maidir le córas Intrastat a sholáthraíonn faisnéis faoi sheachadadh earraí idir Bhallstáit.

                     1.27

                     Tá na príomhchoincheapa a úsáidtear in CCE dea-bhunaithe agus socraithe le haghaidh tréimhse fada, ós rud é:

                                 (a)

                                 go bhfuil siad formheasta mar chaighdeán idirnáisiúnta ar feadh blianta fada;

                                 (b)

                                 sna treoirlínte idirnáisiúnta comhleanúnacha maidir le cuntasaíocht náisiúnta, is fíorbheagán coincheap bunúsach a athraíonn.

                           I ngeall ar an leanúnachas coincheapúil seo, laghdaítear an gá le hamshraitheanna a athríomh. Ina theannta sin, cuireann sé teorainn le leochaileacht na gcoincheap ó thaobh brú pholaitiúil de ar leibhéal náisiúnta agus idirnáisiúnta araon. Ar na cúiseanna sin, bhíothas in ann na figiúirí ó na cuntais náisiúnta a úsáid mar bhunachar sonraí oibiachtúil le haghaidh beartais eacnamaíoch agus anailíse eacnamaíche.

                     1.28

                     Tá na coincheapa in CCE 2010 dírithe ar chur síos a dhéanamh ar an bpróiseas eacnamaíoch i dtéarmaí airgeadaíochta agus i dtéarmaí atá inbhreathnaithe go héasca. Ní dhéantar stoic agus sreafaí nach bhfuil inbhreathnaithe go héasca i dtéarmaí airgeadaíochta nó nach bhfuil contrapháirt airgeadaíochta shoiléir acu a thaifeadadh in CCE.
                     Níor cuireadh an prionsabal sin i bhfeidhm go dian, ós rud é nárbh fholáir an ceanglas comhsheasmhachta agus riachtanais úsáideoirí a chur san áireamh freisin. Mar shampla, éilíonn comhsheasmhacht go dtaifeadtar luach seirbhísí comhchoiteanna arna dtáirgeadh ag an rialtas mar aschur, ós rud é go bhfuil íoc cúitimh d’fhostaithe agus ceannach cineálacha éagsúla earraí agus seirbhísí ag an rialtas inbhreathnaithe go héasca i dtéarmaí airgeadaíochta. Ina theannta sin, chun críocha anailíse eacnamaíche agus beartais eacnamaíoch, trí sheirbhísí comhchoiteanna an rialtais a thuairisciú i gcoibhneas leis an gcuid eile den gheilleagar náisiúnta, méadaítear a úsáidí agus atá na cuntais náisiúnta ina n-iomláine.

                     1.29

                     Is féidir raon feidhme na gcoincheap a úsáidtear in CCE a léiriú trí roinnt saincheisteanna teorannacha tábhachtacha a mheas.
                     Taifeadtar an méid seo a leanas faoi chuimsiú theorainn an táirgthe in CCE (féach mír 3.07 go mír 3.09):

                                 (a)

                                 seirbhísí aonair agus seirbhísí comhchoiteanna arna dtáirgeadh ag an rialtas;

                                 (b)

                                 táirgeadh seirbhísí tithíochta ar bhonn féinchuntais ag úinéirí-áititheoirí;

                                 (c)

                                 táirgeadh earraí chun críche tomhaltais chríochnaithigh dhílis, e.g. táirgí talmhaíochta;

                                 (d)

                                 tógáil ar bhonn féinchuntais, lena n-áirítear togáil arna déanamh ag teaghlaigh;

                                 (e)

                                 seirbhísí arna dtáirgeadh ag fostaithe tí ar íocaíocht;

                                 (f)

                                 síolrú éisc ar fheirmeacha éisc;

                                 (g)

                                 táirgeadh atá toirmiscthe de réir an dlí, fad is a théann na haonaid uile lena mbaineann i mbun an idirbhirt ar bhonn deonach;

                                 (h)

                                 táirgeadh nach ndéantar an t-ioncam uaidh a dhearbhú go hiomlán do na húdaráis fhioscacha, e.g. táirgeadh folaitheach teicstílí.

                     1.30

                     Ní thagann an méid seo a leanas faoi chuimsiú theorainn an táirgthe, agus ní thaifeadfar é in CCE:

                                 (a)

                                 seirbhísí tí agus seirbhísí pearsanta arna dtáirgeadh agus arna dtomhailt laistigh den teaghlach céanna, e.g. glanadh, ullmhú béilí nó cúram daoine breoite nó seandaoine;

                                 (b)

                                 seirbhísí deonacha nach mbíonn táirgeadh earraí mar thoradh orthu, e.g. aire a thabhairt do dhaoine nó do rudaí agus glanadh gan íocaíocht;

                                 (c)

                                 síolrú nádúrtha éisc ar na farraigí.

                     1.31

                     Déantar an t-aschur go léir a thig as táirgeadh faoi chuimsiú theorainn an táirgthe a thaifeadadh in CCE. Mar sin féin, ní dhéantar an t-aschur ó ghníomhaíochtaí coimhdeacha a thaifeadadh. Déantar gach ionchur arna thomhailt ag gníomhaíocht choimhdeach a láimhseáil mar ionchur sa ghníomhaíocht lena dtacaíonn sé. Má tá bunaíocht nach ndéanann ach gníomhaíochtaí coimhdeacha amháin inbhreathnaithe ó thaobh staidrimh de, sa mhéid is go bhfuil cuntais ar leith ar fáil go héasca maidir leis an táirgeadh a dhéanann sí, nó má tá sí lonnaithe i suíomh geografach eile seachas mar a bhfuil na bunaíochtaí a bhfónann sí dóibh, ní foláir í a thaifeadadh mar aonad ar leith agus a leithdháileadh ar an aicmiú tionsclaíoch a chomhfhreagraíonn dá príomhghníomhaíocht, sna cuntais náisiúnta agus réigiúnacha araon. I gcás nach bhfuil fáil ar bhunsonraí oiriúnacha, féadfar aschur na gníomhaíochta coimhdí a mheas trí chostais a shuimiú.

                     1.32

                     Má fhéachtar ar ghníomhaíochtaí áirithe mar tháirgeadh agus má thaifeadtar a n-aschur, déantar na comhthorthaí, is iad sin an t-ioncam, an fhostaíocht, an tomhaltas críochnaitheach, etc. a thaifeadadh freisin. Mar shampla, ós rud é go ndéantar seirbhísí tithíochta arna dtáirgeadh ar bhonn féinchuntais ag úinéirí-áititheoirí a thaifeadadh mar tháirgeadh, déantar an t-ioncam agus an caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach a ghineann sé do na húinéirí-áititheoirí sin a thaifeadadh amhlaidh. Toisc nach bhfuil, de réir an tsainmhínithe, aon ionchur saothair i dtáirgeadh seirbhísí teaghaisí úinéirí-áitithe, ní thaifeadtar aon fhostaíocht. Áirithíonn sé sin comhsheasmhacht le córas an staidrimh saothair mar nach ndéantar aon fhostaíocht i leith úinéireachta teaghaisí a thaifeadadh faoin gcóras sin. Tá a mhalairt fíor, áfach, nuair nach dtaifeadtar gníomhaíochtaí áirithe mar tháirgeadh: ní ghineann seirbhísí tí arna dtáirgeadh agus arna dtomhailt laistigh den teaghlach céanna ioncam ná caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach agus níl aon fhostaíocht i gceist.

                     1.33

                     Leagtar síos leis an CCE gnásanna freisin, a bhainnean le:

                                 (a)

                                 luacháil aschur an rialtais;

                                 (b)

                                 luacháil aschur seirbhísí árachais agus seirbhísí idirghabhála airgeadais arna dtomhas go hindíreach;

                                 (c)

                                 taifeadtar na seirbhísí comhchoiteanna arna soláthar ag an rialtas mar chaiteachas ar thomhaltas críochnaitheach agus ní mar thomhaltas idirmheánach.

            Aicmiú de réir earnála

                     1.34

                     Cruthaítear cuntais earnálacha trí aonaid a leithdháileadh ar earnálacha agus is féidir ar an gcaoi sin idirbhearta agus ítimí comhardaithe na gcuntas a thíolacadh de réir earnála. Léiríonn an tíolacadh de réir earnála go leor aonad tomhais tábhachtach chun críoch beartais eacnamaíoch agus fhioscaigh. Is iad na príomhearnálacha atá ann teaghlaigh, corparáidí (airgeadais agus neamhairgeadais), institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh (INBFTanna) agus an chuid eile den domhan.
                     Tá an t-idirdhealú idir gníomhaíocht mhargaidh agus gníomhaíocht neamh-mhargaidh an-tábhachtach. Aicmítear eintiteas arna rialú ag an rialtas, agus atá ina chorparáid mhargaidh, faoi earnáil na gcorparáidí, lasmuigh d’earnáil an rialtais ghinearálta. Ar an dóigh sin, ní bheidh leibhéil easnaimh agus fiachais na corparáide mar chuid d’easnamh agus d’fhiachas an rialtais ghinearálta.

                     1.35

                     Tá sé tábhachtach critéir shoiléire agus láidre a leagan amach i dtaca le heintitis a leithdháileadh ar earnálacha.
                     Is éard atá san earnáil phoiblí na haonaid institiúideacha uile atá cónaitheach sa gheilleagar agus atá á rialú ag an rialtas. Is éard atá san earnáil phríobháideach na haonaid chónaitheacha eile ar fad.
                     I dTábla 1.1, leagtar amach na critéir a úsáidtear chun idirdhealú a dhéanamh idir an earnáil phoiblí agus an earnáil phríobháideach, agus san earnáil phoiblí idir earnáil an rialtais agus earnáil na gcorparáidí poiblí, agus san earnáil phríobháideach idir earnáil na INBFTanna agus earnáil na gcorparáidí príobháideacha.

                        Tábla — 1.1

                                 Critéir

                                 Faoi rialú an rialtais
                                 (An earnáil phoiblí)

                                 Faoi rialú príobháideach
                                 (An earnáil phríobháideach)

                                 Aschur neamh-mhargaidh

                                 An rialtas ginearálta

                                 INBFTanna

                                 Aschur margaidh

                                 Corparáidí poiblí

                                 Corparáidí príobháideacha

                     1.36

                     Sainmhínítear rialú mar an cumas beartas ginearálta nó clár ginearálta aonaid institiúidigh a chinneadh. Tugtar tuilleadh sonraí maidir leis an sainmhíniú ar rialú i mír 2.35 go mír 2.39.

                     1.37

                     Maidir le difreáil a dhéanamh idir earnáil mhargaidh agus earnáil neamh-mhargaidh, agus dá réir sin, i gcás eintiteas na hearnála poiblí, iad a aicmiú in earnáil an rialtais ghinearálta nó in earnáil na gcorparáidí, cinntear é leis an riail seo a leanas:
                     Féachtar ar ghníomhaíocht mar ghníomhaíocht mhargaidh nuair a dhéantar na hearraí agus seirbhísí comhfhreagracha a thrádáil faoi na coinníollacha seo a leanas:

                                 (1)

                                 má ghníomhaíonn díoltóirí chun uasbhrabúis a fháil san fhadtéarma, agus má dhéanann siad amhlaidh trí earraí agus seirbhísí a dhíol gan srianadh ar an margadh le pé duine atá sásta an praghas iarrata a íoc;

                                 (2)

                                 má ghníomhaíonn ceannaitheoirí chun a bhfóntacht a uasmhéadú i bhfianaise a n-acmhainní teoranta, trí na táirgí is fearr a shásóidh a riachtanais a cheannach ag an bpraghas arna thairiscint;

                                 (3)

                                 tá ann do mhargaí éifeachtacha nuair atá rochtain ag díoltóirí agus ag ceannaitheoirí ar an margadh agus nuair atá faisnéis iomlán acu faoin margadh. Féadfaidh margadh éifeachtach feidhmiú fós fiú mura gcomhlíontar na coinníollacha sin ina n-iomláine.

                     1.38

                     Ceadaíonn an mionsonrú a dhéantar i gcreat na gcoincheap in CCE gur féidir an creat a úsáid ar bhealach solúbtha: níl coincheapa áirithe san áireamh in CCE go sainráite ach is féidir iad a dhíorthú as mar sin féin. Sampla is ea cruthú earnálacha nua trí na fo-earnálacha atá sainmhínithe in CCE a atheagrú.

                     1.39

                     Is féidir úsáid sholúbtha a bhaint as freisin trí chritéir bhreise a thabairt isteach nach bhfuil ar neamhréir le loighic an chórais. Mar shampla, leis na critéir seo is féidir cuntais fo-earnála a tharraingt suas, de réir scála na fostaíochta le haghaidh aonad táirgthe nó méid an ioncaim le haghaidh na dteaghlach. I gcás na fostaíochta, d’fhéadfaí fo-aicmiú de réir leibhéil oideachais, de réir aoise agus de réir inscne a thabhairt isteach.

            Cuntais satailíte

                     1.40

                     I gcás riachtanais sonraí áirithe, ba cheart cuntais satailíte ar leith a tharraingt suas.
                     Ar na táirgí sin tá:

                                 (a)

                                 Maitrísí Cuntasaíochta Sóisialta (MCSanna);

                                 (b)

                                 ról na turasóireachta sa gheilleagar náisiúnta;

                                 (c)

                                 an anailís ar chostas agus ar mhaoiniú an chúraim sláinte;

                                 (d)

                                 taighde agus forbairt a aithnítear mar fhoirmiú caipitil maoine intleachtúla;

                                 (e)

                                 caipiteal daonna a aithint mar shócmhainní sa gheilleagar náisiúnta;

                                 (f)

                                 an anailís ar ioncam agus ar chaiteachas teaghlach ar bhonn coincheap ioncaim agus caiteachais atá micreabhunaithe;

                                 (g)

                                 an t-idirghníomhú idir an comhshaol agus an geilleagar;

                                 (h)

                                 táirgeadh laistigh de theaghlaigh;

                                 (i)

                                 an anailís ar athruithe ar leas;

                                 (j)

                                 an anailís ar na difríochtaí idir na figiúirí i gcuntais náisiúnta agus i gcuntais ghnó agus a dtionchar ar stocmhargaí agus ar mhargaí airgeadraí;

                                 (k)

                                 meastachán na n-ioncam ó chánacha.

                     1.41

                     Fónann na cuntais satailíte do na riachtanais sonraí sin trí:

                                 (a)

                                 níos mó mionsonraí a thaispeáint nuair is gá agus trí mhionsonraí iomarcacha a fhágáil ar lár;

                                 (b)

                                 raon feidhme an chreata cuntasaíochta a mhéadú trí fhaisnéis neamhairgeadaíochta a chur leis, e.g. faisnéis faoi thruailliú agus faoi shócmhainní comhshaoil;

                                 (c)

                                 bunchoincheapa áirithe a athrú, e.g. trí choincheap an fhoirmithe caipitil a mhéadú trí chaiteachas ar oideachas a áireamh.

                     1.42

                     Is éard atá i Maitrís Chuntasaíochta Sóisialta (MCS) cur i láthair i bhfoirm maitríse lena leagtar amach na nascálacha idir táblaí soláthair agus úsáide agus na cuntais earnála. Soláthraíonn MCS, de ghnáth, faisnéis bhreise faoi leibhéal agus faoi chomhdhéanamh na fostaíochta, trí chúiteamh d’fhostaithe a fhoroinnt de réir an chineáil duine a fhostaítear. Baineann an fhoroinnt sin le húsáid saothair de réir tionscail, mar a léirítear sna táblaí úsáide, agus le soláthar saothair de réir foghrúpa shocheacnamaíoch, mar a léirítear sa chuntas leithdháilte ioncaim phríomha le haghaidh fho-earnálacha earnáil na dteaghlach. Ar an mbealach sin, léirítear go córasach soláthar agus úsáid catagóirí éagsúla saothair.

                     1.43

                     Sna cuntais satailíte, coimeádtar coincheapa agus aicmithe bunúsacha uile an chreata lárnaigh CCE 2010. Ní thabharfar isteach aon athruithe ar na coincheapa ach amháin nuair is é sin is aidhm don chuntas satailíte. Sna cásanna sin, beidh tábla sa chuntas satailíte freisin ina léirítear an nasc idir na príomh-chomhiomláin sa chuntas satailíte agus na príomh-chomhiomláin sa chreat lárnach. Ar an gcuma sin, coimeádann an creat lárnach a ról mar chreat tagartha agus, an tráth céanna, déantar riachtanais is sonraí a shásamh.

                     1.44

                     Tríd is tríd, ní áirítear aonaid tomhais stoc ná sreafaí nach bhfuil inbhreathnaithe go héasca i dtéarmaí airgeadaíochta (nó nach bhfuil contrapháirt airgeadaíochta shoiléir acu) sa chreat lárnach. I ngeall ar a nádúr, féadtar anailís mhaith a dhéanamh ar a leithéidí de stoic agus de shreafaí freisin trí staidreamh a thiomsú i dtéarmaí neamhairgeadaíochta, e.g.:

                                 (a)

                                 is féidir táirgeadh laistigh de theaghlaigh a thuairisciú i dtéarmaí uaireanta an chloig a leithdháiltear ar na húsáidí éagsúla;

                                 (b)

                                 is féidir oideachas a thuairisciú i dtéarmaí cineáil oideachais, líon na ndaltaí, meánlíon na mblianta oideachais roimh dhioplóma a fháil, etc.;

                                 (c)

                                 is fearr iarmhairtí an truaillithe a thuairisciú i dtéarmaí athruithe ar líon na speiceas atá beo, folláine na gcrann sna foraoisí, an méid bruscair, an méid aonocsaíde carbóin agus radaíochta, etc.

                     1.45

                     Trí chuntais satailíte is féidir an staidreamh sin in aonaid neamhairgeadaíochta a nascadh le creat lárnach na gcuntas náisiúnta. Trí na haicmithe arna n-úsáid sa chreat lárnach a úsáid do staidreamh neamhairgeadaíochta den sórt sin, is féidir an nasc a dhéanamh e.g. aicmiú de réir cineáil teaghlach nó aicmiú de réir tionscail. Ar an gcuma sin, tarraingítear suas creat fadaithe comhsheasmhach. Is féidir an creat sin a úsáid mar bhunachar sonraí le haghaidh anailíse agus meastóireachta ar idirghníomhaíochtaí idir na hathróga sa chreat lárnach agus na hathróga sa chuid fhadaithe.

                     1.46

                     Ní thuairiscítear na hathruithe ar leas sa chreat lárnach ná i bpríomh-chomhiomláin an chreata. Is féidir cuntais fhadaithe a tharraingt suas lena n-áirítear luachanna airgeadaíochta barúlacha i dtaca leis an méid seo a leanas:

                                 (a)

                                 seirbhísí tí agus seirbhísí pearsanta arna dtáirgeadh agus arna dtomhailt laistigh den teaghlach céanna;

                                 (b)

                                 athruithe ar am fóillíochta;

                                 (c)

                                 taitneamhachtaí agus míbhuntáistí an tsaoil uirbigh;

                                 (d)

                                 éagothromais maidir le hioncam a dháileadh ar dhaoine.

                     1.47

                     Féadtar an caiteachas críochnaitheach ar riachtanais mhíthaitneamhacha (e.g. cosaint) a athaicmiú sna cuntais fhadaithe mar thomhaltas idirmheánach, i.e. caiteachas nach rannchuidíonn le leas. Ar an gcuma chéanna, féadtar an damáiste a thig ó thuillte agus ó thubaistí nádúrtha eile a aicmiú mar thomhaltas idirmheánach, i.e. mar laghdú ar (dhearbh)leas. Ar an gcuma sin, d’fhéadfaí táscaire an-gharbh, an-neamhfhoirfe ar athruithe ar leas a cheapadh. Mar sin féin, tá go leor gnéithe a bhaineann le leas, agus is fearr gan an chuid is mó díobh a lua i dtéarmaí airgeadaíochta. Dá bhrí sin, is réiteach níos fearr é chun leas a thomhas, táscairí agus aonaid tomhais ar leith a úsáid le haghaidh gach gné. Ar na táscairí sin tá, mar shampla, mortlaíocht naíonán, ionchas saoil, litearthacht aosach agus ioncam náisiúnta in aghaidh an duine. D’fhéadfaí na táscairí sin a chorprú i gcuntas satailíte.

                     1.48

                     D’fhonn creat comhsheasmhach atá comhoiriúnach ar leibhéal idirnáisiúnta a fháil, ní úsáidtear coincheapa riaracháin in CCE. Mar sin féin, chun críoch náisiúnta de gach saghas, d’fhéadfadh sé a bheith an-úsáideach figiúirí atá bunaithe ar choincheapa riaracháin a fháil. Mar shampla, chun meastachán a dhéanamh ar ioncam ó chánacha éilítear staidreamh maidir le hioncam inchánach. Is féidir an staidreamh sin a sholáthar trí roinnt modhnuithe a dhéanamh ar staidreamh na gcuntas náisiúnta.

                     1.49

                     D’fhéadfaí cur chuige cosúil a ghlacadh le haghaidh coincheap áirithe a úsáidtear sa bheartas eacnamaíoch náisiúnta, e.g. sna cásanna seo a leanas:

                                 (a)

                                 coincheap an bhoilscithe a úsáidtear chun pinsin, sochair dífhostaíochta nó cúiteamh d’fhostaithe a mhéadú do státseirbhísigh;

                                 (b)

                                 coincheap na gcánach, coincheap na ranníocaíochtaí sóisialta, coincheap an rialtais agus coincheap na hearnála comhchoitinne a úsáidtear agus plé á dhéanamh ar mhéid bharrmhaith na hearnála comhchoitinne;

                                 (c)

                                 coincheap na n-earnálacha/na dtionscal “straitéiseach(a)” a úsáidtear i mbeartas eacnamaíoch náisiúnta nó i mbeartas eacnamaíoch an AE;

                                 (d)

                                 coincheap “infheistíochtaí gnó” a úsáidtear i mbeartas eacnamaíoch náisiúnta;

                                 (e)

                                 tábla ina léirítear taifeadadh iomlán pinsean.

                           Is féidir na riachtanais sonraí sin a shásamh le cuntais satailíte nó le táblaí forlíontacha.

            CCE 2010 agus CCN 2008

                     1.50

                     Tá CCE 2010 bunaithe ar choincheapa CCN 2008, lena soláthraítear treoirlínte maidir le cuntasaíocht náisiúnta le haghaidh na dtíortha uile ar fud an domhain. Mar sin féin, tá roinnt difríochtaí idir CCE 2010 agus CCN 2008:

                                 (a)

                                 difríochtaí tíolactha:

                                             (1)

                                             tá caibidlí ar leith in CCE 2010 maidir le hidirbhearta táirgí, le hidirbhearta dáileacháin agus le hidirbhearta airgeadais. I gcodarsnacht leis seo, mínítear na hidirbhearta sin i CCN 2008 i gcaibidlí atá leagtha amach de réir cuntais, e.g. caibidlí maidir leis an gcuntas táirgeachta, leis an gcuntas leithdháilte phríomha ioncaim, leis an gcuntas caipitil agus le cuntas na coda eile den domhan;

                                             (2)

                                             tuairiscítear gach coincheap in CCE 2010 trí shainmhíniú a thabhairt orthu agus tríd an méid a áirítear agus a eisiatar a liostú. Tuairiscítear na coincheapa de ghnáth i CCN 2008 i dtéarmaí níos ginearálta agus mínítear an réasúnaíocht atá leis na gnásanna a ghlactar;

                                 (b)

                                 tá na coincheapa in CCE 2010 níos sonraí agus níos beaichte i roinnt áiteanna ná na coincheapa i CCN 2008:

                                             (1)

                                             ní fhaightear critéir shonracha i CCECCN 2008 ar an idirdhealú idir na catagóirí aschuir seo a leanas: aschur margaidh, aschur chun críche úsáide críochnaithí dílse agus aschur neamh-mhargaidh. In CCE, mar sin, táthar tar éis treoir níos mionsonraithe a thabhairt isteach chun cur chuige aonfhoirmeach a áirithiú;

                                             (2)

                                             glactar leis in CCE 2010 nach bhfuil cineálacha áirithe táirgthe earraí a dhéantar i dteaghlaigh, amhail fíodóireacht éadaí agus déantús troscán, tábhachtach sna Ballstáit agus nach gá iad a thaifeadadh dá bharr;

                                             (3)

                                             tagraítear in CCE 2010 do shocruithe institiúideacha san AE, amhail córas Intrastat lena dtaifeadtar sreafaí earraí laistigh den AE agus ranníocaíochtaí ó na Ballstáit leis an AE;

                                             (4)

                                             tá aicmithe sonracha ó thaobh an AE de in CCE 2010, e.g. Aicmiú táirgí de réir gníomhaíochta (CPA) (3) do tháirgí agus NACE Rev. 2 do thionscail (tá an dá cheann comhchuibhithe le haicmithe na Náisiún Aontaithe);

                                             (5)

                                             tá aicmiú breise in CCE 2010 le haghaidh na n-idirbheart seachtrach go léir: roinntear iad idir na hidirbhearta idir cónaithigh an AE agus na hidirbhearta le cónaithigh lasmuigh den AE;

                                             (6)

                                             in CCE 2010, tá athshocrú déanta ar fho-earnálacha CCN 2008 i gcás earnáil na gcorparáidí airgeadais, chun riachtanais an Aontais Airgeadaíochta Eorpaigh a chomhlíonadh. Is féidir le CCE 2010 bheith níos sonraí ná CCN 2008 toisc go mbaineann CCE 2010 go príomha leis na Ballstáit. Ba cheart go mbeadh CCE níos sonraí freisin maidir le riachtanais sonraí an Aontais.

            CCE 2010 AGUS CCE 95

                     1.51

                     Tá CCE 2010 difriúil le CCE 95 ó thaobh raon feidhme de agus ó thaobh coincheap de chomh maith. Freagraíonn formhór na ndifríochtaí do dhifríochtaí idir CCN 1993 agus CCN 2008. Is iad na príomhdhifríochtaí:

                                 (a)

                                 taighde agus forbairt a aithint mar fhoirmiú caipitil as a dtig sócmhainní maoine intleachtúla. Taifeadfar an t-athrú sin i gcuntas satailíte, agus áireofar é sna bunchuntais nuair a bheidh stóinseacht agus comhchuibheas leordhóthanach inbhreathnaithe sna haonaid tomhais i measc Bhallstáit an AE;

                                 (b)

                                 tá caiteachas ar chórais armán a chomhlíonann an sainmhíniú ginearálta ar shócmhainní aicmithe mar fhoirmiú caipitil sheasta, seachas mar chaiteachas idirmheánach;

                                 (c)

                                 táthar tar éis coincheap anailíseach na seirbhísí caipitil a thabhairt isteach do tháirgeadh chun críoch margaidh, ionas gur féidir tábla forlíontach a sholáthar ina léireofar iad mar chomhpháirt breisluacha;

                                 (d)

                                 táthar tar éis teorainn na sócmhainní airgeadais a leathnú chun cuimsiú níos leithne chonarthaí na ndíorthach airgeadais a áireamh;

                                 (e)

                                 rialacha nua maidir le teidlíochtaí pinsean a thaifeadadh. Táthar tar éis tábla forlíontach a thabhairt isteach sna cuntais, ionas gur féidir meastacháin a thaifeadadh i gcás na dteidlíochtaí uile san árachas sóisialta, bídís cistithe nó ná bíodh. Tugtar an réimse iomlán faisnéise is gá le haghaidh anailíse cuimsithí sa tábla seo ina léirítear na teidlíochtaí agus na sreafaí gaolmhara do na scéimeanna pinsin príobháideacha agus poiblí go léir, bídís cistithe nó ná bíodh, agus lena n-áirítear scéimeanna slándála sóisialta pinsin;

                                 (f)

                                 táthar tar éis cur i bhfeidhm na rialacha maidir le hathrú úinéireachta earraí a dhéanamh uilíoch, rud as a dtig athruithe ar thaifeadadh trádála ceannaíochta, agus ar earraí a chuirtear ar aghaidh lena bpróiseáil, chuig an gcoigríoch agus sa gheilleagar intíre araon. Is é an toradh air sin gur i bhfoirm ghlan a thaifeadtar earraí a chuirtear chuig an gcoigríoch lena bpróiseáil, i gcodarsnacht le foirm chomhlán mar a bhí i CCN 1993 agus in CCE 95. Tá impleachtaí suntasacha ag an athrú sin maidir leis na gníomhaíochtaí sin a thaifeadadh sa chreat soláthair agus úsáide;

                                 (g)

                                 tugtar treoir bhreise maidir le corparáidí airgeadais i gcoitinne, agus maidir le heintitis shainchuspóireacha (ESCanna) go háirithe. Athraíodh láimhseáil ESCanna faoi rialú an rialtais chun a áirithiú go dtaispeánfar dliteanais arna dtabhú ag na ESCanna i gcuntais an rialtais;

                                 (h)

                                 tá soiléiriú déanta ar láimhseáil sárdhíbhinní arna n-íoc ag corparáidí poiblí, i.e. ní foláir iad a láimhseáil mar íocaíochtaí agus aistarraingtí eisceachtúla ó chothromas;

                                 (i)

                                 leagtar amach na prionsabail maidir le comhpháirtíochtaí príobháideacha poiblí a láimhseáil, agus tá síneadh curtha le láimhseáil gníomhaireachtaí athstruchtúraithe;

                                 (j)

                                 táthar tar éis soiléiriú a dhéanamh ar idirbhearta idir corparáidí rialtais agus corparáidí poiblí, agus le meáin urrúsaithe, chun feabhas a chur ar thaifeadadh ítimí a d’fhéadfadh difear suntasach a dhéanamh d’fhiachas rialtais;

                                 (k)

                                 táthar tar éis láimhseáil ráthaíochtaí iasachta a shoiléiriú, agus láimhseáil nua a thabhairt isteach le haghaidh ráthaíochtaí iasachta caighdeánaithe, amhail ráthaíochtaí creidmheasa onnmhairiúcháin agus ráthaíochtaí iasachta do mhic léinn. Leis an láimhseáil nua, fad agus gur dóchúil go nglaofar na ráthaíochtaí, ní foláir sócmhainn airgeadais agus dliteanas airgeadais a aithint sna cuntais.

                     1.52

                     Níl na hathruithe in CCE 2010 i gcóimheas le CCE 95 teoranta d’athruithe coincheapúla amháin. Tá difríochtaí móra sa raon feidhme, agus caibidlí nua ann ar na cuntais satailíte, ar chuntais an rialtais agus ar chuntais na coda eile den domhan. Tá síneadh suntasach curtha freisin leis na caibidlí ar na cuntais ráithiúla agus ar na cuntais réigiúnacha.

            BUNPHRIONSABAIL CCE 2010 MAR CHÓRAS

                     1.53

                     Is iad príomhghnéithe an chórais:

                                 (a)

                                 aonaid staidrimh agus a ngrúpálacha;

                                 (b)

                                 sreafaí agus stoic;

                                 (c)

                                 córas na gcuntas agus na comhiomláin;

                                 (d)

                                 an creat ionchuir-aschuir.

            Aonaid staidrimh agus a ngrúpálacha

                     1.54

                     Úsáidtear dhá chineál aonaid agus dhá bhealach chomhfhreagracha chun an geilleagar a fhoroinnt i gcóras CCE 2010, bealaí atá difriúil go maith le chéile agus a fhónann do dhá chuspóir dhifriúla.

                     1.55

                     Maidir leis an gcéad chuspóir ioncam, caiteachas agus sreafaí airgeadais agus cláir chomhardaithe a thuairisciú, comhlíontar é trí na haonaid institiúideacha a ghrúpáil in earnálacha de réir a bpríomhfheidhmeanna, a n-iompraíochta agus a gcuspóirí.

                     1.56

                     Maidir leis an dara cuspóir a bhaineann le próisis táirgthe a thuairisciú agus le haghaidh anailíse ionchuir-aschuir, comhlíontar é trí na haonaid phríomhghníomhaíochta áitiúla (APGanna áitiúla) a ghrúpáil i dtionscail de réir a gcineáil ghníomhaíochta. Is iad príomhthréithe gníomhaíochta: ionchur táirgí, próiseas táirgthe agus aschur táirgí.

               Aonaid institiúideacha agus earnálacha institiúideacha

                     1.57

                     Is eintitis eacnamaíocha iad na heintitis institiúideacha ar féidir leo úinéireacht a fháil ar earraí agus ar shócmhainní, dliteanais a thabhú, agus dul i mbun gníomhaíochtaí eacnamaíocha agus idirbheart eacnamaíoch le haonaid eile as a gceart féin. Chun críocha chóras CCE 2010, déantar na haonaid institiúideacha a ghrúpáil i gcúig earnáil institiúideacha intíre chomheisiatacha:

                                 (a)

                                 corparáidí neamhairgeadais;

                                 (b)

                                 corparáidí airgeadais;

                                 (c)

                                 an rialtas ginearálta;

                                 (d)

                                 teaghlaigh;

                                 (e)

                                 institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh.

                           Tá an geilleagar intíre iomlán comhdhéanta as an gcúig earnáil seo le chéile. Foroinntear gach earnáil freisin i bhfo-earnálacha. Leis an gcóras CCE 2010, is féidir sraith iomlán cuntas sreafaí agus clár comhardaithe a thiomsú do gach earnáil, agus do gach fo-earnáil, agus don gheilleagar iomlán. Is féidir le haonaid neamhchónaitheacha idirghníomhú leis na cúig earnáil intíre seo, agus léirítear na hidirghníomhaíochtaí idir na cúig hearnálacha intíre agus séú hearnáil institiúideach: earnáil na coda eile den domhan.

               APGanna áitiúla agus tionscail

                     1.58

                     Nuair a dhéanann aonaid institiúideacha níos mó ná gníomhaíocht amháin, déantar iad a dheighilt de réir an chineáil ghníomhaíochta. Is féidir an méid sin a bhaint amach ag úsáid APGanna áitiúla.
                     Comhthiomsaítear le hAPG áitiúil na codanna go léir d’aonad institiúideach ina cháil mar tháirgeoir atá suite i suíomh ar leith nó i suíomhanna gar dá chéile, agus a chuidíonn le feidhmíocht gníomhaíochta ar bith ar leibhéal aicme (ceithre dhigit) de chuid Nace Rev. 2.

                     1.59

                     Déantar APGanna áitiúla a chlárú do gach gníomhaíocht thánaisteach; mar sin féin, mura bhfuil na doiciméid chuntasaíochta a bhfuil gá leo chun a leithéidí de ghníomhaíochtaí a thuairisciú ar bhonn leithleach ar fáil, déanfar le hAPG áitiúil roinnt gníomhaíochtaí tánaisteacha a chomhcheangal. Tugtar tionscal ar ghrúpa de na APGanna áitiúla uile atá ag gabháil don phríomhghníomhaíocht chéanna nó do phríomhghníomhaíochtaí cosúla.
                     Cuimsíonn aonad institiúideach APG áitiúil amháin nó níos mó; is le haon aonad institiúideach amháin,agus leis sin amháin a bhaineann APG áitiúil.

                     1.60

                     Chun anailís a dhéanamh ar an bpróiseas táirgthe, baintear úsáid as aonad táirgthe anailíseach. Níl an t-aonad sin inbhreathnaithe ach amháin nuair a tháirgeann APG áitiúil cineál amháin táirge, gan aon ghníomhaíochtaí tánaisteacha. Aonad táirgthe aonchineálach a thugtar ar an aonad sin. Is ionann grúpálacha aonad den sórt sin agus brainsí aonchineálacha.

               Aonaid chónaitheacha agus neamhchónaitheacha; geilleagar iomlán agus an chuid eile den domhan

                     1.61

                     Sainmhínítear an geilleagar iomlán i dtéarmaí aonad cónaitheach. Is ionann aonad agus aonad cónaitheach tíre nuair atá lárionad eacnamaíoch príomhleasa ar chríoch eacnamaíoch na tíre sin eadhon, nuair a bhíonn sé i mbun gníomhaíochtaí eacnamaíocha ar feadh tréimhse fadaithe (bliain amháin nó níos mó) sa chríoch sin. Is grúpaí d’aonaid institiúideacha chónaitheacha iad na hearnálacha institiúideacha i mír 1.57.

                     1.62

                     Téann aonaid chónaitheacha i mbun idirbheart le haonaid neamhchónaitheacha (eadhon, aonaid atá cónaitheach i ngeilleagair eile). Is idirbhearta seachtracha an gheilleagair iad na hidirbhearta seo agus grúpáiltear i gcuntas na coda eile den domhan iad. Dá bhrí sin, tá ról cosúil le ról earnála institiúidí ag an gcuid eile den domhan, cé nach n-áirítear aonaid neamhchónaitheacha ach a mhéid is a bhíonn siad i mbun idirbheart le haonaid institiúideacha chónaitheacha.

                     1.63

                     Déantar aonaid chónaitheacha bharúlacha, a láimhseáiltear in CCE 2010 mar aonaid institiúideacha sa chóras, a shainmhíniú mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 na codanna sin d’aonaid neamhchónaitheacha a bhfuil lárionad eacnamaíoch príomhleasa acu (is é sin le rá, i bhformhór na gcásanna a bhíonn i mbun idirbheart eacnamaíoch ar feadh bliana nó níos mó) i gcríoch eacnamaíoch na tíre;

                                 (b)

                                 aonaid neamhchónaitheacha ina gcáil mar úinéirí talún nó úinéirí foirgneamh ar chríoch eacnamaíoch na tíre, i ndáil le hidirbhearta a bhfuil tionchar acu ar an talamh sin nó ar na foirgnimh sin amháin.

            Sreafaí agus stoic

                     1.64

                     Taifeadtar dhá chineál bhunúsacha faisnéise: sreafaí agus stoic.
                     Tagraíonn sreafaí do ghníomhaíochtaí agus d’éifeachtaí teagmhas a tharlaíonn laistigh de thréimhse áirithe, agus tagraíonn stoic do shuíomhanna ag tráth áirithe.

               Sreafaí

                     1.65

                     Léiríonn na sreafaí cruthú, claochlú, malairt, aistriú nó múchadh an luacha eacnamaíoch. Baineann siad le hathruithe ar luach sócmhainní nó ar luach dliteanas aonaid institiúidigh. Tá dhá chineál sreafa eacnamaíoch ann: idirbhearta agus athruithe eile ar na sócmhainní.
                     Tá idirbhearta le feiceáil sna cuntais agus sna táblaí go léir ina bhfuil sreafaí, cé is moite den chuntas athruithe eile ar mhéid na sócmhainní agus den chuntas athluachála. Is sa dá chuntas sin amháin a thaifeadtar athruithe eile ar shócmhainní.
                     Grúpáiltear idirbhearta bunúsacha agus sreafaí eile i líon beag cineálacha de réir a nádúir.

            Idirbhearta

                     1.66

                     Is éard is idirbheart ann sreabhadh eacnamaíoch arb ionann é agus idirghníomhaíocht idir aonaid institiúideacha trí chomhaontú frithpháirteach nó trí ghníomhaíocht laistigh d’aonad institiúideach ar úsáideach é a láimhseáil mar idirbheart, mar gur minic a bhíonn an t-aonad ag oibriú in dhá cháil éagsúla. Déantar idirbhearta a dheighilt i gceithre phríomhghrúpa:

                                 (a)

                                 idirbhearta táirgí: lena dtuairiscítear tionscnamh (aschur intíre nó allmhairí) agus úsáid (tomhaltas idirmheánach, tomhaltas críochnaitheach, foirmiú caipitil — lena gcumhdaítear ídiú caipitil sheasta — nó onnmhairí) táirgí;

                                 (b)

                                 idirbhearta dáileacháin: lena dtuairiscítear an chaoi ina ndáiltear an breisluach a ghintear trí tháirgeadh ar shaothar, ar chaipiteal agus ar rialtas, agus an t-athdháileadh ioncaim agus rachmais (cánacha ar ioncam agus ar rachmas agus aistrithe eile);

                                 (c)

                                 idirbhearta airgeadais: lena dtuairiscítear glanéadálacha sócmhainní airgeadais nó glantabhú dliteanas le haghaidh gach cineáil ionstraime airgeadais. Tarlaíonn a leithéidí d’idirbhearta i bhfoirm contrapháirteanna d’idirbhearta neamhairgeadais, agus freisin i bhfoirm idirbheart a bhaineann le hionstraimí airgeadais amháin;

                                 (d)

                                 idirbhearta nach n-áirítear sna trí ghrúpa thuas: éadálacha lúide diúscairtí sócmhainní neamhtháirgthe neamhairgeadais.

            Airíonna na n-idirbheart

         Comparáid idir idirghníomhaíochtaí agus idirbhearta laistigh d’aonad

                     1.67

                     Is idirghníomhaíochtaí idir dhá aonad nó níos mó iad formhór na n-idirbheart. Mar sin féin, déantar roinnt gníomhaíochtaí laistigh d’aonaid institiúideacha i gcóras CCE 2010 a thaifeadadh mar idirbhearta. Is é is aidhm do thaifeadadh na n-idirbheart sin laistigh d’aonad léargas níos úsáidí ó thaobh anailíse de a thabhairt ar aschur, ar úsáidí críochnaitheacha agus ar na costais.

                     1.68

                     Is idirbheart laistigh d’aonad é ídiú an chaipitil sheasta, a thaifeadtar i gcóras CCE 2010 mar chostas. Is idirbhearta táirgí iad formhór na n-idirbheart eile laistigh d’aonad, a thaifeadtar de ghnáth nuair a roghnaíonn aonaid institiúideacha a oibríonn mar tháirgeoirí agus mar thomhaltóirí deiridh araon, cuid den aschur a tháirg siad féin a thomhailt. Is amhlaidh a bhíonn go minic i gcás na dteaghlach agus an rialtais ghinearálta.

                     1.69

                     Taifeadtar an t-aschur féintáirgthe go léir arna úsáid chun críche úsáide críochnaithí laistigh den aonad institiúideach céanna. Ní thaifeadtar aschur féintáirgthe arna úsáid chun críche tomhaltais idirmheánaigh laistigh den aonad institiúideach céanna ach amháin nuair a tharlaíonn an táirgeadh agus an tomhaltas idirmheánach in APGanna difriúla áitiúla laistigh den aonad institiúideach céanna. Ní thaifeadtar an t-aschur a tháirgtear agus a úsáidtear le haghaidh tomhaltais idirmheánaigh laistigh den APG áitiúil céanna.

               Comparáid idir idirbhearta airgeadaíochta agus idirbhearta neamhairgeadaíochta

                     1.70

                     Is idirbhearta airgeadaíochta na hidirbhearta nuair a dhéanann na haonaid lena mbaineann siad íocaíochtaí nó má fhaigheann siad íocaíochtaí, nó má thabhaíonn siad dliteanais nó má fhaigheann siad sócmhainní atá ainmnithe in aonaid airgeadra.
                     Is idirbhearta neamhairgeadaíochta iad na h-idirbhearta nach mbaineann malairt airgid leo, ná malairt sócmhainní nó dliteanas atá ainmnithe in aonaid airgeadra. Is idirbhearta neamhairgeadaíochta iad na hidirbhearta laistigh d’aonad. Tarlaíonn idirbhearta neamhairgeadaíochta a bhaineann le níos mó ná aonad institiúideach amháin i measc idirbheart táirgí (malartú táirgí), idirbheart dáileacháin (luach saothair comhchineáil, aistrithe comhchineáil, etc.) agus idirbheart eile (malartú sócmhainní neamhtháirgthe neamhairgeadais). Taifeadtar na hidirbhearta go léir i gcóras CCE 2010 i dtéarmaí airgeadaíochta. Ní foláir, mar sin, na luachanna a thaifeadtar le haghaidh idirbheart neamhairgeadaíochta a thomhas go hindíreach nó meastachán a dhéanamh orthu ar bhealach eile.

               Comparáid idir idirbhearta le contrapháirteanna agus idirbhearta gan chontrapháirteanna

                     1.71

                     Tá dhá chineál idirbhirt ann a bhaineann le níos mó ná aonad amháin. D’fhéadfadh “rud éigin a bheith á thabhairt i gcomaoin ruda éigin”, i.e. idirbhearta cúitithe, nó “rud éigin a bheith á thabhairt i gcomaoin tada” i.e. idirbhearta neamhchúitithe. Is éard atá in idirbhearta cúitithe malairtí idir aonaid institiúideacha, i.e. soláthar earraí, seirbhísí nó sócmhainní i gcomaoin contrapháirte, e.g. airgead. Is éard atá sna hidirbhearta neamhchúitithe, íocaíochtaí in airgead nó íocaíochtaí comhchineáil ó aonad institiúideach amháin le haonad eile, gan contrapháirt a bheith i gceist. Tarlaíonn idirbhearta cúitithe i ngach ceann de na ceithre ghrúpa idirbhirt, agus is idirbhearta dáileacháin, den chuid is mó, iad na hidirbhearta neamhchúitithe, mar shampla, cánacha, sochair chúnaimh shóisialta nó tabhartais. Tugtar aistrithe ar na hidirbhearta neamhchúitithe sin.

               Idirbhearta athchóirithe

                     1.72

                     Taifeadtar na hidirbhearta ar an gcuma chéanna agus a fheiceann na haonaid institiúideacha lena mbaineann iad. Mar sin féin, déantar athchóiriú ar idirbhearta áirithe chun aird níos mó a dhíriú ar na gaolmhaireachtaí eacnamaíocha atá mar bhun leo. Is féidir idirbhearta a athchóiriú ar thrí bhealach: trí athródú, trí dheighilt agus tríd an bpríomhpháirtí in idirbheart a aithint.

            Athródú

                     1.73

                     Is féidir idirbheart, ar léir do na haonaid lena mbaineann go bhfuil sé ag tarlú go díreach idir aonad A agus aonad C, a thaifeadadh sna cuntais mar idirbheart atá ag tarlú go hindíreach tríd an tríú haonad, aonad B. Ar an mbealach sin, taifeadtar an t-idirbheart aonair idir A agus C mar dhá idirbheart: idirbheart amháin idir A agus B, agus idirbheart amháin idir B agus C. Is é a tharlaíonn sa chás sin go ndéantar an t-idirbheart a athródú.

                     1.74

                     Is sampla den athródú seo é an chaoi ina ndéantar ranníocaíochtaí sóisialta na bhfostóirí arna n-íoc go díreach ag fostóirí leis na cistí árachais shóisialta a thaifeadtar sna cuntais. Taifeadtar na híocaíochtaí sin mar dhá idirbheart sa chóras: íocann na fostóirí ranníocaíochtaí sóisialta fostóirí lena bhfostaithe, agus íocann na fostaithe na ranníocaíochtaí céanna isteach i gcistí árachais shóisialta. Mar a tharlaíonn le gach athródú, is é an cuspóir aird a dhíriú ar an tsubstaint eacnamaíoch atá mar bhun leis an idirbheart, eadhon sa chás seo ranníocaíochtaí sóisialta na bhfostóirí a thaispeáint mar ranníocaíochtaí a íoctar chun leasa na bhfostaithe.

                     1.75

                     Is cineál eile athródaithe é idirbhearta a thaifeadadh mar idirbhearta a tharlaíonn idir dhá aonad institiúideacha nó níos mó, bíodh is nach dtarlaíonn idirbheart ar bith de réir na bpáirtithe lena mbaineann. Sampla de sin is ea an chaoi a láimhseáiltear ioncam ó mhaoin arna thuilleamh ar chistí árachais áirithe, agus a choimeádann gnóthais árachais. Taifeadtar an t-ioncam ó mhaoin seo sa chóras mar ioncam a íocann gnóthais árachais le sealbhóirí polasaithe, a íocann an tsuim chéanna ar ais ansin leis na gnóthais árachais i bhfoirm forlíontaí préimhe.

            Deighilt

                     1.76

                     I gcás idirbhirt ar léir do na páirtithe lena mbaineann gur idirbheart aonair atá ann, ach a thaifeadtar mar dhá idirbheart nó níos mó atá aicmithe ar bhealaí difriúla, deirtear go ndéantar an t-idirbheart a dheighilt. Ní chiallaíonn deighilt go mbíonn aonaid bhreise i gceist sna hidirbhearta.

                     1.77

                     Is idirbheart deighilte coitianta í íocaíocht préimheanna árachais neamhshaoil. Cé go bhféachann sealbhóirí polasaithe agus árachóirí ar na híocaíochtaí sin mar idirbheart amháin, foroinntear iad in dhá idirbheart atá an-difriúil le chéile i gcóras CCE 2010: íocaíochtaí i gcomaoin seirbhísí árachais neamhshaoil arna soláthar, agus íocaíochtaí i gcomaoin glanphréimheanna árachais neamhshaoil. Sampla eile de dheighilt is ea díol táirge a thaifeadadh mar dhíol an táirge agus mar dhíol corrlach trádála.

            An príomhpháirtí in idirbheart a aithint

                     1.78

                     Nuair a dhéanann aonad idirbheart thar ceann aonaid eile (an príomhpháirtí) agus gurb é an t-aonad sin a mhaoiníonn an t-idirbheart, is i gcuntais an phríomhpháirtí amháin a dhéantar an t-idirbheart a thaifeadadh. De ghnáth, níor cheart dul níos faide ná an prionsabal sin agus níor cheart iarracht a dhéanamh, mar shampla, cánacha nó fóirdheontais a leithdháileadh ar íocóirí deiridh nó ar thairbhithe deiridh ar bhonn toimhdí sonracha.
                     Sampla is ea cánacha á mbailiú ag aonad rialtais amháin thar ceann aonaid rialtais eile. Cuirtear cáin i leith an rialtais sin a fheidhmíonn an t-údarás chun cáin a fhorchur (mar phríomhpháirtí nó trí údarás tarmligthe an phríomhpháirtí) agus a bhfuil lánrogha chríochnaitheach aige ráta na cánach a shocrú agus a athrú.

               Cásanna idir eatarthu

                     1.79

                     De réir an tsainmhínithe ar idirbheart, tá sé intuigthe go ndéantar idirghníomhaíocht idir aonaid institiúideacha trí chomhaontú frithpháirteach. Nuair a dhéantar idirbheart trí chomhaontú frithpháirteach, is intuigthe réamheolas agus toiliú na n-aonad institiúideach. Is trí chomhaontú frithpháirteach a íoctar cánacha, fíneálacha agus pionóis ós rud é gur saoránach atá faoi réir dhlí na tíre é an t-íocóir. Mar sin féin, ní fhéachtar ar urghabháil neamhchúitithe sócmhainní mar idirbheart, fiú má fhorchuirtear í de réir an dlí.
                     Ba cheart gníomhaíochtaí eacnamaíocha neamhdhleathacha a láimhseáil mar idirbhearta nuair a théann na haonaid ar fad lena mbaineann i mbun na ngníomhaíochtaí trí chomhaontú frithpháirteach. Dá bharr sin, is idirbhearta iad drugaí neamhdhleathacha nó maoin ghoidte a cheannach, a dhíol nó a mhalartú, cé nach idirbheart é í an ghoid.

            Athruithe eile ar shócmhainní

                     1.80

                     In athruithe eile ar shócmhainní taifeadtar athruithe nach dtig as idirbhearta. Is éard atá iontu:

                                 (a)

                                 athruithe eile ar mhéid na sócmhainní agus na ndliteanas; nó

                                 (b)

                                 gnóthachain sealúchais agus caillteanais sealúchais.

               Athruithe eile ar mhéid na sócmhainní agus na ndliteanas

                     1.81

                     Tá na hathruithe eile ar mhéid na sócmhainní agus na ndliteanas roinnte i dtrí phríomhchatagóir:

                                 (a)

                                 gnáth-thaispeánadh agus gnáthimeacht sócmhainní seachas trí idirbhearta;

                                 (b)

                                 athruithe ar shócmhainní agus ar dhliteanais i ngeall ar theagmhais eisceachtúla gan choinne nach de chineál eacnamaíoch iad;

                                 (c)

                                 athruithe ar aicmiú agus ar struchtúr.

                     1.82

                     Ar shamplaí d’athruithe a thig faoi réim na catagóire dá dtagraítear i bpointe (a) de mhír 1.81 tá aimsiú nó ídiú sócmhainní fo-ithreach, agus fás nádúrtha acmhainní bitheolaíochta neamhshaothraithe. I measc samplaí d’athruithe a thig faoi réim na catagóire dá dtagraítear i bpointe (b) de mhír 1.81 tá caillteanais sócmhainní i ngeall ar thubaistí nádúrtha, ar chogadh nó ar ghníomhaíochtaí coiriúla tromchúiseacha. Baineann cealú aontaobhach fiachais agus urghabháil neamhchúitithe sócmhainní le catagóir (b) chomh maith. Sampla a thig faoi réim na catagóire dá dtagraítear i bpointe (c) de mhír 1.81 is ea athaicmiú aonaid institiúidigh ó earnáil amháin go hearnáil eile.

               Gnóthachain sealúchais agus caillteanais sealúchais

                     1.83

                     Tarlaíonn gnóthachain sealúchais agus caillteanais sealúchais nuair a thagann athruithe ar phraghsanna sócmhainní. Tarlaíonn siad i gcás gach cineáil sócmhainne airgeadais agus sócmhainne neamhairgeadais, agus i gcás dliteanas. Fabhraíonn gnóthachain sealúchais agus caillteanais sealúchais ar úinéirí sócmhainní agus ar úinéirí dliteanas díreach mar thoradh ar shócmhainní nó ar dhliteanais a shealbhú le himeacht aimsire, gan iad a chlaochlú ar aon slí.

                     1.84

                     Tugtar gnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais ar ghnóthachain sealúchais agus ar chaillteanais sealúchais a thomhastar ar bhonn phraghsanna reatha an mhargaidh. Is féidir iad sin a mhiondealú i ngnóthachain neodracha agus caillteanais neodracha sealúchais, lena léirítear athruithe ar leibhéal ginearálta praghsanna, agus i ngnóthachain réadacha agus caillteanais réadacha sealúchais, lena léirítear athruithe ar phraghsanna sócmhainní seachas an t-athrú ginearálta ar phraghsanna.

               Stoic

                     1.85

                     Is éard atá i stoic sealúchais sócmhainní agus sealúchais dliteanas ag tráth áirithe. Taifeadtar stoic ag tús agus ag deireadh gach tréimhse cuntasaíochta. Tugtar cláir chomhardaithe ar na cuntais ina dtaispeántar stoic.

                     1.86

                     Taifeadtar na stoic i gcás daonra agus i gcás na fostaíochta chomh maith. Mar sin féin, taifeadtar na stoic seo mar mheánluachanna thar an tréimhse chuntasaíochta. Taifeadtar na stoic i gcás na sócmhainní go léir laistigh de theorainneacha an chórais; i.e. is é sin le rá sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais agus sócmhainní neamhairgeadais táirgthe agus neamhtháirgthe araon. Mar sin féin, ní chuimsítear ach na sócmhainní sin a úsáidtear i ngníomhaíocht eacnamaíoch agus atá faoi réir ceart úinéireachta.

                     1.87

                     Ar an gcaoi sin, ní thaifeadtar stoic i gcás sócmhainní amhail caipiteal daonna agus acmhainní nádúrtha mura bhfuil siad faoi úinéireacht.
                     Laistigh dá theorainneacha, is córas uileghabhálach é CCE 2010 maidir le sreafaí agus stoic araon. Tugann an méid sin le tuiscint gur féidir gach athrú ar na stoic a mhíniú go hiomlán trí shreafaí taifeadta.

            Córas na gcuntas agus na comhiomláin

               Rialacha cuntasaíochta

                     1.88

                     Is éard a thaifeadtar i gcuntas athruithe ar luach a fhabhraíonn ar aonad nó ar earnáil de réir chineál na sreafaí eacnamaíocha a léirítear sa chuntas. Is tábla é ina bhfuil dhá cholún. Is cuntais reatha iad na cuntais ina léirítear táirgeadh, ginúint agus leithdháileadh ioncaim, dáileadh agus athdháileadh ioncaim, agus a úsáid. Is cuntais charntha iad na cuntais chaipitil agus airgeadais, agus na cuntais athruithe eile ar an méid.

            Téarmaíocht le haghaidh an dá thaobh de na cuntais

                     1.89

                     I gcóras CCE 2010, léirítear “acmhainní” ar thaobh deas na gcuntas reatha áit a mbíonn idirbhearta le feiceáil a chuireann le luach eacnamaíoch aonaid nó earnála. Ar thaobh clé na gcuntas léirítear “úsáidí” — idirbhearta a laghdaíonn luach eacnamaíoch. Léirítear “athruithe ar dhliteanais agus ar ghlanfhiúchas” ar thaobh deas na gcuntas carntha agus léirítear “athruithe ar shócmhainní” ar an taobh clé. Cuirtear na cláir chomhardaithe i láthair trí “dliteanais agus glanfhiúchas” (an difríocht idir sócmhainní agus dliteanais) a chur ar an taobh deas agus trí “sócmhainní” a chur ar an taobh clé. Nuair a chuirtear dhá chlár comhardaithe chomhleanúnacha i gcomparáid le chéile feictear na hathruithe ar dhliteanais agus ar ghlanfhiúchas agus na hathruithe ar shócmhainní.

                     1.90

                     Déantar idirdhealú in CCE idir úinéireacht dhlíthiúil agus úinéireacht eacnamaíoch. Is é an critéar maidir le haistriú earraí ó aonad amháin go haonad eile a thaifeadadh go dtéann an úinéireacht eacnamaíoch ar aghaidh ó aonad amháin go haonad eile. Is é an t-úinéir dlíthiúil an t-aonad atá i dteideal shochair na seilbhe, de réir dlí. Mar sin féin, is féidir le húinéir dlíthiúil conrú le haonad eile le go ngabhfaidh an t-aonad eile sin na rioscaí agus na sochair a bhaineann leis na hearraí a úsáid i dtáirgeadh, i gcomaoin íocaíochta comhaontaithe. Is léas airgeadais é an comhaontú sin, nuair nach léiríonn na híocaíochtaí ach amháin gur chuir soláthróir an tsócmhainn ar fáil don iasachtaí. Mar shampla, nuair atá eitleán faoi úinéireacht dhlíthiúil bainc, ach go ndéanann an banc léas airgeadais le haerlíne chun an t-eitleán a oibriú, glactar leis ansin gurb í an aerlíne úinéir an eitleáin fad is a bhaineann le hidirbhearta sna cuntais. Tráth a dtaispeántar go gceannaíonn an aerlíne an t-eitleán, tugann an banc iasacht bharúlach don aerlíne a léiríonn na suimeanna atá dlite sa todhchaí as an eitleán a úsáid.

            Iontráil dhúbailte/iontráil cheathrúil

                     1.91

                     I gcás aonaid nó earnála, bunaítear an chuntasaíocht náisiúnta ar phrionsabal na hiontrála dúbailte. Taifeadtar gach idirbheart faoi dhó, uair amháin mar acmhainn (nó athrú ar dhliteanais) agus uair amháin mar úsáid (nó athrú ar shócmhainní). Ní foláir go mbeidh iomlán na n-idirbheart arna dtaifeadadh mar acmhainní nó mar athruithe ar dhliteanais agus iomlán na n-idirbheart arna dtaifeadadh mar úsáidí nó mar athruithe ar shócmhainní cothrom le chéile, rud a fhágann, ar an dóigh sin, gur féidir comhsheasmhacht na gcuntas a sheiceáil.

                     1.92

                     Tá na cuntais náisiúnta — lena n-áirítear na haonaid agus na hearnálacha go léir — bunaithe ar phrionsabal na hiontrála ceathrúla, ós rud é go mbaineann formhór na n-idirbheart le dhá aonad institiúideacha. Déanfaidh an bheirt oibreoirí eacnamaíocha lena mbaineann gach idirbheart den chineál sin a thaifeadadh faoi dhó. Mar shampla, déantar sochar sóisialta in airgead tirim arna íoc ag aonad rialtais le teaghlach a thaifeadadh i gcuntais an rialtais mar úsáid faoi aistrithe agus mar éadálacha diúltacha sócmhainní faoi airgeadra agus taiscí; taifeadtar é i gcuntais earnáil na dteaghlach mar acmhainn faoi aistrithe agus mar éadálacha sócmhainní faoi airgeadra agus taiscí.

                     1.93

                     Maidir le hidirbhearta laistigh d’aonad amháin (amhail aschur á thomhailt ag an aonad céanna a tháirg é) ní éilítear ach dhá iontráil, ar gá meastachán a dhéanamh ar a luachanna.

               Luacháil

                     1.94

                     Cé is moite de roinnt athróg a bhaineann le daonra agus le saothar, taispeántar na sreafaí agus na stoic go léir i dtéarmaí airgeadaíochta i gcóras CCE 2010. Tomhasfar sreafaí agus stoic de réir a luacha malairte, i.e. an luach ag a malartaítear sreafaí agus stoic ar airgead i ndáiríre nó ag a bhfhéadfaí iad a mhalartú. Dá réir sin, is iad praghsanna an mhargaidh an tagairt i ndáil le luacháil in CCE.

                     1.95

                     I gcás na n-idirbheart airgeadaíochta agus na sealúchas airgid agus na ndliteanas airgid, tá na luachanna is gá ar fáil go díreach. I bhformhór na gcásanna eile, is é an modh luachála is fearr tagairt a dhéanamh do phraghsanna an mhargaidh ar earraí, ar sheirbhísí nó ar shócmhainní den chineál céanna. Úsáidtear an modh sin le haghaidh e.g. malartú agus seirbhísí teaghaisí úinéirí-áitithe. Nuair nach bhfuil aon phraghsanna margaidh ar tháirgí den chineál céanna ar fáil, mar shampla i gcás seirbhísí neamh-mhargaidh arna dtáirgeadh ag an rialtas, déantar luacháil trí chostais táirgthe a shuimeáil. Más rud é nach bhfuil aon phraghas margaidh ar fáil chun tagairt a dhéanamh dó, agus nach bhfuil costais ar fáil, féadfar sreafaí agus stoic a luacháil ag luach láithreach lascainithe na bhfáltas a thuartar don todhchaí. Ní úsáidfear an modh deireanach seo ach amháin mar rogha dheiridh.

                     1.96

                     Déantar stoic a luacháil ag na praghsanna atá reatha an tráth a mbaineann an clár comhardaithe leis, seachas an tráth a dtáirgtear na hearraí nó na sócmhainní atá in ionannas leis na stoic nó an tráth a bhfaightear iad mar éadáil. Is gá na stoic a luacháil ag meastachán díluacháilte ar a luachanna éadála reatha nó ag a gcostais táirgthe.

            Luachálacha speisialta maidir le táirgí

                     1.97

                     Mar thoradh ar chostais iompair, ar chorrlaigh trádála agus ar chánacha lúide fóirdheontais ar tháirgí, tá tuiscint dhifriúil ag an táirgeoir agus ag an úsáideoir ar luach táirge áirithe. D’fhonn cloí a mhéad is féidir le dearcadh na n-oibreoirí eacnamaíocha, taifeadtar gach úsáid i gcóras CCE 2010 ag praghsanna an cheannaitheora, lena n-áirítear costais iompair, corrlaigh trádála agus cánacha lúide fóirdheontais ar tháirgí, agus taifeadtar an t-aschur ag na bunphraghsanna, nuair nach n-áirítear na heilimintí sin.

                     1.98

                     Taifeadtar allmhairí táirgí agus onnmhairí táirgí ag luachanna teorannacha. Luacháiltear iomlán na n-allmhairí agus na n-onnmhairí ag teorainn chustaim an onnmhaireora, nó saor ar bord (SAB). Ní áirítear seirbhísí iompair agus seirbhísí árachais arna soláthar ag gnóthais eachtracha idir teorainn an onnmhaireora agus teorainn an allmhaireora i luach na n-earraí ach taifeadtar iad faoi sheirbhísí. Toisc go bhfhéadfadh sé nárbh fhéidir luachanna SAB a fháil le haghaidh miondealú mionsonraithe ar na táirgí, léirítear sna táblaí ina bhfuil mionsonraí maidir le trádáil eachtrach na hallmhairí a luacháiltear ag teorainn chustaim an allmhaireora (luach CAL (costas, árachas agus last-táille)). Áirítear na seirbhísí iompair agus na seirbhísí árachais go léir chomh fada le teorainn an allmhaireora i luach na n-earraí allmhairithe. A mhéid agus a bhaineann na seirbhísí sin le seirbhísí tí, déantar coigeartú foriomlán SAB/CAL sa tíolacadh sin.

            Luacháil ag praghsanna tairiseacha

                     1.99

                     Is éard atá i gceist le luacháil ag praghsanna tairiseacha na sreafaí agus na stoic a luacháil i dtréimhse chuntasaíochta ag praghsanna tréimhse níos luaithe. Is é is aidhm don luacháil ag praghsanna tairiseacha athruithe le himeacht aimsire ar luachanna na sreafaí agus na stoc a mhiondealú in athruithe ar phraghas agus in athruithe ar an méid. Tuairiscítear sreafaí agus stoic ag praghsanna tairiseacha i dtéarmaí méideanna.

                     1.100

                     I gcás go leor sreafaí agus stoc, e.g. ioncam, níl toisí praghais agus toisí cainníochta dá gcuid féin acu. Mar sin féin, is féidir cumhacht ceannaigh na n-athróg seo a fháil ach na luachanna reatha a dhíbhoilsciú le hinnéacs praghsanna oiriúnach, e.g. an t-innéacs praghsanna le haghaidh úsáidí críochnaitheacha náisiúnta, gan athruithe ar fhardail a áireamh. Tuairiscítear sreafaí agus stoic díbhoilscithe i dtéarmaí réadacha freisin. Sampla den mhéid sin is ea ioncam indiúscartha réadach.

               Tráth taifeadta

                     1.101

                     Taifeadtar sreafaí ar bhonn fabhraithe; is é sin, nuair a dhéantar luach eacnamaíoch a chruthú, a chlaochlú nó a mhúchadh, nó nuair a thagann éilimh nó oibleagáidí chun cinn nó nuair a chlaochlaítear nó nuair a chealaítear iad.

                     1.102

                     Taifeadtar aschur tráth a tháirgthe seachas tráth a n-íocann an ceannaitheoir as. Taifeadtar díol sócmhainne nuair a aistrítear í ó úinéir amháin go húinéir eile, seachas tráth a ndéantar an íocaíocht chomhfhreagrach. Taifeadtar ús sa tréimhse chuntasaíochta ina bhfabhraíonn sé, is cuma más sa tréimhse sin a íoctar é nó nach ea. Tá feidhm ag an taifeadadh ar bhonn fabhraithe maidir leis na sreafaí go léir, sreafaí airgeadaíochta agus neamhairgeadaíochta araon, agus sreafaí laistigh d’aonad chomh maith le sreafaí idir aonaid.

                     1.103

                     D’fhéadfadh gá a bheith leis an gcur chuige sin a mhaolú i gcás cánacha agus sreafaí eile a bhaineann leis an rialtas ginearálta, a thaifeadtar go minic ar bhonn airgid i gcuntais an rialtais. D’fhéadfadh sé a bheith deacair claochlú beacht a dhéanamh ar na sreafaí sin ó bhonn airgid go bonn fabhraithe, agus mar sin féadfar modh neastacháin a úsáid.

                     1.104

                     Mar eisceacht ó na rialacha ginearálta lena rialaítear taifeadadh cánacha agus ranníocaíochtaí sóisialta atá iníoctha leis an rialtas ginearálta, is féidir iad a thaifeadadh mar fhigiúr glan, gan an chuid nach dóchúil go mbaileofar í a áireamh nó, má áirítear an chuid sin, déantar í a neodrú sa tréimhse chuntasaíochta chéanna trí aistriú caipitil ón rialtas ginearálta go dtí na hearnálacha ábhartha.

                     1.105

                     Taifeadtar sreafaí ag an tráth céanna i gcás na n-aonad institiúideach go léir lena mbaineann agus sna cuntais go léir. Ní chuireann na haonaid institiúideacha na rialacha cuntasaíochta céanna i bhfeidhm i gcónaí. Fiú nuair a dhéanann siad, áfach, féadtar go dtarlaíonn difríochtaí sa taifeadadh iarbhír ar chúiseanna praiticiúla, amhail moill ar an gcumarsáid. Dá bhrí sin, féadtar go dtaifeadfaidh na hoibreoirí eacnamaíocha lena mbaineann na hidirbhearta ag tráthanna difriúla. Déantar na neamhréireachtaí sin a dhíchur trí choigeartuithe a dhéanamh.

               Comhdhlúthú agus glanluacháil

            Comhdhlúthú

                     1.106

                     Tagraíonn comhdhlúthú d’idirbhearta a tharlaíonn idir aonaid, i gcás ina ngrúpáiltear aonaid, a dhíchur ó na húsáidí agus ó na hacmhainní araon, agus do dhíchur sócmhainní airgeadais cómhalartacha agus dliteanas airgeadais cómhalartach. Tarlaíonn sé sin de ghnáth nuair a chuirtear cuntais fho-earnálacha an rialtais ghinearálta le chéile.

                     1.107

                     Mar phrionsabal, níor cheart sreafaí agus stoic idir chomhaonaid laistigh d’fho-earnálacha nó d’earnálacha a chomhdhlúthú.

                     1.108

                     Mar sin féin, is féidir cuntais chomhdhlúite a thiomsú le haghaidh tíolactha fhorlíontaigh agus anailísí forlíontacha. Féadfaidh faisnéis faoi idirbhearta na bhfo-earnálacha/na n-earnálacha sin le hearnálacha eile agus an staid airgeadais “sheachtrach” chomhfhreagrach a bheith níos suntasaí ná na figiúirí comhlána foriomlána.

                     1.109

                     Thairis sin, tugann na cuntais agus na táblaí ina léirítear an ghaolmhaireacht idir creidiúnaí/féichiúnaí léargas mionsonraithe ar mhaoiniú an gheilleagair agus meastar go bhfuil siad an-úsáideach chun na bealaí trína ngluaiseann an barrachas maoinithe ó iasachtóirí deiridh go hiasachtaithe deiridh a thuiscint.

            Glanluacháil

                     1.110

                     D’fhéadfadh an cineál céanna idirbhirt, i bhfoirm úsáide agus i bhfoirm acmhainne araon, a bheith ag aonaid aonair nó ag earnálacha aonair (e.g. íocann siad ús agus faigheann siad ús freisin) agus an cineál céanna ionstraime airgeadais i bhfoirm sócmhainne agus i bhfoirm dliteanais araon. Is é an cur chuige in CCE olltaifeadadh a dhéanamh, cé is moite den mhéid glanluachála is gné dhílis de na haicmithe féin.

                     1.111

                     Tá an ghlanluacháil intuigthe i gcatagóirí éagsúla idirbhirt, arb iad “athruithe ar fhardail” an sampla is suntasaí díobh, lena gcuirtear béim ar an ngné is suntasaí ó thaobh anailíse den fhoirmiú caipitil foriomlán seachas breiseanna laethúla agus aistarraingtí laethúla a rianú. Ar an gcuma chéanna, cé is moite de roinnt eisceachtaí, déantar méadú ar shócmhainní agus ar dhliteanais a thaifeadadh i bhfoirm ghlan sa chuntas airgeadais agus sa chuntas athruithe eile ar shócmhainní, agus cuirtear béim ar iarmhairtí críochnaitheacha na gcineálacha sin sreafaí ag deireadh na tréimhse cuntasaíochta.

               Cuntais, ítimí comhardaithe agus comhiomláin

                     1.112

                     I gcás aonad nó grúpaí aonad, taifeadtar idirbhearta a bhaineann le gné den saol eacnamaíoch (mar shampla, táirgeadh) i gcuntais éagsúla. I gcás an chuntais táirgeachta, ní léireofar comhardú idir úsáidí agus acmhainní sna hidirbhearta gan ítim chomhardaithe a úsáid. Ar an dóigh chéanna, ní foláir ítim chomhardaithe (glanluach) a úsáid idir iomlán na sócmhainní agus iomlán na ndliteanas in aonad institiúideach nó in earnáil institiúideach. Is uirlisí tomhais fóinteacha ar fheidhmíocht eacnamaíoch iad na hítimí comhardaithe féin. Nuair a shuimítear iad don gheilleagar ar fad, is comhiomláin shuntasacha iad.

            Seicheamh na gcuntas

                     1.113

                     Tá an córas CCE 2010 bunaithe ar sheicheamh de chuntais idirnasctha. Tá seicheamh iomlán na gcuntas le haghaidh na n-aonad institiúideach agus na n-earnálacha institiúideacha comhdhéanta de chuntais reatha, de chuntais charntha agus de chláir chomhardaithe.

                     1.114

                     Déileáiltear sna cuntais reatha le táirgeadh, le ginúint, le dáileadh agus le hathdháileadh ioncaim agus le húsáid an ioncaim sin i bhfoirm tomhaltais chríochnaithigh. Sna cuntais charntha cuimsítear athruithe ar shócmhainní agus ar dhliteanais agus athruithe ar ghlanfhiúchas (an difríocht idir shócmhainní agus dhliteanais aon aonaid institiúidigh nó aon ghrúpa aonad ar bith). Tuairiscítear stoic na sócmhainní agus na ndliteanas agus an glanfhiúchas sna cláir chomhardaithe.

                     1.115

                     Giorraítear seicheamh na gcuntas le haghaidh na nAPGanna áitiúla agus na dtionscal go dtí na chéad chuntais reatha: an cuntas táirgeachta agus an cuntas giniúna ioncaim, arb é an barrachas oibriúcháin an ítim chomhardaithe.

               An cuntas earraí agus seirbhísí

                     1.116

                     Léirítear sa chuntas earraí agus seirbhísí, le haghaidh an gheilleagair ina iomláine nó le haghaidh grúpaí táirgí, iomlán na n-acmhainní earraí agus seirbhísí (aschur agus allmhairí) agus iomlán na n-úsáidí earraí agus seirbhísí (tomhaltas idirmheánach, tomhaltas críochnaitheach, athruithe ar fhardail, ollfhoirmiú caipitil sheasta, éadálacha lúide diúscairtí earraí luachmhara, agus onnmhairí). Ní cuntas an cuntas seo sa chiall chéanna agus na cuntais eile sa seicheamh, agus ní ghineann sé ítim chomhardaithe a chuirtear ar aghaidh go dtí an chéad chuntas eile sa seicheamh. Ina ionad sin, is tíolacadh comhionannais chuntasaíochta é i bhfoirm tábla ina bhfuil dá réir an soláthar cothrom leis an éileamh i gcás na dtáirgí agus na ngrúpaí táirgí uile sa gheilleagar.

               Cuntas na coda eile den domhan

                     1.117

                     Cumhdaítear i gcuntas na coda eile den domhan idirbhearta idir aonaid institiúideacha chónaitheacha agus aonaid institiúideacha neamhchónaitheacha agus stoic ghaolmhara na sócmhainní agus na ndliteanas.
                     Toisc go bhfuil ról fearacht earnála institiúidí ag an gcuid eile den domhan sa struchtúr cuntasaíochta, tá cuntas na coda eile den domhan bunaithe ar an dearcadh atá ag an gcuid eile den domhan. Is ionann acmhainn don chuid eile den domhan agus úsáid don gheilleagar iomlán agus a mhalairt. I gcás ina bhfuil ítim chomhardaithe dheimhneach ann, ciallaíonn sé barrachas don chuid eile den domhan ach easnamh don gheilleagar iomlán, agus a mhalairt más ítim chomhardaithe dhiúltach atá ann.
                     Tá cuntas na coda eile den domhan éagsúil leis na cuntais earnála eile sa mhéid is nach dtaispeántar ann idirbhearta cuntasaíochta uile na coda eile den domhan, ach amháin na hidirbhearta sin a bhfuil contrapháirt acu sa gheilleagar intíre atá á thomhas.

               Ítimí comhardaithe

                     1.118

                     Faightear ítim chomhardaithe trí luach iomlán na n-iontrálacha ar thaobh amháin de chuntas a asbhaint ón luach iomlán ar an taobh eile.
                     Tá méid mór faisnéise sna hítimí comhardaithe, lena n-áirítear roinnt de na hiontrálacha is tábhachtaí sna cuntais, mar is léir ó na samplaí seo a leanas d’ítimí comhardaithe: breisluach, barrachas oibriúcháin, ioncam indiúscartha, coigilt, glaniasachtú/glaniasachtaíocht.
                     Sa léaráid seo a leanas taispeántar seicheamh na gcuntas i bhfoirm sreafa — taispeántar gach ítim chomhardaithe i gcló trom.

                        Léaráid de sheicheamh na gcuntas

                     1.119

                     Is é an chéad chuntas sa seicheamh an cuntas táirgeachta, ina dtaifeadtar aschur agus ionchur an phróisis táirgthe, agus fágtar an breisluach mar ítim chomhardaithe.

                     1.120

                     Tugtar an breisluach ar aghaidh go dtí an chéad chuntas eile, an cuntas giniúna ioncaim. Déantar cúiteamh d’fhostaithe sa phróiseas táirgthe a thaifeadadh anseo, mar aon le cánacha atá dlite don rialtas i ngeall ar tháirgeadh, chun gur féidir an barrachas oibriúcháin (nó ioncam measctha ó dhaoine féinfhostaithe in earnáil na dteaghlach) a dhíorthú mar ítim chomhardaithe do gach earnáil. Is gá an chéim seo chun gur féidir suim an bhreisluacha a choimeádtar in earnáil an táirgthe mar bharrachas oibriúcháin nó mar ioncam measctha a thomhas.

                     1.121

                     Ansin déantar an breisluach, miondealaithe idir cúiteamh d’fhostaithe, cánacha agus barrachas oibriúcháin/ioncam measctha a thabhairt ar aghaidh sa mhiondealú seo go dtí an cuntas leithdháilte ioncaim phríomha. Leis an miondealú sin, is féidir gach ioncam fachtóra a leithdháileadh ar an earnáil fála, i gcodarsnacht leis an earnáil táirgthe. Leithdháiltear cúiteamh iomlán d’fhostaithe, mar shampla, idir earnáil na dteaghlach agus earnáil na coda eile den domhan, ach fanann barrachas oibriúcháin in earnáil na gcorparáidí áit ar gineadh é. Taifeadtar sa chuntas seo freisin na sreafaí ioncaim ó mhaoin isteach san earnáil, agus na sreafaí amach as an earnáil, ionas gurb é atá san ítim chomhardaithe comhardú ioncam príomha a shreabhann isteach san earnáil.

                     1.122

                     Sa chéad chuntas eile taifeadtar athdháileadh na n-ioncam sin trí aistrithe — an cuntas dáilte thánaistigh ioncaim. Is iad na hionstraimí príomha athdháilte ná cánacha rialtais ar earnáil na dteaghlach, agus sochair shóisialta le haghaidh earnáil na dteaghlach. Is é an t-ioncam indiúscartha an ítim chomhardaithe.

                     1.123

                     Leanann príomhsheicheamh na mbunchuntas ar aghaidh go dtí an cuntas úsáide ioncaim indiúscartha; cuntas is ábhartha d’earnáil na dteaghlach, mar gur anseo a thaifeadtar caiteachas críochnaitheach na dteaghlach, rud a fhágann coigilt na dteaghlach mar ítim chomhardaithe.

                     1.124

                     Ag an am céanna, cruthaítear cuntas comhthreomhar, cuntas athdháilte ioncaim chomhchineáil. Tá an cuspóir sonrach ag an gcuntas seo aistrithe sóisialta comhchineáil a thaispeáint mar aistriú barúlach ón rialtas le hearnáil na dteaghlach, ionas gur féidir le hioncam na dteaghlach méadú de réir luach seirbhísí aonair arna soláthar ag an rialtas. Sa chéad chuntas eile (an cuntas úsáide ioncaim indiúscartha choigeartaithe) méadaítear cuntas úsáide ioncam indiúscartha na dteaghlach faoin tsuim chéanna, amhail is go raibh earnáil na dteaghlach ag ceannach na seirbhísí aonair arna soláthar ag an rialtas. Cealaíonn an dá leitháireamh seo a chéile, rud a fhágann an choigilt mar ítim chomhardaithe, arb ionann í agus coigilt sa phríomhsheicheamh cuntas.

                     1.125

                     Tugtar coigilt ar aghaidh go dtí an cuntas caipitil áit a n-úsáidtear í chun foirmiú caipitil a chistiú, lena gceadaítear aistrithe caipitil a dhéanamh isteach sna hearnálacha agus amach astu. Má chaitear an iomarca nó mura gcaitear go leor ar éadálacha sócmhainní réadacha is glaniasachtú nó glaniasachtaíocht a bheidh ann mar ítim chomhardaithe. Is ionann glaniasachtú agus barrachas a thugtar ar iasacht, agus is ionann glaniasachtaíocht agus easnamh a mhaoiniú.

                     1.126

                     Is é an cuntas deireanach sa seicheamh an cuntas airgeadais, ina leagtar amach go mionsonraithe iasachtú agus iasachtaíocht gach earnála, rud a fhágann glaniasachtú nó glaniasachtaíocht mar ítim chomhardaithe. Ba cheart go gcomhfhreagródh sé go cruinn don ghlaniasachtú/glaniasachtaíocht atá mar ítim chomhardaithe sa chuntas caipitil, agus ní mór go mbeadh aon difríocht eatarthu in ionannas le neamhréireacht tomhais idir taifeadadh réadach agus taifeadadh airgeadais na ngníomhaíochtaí eacnamaíocha.

                     1.127

                     Maidir leis an ró ag bun na léaráide, is é an cuntas ar chlé an clár comhardaithe tosaigh, ina dtaispeántar leibhéal na sócmhainní agus na ndliteanas go léir, idir réadach agus airgeadais, ag tús tréimhse sonraithe. Tomhastar rachmas geilleagair trína ghlanluach (sócmhainní lúide dliteanais) agus taispeántar an méid sin ag bun an chláir chomhardaithe.

                     1.128

                     Ag dul ón taobh clé go dtí an taobh deas ó na comharduithe tosaigh, taifeadtar na hathruithe éagsúla ar shócmhainní agus ar dhliteanais a tharlaíonn i dtréimhse an chuntais. Sa chuntas caipitil agus sa chuntas airgeadais taispeántar na hathruithe i ngeall ar idirbhearta sócmhainní réadacha agus idirbhearta sócmhainní airgeadais agus dliteanas airgeadais faoi seach. In éagmais éifeachtaí eile, is leor an méid sin chun an suíomh deiridh a ríomh láithreach, trí na hathruithe a shuimiú leis an suíomh tosaigh.

                     1.129

                     Féadfaidh athruithe tarlú lasmuigh den timthriall eacnamaíoch táirgthe agus tomhaltais, áfach, agus beidh tionchar ag na hathruithe sin ar luachanna sócmhainní agus dliteanas ag an tréimhse dheiridh. Cineál amháin athraithe is ea athrú ar mhéid na sócmhainní — athruithe réadacha ar chaipiteal seasta a thig as teagmhais nach cuid den gheilleagar iad. Mar shampla, caillteanas i ngeall ar thubaistí — mórchrith talún, nuair a scriosadh méid suntasach sócmhainní ach ní trí idirbheart eacnamaíoch malairte nó aistrithe. Ní foláir an caillteanas sin a thaifeadadh sa chuntas athruithe eile ar an méid, chun leibhéal sócmhainní níos ísle ná mar a bhfuiltear ag súil leis a mhíniú díreach trí fhéachaint ar theagmhais eacnamaíocha. Bealach eile inar féidir athrú teacht ar luach sócmhainní (agus dliteanas), nach de thoradh idirbhirt eacnamaíoch é, is ea athrú ar phraghas as a dtig gnóthachain sealúchais agus caillteanais sealúchais sa stoc sócmhainní arna shealbhú. Déantar an t-athrú sin a thaifeadadh sna cuntais athluachála. Agus an dá éifeacht bhreise sin ar luachanna stoc na sócmhainní agus na ndliteanas á gcur san áireamh, is féidir meastachán a dhéanamh ar an gclár comhardaithe deiridh mar shuíomh tosaigh arna choigeartú i leith na n-athruithe ar na cuntais sreafaí sa ró ag bun na léaráide.

               Comhiomláin

                     1.130

                     Is éard atá sna comhiomláin luachanna ilchodacha lena dtomhastar toradh ghníomhaíocht an gheilleagair iomláin; mar shampla, aschur, ioncam indiúscartha, tomhaltas críochnaitheach, coigilt, foirmiú caipitil, etc. Cé nach é ríomh na gcomhiomlán an t-aon aidhm le CCE, tá siad tábhachtach mar tháscairí achoimre chun críocha anailíse maicreacnamaíche agus chun críocha comparáide ó thaobh ama agus spáis de.

                     1.131

                     Déantar idirdhealú idir dhá chineál comhiomláin:

                                 (a)

                                 comhiomláin a thagraíonn go díreach d’idirbhearta atá i gcóras CCE 2010, amhail aschur earraí agus aschur seirbhísí, tomhaltas críochnaitheach, ollfhoirmiú caipitil sheasta, cúiteamh d’fhostaithe, etc.;

                                 (b)

                                 comhiomláin atá in ionannas le hítimí comhardaithe sna cuntais, amhail OTI ag praghsanna an mhargaidh, barrachas oibriúcháin an gheilleagair iomláin, OIN, ioncam indiúscartha náisiúnta, coigilt, comhardú seachtrach reatha, agus glanfhiúchas an gheilleagair iomláin (rachmas náisiúnta).

                     1.132

                     Tá úsáidí tábhachtacha ann d’aonaid tomhais na gcuntas náisiúnta in aghaidh an duine den daonra. I gcás comhiomlán leathan amhail OTI nó ioncam náisiúnta nó tomhaltas críochnaitheach na dteaghlach, is é an daonra (cónaitheach) iomlán an t-ainmneoir a úsáidtear de ghnáth. Nuair atá cuntais nó cuid de chuntais earnáil na dteaghlach á bhforoinnt i bhfo-earnálacha, úsáidtear sonraí faoi líon na dteaghlach agus faoi líon na ndaoine a bhaineann le gach fo-earnáil.

            OTI: príomh-chomhiomlán

                     1.133

                     Tá OTI ar cheann de na príomh-chomhiomláin in CCE. Is aonad tomhais é ar an ngníomhaíocht eacnamaíoch iomlán a tharlaíonn i gcríoch eacnamaíoch as a dtig aschur a chomhlíonann éilimh chríochnaitheacha an gheilleagair. Tá trí bhealach ann chun OTI a thomhas ag praghsanna an mhargaidh:

                                 (1)

                                 cur chuige an táirgthe, is é sin suim na mbreisluachanna ag na gníomhaíochtaí uile a sholáthraíonn earraí agus seirbhísí, móide cánacha lúide fóirdheontais ar tháirgí;

                                 (2)

                                 cur chuige an chaiteachais, is é sin iomlán na gcaiteachas críochnaitheach arna ndéanamh trí aschur críochnaitheach an gheilleagair a thomhailt, nó trí chur le rachmas, móide onnmhairí lúide allmhairí earraí agus allmhairí seirbhísí;

                                 (3)

                                 cur chuige an ioncaim, is é sin iomlán na n-ioncam arna dtuilleamh sa phróiseas ina dtáirgtear earraí agus seirbhísí, móide cánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí lúide fóirdheontais.

                     1.134

                     Léiríonn na trí chur chuige sin i leith OTI a thomhas na bealaí éagsúla inar féidir OTI a thuiscint i dtéarmaí comhpháirteanna. Is féidir breisluach a mhiondealú de réir earnála institiúidí, agus de réir an chineáil ghníomhaíochta nó tionscail a rannchuidíonn leis an iomlán, e.g. talmhaíocht, monaraíocht, tógáil, seirbhísí, etc.
                     Is féidir caiteachas críochnaitheach a mhiondealú de réir cineáil: caiteachas na dteaghlach, caiteachas críochnaitheach INBFTanna, caiteachas críochnaitheach rialtais, athrú ar fhardail, foirmiú caipitil sheasta agus onnmhairí, lúide costas allmhairí.
                     Is féidir ioncaim iomlána arna dtuilleamh a mhiondealú de réir cineáil ioncaim — cúiteamh d’fhostaithe, agus barrachas oibriúcháin.

                     1.135

                     D’fhonn an meastachán is fearr a fháil ar OTI, déantar, mar dhea-chleachtas, eilimintí na dtrí chur chuige sin a chur isteach i gcreat soláthair agus úsáide. Is féidir, ar an mbealach sin, breisluach agus meastacháin ioncaim de réir tionscail a réiteach le chéile, agus soláthar táirgí agus éileamh ar tháirgí a chomhardú. Leis an gcur chuige comhtháite sin, áirithítear comhsheasmhacht idir comhpháirteanna OTI, agus meastachán níos fearr ar an leibhéal OTI ná mar a gheofaí gan ach cur chuige amháin de na trí cinn a úsáid. Trí ídiú an chaipitil sheasta a asbhaint ó OTI, faightear glantáirgeacht intíre ag praghsanna an mhargaidh (GTI).

            An creat ionchuir-aschuir

                     1.136

                     Sa chreat ionchuir-aschuir tugtar le chéile na comhpháirteanna seo a leanas: oll-bhreisluach (OBL), ionchuir agus aschuir tionscal, soláthar agus éileamh táirgí, agus comhdhéanamh úsáidí agus acmhainní ar fud earnálacha institiúideacha an gheilleagair. Leis an gcreat seo miondealaítear an geilleagar chun idirbhearta na n-earraí agus na seirbhísí ar fad idir thionscail agus thomhaltóirí deiridh a thaispeáint i dtréimhse amháin (mar shampla, ráithe nó bliain). Féadfar faisnéis a chur i láthair ar dhá bhealach:

                                 (a)

                                 na táblaí soláthair agus úsáide;

                                 (b)

                                 na táblaí siméadracha ionchuir-aschuir.

               Táblaí soláthair agus úsáide

                     1.137

                     I dtáblaí soláthair agus úsáide taispeántar an geilleagar iomlán de réir tionscail (e.g. tionscal na mótarfheithiclí) agus de réir táirge (e.g. earraí spóirt). Sna táblaí, léirítear naisc idir comhpháirteanna OBL, ionchuir agus aschuir tionscal, agus soláthar agus éileamh táirgí. Nascann na táblaí soláthair agus úsáide earnálacha institiúideacha éagsúla an gheilleagair le chéile (e.g. corparáidí poiblí) mar aon le mionsonraí ar allmhairí agus onnmhairí earraí agus seirbhísí, ar chaiteachas an rialtais, ar chaiteachas na dteaghlach agus na INBFTanna agus ar fhoirmiú caipitil.

                     1.138

                     Trí tháblaí soláthair agus úsáide a sholáthar is féidir comhsheasmhacht agus comhchuibheas chomhpháirteanna na gcuntas náisiúnta a scrúdú laistigh de chreat mionsonraithe amháin agus, trí chomhpháirteanna na dtrí chur chuige a chorprú chun OTI a thomhas (i.e. táirgeacht, ioncam agus caiteachas), is féidir meastachán aonair OTI a chinneadh.

                     1.139

                     Nuair a chomhardaítear na táblaí soláthair agus úsáide ar mhodh comhtháite, soláthraíonn siad comhchuibheas agus comhsheasmhacht chun comhpháirteanna na dtrí chuntas seo a leanas a nascadh:

                                 (1)

                                 cuntas earraí agus seirbhísí;

                                 (2)

                                 cuntas táirgeachta (de réir tionscail agus earnála institiúidí); agus

                                 (3)

                                 cuntas giniúna ioncaim (de réir tionscail agus earnála institiúidí).

               Táblaí siméadracha ionchuir-aschuir

                     1.140

                     Díorthaítear na táblaí siméadracha ionchuir-aschuir ó shonraí i dtáblaí soláthair agus úsáide agus ó fhoinsí breise eile chun bonn teoiriciúil a chruthú le haghaidh anailíse ina dhiaidh sin.

                     1.141

                     Sna táblaí seo tá táblaí siméadracha (táirge ar tháirge nó tionscal ar thionscal), inbhéartach Leontief agus anailísí diagnóiseacha eile amhail iolraitheoirí aschuir. Léirítear ar bhonn leithleach tomhaltas earraí agus seirbhísí arna dtáirgeadh sa chríoch baile nó arna n-allmhairiú, lena soláthraítear creat teoiriciúil d’anailís struchtúrach bhreise ar an ngeilleagar, lena n-áirítear comhdhéanamh chomh maith leis an éifeacht ag athruithe ar éileamh críochnaitheach ar an ngeilleagar.

            (1)  Rialachán (CE) Uimh. 2223/96 ón gComhairle an 25 Meitheamh 1996 maidir leis an gcóras Eorpach cuntas náisiúnta agus réigiúnach sa Chomhphobal (IO L 310, 30.11.1996, lch. 1).

            (2)  Rialachán (CE) Uimh. 1893/2006 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 20 Nollaig 2006 lena mbunaítear aicmiú staidrimh gníomhaíochtaí eacnamaíocha NACE Rev. 2 (IO L 393, 30.12.2006, lch. 1).

            (3)  Rialachán (CE) Uimh. 451/2008 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 23 Aibreán 2008 lena mbunaítear aicmiú nua staidrimh ar tháirge de réir gníomhaíochta (CPA) (IO L 145, 4.6.2008, lch. 65).

         CAIBIDIL 2

            AONAID AGUS GRÚPÁLACHA AONAD

                     2.01

                     Is éard is geilleagar tíre ann córas trína mbíonn institiúidí agus daoine ag idirghníomhú trí mhalairtí agus aistrithe earraí, seirbhísí agus modhanna íocaíochta (e.g. airgead) chun earraí agus seirbhísí a tháirgeadh agus a thomhailt.
                     Is eintitis eacnamaíocha iad na heintitis sin den gheilleagar a bhíonn ag idirghníomhú agus is féidir leo úinéireacht a fháil ar shócmhainní, dliteanais a thabhú agus dul i mbun gníomhaíochtaí eacnamaíocha agus idirbheart eacnamaíoch le heintitis eile. Aonaid institiúideacha a thugtar orthu.
                     Bíonn cuspóirí éagsúla i gceist nuair a shainmhínítear na haonaid a úsáidtear sna cuntais náisiúnta. Ar an gcéad dul síos, is iad na haonaid na bunchlocha tógála le geilleagair a shainmhíniú i dtéarmaí geografacha, e.g. náisiúin, réigiúin, agus grúpálacha náisiún amhail aontais airgeadaíochta nó pholaitiúla. Ar an dara dul síos, is iad na bunchlocha tógála iad chun aonaid a ghrúpáil in earnálacha institiúideacha. Ar an tríú dul síos, tá siad ríthábhachtach chun na sreafaí agus na stoic sin a thaifeadtar a shainiú. I bprionsabal, ní dhéantar na hidirbhearta idir codanna éagsúla den aonad institiúideach céanna a thaifeadadh sna cuntais náisiúnta.

                     2.02

                     Sainmhíneofar na haonaid agus na grúpálacha aonad a úsáidtear sna cuntais náisiúnta trí thagairt a dhéanamh don chineál anailíse eacnamaíche atá beartaithe dóibh, seachas i dtéarmaí na gcineálacha aonaid a úsáidtear go hiondúil i bhfiosrúcháin staidrimh. D’fhéadfadh sé nach mbeadh na haonaid sin (e.g. gnóthais, cuideachtaí sealbhaíochta, aonaid phríomhghníomhaíochta, aonaid áitiúla, ranna rialtais, institiúidí neamhbhrabúis, teaghlaigh, etc.) sásúil chun críocha cuntas náisiúnta, ós rud é go bhfuil siad bunaithe ar chritéir de chineál dlíthiúil, riaracháin nó cuntasaíochta.
                     Cuirfidh staitisteoirí san áireamh na sainmhínithe ar aonaid anailíse mar atá leagtha síos in CCE 2010, d’fhonn a áirithiú go dtabharfar isteach de réir a chéile, sna suirbhéanna ina mbailítear sonraí, na heilimintí faisnéise go léir is gá chun sonraí bunaithe ar na haonaid anailíse arna n-úsáid in CCE 2010 a thiomsú.

                     2.03

                     Is sainghné de chóras CCE 2010 é cineálacha aonaid a úsáid a chomhfhreagraíonn do thrí bhealach chun an geilleagar a fhoroinnt:

                                 (1)

                                 chun sreafaí agus suíomhanna a anailísiú, tá sé fíor-riachtanach aonaid a roghnú trínar féidir staidéar a dhéanamh ar ghaolmhaireachtaí iompraíochta i measc gníomhairí eacnamaíocha;

                                 (2)

                                 chun an próiseas táirgthe a anailísiú, tá sé fíor-riachtanach aonaid a roghnú a chuireann béim ar ghaolmhaireachtaí de chineál teicniúil agus eacnamaíoch, nó gaolmhaireachtaí a léiríonn gníomhaíochtaí áitiúla;

                                 (3)

                                 d’fhonn anailísí réigiúnacha a cheadú, tá gá le haonaid a léiríonn príomhghníomhaíochtaí áitiúla.

                           Sainítear aonaid institiúideacha d’fhonn an chéad cheann de na cuspóirí sin a chomhlíonadh. Tá gá ag gaolmhaireachtaí iompraíochta, mar a ndéantar cur síos orthu i bpointe (1), le haonaid trína léirítear a ngníomhaíocht eacnamaíoch institiúideach iomlán.
                     Tá gá ag na próisis táirgthe, na gaolmhaireachtaí de chineál teicniúil agus eacnamaíoch, agus na hanailísí réigiúnacha dá dtagraítear i bpointe (2) agus i bpointe (3) le haonaid amhail na hAPGanna áitiúla. Déantar cur síos ar na haonaid sin níos faide ar aghaidh sa chaibidil seo.
                     Sula dtugtar sainmhínithe ar na haonaid a úsáidtear in CCE 2010, tá gá le teorainneacha an gheilleagair náisiúnta a shainiú.

            TEORAINNEACHA AN GHEILLEAGAIR NÁISIÚNTA

                     2.04

                     Is iad na haonaid arb ionann iad agus geilleagar tíre agus a bhfuil a sreafaí agus a stoic taifeadta in CCE 2010 na haonaid atá cónaitheach. Tá aonad institiúideach cónaitheach i dtír ina bhfuil lárionad príomhleasa eacnamaíoch i gcríoch eacnamaíoch na tíre sin. Tugtar aonaid chónaitheacha ar na haonaid sin, is cuma faoi náisiúntacht, faoi fhoirm dhlíthiúil agus faoi láithreacht ar an gcríoch eacnamaíoch tráth a ndéanann siad idirbheart.

                     2.05

                     Is éard atá sa chríoch eacnamaíoch:

                                 (a)

                                 an limistéar (críoch gheografach) atá faoi riarachán éifeachtach agus faoi rialú eacnamaíoch rialtais amháin;

                                 (b)

                                 aon saorchriosanna, lena n-áirítear trádstórais atá faoi bhannaí agus monarchana atá faoi rialú custaim;

                                 (c)

                                 an t-aerspás náisiúnta, uiscí críochacha agus an scairbh ilchríochach atá in uiscí idirnáisiúnta, a bhfuil cearta eisiacha ag an tír ina leith;

                                 (d)

                                 iamhchríocha laistigh den chríoch, eadhon críocha geografacha sa chuid eile den domhan atá á n-úsáid, faoi chonarthaí idirnáisiúnta nó faoi chomhaontuithe idir stáit, ag gníomhaireachtaí rialtais ghinearálta na tíre (amhail ambasáidí, consalachtaí, bunáiteanna míleata, bunáiteanna eolaíochta, etc.);

                                 (e)

                                 fosuithe ola, gáis nádúrtha, etc. in uiscí idirnáisiúnta lasmuigh de scairbh ilchríochach na tíre, arna saothrú ag aonaid atá cónaitheach sa chríoch mar atá sainithe i bpointe (a) go pointe (d).

                           Déantar báid iascaireachta, longa eile, ardáin snámha agus aerárthaí a láimhseáil mar threalamh soghluaiste i CCE, is cuma má tá siad faoi úinéireacht agus/nó á n-oibriú ag aonaid atá cónaitheach sa tír, nó faoi úinéireacht neamhchónaitheach agus á n-oibriú ag aonaid chónaitheacha. Maidir le hidirbhearta a bhaineann le húinéireacht (ollfhoirmiú caipitil sheasta) agus úsáid (cíos, árachas, etc.) trealaimh shoghluaiste, cuirtear iad i leith gheilleagar na tíre ina bhfuil an t-úinéir agus/nó an t-oibreoir eacnamaíoch cónaitheach. I gcásanna léasaithe airgeadais, glactar leis go dtarlaíonn athrú ar an úinéireacht.
                     Féadfar críoch níos mó nó níos lú ná an chríoch atá sainithe thuas a bheith i gceist leis an gcríoch eacnamaíoch. Sampla de limistéar níos mó is ea aontas airgeadra amhail an tAontas Airgeadaíochta Eorpach; sampla de limistéar níos lú is ea cuid de thír amhail réigiún.

                     2.06

                     Ní áirítear iamhchríocha seach-chríochacha sa chríoch eacnamaíoch.
                     Eisiatar freisin codanna de chríoch gheografach na tíre féin arna n-úsáid ag na heagraíochtaí seo a leanas:

                                 (a)

                                 gníomhaireachtaí rialtais ghinearálta tíortha eile;

                                 (b)

                                 institiúidí agus comhlachtaí an Aontais Eorpaigh; agus

                                 (c)

                                 eagraíochtaí idirnáisiúnta faoi chonarthaí idirnáisiúnta idir stáit.

                           Is críocha eacnamaíocha ar leithligh iad na críocha arna n-úsáid ag institiúidí agus comhlachtaí an Aontais Eorpaigh agus ag eagraíochtaí idirnáisiúnta. Is gné de na críocha sin gurb iad na hinstitiúidí amháin na cónaithigh iontu.

                     2.07

                     Léiríonn an téarma lárionad príomhleasa eacnamaíoch go bhfuil suíomh éigin laistigh den chríoch eacnamaíoch na tíre ina mbíonn aonad i mbun gníomhaíochtaí eacnamaíocha agus i mbun idirbheart ar mhórscála, thar thréimhse éiginnte nó thar thréimhse a bheidh finideach ach fada (bliain nó níos mó). Meastar gur leor úinéireacht talún agus úinéireacht foirgneamh laistigh den chríoch eacnamaíoch chun go mbeadh lárionad príomhleasa eacnamaíoch ag an úinéir inti.
                     Ní bhíonn gnóthais nasctha ach le geilleagar amháin de ghnáth. Is iondúil go mbíonn eintiteas dlíthiúil ar leithligh in úsáid le haghaidh oibríochtaí i ngach dlínse dlíthiúil faoi seach mar thoradh ar chánachas agus ar cheanglais dhlíthiúla eile. Ina theannta sin, aithnítear aonad institiúideach ar leithligh chun críoch staidrimh i gcás ina bhfuil oibríochtaí suntasacha ag eintiteas dlíthiúil aonair in dhá chríoch nó níos mó (e.g. brainsí, úinéireacht talún agus gnóthais i gcríocha éagsúla mar shampla). Mar thoradh ar na heintitis dhlíthiúla sin a dheighilt, is léir an áit chónaithe ag gach ceann de na gnóthais nua a aithnítear ina dhiaidh sin. Ní chiallaíonn lárionad príomhleasa eacnamaíoch nár cheart eintitis a bhfuil oibríochtaí suntasacha ar bun acu in dhá chríoch nó níos mó a dheighilt.
                     Mura bhfuil aon ghné fhisiceach ann a bhaineann le gnóthas, socraítear a áit chónaithe de réir na críche eacnamaíche a bhfuil an gnóthas corpraithe nó cláraithe faoina dlíthe.

                     2.08

                     Is féidir aonaid a mheastar a bheith ina gcónaithigh tíre a fhoroinnt mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 aonaid atá i mbun táirgthe, maoinithe, árachais nó athdháilte, i ndáil lena n-idirbhearta go léir cé is moite de na hidirbhearta sin a bhaineann le húinéireacht talún agus le húinéireacht foirgneamh;

                                 (b)

                                 aonaid arb é tomhaltas a bpríomhghníomhaíocht, i ndáil lena n-idirbhearta go léir cé is moite de na hidirbhearta sin a bhaineann le húinéireacht talún agus le húinéireacht foirgneamh;

                                 (c)

                                 na haonaid go léir ina gcáil mar úinéirí talún nó úinéirí foirgneamh cé is moite d’úinéirí iamhchríoch seach-chríochach atá ina gcuid de chríoch eacnamaíoch tíortha eile nó ar stáit neamhspleácha iad.

                     2.09

                     Maidir le haonaid nach teaghlaigh iad, i ndáil lena n-idirbhearta go léir cé is moite de na hidirbhearta sin a bhaineann le húinéireacht talún agus le húinéireacht foirgneamh, is féidir an dá chás seo a leanas a shonrú:

                                 (a)

                                 déantar gníomhaíocht go heisiach ar chríoch eacnamaíoch na tíre: is aonaid chónaitheacha den tír sin iad na haonaid a dhéanann gníomhaíocht den sórt sin;

                                 (b)

                                 déantar gníomhaíocht ar feadh bliana nó níos mó ar chríocha eacnamaíocha roinnt tíortha: ní mheastar gur aonad cónaitheach na tíre ach an chuid sin den aonad a bhfuil lárionad príomhleasa eacnamaíoch aige i gcríoch eacnamaíoch na tíre.

                           Féadfaidh aonad institiúideach cónaitheach bheith ina aonad institiúideach barúlach, i ndáil leis an ngníomhaíocht a dhéanann aonad atá cónaitheach i dtír eile sa tír i dtrácht ar feadh bliana nó níos mó. Má mhaireann an ghníomhaíocht níos lú ná bliain amháin, fanann an ghníomhaíocht mar chuid de ghníomhaíochtaí an aonaid institiúidigh táirgthe agus ní aithnítear aon aonad institiúideach ar leithligh. I gcás nach gníomhaíocht shuntasach í, cé go maireann sí níos faide ná bliain, agus i gcás trealamh a shuiteáil ar an gcoigríoch, ní aithnítear aon aonad ar leithligh agus déantar taifead ar na gníomhaíochtaí mar ghníomhaíochtaí an aonaid institiúidigh táirgthe.

                     2.10

                     Is aonaid chónaitheacha iad teaghlaigh a bhfuil lárionad príomhleasa eacnamaíoch acu sa tír, ach amháin ina gcáil mar úinéirí talún nó úinéirí foirgneamh. Is aonaid chónaitheacha iad fiú má chaith siad tréimhsí is lú ná bliain amháin ar an gcoigríoch. Ar na teaghlaigh sin tá, go háirithe:

                                 (a)

                                 oibrithe teorann, a shainítear mar dhaoine a thrasnaíonn an teorainn gach lá chun dul ag obair i dtír chomharsanach;

                                 (b)

                                 oibrithe séasúracha, a shainítear mar dhaoine a fhágann an tír ar feadh roinnt míonna, ag brath ar an séasúr, ach ar feadh tréimhse níos lú ná bliain amháin, chun dul ag obair i dtír eile;

                                 (c)

                                 turasóirí, othair, mic léinn, oifigigh ar cuairt, lucht gnó, díoltóirí, ealaíontóirí agus baill de chriúnna a thaistealaíonn ar an gcoigríoch;

                                 (d)

                                 foireann a earcaítear go háitiúil agus atá ag obair in iamhchríocha seach-chríochacha rialtas eachtrach;

                                 (e)

                                 foireann institiúidí an Aontais Eorpaigh agus foireann eagraíochtaí idirnáisiúnta sibhialtacha nó míleata a bhfuil a gceanncheathrú acu in iamhchríocha seach-chríochacha;

                                 (f)

                                 ionadaithe oifigiúla, sibhialtacha nó míleata rialtas na tíre (lena n-áirítear a dteaghlaigh) atá bunaithe in iamhchríocha laistigh den chríoch.

                           Glactar leis i gcónaí gur cónaithigh iad mic léinn, is cuma cé chomh fada atá caite acu ag staidéar ar an gcoigríoch.

                     2.11

                     Maidir leis na haonaid go léir, ina gcáil mar úinéirí talún agus/nó úinéirí foirgneamh atá mar chuid den chríoch eacnamaíoch, is aonaid chónaitheacha nó aonaid chónaitheacha bharúlacha iad den tír ina bhfuil an talamh sin nó na foirgnimh sin i dtrácht suite.

            NA hAONAID INSTITIÚIDEACHA

                     2.12

                        Sainmhíniú: is éard is aonad institiúideach ann eintiteas eacnamaíoch arb é an tsaintréith ann uathriail cinnteoireachta i bhfeidhmiú a phríomhfheidhme. Meastar go bhfuil aonad cónaitheach ina aonad institiúideach sa chríoch eacnamaíoch ina bhfuil a lárionad príomhleasa eacnamaíoch má tá uathriail cinnteoireachta aige agus má choimeádann sé sraith iomlán cuntas nó má tá sé in ann sraith iomlán cuntas a thiomsú.
                     Chun go mbeidh uathriail cinnteoireachta i ndáil lena phríomhfheidhm ag aonad, ní mór d’eintiteas a bheith:

                                 (a)

                                 i dteideal earraí nó sócmhainní a bheith faoi úinéireacht aige ina cheart féin; beidh sé ábalta úinéireacht earraí nó úinéireacht sócmhainní a mhalartú in idirbhearta le haonaid institiúideacha eile;

                                 (b)

                                 ábalta cinntí eacnamaíocha a dhéanamh agus dul i mbun gníomhaíochtaí eacnamaíocha a mbeidh sé freagrach astu agus cuntasach astu faoin dlí;

                                 (c)

                                 ábalta dliteanais a thabhú thar a cheann féin, oibleagáidí eile nó gealltanais bhreise a ghlacadh agus a bheith páirteach i gconarthaí; agus

                                 (d)

                                 ábalta sraith iomlán cuntas a tharraingt suas ina mbeidh taifid chuntasaíochta a chuimsíonn na hidirbhearta go léir a rinne sé le linn na tréimhse cuntasaíochta, chomh maith le clár comhardaithe sócmhainní agus dliteanas.

                     2.13

                     Beidh feidhm ag na prionsabail seo a leanas aon uair nach bhfuil saintréithe eintitis institiúidigh in aonán:

                                 (a)

                                 meastar go bhfuil uathriail cinnteoireachta ag teaghlaigh i ndáil lena bpríomhfheidhm agus gur aonaid institiúideacha iad dá bhrí sin, cé nach gcoimeádann siad sraith iomlán cuntas;

                                 (b)

                                 ní heintitis institiúideacha iad aonáin nach gcoimeádann sraith iomlán cuntas ná nach bhfuil ábalta sraith iomlán cuntas a choimeád más gá déanamh amhlaidh;

                                 (c)

                                 maidir le heintitis nach bhfuil uathriail cinnteoireachta acu, cé go gcoimeádann siad sraith iomlán cuntas, is cuid de na haonaid a bhfuil siad faoina rialú iad;

                                 (d)

                                 ní gá d’eintitis cuntais a fhoilsiú le bheith ina n-aonad institiúideach;

                                 (e)

                                 maidir le heintitis atá ina gcuid de ghrúpa aonad atá i mbun táirgthe agus a choimeádann sraith iomlán cuntas, meastar gur aonaid institiúideacha iad fiú má rinne siad a n-uathriail cinnteoireachta a ghéilleadh i bpáirt don chomhlacht lárnach (an cheannoifig) atá freagrach as stiúradh ginearálta an ghrúpa; meastar go bhfuil an cheannoifig féin ina haonad institiúideach ar leithligh ó na haonaid atá faoina rialú;

                                 (f)

                                 is eintitis iad samhailchorparáidí a choimeádann sraith iomlán cuntas agus níl aon stádas dlíthiúil acu. Tá a n-iompraíocht eacnamaíoch agus airgeadais éagsúil le hiompraíocht a n-úinéirí agus cosúil le hiompraíocht corparáidí. Meastar go bhfuil uathriail cinnteoireachta acu agus gur aonaid institiúideacha ar leithligh iad.

            Ceannoifigí agus cuideachtaí sealbhaíochta

                     2.14

                     Is aonaid institiúideacha iad ceannoifigí agus cuideachtaí sealbhaíochta. Seo a leanas an dá chineál atá ann:

                                 (a)

                                 Is aonad í an cheannoifig a rialaíonn a fochorparáidí ó thaobh na bainistíochta de. Aicmítear ceannoifigí in earnáil cheannasach corparáidí neamhairgeadais a bhfochorparáidí, ach amháin más corparáidí airgeadais iad na fochorparáidí ar fad, nó a bhformhór, agus sa chás sin, láimhseáiltear iad mar chorparáidí cúntacha airgeadais (S.126) in earnáil na gcorparáidí airgeadais.
                                 I gcás ina bhfuil meascán d’fhochorparáidí neamhairgeadais agus d’fhochorparáidí airgeadais ann, is í an chatagóir is tábhachtaí de réir breisluacha a chinneann aicmiú na hearnála.
                                 Déantar cur síos ar na ceannoifigí faoin Aicmiúchán Idirnáisiúnta Caighdeánach Tionsclaíoch (ISIC Rev. 4), Roinn M, aicme 7010 (NACE Rev. 2 M 70.10) mar seo a leanas:
                                 Áirítear san aicme seo maoirsiú agus bainistíocht aonaid eile na cuideachta nó an ghnóthais; pleanáil straitéiseach nó eagraíochtúil a dhéanamh agus ról cinnteoireachta na cuideachta nó an ghnóthais a ghlacadh; rialú oibríochtúil a fheidhmiú agus oibríocht laethúil a n-aonad gaolmhar a bhainistiú.

                                 (b)

                                 Is institiúid airgeadais faoi chuing (S.127) í cuideachta shealbhaíochta a bhfuil sócmhainní fochorparáidí ina seilbh aici ach nach dtugann faoi aon ghníomhaíocht bainistíochta agus aicmítear mar chorparáid airgeadais í.
                                 Déantar cur síos ar chuideachtaí sealbhaíochta faoi ISIC Rev. 4, Roinn K, aicme 6420 (NACE Rev. 2 K 64.20) mar seo a leanas:
                                 Áirítear san aicme seo gníomhaíochtaí cuideachtaí sealbhaíochta, i.e. aonaid a bhfuil sócmhainní grúpa fochorparáidí ina seilbh acu (a bhfuil úinéireacht acu ar leibhéil rialaithe cothromais) agus arb í úinéireacht an ghrúpa a bpríomhghníomhaíocht. Ní sholáthraíonn na cuideachtaí sealbhaíochta san aicme seo aon seirbhís eile do na gnóthais a bhfuil seilbh acu ar an gcothromas, i.e. ní dhéanann siad aonaid eile a riar ná a bhainistiú.

            Grúpaí corparáidí

                     2.15

                     Cruthaítear grúpaí móra corparáidí nuair a rialaíonn máthairchorparáid roinnt fochorparáidí, ar fochorparáidí iad a fhéadfaidh a bhfochorparáidí féin a rialú, agus mar sin de. Déantar gach ball den ghrúpa a láimhseáil mar aonad institiúideach ar leithligh má shásaíonn sé an sainmhíniú i dtaobh aonaid institiúidigh.

                     2.16

                     Buntáiste a bhaineann le gan grúpaí corparáidí a láimhseáil mar aonaid institiúideacha aonair is ea nach mbíonn na grúpaí i gcónaí cobhsaí le himeacht ama ná nach mbíonn siad inaitheanta go héasca sa chleachtas. Féadfaidh deacracht bheith ag baint le sonraí a fháil i dtaobh grúpaí nach bhfuil a gcuid gníomhaíochtaí comhtháite go dlúth. Tá roinnt mhaith grúpaí rómhór agus ró-ilchineálach le gur féidir iad a láimhseáil mar aonaid aonair, agus féadfaidh méid agus comhdhéanamh na ngrúpaí sin athrú le himeacht ama de bharr cumasc agus táthcheangal.

            Eintitis shainchuspóireacha

                     2.17

                     Is éard is eintiteas sainchuspóireach (ESC) nó meán sainchuspóireach (MSC) ann, de ghnáth, cuideachta theoranta nó comhpháirtíocht theoranta a chruthaítear chun cuspóirí teoranta, sonracha nó sealadacha a chomhlíonadh, d’fhonn riosca airgeadais nó riosca sonrach cánach nó rialaitheach a aonrú.

                     2.18

                     Níl aon sainmhíniú coitianta ar ASC, ach is saintréithe coitianta iad na saintréithe seo a leanas:

                                 (a)

                                 ní bhíonn fostaithe ná sócmhainní neamhairgeadais acu;

                                 (b)

                                 is beag an láithreacht fhisiciúil a bhíonn acu, seachas “pláta práis” nó comhartha a dhearbhaíonn a n-áit chlárúcháin;

                                 (c)

                                 bíonn baint acu i gcónaí le corparáid eile, mar fhochorparáid go minic;

                                 (d)

                                 bíonn siad cónaitheach i gcríoch nach í críoch chónaitheach na gcorparáidí gaolmhara í. Cheal aon láithreacht fhisiceach i gcás gnóthais, socraítear a áit chónaithe de réir na críche eacnamaíche a bhfuil an gnóthas corpraithe nó cláraithe faoina dlíthe;

                                 (e)

                                 bíonn siad faoi bhainistiú fostaithe corparáide eile, corparáid ghaolmhar nó corparáid nach bhfuil gaolmhar. Íocann an ASC táillí as seirbhisí a sholáthraítear dó, agus gearrann sé táille ar an máthairchorparáid nó ar chorparáid ghaolmhar eile chun na costais sin a chlúdach. Is é sin an t-aon táirgeadh a bhfuil baint ag an ASC leis cé go dtarlóidh sé go minic go dtabhófar dliteanais thar ceann a úinéara agus, de ghnáth, gheobhaidh sé ioncam ó infheistíocht agus gnóthachain sealúchais ar na sócmhainní atá ina seilbh aige.

                     2.19

                     Is cuma má tá na sainghnéithe sin ar fad, nó nach bhfuil aon cheann díobh, ag aonad, nó is cuma má dhéantar cur síos air mar ASC nó má thugtar ainm cosúil eile air, láimhseáiltear é ar an mbealach céanna i gcónaí is a láimhseáiltear aonad institiúideach ar bith eile trína aicmiú in earnáil agus i dtionscal de réir a phríomhghníomhaíochta ach amháin mura bhfuil aon chearta neamhspleácha gníomhaíochta ag an ASC sin.

                     2.20

                     Dá bhrí sin, aicmítear institiúidí airgeadais faoi chuing, fochorparáidí saorga agus aonaid shainchuspóireacha an rialtais ghinearálta nach bhfuil aon chearta neamhspleácha gníomhaíochta acu, in earnáil an chomhlachta a bhfuil siad faoina rialú. Bíonn eisceacht ann nuair atá siad neamhchónaitheach, agus sa chás sin aithnítear iad ar leithligh ón gcomhlacht a bhfuil siad faoina rialú. I gcás an rialtais, áfach, léireofar gníomhaíochtaí na fochorparáide i gcuntais an rialtais.

            Institiúidí airgeadais faoi chuing

                     2.21

                     Is sampla amháin d’institiúid airgeadais faoi chuing í cuideachta shealbhaíochta a bhfuil úinéireacht aici ar shócmhainní fochuideachtaí. Samplaí d’aonaid eile a láimhseáiltear mar institiúidí airgeadais faoi chuing is ea aonaid a bhfuil saintréithe ASCanna iontu mar a dhéantar cur síos orthu thuas, lena n-áirítear cistí infheistíochta agus cistí pinsin agus aonaid a úsáidtear chun maoin a shealbhú agus a bhainistiú thar ceann daoine aonair nó teaghlach, urrúis fiachais a eisiúint thar ceann cuideachtaí gaolmhara (féadtar “idirghabhálaí” a thabhairt ar chuideachta den sórt sin), agus feidhmeanna airgeadais eile a fheidhmiú.

                     2.22

                     Féadtar an leibhéal neamhspleáchais atá ag aonán ón máthairchorparáid a léiriú trí rialú substainteach éigin a fheidhmiú ar a shócmhainní agus ar a dhliteanais féin, is é sin go n-iompróidh sé na rioscaí agus go bhfaighidh sé na sochair a bhaineann leis na sócmhainní agus na dliteanais sin. Aicmítear na haonaid sin in earnáil na gcorparáidí airgeadais.

                     2.23

                     Maidir le heintiteas den chineál sin nach féidir leis gníomhú go neamhspleách óna mháthairchorparáid agus nach bhfuil ann ach sealbhóir éighníomhach sócmhainní agus dliteanas (rud ar a dtugtar "uathphíolótú" uaireanta), ní láimhseáiltear é mar aonad institiúideach ar leithligh ach amháin má tá sé cónaitheach i ngeilleagar nach ionann é agus geilleagar na máthairchorparáide. Má tá sé cónaitheach sa gheilleagar céanna lena mháthairchorparáid, láimhseáiltear é mar “fochorparáid shaorga” mar a dhéantar cur síos air thíos.

            Fochorparáidí saorga

                     2.24

                     Féadtar fochorparáid, atá faoi úinéireacht iomlán na máthairchorparáide, a chruthú chun seirbhísí a sholáthar don mháthairchorparáid, nó do chorparáidí eile sa ghrúpa céanna, d’fhonn cánacha a sheachaint, dliteanais a íoslaghdú i gcás féimheachta, nó buntáistí teicniúla eile a urrú faoin reachtaíocht cánach nó corparáide atá i bhfeidhm i dtír ar leith.

                     2.25

                     Go ginearálta, ní shásaíonn na cineálacha eintitis sin an sainmhíniú ar aonad institiúideach toisc nach bhfuil an cumas iontu gníomhú go neamhspleách ón máthairchorparáid agus féadfaidh siad bheith faoi réir srianta ar a gcumas sócmhainní atá ar a gcláir chomhardaithe a shealbhú nó a idirbheartú. Is í an mháthairchorparáid (in éineacht le corparáidí eile sa ghrúpa céanna, b’fhéidir) arb í an t-aon chliant acu í, a chinneann an leibhéal aschuir agus an praghas a fhaigheann siad air. Ní láimhseáiltear iad mar aonaid institiúideacha ar leithligh, dá bhrí sin, ach láimhseáiltear iad mar chuid lárnach den mháthairchorparáid agus déantar a gcuntais a chomhdhlúthú le cuntais na máthairchorparáide, ach amháin má tá siad cónaitheach i ngeilleagar nach ionann é agus an críoch eacnamaíoch ina bhfuil an mháthairchorparáid cónaitheach.

                     2.26

                     Ní mór idirdhealú a dhéanamh idir fochorparáidí saorga, a bhfuil cur síos déanta orthu thuas, agus aonad nach ndéanann ach gníomhaíochtaí coimhdeacha. Tá raon feidhme gníomhaíochtaí coimhdeacha teoranta do na cineálacha feidhmeanna seirbhíse atá ag teastáil ó bheagnach gach gnóthas a bheag nó a mhór, amhail áitribh níocháin, párolla na foirne a riar, nó bonneagar teicneolaíochta faisnéise a sholáthar don ghnóthas (féach Caibidil 1, mír 1.31).

            Aonaid shainchuspóireacha an rialtais ghinearálta

                     2.27

                     Féadfaidh an rialtas ginearálta aonaid shainchuspóireacha a bhunú freisin, aonaid a bhfuil saintréithe agus feidhmeanna acu atá cosúil le saintréithe agus feidhmeanna na n-institiúidí airgeadais faoi chuing agus na bhfochorparáidí saorga. Láimhseáiltear na haonaid sin, más aonaid chónaitheacha iad, mar chuid lárnach den rialtas ginearálta agus ní mar aonaid ar leithligh. Más aonaid neamhchónaitheacha iad, láimhseáiltear iad mar aonaid ar leithligh. Léirítear aon idirbheart a dhéanann siad ar an gcoigríoch in idirbhearta comhfhreagracha arna ndéanamh leis an rialtas. Dá bhrí sin, meastar go bhfuil aonad a fhaigheann iasacht ar an gcoigríoch ag tabhairt an tsuim chéanna is a fuair sé ar dtús ar iasacht don rialtas ginearálta, ar na téarmaí céanna.

                     2.28

                     Go hachomair, comhdhlúthaítear cuntais na nEintiteas Sainchuspóireach nach bhfuil aon chearta neamhspleácha gníomhaíochta acu le cuntais na máthairchorparáide, ach amháin má tá siad cónaitheach i ngeilleagar nach ionann é agus an geilleagar ina bhfuil an mháthairchorparáid. Tá eisceacht amháin ann ón riail ghinearálta sin, is é sin nuair a bhunaíonn an rialtas ASC neamhchónaitheach.

                     2.29

                     Sainmhínítear aonaid chónaitheacha bharúlacha mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 na codanna sin d’aonaid neamhchónaitheacha a bhfuil lárionad príomhleasa eacnamaíoch acu (eadhon, i bhformhór na gcásanna, aonaid ina mbíonn táirgeadh eacnamaíoch ar bun acu ar feadh bliana nó níos mó) i gcríoch eacnamaíoch na tíre;

                                 (b)

                                 aonaid neamhchónaitheacha ina gcáil mar úinéirí talún agus/nó úinéirí foirgneamh ar chríoch eacnamaíoch na tíre, i ndáil le hidirbhearta a bhfuil tionchar acu ar an talamh sin nó ar na foirgnimh sin amháin.

                           Láimhseáiltear aonaid chónaitheacha bharúlacha mar aonaid institiúideacha, is cuma mura gcoimeádann siad ach cuntais pháirteacha agus is cuma mura bhfuil uathriail cinnteoireachta acu.

                     2.30

                     Meastar gur aonaid institiúideacha iad seo a leanas:

                                 (a)

                                 aonaid a bhfuil uathriail cinnteoireachta acu agus a choimeádann sraith iomlán cuntas:

                                             1.

                                             corparáidí príobháideacha agus poiblí;

                                             2.

                                             comharchumainn nó comhpháirtíochtaí atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha;

                                             3.

                                             táirgeoirí poiblí atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha de bhua reachtaíochta speisialta;

                                             4.

                                             institiúidí neamhbhrabúis atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha; agus

                                             5.

                                             gníomhaireachtaí an rialtais ghinearálta;

                                 (b)

                                 aonaid a choimeádann sraith iomlán cuntas agus a mheastar uathriail cinnteoireachta a bheith acu ainneoin nach bhfuil aon chorprú leithleach ón máthairchorparáid i gceist: samhailchorparáidí;

                                 (c)

                                 aonaid nach gcoimeádann sraith iomlán cuntas de ghnáth, ach a mheastar uathriail cinnteoireachta a bheith acu:

                                             teaghlaigh;

                                             aonaid chónaitheacha bharúlacha.

            NA hEARNÁLACHA INSTITIÚIDEACHA

                     2.31

                     Ní dhéanann anailís mhaicreacnamaíoch gníomhaíochtaí gach aonaid institiúidigh a mheas ar bhonn leithleach — meastar gníomhaíochtaí comhiomlánaithe institiúidí de chineálacha cosúla. Dá bhrí sin, comhthiomsaítear na haonaid i ngrúpaí dá ngairtear earnálacha institiúideacha agus foroinntear cuid de na hearnálacha sin i bhfo-earnálacha.

                        Tábla 2.1 —   Earnálacha agus fo-earnálacha

                                 Earnálacha agus fo-earnálacha:

                                 Poiblí

                                 Príobháideach náisiúnta

                                 Faoi rialú eachtrach

                                 Corparáidí neamhairgeadais

                                 S.11

                                 S.11001

                                 S.11002

                                 S.11003

                                 Corparáidí airgeadais

                                 S.12

                                 Institiúidí airgeadais airgeadaíochta (IAAanna)

                                 An Banc Ceannais

                                 S.121

                                 Institiúidí airgeadais airgeadaíochta eile (IAA eile)

                                 Corparáidí glactha taisce, ach amháin an banc ceannais

                                 S.122

                                 S.12201

                                 S.12202

                                 S.12203

                                 Cistí margaidh airgid (CMAanna)

                                 S.123

                                 S.12301

                                 S.12302

                                 S.12303

                                 Corparáidí airgeadais cé is moite de IAAanna agus corparáidí árachais agus cistí pinsean (CÁCP-anna)

                                 Cistí infheistíochta neamh-CMA

                                 S.124

                                 S.12401

                                 S.12402

                                 S.12403

                                 Idirghabhálaithe airgeadais eile, cé is moite de chorparáidí árachais agus cistí pinsin

                                 S.125

                                 S.12501

                                 S.12502

                                 S.12503

                                 Corparáidí cúntacha airgeadais

                                 S.126

                                 S.12601

                                 S.12602

                                 S.12603

                                 Institiúidí airgeadais agus iasachtóirí faoi chuing

                                 S.127

                                 S.12701

                                 S.12702

                                 S.12703

                                 CACP

                                 Corparáidí árachais (CA)

                                 S.128

                                 S.12801

                                 S.12802

                                 S.12803

                                 Cistí pinsin (CP)

                                 S.129

                                 S.12901

                                 S.12902

                                 S.12903

                                 An rialtas ginearálta

                                 S.13

                                 An rialtas láir (gan cistí slándála sóisialta a áireamh)

                                 S.1311

                                 An rialtas stáit (gan cistí slándála sóisialta a áireamh)

                                 S.1312

                                 An rialtas áitiúil (gan cistí slándála sóisialta a áireamh)

                                 S.1313

                                 Cistí slándála sóisialta

                                 S.1314

                                 Teaghlaigh

                                 S.14

                                 Fostóirí agus oibrithe féinchuntais

                                 S.141+S.142

                                 Fostaithe

                                 S.143

                                 Faighteoirí ioncaim ó mhaoin agus ó aistrithe

                                 S.144

                                 Faighteoirí ioncaim ó mhaoin

                                 S.1441

                                 Faighteoirí pinsean

                                 S.1442

                                 Faighteoirí aistrithe eile

                                 S.1443

                                 Institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh

                                 S.15

                                 An chuid eile den domhan

                                 S.2

                                 Ballstáit agus Institiúidí agus Comhlachtaí an Aontais Eorpaigh

                                 S.21

                                 Ballstáit an Aontais Eorpaigh

                                 S.211

                                 Institiúidí agus Comhlachtaí an Aontais Eorpaigh

                                 S.212

                                 Tíortha nach Ballstáit iad agus eagraíochtaí idirnáisiúnta nach bhfuil cónaitheach san Aontas Eorpach

                                 S.22

                     2.32

                     Grúpáiltear i ngach earnáil agus fo-earnáil na haonaid institiúideacha sin a mbaineann iompraíocht eacnamaíoch chosúil leo.

                        Léaráid 2.1 —   Aonaid a aicmiú de réir earnálacha

                     2.33

                     Grúpáiltear i ngach earnáil agus fo-earnáil na haonaid institiúideacha sin a mbaineann iompraíocht eacnamaíoch chosúil leo.

                     2.34

                     Is éard a thaispeántar i Léaráid 2.1 an bealach a aicmítear aonaid sna príomhearnálacha. D’fhonn earnáil aonad atá cónaitheach agus nach teaghlach é a chinneadh, de réir na léaráide, is riachtanach a chinneadh ar dtús an bhfuil sé faoi rialú an rialtais ghinearálta nó nach bhfuil, agus an táirgeoir margaidh nó tairgeoir neamh-mhargaidh é.

                     2.35

                     Sainmhínítear rialú ar chorparáid airgeadais nó ar chorparáid neamhairgeadais mar an cumas beartas ginearálta corparáideach a chinneadh, mar shampla trí stiúrthóirí iomchuí a roghnú más gá.

                     2.36

                     Deirtear go bhfuil aonad institiúideach aonair (corparáid eile, teaghlach, institiúid neamhbhrabúis nó aonad rialtais) ag rialú corparáide nó samhailchorparáide má tá breis is leath de na scaireanna le ceart vótála faoi úinéireacht aige nó trí rialú a fháil, ar shlí eile, ar bhreis is leath de chumhacht vótála na scairshealbhóirí.

                     2.37

                     D’fhonn breis is leath de chumhacht vótála na scairshealbhóirí a rialú, ní gá d’aonad institiúideach aon cheann de na scaireanna le ceart vótála a bheith faoi úinéireacht aige féin. D’fhéadfadh corparáid áirithe, corparáid C, a bheith ina fochorparáid de chorparáid eile B a mbeadh tromlach a scaireanna le ceart vótála faoi úinéireacht an tríú corparáid A. Deirtear go bhfuil corparáid C ina fochorparáid de chorparáid B i gcás ina bhfuil breis is leath de chumhacht vótála na scairshealbhóirí i gcorparáid C faoi rialú chorparáid B nó gur scairshealbhóir i gcorparáid C í corparáid B ag a bhfuil an ceart tromlach de stiúrthóirí chorparáid C a cheapadh nó a chur as oifig.

                     2.38

                     Bíonn corparáid faoi rialú an rialtais ghinearálta mar thoradh reachtaíochta, foraithne nó rialacháin speisialta lena dtugtar de chumhacht don rialtas beartas corparáideach a chinneadh. Is iad na táscairí seo a leanas a thugtar na príomhfhachtóirí atá le meas agus cinneadh á dhéanamh faoina bhfuil corparáid faoi rialú rialtais:

                                 (a)

                                 úinéireacht rialtais ar thromlach an leasa vótála;

                                 (b)

                                 an bord nó an comhlacht rialaithe a bheith faoi rialú rialtais;

                                 (c)

                                 ceapadh agus cur as oifig príomhphearsanra a bheith faoi rialú rialtais;

                                 (d)

                                 príomhchoistí san eintiteas a bheith faoi rialú rialtais;

                                 (e)

                                 seilbh an rialtais ar scair órga;

                                 (f)

                                 rialacháin speisialta;

                                 (g)

                                 rialtas mar chustaiméir ceannasach;

                                 (h)

                                 iasacht a fháil ón rialtas.

                           Féadfaidh gur leor táscaire amháin chun rialú a bhunú, ach, i gcásanna eile, féadfaidh líon áirithe táscairí leithleacha le chéile rialú a thabhairt le fios.

                     2.39

                     Maidir le hinstitiúidí neamhbhrabúis atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha, is iad na cúig tháscaire seo a leanas atá le meas maidir le rialú:

                                 (a)

                                 oifigigh a cheapadh;

                                 (b)

                                 forálacha ionstraimí cumasaithe;

                                 (c)

                                 comhaontuithe conarthacha;

                                 (d)

                                 an leibhéal maoinithe;

                                 (e)

                                 an leibhéal neamhchosanta ar riosca don rialtas.

                           Amhail i gcás corparáidí, féadfaidh sé gur leor táscaire amháin chun rialú a bhunú i gcásanna áirithe, ach i gcásanna eile, féadfaidh líon áirithe táscairí leithleacha le chéile rialú a thabhairt le fios.

                     2.40

                     Maidir le difreáil a dhéanamh idir tréithe margaidh agus tréithe neamh-mhargaidh, agus dá bhrí sin, i gcás eintitis na hearnála poiblí, iad a aicmiú idir earnáil an rialtais ghinearálta agus earnáil na gcorparáidí, braitheann an méid sin ar na critéir atá leagtha amach i mír 1.37.

                     2.41

                     Foroinntear earnáil i bhfo-earnálacha de réir na gcritéar atá ábhartha don earnáil sin; mar shampla, féadtar earnáil an rialtais a roinnt i.e. an rialtas láir, an rialtas stáit, an rialtas áitiúil agus cistí slándála sóisialta. Tugann sé sin an deis tuairisc níos beaichte a thabhairt ar iompraíocht eacnamaíoch na n-aonad.
                     Sna cuntais ar earnálacha agus ar fho-earnálacha coimeádtar taifead ar na gníomhaíochtaí go léir a bhaineann leis na haonaid institiúideacha a chuimsítear faoin earnáil chuí, bíodh siad ina bpríomhghníomhaíochtaí nó ina ngníomhaíochtaí tánaisteacha.
                     Ní bhaineann aonad institiúideach ach le hearnáil amháin nó le fo-earnáil amháin.

                     2.42

                     Nuair is í príomhfheidhm an aonaid institiúidigh earraí agus seirbhísí a tháirgeadh, ní mór an cineál táirgeora a chinneadh i dtús báire, d’fhonn an t-aonad a aicmiú in earnáil.

                     2.43

                     Léirítear i dTábla 2.2 an cineál táirgeora agus na príomhghníomhaíochtaí agus na príomhfheidhmeanna a bhaineann le gach earnáil faoi seach:

                        Tábla 2.2 —   Cineál táirgeora agus príomhghníomhaíochtaí agus príomhfheidhmeanna de réir earnála

                                    Cineál táirgeora

                                 Príomhghníomhaíocht agus príomhfheidhm

                                 Earnáil

                                 Táirgeoir margaidh

                                 Corparáidí neamhairgeadais (S.11)

                                 Táirgeoir margaidh

                                 Táirgeadh seirbhísí neamhairgeadais agus earraí chun críoch margaidh

                                 Corparáidí airgeadais (S.12)

                                 Táirgeoir neamh-mhargaidh

                                 Táirgeadh agus aschuir neamh-mhargaidh le haghaidh tomhaltais aonair nó tomhaltais chomhchoiteann, agus idirbhearta a dhéanamh atá beartaithe chun ioncam náisiúnta agus rachmas a a athdháileadh

                                 Rialtas ginearálta (S.13)

                                 Táirgeoir poiblí neamh-mhargaidh

                                 Tomhaltas
                                 Táirgeadh aschuir margaidh agus aschuir chun críche úsáide críochnaithí dílse

                                 Teaghlaigh i gcáil tomhaltóirí (S.14)
                                 I gcáil fiontraithe

                                 Táirgeoir príobháideach neamh-mhargaidh.

                                 Táirgeadh agus aschuir neamh-mhargaidh agus aschuir chun críche haghaidh tomhaltais aonair

                                 Institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh (S.15)

                     2.44

                     Tagraíonn earnáil na coda eile den domhan (S.2) do shreafaí agus do shuíomhanna idir aonaid chónaitheacha agus aonaid neamhchónaitheacha. Níl cuspóirí cosúla ná cineálacha iompraíochta cosúla ag aonaid neamhchónaitheacha, ach aithnítear iad de réir a sreafaí agus a suíomhanna idir aonaid chónaitheacha.

            Corparáidí neamhairgeadais (S.11)

                     2.45

                        Sainmhíniú: is éard atá in earnáil na gcorparáidí airgeadais (S.11) aonaid institiúideacha ar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha agus táirgeoirí margaidh, arb é a bpríomhghníomhaíocht seirbhísí airgeadais a tháirgeadh. Tá samhailchorparáidí neamhairgeadais ar áireamh in earnáil na gcorparáidí neamhairgeadais freisin. (Féach mír 2.13(f)).

                     2.46

                     Is iad seo a leanas na haonaid institiúideacha atá i gceist:

                                 (a)

                                 corparáidí príobháideacha agus poiblí ar táirgeoirí margaidh iad arb é a bpríomhghníomhaíocht seirbhísí neamhairgeadais agus earraí a tháirgeadh:;

                                 (b)

                                 comharchumainn agus comhpháirtíochtaí atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha agus ar táirgeoirí margaidh iad arb é a bpríomhghníomhaíocht earraí agus seirbhísí neamhairgeadais agus a tháirgeadh;

                                 (c)

                                 táirgeoirí poiblí atá aitheanta mar aonáin dhlíthiúla neamhspleácha agus ar táirgeoirí margaidh iad arb é a bpríomhghníomhaíocht earraí agus seirbhísí neamhairgeadais a tháirgeadh;

                                 (d)

                                 institiúidí neamhbhrabúis nó comhlachtaí atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha agus ar táirgeoirí margaidh iad arb é a bpríomhghníomhaíocht earraí agus seirbhísí neamhairgeadais agus a tháirgeadh;

                                 (e)

                                 ceannoifigí a bhfuil grúpa corparáidí ar táirgeoirí margaidh iad faoina rialú, nuair is é an cineál gníomhaíochta is tábhachtaí i measc an ghrúpa corparáidí ina iomláine — arna thomhas ar bhonn an bhreisluacha — seirbhísí neamhairgeadais agus earraí a tháirgeadh;

                                 (f)

                                 ASCanna a bpríomhghníomhaíocht earraí agus seirbhísí neamhairgeadais a tháirgeadh;

                                 (g)

                                 samhailchorparáidí príobháideacha agus poiblí ar táirgeoirí margaidh iad arb é a bpríomhghníomhaíocht earraí agus seirbhísí neamhairgeadais a tháirgeadh.

                     2.47

                     Is ionann “samhailchorparáidí neamhairgeadais” agus na heintitis go léir ar táirgeoirí margaidh iad arb é a bpríomhghníomhaíocht seirbhísí neamhairgeadais agus earraí a tháirgeadh agus ar comhlachtaí iad a chomhlíonann na coinníollacha a cháilíonn iad mar shamhailchorparáidí (féach pointe (f) de mhír 2.13).
                     Ní mór do na samhailchorparáidí neamhairgeadais a ndóthain faisnéise a choimeád chun go bhféadfar sraith iomlán cuntas a tharraingt suas, agus feidhmítear iad amhail dá mba chorparáidí iad. Is ionann an ghaolmhaireacht de facto idir iad agus a n-úinéir agus an ghaolmhaireacht idir corparáid agus a scairshealbhóirí.
                     Grúpáiltear samhailchorparáidí neamhairgeadais atá faoi úinéireacht teaghlach, aonad rialtais nó institiúidí neamhbhrabúis in éineacht le corparáidí neamhairgeadais in earnáil na gcorparáidí neamhairgeadais, agus ní ghrúpáiltear in earnáil a n-úinéara iad.

                     2.48

                     Samhailchorparáidí príobháideacha agus poiblí ar táirgeoirí margaidh iad arb é a bpríomhghníomhaíocht seirbhísí neamhairgeadais agus earraí a tháirgeadh. Ní aonaid institiúideacha ar leithligh iad na comhpháirtíochtaí agus na táirgeoirí poiblí de ghnáth, cé is moite díobh siúd a áirítear i bpointí (a), (b), (c) agus (f) de mhír 2.46 agus dílseánachtaí aonair — fiú má choimeádann siad sraith iomlán cuntas — toisc nach bhfuil uathriail cinnteoireachta acu de bharr go bhfuil a mbainistíocht faoi rialú na dteaghlach, na n-institiúidí neamhbhrabúis nó na rialtas a bhfuil siad faoina n-úinéireacht.

                     2.49

                     Áirítear le corparáidí neamhairgeadais aonaid chónaitheacha bharúlacha a láimhseáiltear mar shamhailchorparáidí.

                     2.50

                     Foroinntear earnáil na gcorparáidí neamhairgeadais i dtrí fho-earnáil:

                                 (a)

                                 corparáidí poiblí neamhairgeadais (S.11001);

                                 (b)

                                 corparáidí príobháideacha náisiúnta neamhairgeadais (S.11002);

                                 (c)

                                 corparáidí neamhairgeadais faoi rialú eachtrach (S.11003).

                     2.51

                     Sainiúmhíniú: Is éard atá i bhfo-earnáil na gcorparáidí poiblí neamhairgeadais na corparáidí neamhairgeadais, na samhailchorparáidí neamhairgeadais agus na hinstitiúidí neamhbhrabúis go léir atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha agus ar tairgeoirí margaidh iad atá faoi réir a rialaithe ag aonaid rialtais.

                     2.52

                     Is éard is samhailchorparáidí poiblí ann samhailchorparáidí atá faoi úinéireacht dhíreach aonad rialtais.

               Fo-earnáil: Corparáidí príobháideacha náisiúnta neamhairgeadais (S.11002)

                     2.53

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfo-earnáil na gcorparáidí príobháideach náisiúnta neamhairgeadais na corparáidí neamhairgeadais, na samhailchorparáidí neamhairgeadais agus na hinstitiúidí neamhbhrabúis go léir atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha agus ar tairgeoirí margaidh iad nach bhfuil faoi réir a rialaithe ag aonaid rialtais ná ag aonaid institiúideacha neamhchónaitheacha.
                     Tá ar áireamh san fho-earnáil seo aonaid chorparáideacha agus shamhailchorparáideacha infheistíochta dírí eachtraí nach bhfuil aicmithe faoi fho-earnáil na gcorparáidí neamhairgeadais faoi rialú eachtrach (S.11003).

               Fo-earnáil: Corparáidí neamhairgeadais faoi rialú eachtrach (S.11003)

                     2.54

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfo-earnáil na gcorparáidí neamhairgeadais faoi rialú eachtrach na corparáidí neamhairgeadais agus na samhailchorparáidí neamhairgeadais go léir atá faoi réir a rialaithe ag aonaid institiúideacha neamhchónaitheacha.
                     Áirítear san fho-earnáil seo:

                                 (a)

                                 fochorparáidí ar fad na gcorparáidí neamhchónaitheacha;

                                 (b)

                                 na corparáidí ar fad atá faoi rialú aonaid institiúidigh neamhchónaithigh nach corparáid é; mar shampla, corparáid atá faoi rialú rialtais eachtraigh. Áirítear ann corparáidí atá faoi rialú grúpa aonad neamhchónaitheach atá ag gníomhú de chomhbheart;

                                 (c)

                                 brainsí ar fad nó gníomhaireachtaí eile neamhchorpraithe na gcorparáidí neamhchónaitheacha nó táirgeoirí neamhchorpraithe ar aonaid chónaitheacha bharúlacha iad.

            Corparáidí airgeadais (S.12)

                     2.55

                        Sainmhíniú: is éard atá in earnáil na gcorparáidí airgeadais (S.12) aonaid institiúideacha ar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha, agus táirgeoirí margaidh, arb é a bpríomhghníomhaíocht seirbhísí airgeadais a tháirgeadh. Is éard atá in aonaid institiúideacha den sórt sin na corparáidí agus na samhailchorparáidí ar fad arb iad a bpríomhghníomhaíochtaí:

                                 (a)

                                 idirghabháil airgeadais (idirghabhálaithe airgeadais); agus/nó

                                 (b)

                                 gníomhaíochtaí cúntacha airgeadais (corparáidí cúntacha airgeadais).

                           (c) Áirítear freisin aonaid institiúideacha a sholáthraíonn seirbhísí airgeadais, i gcás nach ndéantar formhór a sócmhainní ná a ndliteanas a idirbheartú ar na margaí oscailte.

                     2.56

                     Is éard is idirghabháil airgeadais ann an ghníomhaíocht ina bhfaigheann aonad institiúideach sócmhainní airgeadais agus ina dtabhaíonn sé dliteanais ar bhonn féinchuntais trí idirbhearta airgeadais a dhéanamh ar an margadh. Claochlaítear nó athphacáistítear sócmhainní agus dliteanais idirghabhálaithe airgeadais, i ndáil, mar shampla, le haibíocht, scála, riosca etc sa phróiseas idirghabhálaithe airgeadais.
                     Is éard atá i gceist le gníomhaíochtaí cúntacha airgeadais gníomhaíochtaí a bhfuil baint acu le hidirghabháil airgeadais ach nach mbaineann le hidirghabháil airgeadais iad féin.

               Idirghabhálaithe airgeadais

                     2.57

                     Aistríonn an próiseas idirghabhálaithe airgeadais cistí idir tríú páirtithe ag a bhfuil barrachas agus tríú páirtithe atá easpach i gcistí. Ní hamháin go ngníomhaíonn idirghabhálaí airgeadais i gcáil gníomhaire thar ceann na n-aonad institiúideach eile, ach téann sé i riosca trí shócmhainní airgeadais a fháil agus trí dhliteanais a thabhú ar bhonn féinchuntais.

                     2.58

                     D’fhéadfadh gach catagóir dliteanas a bheith i gceist leis an bpróiseas idirghabhálaithe airgeadais, cé is moite de chatagóir dliteanais na gcuntas eile iníoctha (AF.8). Féadfar na sócmhainní airgeadais atá i gceist sa phróiseas idirghabhálaithe airgeadais a aicmiú i gcatagóir ar bith cé is moite de chatagóir na scéimeanna árachais agus pinsin agus na scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe (AF.6) ach catagóir na gcuntas eile infhála a áireamh. Féadfaidh idirghabhálaithe airgeadais a gcistí a infheistiú i sócmhainní neamhairgeadais, lena n-áirítear eastát réadach. Chun aitheantas a fháil mar idirghabhálaí airgeadais, ba cheart do chorparáid dliteanais a thabhú ar an margadh agus cistí a chlaochlú. Ní idirghabhálaithe airgeadais iad corparáidí eastáit réadaigh.

                     2.59

                     Is éard is feidhm do chorparáidí árachais agus do chistí pinsin rioscaí a chomhthiomsú. Is scéimeanna árachais agus pinsin agus scéimeannaráthaíochta caighdeánaithe (AF.6) dliteanais institiúidí den sórt sin. Is ionann contrapháirteanna agus infheistíochtaí arna ndéanamh ag na corparáidí árachais agus ag na cistí pinsin, agus iad ag gníomhú mar idirghabhálaithe airgeadais.

                     2.60

                     Tabhaíonn cistí infheistíochta, dá ngairtear cistí margaidh airgid (CMAanna) agus cistí margaidh neamhairgid (neamh-CMAanna) anseo feasta, dliteanais, den chuid is mó, trí scaireanna nó aonaid i gcistí infheistíochta a eisiúint (AF.52). Claochlaíonn siad na cistí den sórt sin trí shócmhainní airgeadais agus/nó eastát réadach a fháil mar éadáil. Aicmítear cistí infheistíochta mar idirghabhálaithe airgeadais. Léirítear aon athrú ar luach a sócmhainní agus a ndliteanas, cé is moite dá scaireanna féin, ina gcistí dílse (féach mír 7.07). Ós rud é go bhfuil suim a gcistí dílse cothrom le luach scaireanna nó aonaid an chiste infheistíochta, léireofar aon athrú ar luach shócmhainní agus dhliteanais an chiste i luach scaireanna nó aonad den sórt sin ar an margadh. Is idirghabhálaithe airgeadais iad cistí infheistíochta a infheistíonn in eastát réadach.

                     2.61

                     Tá idirghabháil airgeadais teoranta do shócmhainní a fháil mar éadáil agus dliteanais a thabhú leis an bpobal i gcoitinne nó le foghrúpaí sonracha agus réasúnta mór den phobal. I gcás ina bhfuil an ghníomhaíocht teoranta do ghrúpaí beaga daoine nó do theaghlaigh, ní tharlaíonn aon idirghabháil airgeadais.

                     2.62

                     D’fhéadfadh eisceachtaí a bheith ann ón teorannú ginearálta maidir le hidirghabháil airgeadais d’idirbhearta airgeadais ar an margadh. Samplaí iad bainc creidmheasa bhardasaigh agus bainc taisce a bhíonn ag brath ar an mbardas lena mbaineann, nó corparáidí léasa airgeadais a bhraitheann ar mháthairghrúpa cuideachtaí chun cistí a fháil mar éadáil nó cistí a infheistiú. Beidh a n-iasachtú nó a nglacthacht coigiltis neamhspleách ar an mbardas lena mbaineann nó ar an máthairghrúpa, agus iad á n-aicmiú mar idirghabhálaithe airgeadais.

               Corparáidí cúntacha airgeadais

                     2.63

                     Cuimsítear faoi sheirbhísí cúntacha airgeadais gníomhaíochtaí cúntacha chun idirbhearta sócmhainní airgeadais agus idirbhearta dliteanas airgeadais a réadú nó chun cistí a chlaochlú nó a athphacáistiú. Ní théann corparáidí cúntacha airgeadais i riosca trí shócmhainní airgeadais a fháil mar éadáil ná trí dhliteanais a thabhú. Éascaíonn siad idirghabháil airgeadais. Is corparáidí cúntacha airgeadais iad ceannoifigí ar corparáidí airgeadais a bhfochorparáidí ar fad nó a bhformhór.

               Corparáidí airgeadais nach idirghabhálaithe airgeadais ná corparáidí cúntacha airgeadais iad

                     2.64

                     Is aonaid institiúideacha a sholáthraíonn seirbhísí airgeadais iad corparáidí airgeadais eile, cé is moite d’idirghabhálaithe airgeadais agus corparáidí cúntacha airgeadais, i gcás nach ndéantar a sócmhainní ná a ndliteanais a idirbheartú ar na margaí oscailte.

               Aonaid institiúideacha atá ar áireamh in earnáil na gcorparáidí airgeadais

                     2.65

                     Is iad seo a leanas na haonaid institiúideacha atá ar áireamh in earnáil na gcorparáidí airgeadais (S.12):

                                 (a)

                                 corparáidí príobháideacha nó poiblí arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais agus/nó gníomhaíochtaí cúntacha airgeadais;

                                 (b)

                                 comharchumainn agus comhpháirtíochtaí atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais agus/nó gníomhaíochtaí cúntacha airgeadais;

                                 (c)

                                 táirgeoirí poiblí atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais agus/nó gníomhaíochtaí cúntacha airgeadais;

                                 (d)

                                 institiúidí neamhbhrabúis atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais agus/nó gníomhaíochtaí cúntacha airgeadais, nó a fhónann do chorparáidí airgeadais;

                                 (e)

                                 ceannoifigí i gcás ina bhfuil a bhfochorparáidí ar fad, nó a bhformhór, ina gcáil mar chorparáidí airgeadais, i mbun idirghabhála airgeadais agus/nó gníomhaíochtaí cúntacha airgeadais. Aicmítear na ceannoifigí sin mar chorparáidí cúntacha airgeadais (S.126);

                                 (f)

                                 cuideachtaí sealbhaíochta, nuair is é an príomhról sócmhainní grúpa fochorparáidí a shealbhú. Féadfaidh gur comhdhéanamh airgeadais nó neamhairgeadais atá sa ghrúpa. Ní chuireann sé sin isteach ar aicmiú cuideachtaí sealbhaíochta mar institiúidí airgeadais faoi chuing (S.127);

                                 (g)

                                 ASCanna arb é a bpríomhghníomhaíocht seirbhísí airgeadais a sholáthar;

                                 (h)

                                 cistí infheistíochta neamhchorpraithe ina bhfuil punanna infheistíochta atá faoi úinéireacht an ghrúpa rannpháirtithe, agus a ndéanann corparáidí airgeadais eile a bhainistiú de ghnáth. Is aonaid institiúideacha iad cistí den sórt sin ar leithligh ón gcorparáid airgeadais atá i mbun na bainistíochta.

                                 (i)

                                 maidir le haonaid neamhchorpraithe arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais agus atá faoi réir rialaithe agus maoirseachta (i bhformhór na gcásanna beidh siad aicmithe faoi fho-earnálacha na gcorparáidí glactha taisce ach amháin an banc ceannais, na gcorparáidí árachais nó na gcistí pinsin) meastar go bhfuil uathriail cinnteoireachta acu agus go bhfuil siad neamhspleách ar a n-úinéirí ó thaobh na bainistíochta de agus bíonn a n-iompraíocht eacnamaíoch agus airgeadais cosúil le hiompraíocht corparáidí airgeadais; bíonn a n-iompraíocht eacnamaíoch agus airgeadais cosúil le hiompraíocht corparáidí airgeadais. Sa chás sin, láimhseáiltear iad mar aonaid institiúideacha ar leithligh. Ar shamplaí díobh tá brainsí de chorparáidí airgeadais neamhchónaitheacha.

               Fo-earnáil na gcorparáidí airgeadais

                     2.66

                     Foroinntear earnáil na gcorparáidí airgeadais sna fo-earnálacha seo a leanas:

                                 (a)

                                 banc ceannais (S.121);

                                 (b)

                                 corparáidí glactha taisce, ach amháin an banc ceannais (S.122);

                                 (c)

                                 cistí margaidh airgid (CMAanna) (S.123);

                                 (d)

                                 cistí infheistíochta neamh-CMAanna (S.124);

                                 (e)

                                 idirghabhálaithe airgeadais eile, cé is moite de chorparáidí árachais agus cistí pinsin (S.125);

                                 (f)

                                 corparáidí cúntacha airgeadais (S.126);

                                 (g)

                                 institiúidí airgeadais agus iasachtóirí faoi chuing (S.127);

                                 (h)

                                 corparáidí árachais (S.128); agus

                                 (i)

                                 cistí pinsin (S.129).

               Fo-earnálacha corparáidí airgeadais a chomhthiomsú

                     2.67

                     Is éard atá sna hinstitiúidí airgeadais airgeadaíochta (IAAnna) mar atá sainithe ag an BCE, na haonaid institiúideacha ar fad atá ar áireamh i bhfo-earnálacha an bhainc cheannais (S.121), i bhfo-earnálacha na gcorparáidí glactha taisce, ach amháin an banc ceannais (S.122) agus i bhfo-earnálacha CMA (S.123).

                     2.68

                     Is éard atá sna institiúidí airgeadais airgeadaíochta eile na hidirghabhálaithe airgeadais sin trína dtarchuirtear iarmhairtí bheartas airgeadais an bhainc cheannais (S.121) chuig eintitis eile sa gheilleagar. Is iad sin corparáidí glactha taisce, ach amháin an banc ceannais (S.122) agus CMA (S.123).

                     2.69

                     Is corparáidí árachais agus cistí pinsin (CÁCP) iad na hidirghabhálaithe airgeadais a dhéileálann le rioscaí a chomhthiomsú. Is éard atá iontu fo-earnálacha na gcorparáidí árachais (S.128) agus na gcistí pinsin (S.129).

                     2.70

                     Is éard atá sna corparáidí airgeadais, cé is moite de IAA agus CÁCP, fo-earnálacha na gcistí infheistíochta neamh-CMA (S.124), fo-earnálacha na n-idirghabhálaithe airgeadais eile, cé is moite de chorparáidí árachais agus cistí pinsin (S.125), fo-earnálacha na gcorparáidí cúntacha airgeadais (S.126) agus fo-earnálacha na n-institiúidí airgeadais agus n-iasachtóirí faoi chuing (S.127).

               Fo-earnálacha corparáidí airgeadais a fhoroinnt ina gcorparáidí airgeadais poiblí, príobháideacha náisiúnta agus faoi rialú eachtrach

                     2.71

                     Cé is moite d’fho-earnáil S.121, déantar gach fo-earnáil a fhoroinnt mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 corparáidí poiblí airgeadais;

                                 (b)

                                 corparáidí príobháideacha náisiúnta airgeadais; agus

                                 (c)

                                 corparáidí airgeadais faoi rialú eachtrach.

                           Is ionann na critéir a bhaineann leis an bhforoinnt seo agus na critéir a bhaineann le corparáidí neamhairgeadais (féach mír 2.51 go mír 2.54).

                        Tábla 2.3 —   Earnáil na gcorparáidí airgeadais agus a fo-earnálacha

                                 Earnálacha agus fo-earnálacha:

                                 Poiblí

                                 Príobháideach náisiúnta

                                 Faoi rialú eachtrach

                                 Corparáidí airgeadais

                                 S.12

                                 Institiúidí airgeadais airgeadaíochta (IAA)

                                 An Banc Ceannais

                                 S.121

                                 Institiúidí airgeadais airgeadaíochta eile (IAAnna eile)

                                 Corparáidí glactha taisce, ach amháin an banc ceannais

                                 S.122

                                 S.12201

                                 S.12202

                                 S.12203

                                 CMA

                                 S.123

                                 S.12301

                                 S.12302

                                 S.12303

                                 Corparáidí airgeadais cé is moite de IAA agus CÁCP

                                 Cistí infheistíochta neamh-CMA

                                 S.124

                                 S.12401

                                 S.12402

                                 S.12403

                                 Idirghabhálaithe airgeadais eile, cé is moite de chorparáidí árachais agus cistí pinsin

                                 S.125

                                 S.12501

                                 S.12502

                                 S.12503

                                 Corparáidí cúntacha airgeadais

                                 S.126

                                 S.12601

                                 S.12602

                                 S.12603

                                 Institiúidí airgeadais agus iasachtóirí faoi chuing

                                 S.127

                                 S.12701

                                 S.12702

                                 S.12703

                                 Corparáidí árachais agus cistí pinsin (CÁCPanna)

                                 Corparáidí árachais (CA)

                                 S.128

                                 S.12801

                                 S.12802

                                 S.12803

                                 Cistí pinsin (CP)

                                 S.129

                                 S.12901

                                 S.12902

                                 S.12903

               An Banc Ceannais (S.121)

                     2.72

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfo-earnáil an bhainc cheannais (S.121) na corparáidí airgeadais agus na samhailchorparáidí airgeadais go léir arb é a bpríomhghníomhaíocht airgeadra a eisiúint, luach inmheánach agus seachtrach an airgeadra a choimeád agus iomlán nó codanna de chúlchistí idirnáisiúnta na tíre a shealbhú.

                     2.73

                     Aicmítear na hidirghabhálaithe airgeadais seo a leanas faoi fho-earnáil S.121:

                                 (a)

                                 an banc ceannais náisiúnta, nuair is cuid den Chóras Eorpach Banc Ceannais é;

                                 (b)

                                 gníomhaireachtaí lárnacha airgeadaíochta de chineál poiblí go bunúsach (e.g. gníomhaireachtaí a bhainistíonn malairt eachtrach nó a eisíonn airgeadra) a choimeádann sraith iomlán cuntas agus a bhfuil uathriail cinnteoireachta acu i ndáil leis an rialtas láir. Níl ann d’aonaid institiúideacha ar leithligh nuair a fheidhmítear na gníomhaíochtaí sin laistigh den rialtas láir nó laistigh den bhanc ceannais.

                     2.74

                     Níl gníomhaireachtaí agus comhlachtaí, ach amháin an banc ceannais, a dhéanann rialáil nó maoirseoireacht ar chorparáidí airgeadais nó ar mhargaí airgeadais ar áireamh i bhfo-earnáil S.121. Aicmítear faoi fho-earnáil S.126 iad.

               Corparáidí glactha taisce, ach amháin an banc ceannais (S.122)

                     2.75

                        Sainmhíniú: áirítear san fho-earnáil corparáidí glactha taisce, ach amháin fo-earnáil an bhainc cheannais (S.122) na corparáidí airgeadais agus na samhailchorparáidí airgeadais go léir, seachas na cinn sin atá aicmithe faoi fho-earnáil an bhainc cheannais agus faoi fho-earnáil CMA, arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais agus arb é a ngnó taiscí agus/nó dlúth-ionadaigh do thaiscí a fháil ó aonaid institiúideacha, mar sin, ní amháin ó IAA agus, ar bhonn féinchuntais, iasachtaí a dheonú agus/nó infheistíocht a dhéanamh in urrúis.

                     2.76

                     Ní fhéadfar “bainc” a thabhairt ar chorparáidí glactha taisce seachas an banc ceannais, toisc go bhféadfaí a áireamh san earnáil sin roinnt corparáidí airgeadais nach dtugann bainc orthu féin, nó roinnt corparáidí airgeadais nach bhfuil ceadaithe a leithéid a dhéanamh i dtíortha áirithe, agus d’fhéadfadh nach corparáidí glactha taisce roinnt corparáidí airgeadais eile a thugann bainc orthu féin. Aicmítear na hidirghabhálaithe airgeadais seo a leanas faoi fho-earnáil S.122:

                                 (a)

                                 bainc thráchtála, bainc “uilíocha”, bainc “ilfhóinteacha”;

                                 (b)

                                 bainc taisce (lena n-áirítear bainc taisce iontaobhais agus bainc taisce agus comhlachais iasachtaí);

                                 (c)

                                 institiúidí gíoró postoifige, bainc an phoist, bainc gíoró;

                                 (d)

                                 bainc creidmheasa tuaithe, bainc creidmheasa talmhaíochta;

                                 (e)

                                 bainc creidmheasa comharchumainn, comhair creidmheasa;

                                 (f)

                                 bainc speisialaithe (e.g. bainc mharsantacha, tithe eisiúna, bainc phríobháideacha); agus

                                 (g)

                                 institiúidí airgid leictreonaigh arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais.

                     2.77

                     Aicmítear na hidirghabhálaithe airgeadais seo a leanas faoi fho-earnáil S.122 nuair is é a ngnó cistí inaisíoctha a fháil ón bpobal cibé acu i bhfoirm taiscí nó i bhfoirmeacha eile atá siad, amhail eisiúint leanúnach urrús fadtéarmach fiachais:

                                 (a)

                                 corparáidí atá i mbun morgáistí a dheonú (lena n-áirítear cumainn foirgníochta, bainc morgáiste agus institiúidí creidmheasa morgáiste);

                                 (b)

                                 institiúidí creidmheasa bhardasaigh.

                           In aon chás eile, aicmítear faoi fho-earnáil S.124 iad

                     2.78

                     Ní áirítear iad seo a leanas i bhfo-earnáil S.122:

                                 (a)

                                 ceannoifigí a dhéanann maoirsiú agus bainistíocht ar aonaid eile de ghrúpa atá comhdhéanta, den chuid is mó, de chorparáidí glactha taisce ach amháin an banc ceannais, ach nach corparáidí glactha taisce iad féin. Aicmítear na ceannoifigí den sórt sin faoi fho-earnáil S.126;

                                 (b)

                                 institiúidí neamhbhrabúis atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha a fhónann do chorparáidí glactha taisce ach nach bhfuil idirghabháil airgeadais ar bun acu. Aicmítear faoi fho-earnáil S.126 iad; agus

                                 (c)

                                 institiúidí airgid leictreonaigh nach é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais.

               CMA (S.123)

                     2.79

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfo-earnáil CMA (S.123) na corparáidí airgeadais agus na samhailchorparáidí airgeadais go léir, cé is moite díobh sin atá aicmithe faoi fho-earnálacha an bhainc cheannais agus na n-institiúidí creidmheasa, arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais. Is é an gnó atá acu scaireanna nó aonaid i gcistí infheistíochta a eisiúint mar dhlúthionadaithe ar thaiscí ó aonaid institiúideacha agus, ar bhonn féinchuntais, infheistíochtaí a dhéanamh in aonaid/scaireanna cistí margaidh airgid, in urrúis ghearrthéarmacha fiachais agus/nó i dtaiscí den chuid is mó.

                     2.80

                     Aicmítear na hidirghabhálaithe airgeadais seo a leanas faoi fho-earnáil S.123: cistí infheistíochta lena n-áirítear iontaobhais infheistíochta, iontaobhais aonad agus scéimeanna comhinfheistíochta eile a bhfuil a scaireanna nó a n-aonad mar dhlúthionadaithe ar thaiscí.

                     2.81

                     Ní áirítear iad seo a leanas i bhfo-earnáil S.123:

                                 (a)

                                 ceannoifigí a dhéanann maoirsiú agus bainistíocht ar ghrúpa atá comhdhéanta, den chuid is mó, de CMAanna, ach nach CMAanna iad féin. Aicmítear faoi fho-earnáil S.126 iad;

                                 (b)

                                 institiúidí neamhbhrabúis atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha a fhónann do CMAanna ach nach bhfuil idirghabháil airgeadais ar bun acu. Aicmítear faoi fho-earnáil S.126 iad.

               Cistí infheistíochta neamh-CMA (S.124)

                     2.82

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfo-earnáil na gcistí infheistíochta neamh-CMA (S.124) na scéimeanna comhinfheistíochta ar fad, cé is moite díobh sin atá aicmithe faoi fho-earnáil CMA, arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais. Is é an gnó atá acu scaireanna nó aonaid i gcistí infheistíochta nach dlúthionadaithe ar thaiscí iad a eisiúint agus, ar bhonn féinchuntais, infheistíochtaí a dhéanamh i sócmhainní airgeadais nach sócmhainní gearrthéarmacha airgeadais iad agus i sócmhainní neamhairgeadais (eastát réadach de ghnáth) den chuid is mó.

                     2.83

                     Cuimsítear faoi chistí infheistíochta neamh-CMA iontaobhais infheistíochta, iontaobhais aonad agus scéimeanna comhinfheistíochta eile a mheastar nach dlúthionadaithe ar thaiscí a scaireanna nó a n-aonaid i gcistí infheistíochta;

                     2.84

                     Aicmítear na hidirghabhálaithe airgeadais seo a leanas faoi fho-earnáil S.124:

                                 (a)

                                 cistí infheistíochta neamhshonraithe a ndéantar a scaireanna nó a n-aonaid i gcistí infheistíochta, ar iarraidh ó na sealbhóirí, a athcheannach nó a fhuascailt go díreach nó go hindíreach ó shócmhainní an ghnóthais;

                                 (b)

                                 cistí infheistíochta sonraithe a bhfuil caipiteal seasta scaireanna iontu, i gcás ina bhfuil ar infheisteoirí a thagann isteach sa chiste nó a fhágann é, scaireanna atá ann cheana a cheannach nó a dhíol;

                                 (c)

                                 cistí infheistíochta eastáit réadaigh;

                                 (d)

                                 cistí infheistíochta a infheistítear i gcistí eile (“cistí de chuid cistí”);

                                 (e)

                                 cistí fálaithe a chlúdaíonn réimse scéimeanna comhinfheistíochta, scéimeanna a mbaineann íosinfheistíocht ard, rialú éadrom agus réimse straitéisí infheistíochta leo.

                     2.85

                     Ní áirítear iad seo a leanas i bhfo-earnáil S.124:

                                 (a)

                                 cistí pinsin ar cuid d’fho-earnáil na gcistí pinsin iad;

                                 (b)

                                 cistí sainchuspóireacha rialtais, dá ngairtear cistí rachmais cheannasaigh. Aicmítear cistí sainchuspóireacha rialtais mar institiúid airgeadais faoi chuing, más corparáid airgeadais iad. Cinnfear aicmiú “ciste sainchuspóireach rialtais” — eadhon mar chuid den earnáil rialtais ginearálta nó mar chuid den earnáil na corparáide airgeadais, de réir na gcritéar maidir le haonaid shainchuspóireacha an rialtais ghinearálta atá leagtha amach i mír 2.27;

                                 (c)

                                 ceannoifigí a dhéanann maoirsiú agus bainistíocht ar ghrúpa atá comhdhéanta, den chuid is mó, de chistí infheistíochta neamh-CMA, ach nach cistí infheistíochta iad féin. Aicmítear faoi fho-earnáil S.126 iad;

                                 (d)

                                 institiúidí neamhbhrabúis atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha a fhónann do chistí infheistíochta neamh-CMA ach nach bhfuil idirghabháil airgeadais ar bun acu. Aicmítear faoi fho-earnáil S.126 iad.

               Idirghabhálaithe airgeadais eile, cé is moite de chorparáidí árachais agus cistí pinsin (S.125)

                     2.86

                        Sainmhíniú: is éard atá sna hidirghabhálaithe airgeadais eile, cé is moite d’fho-earnáil na gcorparáidí árachais agus na gcistí pinsin (S.125) na corparáidí airgeadais agus na samhailchorparáidí airgeadais go léir arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais trí dhliteanais a thabhú i bhfoirmeacha eile seachas airgeadra, taiscí agus scaireanna i gcistí infheistíochta nó i ndáil le scéimeanna árachais agus pinsin agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe ó aonaid institiúideacha.

                     2.87

                     Áirítear i bhfo-earnáil S.125 idirghabhálaithe airgeadais arb é maoiniú fadtéarmach a bpríomhghníomhaíocht. I bhformhór na gcásanna, déanann an aibíocht phríomha sin an fho-earnáil sin a idirdhealú ó fho-earnálacha IAAnna eile) (S.122 agus S.123). De bharr nach bhfuil ann do dhliteanais i bhfoirm scaireanna i gcistí infheistíochta nach nglactar leo mar dhlúthionadaithe ar thaiscí ná ar scéimeanna árachais agus pinsin agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe, féadfar an teorainn le fo-earnálacha na gcistí infheistíochta neamh-CMA (S.124), na gcorparáidí árachais (S.128) agus na gcistí pinsin (S.129) a chinneadh.

                     2.88

                     Déantar foroinnt bhreise ar na hidirghabhálaithe airgeadais eile, cé is moite d’earnáil na gcorparáidí árachais agus na gcistí pinsin (S.125), i bhfo-earnálacha ina bhfuil corparáidí um meáin airgeadais atá i mbun idirbheart urrúsaithe, déileálaithe urrús agus díorthach agus corparáidí airgeadais atá i mbun iasachtaithe, agus sainchorparáidí airgeadais. Léirítear an méid sin i dTábla 2.4.

                        Tábla 2.4 —   Idirghabhálaithe airgeadais eile, cé is moite d’earnáil na gcorparáidí árachais agus na gcistí pinsin (S.125) agus a foranna.

                     Idirghabhálaithe airgeadais eile, cé is moite de chorparáidí árachais agus cistí pinsin
                     Corparáidí um meáin airgeadais atá i mbun idirbheart urrúsaithe;
                     Déileálaithe urrús agus díorthach;
                     Corparáidí airgeadais atá i mbun iasachtaithe; agus
                     Sainchorparáidí airgeadais

                     2.89

                     Ní áirítear i bhfo-earnáil S.125 institiúidí neamhbhrabúis atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha a fhónann d’idirghabhálaithe airgeadais eile, ach nach bhfuil idirghabháil airgeadais ar bun acu. Aicmítear faoi fho-earnáil S.126 iad.

            Corparáidí um meáin airgeadais atá i mbun idirbheart urrúsaithe

                     2.90

                        Sainmhíniú: is gnóthais atá i mbun idirbheart urrúsaithe iad corparáidí um meáin airgeadais atá i mbun idirbheart urrúsaithe. Déantar corparáidí um meáin airgeadais a chomhlíonann critéir aonaid institiúidigh a aicmiú in S.125, agus seachas sin, láimhseáiltear mar chuid lárnach den mháthairchorparáid iad.

            Déileálaithe urrús agus díorthach, corparáidí airgeadais atá i mbun iasachtaithe agus sainchorparáidí airgeadais

                     2.91

                     Is idirghabhálaithe airgeadais féinchuntais iad déileálaithe urrús agus díorthach féinchuntais.

                     2.92

                     Áirítear le corparáidí airgeadais atá i mbun iasachtaithe, mar shampla, idirghabhálaithe airgeadais atá i mbun an méid seo a leanas:

                                 (a)

                                 léasú airgeadais;

                                 (b)

                                 fruilcheannach agus soláthar maoinithe pearsanta nó maoinithe tráchtála; nó

                                 (c)

                                 fachtóireacht.

                     2.93

                     Is idirghabhálaithe airgeadais iad sainchorparáidí airgeadais, mar shampla:

                                 (a)

                                 cuideachtaí caipitil fiontair agus cuideachtaí caipitil forbartha;

                                 (b)

                                 cuideachtaí maoinithe onnmhairí/allmhairí; nó

                                 (c)

                                 idirghabhálaithe airgeadais a fhaigheann taiscí agus/nó dlúthionadaithe ar thaiscí nó a thabhaíonn iasachtaí maidir le hinstitiúidí airgeadais airgeadaíochta amháin; cuimsíonn na hidirghabhálaithe airgeadais sin tithe imréitigh na lár-chontrapháirte atá i mbun comhaontaithe athcheannaigh idir IAAnna freisin.

                     2.94

                     Aicmítear faoi fho-earnáil S.126 ceannoifigí a dhéanann maoirsiú agus bainistíocht ar ghrúpa fochorparáidí arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais agus/nó gníomhaíochtaí cúntacha airgeadais.

               Corparáidí cúntacha airgeadais (S.126)

                     2.95

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfo-earnáil na gcorparáidí cúntacha airgeadais (S.126) na corparáidí airgeadais agus na samhailchorparáidí airgeadais go léir arb iad a bpríomhghníomhaíochtaí gníomhaíochtaí a bhfuil dlúthbhaint acu le hidirghabháil airgeadais ach nach idirghabhálaithe airgeadais iad féin.

                     2.96

                     Aicmítear na corparáidí airgeadais agus na samhailchorparáidí airgeadais seo a leanas faoi fho-earnáil S.126:

                                 (a)

                                 bróicéirí árachais, riarthóirí tarrthálais agus caillroinnte, comhairleoirí árachais agus pinsean, etc.;

                                 (b)

                                 bróicéirí iasachta, bróicéirí urrús, comhairleoirí infheistíochta, etc.;

                                 (c)

                                 corparáidí bhainistíochta eisiúintí urrús;

                                 (d)

                                 corparáidí arb é a bpríomhfheidhm billí agus ionstraimí cosúla a ráthú trí fhormhuiniú;

                                 (e)

                                 corparáidí a eagraíonn ionstraimí díorthacha agus fálaithe, amhail babhtálacha, roghanna agus todhchaíochtaí (gan iad a eisiúint);

                                 (f)

                                 corparáidí a sholáthraíonn bonneagar do mhargaí airgeadais;

                                 (g)

                                 údaráis lárnacha maoirseachta na n-idirghabhálaithe airgeadais agus na margaí airgeadais nuair is aonaid institiúideacha ar leithligh iad;

                                 (h)

                                 bainisteoirí cistí pinsin, bainisteoirí cistí frithpháirteacha, etc.;

                                 (i)

                                 corparáidí a sholáthraíonn stocmhalartú agus malairt árachais;

                                 (j)

                                 institiúidí neamhbhrabúis atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha a fhónann do chorparáidí airgeadais ach nach bhfuil idirghabháil airgeadais ar bun acu (féach pointe (d) de mhír 2.46);

                                 (k)

                                 institiúidí íocaíochta (a éascaíonn íocaíochtaí idir an ceannaitheoir agus an díoltóir).

                     2.97

                     Áirítear freisin i bhfo-earnáil S.126 ceannoifigí ar corparáidí airgeadais iad a bhfochorparáidí ar fad nó a bhformhór.

               Institiúidí airgeadais agus iasachtóirí faoi chuing (S.127)

                     2.98

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfo-earnáil na n-institiúidí airgeadais agus na n-iasachtóirí faoi chuing (S.127) na corparáidí airgeadais agus na samhailchorparáidí airgeadais nach bhfuil idirghabháil airgeadais ar bun acu ná nach soláthraíonn seirbhísí cúntacha airgeadais i gcás nach ndéantar formhór a sócmhainní ná a ndliteanas a idirbheartú ar na margaí oscailte.

                     2.99

                     Aicmítear na corparáidí airgeadais agus na samhailchorparáidí airgeadais seo a leanas, go háirithe, faoi fho-earnáil S.127:

                                 (a)

                                 aonaid mar eintitis dhlíthiúla amhail iontaobhais, eastáit, cuntais gníomhaireachtaí nó cuideachtaí “pláta práis”;

                                 (b)

                                 maidir le cuideachtaí sealbhaíochta a bhfuil seilbh acu ar leibhéil rialaithe cothromais grúpa fochorparáidí agus arb é a bpríomhghníomhaíocht úinéireacht an ghrúpa gan seirbhís ar bith eile a sholáthar do na gnóthais a bhfuil seilbh acu ar an gcothromas, ní dhéanann siad aonaid eile a riar ná a bhainistiú;

                                 (c)

                                 ASCanna atá cáilithe mar aonaid institiúideacha agus a chruinníonn cistí sna margaí oscailte, cistí a bheidh le húsáid ag a máthairchorparáid;

                                 (d)

                                 aonaid a sholáthraíonn seirbhísí airgeadais lena gcistí dílse amháin, nó le cistí arna soláthar ag urraitheoir, do réimse cliant, agus a thabhaíonn an riosca airgeadais i gcás mhainneachtain an fhéichiúnaí. Samplaí is ea iasachtóirí airgid, corparáidí atá i mbun iasachtaí a thabhairt do mhic léinn nó le haghaidh trádála eachtraí ó chistí arna bhfáil ó urraitheoir amhail aonad rialtais nó institiúid neamhbhrabúis, agus tithe gill arb é iasachtú a bpríomhghníomhaíocht;

                                 (e)

                                 cistí sainchuspóireacha rialtais, dá ngairtear cistí rachmais cheannasaigh de ghnáth, má aicmítear mar chorparáidí airgeadais iad.

               Corparáidí árachais (S.128)

                     2.100

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfo-earnáil na gcorparáidí árachais (S.128) na corparáidí airgeadais agus na samhailchorparáidí airgeadais go léir arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais mar thoradh ar chomhthiomsú rioscaí i bhfoirm árachais dhírigh nó athárachais den chuid is mó (féach mír 2.59).

                     2.101

                     Soláthraíonn corparáidí árachais na seirbhísí seo a leanas:

                                 (a)

                                 árachas saoil agus árachas neamhshaoil d’aonaid aonair nó do ghrúpaí aonad;

                                 (b)

                                 athárachas do chorparáidí árachais eile.

                     2.102

                     Féadfar seirbhísí corparáidí árachais neamhshaoil a sholáthar sna foirmeacha seo a leanas:

                                 (a)

                                 árachas dóiteáin (e.g. maoin tráchtála agus maoin phríobháideach);

                                 (b)

                                 dliteanas sibhialta (taismí);

                                 (c)

                                 árachas gluaisteáin (damáiste a dhéanann an t-árachaí féin agus dliteanas tríú páirtí);

                                 (d)

                                 árachas mara, eitlíochta agus iompair (lena n-áirítear rioscaí fuinnimh);

                                 (e)

                                 árachas tionóisce agus sláinte; nó

                                 (f)

                                 árachas airgeadais (ráthaíochtaí nó bannaí urra a sholáthar).

                           Soláthraíonn corparáidí árachais airgeadais nó corparáidí árachais creidmheasa, dá ngairtear bainc ráthaíochta freisin, ráthaíochtaí nó bannaí urra chun tacú le hurrúsú agus le táirgí creidmheasa eile.

                     2.103

                     Is aonáin chorpraithe nó eintitis fhrithpháirteacha iad corparáidí árachais den chuid is mó. Bíonn úinéireacht ag scairshealbhóirí ar eintitis chorpraithe agus liostaítear go leor acu ar stocmhalartáin. Bíonn úinéireacht ag sealbhóirí polasaithe ar aonáin fhrithpháirteacha agus gnóthaíonn siad brábúis do na sealbhóirí polasaithe “rannpháirteacha” trí bhíthin díbhinní nó bónas. Bíonn úinéireacht ag corparáidí neamhairgeadais ar árachóirí “faoi chuing” de ghnáth, agus árachaíonn sin, den chuid is mó, in aghaidh rioscaí na scairshealbhóirí.

                        Bosca 2.1 —   Cineálacha árachais

                                 Cineál árachais

                                 Earnáil/Fo-earnáil:

                                 Árachas díreach

                                 Árachas saoil
                                 Déanann an sealbhóir polasaí íocaíochtaí rialta nó íocaíocht aonuaire le hárachóir agus, dá thoradh sin, ráthaíonn an t-árachóir go soláthróidh sé don sealbhóir polasaí suim chomhaontaithe, nó blianacht, ar dháta comhaontaithe nó níos luaithe ná sin.

                                 Corparáidí árachais

                                 Árachais neamhshaoil
                                 Árachas chun rioscaí amhail tionóiscí, tinneas, dóiteán, creidmheas etc. a chumhdach

                                 Corparáidí árachais

                                 Athárachas

                                 Árachas a cheannaíonn árachóir chun é féin a chosaint in aghaidh líon ard éileamh nach bhfuil sé ag súil leo, nó in aghaidh éileamh an-dian.

                                 Corparáidí árachais

                                 Árachas sóisialta

                                 Slándáil shóisialta
                                 Cuireann an rialtas ginearálta oibleagáid ar na rannpháirtithe iad féin a árachú i gcoinne rioscaí áirithe sóisialta.

                                 Pinsin slándála sóisialta

                                 Cistí slándála sóisialta

                                 Slándáil shóisialta eile

                                 Scéimeanna árachais shóisialta a bhaineann le fostaíocht seachas slándáil shóisialta
                                 Féadfaidh fostóirí é a dhéanamh mar choinníoll fostaíochta go ndéanfadh fostaithe iad féin a árachú i gcoinne rioscaí áirithe sóisialta.

                                 Pinsin a bhaineann le fostaíocht

                                 Earnáil an fhostóra, na gcorparáidí árachais agus na gcistí pinsin nó na n-institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh

                                 Scéimeanna árachais shóisialta eile a bhaineann le fostaíocht

                     2.104

                     Ní áirítear iad seo a leanas i bhfo-earnáil S.128:

                                 (a)

                                 aonaid institiúideacha a chomhlíonann an dá chritéar atá liostaithe i mír 2.117. Aicmítear faoi fho-earnáil S.1314 iad;

                                 (b)

                                 ceannoifigí a dhéanann maoirsiú agus bainistíocht ar ghrúpa atá comhdhéanta, den chuid is mó, de chorparáidí árachais, ach nach corparáidí árachais iad féin. Aicmítear faoi fho-earnáil S.126 iad;

                                 (c)

                                 institiúidí neamhbhrabúis atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha a fhónann do chorparáidí árachais ach nach bhfuil idirghabháil airgeadais ar bun acu. Aicmítear faoi fho-earnáil S.126 iad.

               Cistí pinsin (S.129)

                     2.105

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfo-earnáil na gcistí pinsin (S.129) na corparáidí airgeadais agus na samhailchorparáidí airgeadais go léir arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais mar thoradh ar chomhthiomsú rioscaí sóisialta agus riachtanais shóisialta na n-árachaithe (árachas sóisialta). Soláthraíonn cistí pinsin a fheidhmíonn mar scéimeanna árachais shóisialta ioncam scoir, agus is minic a sholáthraíonn siad sócmhainní i gcás báis agus míchumais freisin.

                     2.106

                     Níl i bhfo-earnáil S.129 ach na cistí pinsin sin a bhaineann le hárachas sóisialta ar aonaid institiúideacha iad ar leithligh ó na haonaid a chruthaíonn iad. Tá uathriail cinnteoireachta ag na cistí uathrialacha sin agus coimeádann siad sraith iomlán cuntas. Ní aonaid institiúideacha iad na cistí pinsin neamh-uathrialacha ach is cuid iad den aonad institiúideach a bhunaíonn iad.

                     2.107

                     Áirítear le samplaí de na rannpháirtithe i scéimeanna cistí pinsin fostaithe i ngnóthas amháin nó i ngrúpa gnóthas, fostaithe brainse nó tionscail, agus daoine a bhfuil an ghairm chéanna acu. Féadfaidh an méid a bheith i measc na sócmhainní atá ar áireamh sa chonradh árachais:

                                 (a)

                                 sochair a íoctar i ndiaidh bhás an árachaí leis an mbaintreach/baintreach fir agus leis na leanaí;

                                 (b)

                                 sochair a íoctar tar éis scoir; nó

                                 (c)

                                 íoctar leis an árachaí i gcás míchumais.

                     2.108

                     I dtíortha áirithe, féadfaidh corparáidí árachais saoil na rioscaí sin go léir a árachú agus féadfar iad a árachú trí chistí pinsin chomh maith. I dtíortha eile, éilítear go n-árachófar roinnt de na haicmí rioscaí sin trí chorparáidí árachais saoil. Murab ionann le corparáidí árachais saoil, tá na cistí pinsin srianta, de réir an dlí, do ghrúpaí sonracha fostaithe agus do dhaoine féinfhostaithe.

                     2.109

                     Féadfaidh fostóirí nó an rialtas ginearálta scéimeanna cistí pinsin a eagrú. Féadfaidh corparáidí árachais iad a eagrú freisin thar ceann fostóirí; nó féadtar aonaid institiúideacha ar leithligh a bhunú chun na sócmhainní a shealbhú agus a bhainistiú, sócmhainní a bheidh le húsáid chun na teidlíochtaí pinsean a chomhlíonadh agus chun na pinsin a leithdháileadh.

                     2.110

                     Ní áirítear iad seo a leanas i bhfo-earnáil S.129:

                                 (a)

                                 aonaid institiúideacha a chomhlíonann an dá chritéar atá liostaithe i mír 2.117. Aicmítear faoi fho-earnáil S.1314 iad;

                                 (b)

                                 ceannoifigí a dhéanann maoirsiú agus bainistíocht ar ghrúpa atá comhdhéanta, den chuid is mó, de chistí pinsin, ach nach cistí pinsin iad féin. Aicmítear faoi fho-earnáil S.126 iad;

                                 (c)

                                 institiúidí neamhbhrabúis atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha a fhónann do chistí pinsin ach nach bhfuil idirghabháil airgeadais ar bun acu. Aicmítear faoi fho-earnáil S.126 iad.

            An rialtas ginearálta (S.13)

                     2.111

                        Sainmhíniú: is éard atá in earnáil an rialtais ghinearálta (S.13) aonaid institiúideacha arb ionann iad agus táirgeoirí neamh-mhargaidh a bhfuil a n-aschur beartaithe do thomhaltas aonair agus do thomhaltas comhchoiteann, agus a mhaoinítear le híocaíochtaí éigeantacha arna ndéanamh ag aonaid a bhaineann le hearnálacha eile, agus aonaid institiúideacha arb é a bpríomhghníomhaíocht ioncam náisiúnta agus rachmas a athdháileadh.

                     2.112

                     Is iad seo a leanas mar shampla na haonaid institiúideacha atá ar áireamh in earnáil S.13:

                                 (a)

                                 aonaid den rialtas ginearálta a bhfuil ann dóibh de bharr próisis dhlíthiúil maidir le húdarás breithiúnach a bheith acu ar aonaid eile sa chríoch eacnamaíoch, agus a dhéanann grúpa gníomhaíochtaí a riar agus a mhaoiniú, nuair is é príomhghníomhaíocht an ghrúpa sin earraí agus seirbhísí neamh-mhargaidh atá beartaithe chun leasa an phobail a sholáthar;

                                 (b)

                                 corparáid nó samhailchorparáid ar aonad rialtais í, más ionann a haschur agus aschur neamh-mhargaidh den chuid is mó, agus má tá sí faoi rialú aonaid rialtais;

                                 (c)

                                 institiúidí neamhbhrabúis atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha ar táirgeoirí neamh-mhargaidh iad agus atá faoi rialú an rialtais ghinearálta;

                                 (d)

                                 cistí pinsin uathrialacha, i gcás ina bhfuil oibleagáid dhlíthiúil ann ranníocaíocht a dhéanamh agus i gcás ina mbainistíonn an rialtas ginearálta na cistí maidir le ranníocaíochtaí agus sochair a shocrú nó a fhormheas.

                     2.113

                     Foroinntear earnáil an rialtais ghinearálta i gceithre fho-earnáil:

                                 (a)

                                 an rialtas láir (gan cistí slándála sóisialta a áireamh) (S.1311);

                                 (b)

                                 an rialtas stáit (gan cistí slándála sóisialta a áireamh) (S.1312);

                                 (c)

                                 an rialtas áitiúil (gan cistí slándála sóisialta a áireamh) (S.1313);

                                 (d)

                                 cistí slándála sóisialta (S.1314).

               An rialtas láir (gan cistí slándála sóisialta a áireamh) (S.1311)

                     2.114

                        Sainmhíniú: áirítear san fho-earnáil seo na ranna riaracháin go léir sa stát agus na gníomhaireachtaí lárnacha eile a síneann a n-inniúlacht go hiondúil feadh na críche eacnamaíche iomláine, ach amháin i gcás cistí slándála sóisialta a riar.
                     Áirítear i bhfo-earnáil S.1311 na hinstitiúidí neamhbhrabúis sin atá á rialú ag an rialtas láir agus a síneann a n-inniúlacht feadh na críche eacnamaíche iomláine.
                     Aicmítear in S.1311 eagraíochtaí rialála an mhargaidh arb iad amháin a dháileann fóirdheontais nó arb iad is mó a dháileann fóirdheontais. Aicmítear faoi earnáil S.11 na heagraíochtaí sin arb é an t-aon ghníomhaíocht nó an phríomhghníomhaíocht acu táirgí talmhaíochta nó táirgí bia a cheannach, a shealbhú agus a dhíol.

               An rialtas stáit (gan cistí slándála sóisialta a áireamh) (S.1312)

                     2.115

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfo-earnáil na cineálacha riaracháin phoiblí den sórt sin arb ionann iad agus aonaid institiúideacha ar leithligh atá ag feidhmiú roinnt feidhmeanna rialtais, ach amháin i gcás cistí slándála sóisialta a riar, ar leibhéal níos ísle ná an rialtas láir agus ar leibhéal níos airde ná na haonaid institiúideacha rialtais atá ann ar an leibhéal áitiúil.
                     Áirítear i bhfo-earnáil S.1312 na hinstitiúidí neamhbhrabúis sin atá faoi rialú rialtas stáit agus a bhfuil a n-inniúlacht teoranta do chríocha eacnamaíocha na stát sin.

               An rialtas áitiúil (gan cistí slándála sóisialta a áireamh) (S.1313)

                     2.116

                        Sainmhíniú: áirítear san fho-earnáil seo na cineálacha riaracháin phoiblí sin nach bhfuil faoina n-inniúlacht ach cuid áitiúil den chríoch eacnamaíoch, cé is moite de ghníomhaireachtaí áitiúla na gcistí slándála sóisialta.
                     Áirítear i bhfo-earnáil S.1313 na hinstitiúidí neamhbhrabúis sin atá faoi rialú rialtas áitiúil agus a bhfuil a n-inniúlacht teoranta do chríocha eacnamaíocha na rialtas áitiúil.

               Cistí slándála sóisialta (S.1314)

                     2.117

                        Sainmhíniú: áirítear i bhfo-earnáil na gcistí slándála sóisialta na haonaid institiúideacha láir, stáit agus áitiúla arb é a bpríomhghníomhaíocht sochair shóisialta a sholáthar agus a chomhlíonann an dá chritéar seo a leanas:

                                 (a)

                                 de réir an dlí nó le rialachán, tá sé de dhualgas ar ghrúpaí áirithe den daonra bheith rannpháirteach sa scéim nó ranníocaíochtaí a dhéanamh; agus

                                 (b)

                                 tá an rialtas ginearálta freagrach as an institiúid a bhainistiú maidir leis na ranníocaíochtaí agus na sochair a shocrú nó a fhormheas, ar bhonn neamhspleách ón ról atá aige mar chomhlacht maoirseachta nó mar fhostóir.

                           Ní bhíonn aon nasc díreach, de ghnáth, idir suim na ranníocaíochta a dhéanann duine agus an riosca ar a bhfuil an duine sin neamhchosanta.

            Teaghlaigh (S.14)

                     2.118

                        Sainmhíniú: is éard atá in earnáil na dteaghlach (S.14) daoine aonair nó grúpaí daoine aonair, i gcáil tomhaltóirí agus i gcáil fiontraithe, atá ag táirgeadh earraí chun críoch margaidh agus seirbhísí airgeadais agus neamhairgeadais (táirgeoirí margaidh) ar choinníoll nach eintitis ar leithligh a láimhseáiltear mar shamhailchorparáidí a tháirgeann na hearraí agus na seirbhísí. Tá ar áireamh san earnáil seo freisin daoine aonair nó grúpaí daoine aonair i gcáil táirgeoirí earraí agus seirbhísí neamhairgeadais chun críche úsáide críochnaithí dílse amháin.
                     Féadfar teaghlaigh i gcáil tomhaltóirí a shainmhíniú mar ghrúpaí beaga daoine atá in aontíos, agus a chomhthiomsaíonn a n-ioncam agus a rachmas agus a thomhlaíonn cineálacha áirithe earraí agus seirbhísí go comhchoiteann, tithíocht agus bia den chuid is mó.
                     Is iad seo a leanas príomhacmhainní teaghlach:

                                 (a)

                                 cúiteamh d’fhostaithe;

                                 (b)

                                 ioncam ó mhaoin;

                                 (c)

                                 aistrithe ó earnálacha eile;

                                 (d)

                                 fáltais maidir le diúscairt táirgí margaidh; agus

                                 (e)

                                 fáltais bharúlacha maidir le haschur táirgí chun críche tomhaltais dhílis.

                     2.119

                     Áirítear iad seo a leanas in earnáil na dteaghlach:

                                 (a)

                                 daoine aonair nó grúpaí daoine aonair arb é tomhaltas a bpríomhfheidhm;

                                 (b)

                                 daoine a bhfuil buanchónaí orthu in institiúidí agus nach bhfuil mórán uathrialach acu nó nach bhfuil uathriail ar bith acu maidir le gníomhaíocht nó cinneadh i gcúrsaí eacnamaíocha (e.g. baill d’oird rialta a bhfuil cónaí orthu i mainistreacha, othair fhadtéarmacha in ospidéil, príosúnaithe atá ag cur isteach pianbhreitheanna fada, daoine aosta a bhfuil buanchónaí orthu i dtithe scoir). Féachtar ar na daoine sin mar aonad institiúideach amháin: teaghlach amháin;

                                 (c)

                                 daoine aonair nó grúpaí daoine aonair arb é tomhaltas a bpríomhfheidhm agus a tháirgeann earraí agus seirbhísí neamhairgeadais chun críche úsáide críochnaithí dílse; ní áirítear ach dhá chatagóir seirbhísí a tháirgtear chun críche tomhaltais dhílis laistigh den chóras: seirbhísí teaghaisí úinéirí-áitithe agus seirbhísí tí arna dtáirgeadh ag fostaithe ar íocaíocht;

                                 (d)

                                 dílseánachtaí aonair agus comhpháirtíochtaí gan stádas dlíthiúil — seachas iad siúd a láimhseáiltear mar shamhailchorparáidí — agus ar táirgeoirí margaidh iad; agus

                                 (e)

                                 institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh, nach bhfuil stádas dlíthiúil neamhspleách acu, nó na hinstitiúidí sin a bhfuil stádas dlíthiúil neamhspleách acu, ach nach bhfuil mórán tábhachta ag baint leo.

                     2.120

                     I CCE 2010, foroinntear earnáil na dteaghlach sna fo-earnálacha seo a leanas:

                                 (a)

                                 fostóirí (S.141) agus oibrithe féinchuntais (S.142);

                                 (b)

                                 fostaithe (S.143);

                                 (c)

                                 faighteoirí ioncaim ó mhaoin (S.1441);

                                 (d)

                                 faighteoirí pinsean (S.1442);

                                 (e)

                                 faighteoirí ioncaim ó aistrithe eile (S.1443).

                     2.121

                     Aicmítear teaghlaigh i bhfo-earnálacha de réir na catagóire ioncaim is airde (ioncam fostóirí, cúiteamh d’fhostaithe, etc.) don teaghlach ar an iomlán. I gcás ina bhfaightear níos mó ná ioncam amháin ó chatagóir áirithe sa teaghlach céanna, bíonn an t-aicmiú bunaithe ar ioncam iomlán an teaghlaigh i ngach catagóir.

               Fostóirí agus oibrithe féinchuntais (S.141 agus S.142)

                     2.122

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfo-earnáil na bhfostóirí agus na n-oibrithe féinchuntais grúpa teaghlach arb é an fhoinse ioncaim is mó don teaghlach ar an iomlán ioncam (measctha) (B.3) arna fhabhrú chuig úinéirí gnóthas neamhchorpraithe teaghlaigh óna ngníomhaíochtaí i gcáil táirgeoirí margaidh, is cuma má tá fostaithe ar íocaíocht i gceist nó nach bhfuil, fiú mura dtugann sé cuntas ar níos mó ná leath d’ioncam iomlán an teaghlaigh.

               Fostaithe (S.143)

                     2.123

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfo-earnáil na bhfostaithe an grúpa teaghlach arb é an fhoinse ioncaim is mó don teaghlach ar an iomlán an t-ioncam arna fhabhrú ó chúiteamh d’fhostaithe (D.1).

               Faighteoirí ioncaim ó mhaoin (S.1441)

                     2.124

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfo-earnáil na bhfaighteoirí ioncaim ó mhaoin grúpa teaghlach arb é an fhoinse ioncaim is mó don teaghlach ar an iomlán ioncam ó mhaoin (D.4).

               Faighteoirí pinsean (S.1442)

                     2.125

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfo-earnáil na bhfaighteoirí pinsean grúpa teaghlach arb é an fhoinse ioncaim is mó don teaghlach ar an iomlán an t-ioncam arna fhabhrú ó phinsin.
                     Is éard atá i dteaghlaigh phinsin, teaghlaigh arb é an fhoinse ioncaim is mó do na teaghlaigh pinsin scoir nó pinsin eile, lena n-áirítear pinsin ó iarfhostóirí.

               Faighteoirí ioncaim ó aistrithe eile (S.1443)

                     2.126

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfo-earnáil na bhfaighteoirí ioncaim ó aistrithe eile grúpa teaghlach arb é an fhoinse ioncaim is mó don teaghlach ar an iomlán an t-ioncam arna fhabhrú ó aistrithe reatha eile.
                     Is éard is aistrithe reatha eile ann na haistrithe reatha go léir seachas ioncam ó mhaoin, pinsin agus ioncam daoine a bhfuil buanchónaí orthu in institiúidí.

                     2.127

                     Mura bhfuil faisnéis faoi ranníocaíochtaí coibhneasta fhoinsí ioncaim an teaghlaigh ar an iomlán ar fáil chun críocha fo-earnálaithe, úsáidtear ioncam an duine tagartha chun críocha aicmithe. Is é duine tagartha an teaghlaigh an duine leis an ioncam is mó. Mura bhfuil an t-eolas sin ar fáil, úsáidtear ioncam an duine a dhearbhaíonn gurb é/í an duine tagartha chun críocha fo-earnálaithe teaghlach.

                     2.128

                     Is féidir critéir eile a úsáid chun teaghlaigh a fho-earnálú e.g. miondealú ar theaghlaigh i gcáil fiontraithe de réir gníomhaíochta: teaghlaigh talmhaíochta agus teaghlaigh neamhthalmhaíochta.

            Institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh (S.15)

                     2.129

                        Sainmhíniú: is éard atá in earnáil na n-institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh (INBFTanna) (S.15) institiúidí neamhbhrabúis ar eintitis dhlíthiúla ar leithligh iad, a fhónann do theaghlaigh agus ar táirgeoirí príobháideacha neamh-mhargaidh iad. Is iad a bpríomhacmhainní ranníocaíochtaí deonacha in airgead nó i gcomhchineál ó theaghlaigh ina gcáil mar thomhaltóirí, ó íocaíochtaí arna ndéanamh ag rialtas ginearálta agus ó ioncam ó mhaoin.

                     2.130

                     I gcás nach bhfuil mórán tábhachta le hinstitiúidí den sórt sin, ní áirítear san earnáil INBFT iad, ach áirítear in earnáil na dteaghlach (S.14) iad, toisc nach féidir a n-idirbhearta a idirdhealú ó aonaid san earnáil sin. Aicmítear INBFTanna neamh-mhargaidh faoi rialú an rialtais ghinearálta in earnáil an rialtais ghinearálta (S.13).
                     Áirítear san earnáil INBFT na príomhchineálacha INBFTanna seo a leanas a sholáthraíonn earraí agus seirbhísí neamh-mhargaidh do theaghlaigh:

                                 (a)

                                 ceardchumainn, cumainn ghairmiúla nó cumainn léannta, comhlachais tomhaltóirí, páirtithe polaitiúla, eaglaisí nó pobail reiligiúnacha (lena n-áirítear na cumainn sin atá á maoiniú ach nach bhfuil faoi rialú rialtais), agus clubanna sóisialta, cultúrtha, caithimh aimsire agus spóirt; agus

                                 (b)

                                 carthanais, eagraíochtaí fóirithinte agus eagraíochtaí cúnaimh arna maoiniú trí aistrithe deonacha in airgead nó i gcomhchineál ó aonaid institiúideacha eile.

                           Áirítear in earnáil S.15 carthanais, gníomhaireachtaí fóirithinte nó gníomhaireachtaí cúnaimh a fhónann d’aonaid neamhchónaitheacha agus ní áirítear inti na heintitis sin a dtugann a mballraíocht an ceart dóibh réimse réamhdhearbhaithe earraí agus seirbhísí a fháil.

            An chuid eile den domhan (S.2)

                     2.131

                        Sainmhíniú: is éard atá in earnáil na coda eile den domhan (S.2), grúpáil aonad nach bhfuil aon sainfheidhmeanna ná sainacmhainní ag baint leo, aonaid atá neamhchónaitheach a mhéad is a ndéanann siad idirbhearta le haonaid institiúideacha chónaitheacha, nó a mhéad is a bhfuil naisc eacnamaíocha eile acu le haonaid chónaitheacha. I gcuntais na coda eile den domhan tugtar dearcadh foriomlán ar na gaolmhaireachtaí eacnamaíocha a nascann an geilleagar náisiúnta leis an gcuid eile den domhan. Áirítear institiúidí an AE agus eagraíochtaí idirnáisiúnta.

                     2.132

                     Níl sé riachtanach sraith iomlán cuntas a choimeád d’earnáil na coda eile den domhan, cé go bhfuil sé áisiúil an chuid eile den domhan a thaifeadadh mar earnáil inti féin. Déantar na hearnálacha a shainiú tríd an ngeilleagar iomlán a dhí-chomhbhailiú chun grúpaí níos comhchineálaí d’aonaid institiúideacha chónaitheacha a fháil, a bheidh cosúil lena chéile maidir lena n-iompraíocht eacnamaíoch, a gcuspóirí agus a bhfeidhmeanna. Ní amhlaidh an cás maidir le hearnáil na coda eile den domhan, áfach: i gcás na hearnála sin, déantar taifead ar idirbhearta agus ar shreafaí eile de chorparáidí airgeadais agus neamhairgeadais, d’institiúidí neamhbhrabúis, de theaghlaigh agus de rialtais ghinearálta a bhfuil aonaid institiúideacha neamhchónaitheacha acu agus ar ghaolmhaireachtaí eacnamaíocha eile idir cónaithigh agus neamhchónaithigh, e.g. éilimh ag cónaithigh ar neamhchónaithigh.

                     2.133

                     Ní áirítear i gcuntais na coda eile den domhan ach idirbhearta a dhéantar idir aonaid institiúideacha chónaitheacha agus aonaid neamhchónaitheacha, faoi réir na n-eisceachtaí seo a leanas:

                                 (a)

                                 déantar na seirbhísí iompair (chomh fada le teorainn na tíre onnmhairíochta) arna soláthar ag na haonaid chónaitheacha i ndáil le hearraí allmhairithe a thaispeáint i gcuntais na coda eile den domhan in éineacht le úsáid allmhairí saor ar bord, cé gur aonaid chónaitheacha a tháirgeann iad;

                                 (b)

                                 taispeántar i gcuntais airgeadais mhionsonraithe na coda eile den domhan idirbhearta sócmhainní eachtracha idir cónaithigh a bhaineann le hearnálacha éagsúla sa gheilleagar intíre. Ní dhéanann na hidirbhearta sin difear do staid airgeadais na tíre maidir leis an gcuid eile den domhan; déanann siad difear do ghaolmhaireachtaí earnálacha ar leithligh leis an gcuid eile den domhan;

                                 (c)

                                 taispeántar idirbhearta dhliteanais na tíre idir neamhchónaithigh atá i gcriosanna geografacha éagsúla sa mhiondealú geografach ar chuntais na coda eile den domhan. Cé nach ndéanann na hidirbhearta sin difear do dhliteanas foriomlán na tíre maidir leis an gcuid eile den domhan, déanann siad difear dá dliteanais i leith áiteanna éagsúla sa domhan.

                     2.134

                     Foroinntear earnáil na coda eile den domhan (S.2) mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 Ballstáit agus institiúidí agus comhlachtaí an Aontais Eorpaigh (S.21):

                                             (1)

                                             Ballstáit an Aontais Eorpaigh (S.211);

                                             (2)

                                             institiúidí agus comhlachtaí an Aontais Eorpaigh (S.212);

                                 (b)

                                 tíortha nach Ballstáit iad agus eagraíochtaí idirnáisiúnta nach bhfuil cónaitheach san AE (S.22).

            Na haonaid táirgthe a aicmiú de réir earnála de bhun na bpríomhfhoirmeacha caighdeánacha dlíthiúla úinéireachta

                     2.135

                     Tugtar achoimre san fhorbhreathnú seo thíos agus i mír 2.31 go mír 2.44 ar na prionsabail atá mar bhonn le haicmiú na n-aonad táirgthe de réir earnála, agus úsáidtear téarmaíocht chaighdeánach chun cur síos a dhéanamh ar na príomhchineálacha institiúidí.

                     2.136

                     Is mar seo a leanas a aicmítear corparáidí príobháideacha agus corparáidí poiblí ar táirgeoirí margaidh iad:

                                 (a)

                                 na samhailchorparáidí sin arb é a bpríomhghníomhaíocht seirbhísí neamhairgeadais agus earraí a tháirgeadh: faoi earnáil S.11 (corparáidí neamhairgeadais);

                                 (b)

                                 na corparáidí sin arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais agus gníomhaíochtaí cúntacha airgeadais: faoi earnáil S.12 (corparáidí airgeadais).

                     2.137

                     Is mar seo a leanas a aicmítear comharchumainn agus comhpháirtíochtaí atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha agus ar táirgeoirí margaidh iad:

                                 (a)

                                 na samhailchorparáidí sin arb é a bpríomhghníomhaíocht seirbhísí neamhairgeadais agus earraí a tháirgeadh: faoi earnáil S.11 (corparáidí neamhairgeadais);

                                 (b)

                                 na corparáidí sin arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais agus gníomhaíochtaí cúntacha airgeadais: faoi earnáil S.12 (corparáidí airgeadais).

                     2.138

                     Is mar seo a leanas a aicmítear táirgeoirí poiblí atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha de bhua reachtaíochta speisialta agus ar táirgeoirí margaidh iad:

                                 (a)

                                 na samhailchorparáidí sin arb é a bpríomhghníomhaíocht seirbhísí neamhairgeadais agus earraí a tháirgeadh: faoi earnáil S.11 (corparáidí neamhairgeadais);

                                 (b)

                                 na corparáidí sin arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais agus gníomhaíochtaí cúntacha airgeadais: faoi earnáil S.12 (corparáidí airgeadais).

                     2.139

                     Is mar seo a leanas a aicmítear táirgeoirí poiblí nach bhfuil aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha agus ar táirgeoirí margaidh iad:

                                 (a)

                                 más samhailchorparáidí iad:

                                             1.

                                             na samhailchorparáidí sin arb é a bpríomhghníomhaíocht seirbhísí neamhairgeadais agus earraí a tháirgeadh: faoi earnáil S.11 (corparáidí neamhairgeadais);

                                             2.

                                             na samhailchorparáidí sin arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais agus gníomhaíochtaí cúntacha airgeadais: faoi earnáil S.12 (corparáidí airgeadais);

                                 (b)

                                 murar samhailchorparáidí iad: faoi earnáil S.13 (an rialtas ginearálta), mar gur cuid lárnach iad de na haonaid a bhfuil siad faoina rialú.

                     2.140

                     Is mar seo a leanas a aicmítear na hinstitiúidí neamhbhrabúis (comhlachais agus fondúireachtaí) atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha:

                                 (a)

                                 ar táirgeoirí margaidh iad agus arb é a bpríomhghníomhaíocht seirbhísí neamhairgeadais agus earraí a tháirgeadh: faoi earnáil S.11 (corparáidí neamhairgeadais);

                                 (b)

                                 arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais agus gníomhaíochtaí cúntacha airgeadais: faoi earnáil S.12 (corparáidí airgeadais);

                                 (c)

                                 ar táirgeoirí neamh-mhargaidh iad:

                                             1.

                                             faoi earnáil S.13 (an rialtas ginearálta), más táirgeoirí poiblí iad atá faoi rialú an rialtais ghinearálta;

                                             2.

                                             faoi earnáil S.15 (institiúidí neamhbhrabúis) a fhónann do theaghlaigh, más táirgeoirí príobháideacha iad.

                     2.141

                     Is mar seo a leanas a aicmítear dílseánachtaí aonair agus comhpháirtíochtaí nach bhfuil aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha agus ar táirgeoirí margaidh iad:

                                 (a)

                                 más samhailchorparáidí iad:

                                             1.

                                             na samhailchorparáidí sin arb é a bpríomhghníomhaíocht seirbhísí neamhairgeadais agus earraí a tháirgeadh: faoi earnáil S.11 (corparáidí neamhairgeadais);

                                             2.

                                             na samhailchorparáidí sin arb é a bpríomhghníomhaíocht idirghabháil airgeadais agus gníomhaíochtaí cúntacha airgeadais: faoi earnáil S.12 (corparáidí airgeadais);

                                 (b)

                                 murar samhailchorparáidí iad, aicmítear faoi earnáil S.14, (teaghlaigh) iad.

                     2.142

                     Mar seo a leanas a aicmítear ceannoifigí:

                                 (a)

                                 faoi earnáil S.11 (corparáidí neamhairgeadais), más é an cineál gníomhaíochta is tábhachtaí i measc an ghrúpa corparáidí ar táirgeoirí margaidh iad ina iomláine seirbhísí neamhairgeadais agus earraí a tháirgeadh (féach pointe (e) de mhír 2.46);

                                 (b)

                                 faoi earnáil S.12 (corparáidí airgeadais), más idirghabháil airgeadais an cineál gníomhaíochta is tábhachtaí i measc an ghrúpa corparáidí ina iomláine (féach pointe (e) de mhír 2.65).

                           Déantar cuideachtaí sealbhaíochta ar sealbhóirí sócmhainní grúpa fochorparáidí iad a láimhseáil mar chorparáidí airgeadais i gcónaí. Sealbhaíonn cuideachtaí sealbhaíochta sócmhainní grúpa cuideachtaí, ach ní dhéanann siad aon ghníomhaíocht bainistíochta i ndáil leis an ngrúpa.

                     2.143

                     Léirítear na cásanna éagsúla atá liostaithe thuas i bhfoirm scéimreach i dTábla 2.5.

                        Tábla 2.5 —   Na haonaid táirgthe a aicmiú de réir earnála de bhun na bpríomhfhoirmeacha caighdeánacha dlíthiúla úinéireachta

                                 Cineál táirgeora
                                 Cur síos caighdeánach dlíthiúil

                                 Táirgeoirí margaidh (earraí agus seirbhísí neamhairgeadais)

                                 Táirgeoirí margaidh (idirghabháil airgeadais)

                                 Táirgeoirí neamh-mhargaidh

                                 Táirgeoirí poiblí

                                 Táirgeoirí príobháideacha

                                 Corparáidí príobháideacha agus poiblí

                                 corparáidí neamhairgeadais (S.11)

                                 corparáidí airgeadais (S.12)

                                 Comharchumainn agus comhpháirtíochtaí atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha

                                 corparáidí neamhairgeadais (S.11)

                                 corparáidí airgeadais (S.12)

                                 Táirgeoirí poiblí atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha de bhua reachtaíochta speisialta

                                 corparáidí neamhairgeadais (S.11)

                                 corparáidí airgeadais (S.12)

                                 Táirgeoirí poiblí nach bhfuil aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha

                                 Iad siúd a bhfuil saintréithe samhailchorparáidí acu

                                 corparáidí neamhairgeadais (S.11)

                                 corparáidí airgeadais (S.12)

                                 An chuid eile

                                 an rialtas ginearálta (S.13)

                                 Institiúidí neamhbhrabúis atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha

                                 corparáidí neamhairgeadais (S.11)

                                 corparáidí airgeadais (S.12)

                                 an rialtas ginearálta (S.13)

                                 institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh (S.15)

                                 Comhpháirtíochtaí atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha
                                 Dílseánachtaí aonair

                                 Iad siúd a bhfuil saintréithe samhailchorparáidí acu

                                 corparáidí neamhairgeadais (S.11)

                                 corparáidí airgeadais (S.12)

                                 An chuid eile

                                 S.14 teaghlaigh

                                 S.14 teaghlaigh

                                 Ceannoifigí arb é an cineál gníomhaíochta is tábhachtaí i measc an ghrúpa corparáidí atá á rialú acu

                                 seirbhísí neamhairgeadais agus earraí

                                 corparáidí neamhairgeadais (S.11)

                                 seirbhísí airgeadais

                                 corparáidí airgeadais (S.12)

            AONAID PHRÍOMHGHNÍOMHAÍOCHTA ÁITIÚLA AGUS TIONSCAIL

                     2.144

                     Bíonn meascán gníomhaíochtaí ar bun, ag an am céanna, ag formhór na n-aonad institiúideach a bhíonn ag táirgeadh earraí agus seirbhísí. D’fhéadfadh príomhghníomhaíocht amháin, roinnt gníomhaíochtaí tánaisteacha agus roinnt gníomhaíochtaí coimhdeacha a bheith ar bun acu.

                     2.145

                     Tarlaíonn gníomhaíocht nuair a chuirtear acmhainní le chéile, amhail trealamh, saothar, teicnící monaraíochta, líonraí faisnéise nó táirgí, chun earraí nó seirbhísí sainiúla a chruthú. Is iad príomhthréithe gníomhaíochta: ionchur táirgí, próiseas táirgthe agus aschur táirgí.
                     Féadfar gníomhaíochtaí a chinneadh ach tagairt a dhéanamh do leibhéal sonrach NACE Rev. 2.

                     2.146

                     Más rud é go bhfuil níos mó ná gníomhaíocht amháin ar bun ag aonad áirithe, déantar na gníomhaíochtaí go léir nach gníomhaíochtaí coimhdeacha iad (féach Caibidil 3, mír 3.12) a rangú de réir an oll-bhreisluacha. Is féidir idirdhealú a dhéanamh idir an phríomhghníomhaíocht agus gníomhaíochtaí tánaisteacha ar bhonn an oll-bhreisluacha is tábhachtaí arna ghiniúint.

                     2.147

                     D’fhonn sreafaí sa phróiseas táirgthe agus in úsáid earraí agus seirbhísí a anailísiú, tá sé riachtanach aonaid a roghnú a leagann béim ar ghaolmhaireachtaí de chineál teicniúil agus eacnamaíoch. Is éard a chiallaíonn an ceanglas sin nach mór aonaid institiúideacha a dheighilt, de ghnáth, in aonaid níos lú agus níos aonchineálaí maidir leis an gcineál próisis táirgthe. Tá sé beartaithe go sásóidh aonaid phríomhghníomhaíochta áitiúla an ceanglas seo ó thaobh cur chuige oibríochtúil de.

            An t-aonad príomhghníomhaíochta áitiúil

                     2.148

                        Sainmhíniú: is éard atá san aonad príomhghníomhaíochta áitiúil (APG áitiúil) an chuid sin d’aonad príomhghníomhaíochta áitiúil (APG) a chomhfhreagraíonn d’aonad áitiúil. Tugtar “bunaíocht” ar an APG áitiúil in CCN 2008 agus in ISIC Rev. 4. Is éard atá in APG na codanna go léir d’aonad institiúideach ina cháil mar tháirgeoir a rannchuidíonn le feidhmíocht gníomhaíochta ar leibhéal aicme (ceithre dhigit) de chuid Nace Rev. 2 agus a chomhfhreagraíonn d’fhorannán oibríochtúil amháin nó níos mó den aonad institiúideach. Ní mór do chóras faisnéise an aonaid institiúidigh a bheith in acmhainn an méid seo ar a laghad a thabhairt le fios nó a ríomh i gcás gach APG áitiúil faoi seach: luach an táirgthe, tomhaltas idirmheánach, cúiteamh d’fhostaithe, an barrachas oibriúcháin, an líon fostaithe agus ollfhoirmiú an chaipitil sheasta.
                     Is aonad institiúideach, nó cuid d’aonad institiúideach, é an t-aonad áitiúil a tháirgeann earraí nó seirbhísí agus atá suite in áit atá sainaitheanta go geografach.
                     Féadfaidh go bhfreagróidh APG áitiúil d’aonad institiúideach i gcáil táirgeora; ní bheidh baint aige riamh le dhá aonad institiúideacha éagsúla áfach.

                     2.149

                     Más rud é go gcuimsíonn aonad institiúideach a tháirgeann earraí agus seirbhísí príomhghníomhaíocht amháin agus gníomhaíocht thánaisteach amháin nó níos mó, ba cheart é a fhoroinnt idir an líon céanna APGanna, agus ba cheart na gníomhaíochtaí tánaisteacha a aicmiú faoi cheannteidil éagsúla nach ionann iad agus an phríomhghníomhaíocht. Ní dheighiltear na gníomhaíochtaí coimhdeacha ón bpríomhghníomhaíocht ná ó na gníomhaíochtaí tánaisteacha. Ach féadfaidh APGanna a aicmítear laistigh de cheannteideal áirithe den chóras aicmithe táirgí nach dtagann faoin ngrúpa aonchineálach a tháirgeadh i ngeall ar ghníomhaíochtaí tánaisteacha atá nasctha leo agus nach féidir iad a shainaithint ar bhonn leithleach ó na doiciméid chuntasaíochta atá ar fáil. Dá bhrí sin, féadfaidh APG gníomhaíocht thánaisteach amháin nó níos mó a dhéanamh.

            Tionscail

                     2.150

                        Sainmhíniú: is éard atá i dtionscal, grúpa APGanna áitiúla a bhfuil an phríomhghníomhaíocht chéanna nó príomhghníomhaíocht chosúil ar bun acu. Ar an leibhéal aicmithe is mionsonraithe, is éard atá i dtionscal na APGanna áitiúla go léir atá áirithe faoi aicme amháin (ceithre dhigit) de chuid NACE Rev. 2 agus a bhfuil an ghníomhaíocht chéanna, dá bhrí sin, mar atá sainithe faoi NACE Rev. 2 ar bun acu.
                     Ar thionscail tá idir APGanna áitiúla a tháirgeann earraí agus seirbhísí margaidh agus APGanna áitiúla a tháirgeann earraí agus seirbhísí neamh-mhargaidh. Is é an sainmhíniú ar thionscal, grúpa APGanna áitiúla a bhfuil an cineál céanna gníomhaíochta táirgthe ar bun acu, is cuma má tháirgeann na haonaid institiúideacha lena mbaineann siad aschur margaidh nó aschur neamh-mhargaidh nó nach dtáirgeann.

                     2.151

                     Aicmítear tionscail i dtrí chatagóir:

                                 (a)

                                 tionscail a tháirgeann earraí agus seirbhísí margaidh (tionscail mhargaidh) agus a tháirgeann earraí agus seirbhísí chun críche úsáide críochnaithí dílse. Ar na seirbhísí chun críche úsáide críochnaithí dílse tá seirbhísí tithíochta arna dtáirgeadh ag úinéirí-áititheoirí, agus seirbhísí tí arna dtáirgeadh ag fostaithe ar íocaíocht;

                                 (b)

                                 tionscail an rialtais ghinearálta a tháirgeann earraí agus seirbhísí neamh-mhargaidh: tionscail neamh-mhargaidh an rialtais ghinearálta;

                                 (c)

                                 tionscail na n-institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh agus a tháirgeann earraí agus seirbhísí neamh-mhargaidh: tionscail neamh-mhargaidh na n-institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh.

            Tionscail a aicmiú

                     2.152

                     Is é NACE Rev. 2 an córas aicmithe a úsáidtear chun APGanna áitiúla a ghrúpáil i dtionscail.

            AONAID TÁIRGTHE AONCHINEÁLAIGH AGUS BRAINSÍ AONCHINEÁLACHA

                     2.153

                     D’fhonn an próiseas táirgthe a anailísiú, is é aonad an táirgthe aonchineálaigh an t-aonad is fearr a oireann don anailís sin. Bíonn gníomhaíocht leithleach ar siúl ag an aonad sin, agus sainítear an ghníomhaíocht sin tríd an ionchur, an próiseas táirgthe agus an t-aschur.

            An t-aonad táirgthe aonchineálaigh

                     2.154

                        Sainmhíniú: déanann aonad táirgthe aonchineálaigh gníomhaíocht leithleach a aithnítear tríd an ionchur, an próiseas táirgthe agus an t-aschur. Sainaithnítear na táirgí arb ionann iad agus an t-ionchur agus an t-aschur de bharr a saintréithe fisiceacha, an méid próiseála a dhéantar orthu agus na teicnící táirgthe a úsáidtear. Féadfar iad a aithint trí na táirgí a aicmiú (Aicmiú Táirgí de réir Gníomhaíochta — CPA). Is aicmiú táirge é CPA a bhfuil na heilimintí leagtha amach i gcomhréir le critéar an bhunúis thionsclaíoch. Sainmhínítear bunús tionsclaíoch in NACE Rev. 2.

            An brainse aonchineálach

                     2.155

                        Sainmhíniú: is éard atá i gceist le brainse aonchineálach grúpáil d’aonaid táirgthe aonchineálaigh. Sainaithnítear an fhoireann gníomhaíochtaí arna cuimsiú ag brainse aonchineálach trí thagairt a dhéanamh d’aicmiú táirge. Ní tháirgeann an brainse aonchineálach ach na hearraí nó na seirbhísí sin atá sonraithe faoin aicmiú.

                     2.156

                     Is éard is brainsí aonchineálacha ann aonaid a ceapadh i gcomhair anailíse eacnamaíche. De ghnáth, ní féidir aonaid táirgthe aonchineálaigh a bhreathnú go díreach; ní mór na sonraí a bhailítear ó na haonaid agus a úsáidtear i bhfiosrúcháin staidrimh a athchóiriú chun brainsí aonchineálacha a chruthú.

         CAIBIDIL 3

            IDIRBHEARTA TÁIRGÍ AGUS SÓCMHAINNÍ NEAMHTHÁIRGTHE

            IDIRBHEARTA TÁIRGÍ: GINEARÁLTA

                     3.01

                        Sainmhíniú: is éard atá i dtáirgí na hearraí agus na seirbhísí go léir a chruthaítear laistigh de theorainn an táirgthe. Sainmhínítear táirgeadh i mír 3.07.

                     3.02

                     Tá na príomhchatagóirí seo a leanas d’idirbhearta táirgí i CCE:

                                 Catagóirí na n-idirbheart

                                 Cód

                                 Aschur

                                 P.1

                                 Tomhaltas idirmheánach

                                 P.2

                                 Caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach

                                 P.3

                                 Tomhaltas críochnaitheach iarbhír

                                 P.4

                                 Ollfhoirmiú caipitil

                                 P.5

                                 Onnmhairí earraí agus onnmhairí seirbhísí

                                 P.6

                                 Allmhairí earraí agus allmhairí seirbhísí

                                 P.7

                     3.03

                     Déantar idirbhearta táirgí a thaifeadadh mar a leanas:

                                 (a)

                                 sa chuntas earraí agus seirbhísí, déantar aschur agus allmhairí a thaifeadadh mar acmhainní agus taifeadtar na hidirbhearta eile táirgí mar úsáidí;

                                 (b)

                                 sa chuntas táirgeachta, déantar aschur a thaifeadadh faoi acmhainní agus tomhaltas idirmheánach faoi úsáidí; is é oll-bhreisluach ítim chomhardaithe an dá idirbheart táirgí sin;

                                 (c)

                                 sa chuntas úsáide ioncaim indiúscartha, déantar an caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach a thaifeadadh faoi úsáid;

                                 (d)

                                 sa chuntas úsáide ioncaim indiúscartha choigeartaithe, déantar an tomhaltas críochnaitheach iarbhír a thaifeadadh faoi úsáid;

                                 (e)

                                 sa chuntas caipitil, déantar an t-ollfhoirmiú caipitil a thaifeadadh faoi úsáid (athrú ar shócmhainní neamhairgeadais);

                                 (f)

                                 sa chuntas seachtrach earraí agus seirbhísí, déantar allmhairí earraí agus allmhairí seirbhísí a thaifeadadh faoi acmhainní agus taifeadtar onnmhairí earraí agus onnmhairí seirbhísí faoi úsáidí.

                           Sainmhínítear go leor ítimí comhardaithe sna cuntais, amhail breisluach, olltáirgeacht intíre, ioncam náisiúnta agus ioncam indiúscartha, i dtéarmaí idirbheart táirgí. Sainmhíníonn an sainmhíniú ar idirbhearta táirgí na hítimí comhardaithe sin.

                     3.04

                     Sa tábla soláthair (féach mír 1.136), déantar aschur agus allmhairí a thaifeadadh faoi sholáthairtí. Sa tábla úsáide, déantar tomhaltas idirmheánach, ollfhoirmiú caipitil, caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach agus onnmhairí a thaifeadadh faoi úsáidí. Sa tábla siméadrach ionchuir-aschuir, déantar aschur agus allmhairí a thaifeadadh faoi sholáthairtí agus na hidirbhearta eile táirgí faoi úsáidí.

                     3.05

                     Luacháiltear na soláthairtí táirgí ag na bunphraghsanna (féach mír 3.44). Luacháiltear na húsáidí táirgí ag praghsanna na gceannaitheoirí (féach mír 3.06). I gcás cineálacha áirithe soláthairtí agus úsáidí, baintear úsáid as prionsabail luachála níos mionsonraithe, e.g. i gcomhair allmhairí earraí agus onnmhairí earraí.

                     3.06

                        Sainmhíniú:
                     Is é praghas an cheannaitheora an praghas a íocann an ceannaitheoir as táirgí. Áirítear an méid seo a leanas le praghas an cheannaitheora:

                                 (a)

                                 cánacha lúide fóirdheontais ar na táirgí (ach gan cánacha asbhainteacha amhail CBL ar tháirgí a áireamh);

                                 (b)

                                 muirir i leith iompair arna n-íoc go leithleach ag an gceannaitheoir chun glacadh leis an seachadadh ag an uair chuí agus ag an ionad cuí;

                                 (c)

                                 asbhaintí i leith aon lascainí builc nó aon lascainí ceannacháin in uaireanta beagéilimh ó na gnáthphraghsanna nó na gnáthmhuirir;

                           Eisiatar an méid seo a leanas ó phraghas an cheannaitheora:

                                 (a)

                                 ús nó muirir seirbhíse arna gcur faoi shocruithe creidmheasa;

                                 (b)

                                 muirir bhreise arna dtabhú i gcás íocaíochta déanaí, nuair a chiallaíonn íocaíocht dhéanach neamhíocaíocht laistigh den tréimhse arna dearbhú tráth na gceannach.

                           Murar ionann tráth úsáid na dtáirgí agus tráth a gceannaithe, coigeartaítear an luach chun na hathruithe ar an bpraghas i ngeall ar imeacht aimsire a chur san áireamh (i slí a bheadh siméadrach leis na hathruithe ar phraghsanna na bhfardal). Tá modhnuithe den saghas sin tábhachtach má thagann athrú suntasach laistigh de bhliain amháin ar phraghsanna na dtáirgí lena mbaineann.

            TÁIRGEADH AGUS ASCHUR

                     3.07

                        Sainmhíniú: is éard atá i dtáirgeadh gníomhaíocht a dhéantar faoi rialú, faoi fhreagracht agus faoi bhainistiú aonaid institiúidigh a bhaineann úsáid as ionchur saothair, caipiteal agus earraí agus seirbhísí i bhfoirm ionchuir chun earraí agus seirbhísí a tháirgeadh.
                     Ní chuimsítear faoi tháirgeadh próisis nádúrtha nach bhfuil ionchur ná aon stiúradh ag an duine ina leith, mar shampla fás neamhbhainistithe stoc éisc in uiscí idirnáisiúnta, ach cuimsítear feirmeoireacht éisc faoi.

                     3.08

                     Áirítear le táirgeadh:

                                 (a)

                                 táirgeadh na n-earraí nó na seirbhísí aonair nó comhchoiteanna go léir a sholáthraítear d’aonaid seachas a dtáirgeoirí;

                                 (b)

                                 táirgeadh féinchuntais na n-earraí go léir arna gcoimeád ag táirgeoirí chun críche tomhaltais chríochnaithigh dhílis nó d’ollfhoirmiú caipitil sheasta.
                                 Is samplaí iad de tháirgeadh ar bhonn féinchuntais d’ollfhoirmiú caipitil sheasta táirgeadh sócmhainní seasta amhail foirgníocht, forbairt bogearraí agus taiscéalaíocht mianraí d’ollfhoirmiú caipitil sheasta ar bhonn féinchuntais. Déantar cur síos ar ollfhoirmiú caipitil sheasta i mír 3.124 go mír 3.138.
                                 Is gnách go mbaineann an táirgeadh earraí a dhéanann teaghlaigh ar bhonn féinchuntais leis an méid seo a leanas:

                                             (1)

                                             tógáil teaghaisí ar bhonn féinchuntais;

                                             (2)

                                             táirgeadh agus stóráil táirgí talmhaíochta;

                                             (3)

                                             próiseáil táirgí talmhaíochta, amhail táirgeadh plúir trí mhuilleoireacht, leasú torthaí trí thriomú agus trí bhuidéalú, táirgeadh táirgí déiríochta amhail im agus cáis agus táirgeadh beorach, fíona agus biotáillí;

                                             (4)

                                             táirgeadh táirgí príomhúla eile, amhail mianadóireacht salainn, baint móna agus iompar uisce;

                                             (5)

                                             cineálacha eile próiseála, amhail fíodóireacht éadaí, criadóireacht agus déantús troscán;

                                 (c)

                                 seirbhísí teaghaise a tháirgeann úinéirí-áititheoirí ar bhonn féinchuntais;

                                 (d)

                                 seirbhísí tí agus seirbhísí pearsanta a tháirgeann fostaithe tí ar íocaíocht;

                                 (e)

                                 gníomhaíochtaí deonacha a mbíonn earraí mar thoradh orthu. Is samplaí iad de ghníomhaíochtaí den saghas sin tógáil teaghaise, séipéil nó foirgnimh eile. Ní áirítear gníomhaíochtaí deonacha nach mbíonn earraí mar thoradh orthu e.g. aire a thabahirt do dhaoine nó do rudaí agus glanadh gan íocaíocht.

                           Áirítear na gníomhaíochtaí atá liostaithe thuas i bpointe (a) go pointe (e) mar tháirgeadh fiú mura bhfuil siad dleathach nó mura bhfuil siad cláraithe leis na húdaráis chánach, leis na húdaráis slándála sóisialta, leis na húdaráis staidrimh nó le húdaráis eile phoiblí.
                     Déantar aon táirgeadh earraí a dhéanann teaghlach ar bhonn féinchuntais a thaifeadadh má tá suntas ag baint leis an táirgeadh sin, i.e. nuair atá suntas ag baint leis go cainníochtúil maidir le soláthar iomlán an earra sin i dtír ar leith.
                     Ní áirítear mar tháirgeadh earraí ar bhonn féinchuntais a dhéanann teaghlaigh ach tógáil teaghaisí agus táirgeadh, stóráil agus próiseáil táirgí talmhaíochta.

                     3.09

                     Eisiatar ó tháirgeadh táirgeadh seirbhísí tí agus seirbhísí pearsanta a tháirgtear agus a thomhlaítear sa teaghlach céanna. Is samplaí iad seo a leanas de sheirbhísí tí a tháirgeann teaghlaigh iad féin agus ar seirbhísí iad atá eisiata:

                                 (a)

                                 glanadh, maisiú agus cothabháil na teaghaise a mhéid a bhfuil na tionóntaí freagrach as na gníomhaíochtaí sin;

                                 (b)

                                 glanadh, seirbhísiú agus deisiú earraí marthanacha tí;

                                 (c)

                                 ullmhú agus riar béilí;

                                 (d)

                                 cúram, oiliúint agus teagasc leanaí;

                                 (e)

                                 cúram daoine breoite, daoine easlána nó seandaoine; agus

                                 (f)

                                 iompar ball den teaghlach nó a n-earraí.

                           Áirítear le táirgeadh seirbhísí tí agus seirbhísí pearsanta a tháirgeann fostaithe tí ar íocaíocht agus seirbhísí teaghaisí úinéirí-áititheoirí.

            Príomhghníomhaíochtaí, gníomhaíochtaí tánaisteacha agus gníomhaíochtaí coimhdeacha

                     3.10

                        Sainmhíniú: is éard atá i bpríomhghníomhaíocht APG áitiúil an ghníomhaíocht a sáraíonn a breisluach breisluach aon ghníomhaíochta eile a dhéantar laistigh den aonad céanna. Cinntear aicmiú na príomhghníomhaíochta trí thagairt a dhéanamh do NACE rev. 2, ag an leibhéal is airde aicmithe ar dtús agus ansin ag leibhéil níos mionsonraithe.

                     3.11

                        Sainmhíniú: is éard atá i ngníomhaíocht thánaisteach gníomhaíocht a dhéantar laistigh de APG áitiúil amháin sa bhreis ar an bpríomhghníomhaíocht. Is táirge tánaisteach an t-aschur ón ngníomhaíocht thánaisteach.

                     3.12

                        Sainmhíniú: is éard atá i ngníomhaíocht choimhdeach gníomhaíocht a bhfuil a haschur beartaithe d’úsáid laistigh de ghnóthas.
                     Is éard atá i ngníomhaíocht choimhdeach gníomhaíocht tacaíochta a dhéantar laistigh de ghnóthas chun gur féidir príomhghníomhaíocht nó gníomhaíochtaí tánaisteacha APGanna áitiúla a dhéanamh. Maidir leis an aschur a thomhlaíonn gníomhaíocht choimhdeach — ábhair, saothar, ídiú an chaipitil sheasta, etc. — láimhseáiltear iad ar fad mar ionchur sa phríomhghníomhaíocht nó sa ghníomhaíocht thánaisteach a dtacaíonn sí léi.
                     Seo thíos samplaí de ghníomhaíochtaí coimhdeacha:

                                 (a)

                                 ceannach;

                                 (b)

                                 díolacháin;

                                 (c)

                                 margaíocht;

                                 (d)

                                 cuntasaíocht;

                                 (e)

                                 próiseáil sonraí;

                                 (f)

                                 iompar;

                                 (g)

                                 stóráil;

                                 (h)

                                 cothabháil;

                                 (i)

                                 glanadh; agus

                                 (j)

                                 seirbhísí slándála.

                           Tá rogha ag gnóthais gníomhaíochtaí coimhdeacha a dhéanamh nó seirbhísí den saghas sin a cheannach ar an margadh ó shaintáirgeoirí seirbhíse.
                     Ní gníomhaíocht choimhdeach é an foirmiú caipitil ar bhonn féinchuntais.

                     3.13

                     Ní dhéantar gníomhaíochtaí coimhdeacha a leithlisiú chun eintitis ar leith a chruthú agus ní scartar iad ó na príomhghníomhaíochtaí nó na gníomhaíochtaí tánaisteacha ná ó na príomhaonáin nó na heintitis thánaisteacha a bhfónann siad dóibh. Dá réir sin, ba cheart na gníomhaíochtaí coimhdeacha a chomhtháthú leis na APGanna áitiúla a bhfónann siad dóibh.
                     Féadfar gníomhaíochtaí coimhdeacha a dhéanamh in áiteanna ar leith, áiteanna atá suite i réigiún eile seachas an réigiún ina bhfuil na APGanna áitiúla a bhfónann siad dóibh suite. Dá ndéanfaí an riail dá dtagraítear sa chéad fho-mhír maidir le leithdháileadh geografach na ngníomhaíochtaí coimhdeacha a chur i bhfeidhm go beacht, is fomheastachán ar na comhiomláin sna réigiúin sin ina bhfuil na gníomhaíochtaí coimhdeacha comhchruinnithe an toradh a bheadh air sin. Dá bhrí sin, de réir phrionsabal an chónaithe, ní mór gníomhaíochtaí coimhdeacha a leithdháileadh ar an réigiún ina bhfuil siad suite; fanann siad sa tionscal céanna leis na APGanna áitiúla a bhfónann siad dóibh.

            Aschur (P.1)

                     3.14

                        Sainmhíniú: is éard atá in aschur na táirgí arna gcruthú le linn na tréimhse cuntasaíochta.
                     Is samplaí iad seo a leanas d’aschur:

                                 (a)

                                 na hearraí agus na seirbhísí a sholáthraíonn APG áitiúil amháin do APG áitiúil eile atá san aonad institiúideach céanna;

                                 (b)

                                 na hearraí a tháirgeann APG áitiúil agus a fhanann i bhfardail ag deireadh na tréimhse ina dtáirgtear iad, cibé úsáid a bhainfear astu ina dhiaidh sin. Ní dhéantar earraí agus seirbhísí arna dtáirgeadh agus arna dtomhailt laistigh den tréimhse chuntasaíochta chéanna agus laistigh den APG áitiúil céanna a aithint ar bhonn leithleach. Ní dhéantar iad a thaifeadadh mar chuid d’aschur ná de thomhaltas idirmheánach an APG áitiúil sin.

                     3.15

                     I gcás ina bhfuil níos mó ná APG áitiúil amháin in aonad institiúideach, is ionann an t-aschur ón aonad institiúideach sin agus suim an aschuir ó na APGanna áitiúla atá ina gcomhpháirteanna de, lena n-áirítear an t-aschur a sheachadann na APGanna áitiúla atá ina gcomhpháirteanna de ar a chéile.

                     3.16

                     Déantar idirdhealú in CCE idir trí chineál aschuir:

                                 (a)

                                 aschur margaidh (P.11);

                                 (b)

                                 aschur chun críche úsáide críochnaithí dílse (P.12);

                                 (c)

                                 aschur neamh-mhargaidh (P.13).

                           Baineann an t-idirdhealú céanna leis na APGanna áitiúla agus leis na haonaid institiúideacha freisin:

                                 (a)

                                 táirgeoirí margaidh;

                                 (b)

                                 táirgeoirí táirgí chun críche úsáide críochnaithí dílse;

                                 (c)

                                 táirgeoirí neamh-mhargaidh.

                           Is idirdhealú bunúsach é an t-idirdhealú idir táirgí margaidh, táirgí chun críche úsáide críochnaithí dílse agus táirgí neamh-mhargaidh i bhfianaise an méid seo a leanas:

                                 (a)

                                 bíonn tionchar aige ar an luacháil a dhéantar ar aschur agus ar choincheapa gaolmhara eile, amhail breisluach, olltáirgeacht intíre agus caiteachas an rialtais agus na INBFTanna ar thomhaltas críochnaitheach;

                                 (b)

                                 bíonn tionchar aige ar aicmiú aonad institiúideach de réir earnála, e.g. cé na haonaid a áirítear in earnáil an rialtais ghinearálta agus cé na haonaid nach n-áirítear inti.

                           Cinntear tríd an idirdhealú sin na prionsabail luachála atá le cur i bhfeidhm ar an aschur. Luacháiltear aschur margaidh agus aschur chun críche úsáide críochnaithí dílse ag na bunphraghsanna. Déantar aschur iomlán táirgeoirí neamh-mhargaidh a luacháil trí na costais táirgthe a shuimeáil. Déantar aschur iomlán aonaid institiúidigh a luacháil mar shuim aschuir iomlána a chuid APGanna áitiúla agus braitheann sé, dá bhrí sin, ar an idirdhealú idir táirgí margaidh, táirgí chun críche úsáide críochnaithí dílse agus táirgí neamh-mhargaidh.
                     Úsáidtear an t-idirdhealú freisin chun aonaid institiúideacha a aicmiú de réir earnála. Aicmítear táirgeoirí neamh-mhargaidh faoi earnáil an rialtais ghinearálta nó faoi earnáil na n-institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh.
                     Déantar na hidirdhealuithe a shainiú ón mbarr síos, i.e. déantar an t-idirdhealú a shainiú ar dtús i gcás na n-aonad institiúideach, ansin i gcás na APGanna áitiúla agus ansin i gcás a n-aschuir.
                     Ar leibhéal an táirge aicmítear an t-aschur mar aschur margaidh, aschur chun críche úsáide críochnaithí dílse agus aschur neamh-mhargaidh de réir shaintréithe an aonaid institiúidigh agus an APG áitiúil a tháirgeann an t-aschur sin.

                     3.17

                        Sainmhíniú: is éard atá in aschur margaidh aschur a dhéantar a dhiúscairt ar an margadh nó a bheartaítear a dhiúscairt ar an margadh.

                     3.18

                     Áirítear le haschur margaidh:

                                 (a)

                                 táirgí a dhíoltar ar phraghsanna atá suntasach ó thaobh an gheilleagair de;

                                 (b)

                                 táirgí a mhalartaítear;

                                 (c)

                                 táirgí a úsáidtear d’íocaíochtaí comhchineáil (lena n-áirítear cúiteamh comhchineáil d’fhostaithe agus ioncam measctha comhchineáil);

                                 (d)

                                 táirgí a sholáthraíonn APG áitiúil amháin do APG áitiúil eile laistigh den aonad institiúideach céanna agus atá le húsáid mar ionchur idirmheánach nó d’úsáidí críochnaitheacha;

                                 (e)

                                 táirgí a chuirtear le fardail earraí críochnaithe agus obair idir lámha atá beartaithe d’úsáid amháin as measc na n-úsáidí thuas (lena n-áirítear saothrú nádúrtha táirgí ainmhithe agus táirgí glasraí agus déanmhais neamhiomlánaithe nach eol a cheannaitheora).

                     3.19

                        Sainmhíniú: is éard atá i bpraghsanna atá suntasach ó thaobh an gheilleagair de praghsanna a bhfuil tionchar suntasach acu ar an méid táirgí atá táirgeoirí sásta a sholáthar agus ar na méideanna táirgí is mian le ceannaitheoirí a fháil. Bíonn praghsanna den sórt sin ann nuair a chomhlíontar an dá choinníoll seo a leanas:

                                 (a)

                                 tá dreasacht ag an táirgeoir an soláthar a choigeartú chun brabús a dhéanamh san fhadtéarma nó, ar a laghad, chun caipiteal agus costais eile a chlúdach; agus

                                 (b)

                                 tá saoirse ag tomhaltóirí táirgí a cheannach nó gan iad a cheannach agus rogha a dhéanamh ar bhonn na bpraghsanna a mhuirearaítear.

                           Is é is dóichí go muirearófar praghsanna nach bhfuil suntasach ó thaobh an gheilleagair de chun ioncam a chruinniú nó chun an ró-éileamh a d’fhéadfadh a bheith ann nuair a sholáthraítear seirbhísí saor in aisce a laghdú.
                     Déantar praghas táirge atá suntasach ó thaobh an gheilleagair de a shainiú i dtaca leis an aonad institiúideach agus an APG áitiúil a tháirg an t-aschur. Mar shampla, maidir leis an aschur go léir ó ghnóthais neamhchorpraithe atá faoi úinéireacht teaghlach agus a dhíoltar le haonaid institiúideacha eile, déantar é a dhíol ar phraghsanna atá suntasach ó thaobh an gheilleagair de; measfar mar sin gur aschur margaidh é. Maidir le haschur ó aonaid institiúideacha eile, seiceálfar an cumas gníomhaíocht mhargaidh a dhéanamh ar phraghsanna atá suntasach ó thaobh an gheilleagair de trí bhíthin critéir chainníochtúil (critéar an 50 %), ag baint úsáide as an gcóimheas idir costais díolacháin agus costais táirgthe. Chun bheith ina tháirgeoir margaidh, clúdóidh an t-aonad ar a laghad 50 % dá chostais trína dhíolacháin thar thréimhse leanúnach ilbhliantúil.

                     3.20

                        Sainmhíniú: is éard atá in aschur chun críche úsáide críochnaithí dílse earraí agus seirbhísí a choimeádann an t-aonad institiúideach céanna chun críche tomhaltais chríochnaithigh dhílis nó chun críche foirmithe caipitil.

                     3.21

                     Is í earnáil na dteaghlach amháin is féidir táirgí arna gcoimeád chun críche tomhaltais chríochnaithigh dhílis a tháirgeadh. Seo thíos samplaí de tháirgí a choimeádtar chun críche tomhaltais chríochnaithigh dhílis:

                                 (a)

                                 táirgí talmhaíochta arna gcoimeád ag feirmeoirí;

                                 (b)

                                 seirbhísí teaghaise a tháirgeann úinéirí-áititheoirí;

                                 (c)

                                 seirbhísí tí arna dtáirgeadh ag fostaithe ar íocaíocht.

                     3.22

                     Is féidir le haon earnáil táirgí a tháirgeadh a úsáidtear d’fhoirmiú caipitil ar bhonn féinchuntais. Seo thíos samplaí de tháirgí den saghas sin:

                                 (a)

                                 meaisín-uirlisí a tháirgeann gnóthais innealtóireachta;

                                 (b)

                                 teaghaisí, nó méaduithe ar theaghaisí, a tháirgeann teaghlaigh;

                                 (c)

                                 tógáil ar bhonn féinchuntais, lena n-áirítear togáil chomhchoiteann a dhéanann grúpaí teaghlach;

                                 (d)

                                 bogearraí féinchuntais;

                                 (e)

                                 taighde agus forbairt ar bhonn féinchuntais. Ní dhéanfar caiteachas ar thaighde agus ar fhorbairt a thaifeadadh mar fhoirmiú caipitil sheasta mura mbeidh leibhéal sách ard iontaofachta agus inchomparáideachta bainte amach ag na meastacháin ar fud na mBallstát.

                     3.23

                        Sainmhíniú: is éard atá in aschur neamh-mhargaidh aschur a sholáthraítear d’aonaid eile saor in aisce nó ar phraghsanna nach bhfuil suntasach ó thaobh an gheilleagair de.
                     Déantar aschur neamh-mhargaidh (P.13) a fhoroinnt in dhá ítim: “Íocaíochtaí i leith aschuir neamh-mhargaidh” (P.131), ina bhfuil táillí agus muirir éagsúla, agus “aschur neamh-mhargaidh, eile” (P.132) ar aschur a sholáthraítear saor in aisce é.
                     Táirgtear aschur neamh-mhargaidh ar na cúiseanna seo a leanas:

                                 (a)

                                 d’fhéadfadh sé a bheith dodhéanta ó thaobh na teicneolaíochta de iallach a chur ar dhaoine aonair íoc as seirbhísí comhchoiteanna toisc nach féidir faireachán agus rialú a dhéanamh ar an méid a thomhlaíonn siad seirbhísí den sórt sin. Eagraíonn aonaid rialtais táirgeadh seirbhísí comhchoiteanna agus maoinítear an táirgeadh sin ó chistí seachas fáltais ó dhíolacháin, eadhon cánachas agus ioncaim eile rialtais;

                                 (b)

                                 féadfaidh aonaid rialtais agus INBFTanna freisin earraí agus seirbhísí a tháirgeadh agus a sholáthar do theaghlaigh aonair agus muirear a ghearradh ina leith sin, ach a thograíonn siad gan é sin a dhéanamh mar bheartas sóisialta nó eacnamaíoch. Is sampla díobh sin é soláthar seirbhísí oideachais nó sláinte, saor in aisce nó ar phraghsanna nach bhfuil suntasach ó thaobh an gheilleagair de.

                     3.24

                        Sainmhíniú: is éard atá i dtáirgeoirí margaidh APGanna áitiúla nó aonaid institiúideacha arb é aschur margaidh a bpríomh-aschur.
                     Más ionann APG áitiúil nó aonad institiúideach agus táirgeoir margaidh, is é a phríomhaschur, de réir sainmhínithe, aschur margaidh, de réir mar atá coincheap an aschuir mhargaidh sainmhínithe, tar éis an t-idirdhealú idir aschur margaidh, aschur chun críche úsáide críochnaithí dílse agus aschur neamh-mhargaidh a chur i bhfeidhm maidir leis an APG áitiúil sin agus ar an aonad institiúideach a tháirg an t-aschur sin.

                     3.25

                        Sainmhíniú: is éard atá i dtáirgeoirí táirgí chun críche úsáide críochnaithí dílse APGanna áitiúla nó aonaid institiúideacha arb é a bpríomhaschur aschur chun críche úsáide críochnaithí dílse laistigh den aonad institiúideach céanna.

                     3.26

                        Sainmhíniú: is éard atá i dtáirgeoirí neamh-mhargaidh APGanna áitiúla nó aonaid institiúideacha arb é a bpríomhaschur aschur a sholáthraítear saor in aisce nó ar phraghsanna nach bhfuil suntasach ó thaobh an gheilleagair de.

            Aonaid institiúideacha: idirdhealú idir táirgeoirí margaidh, táirgeoirí táirgí chun críche úsáide críochnaithí dílse agus táirgeoirí neamh-mhargaidh

                     3.27

                     Maidir le haonaid institiúideacha ar táirgeoirí iad, tugtar achoimre i dTábla 3.1 ar an idirdhealú idir táirgeoirí margaidh, táirgeoirí táirgí chun críche úsáide críochnaithí dílse agus táirgeoirí neamh-mhargaidh. Léirítear freisin an t-aicmiú de réir earnála.

                        Tábla 3.1 —   An t-idirdhealú idir táirgeoirí margaidh, táirgeoirí táirgí chun críche úsáide críochnaithí dílse agus táirgeoirí neamh-mhargaidh i gcás na n-aonad institiúideach

                                 Saghas aonaid institiúidigh

                                 Aicmiú

                                 Príobháideach nó poiblí?

                                 Institiúid neamhbhrabúis nó nach ea?

                                 Táirgeoir margaidh?

                                 Cineál táirgeora

                                 Earnáil/Earnálacha

                                             1.

                                             Táirgeoirí príobháideacha

                                             1.1

                                             Gnóthais neamhchorpraithe atá faoi úinéireacht na dteaghlach (lena n-eisiatar samhailchorparáidí atá faoi úinéireacht na dteaghlach)

                                 1.1 = Táirgeoir margaidh nó chun críche úsáide críochnaithí dílse

                                 Teaghlaigh

                                             1.2

                                             Táirgeoirí príobhaideacha eile (lena n-áiritear samhailchorparáidí atá faoi úinéireacht na dteaghlach)

                                             1.2.1

                                             Institiúidí neamhbhrabúis príobháideacha

                                             1.2.1.1

                                             Is ea

                                 1.2.1.1 = Margaidh

                                 Corparáidí

                                             1.2.1.2

                                             Ní hea

                                 1.2.1.2 = Neamh-mhargaidh

                                 INBFTanna

                                             1.2.2

                                             Táirgeoirí príobháideacha eile nach institiúidí neamhbhrabúis iad

                                 1.2.2 = Margaidh

                                 Corparáidí

                                             2.

                                             Táirgeoirí poiblí

                                             2.1

                                             Is ea

                                 2.1 = Margaidh

                                 Corparáidí

                                             2.2

                                             Ní hea

                                 2.2 = Neamh-mhargaidh

                                 An rialtas ginearálta

                     3.28

                     Léirítear i dTábla 3.1 go gcuirtear i bhfeidhm roinnt idirdhealuithe i ndiaidh a chéile chun a chinneadh ar cheart aonad institiúideach a aicmiú mar tháirgeoir margaidh, mar tháirgeoir chun críche úsáide críochnaithí dílse nó mar tháirgeoir neamh-mhargaidh. Is é an chéad idirdhealú an t-idirdhealú idir táirgeoirí príobháideacha agus táirgeoirí poiblí. Is éard atá i dtáirgeoir poiblí táirgeoir atá faoi rialú an rialtais láir, de réir an tsainmhínithe ar rialú i mír 2.38.

                     3.29

                     Mar a léirítear i dTábla 3.1, tá táirgeoirí príobháideacha le fáil i ngach uile earnáil ach amháin in earnáil an rialtais ghinearálta. Os a choinne sin, ní fhaightear táirgeoirí poiblí ach in earnáil na gcorparáidí neamhairgeadais, in earnáil na gcorparáidí airgeadais agus in earnáil an rialtais ghinearálta.

                     3.30

                     Catagóir ar leith táirgeoirí príobháideacha is ea na gnóthais neamhchorpraithe atá faoi úinéireacht na dteaghlach. Is táirgeoirí margaidh nó táirgeoirí táirgí chun críche úsáide críochnaithí dílse na táirgeoirí sin. Bíonn táirgeoir táirgí chun críche úsáide críochnaithí dílse i gceist i gcás táirgeadh seirbhísí i dteaghaisí úinéirí-áitithe agus i gcás táirgeadh earraí ar bhonn féinchuntais. Déantar gach gnóthas neamhchorpraithe atá faoi úinéireacht na dteaghlach a aicmiú faoi earnáil na dteaghlach cé is moite de shamhailchorparáidí atá faoi úinéireacht na dteaghlach. Is táirgeoirí margaidh iad sin agus aicmítear iad faoi earnálacha na gcorparáidí neamhairgeadais agus na gcorparáidí airgeadais.

                     3.31

                     I gcás táirgeoirí príobháideacha eile, déantar idirdhealú idir institiúidí neamhbhrabúis príobháideacha agus táirgeoirí príobháideacha eile.

                        Sainmhíniú: is é an sainmhíniú ar institiúid neamhbhrabúis phríobháideach (INB) eintiteas dlíthiúil nó eintiteas sóisialta a ghníomhaíonn chun earraí agus seirbhísí a tháirgeadh ach nach gceadaítear ina leith, de réir a stádais, go bhfaighidh na haonaid a rinne an institiúid a bhunú, a rialú nó a mhaoiniú ioncam, brabús ná gnóthachain airgeadais eile as na hearraí sin. I gcás ina ngineann a ngníomhaíochtaí táirgthe barrachais, ní féidir le haonaid institiúideacha eile na barrachais sin a leithreasú.
                     Déantar INB príobháideach a aicmiú faoi earnálacha na gcorparáidí neamhairgeadais agus na gcorparáidí airgeadais, más táirgeoir margaidh é.
                     Déantar INB príobháideach a aicmiú faoi earnáil na INBFTanna más táirgeoir neamh-mhargaidh é, ach amháin i gcás ina bhfuil sé faoi rialú an rialtais. I gcás ina rialaíonn an rialtas INB príobháideach aicmítear é in earnáil an rialtais ghinearálta.
                     Is ionann agus táirgeoirí margaidh gach táirgeoir príobháideach eile nach INB é. Aicmítear iad faoi earnálacha na gcorparáidí neamhairgeadais agus na gcorparáidí airgeadais.

                     3.32

                     Agus idirdhealú á dhéanamh idir aschur margaidh agus aschur neamh-mhargaidh agus idir táirgeoirí margaidh agus táirgeoirí neamh-mhargaidh, tá roinnt critéar le húsáid. Is é is aidhm do na critéir seo a leanas margaidh/neamh-mhargaidh (féach mír 3.19 maidir leis an sainmhíniú ar phraghsanna atá suntasach ó thaobh an gheilleagair de) a mheas an ann d’imthosca margaidh agus a mheas an bhfuil iompraíocht leordhóthanach ar an margadh ag baint leis an táirgeoir. De réir an chritéir chainníochtúil margaidh/neamh-mhargaidh, ba cheart ar a laghad an chuid is mó de na costais táirgthe a chlúdach trí dhíolacháin nuair a dhíoltar táirgí ar phraghsanna atá suntasach ó thaobh an gheilleagair de.

                     3.33

                     Nuair a chuirtear an critéar cainníochtúil margaidh/neamh-mhargaidh sin i bhfeidhm, is mar seo a leanas a shainmhínítear díolacháin agus costais táirgthe:

                                 (a)

                                 is éard a bheidh i gceist le díolacháin díolacháin gan cánacha ar tháirgí a áireamh ach ag áireamh na n-íocaíochtaí go léir a dhéanann an rialtas ginearálta nó institiúidí an Aontais agus arna ndeonú ar aon chineál táirgeora atá i mbun an chineáil sin gníomhaíochta, i.e. áirítear na híocaíochtaí go léir atá nasctha le méid agus le luach an aschuir, ach eisiatar íocaíochtaí a dhéantar chun easnamh foriomlán a chlúdach nó chun fiacha a ghlanadh.
                                 Freagraíonn an sainmhíniú sin ar dhíolacháin don sainmhíniú ar aschur ag na bunphraghsanna cé is moite den mhéid seo a leanas:

                                             (1)

                                             ní dhéantar aschur ag na bunphraghsanna a shainmhíniú go dtí go bhfuil sé cinntithe cé acu aschur margaidh nó aschur neamh-mhargaidh atá i gceist: ní úsáidtear díolacháin ach i luacháil an aschuir mhargaidh; déantar aschur neamh-mhargaidh a luacháil ar bhonn costas;

                                             (2)

                                             maidir leis na híocaíochtaí a dhéanann an rialtas ginearálta chun easnamh foriomlán corparáidí poiblí agus samhailchorparáidí poiblí a chlúdach is cuid d’fhóirdheontais eile ar tháirgí iad mar atá sainmhínithe i bpointe (c) de mhír 4.35. Dá thoradh sin, áirítear in aschur margaidh ag na bunphraghsanna na híocaíochtaí a dhéanann an rialtas ginearálta chun easnamh foriomlán a chlúdach;

                                 (b)

                                 eisiatar ó dhíolacháin foinsí eile ioncaim amhail gnóthachain sealúchais (cé go bhféadfaidís bheith ina ngnáthchuid d’ioncam gnó agus ina gcuid de a mbeifí ag súil léi), deontais infheistíochta, aistrithe eile caipitil (e.g. fuascailt fiachais) agus ceannach cothromais;

                                 (c)

                                 chun críche an chritéir seo, tá costais táirgthe cothrom le suim an tomhaltais idirmheánaigh, an chúitimh d’fhostaithe, ídiú an chaipitil sheasta, cánacha eile ar tháirgeadh móide costais chaipitil. Ní asbhaintear fóirdheontais eile ar tháirgeadh. Chun comhleanúnachas a áirithiú maidir le coincheapa “na ndíolachán” agus “na gcostas táirgthe”, agus an critéar cainníochtúil margaidh/neamh-mhargaidh á chur i bhfeidhm, eiseofar ó “costais táirgthe” na costais uile arna dtabhú maidir le foirmiú caipitil ar bhonn féinchuntais. Ar mhaithe le simplíocht, féadfar neastachán a dhéanamh de ghnáth ar na costais chaipitil trí bhíthin na nglaníocaíochtaí iarbhír úis. I gcás táirgeoirí seirbhísí airgeadais, áfach, coimeádtar an muirear úis, i.e. déantar ceartúchán i gcomhair seirbhísí idirghabhála airgeadais arna dtomhas go hindíreach.

                           Cuirtear i bhfeidhm an critéar margaidh/neamh-mhargaidh trí fhorléargas ilbhliantúil. Ní gá na haonaid institiúideacha (ná a n-aschur ná a APGanna áitiúla) a athaicmiú i ngeall ar mhionluaineachtaí ar mhéid na ndíolachán ó bhliain go bliain.

                     3.34

                     D’fhéadfadh eilimintí éagsúla a bheith i gceist le díolacháin. Mar shampla, i gcás seirbhísí cúraim sláinte a sholáthraíonn ospidéal d’fhéadfadh díolacháin freagairt d’aon cheann díobh seo a leanas:

                                 (a)

                                 ceannacháin de chuid fostóirí atá le taifeadadh mar ioncam comhchineáil arna íoc lena bhfostaithe agus caiteachas de chuid na bhfostaithe sin ar thomhaltas críochnaitheach;

                                 (b)

                                 ceannacháin de chuid cuideachtaí árachais príobháideacha;

                                 (c)

                                 ceannacháin de chuid cistí slándála sóisialta agus an rialtais ghinearálta atá le haicmiú mar shochair shóisialta chomhchineáil;

                                 (d)

                                 ceannacháin de chuid teaghlach gan aisíocaíocht (caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach).

                           Is é an t-aon chineál fóirdheontais nach láimhseáiltear mar dhíolacháin na fóirdheontais eile ar tháirgeadh agus ar thabhartais arna bhfáil (e.g. ó charthanais).
                     Ar an dóigh chéanna, mar shampla léaráideach,d’fhéadfadh seirbhísí iompair a dhíolann gnóthas freagairt do thomhaltas idirmheánach de chuid táirgeoirí, d’ioncam comhchineáil arna thabhairt ag fostóirí, do shochair shóisialta chomhchineáil arna dtabhairt ag an rialtas nó do cheannacháin de chuid teaghlach gan aisíocaíocht.

                     3.35

                     Is cás ar leith na hinstitiúidí neamhbhrabúis príobháideacha a fhónann do ghnóthais. Déantar iad a mhaoiniú, de ghnáth, trí ranníocaíochtaí nó trí shuibscríbhinní ón ngrúpa gnóthas i gceist. Ní láimhseáiltear na suibscríbhinní mar aistrithe ach láimhseáiltear iad mar íocaíochtaí i leith seirbhísí arna dtabhairt, i.e. mar a láimhseáiltear díolacháin. Is táirgeoirí margaidh na hinstitiúidí neamhbhrabúis sin, dá bhrí sin, agus aicmítear iad faoi earnáil na gcorparáidí neamhairgeadais nó earnáil na gcorparáidí airgeadais.

                     3.36

                     Agus an critéar lena ndéantar comparáid idir díolacháin agus costais táirgthe INBanna príobháideacha nó poiblí á chur i bhfeidhm, d’fhéadfadh sé a bheith míthreorach i gcásanna áirithe na híocaíochtaí ar fad atá nasctha le méid an aschuir a áireamh i ndíolacháin. D’fhéadfadh sé sin a bheith i bhfeidhm i gcás maoiniú, mar shampla, i ndáil scoileanna príobháideacha agus poiblí mar shampla. Is féidir íocaíochtaí ón rialtas ginearálta a nascadh le líon na ndaltaí ach is féidir iad sin a bheith ina ábhar caibidlíochta leis an rialtas ginearálta freisin. Sa chás sin, ní dhéantar na híocaíochtaí sin a thaifeadadh mar dhíolacháin cé go bhféadfadh nasc follasach a bheith idir iad agus tomhas mhéid an aschuir, amhail líon na ndaltaí. Is éard a chiallaíonn sé sin gurb ionann scoil atá á maoiniú, den chuid is mó, trí íocaíochtaí den saghas sin agus táirgeoir neamh-mhargaidh.

                     3.37

                     D’fhéadfadh táirgeoirí poiblí a bheith ina dtáirgeoirí margaidh nó ina dtáirgeoirí neamh-mhargaidh. Aicmítear táirgeoirí margaidh faoi earnálacha na gcorparáidí neamhairgeadais agus na gcorparáidí airgeadais. I gcás inar táirgeoir neamh-mhargaidh é an t-aonad institiúideach, aicmítear é faoi earnáil an rialtais ghinearálta.

                     3.38

                     Ní féidir le APGanna áitiúla i gcáil táirgeoirí margaidh agus i gcáil táirgeoirí táirgí chun críche úsáide críochnaithí dílse aschur neamh-mhargaidh a sholáthar. Ní féidir a gcuid aschuir a thaifeadadh, dá bhrí sin, ach faoi aschur margaidh nó faoi aschur chun críche úsáide críochnaithí dílse agus é a luacháil dá réir (féach mír 3.42 go mír 3.53).

                     3.39

                     Is féidir le APGanna áitiúla i gcáil táirgeoirí neamh-mhargaidh aschur margaidh agus aschur chun críche úsáide críochnaithí dílse a sholáthar mar aschur tánaisteach. Is éard atá san aschur chun críche úsáide críochnaithí dílse foirmiú caipitil ar bhonn féinchuntais. Ba cheart aon aschur margaidh atá ann a chinneadh, i bprionsabal, tríd an gcritéar cáilíochtúil agus an critéar cainníochtúil margaidh/neamh-mhargaidh a chur i bhfeidhm maidir le táirgí aonair. D’fhéadfadh aschur margaidh tánaisteach de chuid táirgeoirí neamh-mhargaidh den sórt sin a bheith ann, cuir i gcás, má mhuirearaíonn ospidéil rialtais praghsanna atá suntasach ó thaobh an gheilleagair de i leith roinnt dá seirbhísí.

                     3.40

                     Samplaí eile iad díol macasamhla de chuid músaem rialtais agus díol réamhaisnéisí aimsire de chuid institiúidí meitéareolaíochta.

                     3.41

                     D’fhéadfadh ioncam a bheith ag táirgeoirí neamh-mhargaidh freisin ó dhíol a gcuid aschuir neamh-mhargaidh ar phraghsanna nach bhfuil suntasach ó thaobh an gheilleagair de, e.g. ioncam an mhúsaeim ó thicéid iontrála. Baineann an t-ioncam sin le haschur neamh-mhargaidh. Más deacair, áfach, idirdhealú a dhéanamh idir an dá chineál ioncaim (ioncam ó thicéid agus ioncam ó dhíol póstaer agus cártaí), is féidir iad ar fad a láimhseáil mar ioncam ó aschur margaidh nó mar ioncam ó aschur neamh-mhargaidh. Ba cheart go mbraithfeadh an rogha idir an dá aicmiú éagsúla sin ar an tábhacht choibhneasta a mheastar a bheith ag an dá chineál ioncaim (ioncam ó thicéid os coinne ioncaim ó dhíol póstaer agus cártaí).

            Am taifeadta agus luacháil aschuir

                     3.42

                     Tá aschur le taifeadadh agus le luacháil nuair a ghintear sa phróiseas táirgthe é.

                     3.43

                     Tá an t-aschur go léir le luacháil ag na bunphraghsanna, ach tá gnásanna sonracha i bhfeidhm maidir leis an méid seo a leanas:

                                 (a)

                                 luacháil aschuir neamh-mhargaidh;

                                 (b)

                                 luacháil aschuir iomláin táirgeora neamh-mhargaidh (APG áitiúil);

                                 (c)

                                 luacháil aschuir iomláin aonaid institiúidigh a bhfuil APG áitiúil dá chuid ina tháirgeoir neamh-mhargaidh.

                     3.44

                        Sainmhíniú: is é an bunphraghas an praghas atá infhála ag na táirgeoirí ón gceannaitheoir ar aonad earra nó seirbhíse arna tháirgeadh i gcáil aschuir, lúide aon cháin (i.e. cánacha ar tháirgí) is iníoctha i leith an aonaid sin mar thoradh ar a tháirgeadh nó ar a dhíol, móide aon fhóirdheontas (i.e. fóirdheontais ar tháirgí) is infhála ar an aonad sin mar thoradh ar a tháirgeadh nó ar a dhíol. Eisiatar aon mhuirir i leith iompair a shonrascann táirgeoir ar bhonn leithleach. Eisiatar freisin gnóthachain agus caillteanais sealúchais ar shócmhainní airgeadais agus neamh-airgeadais.

                     3.45

                     Déantar aschur chun críche úsáide críochnaithí dílse (P.12) a luacháil ag bunphraghsanna táirgí cosúla a dhíoltar ar an margadh. Gineann an t-aschur sin glanbharrachas oibriúcháin nó ioncam measctha don aschur sin. Is sampla de sin iad seirbhísí teaghaisí úinéirí-áitithe a ghineann glanbharrachas oibriúcháin. Mura bhfuil bunphraghsanna táirgí cosúla ar fáil ba cheart aschur chun críche úsáide críochnaithí dílse a luacháil ag na costais táirgthe móide marcáil suas (seachas i gcás táirgeoirí neamh-mhargaidh) i leith glanbharrachais oibriúcháin nó i leith ioncaim mheasctha.

                     3.46

                     Déantar aon bhreiseanna a chuirtear le hobair idir lámha a luacháil ag bunphraghas reatha an táirge chríochnaithe.

                     3.47

                     Chun luach an aschuir a láimhseáiltear mar obair idir lámha a réamh-mheas, bunaítear an luach ar na costais iarbhír arna dtabhú, móide marcáil suas (seachas i gcás táirgeoirí neamh-mhargaidh) i leith barrachais oibriúcháin nó i leith ioncaim mheasctha. Ansin, déantar na meastacháin arna bhfáil trí luach iarbhír (nuair is eol é) na dtáirgí críochnaithe a dháileadh thar thréimhse na hoibre idir lámha a chur in áit na meastachán sealadach.
                     Is éard atá i luach aschur na dtáirgí críochnaithe suim luachanna na nithe seo a leanas:

                                 (a)

                                 táirgí críochnaithe arna ndíol nó arna malartú;

                                 (b)

                                 iontrálacha táirgí críochnaithe sna fardail, lúide aistarraingtí;

                                 (c)

                                 táirgí críochnaithe chun críche úsáide críochnaithí dílse.

                     3.48

                     I gcás foirgneamh agus déanmhas a fhaightear i riocht neamhiomlán, déantar luach a mheas agus é bunaithe ar na costais atá cothrom le dáta, lena n-áirítear marcáil suas i leith barrachais oibriúcháin nó i leith ioncaim mheasctha. Is féidir an uasmharcáil sin a dhéanamh nuair is féidir an luach a mheas ar bhonn praghsanna foirgneamh agus déanmhas dá samhail. Féadfar suimeanna na n-íocaíochtaí céime a úsáid chun luachanna ollfhoirmiú an chaipitil sheasta a dhéanann an ceannaitheoir ag gach céim faoi seach a neasú, ag glacadh leis nach bhfuil aon réamhíocaíochtaí ná riaráistí i gceist.
                     I gcás nach gcríochnaítear tógáil struchtúir ar bhonn féinchuntais laistigh de thréimhse chuntasaíochta amháin, úsáidtear an modh seo a leanas chun luach an aschuir a mheas. Ríomhtar an cóimheas idir na costais arna dtabhú i rith na tréimhse reatha agus na costais iomlána le linn thréimhse iomlán na tógála. Cuirtear an cóimheas sin i bhfeidhm ar mheastachán an aschuir iomláin ag an mbunphraghas reatha. Mura féidir luach an struchtúir chríochnaithe a mheas ag an mbunphraghas reatha, déantar é a luacháil ar bhonn na gcostas iomlán táirgthe móide marcáil suas (seachas i gcás táirgeoirí neamh-mhargaidh) i leith barrachais oibriúcháin nó i leith ioncaim mheasctha. Más rud é go gcuirtear roinnt den saothar nó an saothar go léir ar fáil saor in aisce, rud a d’fhéadfadh a bheith amhlaidh i gcás tógála comhchoitinne de chuid teaghlach, áirítear meastachán ar an gcostas a bheadh ar shaothar ar íocaíocht sna costais iomlána táirgthe mheasta trí úsáid a bhaint as rátaí pá i gcomhair cineálacha cosúla ionchuir saothair.

                     3.49

                     Déantar an t-aschur iomlán ó tháirgeoir neamh-mhargaidh (APG áitiúil) a luacháil ag costais iomlána an táirgthe, i.e. suim na gcostas seo a leanas:

                                 (a)

                                 tomhaltas idirmheánach (P.2);

                                 (b)

                                 cúiteamh d’fhostaithe (D.1);

                                 (c)

                                 ídiú an chaipitil sheasta (P.51c);

                                 (d)

                                 cánacha eile ar tháirgeadh (D.29) lúide fóirdheontais eile ar tháirgeadh (D.39).

                           Ní áirítear íocaíochtaí úis (gan FISIM a áireamh) i measc na gcostas a bhaineann le táirgeadh neamh-mhargaidh. Ní áirítear ach oiread leitháireamh i gcomhair glantoraidh ar chaipiteal, ná luach cíosa na bhfoirgneamh neamhchónaithe atá faoi úinéireacht agus atá á n-úsáid i dtáirgeadh neamh-mhargaidh faoi na costais a bhaineann le táirgeadh neamh-mhargaidh.

                     3.50

                     Is ionann aschur iomlán aonaid institiúidigh agus suim aschur iomlán a chomhpháirteanna de APGanna áitiúla. Tá feidhm aige sin freisin maidir le haonaid institiúideacha ar táirgeoirí neamh-mhargaidh iad.

                     3.51

                     In éagmais aschuir thánaistigh mhargaidh de chuid táirgeoirí neamh-mhargaidh, déantar aschur neamh-mhargaidh a luacháil ag na costais táirgthe. I gcás aschuir thánaistigh mhargaidh de chuid táirgeoirí neamh-mhargaidh, déantar aschur neamh-mhargaidh a luacháil mar ítim iarmharach, i.e. na costais iomlána táirgthe lúide a n-ioncam ó aschur margaidh.

                     3.52

                     Déantar aschur margaidh de chuid táirgeoirí neamh-mhargaidh a luacháil ag na bunphraghsanna. Déantar aschur iomlán APG áitiúil neamh-mhargaidh a chuimsíonn a aschur margaidh, a aschur neamh-mhargaidh agus a aschur chun críche úsáide críochnaithí dílse a luacháil trí bhíthin shuim na gcostas táirgthe. Faightear luach a aschuir mhargaidh trína fháltais ó dhíol táirgí margaidh, faightear luach a aschuir neamh-mhargaidh go hiarmharach ón difríocht idir luach a aschuir iomláin ar an taobh amháin agus, ar an taobh eile, suim a aschuir mhargaidh agus a aschuir chun críche úsáide críochnaithí dílse. Maidir le luach a fháltais ó dhíol earraí nó seirbhísí neamh-mhargaidh ag praghsanna nach bhfuil suntasach ó thaobh an gheilleagair de, is cuid de luach a aschuir neamh-mhargaidh iad.

                     3.53

                     Seo thíos, in ord na ranna CPA, liosta eisceachtaí agus soiléireachtaí maidir le hamanna an taifeadta agus luacháil an aschuir.

               Táirgí talmhaíochta, foraoiseachta agus iascaireachta (Roinn A)

                     3.54

                     Taifeadtar aschur táirgí talmhaíochta mar aschur táirgí talmhaíochta a tháirgtear ar bhonn leanúnach feadh thréimhse iomlán an phróisis táirgthe (agus ní amháin nuair a dhéantar na barra a shábháil nó na hainmhithe a mharú).
                     Déantar barra atá ag fás, adhmad ar a chois agus stoic éisc nó stoic ainmhithe atá á saothrú chun críoch bia a láimhseáil mar fhardail oibre idir lámha feadh an phróisis táirgthe, agus déantar fardail táirgí críochnaithe díobh nuair a thagann an próiseas chun críche.
                     Eisiatar ó aschur aon athruithe ar acmhainní bitheolaíocha neamhshaothraithe, e.g. fás ainmhithe, éan, iasc a mhaireann san fhiántas nó fás neamhshaothraithe foraoisí.

               Táirgí monaraithe (Roinn C); Obair thógála (Roinn F)

                     3.55

                     I gcás ina ndéantar tógáil foirgnimh nó déanmhais eile le linn roinnt tréimhsí cuntasaíochta, láimhseáiltear an t-aschur arna tháirgeadh i ngach tréimhse mar aschur a dhíoltar leis an gceannaitheoir ag deireadh na tréimhse, i.e. faoi fhoirmiú caipitil sheasta de chuid an cheannaitheora seachas faoi obair idir lámha san earnáil tógála. Láimhseáiltear an t-aschur mar aschur a dhíoltar leis an gceannaitheoir de réir a chéile. I gcás ina n-éilítear íocaíochtaí céime sa chonradh, féadfar luach an aschuir a neasú trí bhíthin luach na n-íocaíochtaí céime arna ndéanamh i ngach tréimhse. I gcás nach bhfuil aon chinnteacht maidir leis an gceannaitheoir deiridh, déantar an t-aschur neamhiomlán arna tháirgeadh i ngach tréimhse a thaifeadadh faoi obair idir lámha.

               Seirbhísí trádála mórdhíola agus miondíola; seirbhísí deisithe mótarfheithiclí agus gluaisrothar (Roinn G)

                     3.56

                     Déantar an t-aschur ó sheirbhísí mórdhíola agus ó sheirbhísí miondíola a thomhas de réir na gcorrlach trádála arna réadú i leith na n-earraí a cheannaíonn siad le hathdhíol.

                        Sainmhíniú: is éard atá i gcorrlach trádála an difríocht idir an praghas iarbhír nó an praghas barúlach arna réadú i leith earra arna cheannach lena athdhíol agus an praghas a mbeadh ar an dáileoir a íoc chun an t-earra a athsholáthar tráth a dhíola nó tráth a dhiúscartha ar shlí eile.
                     Is féidir le corrlaigh trádála a réadaítear ar earraí áirithe bheith diúltach má mharcáiltear síos a bpraghsanna díola. Bíonn corrlaigh trádála ar earraí nach ndíoltar diúltach, ós rud é go gcuirtear amú iad nó go ngoidtear iad. Corrlaigh trádála ar earraí a thugtar d’fhostaithe mar chúiteamh comhchineáil, nó a n-aistarraingíonn a n-úinéirí iad chun críche tomhaltais chríochnaithigh, tá siad cothrom le neamhní.
                     Ní áirítear gnóthachain sealúchais agus caillteanais sealúchais sa chorrlach trádála.
                     Is leis an aitheantas seo a leanas a thugtar aschur mórdhíoltóra nó miondíoltóra:

                                 luach aschuir =

                                 luach díolachán

                                    móide luach na n-earraí arna gceannach lena n-athdhíol agus arna n-úsáid do thomhaltas idirmheánach, do chúiteamh comhchineáil d’fhostaithe nó d’ioncam measctha comhchineáil

                                    lúide luach na n-earraí arna gceannach lena n-athdhíol

                                    móide luach na mbreiseanna a chuirtear le fardail earraí atá le hathdhíol

                                    lúide luach na n-earraí a aistarraingítear ó fhardail earraí atá le hathdhíol

                                    lúide luach na gcaillteanas athfhillteach de thoradh gnáthrátaí diomailte, gadaíochta nó damáiste trí thaisme.

               Iompar agus stóráil (Roinn H)

                     3.57

                     Déantar an t-aschur ó sheirbhísí iompair a thomhas de réir luach na suimeanna atá infhála i leith earraí nó daoine a iompar. Meastar gur gníomhaíocht choimhdeach é iompar chun críche úsáide dílse laistigh den APG áitiúil agus ní dhéantar é a aithint ná a thaifeadadh ar leithligh.

                     3.58

                     Déantar an t-aschur ó sheirbhísí stórála a thomhas mar luach breise a chuirtear le hobair idir lámha. Ba cheart gan méaduithe ar phraghas earraí i bhfardail a mheas mar obair idir lámha agus mar tháirgeadh, ach mar ghnóthachain sealúchais. Más rud é go léirítear ardú ar an bpraghas sa mhéadú ar luach ach gan aon athrú ar an gcáilíocht, níl aon táirgeadh breise i rith na tréimhse i gceist sa bhreis ar na costais stórála nó ar cheannach sainráite seirbhíse stórála. Meastar, áfach, gur táirgeadh atá sa mhéadú ar luach i dtrí chás:

                                 (a)

                                 nuair a d’fhéadfadh cáilíocht an earra feabhsú le himeacht ama, e.g. i gcás fíona; is i gcásanna inar cuid den ghnáthphróiseas táirgthe é aibiú, agus sna cásanna sin amháin, a mheastar gur táirgeadh é feabhsú cháilíocht an earra;

                                 (b)

                                 nuair a bhíonn fachtóirí séasúracha ann a mbíonn tionchar acu ar sholáthar earra shonraigh nó ar éileamh ar an earra sin agus ar cúis iad le héagsúlachtaí rialta intuartha sa phraghas i rith na bliana, cé go mb’fhéidir nár athraigh airíonna fisiceacha an earra;

                                 (c)

                                 nuair atá an próiseas táirgthe fada a dhóthain chun fachtóirí lascainithe a chur i bhfeidhm ar obair a dhéantar tamall sách fada sula seachadtar í.

                     3.59

                     Ní láimhseáiltear an chuid is mó de na hathruithe ar phraghsanna earraí i bhfardail mar bhreiseanna a chuirtear le hobair idir lámha. Chun an méadú ar luach earraí arna stóráil os cionn na gcostas stórála a mheas, féadfar úsáid a bhaint as an méadú ar luach a bhfuil súil leis os cionn an ráta ghinearálta bhoilscithe thar thréimhse arna socrú roimh ré. Leantar d’aon ghnóthachan a tharlaíonn lasmuigh den tréimhse arna socrú roimh ré a thaifeadadh mar ghnóthachan sealúchais nó mar ghnóthachan caillteanais.
                     Ní áirítear le seirbhísí stórála aon athrú ar phraghsanna de bharr shealbhú sócmhainní airgeadais, earraí luachmhara nó sócmhainní eile neamh-airgeadais amhail talamh agus foirgnimh.

                     3.60

                     Déantar an t-aschur ó sheirbhísí gníomhaireachtaí taistil a thomhas de réir luach mhuirir seirbhíse gníomhaireachtaí (táillí nó coimisiúin) seachas de réir an phraghais iomláin arna íoc ag taistealaithe leis an ngníomhaireacht taistil, lena n-áirítear muirir i leith iompair ag tríú páirtithe.

                     3.61

                     Déantar an t-aschur ó sheirbhísí tionscnóirí turas a thomhas de réir an phraghais iomláin a íocann taistealaithe leis an tionscnóir turas.

                     3.62

                     Is é an t-idirdhealú a dhéantar idir seirbhísí gníomhaireachtaí taistil agus seirbhísí tionscnóirí turas nach bhfuil i gceist le seirbhísí gníomhaireachtaí taistil ach idirghabháil thar ceann an taistealaí, ach go gcruthaíonn tionscnóirí turas táirge nua ar a dtugtar turas agus a bhfuil gnéithe éagsúla taistil, cóiríochta agus siamsaíochta ann.

               Seirbhísí cóiríochta agus bia (Roinn I)

                     3.63

                     Áirítear le luach an aschuir ó sheirbhísí óstán, bialann agus caifé luach an bhia, na ndeochanna, etc. arna dtomhailt.

               Seirbhísí airgeadais agus árachais (Roinn K): aschur ón mbanc ceannais

         Seachadann an banc ceannais na seirbhísí seo a leanas:

                     (a)

                     seirbhísí beartais airgeadaíochta;

                     (b)

                     seirbhísí idirghabhála airgeadais;

                     (c)

                     seirbhísí maoirseachta chun corparáidí airgeadais a rialú.

               Déantar aschur ón mbanc ceannais a thomhas mar shuim a chostais.

               Seirbhísí airgeadais agus árachais (Roinn K): seirbhísí airgeadais i gcoitinne

         Is iad na seirbhísí seo a leanas atá i gceist le seirbhísí airgeadais:

                     (a)

                     idirghabháil airgeadais (lena n-áirítear árachas agus cistí pinsin);

                     (b)

                     seirbhísí corparáidí cúntacha airgeadais; agus

                     (c)

                     seirbhísí eile airgeadais.

                     3.64

                     Is éard atá in idirghabháil airgeadais bainistíocht riosca airgeadais agus claochlú leachtachta. Faigheann corparáidí a dhéanann na gníomhaíochtaí sin cistí trí ghlacadh le taiscí, mar shampla, agus trí bhillí, trí bhannaí agus trí urrúis eile a eisiúint. Úsáideann na corparáidí na cistí sin chomh maith lena gcistí féin chun sócmhainní airgeadais a fháil trí iasachtaí a thabhairt do thríú páirtithe agus trí bhillí, trí bhannaí agus trí urrúis eile a cheannach. Áirítear árachas agus cistí pinsin in idirghabháil airgeadais.

                     3.65

                     Is éard is gníomhaíochtaí cúntacha airgeadais gníomhaíochtaí a éascaíonn bainistíocht riosca airgeadais agus claochlú leachtachta. Gníomhaíonn corparáidí cúntacha airgeadais thar ceann aonad eile agus ní chuireann siad iad féin i mbaol trí dhliteanais airgeadais a thabhú ná trí shócmhainní airgeadais a fháil mar chuid de sheirbhís idirghabhála.

                     3.66

                     Áirítear le seirbhísí eile airgeadais seirbhísí faireacháin amhail faireachán ar mhargadh na stoc agus na mbannaí, seirbhísí slándála amhail seodra costasacha agus doiciméid thábhachtacha a chosaint, agus seirbhísí trádála amhail malairt eachtrach agus urrúis.

                     3.67

                     Is iad institiúidí airgeadais, agus iad sin amháin den chuid is mó, a tháirgeann seirbhísí airgeadais toisc maoirseacht ar na seirbhísí sin a bheith docht dian. Mar shampla, más mian le miondíoltóir saoráidí creidmheasa a thairiscint dá chustaiméirí, is gnách go ndéanann corparáid airgeadais ar corparáid choimhdeach de chuid an mhiondíoltóra í nó institiúid airgeadais speisialaithe eile na saoráidí creidmheasa a thairiscint.

                     3.68

                     Féadfar íoc as seirbhísí airgeadais go díreach nó go hindíreach. D’fhéadfadh muirir dhíreacha agus muirir indíreacha araon a bheith i gceist le roinnt idirbheart sócmhainní airgeadais. Soláthraítear seirbhísí airgeadais agus gearrtar muirir ina leith ar cheithre phríomhbhealach:

                                 (a)

                                 seirbhísí airgeadais a sholáthraítear i gcomaoin íocaíochta dírí;

                                 (b)

                                 seirbhísí airgeadais a n-íoctar astu trí mhuirir úis a ghearradh;

                                 (c)

                                 seirbhísí airgeadais a bhaineann le sócmhainní airgeadais agus le dliteanais airgeadais a fháil agus a dhiúscairt ar mhargaí airgeadais;

                                 (d)

                                 seirbhísí airgeadais a sholáthraítear mar chuid de scéimeanna árachais agus pinsin, ina maoinítear an ghníomhaíocht trí ranníocaíochtaí árachais a ghearradh agus tríd an ioncam ó choigiltis.

            Seirbhísí airgeadais a sholáthraítear i gcomaoin íocaíochta dírí

                     3.69

                     Soláthraítear na seirbhísí airgeadais seo i gcomaoin muirear sainráite agus cuimsíonn siad raon leathan seirbhísí a fhéadfaidh cineálacha éagsúla institiúidí airgeadais a sholáthar. Léirítear sna samplaí seo a leanas cineál na seirbhísí a ngearrtar muirear díreach ina leith:

                                 (a)

                                 gearrann bainc muirear ar theaghlaigh chun morgáiste a shocrú, punann infheistíochta a bhainistiú, agus eastát a riar;

                                 (b)

                                 gearrann institiúidí speisialaithe muirear ar chorparáidí neamhairgeadais chun táthcheangal a eagrú nó chun athstruchtúrú grúpa corparáidí a riar;

                                 (c)

                                 gearrann cuideachtaí cártaí creidmheasa muirear ar aonaid a ghlacann le cártaí creidmheasa, muirear arb ionann é de ghnáth agus cionmhaireacht de gach díolachán;

                                 (d)

                                 gearrtar muirear sainráite, in aghaidh na bliana de ghnáth, ar shealbhóir cárta as an gcárta a bheith aige.

            Seirbhísí airgeadais a níoctar astu trí mhuirir úis a ghearradh

                     3.70

                     Mar shampla, san idirghabháil airgeadais, glacann institiúid airgeadais amhail banc le taiscí ó aonaid ar mian leo ús a fháil ar chistí nach bhfuil ag teastáil uathu láithreach agus a thugann na cistí sin ar iasacht d’aonaid eile nach leor a gcistí dílse chun a riachtanais a shásamh. Ar an dóigh sin, soláthraíonn an banc meicníocht ionas go mbeidh an chéad aonad in ann iasacht a thabhairt don dara haonad. Íocann an dá pháirtí táille leis an mbanc as an tseirbhís arna soláthar: íocann an t-aonad atá ag tabhairt cistí ar iasacht trí ghlacadh le ráta úis atá níos ísle ná an ráta “tagartha” úis, agus íocann an t-aonad atá ag fáil cistí ar iasacht trí ghlacadh le ráta úis atá níos airde ná an ráta “tagartha” úis. Is ionann an difríocht idir an ráta úis a íocann iasachtaithe le bainc agus an ráta úis a íoctar iarbhír le taisceoirí agus muirear i leith FISIM.

                     3.71

                     Is annamh a fhreagraíonn méid na gcistí a thugann institiúid airgeadais ar iasacht go cruinn don mhéid arna chur i dtaisce leo. D’fhéadfadh sé gur cuireadh roinnt airgid i dtaisce ach nár tugadh an t-airgead sin ar iasacht fós. D’fhéadfaí roinnt iasachtaí a mhaoiniú ó chistí an bhainc seachas ó chistí a fuarthas ar iasacht. Beag beann ar fhoinse an mhaoinithe, soláthraítear seirbhís i gcomhair na n-iasachtaí agus na dtaiscí a thairgtear. Déantar gach iasacht agus gach taisce a thaifeadadh mar FISIM. Ní bhaineann na muirir indíreacha sin ach le hiasachtaí agus taiscí arna soláthar ag institiúidí airgeadais nó arna gcur i dtaisce leo.

                     3.72

                     Tá an ráta tagartha idir rátaí úis bainc ar thaiscí agus ar iasachtaí. Ní fhreagraíonn sé do mheán uimhríochtúil na rátaí ar iasachtaí nó ar thaiscí. Is rogha oiriúnach é an ráta atá i réim maidir le hiasachtaíocht agus le hiasachtú idir bhainc. Tá gá, áfach, le rátaí éagsúla tagartha do gach airgeadra ina n-ainmnítear iasachtaí agus taiscí, go háirithe nuair atá institiúid airgeadais neamhchónaitheach i gceist.
                     Cuirtear síos go mion ar FISIM i gCaibidil 14.

            Seirbhísí airgeadais arb éard iad sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais a fháil agus a dhiúscairt ar mhargaí airgeadais

                     3.73

                     I gcás ina dtairgeann institiúid airgeadais urrús (e.g. bille nó banna) chun a dhíolta, toibhítear muirear seirbhíse. Is ionann an praghas ceannaigh (an praghas iarrata) agus luach measta margaidh an urrúis móide corrlach. Toibhítear muirear eile nuair a dhíoltar an t-urrús agus nuair a bhíonn an praghas a thairgtear don díoltóir (an praghas tairgthe) cothrom leis an luach margaidh lúide corrlach. Baineann corrlaigh idir praghsanna ceannaigh agus praghsanna díola freisin le cothromais, le scaireanna i gcistí infheistíochta agus le hairgeadraí eachtracha. Is le haghaidh soláthar seirbhísí airgeadais na corrlaigh sin.

            Seirbhísí airgeadais a sholáthraítear mar chuid de scéimeanna árachais agus pinsin ina maoinítear gníomhaíocht trí ranníocaíochtaí árachais a ghearradh agus tríd an ioncam ó choigiltis

                     3.74

                     Tagann na seirbhísí airgeadais seo a leanas faoin gceannteideal seo. Athdháileadh cistí an toradh a bhíonn ar gach ceann acu.

                                 (a)

                                 Árachas neamhshaoil. Faoi pholasaí árachais neamhshaoil, glacann an chuideachta árachais le préimh ó chliant agus coimeádann sí í go ndéantar éileamh nó go n-éagann tréimhse an árachais. Déanann an chuideachta árachais an phréimh a infheistiú agus is foinse bhreise cistí é an t-ioncam ó mhaoin a thagann as an infheistíocht sin. Seasann an t-ioncam ó mhaoin d’ioncam nach bhfaigheann an cliant agus láimhseáiltear é mar fhorlíonadh intuigthe leis an bpréimh iarbhír. Socraíonn an chuideachta árachais leibhéal na bpréimheanna iarbhír ionas go bhfágfaidh suim na bpréimheanna móide an t-ioncam ó mhaoin arna thuilleamh orthu lúide na héilimh ionchais corrlach a choimeádfaidh an chuideachta árachais mar aschur don chuideachta.
                                 Ríomhtar an t-aschur ó árachas neamhshaoil mar seo a leanas:

                                             iomlán na bpréimheanna tuillte

                                                móide forlíontaí intuigthe préimhe (atá cothrom leis an ioncam ó mhaoin arna thuilleamh ar chúlchistí teicniúla)

                                                lúide éilimh thabhaithe choigeartaithe.

                                       Tá cúlchistí ag an gcorparáid árachais ina bhfuil préimheanna neamhthuillte (préimheanna iarbhír a bhaineann leis an gcéad tréimhse chuntasaíochta eile) agus éilimh gan íoc. Cuimsítear le héilimh gan íoc éilimh nár tuairiscíodh go fóill, éilimh a tuairiscíodh ach nach bhfuil socraithe go fóill nó éilimh a tuairiscíodh agus a socraíodh ach nach bhfuil íoctha go fóill. Tugtar cúlchistí teicniúla ar na cúlchistí sin agus úsáidtear iad chun ioncam infheistíochta a ghiniúint. Ní ioncam ó chúlchistí teicniúla árachais a infheistiú iad gnóthachain sealúchais ná caillteanais sealúchais. Féadfar na cúlchistí teicniúla árachais a infheistiú i ngníomhaíochtaí tánaisteacha na cuideachta árachais, e.g. teaghaisí nó oifigí a ghlacadh ar cíos. Is ionann an glanbharrachas oibriúcháin ar na gníomhaíochtaí tánaisteacha sin agus ioncam ó chúlchistí teicniúla árachais a infheistiú.
                                 Tugtar “éilimh choigeartaithe” ar an leibhéal iomchuí éileamh a úsáidtear chun aschur a ríomh agus is féidir an leibhéal sin a chinneadh ar dhá bhealach. Leis an modh ionchais déantar leibhéal na n-éileamh coigeartaithe a mheas ar bhonn múnla atá bunaithe ar phatrún na n-éileamh iníoctha ag an gcorparáid san am atá thart. Úsáideann an dara modh faisnéis chuntasaíochta: ríomhtar éilimh choigeartaithe ex post tríd an athrú ar fhorálacha comhionannaithe a chur leis na héilimh iarbhír, i.e. na cistí a cuireadh i leataobh chun déileáil le héilimh mhóra gan choinne. I gcás nach leor na forálacha comhionannaithe chun éilimh choigeartaithe a thabhairt ar ais go gnáthleibhéal, cuirtear ranníocaíochtaí ó chistí dílse le tomhas na n-éileamh coigeartaithe. Gné shuntasach den dá mhodh is ea nach dtagann meastacháin luaineacha agus dhiúltacha ar aschur as éilimh mhóra gan choinne.
                                 Déantar athruithe ar chúlchistí teicniúla agus ar fhorálacha comhionannaithe mar fhreagairt ar athruithe ar rialú airgeadais a thaifeadadh mar athruithe eile ar mhéid na sócmhainní; ní bhaineann siad le hábhar chun aschur a ríomh. Más rud é, de dheasca easpa faisnéise, nach féidir ceachtar den dá mhodh a úsáid chun meastachán a dhéanamh ar éilimh choigeartaithe, d’fhéadfadh sé gur gá meastachán a dhéanamh ar aschur trí shuim na gcostas a ríomh, lena n-áirítear liúntas le haghaidh gnáthbhrabús.
                                 I gcás árachais le brabús, asbhaintear an t-athrú ar na cúlchistí árachais le brabús chun aschur a fháil.

                                 (b)

                                 Is cineál scéime coigiltis é polasaí árachais saoil. Ar feadh líon áirithe blianta, íocann an sealbhóir polasaí préimheanna leis an gcorparáid árachais i gcomaoin gealltanais go mbeidh sochair le fáil ag an sealbhóir polasaí am éigin sa todhchaí. Féadfar na sochair sin a shloinneadh mar fhoirmle a bhaineann leis na préimheanna arna n-íoc nó féadfaidh siad a bheith ag brath ar an rath a bhíonn ar an infheistíocht cistí a dhéanann an chorparáid árachais. Leanann an modh chun an t-aschur a bhaineann le hárachas saoil a ríomh na prionsabail ghinearálta chéanna is a leanann an modh a úsáidtear i gcás árachais neamhshaoil. De thoradh fhad an ama idir an tráth a bhfaightear préimheanna agus an tráth a n-íoctar sochair, áfach, ní mór coigeartuithe ar leith a dhéanamh le haghaidh athruithe ar na cúlchistí teicniúla. Díorthaítear an t-aschur ó árachas saoil mar seo a leanas:

                                             préimheanna tuillte

                                                móide forlíontaí préimhe, lúide na sochair dlite

                                                lúide méaduithe (móide laghduithe) ar chúlchistí teicniúla árachais saoil.

                                       Sainítear préimheanna ar an mbealach céanna i gcás árachais saoil is a shainítear iad i gcás árachais neamhshaoil. Is tábhachtaí forlíontaí préimhe i gcás árachais saoil ná i gcás árachais neamhshaoil. Déantar sochair a thaifeadadh de réir mar a bhronntar nó mar a íoctar iad. Ní gá faoi árachas saoil meastachán coigeartaithe ar shochair a ríomh toisc nach bhfuil an luaineacht chéanna gan choinne ag baint le híocaíocht faoi pholasaí saoil. Méadaíonn cúlchistí teicniúla árachais saoil gach bliain de bhrí go n-íoctar préimheanna nua agus de bhrí go leithdháiltear ioncam ó infheistíocht ar na sealbhóirí polasaí (ach nach n-aistarraingíonn siad é) agus laghdaíonn siad de bhrí go n-íoctar sochair. Is féidir, dá bhrí sin, leibhéal an aschuir ó árachas saoil a shloinneadh mar an difríocht idir an t-ioncam iomlán ó infheistíocht arna thuilleamh ar na cúlchistí teicniúla árachais saoil lúide an chuid sin den ioncam ó infheistíocht a leithdháileadh iarbhír ar na sealbhóirí polasaithe agus a cuireadh leis na cúlchistí teicniúla árachais.
                                 Nuair nach féidir úsáid a bhaint as an modh sin ar chúiseanna a bhaineann le sonraí nó nuair nach bhfaightear torthaí fóinteacha tríd an modh sin a úsáid, déanfar an t-aschur ó árachas saoil a ríomh freisin mar shuim na gcostas táirgthe móide liúntas le haghaidh “gnáthbhrabús”.

                                 (c)

                                 Tá an t-aschur ó athárachas le cinneadh ar an mbealach céanna is atá sé le cinneadh i gcás árachais neamhshaoil, cibé acu polasaithe saoil nó polasaithe neamhshaoil atá á n-athárachú.

                                 (d)

                                 Is ar an dóigh a bhfuil an scéim eagraithe a bhraitheann an t-aschur ó reáchtáil scéime árachais shóisialta. Is samplaí an méid seo a leanas den dóigh a n-eagraítear iad:

                                             (1)

                                             is scéimeanna árachais shóisialta iad scéimeanna slándála sóisialta a chuimsíonn an pobal ar fad, agus a fhorchuireann agus a rialaíonn an rialtas. Is é is cuspóir leo sochair a sholáthar do shaoránaigh chun freastal ar riachtanais na seanaoise, na heasláine nó an bháis, na breoiteachta, gortaithe ar an láthair oibre, na dífhostaíochta, an teaghlaigh agus cúraim sláinte, etc. Má idirdhealaítear aonaid ar leith, cinntear a n-aschur ar an mbealach céanna is a chinntear gach aschur neamh-mhargaidh, is é sin le rá trí shuim na gcostas a ríomh. Mura n-idirdhealaítear aonaid ar leith, áirítear an t-aschur ó shlándáil shóisialta in aschur leibhéal an rialtais ag a n-oibríonn sí;

                                             (2)

                                             i gcás ina n-oibríonn fostóir a scéim árachais shóisialta féin, cinntear luach an aschuir mar shuim na gcostas lena n-áirítear meastachán ar thoradh ar aon chaipiteal seasta a úsáidtear in oibriú na scéime. Déantar luach an aschuir a thomhas ar an mbealach céanna i gcás ina mbunaíonn an fostóir ciste pinsin ar leith chun an scéim a bhainistiú;

                                             (3)

                                             i gcás ina n-úsáideann an fostóir corparáid árachais chun an scéim a bhainistiú thar a cheann, is ionann luach an aschuir agus an táille a mhuirearaíonn an chorparáid árachais;

                                             (4)

                                             maidir le scéim ilfhostóirí, déantar luach an aschuir a thomhas mar a dhéantar é a thomhas i gcás polasaithe árachais saoil: is éard atá ann ioncam ó infheistíocht a fuair na scéimeanna lúide an tsuim curtha le cúlchistí.

                                 (e)

                                 Is ar an gcineál táirgeora atá i gceist a bhraitheann tomhas an aschuir ó scéimeanna caighdeánaithe ráthaíochta iasachtaí. Má oibríonn scéim chaighdeánaithe ráthaíochta iasachtaí mar tháirgeoir margaidh, ríomhtar luach an aschuir ar an mbealach céanna is a ríomhtar é i gcás árachais neamhshaoil. Má oibríonn an scéim mar tháirgeoir neamh-mhargaidh, ríomhtar luach an aschuir mar shuim na gcostas.

               Seirbhísí eastáit réadaigh (Roinn L)

                     3.75

                     Déantar an t-aschur ó sheirbhísí teaghaisí úinéirí-áitithe a luacháil ag an luach measta cíosa a d’íocfadh tionónta ar an gcóiríocht chéanna, ag cur fachtóirí mar an suíomh, taitneamhachtaí sa chomharsanacht, etc. san áireamh, mar aon le méid agus cáilíocht na teaghaise féin. Déantar amhlaidh freisin i gcás garáistí nach bhfuil ar an suíomh céanna leis na teaghaisí, agus atá á n-úsáid ag an úinéir chun críche tomhaltais chríochnaithigh maidir leis an teaghais a úsáid. Níor cheart luach cíosa teaghaisí úinéirí-áitithe ar an gcoigríoch, e.g. tithe saoire, a thaifeadadh mar chuid den táirgeadh intíre, ach faoi allmhairí seirbhísí agus faoin nglanbharrachas oibriúcháin comhfhreagrach mar ioncam príomha a fhaightear ón gcuid eile den domhan. Déantar iontrálacha den chineál céanna i gcás teaghaisí úinéirí-áitithe atá faoi úinéireacht neamhchónaitheach. I gcás árasán amroinnte, déantar cionmhaireacht den mhuirear seirbhíse a thaifeadadh.

                     3.76

                     Chun meastachán a dhéanamh ar luach seirbhísí teaghaisí úinéirí-áitithe, úsáidtear an modh srathaithe. Srathaítear an stoc teaghaisí de réir suímh, chineál na teaghaise agus fachtóirí eile a dhéanann difear don chíos. Úsáidtear faisnéis faoi chíosa iarbhír ó theaghaisí ar cíos chun meastachán a fháil ar luach cíosa an stoic iomláin teaghaisí. Cuirtear an meánchíos iarbhír in aghaidh na sraithe i bhfeidhm ar gach teaghais sa tsraith áirithe sin. Má fhaightear an fhaisnéis faoi chíosanna ó shuirbhéanna samplacha, baineann an t-ollardú go dtí cíosanna an stoic iomláin le cuid de na teaghaisí ar cíos agus leis na teaghaisí úinéirí-áitithe go léir. Cuirtear an nós imeachta mionsonraithe chun an cíos in aghaidh na sraithe a chinneadh i bhfeidhm maidir le bonnbhliain agus ansin déantar an toradh a eachtarshuí go tréimhsí níos déanaí.

                     3.77

                     Sainmhínítear an cíos atá le cur i bhfeidhm sa mhodh srathaithe maidir le teaghaisí úinéirí-áitithe mar an cíos dlite ar an margadh príobháideach do cheart teaghais gan troscán a úsáid. Úsáidtear na cíosanna teaghaisí gan troscán ó na conarthaí go léir ar an margadh príobháideach chun cíosanna barúlacha a chinneadh. Áirítear cíosanna ar an margadh príobháideach atá ar leibhéal íseal de bharr rialáil a dhéanann an rialtas. Más é an tionónta foinse na faisnéise, ceartaítear an cíos breathnaithe trí aon liúntas sonrach cíosa a chur leis, ar liúntas é a íoctar go díreach leis an tiarna talún. Mura bhfuil an samplamhéid do na cíosanna breathnaithe mar a shainmhínítear iad thuas sách mór, féadfar cíosanna breathnaithe teaghaisí le troscán a úsáid chun críoch leitháirimh, ar choinníoll go gcoigeartaítear iad i leith an troscáin. Ar bhonn eisceachtúil, féadfar cíosanna méadaithe teaghaisí atá faoi úinéireacht phoiblí a úsáid freisin. Níor cheart cíosanna ísle teaghaisí a ligtear ar cíos do ghaolta nó d’fhostaithe a úsáid.

                     3.78

                     Úsáidtear an modh srathaithe chun “ollardú” go dtí gach teaghais ar cíos a dhéanamh. Seans nach mbeidh an meánchíos le haghaidh leitháirimh a ndéantar cur síos air thuas oiriúnach do dheighleoga áirithe an mhargaidh cíosa. Mar shampla, níl cíosanna laghdaithe teaghaisí le troscán ná cíosanna poiblí méadaithe oiriúnach maidir leis na teaghaisí comhfhreagracha ar cíos iarbhír. Sa chás sin, tá gá le sraitheanna ar leith le haghaidh teaghaisí le troscán nó teaghaisí sóisialta ar cíos iarbhír mar aon le meánchíosanna iomchuí.

                     3.79

                     In éagmais margaidh chíosa atá sách mór, ina bhfuil an chóiríocht ionadaíoch do theaghaisí úinéirí-áitithe, cuirtear modh na gcostas úsáide i bhfeidhm maidir le teaghaisí úinéirí-áitithe.
                     Faoi mhodh na gcostas úsáide, is éard atá in aschur ó sheirbhísí teaghaisí suim an tomhaltais idirmheánaigh, ídiú an chaipitil sheasta, cánacha eile lúide fóirdheontais ar tháirgeadh agus an glanbharrachas oibriúcháin.
                     Déantar an glanbharrachas oibriúcháin a thomhas trí ráta seasta bliantúil réadach fáltais a chur i bhfeidhm maidir le glanluach an stoic teaghaisí úinéirí-áitithe ag praghsanna reatha (costais athsholáthair).

                     3.80

                     I gcás foirgneamh neamhchónaithe, déantar an t-aschur ó sheirbhísí eastáit réadaigh a thomhas de réir luach na gcíosanna dlite.

               Seirbhísí gairmiúla, eolaíocha agus teicniúla (Roinn M); Seirbhísí riaracháin agus tacaíochta (Roinn N)

                     3.81

                     Déantar an t-aschur ó oibriú seirbhísí léasaithe, amhail innealra agus trealamh a ligean ar cíos, a thomhas de réir luach an chíosa a íoctar. Ní hionann léasú oibriúcháin agus léasú airgeadais: is éard atá i léasú airgeadais éadálacha sócmhainní seasta a mhaoiniú, trí iasacht a thabhairt ón léasóir don léasaí. Is éard atá in íocaíochtaí léasaithe airgeadais aisíocaíochtaí i leith na príomhshuime agus íocaíochtaí úis, agus muirear beag i leith seirbhísí díreacha arna soláthar (féach Caibidil 15: Conarthaí, léasanna agus ceadúnais).

                     3.82

                     Is éard atá i dtaighde agus forbairt (T&F) obair chruthaitheach a dhéantar ar bhonn córasach chun cur leis an stór eolais, agus úsáid a bhaint as an stór eolais sin chun táirgí nua a aimsiú nó a fhorbairt, lena n-áirítear leaganacha feabhsaithe de tháirgí atá ann cheana nó cáilíocht na dtáirgí sin a fheabhsú, nó próisis nua táirgthe nó próisis táirgthe níos éifeachtúla a aimsiú nó a fhorbairt. Déantar gníomhaíochtaí T&F a bhfuil méid suntasach iontu i gcoibhneas leis an bpríomhghníomhaíocht a thaifeadadh mar ghníomhaíocht thánaisteach den APG áitiúil. Déantar APG áitiúil ar leith a idirdhealú le haghaidh T&F nuair is féidir.

                     3.83

                     Déantar an t-aschur ó sheirbhísí T&F a thomhas mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 déantar T&F a dhéanann sainsaotharlanna tráchtála taighde nó saininstitiúidí tráchtála taighde a luacháil ar an ngnáthbhealach de réir an ioncaim ó dhíolacháin, ó chonarthaí, ó choimisiúin, ó tháillí, etc.;

                                 (b)

                                 déantar an t-aschur ó T&F arna úsáid laistigh den ghnóthas céanna a luacháil ar bhonn na mbunphraghsanna measta a d’íocfaí dá bhfochonrófaí an taighde. In éagmais margaidh chun T&F de chineál cosúil a fhochonrú, déantar é a luacháil mar shuim na gcostas táirgthe móide marcáil suas (seachas i gcás táirgeoirí neamh-mhargaidh) i leith glanbharrachais oibriúcháin nó ioncaim mheasctha;

                                 (c)

                                 déantar na gníomhaíochtaí T&F a dhéanann aonaid rialtais, ollscoileanna agus institiúidí taighde neamhbhrabúis a luacháil mar shuim na gcostas táirgthe. Tá ioncam ó dhíol T&F a dhéanann táirgeoirí neamh-mhargaidh T&F le taifeadadh mar ioncam ó aschur tánaisteach margaidh.

                           Idirdhealaítear caiteachas ar T&F ó chaiteachas ar oideachas agus ar oiliúint. Eisiatar ón gcaiteachas ar T&F na costais a bhaineann le forbairt bogearraí mar phríomhghníomhaíocht nó mar ghníomhaíocht thánaisteach.

               Seirbhísí riaracháin phoiblí agus cosanta, seirbhísí slándála sóisialta éigeantaí (Roinn O)

                     3.84

                     Déantar seirbhísí riaracháin phoiblí agus cosanta agus seirbhísí slándála sóisialta éigeantaí a sholáthar mar sheirbhísí neamh-mhargaidh agus déantar iad a luacháil dá réir sin.

               Seirbhísí oideachais (Roinn P); seirbhísí sláinte daonna agus oibre sóisialta (Roinn Q)

                     3.85

                     I gcás seirbhísí oideachais agus seirbhísí sláinte, déantar idirdhealú beacht a tharraingt idir táirgeoirí margaidh agus táirgeoirí neamh-mhargaidh agus idir a n-aschur margaidh agus a n-aschur neamh-mhargaidh. Mar shampla, is féidir le hinstitiúidí rialtais (nó le hinstitiúidí eile trí fhóirdheontais shonracha) táillí ainmniúla a thobhach i gcás cineálacha áirithe oideachais agus cóireálacha leighis, ach féadfaidh siad taraifí tráchtála a mhuirearú i gcás oideachais eile agus sainchóireálacha leighis. Sampla eile is ea go ndéanann an rialtas, ar an taobh amháin, agus institiúidí tráchtála, ar an taobh eile, an cineál céanna seirbhíse (e.g. ardoideachas) a sholáthar.
                     Eisiatar seirbhísí oideachais agus sláinte ó ghníomhaíochtaí T&F; eisiatar oideachas cúraim sláinte, e.g. in ospidéil acadúla, ó sheirbhísí sláinte.

               Na healaíona, siamsaíocht agus seirbhísí caithimh aimsire (Roinn R); Seirbhísí eile (Roinn S)

                     3.86

                     Is próiseas dhá chéim atá i dtáirgeadh leabhar, taifeadtaí, scannán, bogearraí, téipeanna, dioscaí, etc. agus déantar é a thomhas dá réir sin:

                                 (1)

                                 déantar an t-aschur ó tháirgeadh bunábhar — táirge maoine intleachtúla — a thomhas de réir an phraghais arna íoc i gcás a ndíola, nó, i gcás nach ndíoltar iad, de réir an bhunphraghais arna íoc ar bhunábhair chosúla, de réir a gcostais táirgthe (lena n-áirítear marcáil suas i leith glanbharrachais oibriúcháin) nó de réir luach lascainithe na bhfáltas a bhfuil súil leo ón mbunábhar sin a úsáid i dtáirgeadh;

                                 (2)

                                 féadfaidh úinéir na sócmhainne sin an tsócmhainn a úsáid go díreach nó chun cóipeanna a tháirgeadh i dtréimhsí ina dhiaidh sin. I gcás ina bhfuil táirgeoirí eile ceadúnaithe ag an úinéir chun úsáid a bhaint as an mbunábhar i dtáirgeadh, is ionann na táillí, na coimisiúin, na ríchíosanna, etc. a fhaightear ó na ceadúnais agus aschur ó na seirbhísí. Is ionann díolachán bunábhair, áfach, agus foirmiú diúltach caipitil sheasta.

               Teaghlaigh phríobháideacha mar fhostóirí (Roinn T)

                     3.87

                     Déantar an t-aschur ó sheirbhísí teaghlaigh a tháirgeann fostaithe ar íocaíocht a luacháil de réir an chúitimh d’fhostaithe arna íoc; áirítear aon chúiteamh comhchineáil, amhail bia nó cóiríocht, sa luacháil sin.

            TOMHALTAS IDIRMHEÁNACH (P.2)

                     3.88

                        Sainmhíniú: is éard atá i dtomhaltas idirmheánach earraí agus seirbhísí arna dtomhailt mar ionchur ag próiseas táirgthe, gan sócmhainní seasta a ndéantar a dtomhailt a thaifeadadh mar ídiú an chaipitil sheasta a áireamh. Déantar na hearraí agus na seirbhísí a chlaochlú nó a ídiú sa phróiseas táirgthe.

                     3.89

                     Áirítear na cásanna seo a leanas i dtomhaltas idirmheánach:

                                 (a)

                                 earraí agus seirbhísí a úsáidtear mar ionchur i ngníomhaíochtaí coimhdeacha. Ar shamplaí coitianta tá ceannach, díolacháin, margaíocht, cuntasaíocht, próiseáil sonraí, iompar, stóráil, cothabháil, slándáil, etc. Ní dhéantar na hearraí ná na seirbhísí sin a idirdhealú ó na hearraí agus na seirbhísí a thomhlaíonn príomhghníomhaíocht nó gníomhaíochtaí tánaisteacha APG áitiúil;

                                 (b)

                                 earraí agus seirbhísí a fhaightear ó APG áitiúil eile den aonad institiúideach céanna;

                                 (c)

                                 cíosanna sócmhainní seasta, e.g. léasú oibriúcháin innealra, gluaisteán, bogearraí agus bunábhar siamsaíochta;

                                 (d)

                                 táillí do chonarthaí gearrthéarmacha, do léasanna gearrthéarmacha agus do cheadúnais ghearrthéarmacha arna dtaifeadadh mar shócmhainní neamhtháirgthe; eisiatar leis sin ceannach na sócmhainní neamhtháirgthe sin;

                                 (e)

                                 na suibscríbhinní, ranníocaíochtaí nó dleachtanna arna n-íoc le cumainn ghnó neamhbhrabúis (féach mír 3.35);

                                 (f)

                                 ítimí nach láimhseáiltear mar ollfhoirmiú caipitil sheasta, mar shampla:

                                             (1)

                                             uirlisí neamhchostasacha a úsáidtear le haghaidh oibríochtaí coitianta, amhail sábha, spáda, sceana, scriúirí, castairí, rinsí agus uirlisí eile láimhe; gléasanna beaga, amhail áireamháin phóca. Déantar an caiteachas ar fad ar na hearraí marthanacha sin a thaifeadadh mar thomhaltas idirmheánach;

                                             (2)

                                             cothabháil rialta agus deisiúchán rialta na sócmhainní seasta a úsáidtear i dtáirgeadh;

                                             (3)

                                             seirbhísí oiliúna foirne, taighde margaidh agus gníomhaíochtaí cosúla, a cheannaítear ó ghníomhaireacht sheachtrach nó a sholáthraíonn APG áitiúil ar leith den aonad institiúideach céanna;

                                             (4)

                                             láimhseálfar caiteachas ar T&F mar fhoirmiú caipitil sheasta nuair a bheidh leibhéal sách ard iontaofachta agus inchomparáideachta bainte amach ag meastacháin na mBallstát;

                                 (g)

                                 caiteachas de chuid fostaithe, arna aisíoc ag an bhfostóir, ar ítimí a bhfuil gá leo do phróiseas táirgthe na bhfostóirí, amhail oibleagáidí conarthacha maidir le huirlisí nó éadaí sábháilteachta a cheannach ar bhonn féinchuntais;

                                 (h)

                                 caiteachas de chuid fostóirí atá chun a sochair féin agus chun sochair a bhfostaithe, toisc go bhfuil sé riachtanach don táirgeadh. Ar na táirgí sin tá:

                                             (1)

                                             aisíocaíochtaí d’fhostaithe as costais taistil, scartha, aistrithe agus siamsaíochta arna dtabhú agus a ndualgais á gcomhlíonadh acu;

                                             (2)

                                             áiseanna a sholáthar san ionad oibre.

                                       Tugtar liosta an chaiteachais ábhartha sna míreanna sin a bhaineann le cúiteamh d’fhostaithe (D.1) (féach mír 4.07);

                                 (i)

                                 muirir seirbhíse árachais neamhshaoil arna n-íoc ag APGanna áitiúla (féach Caibidil 16: Árachas). Chun an muirear seirbhíse amháin a thaifeadadh mar thomhaltas idirmheánach lascainítear na préimheanna arna n-íoc, e.g. éilimh arna n-íoc agus an glanathrú ar chúlchistí achtúireacha. Leithdháilfear an glanathrú ar chúlchistí achtúireacha ar APGanna áitiúla mar chionmhaireacht de na préimheanna arna n-íoc;

                                 (j)

                                 FISIM arna gceannach ag táirgeoirí cónaitheacha;

                                 (k)

                                 ba cheart aschur neamh-mhargaidh an aschuir ón mbanc ceannais a leithdháileadh go hiomlán ar thomhaltas idirmheánach idirghabhálaithe eile airgeadais.

                     3.90

                     Eisiatar an méid seo a leanas ó thomhaltas idirmheánach:

                                 (a)

                                 ítimí a láimhseáiltear mar ollfhoirmiú caipitil sheasta, mar shampla:

                                             (1)

                                             earraí luachmhara;

                                             (2)

                                             taiscéalaíocht mianraí;

                                             (3)

                                             feabhsuithe móra sa bhreis ar na cinn a bhfuil gá leo chun na sócmhainní seasta a choinneáil in ord ceart oibre. Is samplaí iad athchóiriú, atógáil nó méadú;

                                             (4)

                                             bogearraí arna gceannach nó arna dtáirgeadh ar bhonn féinchuntais;

                                             (5)

                                             airm mhíleata agus an trealamh chun iad a sheachadadh;

                                 (b)

                                 caiteachas a láimhseáiltear mar cheannach sócmhainní neamhtháirgthe. Mar shampla conarthaí fadtéarmacha, léasanna fadtéarmacha agus ceadúnais fhadtéarmacha (féach Caibidil 15);

                                 (c)

                                 caiteachas fostóirí a láimhseáiltear mar phá comhchineáil agus tuarastail chomhchineáil;

                                 (d)

                                 úsáid arna baint ag aonaid táirgthe margaidh nó ag aonaid táirgthe féinchuntais as seirbhísí comhchoiteanna arna soláthar ag aonaid rialtais (a láimhseáiltear mar chaiteachas ar thomhaltas comhchoiteann de chuid an rialtais);

                                 (e)

                                 earraí agus seirbhísí arna dtáirgeadh agus arna dtomhailt laistigh den tréimhse chuntasaíochta chéanna agus laistigh den APG áitiúil céanna (ní dhéantar iad a thaifeadadh mar aschur ach an oiread);

                                 (f)

                                 íocaíochtaí le haghaidh ceadúnas ón rialtas agus táillí a láimhseáiltear mar chánacha eile ar tháirgeadh;

                                 (g)

                                 íocaíochtaí as ceadúnas chun acmhainní nádúrtha (e.g. talamh) a úsáid, ar íocaíochtaí iad a láimhseáiltear mar chíosanna, i.e. mar íocaíocht ioncaim ó mhaoin.

            Am taifeadta agus luacháil tomhaltais idirmheánaigh

                     3.91

                     Déantar táirgí arna n-úsáid chun críche tomhaltais idirmheánaigh a thaifeadadh agus a luacháil tráth a dtéann siad isteach sa phróiseas táirgthe. Luacháiltear iad ag praghsanna na gceannaitheoirí ar earraí dá samhail nó ar sheirbhísí dá samhail tráth na húsáide.

                     3.92

                     Ní dhéanann aonaid táirgthe úsáid earraí i dtáirgeadh a thaifeadadh go díreach. Déanann siad na ceannacháin a bheartaítear a úsáid mar ionchur a thaifeadadh lúide an méadú ar mhéideanna earraí den saghas sin atá sna fardail.

            TOMHALTAS CRÍOCHNAITHEACH (P.3, P.4)

                     3.93

                     Baintear úsáid as dhá choincheap tomhaltais chríochnaithigh:

                                 (a)

                                 caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach (P.3);

                                 (b)

                                 tomhaltas críochnaitheach iarbhír (P.4).

                           Is éard atá i gcaiteachas ar thomhaltas críochnaitheach caiteachas ar earraí agus ar sheirbhísí a úsáideann teaghlaigh, INBFTanna agus an rialtas chun riachtanais aonair agus riachtanais chomhchoiteanna a shásamh. I gcontrárthacht leis sin, tagraíonn tomhaltas críochnaitheach iarbhír dá n-éadálacha earraí agus seirbhísí chun críche tomhaltais. Baineann an difríocht idir na coincheapa sin leis an gcaoi a láimhseáiltear earraí áirithe agus seirbhísí áirithe a mhaoiníonn an rialtas nó INBFTanna ach a sholáthraítear do theaghlaigh mar aistrithe sóisialta comhchineáil.

            Caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach (P.3)

                     3.94

                        Sainmhíniú: is éard atá i gcaiteachas ar thomhaltas críochnaitheach caiteachas arna thabhú ag aonaid institiúideacha chónaitheacha ar earraí nó ar sheirbhísí a úsáidtear chun riachtanais aonair nó mianta aonair nó riachtanais chomhchoiteanna ball den phobal a shásamh go díreach.

                     3.95

                     Is samplaí iad seo a leanas de chaiteachas ar thomhaltas críochnaitheach na dteaghlach:

                                 (a)

                                 seirbhísí teaghaisí úinéirí-áitithe;

                                 (b)

                                 ioncam comhchineáil, amhail:

                                             (1)

                                             earraí agus seirbhísí a fhaigheann fostaithe i bhfoirm ioncaim chomhchineáil;

                                             (2)

                                             earraí nó seirbhísí arna dtáirgeadh mar aschur ó ghnóthais neamhchorpraithe atá faoi úinéireacht na dteaghlach agus arna gcoimeád chun críche tomhaltais ag baill den teaghlach. Is samplaí iad bia agus earraí eile talmhaíochta, seirbhísí tithíochta a sholáthraíonn úinéirí-áititheoirí agus seirbhísí tí a tháirgeann fostaithe ar íocaíocht (searbhóntaí, cócairí, garraíodóirí, tiománaithe, srl.);

                                 (c)

                                 ítimí nach láimhseáiltear mar thomhaltas idirmheánach, mar shampla:

                                             (1)

                                             ábhair a bhaineann le miondeisiúcháin ar theaghaisí agus le maisiúcháin iontu de chineál a dhéanann tionóntaí mar aon le húinéirí;

                                             (2)

                                             ábhair a bhaineann le deisiúcháin agus le cothabháil earraí marthanacha tomhaltais, lena n-áirítear feithiclí;

                                 (d)

                                 ítimí nach láimhseáiltear mar fhoirmiú caipitil, go háirithe earraí marthanacha tomhaltais, a leanann dá bhfeidhm a bheith ag feidhmiú feadh roinnt tréimhsí cuntasaíochta; áirítear leis sin aistriú úinéireacht roinnt earraí marthanacha ó ghnóthas go teaghlach;

                                 (e)

                                 seirbhísí airgeadais a mhuirearaítear go díreach agus an chuid de FISIM a úsáideann teaghlaigh chun críche tomhaltais chríochnaithigh;

                                 (f)

                                 seirbhísí árachais de réir shuim an mhuirir seirbhíse intuigthe;

                                 (g)

                                 seirbhísí maoinithe pinsin de réir shuim an mhuirir seirbhíse intuigthe;

                                 (h)

                                 íocaíochtaí arna ndéanamh ag teaghlaigh ar cheadúnais, ar cheadanna, srl. a láimhseáiltear mar cheannacháin seirbhísí (féach mír 4.79 agus mír 4.80);

                                 (i)

                                 ceannach aschuir ar phraghsanna nach bhfuil suntasach ó thaobh an gheilleagair de, e.g. táillí iontrála ag músaem.

                     3.96

                     Eisiatar an méid seo a leanas ó chaiteachas ar thomhaltas críochnaitheach na dteaghlach:

                                 (a)

                                 aistrithe sóisialta comhchineáil, amhail caiteachas arna thabhú i dtosach ag teaghlaigh ach arna n-aisíoc ina dhiaidh sin ag an tslándáil shóisialta, e.g. roinnt costas leighis;

                                 (b)

                                 ítimí a láimhseáiltear mar thomhaltas idirmheánach nó mar ollfhoirmiú caipitil, amhail:

                                             (1)

                                             caiteachas de chuid teaghlach ar úinéirí gnóthas neamhchorpraithe iad i gcás ina dtabhaítear an caiteachas chun críoch gnó, e.g. ar earraí marthanacha, amhail feithiclí, troscán nó trealamh leictreach (ollfhoirmiú an chaipitil sheasta), agus ar earraí neamhmharthanacha, amhail breosla (a láimhseáiltear mar thomhaltas idirmheánach);

                                             (2)

                                             caiteachas arna thabhú ag úinéirí-áititheoirí ar mhaisiúchán, ar chothabháil agus ar dheisiú na teaghaise, is é sin ar obair nach ndéanann tionóntaí de ghnáth (a láimhseáiltear mar thomhaltas idirmheánach agus seirbhísí tithíochta á dtáirgeadh);

                                             (3)

                                             ceannach teaghaisí (a láimhseáiltear mar ollfhoirmiú caipitil sheasta);

                                             (4)

                                             caiteachas ar earraí luachmhara (a láimhseáiltear mar ollfhoirmiú caipitil);

                                 (c)

                                 ítimí a láimhseáiltear mar éadálacha sócmhainní neamhtháirgthe, go háirithe ceannach talún;

                                 (d)

                                 na híocaíochtaí uile sin a dhéanann teaghlaigh agus a mheastar a bheith ina gcánacha (féach mír 4.79 agus mír 4.80);

                                 (e)

                                 suibscríbhinní, ranníocaíochtaí agus dleachtanna arna n-íoc ag teaghlaigh le INBFTanna, amhail ceardchumainn, cumainn ghairmiúla, comhlachais tomhaltóirí, eaglaisí agus clubanna sóisialta, cultúrtha, caithimh aimsire agus spóirt;

                                 (f)

                                 aistrithe deonacha in airgead nó aistrithe deonacha comhchineáil arna ndéanamh ag teaghlaigh le carthanais agus eagraíochtaí fóirithinte agus eagraíochtaí cúnaimh.

                     3.97

                     Áirítear dhá chatagóir ar leith i gcaiteachas ar thomhaltas críochnaitheach na INBFTanna:

                                 (a)

                                 luach na n-earraí agus na seirbhísí arna dtáirgeadh ag INBFTanna seachas foirmiú caipitil ar bhonn féinchuntais agus seachas caiteachas arna dhéanamh ag teaghlaigh agus ag aonaid eile;

                                 (b)

                                 caiteachas de chuid INBFTanna ar earraí nó ar sheirbhísí arna dtáirgeadh ag táirgeoirí margaidh agus arna soláthar — gan aon chlaochlú — do theaghlaigh d’fhonn iad a thomhailt mar aistrithe sóisialta comhchineáil.

                     3.98

                     Áirítear dhá chatagóir caiteachais, cosúil le catagóirí INBFTanna, i gcaiteachas ar thomhaltas críochnaitheach (P.3) de chuid an rialtais:

                                 (a)

                                 luach na n-earraí agus na seirbhísí arna dtáirgeadh ag an rialtas ginearálta féin (P.1) seachas foirmiú caipitil ar bhonn féinchuntais (a fhreagraíonn do P.12), aschur margaidh (P.11) agus íocaíochtaí i leith aschuir neamh-mhargaidh (P.131);

                                 (b)

                                 ceannach earraí agus seirbhísí a dhéanann an rialtas ginearálta ar earraí agus seirbhísí iad arna dtáirgeadh ag táirgeoirí margaidh agus arna soláthar, gan aon chlaochlú, do theaghlaigh mar aistrithe sóisialta comhchineáil (D.632). Íocann an rialtas ginearálta as na hearraí agus na seirbhísí sin a sholáthraíonn na díoltóirí do theaghlaigh.

                     3.99

                     Ní dhéanann corparáidí caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach. Déantar a gceannacháin de na hearraí nó de na seirbhísí céanna arna n-úsáid ag teaghlaigh chun críche tomhaltais chríochnaithigh a úsáid chun críche tomhaltais idirmheánaigh nó a sholáthar d’fhostaithe mar chúiteamh comhchineáil d’fhostaithe, i.e. caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach barúlach teaghlach.

            Tomhaltas críochnaitheach iarbhír (P.4)

                     3.100

                        Sainmhíniú: is éard atá i dtomhaltas críochnaitheach iarbhír earraí nó seirbhísí arna bhfáil ag aonaid institiúideacha chónaitheacha chun riachtanais an duine, cibé acu riachtanais aonair nó riachtanais chomhchoiteanna, a shásamh go díreach.

                     3.101

                        Sainmhíniú: is éard atá in earraí agus seirbhísí chun críche tomhaltais aonair (“earraí agus seirbhísí aonair”) earraí agus seirbhísí arna bhfáil ag teaghlach agus arna n-úsáid chun riachtanais agus mianta bhaill an teaghlaigh sin a shásamh. Tá na saintréithe seo a leanas ag earraí agus seirbhísí aonair:

                                 (a)

                                 is féidir éadálacha earraí agus seirbhísí a fhaigheann teaghlach aonair nó ball de a bhreithniú agus a thaifeadadh mar aon leis an tráth ar tharla sé;

                                 (b)

                                 d’aontaigh an teaghlach le soláthar na n-earraí nó na seirbhísí agus déanann an teaghlach an gníomh is gá chun na hearraí agus na seirbhísí a thomhailt, mar shampla trí fhreastal ar scoil nó ar chlinic;

                                 (c)

                                 ní fhágann cineál na n-earraí agus na seirbhísí nach féidir le teaghlaigh eile ná le daoine eile iad a fháil más rud é go bhfuil siad faighte ag teaghlach amháin nó ag duine amháin, nó ag grúpa daoine.

                     3.102

                        Sainmhíniú: is éard is seirbhísí comhchoiteanna seirbhísí chun críche tomhaltais chomhchoitinn a sholáthraítear an tráth céanna do gach ball den phobal nó do gach ball de chuid áirithe den phobal, amhail na teaghlaigh uile atá ina gcónaí i réigiún áirithe. Tá na saintréithe seo a leanas ag seirbhísí comhchoiteanna:

                                 (a)

                                 is féidir iad a sholáthar an tráth céanna do gach ball den phobal nó do chodanna áirithe den phobal, amhail daoine i réigiún áirithe nó i ndúiche áirithe;

                                 (b)

                                 déantar seirbhísí den saghas sin a úsáid go héighníomhach de ghnáth agus ní gá comhaontú ná rannpháirtíocht ghníomhach ó gach duine lena mbaineann;

                                 (c)

                                 más rud é go soláthraítear seirbhís chomhchoiteann do dhuine amháin ní laghdóidh sé sin an méid a bheidh ar fáil do dhaoine eile sa phobal céanna nó sa chuid chéanna den phobal.

                     3.103

                     Is tomhaltas aonair atá i gceist leis an gcaiteachas uile ar thomhaltas críochnaitheach na dteaghlach. Láimhseáiltear na hearraí agus na seirbhísí uile arna soláthar ag INBFTanna mar earraí agus seirbhísí aonair.

                     3.104

                     I gcás na n-earraí agus na seirbhísí arna soláthar ag na haonaid rialtais, déantar an teorainn idir earraí agus seirbhísí aonair agus earraí agus seirbhísí comhchoiteanna a tharraingt ar bhonn Aicmiú Fheidhmeanna an Rialtais (COFOG).
                     Láimhseáiltear caiteachas uile an rialtais ar thomhaltas críochnaitheach faoi na ceannteidil seo a leanas mar chaiteachas ar thomhaltas aonair:

                                 (a)

                                             7.1

                                             Táirgí leighis, fearais leighis agus trealamh leighis

                                             7.2

                                             Seirbhísí othar seachtrach

                                             7.3

                                             Seirbhísí ospidéil

                                             7.4

                                             Seirbhísí sláinte poiblí

                                 (b)

                                             8.1

                                             Seirbhísí áineasa agus spóirt

                                             8.2

                                             Seirbhísí cultúrtha

                                 (c)

                                             9.1

                                             Oideachas réamhscolaíochta agus bunscolaíochta

                                             9.2

                                             Oideachas meánscolaíochta

                                             9.3

                                             Oideachas iar-mheánscolaíochta neamhthreasach

                                             9.4

                                             Oideachas treasach

                                             9.5

                                             Oideachas nach féidir a shainmhíniú de réir leibhéil

                                             9.6

                                             Seirbhísí coimhdeacha oideachais

                                 (d)

                                             10.1

                                             Breoiteacht agus míchumas

                                             10.2

                                             Seanaois

                                             10.3

                                             Marthanóirí

                                             10.4

                                             Teaghlach agus leanaí

                                             10.5

                                             Dífhostaíocht

                                             10.6

                                             Tithíocht

                                             10.7

                                             Eisiamh sóisialta nach n-áirítear in áit ar bith eile.

                     3.105

                     De rogha air sin, freagraíonn caiteachas an rialtais ghinearálta ar thomhaltas aonair do rannán 14 den Aicmiú Tomhaltais Aonair de réir Cuspóra (Coicop), lena n-áirítear na grúpaí seo a leanas:

                                 14.1

                                 Tithíocht (ionann le grúpa COFOG 10.6)

                                 14.2

                                 Sláinte (ionann le grúpaí COFOG 7.1 go 7.4)

                                 14.3

                                 Caitheamh aimsire agus cultúr (ionann le grúpaí COFOG 8.1 agus 8.2)

                                 14.4

                                 Oideachas (ionann le grúpaí COFOG 9.1 go 9.6)

                                 14.5

                                 osaint shóisialta (ionann le grúpaí COFOG 10.1 go 10.5 agus grúpa 10.7).

                     3.106

                     Is ionann an caiteachas ar thomhaltas comhchoiteann agus an fuílleach ó chaiteachas an rialtais ar thomhaltas críochnaitheach.
                     Tá na grúpaí COFOG seo a leanas ann:

                                 (a)

                                 Seirbhísí poiblí ginearálta (rannán 1)

                                 (b)

                                 Cosaint (rannán 2)

                                 (c)

                                 Ord poiblí agus sábháilteacht (rannán 3)

                                 (d)

                                 Gnóthaí eacnamaíocha (rannán 4)

                                 (e)

                                 Cosaint an chomhshaoil (rannán 5)

                                 (f)

                                 Tithíocht agus taitneamhachtaí pobail (rannán 6)

                                 (g)

                                 Riarachán ginearálta, rialáil, scaipeadh faisnéise ginearálta agus staidreamh (gach rannán)

                                 (h)

                                 Taighde agus forbairt (gach rannán).

                     3.107

                     Is féidir na gaolmhaireachtaí idir na coincheapa éagsúla tomhaltais arna n-úsáid a léiriú i dTábla 3.2.

                        Tábla 3.2 —   An earnáil ag déanamh an chaiteachais

                                 An Rialtas

                                 INBFTanna

                                 Teaghlaigh

                                 Éadálacha iomlána

                                 Tomhaltas aonair

                                 X (= Aistrithe sóisialta comhchineáil)

                                 X (= Aistrithe sóisialta comhchineáil)

                                 X

                                 Tomhaltas críochnaitheach aonair iarbhír na dteaghlach

                                 Tomhaltas comhchoiteann

                                 X

                                 0

                                 0

                                 Tomhaltas críochnaitheach comhchoiteann iarbhír an rialtais

                                 Iomlán

                                 Caiteachas críochnaitheach an rialtais ar thomhaltas

                                 Caiteachas INBFTanna críochnaitheach ar thomhaltas

                                 Caiteachas críochnaitheach na dteaghlach ar thomhaltas

                                 Tomhaltas críochnaitheach iarbhír = Caiteachas críochnaitheach iomlán ar thomhaltas

                                 X: infheidhme
                                 0: ní hinfheidhme

                     3.108

                     Is caiteachas aonair atá i gceist le caiteachas uile INBFTanna ar thomhaltas críochnaitheach. Is ionann tomhaltas críochnaitheach iarbhír iomlán agus suim thomhaltas críochnaitheach iarbhír na dteaghlach agus thomhaltas críochnaitheach iarbhír an rialtais ghinearálta.

                     3.109

                     Níl aon aistrithe sóisialta comhchineáil chuig an gcuid eile den domhan (cé go bhfuil aistrithe den saghas sin ann i dtéarmaí airgeadaíochta). Is ionann tomhaltas críochnaitheach iarbhír iomlán agus an caiteachas iomlán ar thomhaltas críochnaitheach.

            Am taifeadta agus luacháil an chaiteachais ar thomhaltas críochnaitheach

                     3.110

                     Déantar caiteachas ar earra a thaifeadadh tráth an athraithe úinéireachta; déantar caiteachas ar sheirbhís a thaifeadadh nuair atá seachadadh na seirbhíse críochnaithe.

                     3.111

                     Déantar caiteachas ar earraí arna bhfáil faoi fhruilcheannach nó faoi chomhaontú creidmheasa dá samhail, agus faoi léas airgeadais freisin, a thaifeadadh tráth a ndéantar na hearraí a sheachadadh fiú mura dtarlaíonn aon athrú úinéireachta an tráth sin.

                     3.112

                     Déantar tomhaltas féinchuntais a thaifeadadh nuair a tháirgtear an t-aschur arna choimeád chun críche tomhaltais chríochnaithigh dhílis.

                     3.113

                     Déantar caiteachas na dteaghlach ar thomhaltas críochnaitheach a thaifeadadh ag praghsanna na gceannaitheoirí. Is ionann an praghas sin agus an praghas iarbhír a íocann an ceannaitheoir as na táirgí tráth a gceannaigh. Tugtar sainmhíniú níos mionsonraithe i mír 3.06.

                     3.114

                     Déantar earraí agus seirbhísí arna soláthar mar chúiteamh comhchineáil d’fhostaithe a luacháil ag na bunphraghsanna agus iad á dtáirgeadh ag an bhfostóir agus ag praghsanna ceannaitheoirí an fhostóra i gcás ina gceannaíonn an fostóir isteach iad.

                     3.115

                     Déantar earraí nó seirbhísí arna gcoimeád chun críche tomhaltais dhílis a luacháil ag na bunphraghasanna.

                     3.116

                     Déantar caiteachas an rialtais ghinearálta nó INBFTanna ar thomhaltas críochnaitheach maidir le táirgí arna dtáirgeadh acu féin a thaifeadadh tráth a dtáirgthe, rud arb ionann é agus tráth a seachadann an rialtas agus INBFTanna seirbhísí den saghas sin. I gcás caiteachais ar thomhaltas críochnaitheach ar earraí agus seirbhísí arna soláthar trí tháirgeoirí margaidh, is ionann tráth a seachadta agus tráth a dtaifeadta.

                     3.117

                     Is ionann caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach (P.3) de chuid an rialtais ghinearálta nó de chuid INBFTanna agus suim a n-aschuir (P.1), móide an caiteachas ar tháirgí arna soláthar do theaghlaigh trí tháirgeoirí margaidh, cuid de na haistrithe sóisialta comhchineáil (D.632), lúide na híocaíochtaí ó aonaid eile, aschur margaidh (P.11) agus íocaíochtaí ar aschur neamh-mhargaidh (P.131), lúide foirmiú caipitil ar bhonn féinchuntais (P.12).

            Am taifeadta agus luacháil tomhaltais chríochnaithigh iarbhír

                     3.118

                     Faigheann aonaid institiúideacha earraí agus seirbhísí i gcás inar úinéirí nua na n-earraí iad agus nuair atá seachadadh na seirbhísí dóibh críochnaithe.

                     3.119

                     Déantar éadálacha (tomhaltas críochnaitheach iarbhír) a luacháil ag praghsanna na gceannaitheoirí a íocann na haonaid a thabhaíonn an caiteachas.

                     3.120

                     Is mar aistrithe in airgead, seachas aistrithe sóisialta comhchineáil ón rialtas agus INBFTanna, a láimhseáiltear aistrithe comhchineáil. Dá réir sin, déantar luachanna na n-earraí nó na seirbhísí a thaifeadadh mar chaiteachas de chuid na n-aonad institiúideach nó na n-earnálacha a fhaigheann iad.

                     3.121

                     Is ionann luach chomhiomlán an chaiteachais ar thomhaltas críochnaitheach agus luach chomhiomlán an tomhaltais chríochnaithigh iarbhír. Déantar na hearraí agus na seirbhísí arna bhfáil ag teaghlaigh chónaitheacha trí aistrithe sóisialta comhchineáil a luacháil ag na praghsanna céanna ag a ndéantar iad a luacháil i gcomhiomláin an chaiteachais.

            OLLFHOIRMIÚ CAIPITIL (P.5)

                     3.122

                     Seo a leanas na codanna den ollfhoirmiú caipitil:

                                 (a)

                                 ollfhoirmiú caipitil sheasta (P.51g):

                                             (1)

                                             ídiú an chaipitil sheasta (P.51c);

                                             (2)

                                             glanfhoirmiú caipitil sheasta (P.51n);

                                 (b)

                                 athruithe ar fhardail (P.52);

                                 (c)

                                 éadálacha lúide diúscairtí earraí luachmhara (P.53).

                     3.123

                     Áirítear le hollfhoirmiú caipitil ídiú an chaipitil sheasta. Ríomhtar glanfhoirmiú caipitil trí ídiú an chaipitil sheasta a asbhaint ón ollfhoirmiú caipitil.

            Ollfhoirmiú caipitil sheasta (P.51g)

                     3.124

                        Sainmhíniú: is éard atá in ollfhoirmiú caipitil sheasta (P.51) éadálacha táirgeoirí cónaitheacha, lúide diúscairtí sócmhainní seasta le linn tréimhse áirithe móide breiseanna áirithe ar luach sócmhainní neamhtháirgthe arna réadú trí ghníomhaíocht táirgthe táirgeora nó trí ghníomhaíocht táirgthe aonad institiúideach. Is éard atá i sócmhainní seasta sócmhainní arna n-úsáid i dtáirgeadh ar feadh níos mó ná bliain.

                     3.125

                     Tá luachanna deimhneacha agus luachanna diúltacha araon i gceist in ollfhoirmiú caipitil sheasta:

                                 (a)

                                 luachanna deimhneacha:

                                             (1)

                                             sócmhainní seasta nua nó sócmhainní seasta atá ann cheana féin agus atá ceannaithe;

                                             (2)

                                             sócmhainní seasta arna dtáirgeadh agus arna gcoimeád chun críche úsáide an táirgeora féin (lena n-áirítear táirgeadh féinchuntais sócmhainní seasta nach bhfuil críochnaithe fós nó nach bhfuil iomlán aibí fós);

                                             (3)

                                             sócmhainní seasta nua nó sócmhainní seasta atá ann cheana féin agus a fuarthas trí mhalartú;

                                             (4)

                                             sócmhainní seasta nua nó sócmhainní seasta atá ann cheana féin agus a fuarthas mar aistrithe caipitil comhchineáil;

                                             (5)

                                             sócmhainní seasta nua nó sócmhainní seasta atá ann cheana féin agus a fuair an t-úsáideoir faoi léas airgeadais;

                                             (6)

                                             feabhsuithe móra ar shócmhainní seasta agus ar shéadchomharthaí stairiúla atá ann cheana féin;

                                             (7)

                                             fás nádúrtha na sócmhainní nádúrtha sin a mbíonn táirgí athuair mar thoradh orthu;

                                 (b)

                                 luachanna diúltacha, i.e. diúscairtí sócmhainní seasta arna dtaifeadadh mar éadálacha diúltacha:

                                             (1)

                                             sócmhainní seasta atá ann cheana agus atá díolta;

                                             (2)

                                             sócmhainní seasta atá ann cheana agus a géilleadh le linn iad a mhalartú;

                                             (3)

                                             sócmhainní seasta atá ann cheana féin agus a géilleadh mar aistrithe caipitil comhchineáil.

                     3.126

                     Eisiatar an méid seo a leanas ó dhiúscairtí sócmhainní seasta:

                                 (a)

                                 ídiú an chaipitil sheasta (lena n-áirítear gnáthdhamáiste timpisteach a bhfuiltear ag súil leis);

                                 (b)

                                 caillteanais eisceachtúla, amhail caillteanas de dheasca triomaigh nó tubaistí nádúrtha eile, arna dtaifeadadh mar athrú eile ar mhéid na sócmhainní.

                     3.127

                     Seo a leanas cineálacha éagsúla d’ollfhoirmiú caipitil sheasta:

                                 (1)

                                 teaghaisí;

                                 (2)

                                 foirgnimh agus déanmhais eile; áirítear leis sin feabhsuithe móra ar thalamh;

                                 (3)

                                 innealra agus trealamh, amhail longa, gluaisteáin agus ríomhairí;

                                 (4)

                                 córais armán;

                                 (5)

                                 sócmhainní bitheolaíocha saothraithe, e.g. crainn agus beostoc;

                                 (6)

                                 na costais a ghabhann le haistriú úinéireachta ar shócmhainní neamhtháirgthe, amhail talamh, conarthaí, léasanna agus ceadúnais;

                                 (7)

                                 T&F, lena n-áirítear táirgeadh T&F a chuirtear ar fáil saor in aisce. Ní láimhseálfar caiteachas ar T&F mar fhoirmiú caipitil sheasta ach amháin nuair a bheidh leibhéal sách ard iontaofachta agus inchomparáideachta bainte amach ag meastacháin na mBallstát;

                                 (8)

                                 taiscéalaíocht agus meastóireacht mianraí;

                                 (9)

                                 bogearraí ríomhaireachta agus bunachair shonraí;

                                 (10)

                                 bunábhar siamsaíochta, liteartha nó ealaíonta;

                                 (11)

                                 cearta eile maoine intleachtúla.

                     3.128

                     Áirítear le feabhsuithe móra ar thalamh:

                                 (a)

                                 míntíriú talún ón bhfarraige trí chladáin, trí bhallaí mara nó trí dhambaí a thógáil chuige sin;

                                 (b)

                                 glanadh foraoisí, carraigeacha, etc. chun gur féidir talamh a úsáid i dtáirgeadh den chéad uair riamh;

                                 (c)

                                 draenáil riasc nó uisciú fásach trí chladáin, trí dhíoga agus trí chainéil uiscithe a thógáil; cosc ar thuile nó ar chreimeadh de chuid na farraige nó de chuid aibhneacha trí thonnchoisc, trí bhallaí mara nó trí bhacainní tuile a thógáil.

                           D’fhéadfadh cruthú struchtúr nua substaintiúil amhail ballaí mara, bacainní tuile agus dambaí a bheith mar thoradh ar na gníomhaíochtaí sin, ach ní úsáidtear na struchtúir sin chun earraí agus seirbhísí eile a tháirgeadh, ach chun tuilleadh talún nó talamh níos fearr a fháil, agus is í an talamh, ar sócmhainn neamhtháirgthe í, a úsáidtear i dtáirgeadh. Mar shampla, tá cuspóir éagsúil le damba arna thógáil chun leictreachas a ghiniúint leis an gcuspóir atá le damba arna thógáil chun an fharraige a choimeád amach. Ní dhéantar ach an dara damba díobh sin a aicmiú mar fheabhsú talún.

                     3.129

                     Áirítear na cásanna teorannacha seo a leanas le hollfhoirmiú caipitil sheasta:

                                 (a)

                                 éadálacha tithe bád, báirsí, tithe soghluaiste agus carbhán arna n-úsáid mar áiteanna cónaithe teaghlach agus aon déanmhas gaolmhar amhail garáistí;

                                 (b)

                                 déanmhais agus trealamh arna n-úsáid ag an arm;

                                 (c)

                                 airm éadroma agus feithiclí armúrtha arna n-úsáid ag aonaid neamh-mhíleata;

                                 (d)

                                 athruithe ar bheostoc arna úsáid i dtáirgeadh bliain i ndiaidh bliana, amhail stoc síolraíochta, eallach déiríochta, caoirigh arna saothrú chun críche olla agus ainmhithe tarraingthe;

                                 (e)

                                 athruithe ar chrainn a shaothraítear bliain i ndiaidh bliana, amhail crainn torthaí, fíniúnacha, crainn rubair, pailmeacha, etc.;

                                 (f)

                                 feabhsuithe ar shócmhainní seasta atá ann cheana os cionn gnáthchothabhála agus deisiúcháin;

                                 (g)

                                 éadálacha sócmhainní seasta trí léasú airgeadais;

                                 (h)

                                 críochchostais, i.e costais mhóra a bhaineann le diúscairt, e.g. costais díchoimisiúnaithe stáisiún cumhachta núicléiche nó costais a bhaineann le láithreáin líonta talún a ghlanadh suas.

                     3.130

                     Eisiatar an méid seo a leanas ó ollfhoirmiú caipitil sheasta:

                                 (a)

                                 idirbhearta atá ar áireamh i dtomhaltas idirmheánach, amhail:

                                             (1)

                                             ceannach uirlisí beaga chun críoch táirgthe;

                                             (2)

                                             gnáthchothabháil agus gnáthdheisiúcháin;

                                             (3)

                                             éadálacha sócmhainní seasta le húsáid faoi chonradh léasaithe oibriúcháin (féach freisin Caibidil 15: Conarthaí, léasanna agus ceadúnais). I gcás an ghnóthais a úsáideann an tsócmhainn sheasta, láimhseáiltear cíosanna mar thomhaltas idirmheánach. Maidir le húinéir na sócmhainne, taifeadtar an costas éadála mar ollfhoirmiú caipitil sheasta;

                                 (b)

                                 idirbhearta arna dtaifeadadh mar athruithe ar fhardail:

                                             (1)

                                             ainmhithe arna dtógáil lena marú, lena n-áirítear éanlaith chlóis;

                                             (2)

                                             crainn arna saothrú i gcomhair adhmaid (obair idir lámha);

                                 (c)

                                 innealra agus trealamh arna bhfáil ag teaghlaigh chun críche tomhaltais chríochnaithigh (caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach);

                                 (d)

                                 gnóthachain sealúchais agus caillteanais sealúchais ar shócmhainní seasta;

                                 (e)

                                 caillteanais thubaisteacha ar shócmhainní seasta, e.g. díothú sócmhainní saothraithe agus beostoic a dhéanann ráigeanna galair, ar caillteanais iad nach gclúdaítear de ghnáth le hárachas, nó damáiste de dheasca tuile neamhghnáiche, damáiste gaoithe nó tinte foraoise;

                                 (f)

                                 cistí arna gcur i leataobh nó i gcúlchiste gan aon ghealltanas a thabhairt go gceannófaí nó go dtógfaí iarbhír earra sonrach caipitil, e.g. ciste rialtais le haghaidh bonneagair.

                     3.131

                     Déantar ollfhoirmiú caipitil sheasta i bhfoirm feabhsuithe ar shócmhainní seasta atá ann cheana a thaifeadadh mar éadálacha sócmhainní seasta nua den chineál céanna.

                     3.132

                     Is toradh iad táirgí maoine intleachtúla ar thaighde agus ar fhorbairt, ar imscrúdú nó ar nuáil as a n-eascraíonn eolas, a bhfuil a úsáid srianta ag an dlí nó ag modhanna eile cosanta.
                     Is samplaí iad seo a leanas de shócmhainní maoine intleachtúla:

                                 (a)

                                 torthaí T&F;

                                 (b)

                                 torthaí taiscéalaíochta: tomhaistear iad mar chostais druileála tástála iarbhír, aershuirbhéireachta nó suirbhéireachta eile, iompair, etc.;

                                 (c)

                                 bogearraí ríomhaireachta agus bunachair shonraí mhóra le húsáid i dtáirgeadh ar feadh tréimhse níos faide ná bliain amháin;

                                 (d)

                                 bunábhar siamsaíochta, liteartha agus ealaíonta lámhscríbhinní, múnlaí, scannán, taifeadtaí fuaime, etc.

                     3.133

                     I gcás sócmhainní seasta agus sócmhainní neamhtháirgthe neamhairgeadais araon, is iad seo a leanas na costais a ghabhann le haistriú úinéireachta arna dtabhú ag an úinéir nua:

                                 (a)

                                 muirir arna dtabhú chun glacadh le seachadadh na sócmhainne (sócmhainn nua nó sócmhainn atá ann cheana) ag an ionad cuí agus ag an uair chuí, amhail muirir i leith iompair, muirir suiteála, muirir tógála, etc.;

                                 (b)

                                 muirir ghairmiúla nó coimisiúin arna dtabhú, amhail táillí a íoctar le suirbhéirí, innealtóirí, dlíodóirí, luachálaithe, etc., agus coimisiúin a íoctar le gníomhairí eastáit, ceantálaithe, etc.;

                                 (c)

                                 cánacha is iníoctha ag an úinéir nua ar aistriú úinéireachta na sócmhainne. Is cánacha iad sin ar sheirbhísí idirghabhálaithe agus aon cháin ar aistriú úinéireachta seachas na cánacha ar an tsócmhainn arna ceannach.

                           Tá na costais sin go léir le taifeadadh mar ollfhoirmiú caipitil sheasta de chuid an úinéara nua.

               Am taifeadta agus luacháil ar ollfhoirmiú caipitil sheasta

                     3.134

                     Déantar ollfhoirmiú caipitil sheasta a thaifeadadh i gcás ina n-aistrítear úinéireacht na sócmhainní seasta chuig an aonad institiúideach a bhfuil sé beartaithe aige iad a úsáid i dtáirgeadh.
                     Modhnaítear an riail sin i gcás:

                                 (a)

                                 léasaithe airgeadais, nuair a iontráiltear athrú úinéireachta ón léasóir chuig an léasaí go barúlach;

                                 (b)

                                 ollfhoirmiú caipitil sheasta ar bhonn féinchuntais, a thaifeadtar nuair a tháirgtear é.

                     3.135

                     Déantar ollfhoirmiú caipitil sheasta a luacháil ag praghsanna na gceannaitheoirí, lena n-áirítear muirir suiteála agus costais eile a ghabhann le haistriú úinéireachta. I gcás ina dtáirgtear é ar bhonn féinchuntais déantar é a luacháil ag bunphraghsanna sócmhainní seasta dá samhail, agus mura bhfuil na praghsanna sin ar fáil, ag na costais táirgthe móide marcáil suas (seachas i gcás táirgeoirí neamh-mhargaidh) i leith glanbharrachais oibriúcháin nó ioncaim mheasctha.

                     3.136

                     Déantar éadálacha táirgí maoine intleachtúla a luacháil ar bhealaí éagsúla:

                                 (a)

                                 i gcás taiscéalaíochta mianraí: de réir chostais na ndruileálacha tástála iarbhír agus na dtolltaí iarbhír, agus de réir na gcostas arna dtabhú le go bhféadfaí tástálacha den saghas sin a dhéanamh, amhail aershuirbhéireachtaí nó suirbhéireachtaí eile;

                                 (b)

                                 i gcás bogearraí ríomhaireachta: de réir phraghsanna na gceannaitheoirí nuair a cheannaítear ar an margadh iad, nó ag a mbunphraghas measta, nó mura bhfuil aon bhunphraghas ar fáil, ag a gcostais táirgthe móide marcáil suas i leith glanbharrachais oibriúcháin (seachas i gcás táirgeoirí neamh-mhargaidh) nuair a fhorbraítear iad go hinmheánach;

                                 (c)

                                 i gcás bunábhair shiamsaíochta, liteartha nó ealaíonta: déantar iad a luacháil ag an bpraghas a d’íoc an ceannaitheoir nuair a dhíoltar iad nó, mura ndíoltar iad, tá na modhanna meastacháin seo a leanas inghlactha:

                                             (i)

                                             ag an mbunphraghas arna íoc ar bhunábhar dá samhail;

                                             (ii)

                                             suim a gcostais táirgthe móide marcáil suas (seachas i gcás táirgeoirí neamh-mhargaidh) i leith glanbharrachais oibriúcháin; nó

                                             (iii)

                                             luach lascainithe na bhfáltas a bhfuil súil leo.

                     3.137

                     Déantar sócmhainní seasta atá ann cheana agus a dhiúscraítear trí dhíolachán a luacháil ag na bunphraghsanna, tar éis aon chostais a ghabhann le haistriú úinéireachta arna dtabhú ag an díoltóir a asbhaint.

                     3.138

                     Is féidir baint a bheith ag na costais a ghabhann le haistriú úinéireachta le sócmhainní táirgthe, lena n-áirítear sócmhainní seasta, agus le sócmhainní neamhtháirgthe, amhail talamh.
                     Áirítear na costais sin i bpraghsanna na gceannaitheoirí i gcás sócmhainní táirgthe. Déantar iad a dheighilt ó na ceannacháin agus na díolacháin féin i gcás tálún agus i gcás sócmhainní neamhtháirgthe eile agus iad a thaifeadadh faoi cheannteideal ar leithligh in aicmiú ollfhoirmiú caipitil sheasta.

            Ídiú an chaipitil sheasta (P.51c)

                     3.139

                        Sainmhíniú: is éard atá in ídiú an chaipitil sheasta (P.51c) an laghdú ar luach sócmhainní seasta atá faoi úinéireacht, de dheasca an ghnáthchaithimh agus na gnáthchuimilte agus na seandachta. Sa mheastachán ar an laghdú ar an luach áirítear foráil maidir le caillteanais sócmhainní seasta de thoradh damáiste thimpistigh inárachaithe. Cuimsítear le hídiú an chaipitil sheasta críochchostais a bhfuiltear ag súil leo, amhail costais díchoimisiúnaithe stáisiún cumhachta núicléiche nó rigí ola nó na costais a bhaineann le láithreáin líonta talún a ghlanadh. Déantar na costais deiridh sin a thaifeadadh mar ídiú an chaipitil sheasta ag deireadh an tsaolré seirbhíse, tráth a dtaifeadtar na costais deiridh mar ollfhoirmiú caipitil sheasta.

                     3.140

                     Ríomhfar ídiú an chaipitil sheasta i gcás gach sócmhainne seasta (seachas ainmhithe), lena n-áirítear cearta maoine intleachtúla, feabhsuithe móra talún agus na costais a ghabhann le haistriú úinéireachta a bhaineann le sócmhainní neamhtháirgthe.

                     3.141

                     Tá ídiú an chaipitil sheasta éagsúil leis an dímheas a cheadaítear chun críoch cánach nó an dímheas a léirítear i gcuntais ghnó. Déantar meastachán ar ídiú an chaipitil sheasta ar bhonn stoc na sócmhainní seasta agus mheán-saolré eacnamaíoch ionchais chatagóirí éagsúla na n-earraí sin. Chun stoc na sócmhainní seasta a ríomh, cuirtear modh an stoc-chuntais shíoraí (PIM) i bhfeidhm aon uair atá faisnéis dhíreach maidir le stoc na sócmhainní seasta in easnamh. Déantar stoc na sócmhainní seasta a luacháil ag praghsanna na gceannaitheoirí sa tréimhse reatha.

                     3.142

                     Cuirtear caillteanais sócmhainní seasta a tharlaíonn de thoradh damáiste thimpistigh inárachaithe san áireamh i ríomh mheán-saolré seirbhíse na n-earraí i gceist. Maidir leis an ngeilleagar ina iomláine beidh na damáistí timpisteacha i dtréimhse chuntasaíochta ar leith cothrom leis an meán nó gar don mheán. I gcás aonad aonair agus grúpálacha aonad d’fhéadfadh difríocht a bheith ann idir gnáthdhamáiste timpisteach iarbhír agus meándamáiste timpisteach. Sa chás sin, i gcás earnálacha, taifeadtar aon difríocht mar athruithe eile ar mhéid na sócmhainní seasta.

                     3.143

                     Ríomhfar ídiú an chaipitil sheasta de réir an mhodha “líne dhíreach”, lena ndíscríobhtar luach sócmhainne seasta ag ráta seasta thar shaolré iomlán an earra.

                     3.144

                     I gcásanna áirithe, úsáidtear modh an dímheasa gheoiméadraigh nuair is gá sin i ngeall ar phatrún an laghdaithe in éifeachtúlacht sócmhainne seasta.

                     3.145

                     I gcóras na gcuntas, taifeadtar ídiú an chaipitil sheasta faoi gach ítim chomhardaithe, ítimí a léirítear i bhfoirm chomhlán agus i bhfoirm ghlan. Ciallaíonn taifeadadh “i bhfoirm chomhlán” gan ídiú an chaipitil sheasta a asbhaint, agus ciallaíonn taifeadadh “i bhfoirm ghlan” tar éis ídiú an chaipitil sheasta a asbhaint.

            Athruithe ar fhardail (P.52)

                     3.146

                        Sainmhíniú: déantar athruithe ar fhardail a thomhas de réir luach na n-iontrálacha sna fardail lúide luach na n-aistarraingtí agus luach aon chaillteanais athfhillteacha earraí arna gcoimeád sna fardail.

                     3.147

                     De dheasca meatha fhisicigh, nó damáiste thimpistigh nó mionghadaíochta, d’fhéadfadh caillteanais athfhillteacha tarlú i gcás gach cineáil earraí sna fardail, amhail:

                                 (a)

                                 caillteanais ábhar agus soláthairtí;

                                 (b)

                                 caillteanais i gcás oibre idir lámha;

                                 (c)

                                 caillteanais earraí críochnaithe;

                                 (d)

                                 caillteanais earraí le hathdhíol (e.g. bradaíocht siopa).

                     3.148

                     Is éard atá sna fardail na catagóirí seo a leanas:

                                 (a)

                                 ábhair agus soláthairtí:
                                 is éard atá in ábhair agus soláthairtí na táirgí go léir atá á gcoimeád i stoc agus a bhfuil sé ar intinn iad a úsáid mar ionchur idirmheánach i dtáirgeadh; áirítear leis sin táirgí arna gcoimeád i stoc ag an rialtas. Áirítear ítimí amhail ór, diamaint, etc. nuair atá sé beartaithe iad a úsáid chun críoch tionsclaíoch nó i dtáirgeadh eile;

                                 (b)

                                 obair idir lámha:
                                 is éard atá in obair idir lámha aschur atá táirgthe ach nach bhfuil críochnaithe fós. Déantar é a thaifeadadh i bhfardail an táirgeora. Is samplaí iad seo a leanas d’obair idir lámha:

                                             (1)

                                             barra atá ag fás;

                                             (2)

                                             crainn agus beostoc atá ag aibiú;

                                             (3)

                                             déanmhais neamhchríochnaithe (seachas na déanmhais sin arna dtáirgeadh faoi chonradh díolacháin arna chomhaontú roimh ré nó ar bhonn féinchuntais; láimhseáiltear an dá shampla sin mar fhoirmiú caipitil sheasta);

                                             (4)

                                             sócmhainní seasta neamhchríochnaithe eile, e.g. longa agus rigí ola;

                                             (5)

                                             taighde páirtchríochnaithe i gcomhthéacs gníomhaíochtaí a bhaineann le comhairle dlí nó gníomhaíochtaí comhairleora;

                                             (6)

                                             léiriúcháin scannáin pháirtchríochnaithe;

                                             (7)

                                             ríomhchláir pháirtchríochnaithe.

                                       Déanfar obair idir lámha a thaifeadadh i gcás aon phróisis táirgthe nach bhfuil críochnaithe ag deireadh tréimhse áirithe. Tá tábhacht ar leith aige sin maidir le cuntais ráithiúla, mar shampla barra talmhaíochta nach mbíonn iomlán fásta laistigh de ráithe.
                                 Tarlaíonn laghduithe ar obair idir lámha nuair a thagann an próiseas táirgthe chun críche. An tráth sin, déantar táirge críochnaithe den obair idir lámha go léir;

                                 (c)

                                 earraí críochnaithe:
                                 is éard atá in earraí críochnaithe i bhfardail aschuir nach bhfuil sé ar intinn a dtáirgeora tuilleadh próiseála a dhéanamh orthu sula soláthraíonn sé iad d’aonaid institiúideacha eile;

                                 (d)

                                 earraí le hathdhíol:
                                 is éard atá in earraí le hathdhíol earraí arna bhfáil lena n-athdhíol sa staid reatha ina bhfuil siad.

               Am taifeadta agus luacháil athruithe ar fhardail

                     3.149

                     Tá am taifeadta agus luacháil athruithe ar fhardail comhsheasmhach le ham taifeadta agus luacháil idirbheart eile táirgí. Baineann sé sin go háirithe le tomhaltas idirmheánach (e.g. i gcás ábhar agus soláthairtí), le haschur (e.g. obair idir lámha agus aschur ó stóráil táirgí talmhaíochta) agus le hollfhoirmiú caipitil sheasta (e.g. obair idir lámha). Má phróiseáiltear earraí ar an gcoigríoch agus athrú úinéireachta eacnamaíche i gceist, tá na hearraí le háireamh faoi onnmhairí (agus níos déanaí faoi allmhairí). Léirítear an t-onnmhairiú i laghdú comhchéimneach ar fhardail, agus taifeadtar an t-allmhairiú comhfhreagrach a dhéantar níos déanaí mar mhéadú ar fhardail, ar choinníoll nach ndíoltar nó nach n-úsáidtear é láithreach.

                     3.150

                     Agus athruithe ar fhardail á dtomhas, luacháiltear earraí a iontráiltear i bhfardail tráth a n-iontrála, agus luacháiltear earraí a aistarraingítear as fardail tráth a n-aistarraingthe.

                     3.151

                     Is iad seo a leanas na praghsanna a úsáidtear chun earraí in athruithe ar fhardail a luacháil:

                                 (a)

                                 déantar an t-aschur ó earraí críochnaithe a aistrítear isteach i bhfardail an táirgeora a luacháil faoi mar a dhíolfaí iad an tráth sin, ag na bunphraghsanna reatha;

                                 (b)

                                 déantar aon bhreiseanna a chuirtear le hobair idir lámha a luacháil i gcomhréir le bunphraghas reatha measta an táirge chríochnaithe;

                                 (c)

                                 déantar laghduithe ar obair idir lámha toisc obair a bheith aistarraingthe as na fardail ar chríochnú an táirgthe a luacháil ag bunphraghsanna reatha an táirge neamhchríochnaithe;

                                 (d)

                                 déantar earraí a aistrítear amach as na fardail lena ndíol a luacháil ag na bunphraghsanna;

                                 (e)

                                 déantar earraí le hathdhíol a iontráiltear i bhfardail mhórdhíoltóirí agus mhiondíoltóirí, etc. a luacháil ag praghsanna ceannaitheoirí iarbhír nó measta an trádálaí;

                                 (f)

                                 déantar earraí le hathdhíol a aistarraingítear as fardail a luacháil ag praghsanna na gceannaitheoirí ag ar féidir iad a athchur tráth a n-aistarraingthe, agus ní ag praghas a n-éadála.

                     3.152

                     Déantar caillteanais de dheasca meatha fhisicigh, damáiste thimpistigh inárachaithe nó mionghadaíochta a thaifeadadh agus a luacháil mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 i gcás ábhar agus soláthairtí: mar ábhair agus soláthairtí a aistarraingítear iarbhír lena n-ídiú i dtáirgeadh (tomhaltas idirmheánach);

                                 (b)

                                 i gcás oibre idir lámha: mar laghdú ar bhreiseanna a fhabhraíonn ar tháirgeadh arna dhéanamh i rith na tréimhse céanna;

                                 (c)

                                 i gcás earraí críochnaithe agus earraí le hathdhíol: láimhseáltar iad mar aistarraingtí ag praghas reatha earraí neamh-mheathlaithe.

                     3.153

                     I gcás ina bhfuil easpa faisnéise ann, úsáidtear na modhanna neastacháin seo a leanas chun meastachán a dhéanamh ar athruithe ar fhardail:

                                 (a)

                                 más rud é go dtagann athruithe ar mhéid na bhfardal go rialta, modh neastacháin inghlactha is ea an t-athrú ar mhéid na bhfardal a iolrú faoi mheánphraghsanna na tréimhse i gceist. Úsáidtear praghsanna na gceannaitheoirí i gcás fardal arna sealbhú ag úsáideoirí nó mórdhíoltóirí nó miondíoltóirí; úsáidtear bunphraghsanna i gcás fardal arna sealbhú ag a dtáirgeoirí;

                                 (b)

                                 más rud é nach dtagann aon athrú ar phraghsanna na n-earraí, ní fhágann luaineachtaí i méid na bhfardal nach bailí neasú an mheastacháin ar athrú ar fhardail tríd an athrú ar mhéid a iolrú faoin meánphraghas;

                                 (c)

                                 má athraíonn méid agus praghsanna na bhfardal araon go mór laistigh den tréimhse chuntasaíochta, is gá modhanna neastacháin níos sofaisticiúla a úsáid. Mar shampla, luacháil ráithiúil ar na hathruithe ar fhardail nó faisnéis faoi dháileadh na luaineachtaí laistigh den tréimhse chuntasaíochta a úsáid (d’fhéadfadh na luaineachtaí is mó a bheith ann ag deireadh na bliana féilire, agus fómhar á dhéanamh, etc.);

                                 (d)

                                 i gcás ina bhfuil faisnéis faoi na luachanna ag tús agus ag deireadh na tréimhse ar fáil (e.g. i gcás an mhórdhíola nó an mhiondíola inar minic a dhéantar fardail de go leor táirgí éagsúla), ach nach bhfuil faisnéis ar leith ann faoi phraghsanna agus faoi mhéideanna, déantar meastachán ar na hathruithe ar an méid idir tús agus deireadh na tréimhse. Bealach amháin chun meastachán a dhéanamh ar an athrú ar na méideanna is ea meastachán a dhéanamh ar rátaí seasta láimhdeachais de réir cineáil táirge.

                           D’fhéadfadh athruithe séasúracha ar phraghsanna difríocht sa cháilíocht a léiriú, e.g. praghsanna díol go fuíoll nó praghsanna seachshéasúir ar thorthaí agus ar ghlasraí. Láimhseáiltear na hathruithe sin ar cháilíocht mar athruithe ar an méid.

            Éadálacha lúide diúscairtí earraí luachmhara (p.53)

                     3.154

                        Sainmhíniú: is éard atá in earraí luachmhara earraí, nach earraí airgeadais iad, nach n-úsáidtear go príomha chun críoch táirgthe nó tomhaltais, nach dtagann meath (fisiceach) orthu le himeacht aimsire faoi ghnáthchoinníollacha agus a fhaightear agus a shealbhaítear go príomha mar stórtha luacha.

                     3.155

                     Cuimsítear na cineálacha earraí seo a leanas faoi earraí luachmhara:

                                 (a)

                                 clocha lómhara agus miotail lómhara, amhail diamaint, ór neamhairgeadaíochta, platanam, airgead, etc.;

                                 (b)

                                 seandachtaí agus réada eile ealaíne, amhail saothair phéintéireachta, dealbha, etc.;

                                 (c)

                                 earraí luachmhara eile, amhail seodra déanta as clocha lómhara agus miotail lómhara agus airnéis bhailitheoirí.

                     3.156

                     Déantar na cineálacha sin earraí a thaifeadadh mar éadálacha earraí luachmhara nó diúscairtí earraí luachmhara sna cásanna seo a leanas:

                                 (a)

                                 fáil nó diúscairt óir neamhairgeadaíochta, airgid, etc. de chuid banc ceannais agus idirghabhálaithe eile airgeadais;

                                 (b)

                                 fáil nó diúscairt na n-earraí sin de chuid gnóthas nach mbaineann táirgeadh ná trádáil na n-earraí sin le príomhghníomhaíocht ná le gníomhaíocht thánaisteach an ghnóthais. Eisiatar an éadáil nó an diúscairt sin ó thomhaltas idirmheánach agus ó fhoirmiú caipitil sheasta na ngnóthas sin;

                                 (c)

                                 fáil nó diúscairt na n-earraí sin de chuid teaghlach. Eisiatar na héadálacha sin ó chaiteachas na dteaghlach ar thomhaltas críochnaitheach.

                           De réir an ghnáis, déantar na cásanna seo a leanas a thaifeadadh mar éadáil nó mar dhiúscairt earraí luachmhara freisin i CEC:

                                 (a)

                                 fáil nó diúscairt na n-earraí sin de chuid seodóirí agus déileálaithe ealaíne (de réir an tsainmhínithe ghinearálta ar earraí luachmhara, ba cheart éadáil na n-earraí sin ag seodóirí agus ag déileálaithe ealaíne a thaifeadadh mar athruithe ar fhardail);

                                 (b)

                                 fáil nó diúscairt na n-earraí sin de chuid músaem (de réir an tsainmhínithe ghinearálta ar earraí luachmhara, ba cheart éadáil na n-earraí sin ag músaem a thaifeadadh mar fhoirmiú caipitil sheasta).

                           Leis an ngnás sin, seachnaítear athaicmiú minic idir na trí phríomhchineál foirmithe caipitil, i.e. idir éadálacha lúide diúscairtí earraí luachmhara, foirmiú caipitil sheasta agus athruithe ar fhardail, e.g. i gcás idirbheart sna hearraí sin idir teaghlaigh agus déileálaithe ealaíne.

                     3.157

                     Luacháiltear táirgeadh earraí luachmhara ag na bunphraghsanna. Luacháiltear gach éadáil eile earraí luachmhara ag praghsanna na gceannaitheoirí a íoctar astu, lena n-áirítear aon táillí gníomhairí nó coimisiúin gníomhairí. Áirítear freisin corrlaigh trádála i gcás ceannaigh ó dhéileálaithe. Luacháiltear diúscairtí earraí luachmhara ag na praghsanna a fhaigheann díoltóirí, tar éis aon táillí nó aon choimisiúin a íoctar le gníomhairí nó le hidirghabhálaithe eile a asbhaint. Cealaíonn éadálacha lúide diúscairtí earraí luachmhara idir earnálacha cónaitheacha a chéile, rud a fhágann corrlaigh gníomhairí agus corrlaigh déileálaithe amháin.

            ONNMHAIRÍ AGUS ALLMHAIRÍ EARRAÍ AGUS SEIRBHÍSÍ (P.6 AGUS P.7)

                     3.158

                        Sainmhíniú: is éard atá in onnmhairí earraí agus seirbhísí idirbhearta earraí agus idirbhearta seirbhísí (díolacháin, malartú, agus tabhartais) a dhéantar idir cónaithigh agus neamhchónaithigh.

                     3.159

                        Sainmhíniú: is éard atá in allmhairí earraí agus seirbhísí idirbhearta earraí agus idirbhearta seirbhísí (ceannacháin, malartú, agus tabhartais) a dhéantar idir neamhchónaithigh agus cónaithigh.

                     3.160

                     Eisiatar an méid seo a leanas ó onnmhairí earraí agus seirbhísí agus ó allmhairí earraí agus seirbhísí:

                                 (a)

                                 trádáil bunaíochta, i.e.:

                                             (1)

                                             seachadtaí ar neamhchónaithigh ó ghnóthais chleamhnaithe neamhchónaitheacha ar le gnóthais chónaitheacha iad, e.g. díolacháin ar an gcoigríoch a dhéanann gnóthais chleamhnaithe eachtracha ar le hilnáisiúntach atá i seilbh/faoi rialú cónaitheach iad;

                                             (2)

                                             seachadtaí ar chónaithigh ó ghnóthais chleamhnaithe chónaitheacha ar le gnóthais neamhchónaitheacha iad, e.g. díolacháin a dhéanann gnóthais chleamhnaithe intíre ar le hilnáisiúntach eachtrach iad;

                                 (b)

                                 sreafaí ioncaim phríomha chuig an gcuid eile den domhan nó ón gcuid eile den domhan, amhail cúiteamh d’fhostaithe, ús agus ioncam ó infheistíocht dhíreach. Maidir leis an ioncam ó infheistíocht dhíreach, d’fhéadfadh cuid dho-aitheanta a bheith ar áireamh ann a bhaineann le soláthar seirbhísí éagsúla, e.g. oiliúint fostaithe, seirbhísí bainistíochta agus úsáid paitinní agus trádmharcanna;

                                 (c)

                                 díol nó ceannach trasteorann sócmhainní airgeadais nó sócmhainní neamhtháirgthe, amhail talamh.

                     3.161

                     Dealaítear allmhairí earraí agus seirbhísí agus onnmhairí earraí agus seirbhísí óna chéile mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 seachadtaí laistigh den AE;

                                 (b)

                                 allmhairí agus onnmhairí lasmuigh den AE.
                                 Tagraítear don dá chineál mar allmhairí agus onnmhairí.

            Allmhairí earraí agus onnmhairí earraí (P.61 agus P.71)

                     3.162

                     Tarlaíonn allmhairí agus onnmhairí earraí nuair a athraíonn úinéireacht eacnamaíoch earraí idir cónaithigh agus neamhchónaithigh. Tá feidhm aige sin beag beann ar ghluaiseachtaí comhfhreagracha fisiceacha earraí thar theorainneacha.

                     3.163

                     I gcás seachadtaí idir gnóthais chleamhnaithe (brainse nó fochuideachta, nó gnóthas cleamhnaithe eachtrach): iontráiltear athrú ar úinéireacht eacnamaíoch go barúlach nuair a sheachadtar earraí idir gnóthais chleamhnaithe. Ní dhéantar amhlaidh ach amháin nuair a ghlacann an bhunaíocht a fhaigheann na hearraí an fhreagracht as na cinntí faoi na leibhéil soláthair agus faoi na praghsanna ar a seachadtar a haschur don mhargadh a dhéanamh.

                     3.164

                     Sna cásanna seo a leanas tarlaíonn onnmhairí earraí cé nach dtrasnaíonn na hearraí sin teorainn na tíre:

                                 (a)

                                 díoltar earraí arna dtáirgeadh ag aonaid chónaitheacha in uiscí idirnáisiúnta go díreach le neamhchónaithigh i dtíortha eachtracha. Is samplaí iad de na hearraí sin ola, gás nádúrtha, táirgí iascaigh, tarrthálas muirí;

                                 (b)

                                 trealamh iompair nó trealamh inghluaiste eile nach bhfuil aon suíomh seasta acu;

                                 (c)

                                 earraí a chailltear nó a scriostar tar éis athrú úinéireachta sula dtrasnaíonn siad teorainn na tíre onnmhairíochta;

                                 (d)

                                 ceannaíocht, i.e. ceannach earra ag cónaitheach ó neamhchónaitheach agus athdhíol an earra ina dhiaidh sin le neamhchónaithigh eile, gan an t-earra a theacht isteach i ngeilleagar thír an cheannaí.

                           Baineann cásanna den chineál céanna le hallmhairí earraí.

                     3.165

                     Áirítear idirbhearta den chineál seo a leanas idir cónaithigh agus neamhchónaithigh le hallmhairí earraí agus le honnmhairí earraí:

                                 (a)

                                 ór neamhairgeadaíochta;

                                 (b)

                                 buillean airgid, diamaint agus clocha lómhara agus miotail lómhara eile;

                                 (c)

                                 airgead páipéir agus monaí nach bhfuil i gcúrsaíocht agus urrúis nach bhfuil eisithe (arna luacháil mar earraí seachas ag an aghaidhluach);

                                 (d)

                                 leictreachas, gás agus uisce;

                                 (e)

                                 beostoc a thiomáintear thar theorainneacha;

                                 (f)

                                 post na mbeartán;

                                 (g)

                                 onnmhairí rialtais lena n-áirítear earraí arna maoiniú le deontais agus le hiasachtaí;

                                 (h)

                                 earraí arna n-aistriú chuig úinéireacht nó ó úinéireacht eagraíochta stoic mhaolánaigh;

                                 (i)

                                 earraí a sheachadann gnóthas cónaitheach ar a ghnóthais chleamhnaithe neamhchónaitheacha, seachas earraí le haghaidh próiseála;

                                 (j)

                                 earraí a fhaigheann gnóthas cónaitheach óna ghnóthais chleamhnaithe neamhchónaitheacha, seachas earraí le haghaidh próiseála;

                                 (k)

                                 earraí nó táirgí arna smuigleáil agus nach dtuairiscítear maidir le cánacha amhail dleachtanna ar allmhairí agus CBL;

                                 (l)

                                 lastais eile nach dtaifeadtar, amhail tabhartais agus lastais a bhfuil a luach níos ísle ná íosluach sonraithe.

                     3.166

                     Eisiatar na hearraí seo a leanas ó allmhairí earraí agus ó onnmhairí earraí, cé go bhféadfadh siad teorainn na tíre a thrasnú:

                                 (a)

                                 earraí ar idirthuras trí thír;

                                 (b)

                                 earraí a sheoltar chuig nó ó ambasáidí, bunáiteanna míleata nó iamhchríocha eile de chuid tíre atá laistigh de theorainneacha náisiúnta tíre eile;

                                 (c)

                                 trealamh iompair agus trealamh inghluaiste eile a imíonn ó thír go sealadach, gan aon athrú úinéireachta eacnamaíche e.g. trealamh tógála chun críoch suiteála nó tógála ar an gcoigríoch;

                                 (d)

                                 trealamh agus earraí eile a chuirtear chuig an gcoigríoch le haghaidh próiseála, cothabhála, seirbhísiú nó deisiú; baineann an méid sin freisin le hearraí próiseáilte ar ordú ar an gcoigríoch nuair atá mórathrú fisiceach ar na hearraí i gceist;

                                 (e)

                                 earraí eile a imíonn ó thír go sealadach, agus a chuirtear ar ais ina mbunriocht laistigh de bhliain de ghnáth gan athrú úinéireachta eacnamaíche.
                                 Is samplaí iad earraí a chuirtear chuig an gcoigríoch chun críoch taispeántais agus siamsaíochta, earraí faoi léas oibriúcháin, lena n-áirítear léasanna a mhaireann roinnt blianta agus earraí a chuirtear ar ais gan a bheith díolta le neamhchónaithigh;

                                 (f)

                                 earraí ar coinsíniú a chailltear nó a scriostar tar éis teorainn a thrasnú sula ndéantar an t-athrú úinéireachta.

                     3.167

                     Déantar allmhairí earraí agus onnmhairí earraí a thaifeadadh nuair a aistrítear úinéireacht na n-earraí. Meastar go dtarlaíonn athrú úinéireachta tráth a ndéanann páirtithe an idirbhirt an t-idirbheart a thaifeadadh ina leabhair nó ina gcuntais. D’fhéadfadh sé nach mbeadh sé seo i gcomhthráth le céimeanna éagsúla an phróisis chonarthaigh, amhail:

                                 (a)

                                 uair an ghealltanais (dáta an chonartha);

                                 (b)

                                 an uair a sholáthraítear earraí agus seirbhísí agus an uair a fhaightear éileamh ar íocaíocht (dáta an aistrithe);

                                 (c)

                                 an uair a shocraítear an t-éileamh sin (dáta na híocaíochta).

                     3.168

                     Tá allmhairí earraí agus onnmhairí earraí le luacháil saor ar bord ag teorainn na tíre onnmhairíochta (SAB). Is é atá sa luach sin:

                                 (a)

                                 luach na n-earraí ag na bunphraghsanna;

                                 (b)

                                 móide na seirbhísí gaolmhara iompair agus na seirbhísí dáileacháin gaolmhara go dtí an pointe sin ar an teorainn, lena n-áirítear an costas a bhaineann lena lastáil ar iompróir chun iad a iompar ar aghaidh;

                                 (c)

                                 móide aon chánacha lúide fóirdheontais ar na hearraí onnmhairithe; i gcás seachadtaí laistigh den Aontas Eorpach áirítear leo sin CBL agus cánacha eile ar na hearraí arna n-íoc sa tír onnmhairíochta.

                           Sna táblaí soláthair agus úsáide agus sna táblaí siméadracha ionchuir-aschuir, déantar allmhairí earraí i gcomhair grúpaí táirgí ar leith a luacháil ag an bpraghas CAL (costas, árachas, last-táille) ag teorainn na tíre allmhairíochta.

                     3.169

                        Sainmhíniú: is éard atá sa phraghas CAL an praghas ar earra arna sheachadadh ag teorainn na tíre allmhairíochta, nó an praghas ar sheirbhís arna seachadadh ar chónaitheach, sula n-íoctar aon dleachtanna ar allmhairí nó aon chánacha eile ar allmhairí nó aon chorrlaigh trádála nó corrlaigh iompair laistigh den tír.

                     3.170

                     D’fhéadfadh ionadaithe nó aonaid tomhais ionadacha ar an luach SAB a bheith riachtanach in imthosca áirithe, amhail:

                                 (a)

                                 luacháiltear malartú earraí ag na bunphraghsanna a gheofaí dá ndíolfaí ar airgead iad;

                                 (b)

                                 idirbhearta idir gnóthais chleamhnaithe: is gnách gur fearr luachanna iarbhír na n-aistrithe a úsáid. Má tá siad éagsúil, áfach, le praghsanna an mhargaidh, cuirtear praghas margaidh measta coibhéiseach ina n-ionad;

                                 (c)

                                 earraí a aistrítear faoi léas airgeadais: luacháiltear na hearraí ar bhonn phraghas na gceannaitheoirí arna íoc ag an léasóir, seachas ar bhonn luach carnach na n-íocaíochtaí cíosa;

                                 (d)

                                 allmhairí earraí ar a ndéantar meastachán ar bhonn sonraí custaim (i gcás trádála lasmuigh den AE) nó ar bhonn faisnéise ó chóras Intrastat (i gcás trádála laistigh den AE). Ní chuireann an dá fhoinse sonraí sin luacháil SAB i bhfeidhm; ach úsáideann siad luach CAL ag teorainn an AE agus luachanna CAL ag an teorainn náisiúnta faoi seach. Toisc nach n-úsáidtear luachanna SAB ach ag an leibhéal is comhiomlánaithe agus go n-úsáidtear luachanna CAL ag leibhéal na ngrúpaí táirgí, cuirtear na modhnuithe sin i bhfeidhm ag an leibhéal is comhiomlánaithe, agus tugtar an coigeartú CAL/SAB ar an modhnú;

                                 (e)

                                 allmhairí earraí agus onnmhairí earraí ar a ndéantar meastachán ar bhonn faisnéise ó shuirbhé nó ar bhonn faisnéise ad hoc de chineálacha éagsúla. I gcásanna den saghas sin, faightear luach iomlán na ndíolachán arna roinnt de réir táirge. Tá an meastachán bunaithe ar phraghsanna na gceannaitheoirí seachas ar luachanna SAB.

            Onnmhairí seirbhísí agus allmhairí seirbhísí (P.62 agus P.72)

                     3.171

                        Sainmhíniú: is éard atá in onnmhairí seirbhísí gach seirbhís a sholáthraíonn cónaithigh do neamhchónaithigh.

                     3.172

                        Sainmhíniú: is éard atá in allmhairí seirbhísí gach seirbhís a sholáthraíonn neamhchónaithigh do chónaithigh.

                     3.173

                     Áirítear na cásanna seo a leanas le honnmhairí seirbhísí:

                                 (a)

                                 iompar earraí onnmhairithe tar éis dóibh dul thar theorainn na tíre onnmhairíochta i gcás ina soláthraíonn iompróir cónaitheach an tseirbhís iompair sin (cásanna 2 agus 3 i dTábla 3.3);

                                 (b)

                                 iompar earraí allmhairithe a dhéanann iompróir cónaitheach:

                                             (1)

                                             go dtí teorainn na tíre onnmhairíochta nuair a luacháiltear na hearraí de réir an luacha SAB chun an luach iompair a áirítear sa luach SAB a fhritháireamh (cás 3 i dTábla 3.4);

                                             (2)

                                             go dtí teorainn na tíre allmhairíochta nuair a luacháiltear na hearraí de réir an luacha CAL chun an luach iompair a áirítear sa luach CAL a fhritháireamh (cásanna 3 agus 2 CAL i dTábla 3.4);

                                 (c)

                                 iompar earraí a dhéanann cónaithigh thar ceann neamhchónaitheach gan allmhairí na n-earraí ná onnmhairí na n-earraí a bheith i gceist (e.g. iompar earraí nach bhfágann an tír i bhfoirm onnmhairí nó iompar earraí lasmuigh den chríoch baile);

                                 (d)

                                 iompar paisinéirí a dhéanann iompróirí cónaitheacha thar ceann neamhchónaitheach;

                                 (e)

                                 gníomhaíochtaí próiseála agus deisiúcháin thar ceann neamhchónaitheach; tá na gníomhaíochtaí sin le taifeadadh mar fhigiúr glan, i.e. mar onnmhaire seirbhísí gan luach na n-earraí arna bpróiseáil nó arna ndeisiú a áireamh;

                                 (f)

                                 suiteáil trealaimh ar an gcoigríoch mar chuid de thionscadail a bhfuil fad teoranta iontu;

                                 (g)

                                 seirbhísí airgeadais a sholáthraíonn cónaithigh do neamhchónaithigh, lena n-áirítear an muirear seirbhíse sainráite agus intuigthe, amhail FISIM;

                                 (h)

                                 seirbhísí árachais a sholáthraíonn cónaithigh do neamhchónaithigh i gcomaoin shuim an mhuirir seirbhíse intuigthe;

                                 (i)

                                 caiteachas de chuid turasóirí neamhchónaitheacha agus taistealaithe gnó. Aicmítear an caiteachas mar sheirbhísí; chun críocha na dtáblaí soláthair agus úsáide agus na dtáblaí siméadracha ionchuir-aschuir, is gá miondealú a dhéanamh de réir táirge;

                                 (j)

                                 caiteachas de chuid neamhchónaitheach ar sheirbhísí sláinte agus oideachais arna soláthar ag cónaithigh; áirítear leis sin soláthar na seirbhísí sin ar an gcríoch baile agus ar an gcoigríoch araon;

                                 (k)

                                 seirbhísí tithe saoire úinéirí-áitithe ar le neamhchónaithigh iad (féach mír 3.77);

                                 (l)

                                 ríchíosanna agus táillí ceadúnais, a mbaineann na fáltais uathu le húsáid údaraithe ceart maoine intleachtúla, amhail paitinní, cóipchearta, trádmharcanna, próisis thionsclaíocha, saincheadúnais, etc., agus le húsáid bunábhair nó fréamhshamhlacha arna dtáirgeadh, amhail lámhscríbhinní, saothair phéintéireachta, etc. trí chomhaontuithe ceadúnaithe agus arna n-íoc ag neamhchónaithigh le cónaithigh.

                     3.174

                     Maidir le hallmhairí seirbhísí, tá liosta coibhéiseach ann atá ina scáthán ar liosta na n-onnmhairí seirbhísí i mír 3.173, agus níl gá le cur síos níos mionsonraithe ach i gcás na n-allmhairí seirbhísí seo a leanas.

                     3.175

                     Áirítear na cásanna seo a leanas in allmhairí seirbhísí iompair:

                                 (a)

                                 iompar earraí onnmhairithe a dhéanann iompróir neamhchónaitheach go dtí teorainn na tíre onnmhairíochta chun an luach iompair a áirítear i luach SAB na n-earraí onnmhairithe a fhritháireamh (cás 4 i dTábla 3.3);

                                 (b)

                                 iompar earraí allmhairithe ag iompróir neamhchónaitheach:

                                             (1)

                                             ó theorainn na tíre onnmhairíochta mar sheirbhís iompair ar leith nuair a luacháiltear na hearraí allmhairithe de réir a luacha SAB (cásanna 4 agus 5 SAB i dTábla 3.4);

                                             (2)

                                             ó theorainn na tíre allmhairíochta mar sheirbhís iompair ar leith nuair a luacháiltear na hearraí allmhairithe de réir a luacha CAL (sa chás sin tá luach na seirbhíse iompair idir theorainneacha na tíre onnmhairíochta agus na tíre allmhairíochta ar áireamh cheana i luach CAL an earra; cás 4 i dTábla 3.4);

                                 (c)

                                 iompar earraí a dhéanann neamhchónaithigh thar ceann cónaitheach gan allmhairí earraí nó onnmhairí earraí a bheith i gceist (e.g. iompar earraí atá ar idirthuras nó iompar earraí lasmuigh den chríoch baile);

                                 (d)

                                 iompar paisinéirí idirnáisiúnta nó náisiúnta thar ceann cónaitheach a dhéanann iompróirí neamhchónaitheacha.

                           Eisiatar ó allmhairí seirbhísí iompair iompar earraí onnmhairithe tar éis dóibh dul thar theorainn na tíre onnmhairíochta i gcás ina soláthraíonn iompróir neamhchónaitheach na seirbhísí sin (cásanna 5 agus 6 i dTábla 3.3). Luacháiltear onnmhairí earraí de réir a luacha SAB agus, dá bharr sin, meastar gur idirbheart idir neamhchónaithigh atá i ngach seirbhís iompair den sórt sin, i.e. idir iompróir neamhchónaitheach agus allmhaireoir neamhchónaitheach. Is amhlaidh an cás nuair a íocann an t-onnmhaireoir as na seirbhísí iompair sin faoi chonarthaí onnmhairíochta CAL.

                     3.176

                     Cuimsíonn allmhairí i leith ceannachán díreach a dhéanann cónaithigh ar an gcoigríoch na ceannacháin uile earraí agus seirbhísí a dhéanann cónaithigh agus iad ag taisteal ar an gcoigríoch chun críoch gnó nó pearsanta. Ní mór idirdhealú a dhéanamh idir dhá chatagóir toisc go láimhseáiltear ar shlite éagsúla iad:

                                 (a)

                                 is tomhaltas idirmheánach atá sa chaiteachas ar fad a bhaineann le gnó agus a dhéanann taistealaithe gnó;

                                 (b)

                                 is caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach na dteaghlach an caiteachas eile ar fad, is cuma cé acu taistealaithe gnó nó taistealaithe eile a dhéanann é.

                     3.177

                     Déantar allmhairí seirbhísí agus onnmhairí seirbhísí a thaifeadadh tráth a soláthraítear iad. Bíonn an tráth sin i gcomhthráth leis an tráth a dtáirgtear seirbhísí. Luacháiltear allmhairí seirbhísí ag praghsanna na gceannaitheoirí agus luacháiltear onnmhairí seirbhísí ag na bunphraghsanna.

                        Tábla 3.3 —   Iompar earraí onnmhairithe a láimhseáil

                                 Críoch baile

                                 Críoch idir eatarthu

                                 Críoch na tíre allmhairíochta

                                             1.

                                          iompróir cónaitheach

                                             2.

                                          iompróir cónaitheach

                                             3.

                                          iompróir cónaitheach

                                             4.

                                          iompróir neamhchónaitheach

                                             5.

                                          iompróir neamhchónaitheach

                                             6.

                                          iompróir neamhchónaitheach

                                 Onnmhairí earraí (SAB)

                                 Onnmhairí seirbhísí

                                 Allmhairí earraí (CAL/SAB)

                                 Allmhairí seirbhísí

                                 1.

                                 x

                                 —

                                 —

                                 —

                                 2.

                                 —

                                 x

                                 —

                                 —

                                 3.

                                 —

                                 x

                                 —

                                 —

                                 4.

                                 x

                                 —

                                 —

                                 x

                                 5.

                                 —

                                 —

                                 —

                                 —

                                 6.

                                 —

                                 —

                                 —

                                 —

                     3.178

                     Conas an tábla seo a léamh: Sonraítear sa chéad chuid den tábla seo go bhfuil sé cinn d’fhéidearthachtaí ann maidir le hearraí onnmhairithe a iompar, ag brath ar an iompróir a bheith ina chónaitheach nó a mhalairt agus ag brath ar an áit ina n-iompraítear na hearraí: ó áit sa chríoch baile go dtí an teorainn náisiúnta, ón teorainn náisiúnta go dtí teorainn na tíre allmhairíochta nó ó theorainn na tíre allmhairíochta go dtí áit laistigh den tír allmhairíochta. Sonraítear sa dara cuid den tábla, maidir le gach ceann de na sé cinn d’fhéidearthachtaí sin, cé acu mar onnmhairí earraí, mar onnmhairí seirbhísí, mar allmhairí earraí nó mar allmhairí seirbhísí atá na costais iompair le taifeadadh.

                        Tábla 3.4 —   Iompar earraí allmhairithe a láimhseáil

                                 Críoch baile

                                 Críoch idir eatarthu

                                 Críoch na tíre onnmhairíochta

                                             1.

                                          iompróir cónaitheach

                                             2.

                                          iompróir cónaitheach

                                             3

                                          iompróir cónaitheach

                                             4.

                                          iompróir neamhchónaitheach

                                             5.

                                          iompróir neamhchónaitheach

                                             6.

                                          iompróir neamhchónaitheach

                                 Luacháil earraí allmhairithe

                                 Allmhairí earraí

                                 Allmhairí seirbhísí

                                 Onnmhairí earraí (SAB)

                                 Onnmhairí seirbhísí

                                 1.

                                 CAL/SAB

                                 —

                                 —

                                 —

                                 —

                                 2.

                                 SAB
                                 CAL

                                 —
                                 x

                                 —
                                 —

                                 —
                                 —

                                 —
                                 x

                                 3.

                                 CAL/SAB

                                 x

                                 —

                                 —

                                 x

                                 4.

                                 CAL/SAB

                                 —

                                 x

                                 —

                                 —

                                 5.

                                 SAB
                                 CAL

                                 —
                                 x

                                 x
                                 —

                                 —
                                 —

                                 —
                                 —

                                 6.

                                 CAL/SAB

                                 x

                                 —

                                 —

                                 —

                     3.179

                     Conas an tábla seo a léamh: Sonraítear sa chéad chuid den tábla seo go bhfuil sé cinn d’fhéidearthachtaí ann maidir le hearraí allmhairithe a iompar, ag brath ar an iompróir a bheith ina chónaitheach nó a mhalairt agus ag brath ar an áit ina n-iompraítear na hearraí: ó áit sa tír onnmhairíochta go dtí teorainn na tíre onnmhairíochta sin, ó theorainn na tíre onnmhairíochta go dtí teorainn na tíre allmhairíochta agus ón teorainn náisiúnta go dtí áit sa chríoch baile. Sonraítear sa dara cuid den tábla seo, maidir le gach ceann de na sé cinn d’fhéidearthachtaí sin, cé acu mar allmhairí earraí, mar allmhairí seirbhísí, mar onnmhairí earraí nó mar onnmhairí seirbhísí atá na costais iompair le taifeadadh. I gcásanna áirithe (cásanna 2 agus 5), braitheann an taifeadadh sin ar an bprionsabal luachála a chuirtear i bhfeidhm maidir le hearraí allmhairithe. Tabhair faoi deara gurb é an méid seo a leanas atá i gceist leis an aistriú ó luacháil “CAL” go luacháil “SAB” earraí allmhairithe:

                                 (a)

                                 coigeartú CAL/SAB, i.e. ó 2 CAL go 2 SAB (rud a laghdaíonn iomlán na n-allmhairí agus na n-onnmhairí);

                                 (b)

                                 athaicmiú CAL/SAB, i.e. ó 5 CAL go 5 SAB (rud a fhágann iomlán na n-allmhairí agus na n-onnmhairí gan athrú).

            IDIRBHEARTA EARRAÍ ATÁ ANN CHEANA

                     3.180

                        Sainmhíniú: is éard atá in earraí atá ann cheana earraí (seachas fardail) ag a raibh úsáideoir cheana.

                     3.181

                     Cuimsíonn earraí atá ann cheana an méid seo a leanas:

                                 (a)

                                 foirgnimh agus earraí eile caipitil sheasta a dhíolann aonad táirgthe le haonaid eile:

                                             (1)

                                             lena n-athúsáid amhlaidh;

                                             (2)

                                             lena scartáil nó lena mbriseadh; úsáidtear na táirgí a thagann as sin mar amhábhair (e.g. dramhiarann) chun earraí nua a tháirgeadh (e.g. cruach);

                                 (b)

                                 earraí luachmhara a dhíolann aonad amháin le haonad eile;

                                 (c)

                                 earraí marthanacha tomhaltais a dhíolann teaghlaigh le haonaid eile:

                                             (1)

                                             lena n-athúsáid amhlaidh;

                                             (2)

                                             lena mbriseadh agus lena n-iompú go hábhair scartála;

                                 (d)

                                 earraí neamh-mharthanacha (e.g. dramhpháipéar, ceirteacha, seanéadaí, seanbhuidéil, etc.) arna ndíol ag aonad ar bith, lena n-athúsáid nó lena n-úsáid mar amhábhair chun earraí nua a mhonarú.

                           Déantar aistriú earraí atá ann cheana a thaifeadadh mar chaiteachas diúltach (éadáil dhiúltach) maidir leis an díoltóir agus mar chaiteachas deimhneach (éadáil dheimhneach) maidir leis an gceannaitheoir.

                     3.182

                     Is iad seo a leanas na torthaí a bhíonn ag an sainmhíniú sin ar earraí atá ann cheana:

                                 (a)

                                 nuair a tharlaíonn díol sócmhainne seasta atá ann cheana nó earra luachmhair atá ann cheana idir dhá tháirgeoir chónaitheacha, cealaíonn na luachanna deimhneacha agus diúltacha arna dtaifeadadh maidir le hollfhoirmiú caipitil sheasta a chéile maidir leis an ngeilleagar ina iomláine cé is moite de na costais a ghabhann le haistriú úinéireachta;

                                 (b)

                                 nuair a dhíoltar sócmhainn sheasta dhochorraithe atá ann cheana (e.g. foirgneamh) le neamhchónaitheach, láimhseáiltear an neamhchónaitheach mar cheannaitheoir sócmhainne airgeadais, i.e. cothromas aonaid chónaithigh bharúlaigh. Meastar ansin gur cheannaigh an t-aonad cónaitheach barúlach sin an tsócmhainn sheasta. Tarlaíonn díol agus ceannach na sócmhainne seasta idir aonaid chónaitheacha;

                                 (c)

                                 nuair a onnmhairítear sócmhainn sheasta shochorraithe atá ann cheana, amhail long nó aerárthach, ní dhéantar aon ollfhoirmiú deimhneach caipitil sheasta a thaifeadadh sa gheilleagar chun ollfhoirmiú diúltach caipitil sheasta an díoltóra a fhritháireamh;

                                 (d)

                                 féadfar roinnt earraí marthanacha, amhail feithiclí, a aicmiú mar shócmhainní seasta nó mar earraí marthanacha tomhaltais ag brath ar an úinéir agus ar an gcríoch a n-úsáidtear chuici iad. Má aistrítear úinéireacht earra den sórt sin ó ghnóthas go teaghlach lena úsáid chun críche tomhaltais chríochnaithigh, déantar ollfhoirmiú diúltach caipitil sheasta a thaifeadadh maidir leis an ngnóthas agus caiteachas deimhneach ar thomhaltas a thaifeadadh maidir leis an dteaghlach. I gcás ina n-aistrítear úinéireacht earra den sórt sin ó theaghlach go gnóthas, déantar caiteachas diúltach ar thomhaltas críochnaitheach a thaifeadadh maidir leis an dteaghlach agus ollfhoirmiú deimhneach caipitil sheasta a thaifeadadh maidir leis an ngnóthas;

                                 (e)

                                 tá idirbhearta earraí luachmhara atá ann cheana le taifeadadh mar éadáil earra luachmhair (ollfhoirmiú deimhneach caipitil sheasta) de chuid an cheannaitheora agus mar dhiúscairt earra luachmhair (ollfhoirmiú diúltach caipitil sheasta) de chuid an díoltóra. I gcás idirbhirt leis an gcuid eile den domhan, tá allmhairí earraí nó onnmhairí earraí le taifeadadh. Níl díol earra luachmhair a dhéanann teaghlach le taifeadadh mar chaiteachas diúltach ar thomhaltas críochnaitheach;

                                 (f)

                                 nuair a dhéanann an rialtas earraí marthanacha míleata atá ann cheana a dhíol ar an gcoigríoch, déantar é sin a thaifeadadh mar onnmhairí earraí agus mar fhoirmiú diúltach caipitil sheasta de chuid an rialtais.

                     3.183

                     Déantar idirbhearta in earraí atá ann cheana a thaifeadadh tráth an athraithe úinéireachta. Cuirtear i bhfeidhm na prionsabail luachála is iomchuí maidir leis an gcineál idirbhirt i dtáirgí atá i gceist.

            ÉADÁLACHA LÚIDE DIÚSCAIRTÍ SÓCMHAINNÍ NEAMHTHÁIRGTHE (SN)

                     3.184

                        Sainmhíniú: is éard atá i sócmhainní neamhtháirgthe sócmhainní nár táirgeadh laistigh de theorainn an táirgthe agus is féidir a úsáid i dtáirgeadh earraí agus seirbhísí.

                     3.185

                     Tá trí chatagóir éadálacha lúide diúscairtí sócmhainní neamhtháirgthe ann:

                                 (a)

                                 éadálacha lúide diúscairtí acmhainní nádúrtha (SN.1);

                                 (b)

                                 éadálacha lúide diúscairtí conarthaí, léasanna agus ceadúnas (SN.2);

                                 (c)

                                 ceannacháin lúide díolacháin cáilmheasa agus sócmhainní margaíochta (SN.3).

                     3.186

                     Is iad na catagóirí seo a leanas a bheidh in acmhainní nádúrtha:

                                 (a)

                                 talamh;

                                 (b)

                                 cúltaiscí mianraí agus fuinnimh;

                                 (c)

                                 acmhainní bitheolaíocha neamhshaothraithe;

                                 (d)

                                 acmhainní uisce;

                                 (e)

                                 speictrim raidió;

                                 (f)

                                 acmhainní nádúrtha eile.

                           Eisiatar ó acmhainní nádúrtha sócmhainní táirgthe arb iad acmhainní bitheolaíocha saothraithe atá iontu. Ní dhéantar ceannach nó díol acmhainní bitheolaíocha saothraithe a thaifeadadh mar éadálacha lúide diúscairtí acmhainní nádúrtha; taifeadtar mar fhoirmiú caipitil sheasta iad. Ní dhéantar íocaíochtaí i leith úsáid shealadach acmhainní nádúrtha a thaifeadadh mar éadálacha acmhainní nádúrtha ach oiread; taifeadtar mar chíos iad, i.e. mar ioncam ó mhaoin (féach Caibidil 15: Conarthaí, léasanna agus ceadúnais).

                     3.187

                     Sainmhínítear talamh mar urlár na talún féin, lena n-áirítear an clúdach ithreach agus aon uiscí dromchla gaolmhara. Áirítear le huiscí dromchla gaolmhara aon uiscí intíre (taiscumair, lochanna, aibhneacha, etc.) ar féidir cearta úinéireachta a fheidhmiú maidir leo.

                     3.188

                     Eisiatar na hítimí seo a leanas ó thalamh:

                                 (a)

                                 foirgnimh nó déanmhais eile ar an talamh nó a théann tríd (mar shampla bóithre agus tolláin);

                                 (b)

                                 fíonghoirt, úlloird, nó fáschoillte eile agus barra ar a gcois, etc.;

                                 (c)

                                 sócmhainní fo-ithreach;

                                 (d)

                                 acmhainní bitheolaíochta neamhshaothraithe;

                                 (e)

                                 acmhainní uisce faoi thalamh.

                           Is sócmhainní seasta táirgthe iad ítimí (a) agus (b), is cineálacha sócmhainní neamhtháirgthe iad ítimí (c), (d) agus (e).

                     3.189

                     Déantar éadálacha agus diúscairtí talún agus acmhainní nádúrtha eile a luacháil ag praghsanna reatha an mhargaidh atá i réim tráth a dtarlaíonn na héadálacha/na diúscairtí. Taifeadtar idirbhearta in acmhainní nádúrtha ag an luach céanna i gcuntais an cheannaitheora agus i gcuntais an díoltóra. Eisiatar ón luach sin na costais a ghabhann le haistriú úinéireachta na hacmhainne nádúrtha. Láimhseáiltear na costais sin mar ollfhoirmiú caipitil sheasta.

                     3.190

                     Is iad na haicmí seo a leanas atá i gceist le conarthaí, le léasanna agus le ceadúnais mar shócmhainní neamhtháirgthe:

                                 (a)

                                 léasanna oibriúcháin indíolta;

                                 (b)

                                 ceadanna chun acmhainní nádúrtha a úsáid, e.g. cuótaí iascaireachta;

                                 (c)

                                 ceadanna chun gníomhaíochtaí sonracha a dhéanamh, e.g. ceadanna astaíochta agus ceadúnais do líon teoranta casino nó chun tacsaithe a fheidhmiú i gceantar áirithe;

                                 (d)

                                 teidlíochtaí i leith earraí agus seirbhísí sa todhchaí ar bhonn eisiach, e.g. conarthaí peileadóra agus ceart eisiach foilsitheora saothair nua le húdar ainmnithe a fhoilsiú.

                     3.191

                     Eisiatar ó chonarthaí, ó léasanna agus ó cheadúnais mar chatagóir sócmhainní neamhtháirgthe, léasú oibriúcháin na sócmhainní sin; déantar íocaíochtaí i leith an léasa oibriúcháin a thaifeadadh mar thomhaltas idirmheánach.
                     Eisiatar ó luach éadálacha agus diúscairtí conarthaí, léasanna agus ceadúnas na costais ghaolmhara a ghabhann le haistriú úinéireachta. Is comhpháirt den ollfhoirmiú caipitil sheasta iad na costais a ghabhann le haistriú úinéireachta.

                     3.192

                        Sainmhíniú: is éard atá i luach sócmhainní cáilmheasa agus margaíochta an difríocht idir an praghas arna íoc ar ghnóthas mar ghnóthas leantach agus suim a shócmhainní lúide suim a dhliteanas. Chun luach iomlán na sócmhainní lúide dliteanais a ríomh, déantar gach sócmhainn agus gach dliteanas a aithint agus a luacháil ar leithligh.

                     3.193

                     Ní thaifeadtar cáilmheas ach nuair a fhianaítear é le hidirbheart margaidh, mar shampla le díol na corparáide ar fad. I gcás ina ndíoltar sócmhainní margaíochta aitheanta ina n-aonar agus ar leithligh ón gcorparáid ar fad, taifeadtar an díol sin faoin ítim seo.

                     3.194

                     Taifeadtar éadálacha lúide diúscairtí sócmhainní neamhtháirgthe i gcuntas caipitil na n-earnálacha, an gheilleagair iomláin agus na coda eile den domhan.

         CAIBIDIL 4

            IDIRBHEARTA DÁILEACHÁIN

                     4.01

                        Sainmhíniú: is éard atá in idirbhearta dáileacháin idirbhearta trína ndéantar an breisluach arna ghiniúint ag táirgeadh a dháileadh ar shaothar, ar chaipiteal agus rialtas, agus ar idirbhearta chun ioncam agus rachmas a athdháileadh.
                     Déantar idirdhealú idir aistrithe reatha agus aistrithe caipitil; meastar go n-athdháileann aistrithe caipitil coigilt nó rachmas seachas ioncam.

            CÚITEAMH D’FHOSTAITHE (D.1)

                     4.02

                        Sainmhíniú: is éard atá i gcúiteamh d’fhostaithe (D.1) an luach saothair iomlán, in airgead nó i gcomhchineál, atá le híoc ag fostóir le fostaí as obair a dhéanann an fostaí i rith tréimhse cuntasaíochta.
                     Tá na codanna seo a leanas i gcúiteamh d’fhostaithe:

                                 (a)

                                 pá agus tuarastail (D.11):

                                             —

                                             pá agus tuarastail in airgead tirim,

                                             —

                                             pá comhchineáil agus tuarastail chomhchineáil;

                                 (b)

                                 ranníocaíochtaí sóisialta fostóirí (D.12):

                                             —

                                             ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí (D.121):

                                                         —

                                                         ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí (D.1211),

                                                         —

                                                         ranníocaíochtaí iarbhír neamhphinsean fostóirí (D.1212),

                                             —

                                             ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí (D.122):

                                                         —

                                                         ranníocaíochtaí barúlacha pinsin fostóirí (D.1221),

                                                         —

                                                         ranníocaíochtaí barúlacha neamhphinsean fostóirí (D.1222).

            Pá agus tuarastail (D.11)

               Pá agus tuarastail in airgead tirim

                     4.03

                     Is éard a áirítear in “pá agus tuarastail in airgead tirim” ranníocaíochtaí sóisialta, cánacha ioncaim agus íocaíochtaí eile is iníoctha ag an bhfostaí, lena n-áirítear iad sin a choinníonn an fostóir siar agus a íoctar go díreach le scéimeanna árachais shóisialta, le húdaráis chánach, etc. thar ceann an fhostaí:
                     Áirítear luach saothair de na cineálacha seo a leanas in “pá agus tuarastail in airgead tirim”:

                                 (a)

                                 gnáthphá agus gnáth-thuarastail is iníoctha go tráthrialta;

                                 (b)

                                 íocaíochtaí feabhsaithe, e.g. íocaíochtaí as ragobair, obair oíche, obair ar an deireadh seachtaine, obair in imthosca míthaitneamhacha nó guaiseacha;

                                 (c)

                                 liúntais costas maireachtála, liúntais áitiúla agus liúntais easaoránachta;

                                 (d)

                                 bónais nó íocaíochtaí eisceachtúla eile, atá nasctha le feidhmíocht ghinearálta an ghnóthais, arna ndéanamh faoi scéimeanna dreasachta; bónais atá bunaithe ar tháirgiúlacht nó ar bhrabúis, bónais na Nollag agus na hAthbhliana gan sochair shóisialta fostaithe a áireamh (féach pointe (c) de mhír 4.07); pá i leith “an 13ú mí go 14ú mí” (pá forlíontach bliantúil);

                                 (e)

                                 liúntais as iompar go dtí an obair agus ón obair, gan liúntais ná aisíocaíochtaí d’fhostaithe as costais taistil, scartha, aistrithe agus siamsaíochta a thabhaítear agus a ndualgais á gcomhlíonadh acu a áireamh (féach pointe (a) de mhír 4.07);

                                 (f)

                                 pá saoire i leith saoirí oifigiúla nó saoirí bliantúla;

                                 (g)

                                 coimisiúin, síntí láimhe, táillí tinrimh agus táillí stiúrthóirí arna n-íoc le fostaithe;

                                 (h)

                                 íocaíochtaí a dhéanann fostóirí lena bhfostaithe faoi scéimeanna coigiltis;

                                 (i)

                                 íocaíochtaí eisceachtúla le fostaithe a fhágann an gnóthas, mura bhfuil na híocaíochtaí sin ceangailte le comhaontú comhchoiteann;

                                 (j)

                                 liúntais tithíochta arna n-íoc ag fostóirí lena bhfostaithe in airgead tirim.

               Pá comhchineáil agus tuarastail chomhchineáil

                     4.04

                        Sainmhíniú: is éard atá i bpá comhchineáil agus tuarastail chomhchineáil earraí agus seirbhísí, nó sochair neamhairgid eile, a sholáthraíonn fostóirí saor in aisce nó ar phraghsanna laghdaithe, agus ar féidir le fostaithe iad a úsáid tráth a oirfidh dóibh féin agus dá rogha féin, chun a riachtanais agus a dteastálacha féin nó riachtanais agus teastálacha na mball eile dá dteaghlach a shásamh.

                     4.05

                     Seo a leanas samplaí de phá agus tuarastail:

                                 (a)

                                 béilí agus deochanna, lena n-áirítear na béilí agus na deochanna sin a chaitear i rith taistil ghnó cé is moite de bhéilí speisialta nó deochanna speisialta a bhfuil gá leo de thoradh coinníollacha eisceachtúla oibre. Áirítear le pá comhchineáil agus tuarastail chomhchineáil laghduithe praghais a fhaightear i gceaintíní atá saor in aisce nó fóirdheonaithe, nó a fhaightear le dearbháin lóin;

                                 (b)

                                 seirbhísí tithíochta nó cóiríochta ceannaithe nó féinchuntais, ar seirbhísí den chineál sin iad is féidir le gach duine de theaghlach an fhostaí a úsáid;

                                 (c)

                                 éidí nó cineálacha eile éadaí speisialta a roghnaíonn fostaithe a chaitheamh go minic lasmuigh den ionad oibre agus san ionad oibre araon;

                                 (d)

                                 seirbhísí feithiclí nó earraí marthanacha eile a sholáthraítear d’fhostaithe dá n-úsáid phearsanta;

                                 (e)

                                 earraí agus seirbhísí a tháirgtear i bhfoirm aschuir ó phróisis táirgthe an fhostóra féin, amhail taisteal saor in aisce d’fhostaithe comhlachtaí iarnróid nó aerlínte, gual saor in aisce do mhianadóirí, nó bia saor in aisce d’fhostaithe i réimse na talmhaíochta;

                                 (f)

                                 soláthar saoráidí spóirt, caithimh aimsire nó saoire d’fhostaithe agus dá dteaghlach;

                                 (g)

                                 iompar go dtí an obair agus ón obair, ach amháin sa chás go ndéantar é i rith na n-uaireanta oibre; agus páirceáil gluaisteán más rud gur gá íoc as de ghnáth;

                                 (h)

                                 cúram leanaí do pháistí na bhfostaithe;

                                 (i)

                                 íocaíochtaí a dhéanann fostóirí chun tairbhe fostaithe le comhairlí oibreacha nó le comhlachtaí dá leithéidí;

                                 (j)

                                 scaireanna bónais a dháiltear ar fhostaithe;

                                 (k)

                                 iasachtaí a thugtar d’fhostaithe ar rátaí laghdaithe úis. Déantar luach an tsochair sin a mheas mar an méid a chaithfeadh an fostaí a íoc dá muirearófaí an ráta úis a chomhfhreagródh do dhálaí an mhargaidh, lúide an méid úis arna íoc iarbhír. Déantar an sochar a thaifeadadh mar phá agus mar thuarastail sa chuntas giniúna ioncaim, agus déantar an íocaíocht bharúlach úis comhfhreagrach ón bhfostaí leis an bhfostóir a thaifeadadh sa chuntas dáilte phríomha ioncaim;

                                 (l)

                                 scair-roghanna, nuair a thugann fostóir rogha don fhostaí stoic nó scaireanna a cheannach ar phraghas sonrach ag dáta sa todhchaí (féach mír 4.168 go mír 4.178);

                                 (m)

                                 ioncaim a ghintear le gníomhaíochtaí neamhbhreathnaithe in earnálacha corparáideacha agus a aistrítear chuig na fostaithe a ghlacann páirt i ngníomhaíochtaí den sórt sin dá n-úsáid phríobháideach.

                     4.06

                     Earraí agus seirbhísí a thugtar d’fhostaithe mar phá comhchineáil agus tuarastail chomhchineáil, luacháiltear iad ag bunphraghsanna i gcás ina dtáirgeann an fostóir iad, agus ag praghsanna na gceannaitheoirí i gcás ina gceannaíonn an fostóir iad. I gcás ina soláthraítear saor in aisce iad, ríomhtar luach iomlán an phá chomhchineáil agus na dtuarastal comhchineáil de réir bhunphraghsanna (nó de réir phraghsanna ceannaitheoirí an fhostóra sa chás gurb é an fostóir a cheannaíonn iad) na n-earraí agus na seirbhísí i dtrácht. Déantar an luach a laghdú leis an méid a d’íoc an fostaí sa chás ina dtugtar na hearraí agus na seirbhísí ag praghsanna laghdaithe seachas saor in aisce.

                     4.07

                     Ní áirítear an méid seo a leanas i bpá agus i dtuarastail:

                                 (a)

                                 caiteachas fostóirí is gá i gcomhair phróiseas táirgthe an fhostóra. A leithéidí seo:

                                             (1)

                                             liúntais nó aisíocaíochtaí d’fhostaithe as costais taistil, scartha, aistrithe agus siamsaíochta arna dtabhú agus a ndualgais á gcomhlíonadh acu;

                                             (2)

                                             caiteachas ar sholáthar áiseanna san ionad oibre, scrúduithe dochtúra a bhfuil gá leo de bharr nádúr na hoibre agus soláthar éadaí oibre a chaitear chun na hoibre;

                                             (3)

                                             seirbhísí cóiríochta san ionad oibre de chineál nach féidir le teaghlaigh na bhfostaithe úsáid a bhaint astu — cábáin, suanliosanna, botháin is araile;

                                             (4)

                                             béilí nó deochanna speisialta a bhfuil gá leo de dheasca coinníollacha eisceachtúla oibre;

                                             (5)

                                             liúntais arna n-íoc le fostaithe le go gceannóidh siad uirlisí, trealamh agus éadaí speisialta a bhfuil gá leo don obair, nó an chuid sin dá bpá nó dá dtuarastail a bhfuil sé de cheangal orthu, de réir a gconarthaí fostaíochta, a leithéid a cheannach. A mhéid nach ndéantar fostaithe, ar fostaithe iad a bhfuil sé de cheangal orthu de réir a gconartha fostaíochta uirlisí, trealamh agus éadaí speisialta etc. a cheannach, a aisíoc go hiomlán, déantar na costais iarmharacha a thabhaíonn siad a asbhaint ó na méideanna a fhaigheann siad mar phá agus mar thuarastal.

                                       Maidir le caiteachas ar earraí agus ar sheirbhísí a bhfuil sé de dhualgas ar fhostóirí a sholáthar dá bhfostaithe le go mbeidh siad in ann a gcuid oibre a dhéanamh, láimhseáiltear é mar thomhaltas idirmheánach i leith na bhfostóirí;

                                 (b)

                                 na méideanna pá agus tuarastail a íocann fostóirí lena bhfostaithe go sealadach i gcás tinnis, máithreachais, gortú tionsclaíoch, míchumais, etc. Láimhseáiltear íocaíochtaí den sórt sin mar shochair árachais shóisialta neamhphinsean eile (D.6222), agus taifeadtar na méideanna céanna faoi ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí (D.1222);

                                 (c)

                                 sochair árachais shóisialta eile a bhaineann le fostaíocht, i bhfoirm liúntas leanaí, liúntas céile, liúntas teaghlaigh, liúntas oideachais nó liúntas eile i leith cleithiúnaithe, agus i bhfoirm seirbhísí leighis saor in aisce (seachas na seirbhísí sin a bhfuil gá leo de thoradh chineál na hoibre) a sholáthar d’fhostaithe agus dá dteaghlach;

                                 (d)

                                 cánacha is iníoctha ag an bhfostóir ar bhille an phá agus na dtuarastal — mar shampla, cáin phárolla. Déantar cánacha dá leithéidí is iníoctha ag gnóthais a mheasúnú mar chuid den phá agus de na tuarastail arna n-íoc nó mar mhéid socair in aghaidh an duine fhostaithe. Láimhseáiltear iad mar chánacha eile ar tháirgeadh;

                                 (e)

                                 íocaíochtaí d’oibrithe baile atá ar rátaí tascoibre. Nuair is feidhm den luach atá ar aschuir próisis éigin táirgthe a bhfuil an duine sin freagrach as, dá mhéad nó dá laghad oibre a rinneadh, ciallaíonn an cineál seo cúitimh gur féinfhostaithe atá an t-oibrí.

            Ranníocaíochtaí sóisialta fostóirí (D.12)

                     4.08

                        Sainmhíniú: is éard atá i ranníocaíochtaí sóisialta ranníocaíochtaí is iníoctha ag fostóirí le scéimeanna slándála sóisialta nó le scéimeanna árachais shóisialta eile a bhaineann le fostaíocht, chun sochair shóisialta a fháil dá bhfostaithe.
                     Déantar suim arb ionann í agus luach na ranníocaíochtaí sóisialta arna dtabhú ag fostóirí chun teidlíocht sochar sóisialta a fháil dá bhfostaithe a thaifeadadh faoi chúiteamh d’fhostaithe. Féadfaidh ranníocaíochtaí sóisialta fostóirí a bheith iarbhír nó barúlach.

               Ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí (D.121)

                     4.09

                        Sainmhíniú: is éard atá i ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí (D.121) íocaíochtaí a dhéanann fostóirí chun sochair a bhfostaithe le hárachóirí (scéimeanna slándála sóisialta agus scéimeanna árachais shóisialta eile a bhaineann le fostaíocht). Cumhdaíonn íocaíochtaí den sórt sin ranníocaíochtaí reachtúla, coinbhinsiúnacha, conarthacha agus deonacha i leith áracháis in aghaidh rioscaí nó riachtanas sóisialta.
                     Cé go n-íocann na fostóirí na ranníocaíochtaí fostóirí go díreach leis na hárachóirí, láimhseáiltear iad mar chuid de chúiteamh d’fhostaithe. Ansin, taifeadtar gurb iad na fostaithe a d’íoc as na ranníocaíochtaí leis na hárachóirí.
                     Dhá chatagóir atá i ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí, agus déantar na ranníocaíochtaí a bhaineann le pinsin agus na ranníocaíochtaí le haghaidh sochar eile a thaifeadadh ar leithligh faoi na ceannteidil seo:

                                 (a)

                                 ranníocaíochtaí iarbhír pinsin fostóirí (D.1211);

                                 (b)

                                 ranníocaíochtaí iarbhír neamhphinsean fostóirí (D.1212).

                           Freagraíonn ranníocaíochtaí iarbhír neamhphinsean fostóirí do ranníocaíochtaí a bhaineann le rioscaí sóisialta agus riachtanais shóisialta seachas pinsin, amhail tinneas, máithreachas, gortú tionsclaíoch, míchumas, iomarcaíocht a bhfostaithe etc.

               Ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí (D.122)

                     4.10

                        Sainmhíniú: is éard atá i ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí (D.122) contrapháirt sochar árachais shóisialta eile (D.622) (lúide aon ranníocaíochtaí sóisialta fostaithe) a íocann fostóirí go díreach lena bhfostaithe nó lena n-iarfhostaithe agus le daoine incháilithe eile gan gnóthas árachais ná ciste pinsean uathrialach a úsáid, agus gan ciste speisialta ná cúlchiste leithscartha a chruthú chun na críche sin.
                     Roinntear ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí i dhá chatagóir:

                                 (a)

                                 Ranníocaíochtaí barúlacha pinsin fostóirí (D.1221)
                                 Ceann amháin de dhá chineál ar leith a bhíonn i scéimeanna árachais shóisialta, i.e. scéimeanna ranníocaíochtaí sainithe nó scéimeanna sochar sainithe.
                                 Is éard atá i scéim ranníocaíochtaí sainithe scéim ina gcinntear na sochair trí na ranníocaíochtaí a rinneadh leis an scéim agus an tuairisceán ar infheistiú na gcistí. Tráth an scoir, is é an fostaí a ghlacann chuige na rioscaí go léir a bhaineann leis na sochair is iníoctha. I gcás scéimeanna dá leithéidí, níl aon ranníocaíochtaí barúlacha ann ach amháin más é an t-oibreoir féin a oibríonn an scéim. Sa chás sin, láimhseáiltear costais oibriúcháin na scéime mar ranníocaíocht bharúlach is iníoctha leis an bhfostaí mar chuid de chúitimh d’fhostaithe. Déantar an méid sin a thaifeadadh freisin mar thomhaltas críochnaitheach arna dhéanamh ag teaghlaigh ar sheirbhísí airgeadais.
                                 Is éard atá i scéim sochar sainithe scéim ina gcinntear na sochair is iníoctha leis na baill trí rialacha na scéime, i.e. foirmle a úsáid chun an íocaíocht a chinneadh nó íosíocaíocht. I ngnáthscéim sochar sainithe, déanann idir an fostóir agus an fostaí ranníocaíochtaí; bíonn ranníocaíocht an fhostaí éigeantach agus is céatadán dá thuarastal reatha é. Is ar an bhfostóir atá sé na costais a bhaineann leis na sochair luaite a sheasamh. Is é an fostóir a ghlacann chuige na rioscaí a bhaineann leis na sochair a sholáthar.
                                 Faoi scéim sochar sainithe, déanann an fostóir ranníocaíocht bharúlach a ríomhtar mar seo:
                                 is ionann an ranníocaíocht bharúlach a dhéanann an fostóir agus
                                 an méadú ar an sochar mar gheall ar an tréimhse reatha fostaíochta

                                             lúide

                                             iomlán ranníocaíocht iarbhír an fhostóra

                                             lúide

                                             iomlán aon ranníocaíochta a dhéanann an fostaí

                                             móide

                                             costais oibriúcháin na scéime.

                                       D’fhéadfadh sé go luafaí scéimeanna áirithe mar scéimeanna neamh-ranníocach ós rud é nach ndearna an fostóir ná an fostaí aon ranníocaíocht iarbhír. Mar sin féin, déantar ranníocaíocht bharúlach a dhéanann an fostóir a ríomh agus a iontráil go barúlach mar a thuairiscítear thuas.
                                 I gcás nach dtaifeadtar teidlíochtaí pinsean scéimeanna d’fhostaithe rialtais sna cuntais phríomhshraithe, is ar bhonn ríomhanna achtúireacha a dhéanfar meastachán ar ranníocaíochtaí barúlacha pinsin fostóirí rialtais. Mura bhfuil leibhéal iontaofachta leordhóthanach ag baint leis na ríomhanna achtúireacha, agus sa chás sin amháin, is féidir dhá bhealach eile a úsáid chun meastachán a dhéanamh ar ranníocaíochtaí barúlacha pinsin fostóirí rialtais:

                                             (1)

                                             ar bhonn céatadáin réasúnta de phá agus tuarastail a íoctar le fostaithe reatha; nó

                                             (2)

                                             iad a bheith cothrom leis an difear idir sochair reatha is iníoctha agus ranníocaíochtaí iarbhír is iníoctha (ag fostaithe agus ag an rialtas mar fhostóir araon).

                                 (b)

                                 Ranníocaíochtaí barúlacha neamhphinsean fostóirí (D.1222)
                                 Cé go n-íocann na fostóirí sochair shóisialta áirithe go díreach, seachas trí chistí slándála sóisialta ná trí árachóirí eile, ní chuireann sé sin aon chosc ar iad a thaifeadadh mar shocair leasa shóisialta. Ós rud é gur cuid de chostais saothair fostóirí iad costais na sochar sin, áirítear iad sa chúiteamh d’fhostaithe. Déantar luach saothair, dá bhrí sin, a iontráil go barúlach i gcás fostaithe dá leithéidí agus é cothrom le suim na ranníocaíochtaí sóisialta a bhfuil gá leo ionas go n-urrófar na teidlíochtaí ar na sochair shóisialta a charnann siad. Cuirtear san áireamh i suimeanna den sórt sin aon ranníocaíochtaí arna ndéanamh iarbhír ag an bhfostóir nó ag an bhfostaí agus braitheann siad ní amháin ar leibhéil na sochar is iníoctha an tráth sin ach freisin ar na slite is dealraitheach go bhfabhróidh dliteanais fostóirí faoi scéimeanna dá leithéidí sa todhchaí mar gheall ar fhachtóirí amhail athruithe ionchais ar líon a bhfostaithe láithreacha agus a n-iarfhostaithe, ar a ndáileadh de réir aoise agus ar a n-ionchas saoil. Is ar na cineálacha céanna ríomhanna achtúireacha a úsáidtear chun leibhéil na bpréimheanna a mhuirearaíonn fiontair árachais a chinneadh atá luachanna barúlacha na ranníocaíochtaí bunaithe.
                                 D’fhéadfadh sé a bheith deacair suimeanna na ranníocaíochtaí barúlacha sin a ríomh go beacht, áfach. Féadfaidh an fostaí féin meastacháin a dhéanamh, ar bhonn na ranníocaíochtaí a íoctar isteach i scéimeanna cistithe dá samhail, b’fhéidir, chun a dhliteanais dhealraitheacha a ríomh don todhchaí, agus féadfar na meastacháin sin a úsáid nuair atá siad le fáil. Bealach eile inghlactha is ea céatadán réasúnta den phá agus tuarastail a íoctar le fostaithe reatha a úsáid. Seachas sin, níl rogha eile ann ach úsáid a bhaint as na sochair phinsin neamhchistithe iníoctha ag an bhfostóir i rith na tréimhse cuntasaíochta céanna mar mheastachán ar an luach saothair barúlach lena mbeadh gá chun na ranníocaíochtaí barúlacha a chumhdach. Meastachán inghlactha ar na ranníocaíochtaí agus ar an luach saothair barúlach gaolmhar atá sna sochair arna n-íoc iarbhír le linn na tréimhse reatha.

                     4.11

                     I gcuntais na n-earnálacha, taispeántar na costais ar shochair shóisialta dhíreacha i dtosach mar chomhpháirt den chúiteamh d’fhostaithe faoi “úsáidí” sa chuntas giniúna ioncaim, agus sa dara dul síos mar shochair shóisialta faoi “úsáidí” sa chuntas dáilte thánaistigh ioncaim. Chun an dara cuntas acu sin a chomhardú, glactar leis go n-íocann teaghlaigh na bhfostaithe ar ais le hearnálacha na bhfostóirí na ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí, lena maoinítear, in éineacht le ranníocaíochtaí sóisialta fostaithe, na sochair leasa shóisialta dhíreacha arna dtabhairt ag na fostóirí céanna dóibh. Tá an cúrsa barúlach seo cosúil le cúrsa ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír na bhfostóirí, a théann trí chuntais na dteaghlach agus a mheastar a bheith íoctha leo ina dhiaidh sin ag na hárachóirí.

                     4.12

                     Tráth taifeadta an chúitimh d’fhostaithe:

                                 (a)

                                 déantar pá agus tuarastail (D.11) a thaifeadadh i rith na tréimhse a ndéantar an obair lena linn. Mar sin féin, déantar bónais ad hoc nó íocaíochtaí eisceachtúla eile, e.g. an 13ú mí, a thaifeadadh tráth atá siad le híoc. Taifeadtar scair-roghanna idir dáta an deonaithe agus dáta an dílsithe. Mura leor na sonraí, déantar luach na rogha a thaifeadadh dáta an dílsithe;

                                 (b)

                                 déantar ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí (D.121) a thaifeadadh i rith na tréimhse a ndéantar an obair lena linn;

                                 (c)

                                 déantar ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí (D.122) a thaifeadadh de réir dhá chatagóir:

                                             (1)

                                             déantar iad sin atá in ionannas le contrapháirt na sochar sóisialta díreach éigeantach a thaifeadadh i rith na tréimhse ina ndéantar an obair;

                                             (2)

                                             déantar iad sin atá in ionannas le contrapháirt na sochar sóisialta díreach deonach a thaifeadadh tráth a sholáthraítear na sochair sin.

                     4.13

                     Tá na codanna seo a leanas i gcúiteamh d’fhostaithe:

                                 (a)

                                 cúiteamh a thugann fostóirí cónaitheacha d’fhostaithe cónaitheacha;

                                 (b)

                                 cúiteamh a thugann fostóirí neamhchónaitheacha d’fhostaithe cónaitheacha;

                                 (c)

                                 cúiteamh a thugann fostóirí cónaitheacha d’fhostaithe neamhchónaitheacha.

                           Mar seo a leanas a thaifeadtar na nithe a liostaítear i bpointe (a) go pointe (c):

                                 (1)

                                 faoin gcúiteamh a thugann fostóirí cónaitheacha d’fhostaithe cónaitheacha agus d’fhostaithe neamhchónaitheacha, grúpáiltear ítimí a liostaítear i bpointe (a) agus i bpointe (c) le chéile agus taifeadtar iad faoi “úsáidí” i gcuntas giniúna ioncaim na n-earnálacha agus na dtionscal lena mbaineann na fostóirí;

                                 (2)

                                 faoin gcúiteamh a thugann fostóirí cónaitheacha agus neamhchónaitheacha d’fhostaithe cónaitheacha, grúpáiltear na hítimí a liostaítear i bpointe (a) agus i bpointe (b) le chéile agus taifeadtar iad faoi “acmhainní” i gcuntas leithdháilte ioncaim phríomha na dteaghlach;

                                 (3)

                                 maidir leis an ítim dá dtagraítear i bpointe (b), cúiteamh a thugann fostóirí neamhchónaitheacha d’fhostaithe cónaitheacha, taifeadtar í faoi “úsáidí” sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha;

                                 (4)

                                 maidir leis an ítim dá dtagraítear i bpointe (c), cúiteamh a thugann fostóirí cónaitheacha d’fhostaithe neamhchónaitheacha, taifeadtar é faoi “acmhainní” sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha.

            CÁNACHA AR THÁIRGEADH AGUS AR ALLMHAIRÍ (D.2)

                     4.14

                        Sainmhíniú: is éard atá i gcánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí (D.2) íocaíochtaí éigeantacha gan chontrapháirteanna, in airgead nó i gcomhchineál, arna dtobhach ag an rialtas ginearálta, nó ag institiúidí an Aontais Eorpaigh, i leith táirgthe agus allmhairithe earraí agus seirbhísí, fostaíochta saothair, úinéireachta nó úsáide talún, foirgneamh nó sócmhainní eile a úsáidtear i rith an phróisis táirgthe. Tá cánacha den sórt sin iníoctha cibé acu a bhí brabús ann nó nach raibh.

                     4.15

                     Tá dhá chuid i gcánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí:

                                 (a)

                                 cánacha ar tháirgí (D.21):

                                             (1)

                                             cánacha de chineál breisluacha (CBL) (D.211);

                                             (2)

                                             cánacha agus dleachtanna ar allmhairí gan CBL a áireamh (D.212):

                                                         —

                                                         dleachtanna ar allmhairí (D.2121),

                                                         —

                                                         cánacha agus dleachtanna ar allmhairí gan CBL a áireamh (D.2122);

                                             (3)

                                             cánacha ar tháirgí, seachas CBL agus cánacha ar allmhairí (D.214);

                                 (b)

                                 cánacha eile ar tháirgeadh (D.29).

            Cánacha ar tháirgí (D.21)

                     4.16

                        Sainmhíniú: is éard atá i gcánacha ar tháirgí (D.21) cánacha iníoctha in aghaidh an aonaid ar earra nó ar sheirbhís éigin arna t(h)áirgeadh nó arna m(h)alartú trí idirbheart. Is féidir suim shonrach airgid atá le híoc in aghaidh an aonaid chainníochta earra nó seirbhíse a bheith i gceist leis an gcáin, nó is féidir í a ríomh mar chéatadán sonraithe den phraghas in aghaidh an aonaid nó in aghaidh an luacha atá ar na hearraí agus ar na seirbhísí arna dtáirgeadh nó arna malartú trí idirbheart. Maidir le cánacha a chuirtear ar tháirge, is cuma cén t-aonad institiúideach a íocann an cháin, áirítear iad sa cheannteideal “cánacha ar tháirgí”, mura n-áirítear iad go sonrach faoi cheannteideal eile.

               Cánacha de chineál breisluacha (CBL) (D.211)

                     4.17

                        Sainmhíniú: is éard atá i gcáin de chineál breisluacha (CBL) cáin ar earraí nó ar sheirbhísí a bhailíonn gnóthais de réir a chéile agus a mhuirearaítear ina hiomláine sa deireadh thiar ar na ceannaitheoirí críochnaitheacha.
                     Is éard atá faoin gceannteideal seo an cháin bhreisluacha a bhailíonn an rialtas ginearálta agus a chuirtear ar tháirgí náisiúnta agus ar tháirgí allmhairithe, chomh maith le cánacha asbhainteacha eile a fhorchuirtear faoi rialacha atá cosúil leis na rialacha lena rialaítear CBL. CBL a thugtar ar gach cáin de chineál breisluacha. Gné choiteann de chánacha de chineál CBL is ea nach mbíonn oibleagáid ar tháirgeoirí ach an difear idir CBL ar a gcuid díolachán agus CBL ar a gcuid ceannachán atá ceaptha do thomhaltas idirmheánach agus ollfhoirmiú caipitil sheasta a íoc.
                     Déantar CBL a thaifeadadh i bhfoirm ghlan, is e sin le rá:

                                 (a)

                                 luacháiltear aschur earraí agus aschur seirbhísí agus allmhairí gan CBL arna sonrasc a áireamh;

                                 (b)

                                 déantar ceannacháin earraí agus ceannacháin seirbhísí a thaifeadadh agus CBL neamh-asbhainteach san áireamh. Déantar CBL a thaifeadadh mar chostas ceannaitheoirí, agus ní mar chostas díoltóirí, agus ansin mar chostas na gceannaitheoirí sin amháin nach féidir leo é a asbhaint. Déantar an chuid is mó den CBL a thaifeadadh sa chóras mar cháin a íoctar ar úsáidí críochnaitheacha, ar thomhaltas na dteaghlach go príomha.

                           I gcás an gheilleagair iomláin, is ionann CBL agus an difríocht idir an t-iomlán CBL arna sonrasc agus an t-iomlán CBL asbhainteach (féach mír 4.27).

               Cánacha agus dleachtanna ar allmhairí gan CBL a áireamh (D.212)

                     4.18

                        Sainmhíniú: is éard atá i gcánacha agus dleachtanna ar allmhairí gan CBL a áireamh (D.212) íocaíochtaí éigeantacha arna dtobhach ag an rialtas ginearálta nó ag institiúidí an Aontais Eorpaigh ar earraí allmhairithe, gan CBL a áireamh, chun iad a scaoileadh isteach chun saorchúrsaíochta ar an gcríoch eacnamaíoch, agus ar sheirbhísí a sholáthraíonn aonaid neamhchónaitheacha d'aonaid chónaitheacha.
                     Airítear sna híocaíochtaí éigeantacha sin:

                                 (a)

                                 dleachtanna ar allmhairí (D.2121): Is éard atá i gceist leis seo dleachtanna custaim, nó muirir eile ar allmhairí, atá le híoc de réir na dtaraifí custaim ar earraí de chineál ar leith nuair a thagann siad isteach i gcríoch eacnamaíoch na tíre ina n-úsáidfear iad;

                                 (b)

                                 cánacha ar allmhairí, gan CBL agus dleachtanna ar allmhairí a áireamh (D.2122).

                           Áirítear sa cheannteideal seo:

                                 (1)

                                 tobhaigh ar tháirgí talmhaíochta allmhairithe;

                                 (2)

                                 suimeanna cúiteacha airgid arna dtobhach ar allmhairí;

                                 (3)

                                 dleachtanna máil agus cánacha speisialta ar tháirgí allmhairithe áirithe, ar an gcoinníoll go n-íocann an brainse táirgeoirí féin na dleachtanna agus na cánacha ar tháirgí comhchosúla de bhunús intíre;

                                 (4)

                                 cánacha ginearálta ar dhíolacháin iníoctha ar allmhairí earraí agus ar allmhairí seirbhísí;

                                 (5)

                                 cánacha ar sheirbhísí sonracha arna soláthar ag gnóthais neamhchónaitheacha d’aonaid chónaitheacha laistigh den chríoch eacnamaíoch;

                                 (6)

                                 brabús a dhéanann gnóthais phoiblí a bhfuil monaplacht acu ar allmhairí earraí nó ar allmhairí seirbhísí áirithe, agus a aistrítear chuig an stát.

                           Chun cánacha agus dleachtanna ar allmhairí gan CBL a áireamh a ríomh i bhfoirm ghlan, asbhaintear fóirdheontais ar allmhairí (D.311) ó chánacha agus dleachtanna ar allmhairí gan CBL a áireamh (D.212).

               Cánacha ar tháirgí, ach amháin CBL agus cánacha ar allmhairí (D.214)

                     4.19

                        Sainmhíniú: is éard atá i gcánacha ar tháirgí ach amháin CBL agus cánacha ar allmhairí (D.214) cánacha ar earraí agus ar sheirbhísí atá iníoctha mar thoradh ar tháirgeadh, onnmhairiú, díol, aistriú, léasú nó seachadadh na n-earraí nó na seirbhísí sin, nó mar thoradh ar a n-úsáid chun críoch tomhaltais dhílis nó chun críoch foirmiú caipitil dhílis.

                     4.20

                     Áirítear sa cheannteideal seo, go háirithe:

                                 (a)

                                 dleachtanna máil agus cánacha ar thomhaltas (seachas na cinn sin a áirítear i gcánacha agus dleachtanna ar allmhairí);

                                 (b)

                                 dleachtanna stampa ar dhíol táirgí sonracha, amhail deochanna meisciúla nó tobac, agus ar dhoiciméid dlí nó seiceanna;

                                 (c)

                                 cánacha ar idirbhearta airgeadais agus ar idirbhearta caipitil, iníoctha ar cheannach nó ar dhíol sócmhainní neamhairgeadais nó sócmhainní airgeadais, lena n-áirítear airgeadraí. Bíonn siad le híoc nuair a athraítear úinéireacht talún nó úinéireacht sócmhainní eile, ach amháin de dhroim aistrithe caipitil (oidhreachtaí agus bronntanais go príomha). Láimhseáiltear iad mar chánacha ar sheirbhísí idirghabhálaithe;

                                 (d)

                                 cánacha ar chlárú gluaisteán;

                                 (e)

                                 cánacha ar shiamsaíocht;

                                 (f)

                                 cánacha ar chrannchuir, ar chearrbhachas agus ar ghealltóireacht, seachas cánacha ar bhuachan;

                                 (g)

                                 cánacha ar phréimheanna árachais;

                                 (h)

                                 cánacha eile ar sheirbhísí sonracha: óstáin nó lóistín, seirbhísí tithíochta, bialanna, iompar, cumarsáid, fógraíocht;

                                 (i)

                                 cánacha ginearálta ar dhíolacháin nó ar láimhdeachas (gan cánacha de chineál CBL a áireamh) lena n-áirítear cánacha mórdhíola agus miondíola ar mhonaróirí, cánacha ar cheannach, cánacha ar láimhdeachas;

                                 (j)

                                 brabúis monaplachtaí fioscacha arna n-aistriú chuig an stát, ach amháin iad sin a bhfuil monaplacht acu ar allmhairí earraí nó ar allmhairí seirbhísí áirithe (ar áireamh in D.2122). Is éard atá i gceist le monaplachtaí fioscacha gnóthais phoiblí ar deonaíodh monaplacht orthu de réir an dlí ar tháirgeadh nó ar dháileadh earra nó seirbhíse de chineál ar leith chun ioncam a chruinniú seachas chun leas a dhéanamh do bheartas eacnamaíoch nó sóisialta an phobail. Nuair a dheonaítear cumhachtaí monaplachta ar ghnóthas poiblí mar bheartas toiliúil eacnamaíoch nó sóisialta i ngeall ar chineál speisialta an earra nó na seirbhíse nó theicneolaíocht an táirgthe — mar shampla, fóntais phoiblí, oifigí poist agus teileachumarsáid, iarnróid agus mar sin de — ní mheastar gur monaplacht fhioscach é;

                                 (k)

                                 dleachtanna ar onnmhairí agus suimeanna cúiteacha airgid arna mbailiú ar onnmhairí.

                     4.21

                     Chun glanchánacha ar tháirgí a ríomh, asbhaintear fóirdheontais ar tháirgí (D.31) ó chánacha ar tháirgí (D.21).

            Cánacha eile ar tháirgeadh (D.29)

                     4.22

                        Sainmhíniú: is éard atá i gcánacha eile ar tháirgeadh (D.29) na cánacha uile a thabhaíonn gnóthais mar thoradh ar a bheith i mbun táirgthe, is cuma faoi chainníocht nó luach na n-earraí agus na seirbhísí arna dtáirgeadh nó arna ndíol.
                     Féadfaidh cánacha eile ar tháirgeadh a bheith iníoctha i leith na talún, na sócmhainní seasta nó an tsaothair a úsáidtear i bpróiseas an táirgthe nó i leith gníomhaíochtaí nó idirbheart áirithe.

                     4.23

                     Áirítear an méid seo a leanas i gcánacha eile ar tháirgeadh (D.29):

                                 (a)

                                 cánacha ar úinéireacht nó ar úsáid talún, foirgneamh, nó struchtúr eile a úsáideann gnóthais i rith táirgthe (lena n-áirítear úinéir-áititheoirí teaghaisí);

                                 (b)

                                 cánacha ar úsáid sócmhainní seasta (mar shampla feithiclí, innealra agus trealamh) chun críocha táirgthe, is cuma cé acu faoi úinéireacht nó ar cíos atá siad;

                                 (c)

                                 cánacha ar an mbille pá iomlán agus ar an bpárolla;

                                 (d)

                                 cánacha ar idirbhearta idirnáisiúnta (mar shampla taisteal ar an gcoigríoch, seoltáin eachtracha, nó idirbhearta dá samhail le neamhchónaithigh) chun críocha táirgthe;

                                 (e)

                                 cánacha a íocann gnóthais as ceadúnais ghnó agus ceadúnais ghairme, má dheonaítear na ceadúnais sin go huathoibríoch nuair a íoctar na suimeanna atá dlite. Sa chás sin is dócha nach bhfuil iontu ach bealach le hioncam a ghnóthú, cé go mb’fhéidir go dtabharfadh an rialtas deimhniú nó údarú mar mhalairt air. Mar sin féin, má úsáideann an rialtas ceist na gceadúnas ar mhaithe le feidhm cheart rialála éigin, mar shampla seiceálacha a dhéanamh ar oiriúnacht nó ar shábháilteacht na n-áitreabh gnó, ar iontaofacht nó ar shábháilteacht an trealaimh a úsáidtear, ar inniúlacht ghairmiúil na foirne atá fostaithe, nó ar cháilíocht agus ar chaighdeán na n-earraí nó na seirbhísí a tháirgtear mar choinníoll faoina ndeonaítear ceadúnas dá leithéid, láimhseáiltear na híocaíochtaí mar cheannach seirbhísí arna soláthar, ach amháin má tá na suimeanna a mhuirearaítear as na ceadúnais as compás le costais na seiceálacha a dhéanann an rialtas;

                                 (f)

                                 cánacha ar thruailliú de dheasca gníomhaíochtaí táirgthe. Is éard atá i gceist leo sin cánacha arna dtobhach ar astú nó ar scaoileadh gás díobhálach, leachtanna díobhálacha nó substaintí dochracha eile isteach sa chomhshaol. Níl ar áireamh iontu íocaíochtaí a dhéantar i gcomhair bailiú agus diúscairt dramhaíola nó substaintí dochracha ag údaráis phoiblí, arb ionann an méid sin agus tomhaltas idirmheánach gnóthais;

                                 (g)

                                 tearc-chúiteamh CBL i ngeall ar an gcóras cothromráta, rud atá coitianta go maith in earnáil na talmhaíochta.

                     4.24

                     Ní áirítear i gcánacha eile ar tháirgeadh cánacha ar úsáid phearsanta feithiclí etc. ag teaghlaigh, cánacha a thaifeadtar faoi chánacha reatha ar ioncam, ar rachmas, etc.

            Cánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí a íoctar le hinstitiúidí an Aontais Eorpaigh

                     4.25

                     Áirítear sna cánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí a íoctar le hinstitiúidí an Aontais Eorpaigh na cánacha seo a leanas a bhailíonn na rialtais náisiúnta thar ceann institiúidí an Aontais Eorpaigh: fáltais ón gcomhbheartas talmhaíochta; tobhaigh ar tháirgí talmhaíochta allmhairithe, suimeanna cúiteacha airgid arna dtobhach ar onnmhairí agus ar allmhairí, tobhaigh ar tháirgeadh siúcra agus an cháin ar iseaglúcós, cánacha comhfhreagrachta ar bhainne agus ar ghránaigh; fáltais ó thrádáil le tríú tíortha: dleachtanna custaim arna dtobhach ar bhonn Tharaif Chomhtháite na gComhphobal Eorpach (TARIC).
                     Níl ar áireamh sna cánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí a íoctar le hinstitiúidí an Aontais Eorpaigh an tríú hacmhainn dhílis atá bunaithe ar CBL, rud atá ar áireamh in aistrithe reatha eile faoin gceannteideal “acmhainní dílse an AE atá bunaithe ar CBL agus OIN” (D.76) (féach mír 4.140).

            Cánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí: tráth taifeadta agus na suimeanna atá le taifeadadh

                     4.26

                     Taifeadadh cánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí: déantar cánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí a thaifeadadh nuair atá na gníomhaíochtaí, na hidirbhearta nó na teagmhais eile ann a chruthaíonn na dliteanais chun cánacha a íoc.

                     4.27

                     Mar sin féin, tá roinnt gníomhaíochtaí eacnamaíocha, idirbhearta eacnamaíocha agus teagmhais eacnamaíocha ann, as a dtagann oibleagáid cánacha a íoc, nach dtugann na húdaráis chánacha faoi deara. Ní thagann sócmhainní airgeadais ná dliteanais i bhfoirm iníoctha nó infhála as gníomhaíochtaí, idirbhearta ná teagmhais dá leithéidí. Ní thaifeadtar ach na méideanna atá fianaithe le measúnaithe cánacha, dearbhuithe, nó le hionstraimí eile a chruthaíonn dliteanais i bhfoirm oibleagáide íocaíochta a bheith ar cháiníocóirí. Ní dhéantar leitháireamh i gcás cánacha nach bhfuil fianaithe le measúnuithe cánacha.
                     As dhá fhoinse a thagann na cánacha a thaifeadtar sna cuntais: suimeanna atá fianaithe le measúnuithe agus dearbhuithe nó le fáltais airgid.

                                 (a)

                                 Má úsáidtear measúnuithe agus dearbhuithe, déantar na suimeanna a choigeartú le comhéifeacht a léireoidh suimeanna measúnaithe agus suimeanna dearbhaithe nár bailíodh riamh. Rogha eile is ea aistriú caipitil (D.995) mar a thuairiscítear i bpointe (j) de mhír 4.165 chuig na hearnálacha ábhartha dar luach arb ionann é agus an coigeartú sin a thaifeadadh. Déantar meastachán ar na comhéifeachtaí ar bhonn taithí a fuarthas cheana agus an ionchais reatha i leith suimeanna measúnaithe agus suimeanna dearbhaithe nár bailíodh riamh. Bainfidh siad go sonrach le cineálacha éagsúla cánacha.

                                 (b)

                                 Má úsáidtear fáltais airgid, déantar iad a choigeartú de réir ama ionas go luaitear an t-airgead tirim leis an uair a rinneadh an ghníomhaíocht as ar eascair an dliteanas cánach. Bunaítear an coigeartú sin ar an meándifríocht ama idir an ghníomhaíocht agus an fáltas ó cháin.

                     4.28

                     Áirítear i luach iomlán na gcánacha a thaifeadtar ús a mhuirearaítear ar riaráistí cánacha dlite agus fíneálacha a fhorchuireann údaráis chánacha nuair nach féidir idirdhealú a dhéanamh idir an t-ús agus na fíneálacha sin. Áirítear i luach iomlán na gcánacha muirir a fhorchuirtear i ndáil le bailiú nó aisghabháil cánacha atá gan íoc. Laghdaítear an luach iomlán le suim aon lacáistí cánach a dhéanann an rialtas ginearálta mar bheartas eacnamaíoch agus aon aisíocaíochtaí cánach a dhéantar mar gheall ar íocaíochtaí iomarcacha.

                     4.29

                     I gcóras na gcuntas, taifeadtar cánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí (D.2) mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 ar thaobh na n-úsáidí, i gcuntas giniúna ioncaim an gheilleagair iomláin;

                                 (b)

                                 ar thaobh na n-acmhainní, i gcuntas leithdháilte ioncaim phríomha earnáil an rialtais ghinearálta agus sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha.

                           Déantar cánacha ar tháirgí a thaifeadadh faoi acmhainní i gcuntas earraí agus seirbhísí an gheilleagair iomláin. Ar an dóigh sin, is féidir acmhainní earraí agus acmhainní seirbhísí — nithe a luacháiltear gan cánacha ar tháirgí a áireamh — a chomhardú leis na húsáidí, nithe a luacháiltear agus na cánacha a leithéid san áireamh.
                     Taifeadtar cánacha eile ar tháirgeadh (D.29) faoi “úsáidí” i gcuntais giniúna ioncaim na dtionscal nó na n-earnálacha a íocann iad.

            FÓIRDHEONTAIS (D.3)

                     4.30

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfóirdheontais (D.3) íocaíochtaí reatha gan chontrapháirteanna a dhéanann an rialtas ginearálta nó institiúidí an Aontais Eorpaigh le táirgeoirí cónaitheacha.
                     Seo a leanas samplaí de chuspóirí a d’fhéadfadh a bheith le fóirdheontais a thabhairt:

                                 (a)

                                 tionchar a imirt ar leibhéil táirgthe;

                                 (b)

                                 tionchar a imirt ar phraghsanna táirgí; nó

                                 (c)

                                 tionchar a imirt ar luach saothair fhachtóirí an táirgthe.

                           Ní féidir le táirgeoirí neamh-mhargaidh fóirdheontais eile ar tháirgeadh a fháil ach amháin má bhraitheann na híocaíochtaí sin ar rialacháin ghinearálta is infheidhme maidir le táirgeoirí margaidh agus táirgeoirí neamh-mhargaidh.
                     Ní dhéantar fóirdheontais ar tháirgí a thaifeadadh in aschur neamh-mhargaidh (P.13).

                     4.31

                     Ní chumhdaíonn fóirdheontais a dheonaíonn institiúidí an Aontais Eorpaigh ach aistrithe reatha a dhéanann siad go díreach le haonaid táirgthe chónaitheacha.

                     4.32

                     Aicmítear fóirdheontais mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 fóirdheontais ar tháirgí (D.31):

                                             (1)

                                             fóirdheontais ar allmhairí (D.311);

                                             (2)

                                             fóirdheontais eile ar tháirgí (D.319);

                                 (b)

                                 fóirdheontais eile ar tháirgeadh (D.39).

            Fóirdheontais ar tháirgí (D.31)

                     4.33

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfóirdheontais ar tháirgí (D.31) fóirdheontais is iníoctha in aghaidh an aonaid ar earra nó ar sheirbhís éigin arna t(h)áirgeadh nó arna (h)allmhairiú.
                     Is féidir méid na bhfóirdheontas ar tháirgí a shonrú ar na bealaí seo a leanas:

                                 (a)

                                 suim shonrach airgid in aghaidh aonad cainníochta an earra nó na seirbhíse;

                                 (b)

                                 céatadán sonraithe den phraghas in aghaidh an aonaid;

                                 (c)

                                 an difear idir spriocphraghas sonraithe agus praghas an mhargaidh a d’íoc ceannaitheoir.

                           Is gnách go mbíonn fóirdheontas ar tháirge iníoctha nuair a tháirgtear, nuair a dhíoltar nó nuair a allmhairítear é agus féadfaidh sé a bheith iníoctha in imthosca eile freisin, e.g. nuair a aistrítear, nuair a léasaítear nó nuair a sheachadtar é chun críche tomhaltais dhílis nó chun críche foirmiú caipitil dhílis.
                     Ní bhaineann fóirdheontais ar tháirgí ach le haschur margaidh (P.11) nó le haschur chun críche úsáide críochnaithí dílse (P.12).

               Fóirdheontais ar allmhairí (D.311)

                     4.34

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfóirdheontais ar allmhairí (D.311) fóirdheontais ar earraí agus ar sheirbhísí a bhíonn iníoctha nuair a thrasnaíonn na hearraí an teorainn lena n-úsáid sa chríoch eacnamaíoch nó nuair a sheachadtar na seirbhísí go haonaid institiúideacha chónaitheacha.
                     Féadfaidh a bheith ar áireamh i bhfóirdheontais ar allmhairí caillteanais arna dtabhú mar bheartas toiliúil rialtais ag eagraíochtaí trádála rialtais a bhfuil sé d’fheidhm acu táirgí a cheannach ó neamhchónaithigh agus iad a dhíol ar aghaidh le cónaithigh ar phraghsanna níos ísle.

               Fóirdheontais eile ar tháirgí (D.319)

                     4.35

                     Áirítear an méid seo a leanas i bhfóirdheontais eile ar tháirgí (D.319):

                                 (a)

                                 fóirdheontais ar tháirgí a úsáidtear sa chríoch baile: is éard atá i gceist leo sin, fóirdheontais is iníoctha le táirgeoirí cónaitheacha i leith a dtáirgeachta a úsáidtear nó a thomhlaítear laistigh den chríoch eacnamaíoch;

                                 (b)

                                 caillteanais eagraíochtaí trádála rialtais a bhfuil sé d’fheidhm acu táirgí táirgeoirí cónaitheacha a cheannach agus iad a dhíol ar aghaidh le cónaithigh nó neamhchónaithigh ar phraghsanna níos ísle, nuair a thabhaítear iad mar bheartas toiliúil eacnamaíoch nó sóisialta rialtais;

                                 (c)

                                 fóirdheontais do chorparáidí agus do shamhailchorparáidí chun caillteanais leanúnacha a chúiteamh, caillteanais a thabhaíonn siad ar a ngníomhaíochtaí táirgthe mar thoradh ar phraghsanna atá níos ísle ná a meánchostais táirgthe a ghearradh mar bheartas toiliúil eacnamaíoch nó sóisialta rialtais nó Eorpach;

                                 (d)

                                 fóirdheontais dhíreacha ar onnmhairí atá iníoctha go díreach le táirgeoirí cónaitheacha nuair a fhágann na hearraí an chríoch eacnamaíoch nó nuair a sholáthraítear na seirbhísí do neamhchónaithigh — ach amháin cánacha ar tháirgí a íocadh roimh ré arna n-aisíoc ag an teorainn custaim agus tarscaoileadh cánacha a bheadh dlite dá mbeadh na hearraí le díol nó le húsáid laistigh den chríoch eacnamaíoch.

            Fóirdheontais eile ar tháirgeadh (D.39)

                     4.36

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhfóirdheontais eile ar tháirgeadh (D.39) fóirdheontais, ach amháin fóirdheontais ar tháirgí, a fhéadfaidh aonaid táirgthe chónaitheacha a fháil de thoradh táirgeadh a bheith ar siúl acu.
                     I gcás a gcuid aschuir neamh-mhargaidh, ní féidir le táirgeoirí neamh-mhargaidh fóirdheontais eile ar tháirgeadh a fháil ach amháin má bhraitheann na híocaíochtaí sin ón rialtas ginearálta ar rialacháin ghinearálta is infheidhme maidir le tairgeoirí margaidh agus le táirgeoirí neamh-mhargaidh freisin.

                     4.37

                     Áirítear an méid seo a leanas i bhfóirdheontais eile ar tháirgeadh (D.39):

                                 (a)

                                 fóirdheontais ar an bpárolla nó ar an bhfórsa saothair: i.e. fóirdheontais is iníoctha ar bhille pá iomlán nó ar an mbille tuarastail iomlán, nó ar an bhfórsa saothair iomlán nó ar fhostú cineálacha áirithe daoine amhail daoine faoi mhíchumas coirp nó daoine a bhí dífhostaithe ar feadh tréimhsí fada, nó ar chostais scéimeanna oiliúna arna n-eagrú nó arna maoiniú ag gnóthais;

                                 (b)

                                 fóirdheontais chun truailliú a laghdú: is éard atá i gceist leo seo, fóirdheontais reatha lena mbeartaítear go gcumhdófar roinnt de na costais, nó na costais ar fad, a bhaineann le próiseáil bhreise a dhéantar chun scaoileadh truailleán isteach sa chomhshaol a laghdú nó a dhíothú;

                                 (c)

                                 deontais faoisimh i leith úis a thugtar d’aonaid táirgthe cónaitheacha, fiú má tá sé beartaithe leo foirmiú caipitil a spreagadh. Nuair atá dhá chuspóir i gceist le deontas, mar atá amúchadh an fhéich a mhaoiniú agus an t-ús air a íoc, agus nuair nach féidir é a chionroinnt ar an dá eilimint, déantar an deontas iomlán a láimhseáil mar dheontas infheistíochta. Is éard atá i ndeontais faoisimh i leith úis, aistrithe reatha a ceapadh chun costais oibriúcháin a laghdú ar tháirgeoirí. Láimhseáiltear sna cuntais iad mar fhóirdheontais do na táirgeoirí a bhaineann leas astu, fiú nuair a íocann an rialtas an difríocht san ús go díreach leis an institiúid creidmheasa a thugann an iasacht;

                                 (d)

                                 cúiteamh iomarcach CBL i ngeall ar an gcóras cothromráta, rud a dhéantar go minic in earnáil na talmhaíochta.

                     4.38

                     Ní láimhseáiltear an méid seo a leanas mar fhóirdheontais (D.3):

                                 (a)

                                 aistrithe reatha ón rialtas ginearálta chuig teaghlaigh ina gcáil mar thomhaltóirí. Láimhseáiltear iad mar shochair shóisialta (D.62 nó D.63) nó mar aistrithe reatha ilghnéitheacha (D.75);

                                 (b)

                                 aistrithe reatha idir codanna éagsúla den rialtas ginearálta ina gcáil mar tháirgeoirí táirgí agus seirbhísí neamh-mhargaidh, ach amháin fóirdheontais eile ar tháirgeadh (D.39). Léirítear aistrithe reatha faoin gceannteideal aistrithe reatha laistigh den rialtas ginearálta (D.73);

                                 (c)

                                 deontais infheistíochta (D.92);

                                 (d)

                                 íocaíochtaí neamhghnácha isteach i gcistí árachais shóisialta, a mhéad is a ceapadh íocaíochtaí den sórt sin chun cúlchistí achtúireacha na gcistí sin a mhéadú. Léirítear íocaíochtaí dá leithéidí faoin gceannteideal aistrithe caipitil eile (D.99);

                                 (e)

                                 aistrithe a chuireann an rialtas ginearálta chuig corparáidí neamhairgeadais agus samhailchorparáidí neamhairgeadais chun caillteanais a carnadh thar roinnt blianta airgeadais a chumhdach, nó chun caillteanais eisceachtúla i ngeall ar thosca nach bhfuil smacht ag an ngnóthas orthu a chumhdach, a thaifeadtar mar aistrithe caipitil eile (D.99);

                                 (f)

                                 cealú na bhfiach arna dtabhú ag aonaid táirgthe i leith an rialtais (mar shampla, mar gheall ar airleacain a thug gníomhaireacht rialtais do ghnóthas neamhairgeadais ag a bhfuil caillteanais trádála carntha thar roinnt blianta airgeadais). Is mar aistrithe caipitil eile (D.99) a láimhseáiltear idirbhearta den sórt sin sna cuntais;

                                 (g)

                                 íocaíochtaí a dhéanann an rialtas ginearálta nó an chuid eile den domhan as damáiste d’earraí caipitil nó as caillteanais earraí caipitil mar thoradh ar ghníomhartha cogaidh, imeachtaí polaitiúla eile nó tubaistí nádúrtha. Taifeadtar mar aistrithe caipitil eile (D.99) iad;

                                 (h)

                                 scaireanna agus gnáthscaireanna eile a cheannaigh an rialtas ginearálta i ngnóthais chorparáideacha, agus a thaifeadtar faoin gceannteideal cothromas agus scaireanna i gcistí infheistíochta (AF.5);

                                 (i)

                                 íocaíochtaí a dhéanann gníomhaireacht de chuid an rialtais ghinearálta a bhfuil freagracht glactha chuici féin as muirir pinsin neamhghnácha a dhéanann difear do ghnóthas poiblí. Mar aistrithe reatha ilghnéitheacha (D.75) a thaifeadtar na híocaíochtaí sin;

                                 (j)

                                 íocaíochtaí a dhéanann an rialtas ginearálta le táirgeoirí margaidh d’fhonn íoc, go hiomlán nó i bpáirt, as earraí agus seirbhísí a sholáthraíonn na táirgeoirí margaidh sin, go díreach agus ar bhonn aonraic, do theaghlaigh i gcomhthéacs rioscaí sóisialta agus riachtanas sóisialta (féach mír 4.84), agus atá de cheart ag na teaghlaigh sin. Áirítear na híocaíochtaí sin i gcaiteachas an rialtais ghinearálta ar thomhaltas aonair (P.31) agus ina dhiaidh sin in aistrithe sóisialta comhchineáil — táirgeadh chun críoch margaidh arna cheannach ag an rialtas agus ag INBFTanna (D.632) agus tomhaltas aonair iarbhír na dteaghlach (P.41).

                     4.39

                     Tráth taifeadta: Déantar fóirdheontais (D.3) a thaifeadadh tráth a tharlaíonn an t-idirbheart nó an teagmhas (táirgeadh, díol, allmhairiú, etc.) is cúis leis an bhfóirdheontas.
                     Seo a leanas roinnt samplaí sonracha:

                                 (a)

                                 déantar fóirdheontais arb ionann iad agus an difríocht idir an praghas ceannaigh agus an praghas díola arna mhuirearú ag gníomhaireacht trádála rialtais a thaifeadadh tráth a cheannaíonn an ghníomhaireacht na hearraí;

                                 (b)

                                 déantar fóirdheontais lena mbeartaítear caillteanas arna thabhú ag táirgeoir a chumhdach a thaifeadadh an tráth a chinneann an ghníomhaireacht de chuid an rialtais láir an caillteanas a chumhdach.

                     4.40

                     Taifeadtar fóirdheontas (D.3) mar:

                                 (a)

                                 úsáidí diúltacha i gcuntas giniúna ioncaim an gheilleagair iomláin;

                                 (b)

                                 acmhainní diúltacha i gcuntas leithdháilte ioncaim phríomha earnáil an rialtais ghinearálta agus sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha.

                           Déantar fóirdheontais ar tháirgí a thaifeadadh mar acmhainní diúltacha i gcuntas earraí agus seirbhísí an gheilleagair iomláin.
                     Taifeadtar fóirdheontais eile ar tháirgeadh (D.39) mar acmhainní i gcuntas giniúna ioncaim na dtionscal nó na n-earnálacha a fhaigheann iad.
                     Is iad seo a leanas iarmhairtí córais ilrátaí mhalairte ar chánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí agus ar fhóirdheontais: níl ilrátaí malairte infheidhme faoi láthair sna Ballstáit. I gcóras dá leithéid:

                                 (a)

                                 déantar cánacha intuigthe ar allmhairí a láimhseáil mar chánacha ar allmhairí, gan CBL agus dleachtanna ar allmhairí a áireamh (D.2122);

                                 (b)

                                 déantar cánacha intuigthe ar onnmhairí a láimhseáil mar chánacha ar tháirgí, ach amháin CBL agus cánacha ar allmhairí (D.214);

                                 (c)

                                 déantar fóirdheontais intuigthe ar allmhairí a láimhseáil mar fhóirdheontais ar allmhairí (D.311);

                                 (d)

                                 déantar fóirdheontais intuigthe ar onnmhairí a láimhseáil mar fhóirdheontais eile ar tháirgí (D.319).

            IONCAM Ó MHAOIN (D.4)

                     4.41

                        Sainmhíniú: fabhraíonn ioncam ó mhaoin (D.4) nuair a chuireann úinéirí sócmhainní airgeadais agus acmhainní nádúrtha ar fáil d’aonaid institiúideacha eile. “Ioncam ó infheistíocht” a thugtar ar an ioncam iníoctha as sócmhainní airgeadais a úsáid agus “cíos” a thugtar ar an ioncam iníoctha as acmhainn nádúrtha a úsáid. Suim an ioncaim ó infheistíocht agus ó chíos atá in ioncam ó mhaoin.
                     Mar seo a leanas a aicmítear ioncaim ó mhaoin:

                                 (a)

                                 ús (D.41);

                                 (b)

                                 ioncam dáilte corparáidí (D.42):

                                             (1)

                                             díbhinní (D.421);

                                             (2)

                                             aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí (D.422);

                                 (c)

                                 tuilleamh athinfheistithe ó infheistíocht dhíreach eachtrach (D.43);

                                 (d)

                                 ioncam eile ó infheistíocht (D.44):

                                             (1)

                                             ioncam ó mhaoin atá curtha i leith sealbhóirí polasaí árachais (D.441);

                                             (2)

                                             ioncam ó infheistíocht atá iníoctha i leith teidlíochtaí pinsean (D.442);

                                             (3)

                                             ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith scairshealbhóirí i gcistí comhinfheistíochta (D.443);

                                 (e)

                                 cíosanna (D.45).

            Ús (D.41)

                     4.42

                        Sainmhíniú: is éard atá in ús (D.41) ioncam ó mhaoin infhála ag úinéirí na n-acmhainní airgeadais chun é a chur ar láimh aonaid institiúidigh eile. Tá feidhm aige maidir leis na hacmhainní airgeadais seo a leanas:

                                 (a)

                                 taiscí (AF.2);

                                 (b)

                                 urrúis fiachais (AF.3);

                                 (c)

                                 iasachtaí (AF.4);

                                 (d)

                                 cuntais eile infhála (AF.8).

                           Is mar ús a láimhseáiltear ioncam ó shealúchais agus leithdháiltí a bhaineann le CTSanna agus ioncam ó chuntais óir neamh-leithdháilte. Is iad na héilimh atá ag creidiúnaithe ar fhéichiúnaithe na sócmhainní airgeadais as a dtagann ús. Tugann creidiúnaithe cistí ar iasacht d’fhéichiúnaithe agus cruthaítear ceann de na hionstraimí airgeadais atá liostaithe thuas dá bharr.

               Ús ar thaiscí agus ar iasachtaí

                     4.43

                     Áirítear sna suimeanna úis ar iasachtaí agus ar thaiscí atá iníoctha le hinstitiúidí airgeadais agus infhála uathu coigeartú i leith éarlaise atá in ionannas le híocaíocht intuigthe as na seirbhísí arna soláthar ag na hinstitiúidí airgeadais ó thaobh iasachtaí a sholáthar agus glacadh le taiscí. Roinntear an íocaíocht nó an admháil ina dá chuid, i.e. an chuid a bhaineann le seirbhís agus an chuid eile a bhaineann le coincheap an úis sna cuntais náisiúnta. Ní mór na híocaíochtaí nó na hadmhálacha a fhaigheann nó a thugann na hinstitiúidí airgeadais, nithe ar a dtugtar ús bainc, a dheighilt ionas go bhféadfar coincheap an úis sna cuntais náisiúnta agus na costais seirbhíse a thaifeadadh ar leithligh. Is é luachanna measta na muirear iníoctha an difear diúltach idir na méideanna úis sna cuntais náisiúnta arna n-íoc ag iasachtaithe le hinstitiúidí airgeadais agus ús bainc, agus is é méid an mhuirir sheirbhíse iníoctha an difear dearfach idir ús infhála ag taisceoirí sna cuntais náisiúnta agus ús bainc. Is mar dhíolacháin seirbhísí a thaifeadtar luachanna na muirear i gcuntais táirgeachta na n-institiúidí airgeadais agus is mar úsáidí a thaifeadtar iad i gcuntais a gcustaiméirí.

               Ús ar urrúis fiachais

                     4.44

                     Is éard atá in ús ar urrúis fiachais ús ar bhillí agus ar ionstraimí gearrthéarmacha dá samhail agus ús ar bhannaí agus ar bhintiúir.

            Ús ar bhillí agus ar ionstraimí gearrthéarmacha dá samhail

                     4.45

                     Is é an difríocht idir an t-aghaidhluach agus an praghas a íoctar nuair a eisítear an ionstraim (i.e. an lascaine) an t-ús is iníoctha le linn shaolré an bhille a thomhas. Níl gnóthachan sealúchais i gceist leis an méadú ar luach bille i ngeall ar charnadh úis fhabhraithe ós rud é gur méadú ar an bpríomhshuim gan íoc is cúis leis seachas athrú ar phraghas na sócmhainne. Déantar athruithe eile ar luach an bhille a láimhseáil mar ghnóthachain sealúchais/caillteanais sealúchais.

            Ús ar bhannaí agus ar bhintiúir

                     4.46

                     Is éard is bannaí agus bintiúir ann urrúis fhadtéarmacha a thugann an ceart neamhchoinníollach don sealbhóir ioncam airgid seasta, nó ioncam airgid inathraithe arna shocrú le conradh, a fháil i bhfoirm íocaíochtaí cúpóin, nó suim sheasta luaite ar dháta sonrach nó ar dhátaí sonracha nuair a fhuasclaítear an t-urrús, nó an dá théarma seo.

                                 (a)

                                 Bannaí cúpóin nialasaigh: níl aon íocaíochtaí cúpóin i gceist. Ní mór an t-ús a bhunaítear ar an difríocht idir an praghas fuascailte agus an praghas eisiúna a dháileadh thar na blianta go dtí aibíocht an bhanna. Déanann sealbhóir an bhanna an t-ús a fhabhraíonn gach bliain a athinfheistiú sa bhanna, agus dá bhrí sin déantar iontrálacha contrapháirte, cothrom le luach an úis fhabhraithe, a thaifeadadh sa chuntas airgeadais mar éadáil tuilleadh bannaí i leith an tsealbhóra agus mar eisiúint tuilleadh bannaí i leith an eisitheora nó an fhéichiúnaí (i.e. mar mhéadú ar “méid” an bhanna bhunaidh).

                                 (b)

                                 Bannaí eile, lena n-áirítear bannaí mórlascaine. Tá dhá chuid san ús:

                                             (1)

                                             suim an ioncaim airgid infhála ó íocaíochtaí cúpóin gach tréimhse;

                                             (2)

                                             suim an úis a fhabhraíonn gach tréimhse atá inchurtha i leith na difríochta idir an praghas fuascailte agus an praghas eisiúna, agus a ríomhtar sa tslí chéanna le bannaí cúpóin nialasaigh.

                                 (c)

                                 Urrúis treoirnaisc:

                                             (1)

                                             tá suimeanna na n-íocaíochtaí cúpóin agus/nó an phríomhshuim gan íoc nasctha le hinnéacs praghsanna ginearálta. Déantar an t-athrú ar luach na príomhshuime gan íoc, idir tús agus deireadh tréimhse áirithe cuntasaíochta i ngeall ar ghluaiseacht san innéacs ábhartha, a láimhseáil mar ús a fhabhraíonn i rith na tréimhse sin, sa bhreis ar aon ús dlite le híoc i rith na tréimhse sin;

                                             (2)

                                             tá na méideanna atá le híoc nasctha le hinnéacs cúng ina n-áirítear spreagadh maidir le gnóthachain sealúchais. Tá fabhruithe úis le cinneadh tríd an ráta fabhraithe a shocrú tráth an eisiúna. Dá bhrí sin, is é atá san ús an difear idir an praghas eisiúna agus ionchas an mhargaidh, ag an tús, i gcás gach íocaíochta a mbeidh ar an bhféichiúnaí a dhéanamh; taifeadtar an méid sin mar ús a fhabhraíonn le linn shaolré na hionstraime. Sa chur chuige seo taifeadtar mar ioncam an toradh achtúireach tráth na heisiúna agus corpraítear torthaí an innéacsaithe a bhfuil súil leo tráth a cruthaíodh an ionstraim. Is é a bhíonn de thoradh ar an innéacs bunúsach imeacht ón mbealach a rabhthas ag súil leis, gnóthachain nó caillteanais nach gcealófar, de ghnáth, le linn shaolré na hionstraime.

                           Athinfheistítear san urrús an t-ús a fhabhraíonn mar thoradh ar an inneacsú, agus ní mór é a thaifeadadh i gcuntais airgeadais an tsealbhóra agus an eisitheora.

               Babhtálacha ráta úis agus comhaontuithe ar réamhráta

                     4.47

                     Aon íocaíocht a thagann as aon chineál comhaontaithe babhtála, taifeadtar í mar idirbheart díorthach airgeadais sa chuntas airgeadais agus ní mar ús ó ioncam ó mhaoin. Déantar idirbhearta faoi chomhaontuithe ar réamhráta a thaifeadadh mar idirbhearta díorthach airgeadais sa chuntas airgeadais; ní thaifeadtar mar ioncam ó mhaoin iad.

               Ús ar léasanna airgeadais

                     4.48

                     Is éard atá i léas airgeadais modh chun ceannach innealra agus trealaimh, mar shampla, a mhaoiniú. Ceannaíonn an léasóir an trealamh agus conraíonn an léasaí cíosanna a íoc lena bhféadfaidh an léasóir, thar thréimhse an chonartha, a chostais ar fad, nó geall leis na costais ar fad, a aisghabháil, lena n-áirítear ús a lig sé uaidh i ngeall ar an airgead a chaith sé ar an trealamh.
                     Láimhseáiltear an léasóir faoi mar a thabharfadh sé iasacht don léasaí, cothrom le luach phraghas an cheannaitheora a íocadh ar an tsócmhainn, agus íoctar an iasacht le linn thréimhse an léasa. Dá bhrí sin, glactar leis go bhfuil dhá chomhpháirt ar áireamh sa chíos a íocann an léasaí i ngach tréimhse: aisíocaíocht i leith na príomhshuime agus íocaíocht i leith an úis. Déantar an ráta úis ar an iasacht bharúlach a chinneadh i bhfianaise an ghaoil idir an tsuim iomlán a íoctar i gcíosanna thar shaolré an léasa agus praghas an cheannaitheora ar an tsócmhainn. Laghdaíonn an chuid sin den íocaíocht cíosa atá in ionannas le cíos le linn shaolré an léasa agus an phríomhshuim á haisíoc. Déantar an iasacht tosaigh a thóg léasaí, mar aon le haisíocaíochtaí na príomhshuime ina dhiaidh sin, a thaifeadadh i gcuntais airgeadais an léasóra agus an léasaí. Déantar na híocaíochtaí úis a thaifeadadh mar ús sna cuntais dáilte phríomha ioncaim.

               Ús eile

                     4.49

                     Tá an méid seo a leanas i gceist le hús eile:

                                 (a)

                                 ús a mhuirearaítear ar rótharraingtí bainc;

                                 (b)

                                 ús breise a íoctar ar shuimeanna a fhágtar i dtaisce níos faide ná mar a comhaontaíodh ag an tús; agus

                                 (c)

                                 íocaíochtaí a chinntear trí chrannchur le sealbhóirí bannaí.

               Tráth taifeadta

                     4.50

                     Déantar ús a thaifeadadh ar bhonn fabhraithe, is é sin le rá, déantar ús a thaifeadadh mar a fhabhraíonn sé ar bhonn leanúnach ar an gcreidiúnaí ar shuim na príomhshuime gan íoc. Ní mór an t-ús a fhabhraíonn i rith gach tréimhse cuntasaíochta a thaifeadadh, cibé acu a íoctar nó nach n-íoctar é iarbhír nó a shuimítear é leis an bpríomhshuim gan íoc. Nuair nach n-íoctar é, taifeadtar an méadú ar an bpríomhshuim sa chuntas airgeadais mar shócmhainn airgeadais atá faighte ag an gcreidiúnaí agus mar dhliteanais den mhéid céanna atá faighte ag an bhféichiúnaí.

                     4.51

                     Déantar ús a thaifeadadh sula n-asbhaintear cánacha arna dtobhach air. Déantar ús a fhaightear agus a íoctar a thaifeadadh agus deontais faoisimh i leith úis san áireamh, cibé acu a íoctar nó nach n-íoctar na deontais sin go díreach le hinstitiúidí airgeadais nó le tairbhithe (féach mír 4.37).
                     Agus luach na seirbhísí arna soláthar ag idirghabhálaithe airgeadais á leithdháileadh i measc custaiméirí éagsúla, coigeartaítear na híocaíochtaí iarbhír úis nó na fáltais úis le hidirghabhálaithe airgeadais nó uathu chun na corrlaigh a dhíothú, corrlaigh atá in ionannas le muirir intuigthe arna ndéanamh ag na hidirghabhálaithe airgeadais. Ní mór na suimeanna úis a íocann iasachtaithe le hidirghabhálaithe airgeadais a laghdú le luachanna measta na muirear is iníoctha, agus a mhalairt sin ar fad, ní mór na suimeanna úis infhála ag taisceoirí a ardú. Déantar luachanna na muirear a láimhseáil mar íocaíochtaí as seirbhísí arna soláthar ag idirghabhálaithe airgeadais dá gcustaiméirí seachas mar íocaíochtaí úis.

                     4.52

                     Mar seo a leanas a thaifeadtar ús i gcóras na gcuntas:

                                 (a)

                                 faoi acmhainní agus faoi úsáidí i gcuntas leithdháilte ioncaim phríomha na n-earnálacha;

                                 (b)

                                 faoi acmhainní agus faoi úsáidí i gcuntas ioncaim phríomha agus aistrithe reatha na coda eile den domhan.

            Ioncam dáilte corparáidí (D.42)

               Díbhinní (D.421)

                     4.53

                        Sainmhíniú: is éard atá i ndíbhinní (D.421) cineál ioncaim ó mhaoin a thugann teidlíocht d’úinéirí scaireanna (AF.5) ina leith trí bhíthin, mar shampla, cistí a chur ar fáil do chorparáidí.
                     Bealach chun cistí a fháil is ea caipiteal cothromais a chruinniú trí bhíthin scaireanna a eisiúint. Murab ionann is caipiteal as iasacht ní chruthaíonn caipiteal cothromais dliteanas atá seasta i dtéarmaí airgeadaíochta agus ní thugann sé teidlíocht do na sealbhóirí a bhfuil scaireanna acu i gcorparáid ioncam seasta nó ioncam réamhdhearbhaithe a fháil. Is éard atá i gceist le díbhinní an brabús ar fad a dháileann corparáidí ar a scairshealbhóirí nó ar a n-úinéirí.

                     4.54

                     Tá an méid seo a leanas ar áireamh i ndíbhinní freisin:

                                 (a)

                                 scaireanna a eisítear do scairshealbhóirí mar íocaíocht na díbhinne don bhliain airgeadais. Ní áirítear eisiúintí scaireanna bónais atá in ionannas le caipitliú cistí dílse i bhfoirm cúlchistí neamhdháilte agus brabús neamhdháilte ar scaireanna iad a chruthaíonn scaireanna nua a dháiltear ar na scairshealbhóirí i gcomhréir lena sealúchais;

                                 (b)

                                 an t-ioncam a íocann gnóthais phoiblí leis an rialtas ginearálta, gnóthais phoiblí atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha cé nach bhfuil siad comhdhéanta mar ghnóthais phoiblí corparáideacha go foirmiúil;

                                 (c)

                                 ioncaim a ghintear le gníomhaíochtaí neamhbhreathnaithe agus a aistrítear chuig úinéirí corparáidí a ghlacann páirt i ngníomhaíochtaí den sórt sin dá n-úsáid phríobháideach féin.

                     4.55

                     Eisiatar sárdhíbhinní ó dhíbhinní (D.421).
                     Is éard atá i sárdhíbhinní díbhinní atá mór i gcoibhneas leis an leibhéal díbhinní agus tuillimh a bhí ann le tamall anuas. Úsáidtear coincheap an ioncaim indáilte d’fhonn a mheas an bhfuil na díbhinní mór nó nach bhfuil. Tá ioncam indáilte corparáide comhionann le hioncam fiontraíoch móide gach aistriú reatha infhála lúide gach aistriú reatha iníoctha agus lúide an coigeartú i leith an athraithe ar theidlíochtaí pinsin. Úsáidtear an cóimheas idir díbhinní agus ioncam indáilte le tamall gairid anuas chun creatúlacht leibhéal reatha na ndíbhinní a mheas. Má tá barraíocht mhór sna díbhinní a dhearbhaítear, láimhseáiltear na díbhinní arb iad is cúis leis an mbarraíocht mar idirbhearta airgeadais agus aicmítear mar “sárdhíbhinní” iad. Láimhseáiltear sárdhíbhinní den sórt sin mar aistarraingt cothromais úinéirí ón gcorparáid (F.5). Is mar sin a láimhseáiltear corparáidí freisin, is cuma cé acu corparáidí corpraithe nó samhailchorparáidí iad agus cé acu faoi réir rialaithe phríobháidigh eachtraigh nó intíre atá siad.

                     4.56

                     I gcás corparáidí poiblí, is íocaíochtaí móra neamhrialta iad sárdhíbhinní atá níos mó ná ioncam fiontraíoch na tréimhse cuntasaíochta ábhartha agus a mhaoinítear le cúlchistí carntha nó le díolacháin sócmhainní. Is mar aistarraingt cothromais (F.5) a dhéanfar sárdhíbhinní corparáidí poiblí a thaifeadadh agus beidh sé dar luach an difear idir na híocaíochtaí agus ioncam fiontraíochta na tréimhse ábhartha cuntasaíochta (féach mír 20.206).
                     Tá tuairisc ar dhíbhinní eatramhacha i mír 20.207.

                     4.57

                     Tráth taifeadta: Cé go bhfuil díbhinní in ionannas le cuid d’ioncam a gineadh thar tréimhse, ní ar bhonn fabhraithe a thaifeadtar iad. Ar feadh tréimhse giorra tar éis do dhíbhinn a bheith dearbhaithe ach sula mbíonn sé iníoctha, féadfar scaireanna a dhíol ex dividend, rud a chiallaíonn go bhfuil an díbhinn fós iníoctha leis an úinéir ar an dáta ar dearbhaíodh an díbhinn seachas ar an dáta ar a bhfuil sé iníoctha. Dá bhrí sin, is lú luach scaire a dhíoltar ex dividend ná luach scaire a dhíoltar gan an srian sin. Is é tráth taifeadta díbhinní an uair a thosaítear ar phraghas na scaire a lua ar bhonn ex dividend seachas an uair ina bhfuil an díbhinn fós ina cuid de phraghas na scaire.
                     Taifeadtar díbhinní mar:

                                 (a)

                                 úsáidí i gcuntas leithdháilte ioncaim phríomha na n-earnálacha sin ina bhfuil na corparáidí aicmithe;

                                 (b)

                                 acmhainní i gcuntas leithdháilte ioncaim phríomha na n-earnálacha sin ina bhfuil na scairshealbhóirí aicmithe;

                                 (c)

                                 acmhainní agus úsáidí i gcuntas ioncaim phríomha agus aistrithe reatha na coda eile den domhan.

               Aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí (D.422)

                     4.58

                        Sainmhíniú: is éard atá in aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí (D.422) na suimeanna a aistarraingíonn fiontraithe chun a n-úsáide féin as an mbrabús arna thuilleamh ag na samhailchorparáidí atá ina seilbh.
                     Taifeadtar suimeanna den sórt sin sula n-asbhaintear cánacha reatha ar ioncam, ar rachmas, etc., agus meastar i gcónaí gurb iad úinéirí na ngnóthas a íocann iad.
                     Nuair a bhíonn brabús trádála ag samhailchorparáid, bíonn sé de rogha ag an aonad a bhfuil an tsamhailchorparáid sin ina sheilbh cuid den bhrabús nó an brabús ina iomláine a fhágáil sa ghnó, go háirithe chun críoch infheistíochta. Taispeántar an t-ioncam a fhágtar sa ghnó mar choigilt a rinne an tsamhailchorparáid, agus ní dhéantar ach an brabús a d’aistarraing na haonaid úinéirí a thaifeadadh sna cuntais faoin gceannteideal aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí.

                     4.59

                     Nuair a dhéanann oifigí brainse, gníomhaireachtaí, etc. de chuid gnóthas cónaitheach brabús sa chuid eile den domhan, taispeántar tuilleamh arna choimeád mar thuilleamh athinfheistithe ó infheistíocht dhíreach eachtrach (D.43) a mhéad a láimhseáiltear na hoifigí brainse seo etc. mar aonaid neamhchónaitheacha. Ní dhéantar ach an t-ioncam arna aistriú chuig an máthairghnóthas a láimhseáil sna cuntais mar aistarraingtí ó ioncam samhailchorparáidí arna fháil ón gcuid eile den domhan. Cuirtear na prionsabail chéanna i bhfeidhm chun déileáil leis an gcaidreamh idir oifigí brainse, gníomhaireachtaí, etc. atá ag oibriú ar an gcríoch eacnamaíoch agus an máthairghnóthas neamhchónaitheach a bhfuil siad ina sheilbh.

                     4.60

                     Áirítear in aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí an glanbharrachas oibriúcháin a fhaigheann cónaithigh i gcáil úinéirí talún agus úinéirí foirgneamh sa chuid eile den domhan, nó a fhaigheann neamhchónaithigh i gcáil úinéirí talún nó úinéirí foirgneamh ar an gcríoch eacnamaíoch lena mbaineann. Maidir le hidirbhearta talún agus foirgneamh a dhéanann aonaid neamhchónaitheacha ar chríoch eacnamaíoch tíre, cruthaítear aonaid chónaitheacha bharúlacha ina bhfuil an cothromas faoi úinéireacht na n-úinéirí neamhchónaitheacha.
                     Déantar luach cíosa teaghaisí úinéir-áitithe ar an gcoigríoch a chlárú mar allmhairí seirbhísí agus déantar an glanbharrachas oibriúcháin comhfhreagrach a chlárú mar ioncam príomha arna fháil ón gcuid eile den domhan; déantar luach cíosa teaghaisí úinéir-áitithe atá i seilbh neamhchónaitheach a chlárú mar onnmhairí seirbhísí agus déantar an glanbharrachas oibriúcháin comhfhreagrach a chlárú mar ioncam príomha arna íoc leis an gcuid eile den domhan.
                     Áirítear in aistarraingtí as ioncam samhailchorapráidí ioncaim a ghineann gníomhaíochtaí neamhbhreathnaithe samhailchorparáidí agus a aistrítear chuig na húinéirí a ghlacann páirt i ngníomhaíochtaí den sórt sin dá n-úsáid phríobháideach.

                     4.61

                     Ní áirítear in aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí suimeanna a fhaigheann a n-úinéirí ó:

                                 (a)

                                 dhíol earraí caipitil sheasta atá ar marthain;

                                 (b)

                                 dhíol talún agus sócmhainní eile neamhtháirgthe;

                                 (c)

                                 aistarraingtí cothromais.

                           Láimhseáiltear suimeanna den sórt sin mar aistarraingtí as cothromas sa chuntas airgeadais ós rud é gur geall iad le leachtú iomlán nó páirteach a gcothromais sa tsamhailchorparáid. Má tá an tsamhailchorparáid faoi úinéireacht an rialtais agus go bhfuil easnamh oibriúcháin mharthanaigh aici mar bheartas toiliúil eacnamaíoch nó sóisialta an rialtais, is mar fhóirdheontais a láimhseáiltear aon aistriú cistí a dhéanann an rialtas go rialta isteach sa ghnóthas chun a chuid caillteanas a chumhdach.

                     4.62

                     Tráth taifeadta: déantar aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí a thaifeadadh tráth a dhéanann na húinéirí iad.

                     4.63

                     I gcóras na gcuntas, taispeántar aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 úsáidí i gcuntas leithdháilte ioncaim phríomha na n-earnálacha sin ina bhfuil na samhailchorparáidí aicmithe;

                                 (b)

                                 acmhainní i gcuntas leithdháilte ioncaim phríomha earnálacha na n-úinéirí;

                                 (c)

                                 úsáidí agus acmhainní sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha.

            Tuilleamh athinfheistithe ó infheistíocht dhíreach eachtrach (D.43)

                     4.64

                        Sainmhíniú: tá tuilleamh athinfheistithe ó infheistíocht dhíreach eachtrach (D.43) cothrom le barrachas oibriúcháin ghnóthais infheistíochta dírí eachtraí

                                 móide

                                 aon ioncam ó mhaoin nó aistrithe reatha infhála

                                 lúide

                                 aon ioncam ó mhaoin nó aistrithe reatha is iníoctha, lena n-áirítear seoltáin iarbhír chuig infheisteoirí díreacha eachtracha agus aon chánacha reatha is iníoctha ar ioncam, ar rachmas, etc. an ghnóthais infheistíochta dírí eachtraí.

                     4.65

                     Is éard atá i ngnóthas infheistíochta dírí eachtraí gnóthas corpraithe nó gnóthas neamhchorpraithe a bhfuil 10 % nó níos mó de na gnáthscaireanna nó den chumhacht vótála (i gcás gnóthais chorpraithe) nó dá mhacasamhail (i gcás gnóthais neamhchorpraithe) faoi úinéireacht infheisteora a bhfuil buanchónaí air i ngeilleagar eile. Cuimsíonn gnóthais infheistíochta dírí eachtraí na haonáin sin a shainaithnítear mar fhochuideachtaí, mar chuideachtaí comhlachtaithe agus mar bhrainsí. I bhfochuideachta, bíonn níos mó ná 50 % faoi úinéireacht an infheisteora, i gcuideachta comhlachtaithe bíonn 50 % nó níos lú faoi úinéireacht an infheisteora, agus maidir le brainse, is éard atá ann gnóthas neamhchorpraithe faoi lánúinéireacht nó páirt-úinéireacht. Is féidir gaolmhaireacht na hinfheistíochta dírí eachtraí a bheith díreach, nó indíreach nuair is slabhra úinéireachta is cúis léi. Is leithne an coincheap “gnóthais infheistíochta dírí eachtraí” ná “corparáidí faoi rialú eachtrach”.

                     4.66

                     Is féidir dáiltí iarbhír a dhéanamh as an ioncam fiontraíoch atá ag gnóthais infheistíochta dírí eachtraí i bhfoirm díbhinní nó aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí. Ina theannta sin, láimhseáiltear tuilleamh arna choimeád amhail is dá ndáilfí é ar na hinfheisteoirí díreacha eachtracha agus dá n-aisíocfaí leo é i gcomhréir leis an gcothromas atá faoina n-úinéireacht sa ghnóthas agus dá n-athinfheisteofaí é ina dhiaidh sin trí bhíthin breiseanna a chur leis an gcothromas sa chuntas airgeadais. Is féidir leis an tuilleamh athinfheistithe ó infheistíocht dhíreach eachtrach a bheith deimhneach nó diúltach.

                     4.67

                     Tráth taifeadta: déantar tuilleamh athinfheistithe ó infheistíocht dhíreach eachtrach a thaifeadadh tráth a thuillimh.
                     I gcóras na gcuntas, taifeadtar tuilleamh athinfheistithe ó infheistíocht dhíreach eachtrach mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 úsáidí agus acmhainní i gcuntas leithdháilte ioncaim phríomha na n-earnálacha;

                                 (b)

                                 úsáidí agus acmhainní sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha.

            Ioncam eile ó infheistíocht (D.44)

               Ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith sealbhóirí polasaithe árachais (D.441)

                     4.68

                        Sainmhíniú: freagraíonn an t-ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith sealbhóirí polasaí árachais d’iomlán an ioncaim phríomha arna fháil as cúlchistí teicniúla árachais a infheistiú. Is iad na cúlchistí atá i gceist iad sin a n-admhaíonn comhlacht árachais dliteanas comhfhreagrach a bheith acu maidir leo i leith na sealbhóirí polasaí.
                     Infheistíonn gnóthais árachais na cúlchistí teicniúla árachais i sócmhainní airgeadais nó i dtalamh (as a bhfaightear glanioncam, i.e. i ndiaidh aon ús a íocadh a asbhaint) nó i bhfoirgnimh (as a n-eascraíonn glanbharrachas oibriúcháin).
                     Taifeadtar ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith sealbhóirí polasaithe árachais ar leithligh agus roinntear é ar shealbhóirí polasaithe neamhshaoil agus sealbhóirí polasaithe saoil.
                     I gcás polasaithe neamhshaoil, tá dliteanas dar luach na nithe a leanas ag corparáid árachais i leith an tsealbhóra polasaí: suim na préimhe a taisceadh sa chorparáid ach atá gan tuilleamh; luach aon éileamh atá dlite ach atá gan íoc; agus cúlchiste le haghaidh éileamh nár cuireadh in iúl nó le haghaidh éileamh a cuireadh in iúl ach atá gan socrú. Tá cúlchistí teicniúla ag an gcomhlacht árachais i gcoinne an dliteanais sin. Láimhseáiltear an t-ioncam ó na cúlchistí sin mar ioncam atá inchurtha i leith na sealbhóirí polasaí, agus ina dhiaidh sin dáiltear é ar na sealbhóirí polasaí sa chuntas leithdháilte ioncaim phríomha agus aisíoctar é leis an gcorparáid árachais mar fhorlíonadh préimhe sa chuntas dáilte thánaistigh ioncaim.
                     I gcás aonaid institiúidigh a oibríonn scéim chaighdeánaithe ráthaíochta iasachtaí mar mhalairt ar tháillí, d’fhéadfadh sé go dtuillfeá ioncam ó infheistíocht as cúlchistí na scéime agus ní mór a thaispeáint gur dáileadh é ar na haonaid a íocann na táillí (d’fhéadfadh sé nárbh ionann na haonaid sin agus na haonaid a bhainfidh tairbhe as na ráthaíochtaí) agus láimhseáiltear é mar tháillí forlíontacha sa chuntas dáilte thánaistigh ioncaim.
                     I gcás polasaithe árachais agus bliantachtaí, tá dliteanais ag na corparáidí árachais i leith na sealbhóirí polasaithe agus na mbliantachtóirí atá cothrom le luach láithreach na n-éileamh ionchais. I gcoinne na ndliteanas sin, tá cistí ag na corparáidí árachais ar leis na sealbhóirí polasaithe iad agus arb é atá iontu bónais a dearbhaíodh i leith polasaithe le brabús chomh maith le soláthairtí do shealbhóirí polasaithe agus do bhliantachtóirí lena n-íocfar bónais agus éilimh eile sa todhchaí. Infheistítear na cistí sin i raon sócmhainní airgeadais agus neamhairgeadais.
                     Déantar na bónais a dhearbhaítear i leith sealbhóirí polasaí saoil a thaifeadadh mar ioncam infheistíochta infhála ag na sealbhóirí polasaí agus láimhseáiltear iad mar fhorlíontaí préimhe arna n-íoc ag na sealbhóirí polasaí leis na corparáidí árachais.
                     An t-ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith sealbhóirí polasaí árachais saoil, taifeadann cuideachta árachais i bhfoirm iníoctha é agus taifeadann teaghlaigh é i bhfoirm infhála sa chuntas leithdháilte ioncaim phríomha. Murab ionann is árachais neamhshaoil nó pinsin, aistrítear an tsuim go coigilt agus ansin taifeadtar í mar idirbheart airgeadais, is é sin le rá méadú ar dhliteanais cuideachtaí árachais saoil, móide préimheanna nua lúide an muirear seirbhíse lúide na sochair iníoctha.

               Ioncam ó infheistíocht atá iníoctha i leith teidlíochtaí pinsean (D.442)

                     4.69

                     Tagann teidlíochtaí pinsean as ceann amháin de dhá chineál ar leith scéimeanna pinsin. Is éard atá i gceist scéimeanna ranníocaíochtaí sainithe agus scéimeanna sochar sainithe.
                     Is éard atá i scéimeanna ranníocaíochtaí sainithe scéim ina ndéantar idir ranníocaíochtaí arna ndéanamh ag fostóirí agus ranníocaíochtaí arna ndéanamh ag fostaithe a infheistiú thar ceann na bhfostaithe mar phinsinéirí todhchaí. Níl aon fhoinse eile ar fáil chun pinsin a mhaoiniú agus ní bhaintear aon úsáid eile as na cistí. An t-ioncam ó infheistíocht is iníoctha i leith teidlíochtaí ranníocaíochta sainithe, tá sé cothrom leis an ioncam ó infheistíocht i leith na gcistí móide aon ioncam a thuilltear trí thalamh nó foirgneamh ar leis an gciste iad a ligean ar cíos.
                     Saintréith de chuid scéime sochar sainithe is ea go n-úsáidtear foirmle chun leibhéal na n-íocaíochtaí atá le híoc le pinsinéirí a chinneadh. I ngeall ar an tsaintréith sin, is féidir a chinneadh gurb é atá i leibhéal na dteidlíochtaí luach láithreach gach íocaíochta todhchaí, arna ríomh trí úsáid a bhaint as toimhdí achtúireacha maidir le fad saoil agus toimhdí eacnamaíocha maidir leis an ráta malairte nó lascaine. Méadaíonn luach láithreach na dteidlíochtaí atá ann ag tús na bliana ós rud é go bhfuil an dáta ar a mbeidh na teidlíochtaí iníoctha bliain amháin níos gaire. I gcás scéime sochar sainithe, meastar gur ioncam ó infheistíocht atá curtha i leith na sealbhóirí pinsin atá sa mhéadú sin. Is cuma cé acu is leor nó nach leor na cistí sa scéim pinsin chun na hoibleagáidí a chomhlíonadh ná cén cineál atá sa mhéadú ar na cistí (e.g. cé acu ioncam ó infheistíocht nó gnóthachain sealúchais atá ann), ní dhéantar aon difear do mhéid an mhéadaithe.

               Ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith scairshealbhóirí i gcistí comhinfheistíochta (D.443)

                     4.70

                     Maidir le hioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith scairshealbhóirí i gcistí comhinfheistíochta, lena n-áirítear cistí frithpháirteacha agus iontaobhais infheistíochta, is éard atá ann na comhpháirteanna leithleacha seo a leanas:

                                 —

                                 díbhinní atá inchurtha i leith scairshealbhóirí i gcistí comhinfheistíochta (D.4431),

                                 —

                                 tuilleamh coinnithe atá inchurtha i leith scairshealbhóirí i gcistí comhinfheistíochta (D.4432).

                           Déantar na díbhinní a thaifeadadh ar an mbealach céanna is a thaifeadtar díbhinní corparáidí aonair, faoi mar a thuairiscítear thuas. Déantar an tuilleamh coinnithe a thaifeadadh agus úsáid á baint as na prionsabail atá luaite le gnóthais infheistíochta dírí eachtraí, ach ní áirítear tuilleamh athinfheistithe ó infheistíocht dhíreach eachtrach sa ríomh. Déantar an tuilleamh coinnithe atá fanta a chur i leith scairshealbhóirí an chiste infheistíochta, rud a fhágann nach bhfuil aon choigilt sa chiste infheistíochta, agus ansin cuireann scairshealbhóirí an chiste infheistíochta isteach sa chiste infheistíochta athuair é trí idirbheart a thaifeadtar sa chuntas airgeadais.
                     Déantar an mhaoin ó ioncam a fhaigheann cistí frithpháirteacha a thaifeadadh mar ioncam ó mhaoin de chuid scairshealbhóirí, fiú amháin más amhlaidh a athinfheistítear thar a gceann í in ionad í a dháileadh.
                     Íocann scairshealbhóirí go hindíreach óna scaireanna i gcistí cuideachtaí bainistíochta as a n-infheistíochtaí a bhainistiú. Caiteachas de chuid na scairshealbhóirí seachas caiteachas de chuid na gcistí is ea an muirear seirbhíse.
                     Tráth taifeadta: déantar ioncam eile ó infheistíocht a thaifeadadh tráth a fhabhraithe.

                     4.71

                     I gcóras na gcuntas, is mar seo a leanas a thaifeadtar ioncam eile ó infheistíocht:

                                 (a)

                                 acmhainní i gcuntas leithdháilte ioncaim phríomha sealbhóirí polasaí agus scairshealbhóirí i gcistí infheistíochta;

                                 (b)

                                 úsáidí i gcuntas leithdháilte ioncaim phríomha na n-árachóirí, cistí pinsin agus cistí infheistíochta;

                                 (c)

                                 acmhainní agus úsáidí sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha.

            Cíos (D.45)

                     4.72

                        Sainmhíniú: is éard is cíos ann ioncam infhála ag úinéir acmhainn nádúrtha as an acmhainn nádúrtha a chur ar fáil d’aonad institiúideach eile.
                     Tá dhá chineál cíosa acmhainní ann: cíos ar thalamh agus cíos ar acmhainní fo-ithreach. Leanann cíosanna acmhainní ar acmhainní nádúrtha eile, e.g. speictrim raidió, an loighic chéanna.
                     Tá d’idirdhealú idir cíos agus íocaíochtaí cíosa gur cineál ioncaim ó mhaoin atá i gcíos agus gur íocaíochtaí as seirbhísí atá in íocaíochtaí cíosa. Is éard atá in íocaíochtaí cíosa íocaíochtaí arna ndéanamh faoi léas oibriúcháin d’fhonn sócmhainn sheasta ar le haonad eile í a úsáid. Is éard is cíos ann íocaíocht arna déanamh faoi léas acmhainne d’fhonn rochtain a fháil ar acmhainn nádúrtha.

               Cíos ar thalamh

         Cineál ioncaim ó mhaoin is ea an cíos a fhaigheann úinéir talún ó thionónta. Áirítear i gcíosanna ar thalamh freisin na cíosanna is iníoctha le húinéirí uiscí intíre agus aibhneacha as an gceart leas a bhaint as uiscí dá leithéidí chun críoch áineasa nó chun críoch eile, lena n-áirítear iascaireacht.
         Íocann úinéir talún cíosanna talún agus tabhaíonn sé costais chothabhála toisc gur leis-sean an talamh. Láimhseáiltear na cánacha agus na costais den sórt sin mar chánacha agus mar chostais atá iníoctha ag an duine atá i dteideal an talamh a úsáid, agus meastar go n-asbhaineann an duine sin iad ón gcíos a mbeadh sé de dhualgas air a íoc leis an úinéir talún. “Cíos iarchánach” a thugtar ar chíos a laghdaítear ar an mbealach sin trí chánacha nó trí chostais eile a bhfuil dliteanas ag an úinéir talún ina leith.

                     4.73

                     Níl ar áireamh i gcíosanna ar thalamh cíosanna ó fhoirgnimh agus ó theaghaisí atá suite air; láimhseáiltear na cíosanna sin mar íocaíocht as seirbhís mhargaidh arna soláthar ag an úinéir do thionónta an fhoirgnimh nó na teaghaise, agus taifeadtar iad sna cuntais mar thomhaltas idirmheánach nó mar thomhaltas críochnaitheach an tionónta. Mura bhfuil aon bhonn oibiachtúil ann ar ar féidir an íocaíocht a roinnt idir cíos ar thalamh agus cíos ó na foirgnimh atá suite air, láimhseáiltear an tsuim iomlán mar chíos ar thalamh nuair atá luach measta na talún níos airde ná luach na bhfoirgneamh air, agus, ina mhalairt de chás, mar íocaíocht cíosa.

               Cíosanna ar shócmhainní fo-ithreach

                     4.74

                     Áirítear sa cheannteideal seo na ríchíosanna a fhabhraíonn d’úinéirí fosuithe mianraí nó breoslaí iontaise (gual, ola nó gás nádúrtha), cibé acu aonaid phríobháideacha nó aonaid rialtais atá ann, a dheonaíonn léasanna ar aonaid institiúideacha eile lena gceadaítear dóibh fosuithe dá leithéidí a thaiscéaladh nó a bhaint thar thréimhse shonrach ama.

                     4.75

                     Tráth taifeadta na gcíosanna: déantar cíosanna a thaifeadadh sa tréimhse ina bhfuil siad iníoctha.

                     4.76

                     Taispeántar cíosanna mar seo a leanas i gcóras na gcuntas:

                                 (a)

                                 faoi acmhainní agus faoi úsáidí i gcuntas leithdháilte ioncaim phríomha na n-earnálacha;

                                 (b)

                                 faoi acmhainní agus faoi úsáidí sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha.

            CÁNACHA REATHA AR IONCAM, AR RACHMAS, ETC. (D.5)

                     4.77

                     Sainmhíniú: cumhdaíonn cánacha reatha ar ioncam, ar rachmas, etc. (D.5) gach íocaíocht éigeantach gan chontrapháirt, in airgead nó i gcomhchineál, arna dtobhach go tráthrialta ag an rialtas ginearálta agus ag an gcuid eile den domhan i leith ioncaim agus rachmais aonad institiúideach, agus cánacha tréimhsiúla áirithe nach measúnaítear ar bhonn an ioncaim sin ná an rachmais sin.
                     Roinntear na cánacha reatha ar ioncam, ar rachmas, etc. mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 cánacha ar ioncam (D.51);

                                 (b)

                                 cánacha reatha eile (D.59).

            Cánacha ar ioncam (D.51)

                     4.78

                        Sainmhíniú: is éard atá i gcánacha ar ioncam (D.51) cánacha ar ioncam, ar bhrabús agus ar ghnóthachain chaipitil. Déantar measúnú orthu de réir an ioncaim iarbhír nó an ioncaim thoimhdithe atá ag daoine aonair, ag teaghlaigh, ag corparáidí nó ag institiúidí neamhbhrabúis. Áirítear leo cánacha arna measúnú ar shealúchais maoine, talún nó eastáit réadaigh sa chás go n-úsáidtear na sealúchais mar bhonn chun meastachán a dhéanamh ar ioncam a n-úinéirí.
                     Áirítear an méid seo a leanas i gcánacha ar ioncam:

                                 (a)

                                 cánacha ar ioncam duine aonair nó teaghlaigh, e.g. ioncam ó fhostaíocht, ó mhaoin, ó fhiontraíocht, ó phinsin, cánacha arna n-asbhaint ag fostóirí e.g. cánacha íoc mar a thuillir, san áireamh. Áirítear ioncam úinéirí gnóthas neamhchorpraithe anseo;

                                 (b)

                                 cánacha ar ioncam nó ar bhrabús corparáidí;

                                 (c)

                                 cánacha ar ghnóthachain sealúchais;

                                 (d)

                                 cánacha ar bhuachan crannchuir agus cearrbhachais, cánacha atá iníoctha ar na suimeanna arna bhfáil ag na buaiteoirí seachas ar chánacha ar láimhdeachas táirgeoirí a eagraíonn cearrbhachas nó crannchuir, cánacha a láimhseáiltear mar chánacha ar tháirgí.

            Cánacha reatha eile (D.59)

                     4.79

                     Áirítear an méid seo a leanas i gcánacha reatha eile (D.59):

                                 (a)

                                 cánacha reatha a chuimsíonn cánacha is iníoctha ar úinéireacht nó ar úsáid talún nó foirgneamh ag úinéirí, agus cánacha reatha ar ghlanrachmas agus ar shócmhainní eile e.g. seodra — cé is moite de chánacha atá luaite faoi D.29 (cánacha a íocann gnóthais toisc iad a bheith i mbun táirgthe) agus faoi D.51 (cánacha ar ioncam);

                                 (b)

                                 cánacha cloigne, arna dtobhach in aghaidh an duine fhásta nó in aghaidh an teaghlaigh, go neamhspleách ar ioncam agus rachmas;

                                 (c)

                                 cánacha ar chaiteachas is iníoctha ar chaiteachas iomlán daoine aonair nó teaghlach;

                                 (d)

                                 íocaíochtaí arna ndéanamh ag teaghlaigh as ceadúnais úinéireachta nó ceadúnais úsáide feithiclí, bád nó aerárthaí, chun críocha nach críocha gnó iad, nó as ceadúnais áineasa fiaigh, foghlaeireachta nó iascaireachta, etc. Is de réir na gcritéar céanna a úsáidtear i gcás íocaíochtaí ó ghnóthais a shainítear an t-idirdhealú idir cánacha agus ceannacháin seirbhísí ón rialtas eadhon, más rud é gur beag an méid oibre atá le déanamh ag an rialtas, má tá obair ar bith le déanamh acu, chun na ceadúnais a eisiúint ós rud é go n-eisiatar go huathoibríoch iad nuair a íoctar na suimeanna atá dlite, is é rud is dóchúla nach bhfuil iontu ach bealach le hioncam a chruinniú, fiú amháin má thugann an rialtas teastas nó údarú éigin mar mhalairt air; i gcásanna den sórt sin is mar chánacha a láimhseáiltear a n-íocaíocht. Má bhaineann an rialtas úsáid as eisiúint na gceadúnas, áfach, chun feidhm rialála éigin a eagrú (e.g. inniúlacht nó cáilíochtaí an duine i gceist a sheiceáil), láimhseáiltear na híocaíochtaí arna ndéanamh mar cheannacháin seirbhísí ón rialtas seachas mar íocaíochtaí i leith cánacha, ach amháin más rud é gur ríléir go bhfuil na híocaíochtaí agus an costas as na seirbhísí a sholáthar go hiomlán as compás;

                                 (e)

                                 cánacha ar idirbhearta idirnáisiúnta, e.g. taisteal ar an gcoigríoch, seoltáin eachtracha, infheistíochtaí eachtracha, ach amháin na cánacha is iníoctha ag táirgeoirí agus dleachtanna ar allmhairí arna n-íoc ag teaghlaigh.

                     4.80

                     Ní áirítear an méid seo a leanas sna cánacha reatha ar ioncam, ar rachmas, etc.:

                                 (a)

                                 cánacha ar oidhreacht, dleachtanna báis nó cánacha ar bhronntanais idir daoine beo, a mheastar a bheith toibhithe ar chaipiteal na dtairbhithe agus a léirítear faoin gceannteideal cánacha caipitil (D.91);

                                 (b)

                                 tobhaigh ócáideacha nó eisceachtúla ar chaipiteal nó ar rachmas, a thaifeadtar mar chánacha caipitil (D.91);

                                 (c)

                                 cánacha ar thalamh, ar fhoirgnimh nó ar shócmhainní eile a shealbhaíonn fiontair nó a ligeann iad ar cíos agus a úsáideann siad le haghaidh táirgthe, láimhseáiltear cánacha dá leithéidí mar chánacha eile ar tháirgeadh (D.29);

                                 (d)

                                 na híocaíochtaí arna ndéanamh ag teaghlaigh as ceadúnais seachas ceadúnais úsáide le haghaidh feithiclí, bád nó aerárthaí, nó as ceadúnais áineasa fiaigh, foghlaeireachta nó iascaireachta: ceadúnais tiomána nó ceadúnais píolóta, ceadúnais teilifíse nó raidió, ceadúnais airm tine, táillí arna n-íoc leis an rialtas amhail iontrálacha músaem nó leabharlann, táillí diúscartha bruscair, íocaíochtaí as pasanna, táillí aerfort, táille cúirteanna etc. a láimhseáiltear i bhformhór na gcásanna mar cheannacháin seirbhísí arna soláthar ag an rialtas, má chomhlíonann siad na critéir atá leagtha amach i bpointe (d) de mhír 4.79 maidir le bheith taifeadta mar sheirbhísí.

                     4.81

                     Áirítear i luach iomlán na gcánacha ús a mhuirearaítear ar riaráistí cánacha dlite agus fíneálacha a fhorchuireann údaráis chánacha mura bhfuil aon sonraí ann chun meastachán a dhéanamh ar ús agus fíneálacha dá sórt; áirítear ann muirir a fhorchuirtear maidir le haisghabháil agus measúnú cánacha atá gan íoc, lúide suim aon lacáistí a dhéanann an rialtas ginearálta mar bheartas eacnamaíoch agus aon aisíocaíochtaí a dhéantar mar thoradh ar íocaíochtaí iomarcacha.
                     Tá ag méadú ar fhóirdheontas agus ar shochair shóisialta a chuirtear ar fáil tríd an gcóras cánach i bhfoirm creidmheasanna cánacha agus ar nascadh córas íocaíochta leis an gcóras bailithe cánacha. Ó tharla go bhfuil creidmheasanna cánacha in ionannas le faoiseamh cánach, laghdaítear dliteanas cánach an tairbhí.
                     Más é toradh atá ar an gcóras creidmheasanna cánach go bhfaigheann an tairbhí an barrachas nuair atá an faoiseamh níos mó ná an dliteanas, is córas creidmheasanna cánach “iníoctha” atá ann. I gcóras creidmheasanna le híoc, is féidir íocaíochtaí a dhámhachtain ar neamh-cháiníocóirí agus ar cháiníocóirí araon. I gcóras dá shórt, déantar suim iomlán na gcreidmheasanna a thaifeadadh mar chaiteachas an rialtais seachas mar laghdú ar ioncam cánach.
                     Os a choinne sin, is córas creidmheasanna cánach “neamh-iníoctha” roinnt córas creidmheasanna cánach ina dteorannaítear creidmheasanna cánach do mhéid an dliteanais chánach. I gcóras creidmheasanna cánach neamh-iníoctha, corpraítear gach creidmheas cánach sa chóras cánach agus laghdaíonn siad ioncam cánach rialtais.

                     4.82

                     Déantar cánacha reatha ar ioncam, ar rachmas, etc. a thaifeadadh tráth a tharlaíonn na gníomhaíochtaí, na hidirbhearta nó na teagmhais eile a chruthaíonn na dliteanais chun cánacha a íoc.
                     Mar sin féin, tá roinnt gníomhaíochtaí eacnamaíocha, idirbheart eacnamaíoch agus teagmhas eacnamaíoch ann ar ceart dóibh, faoin reachtaíocht maidir le cáin, an oibleagáid cánacha a íoc a fhorchur ar na haonaid lena mbaineann, ach nach dtagann ar aire na n-údarás cánach choíche. Ní bheadh sé réalaíoch glacadh leis go n-eascraíonn sócmhainní nó dliteanais airgeadais, i bhfoirm méideanna iníoctha nó infhála, ó ghníomhaíochtaí, idirbhearta nó teagmhais dá sórt. Ní chinntear na suimeanna atá le taifeadadh de réir na suimeanna atá dlite ach amháin nuair atá siad fianaithe le measúnuithe cánach, le dearbhuithe cánach nó le hionstraimí eile a chruthaíonn dliteanais i bhfoirm oibleagáidí soiléire íocaíochta a bheith ar cháiníocóirí. Ní dhéantar cánacha atá in easnamh agus nach bhfuil fianaithe le measúnuithe cánacha a thaifeadadh go barúlach.
                     As dhá fhoinse a thagann na cánacha a thaifeadtar sna cuntais: suimeanna atá fianaithe le measúnuithe agus dearbhuithe, agus le fáltais airgid.

                                 (a)

                                 Má úsáidtear measúnuithe agus dearbhuithe, déantar na suimeanna a choigeartú le comhéifeacht a léireoidh suimeanna measúnaithe agus suimeanna dearbhaithe nár bailíodh riamh. Rogha eile is ea aistriú caipitil chuig na hearnálacha ábhartha a thaifeadadh mar mhéid atá cothrom leis an gcoigeartú. Déantar meastachán ar na comhéifeachtaí ar bhonn taithí a fuarthas cheana agus an ionchais reatha i leith suimeanna measúnaithe agus suimeanna dearbhaithe nár bailíodh riamh. Bainfidh siad go sonrach le cineálacha éagsúla cánacha.

                                 (b)

                                 Má bhaintear úsáid as fáltais airgid, déantar iad a choigeartú de réir ama sa chaoi is go ndéantar an t-airgead tirim a shannadh tráth a tharla na gníomhaíochtaí, na hidirbhearta nó na teagmhais eile as ar eascair an dliteanas cánach (nó tráth a cinneadh suim na cánach, i gcás cánacha áirithe ar ioncam). Bunaítear an coigeartú sin ar an meándifríocht ama idir na gníomhaíochtaí, na hidirbhearta nó na teagmhais eile (nó ar chinneadh shuim na cánach) agus an fáltas airgid ó cháin.

                           Nuair a choimeádann fostóir cánacha reatha ar ioncam, ar rachmas, etc. ag an bhfoinse, áirítear iad i bpá agus tuarastail fiú murar chuir an fostóir ar aghaidh iad chuig an rialtas ginearálta. Taispeántar go n-íocann earnáil na dteaghlach an tsuim iomlán le hearnáil an rialtais ghinearálta. Déantar na suimeanna neamhíoctha iarbhír a neodrú faoi D.995 mar aistriú caipitil ón rialtas ginearálta chuig earnálacha na bhfostóirí.
                     I gcásanna áirithe, ní féidir an dliteanas chun cáin ioncaim a íoc a chinneadh ach i rith tréimhse cuntasaíochta i ndiaidh na tréimhse ina bhfabhraíonn an t-ioncam. Dá bhrí sin, tá gá le roinnt solúbthachta a bhaineann leis an pointe ábhartha ama a thaifeadtar cánacha den sórt sin. Is féidir cánacha ioncaim a asbhaintear ag an bhfoinse, amhail cánacha ÍMAT agus cáin ioncaim a réamhíoctar go rialta, a thaifeadadh sna tréimhsí ina n-íoctar iad agus is féidir aon dliteanas críochnaitheach cánach ar ioncam a thaifeadadh sa tréimhse ina gcinntear an dliteanas.
                     Mar seo a leanas a thaifeadtar cánacha reatha ar ioncam, ar rachmas, etc:

                                 (a)

                                 úsáidí i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na n-earnálacha sin ina bhfuil na cáiníocóirí aicmithe;

                                 (b)

                                 acmhainní i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim an rialtais ghinearálta;

                                 (c)

                                 úsáidí agus acmhainní sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha.

            RANNÍOCAÍOCHTAÍ SÓISIALTA AGUS SOCHAIR SHÓISIALTA (D.6)

                     4.83

                        Sainmhíniú: is éard atá i sochair shóisialta aistrithe chuig teaghlaigh, in airgead nó i gcomhchineál, lena mbeartaítear faoiseamh a thabhairt dóibh ón ualach airgeadais a bhaineann le líon áirithe rioscaí nó riachtanas, agus a dhéantar trí bhíthin scéimeanna a eagraítear ar bhonn comhchoiteann, nó a dhéanann aonaid rialtais agus INBFTanna lasmuigh de scéimeanna dá leithéidí; áirítear iontu íocaíochtaí ón rialtas ginearálta le táirgeoirí a théann chun sochair teaghlach ar bhonn aonraic agus a dhéantar i gcomhthéacs rioscaí sóisialta nó riachtanas sóisialta.

                     4.84

                     Seo a leanas an liosta rioscaí nó riachtanas a bhféadfadh a bheith ina gcúis le sochair shóisialta:

                                 (a)

                                 tinneas;

                                 (b)

                                 easláine, míchumas;

                                 (c)

                                 tionóisc cheirde nó galar ceirde;

                                 (d)

                                 seanaois;

                                 (e)

                                 marthanóirí;

                                 (f)

                                 máithreachas;

                                 (g)

                                 cúrsaí teaghlaigh;

                                 (h)

                                 cothú fostaíochta;

                                 (i)

                                 dífhostaíocht;

                                 (j)

                                 tithíocht;

                                 (k)

                                 oideachas;

                                 (l)

                                 ganntanas ginearálta.

                           I gcás tithíochta, is sochair shóisialta na híocaíochtaí a dhéanann údaráis phoiblí le tionóntaí chun a gcíosanna a laghdú, ach amháin sochair eisceachtúla a íocann údaráis phoiblí ina gcáil mar fhostóirí.

                     4.85

                     Áirítear an méid seo a leanas i sochair shóisialta:

                                 (a)

                                 aistrithe reatha agus aistrithe cnapshuime ó scéimeanna a fhaigheann ranníocaíochtaí, a chuimsíonn an pobal ina iomláine nó codanna móra den phobal agus a fhorchuireann agus a rialaíonn aonaid rialtais (scéimeanna slándála sóisialta);

                                 (b)

                                 aistrithe reatha agus aistrithe cnapshuime ó scéimeanna a eagraíonn fostaithe thar ceann a gcuid fostaithe, iarfhostaithe nó cleithiúnaithe (scéimeanna árachais shóisialta eile a bhaineann le fostaíocht). Féadfaidh fostaithe agus/nó fostóirí ranníocaíochtaí a dhéanamh; féadfaidh daoine féinfhostaithe ranníocaíochtaí a dhéanamh freisin;

                                 (c)

                                 aistrithe reatha ó aonaid rialtais agus ó INBFTanna nach bhfuil coinníollach ar ranníocaíochtaí a bheith íoctha roimh ré agus atá nasctha, de ghnáth, le measúnú ar ioncam atá ar fáil. Is gnách go dtugtar cúnamh sóisialta ar aistrithe den sórt sin.

                     4.86

                     Ní áirítear an méid seo a leanas i sochair shóisialta:

                                 (a)

                                 éilimh árachais faoi réir polasaithe arna dtógáil amach ar thionscnamh an árachaí féin amháin, neamhspleách óna fhostóir nó ón rialtas;

                                 (b)

                                 éilimh árachais faoi réir polasaithe arna dtógáil amach chun lascaine a fháil, agus chun na críche sin amháin, fiú más toradh ar chomhaontú comhchoiteann iad na polasaithe sin.

                     4.87

                     D’fhonn polasaí ar leith a láimhseáil mar chuid de scéim árachais shóisialta, comhfhreagróidh na cásanna agus na himthosca a bhfuil na rannpháirtithe árachaithe ina n-aghaidh do na rioscaí nó na riachtanais atá liostaithe i mír 4.84, agus, ina theannta sin, sásófar ceann amháin nó níos mó de na coinníollacha seo a leanas:

                                 (a)

                                 go bhfuil rannpháirteachas sa scéim éigeantach de réir an dlí nó faoi théarmaí agus coinníollacha fostaíochta fostaí nó grúpa fostaithe;

                                 (b)

                                 gur scéim chomhchoiteann atá ann a oibrítear ar mhaithe le grúpa ainmnithe oibrithe, bíodh siad fostaithe, féinfhostaithe nó neamhfhostaithe, agus go bhfuil rannpháirtíocht srianta do bhaill an ghrúpa sin;

                                 (c)

                                 go ndéanann fostóir ranníocaíocht (iarbhír nó bharúlach) sa scéim thar ceann fostaí, cibé acu a dhéanann an fostaí ranníocaíocht sa scéim freisin nó nach ndéanann.

                     4.88

                        Sainmhíniú: is éard atá i scéimeanna árachais shóisialta scéimeanna ina gcuireann fostóirí nó an rialtas ginearálta oibleagáid ar rannpháirtithe, nó ina spreagann siad iad, árachas a thógáil amach in aghaidh cásanna nó imthosca áirithe a d’fhéadfadh dochar a dhéanamh dá leas nó do leas a gcleithiúnaithe. I scéimeanna den sórt sin, íocann fostaithe nó daoine eile ranníocaíochtaí sóisialta, nó íocann fostóirí iad thar ceann a bhfostaithe, chun teidlíocht sochar árachais shóisialta a urrú, sna tréimhsí reatha nó sna tréimhsí ina dhiaidh sin, dá bhfostaithe nó do ranníocóirí eile, dá gcleithiúnaithe nó do mharthanóirí.
                     Eagraítear scéimeanna árachais shóisialta do ghrúpaí oibrithe nó bíonn siad ar fáil de réir an dlí do gach oibrí nó do chatagóirí ainmnithe oibrithe, lena n-áirítear daoine neamhfhostaithe agus fostaithe. Idir scéimeanna príobháideacha a eagraítear do ghrúpaí ar leith oibrithe atá fostaithe ag fostóir aonair agus scéimeanna árachais shóisialta a chuimsíonn fórsa saothair iomlán tíre a bhíonn iontu. D’fhéadfadh sé go nglacfadh na hoibrithe lena mbaineann páirt sna scéimeanna sin ar bhonn deonach, ach is coitianta go mbíonn sé oibleagáideach páirt a ghlacadh iontu. Mar shampla, i gcás scéimeanna a eagraíonn fostóirí aonair, d’fhéadfadh sé go mbeadh rannpháirteachas ina cheangal de réir na dtéarmaí agus na gcoinníollacha fostaíochta arna gcomhaontú idir fostóirí agus a bhfostaithe.

                     4.89

                     Tá dhá chineál árachais shóisialta ann:

                                 (a)

                                 is éard atá sa chéad chineál, scéimeanna árachais shóisialta a chuimsíonn an pobal ina iomláine nó codanna móra de, agus a fhorchuireann, a rialaíonn agus a mhaoiníonn aonaid rialtais. D’fhéadfadh pinsin atá iníoctha faoi scéimeanna den sórt sin a bheith gaolmhar le leibhéil tuarastail na dtairbhithe nó leis an stair fostaíochta nó d’fhéadfadh siad gan a bheith gaolmhar leo. Ní minic a bhíonn sochair neamhphinsean nasctha le leibhéil tuarastail;

                                 (b)

                                 is éard atá sa dara cineál, scéimeanna eile a bhaineann le fostaíocht. Eascraíonn scéimeanna den sórt sin ó chaidreamh fostóra-fostaí maidir le soláthar teidlíochtaí pinsean agus, b’fhéidir, teidlíochtaí eile, atá mar chuid de na coinníollacha fostaíochta, ar scéimeanna iad nach mbíonn sé de fhreagracht ar an rialtas ginearálta sochair a sholáthar i bhfoirm soláthair shlándála shóisialta ina leith.

                     4.90

                     Is mar scéimeanna eile a bhaineann le fostaíocht seachas mar scéimeanna árachais shóisialta a aicmítear scéimeanna árachais shóisialta a eagraíonn aonaid rialtais dá bhfostaithe féin seachas don fhórsa saothair i gcoitinne.

            Ranníocaíochtaí sóisialta, glan (D.61)

                     4.91

                        Sainmhíniú: is éard atá i ranníocaíochtaí sóisialta, glan, na ranníocaíochtaí iarbhír nó barúlacha arna ndéanamh ag teaghlaigh le scéimeanna árachais shóisialta chun foráil a dhéanamh d’íocaíocht sochar sóisialta. Is éard atá i ranníocaíochtaí sóisialta (D.61), glan:
                     ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí (D.611)

                                 móide

                                 ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí (D.612)

                                 móide

                                 ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír teaghlach (D.613)

                                 móide

                                 forlíontaí ranníocaíochta sóisialta teaghlach (D.614)

                                 lúide

                                 muirir seirbhíse scéimeanna árachais shóisialta (D.61SC).

                           Is éard atá sna muirir seirbhíse scéimeanna árachais shóisialta na táillí seirbhíse a mhuirearaíonn na haonaid a riarann na scéimeanna. Taispeántar anseo iad mar chuid de ríomh na ranníocaíochtaí sóisialta, glan (D.61); ní idirbhearta athdháilte iad, is cuid d’aschur agus de chaiteachas tomhaltais iad.

               Ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí (D.611)

                     4.92

                     Freagraíonn ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí (D.611) do shreabhadh D.121.
                     Is éard atá i ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí ranníocaíochtaí sóisialta a íocann fostóirí le scéimeanna slándála sóisialta agus le scéimeanna árachais shóisialta eile a bhaineann le fostaíocht, chun sochair shóisialta a fháil dá bhfostaithe.
                     Toisc go ndéantar ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí chun sochair a bhfostaithe, déantar a luach a thaifeadadh mar cheann de na comhpháirteanna den chúiteamh d’fhostaithe mar aon le pá agus tuarastail in airgead agus i gcomhchineál. Ansin, taifeadtar iad mar ranníocaíochtaí sóisialta arna ndéanamh ag na fostaithe leis na scéimeanna árachais shóisialta agus le scéimeanna árachais shóisialta eile a bhaineann le fostaíocht.
                     Tá an ceannteideal seo roinnte ina dhá chatagóir:

                                 (a)

                                 freagraíonn ranníocaíochtaí iarbhír pinsin fostóirí (D.6111) do shreabhadh D.1211;

                                 (b)

                                 freagraíonn ranníocaíochtaí iarbhír neamhphinsean fostóirí (D.6112) do shreabhadh D.1212.

                     4.93

                     D’fhéadfadh sé a bheith éigeantach ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír a dhéanamh de bhua reachta nó rialacháin, nó d’fhéadfaí iad a íoc mar thoradh ar chomhaontuithe comhchoiteanna i dtionscal ar leith nó ar chomhaontuithe idir an fostóir agus na fostaithe i ngnóthas ar leith, nó toisc gur chuid shonrach den chonradh fostaíochta féin iad. I gcásanna áirithe, d’fhéadfadh na ranníocaíochtaí a bheith deonach.
                     Cuimsíonn ranníocaíochtaí deonacha den sórt sin an méid seo a leanas:

                                 (a)

                                 ranníocaíochtaí sóisialta nach bhfuil oibleagáid de réir dlí ar dhaoine a ranníoc le ciste slándála sóisialta;

                                 (b)

                                 ranníocaíochtaí sóisialta a íoctar le gnóthais árachais (nó cistí pinsin atá aicmithe san earnáil chéanna) mar chuid de scéimeanna árachais forlíontacha a eagraíonn gnóthais chun sochair a bhfostaithe agus a dtéann na fostaithe isteach iontu ar bhonn deonach;

                                 (c)

                                 ranníocaíochtaí le scéimeanna árachais choigiltis a bhfuil cead ag fostaithe nó oibrithe féinfhostaithe bheith ina mball daoibh.

                     4.94

                     Tráth taifeadta: déantar ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí (D.611) a thaifeadadh tráth a dhéantar an obair as a n-eascraíonn an dliteanas na ranníocaíochtaí a íoc.

                     4.95

                     As dhá fhoinse a thagann na ranníocaíochtaí sóisialta is iníoctha leis an rialtas ginearálta agus a thaifeadtar sna cuntais: suimeanna atá fianaithe le measúnuithe agus dearbhuithe nó le fáltais airgid.

                                 (a)

                                 Má úsáidtear measúnuithe agus dearbhuithe, déantar na suimeanna a choigeartú le comhéifeacht a léireoidh suimeanna measúnaithe agus suimeanna dearbhaithe nár bailíodh riamh. Rogha eile is ea aistriú caipitil chuig na hearnálacha ábhartha a thaifeadadh a bheadh cothrom leis an gcoigeartú. Déantar meastachán ar na comhéifeachtaí ar bhonn taithí a fuarthas cheana agus an ionchais reatha i leith suimeanna measúnaithe agus suimeanna dearbhaithe nár bailíodh riamh. Bainfidh siad go sonrach le cineálacha éagsúla ranníocaíochtaí sóisialta.

                                 (b)

                                 Má úsáidtear fáltais airgid, déantar iad a choigeartú de réir ama ionas go luaitear an t-airgead tirim leis an uair a rinneadh an ghníomhaíocht as ar eascair an dliteanas maidir le ranníocaíocht shóisialta (nó tráth a chruthaítear an dliteanas). Féadfaidh an coigeartú sin a bheith bunaithe ar an meándifríocht ama idir an ghníomhaíocht (nó cruthú an dliteanais) agus an fáltas airgid.

                           Nuair a dhéanann an fostóir ranníocaíochtaí sóisialta is iníoctha le hearnáil an rialtais ghinearálta a choimeád ag an bhfoinse, áirítear i bpá agus tuarastail iad is cuma cé acu a chuir sé ar aghaidh chuig an rialtas ginearálta iad nó nár chuir. Ansin taispeántar go n-íocann earnáil na dteaghlach an tsuim iomlán le hearnáil an rialtais ghinearálta. Déantar na suimeanna neamhíoctha iarbhír a neodrú faoi D.995 mar aistriú caipitil ón rialtas ginearálta chuig earnálacha na bhfostóirí.

                     4.96

                     Mar seo a leanas a thaifeadtar ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí:

                                 (a)

                                 úsáidí i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na dteaghlach;

                                 (b)

                                 úsáidí sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha (i gcás teaghlach neamhchónaitheach);

                                 (c)

                                 acmhainní i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na n-árachóirí cónaitheacha agus na bhfostóirí cónaitheacha;

                                 (d)

                                 acmhainní sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha (i gcás árachóirí neamhchónaitheacha agus fostóirí neamhchónaitheacha).

               Ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí (D.612)

                     4.97

                        Sainmhíniú: is éard is ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí (D.612) ann contrapháirt sochar sóisialta (lúide ranníocaíochtaí sóisialta fostaithe, nuair is iomchuí) a íocann fostóirí go díreach (i.e. gan a bheith ceangailte le ranníocaíochtaí iarbhír fostóirí) lena gcuid fostaithe nó iarfhostaithe agus le daoine eile incháilithe.
                     Freagraíonn siad do shreabhadh D.122 faoi mar atá tuairiscithe i gcúiteamh fostaithe. Ní mór a luach a bheith bunaithe ar thosca achtúireacha nó ar chéatadán réasúnta pá agus tuarastail a íoctar le fostaithe reatha nó ní mór é a bheith cothrom le sochair neamhphinsean neamhchistithe is iníoctha ag an ngnóthas le linn na tréimhse céanna cuntasaíochta.
                     Tá dhá chatagóir i ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí (D.612):

                                 (a)

                                 ranníocaíochtaí barúlacha pinsin fostóirí (D.6121). Freagraíonn siad do shreabhadh D.1221;

                                 (b)

                                 ranníocaíochtaí barúlacha neamhphinsean fostóirí (D.6122). Freagraíonn siad do shreabhadh D.1222.

                     4.98

                     Tráth taifeadta: I rith na tréimhse ina ndéantar an obair is ea a thaifeadtar ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí atá in ionannas le contrapháirt sochar sóisialta díreach éigeantach. Maidir le ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí atá in ionannas le contrapháirt sochar sóisialta díreach deonach, taifeadtar iad tráth a sholáthraítear na sochair.

                     4.99

                     Mar seo a leanas a thaifeadtar ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí:

                                 (a)

                                 úsáidí i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na dteaghlach agus sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha;

                                 (b)

                                 acmhainní i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na n-earnálacha lena mbaineann na fostóirí nó na hárachóirí cónaitheacha agus sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha.

               Ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír teaghlach (D.613)

                     4.100

                        Sainmhíniú: is éard atá i ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír teaghlach ranníocaíochtaí sóisialta is iníoctha thar a gceann féin ag fostaithe, ag daoine féinfhostaithe nó ag daoine neamhfhostaithe le scéimeanna árachais shóisialta.
                     Tá dhá chatagóir i ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír teaghlach (D.613):

                                 (a)

                                 ranníocaíochtaí iarbhír pinsin teaghlach (D.6131);

                                 (b)

                                 ranníocaíochtaí iarbhír neamhphinsean teaghlach (D.6132).

                           Tráth taifeadta: Is ar bhonn fabhraithe a thaifeadtar ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír teaghlach. I gcás daoine fostaithe, déantar an taifead tráth a dhéantar an obair as a n-eascraíonn an dliteanas na ranníocaíochtaí a íoc. I gcás daoine neamhfhostaithe, déantar an taifead tráth atá an ranníocaíocht le déanamh.
                     I gcóras na gcuntas, taispeántar ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír teaghlach mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 faoi úsáidí i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na dteaghlach agus sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha;

                                 (b)

                                 faoi acmhainní i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na n-earnálacha lena mbaineann na fostóirí agus sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha.

               Forlíontaí ranníocaíochta sóisialta teaghlach (D.614)

                     4.101

                        Sainmhíniú: is éard atá i bhforlíontaí ranníocaíochta sóisialta teaghlach an t-ioncam ó mhaoin a thuilltear le linn na tréimhse cuntasaíochta ar an stoc teidlíochtaí pinsean agus neamhphinsean.
                     Tá an ceannteideal seo roinnte ina dhá chatagóir:

                                 (a)

                                 forlíontaí ranníocaíochta pinsin teaghlach (D.6141);

                                 (b)

                                 forlíontaí ranníocaíochta neamhphinsean teaghlach (D.6142). Freagraíonn ceannteideal D.6142 d’fhorlíontaí ranníocaíochta teaghlach a bhaineann le rioscaí sóisialta agus le riachtanais shóisialta seachas pinsin, amhail tinneas, máithreachas, gortú tionsclaíoch, míchumas, iomarcaíocht etc.

                           Áirítear forlíontaí ranníocaíochta sóisialta teaghlach in ioncam ó mhaoin is iníoctha ag riarthóirí cistí pinsin le teaghlaigh sa chuntas leithdháilte ioncaim phríomha (Ioncam ó infheistíocht atá iníoctha i leith teidlíochtaí pinsean D.442).
                     Ó tharla, sa chleachtas, go gcoinníonn riarthóirí cistí pinsin an t-ioncam sin, láimhseáiltear é sa chuntas dáilte thánaistigh ioncaim mar mhéideanna a aisíocann na teaghlaigh le cistí pinsin i bhfoirm forlíontaí ranníocaíochta sóisialta teaghlach.
                     Tráth taifeadta: déantar forlíontaí ranníocaíochta sóisialta teaghlach a thaifeadadh tráth a bhfabhraithe.

            Sochair shóisialta seachas aistrithe sóisialta comhchineáil (D.62)

                     4.102

                     Tá trí fhotheideal faoin gceannteideal D.62:

                                 Sochair slándála sóisialta in airgead tirim (D.621);

                                 Sochair árachais shóisialta eile (D.622);

                                 Sochair chúnaimh shóisialta in airgead tirim (D.623).

               Sochair slándála sóisialta in airgead tirim (D.621)

                     4.103

                        Sainmhíniú: is éard atá i sochair slándála sóisialta in airgead tirim sochair árachais shóisialta is iníoctha in airgead tirim le teaghlaigh ag cistí slándála sóisialta. Eisiatar aisíocaíochtaí agus láimhseáiltear iad mar aistrithe sóisialta comhchineáil (D.632).
                     Soláthraítear sochair den sórt sin faoi scéimeanna slándála sóisialta.
                     Féadfar iad a roinnt ina dhá chuid:

                                 —

                                 sochair slándála sóisialta pinsin in airgead tirim (D.6211),

                                 —

                                 sochair slándála sóisialta neamhphinsean in airgead tirim (D.6212).

               Sochair árachais shóisialta eile (D.622)

                     4.104

                        Sainmhíniú: freagraíonn sochair árachais shóisialta eile do shochair is iníoctha ag fostaithe i gcomhthéacs scéimeanna árachais shóisialta eile a bhaineann le fostaíocht. Scéimeanna árachais shóisialta eile a bhaineann le fostaíocht is ea sochair shóisialta (in airgead nó i gcomhchineál) is iníoctha ag scéimeanna árachais shóisialta, seachas slándáil shóisialta, le ranníocóirí na scéimeanna, lena gcuid cleithiúnaithe nó lena gcuid marthanóirí.
                     Is gnách go mbíonn an méid seo a leanas i gceist:

                                 (a)

                                 gnáthphá nó pá laghdaithe a leantar de bheith ag íoc i rith tréimhsí neamhláithreachta ag an obair mar gheall ar dhrochshláinte, timpiste, máithreachas, etc.;

                                 (b)

                                 liúntais leanaí, liúntais oideachais nó liúntais eile a íoctar i leith cleithiúnaithe;

                                 (c)

                                 pinsin scoir agus pinsin marthanóirí a íoctar le hiarfhostaithe nó lena marthanóirí, agus liúntais téarfa a íoctar le hoibrithe nó lena marthanóirí i gcás iomarcaíochta, neamhábaltachta, báis thionóiscigh, etc. (má tá siad nasctha le comhaontuithe comhchoiteanna);

                                 (d)

                                 seirbhísí leighis ginearálta nach mbaineann le hobair an fhostaí;

                                 (e)

                                 ionaid téarnaimh agus tithe scoir.

                           Is féidir sochair árachais shóisialta eile (D.622) a roinnt ina dhá chuid:

                                 —

                                 sochair árachais shóisialta phinsin eile (D.6221),

                                 —

                                 sochair árachais shóisialta neamhphinsean eile (D.6222).

               Sochair chúnaimh shóisialta in airgead tirim (D.623)

                     4.105

                        Sainmhíniú: is éard atá i sochair chúnaimh shóisialta in airgead tirim aistrithe reatha is iníoctha le teaghlaigh ag aonaid rialtais nó ag INBFTanna chun na riachtanais chéanna a chomhlíonann sochair chúnaimh shóisialta a chomhlíonadh, ach nach ndéantar faoi scéim árachais shóisialta ina ndéantar ranníocaíochtaí sóisialta, de ghnáth, d’fhonn bheith rannpháirteach.
                     Ní áirítear orthu, dá bhrí sin, gach sochar a íocann cistí slándála sóisialta. Féadfaidh sochair chúnaimh shóisialta a bheith iníoctha sna cúinsí seo a leanas:

                                 (a)

                                 nuair nach bhfuil aon scéim árachais shóisialta ann chun na cúinsí i gceist a chumhdach;

                                 (b)

                                 nuair nach bhfuil na teaghlaigh i gceist páirteach i scéim nó scéimeanna árachais shóisialta, cé go bhféadfadh sé gurbh ann don scéim nó do na scéimeanna sin, agus nach bhfuil siad incháilithe do shochair árachais shóisialta;

                                 (c)

                                 nuair a mheastar nach leor sochair árachais shóisialta chun na riachtanais i gceist a chumhdach agus go n-íoctar na sochair chúnaimh shóisialta mar fhorlíonadh;

                                 (d)

                                 nuair is beartas ginearálta sóisialta atá ann.

                           Ní áirítear i sochair dá leithéidí aistrithe reatha a íoctar mar gheall ar theagmhais nó imthosca nach mbíonn cumhdaithe ag scéimeanna árachais shóisialta de ghnáth (i.e. aistrithe a dhéantar mar gheall ar thubaistí nádúrtha, a thaifeadtar faoi “aistrithe reatha eile” nó faoi “aistrithe caipitil eile”).

                     4.106

                     Tráth taifeadta sochar sóisialta seachas aistrithe sóisialta comhchineáil (D.62):

                                 (a)

                                 nuair is airgead tirim atá ann, déantar iad a thaifeadadh nuair a bhunaítear na héilimh ar na sochair;

                                 (b)

                                 nuair is i bhfoirm chomhchineáil atá siad, déantar iad a thaifeadadh tráth a sholáthraítear an tseirbhís, nó tráth a dhéantar na hathruithe ar úinéireacht na n-earraí arna soláthar go díreach do theaghlaigh ag táirgeoirí neamh-mhargaidh.

                     4.107

                     Déantar sochair shóisialta seachas aistrithe sóisialta comhchineáil (D.62) a thaifeadadh mar:

                                 (a)

                                 úsáidí i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na n-earnálacha a dheonaíonn na sochair;

                                 (b)

                                 úsáidí sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha (i gcás sochar arna ndeonú ag an gcuid eile den domhan);

                                 (c)

                                 acmhainní i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na dteaghlach;

                                 (d)

                                 acmhainní sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha (i gcás sochar arna ndeonú ar theaghlaigh neamhchónaitheacha).

            Aistrithe sóisialta comhchineáil (D.63)

                     4.108

                        Sainmhíniú: is éard atá in aistrithe sóisialta comhchineáil (D.63) earraí nó seirbhísí aonair a sholáthraíonn aonaid rialtais agus INBFTanna saor in aisce nó ar phraghsanna nach bhfuil suntasach ó thaobh an gheilleagair de do theaghlaigh aonair, is cuma cé acu a cheannaítear ar an margadh iad nó a tháirgtear iad mar aschur neamh-mhargaidh ag aonaid rialtais nó INBFTanna. Maoinítear iad as cánachas, as ioncam eile rialtais nó as ranníocaíochtaí slándála sóisialta, nó as tabhartais agus ioncam ó mhaoin i gcás INBFTanna.
                     Seirbhísí aonair a thugtar ar sheirbhísí a sholáthraítear do theaghlaigh saor in aisce, nó ar phraghsanna nach bhfuil suntasach ó thaobh an gheilleagair de, chun idirdhealú a dhéanamh idir iad agus seirbhísí comhchoiteanna a sholáthraítear don phobal ina iomláine, nó do chodanna móra den phobal, e.g. cosaint agus soilsiú sráide. Is éard atá i seirbhísí aonair, go príomha, seirbhísí oideachais agus sláinte, cé go soláthraítear cineálacha eile seirbhísí freisin go minic, amhail seirbhísí tithíochta, seirbhísí cultúrtha agus áineasa.

                     4.109

                     Déantar aistrithe sóisialta comhchineáil (D.63) a fhoroinnt mar seo:

                                       Aistrithe sóisialta comhchineál — táirgeadh chun críoch neamh-mhargaidh an rialtais ghinearálta agus INBFTanna (D.631).

                                    Sainmhíniú: aistrithe sóisialta comhchineál — déanann táirgeoirí neamh-mhargaidh táirgeadh chun críoch neamh-mhargaidh an rialtais ghinearálta agus INBFTanna (D.631) earraí agus seirbhísí aonair a sholáthar go díreach do na tairbhithe. Ba cheart aon íocaíochtaí a dhéanann na teaghlaigh féin a asbhaint.

                                       Aistrithe sóisialta comhchineál — táirgeadh ceannaithe margaidh ag an rialtas ginearálta agus ag INBFTanna (D.632)

                                    Sainmhíniú: an méid seo a leanas atá in aistrithe sóisialta comhchineál — is earraí agus seirbhísí aonair iad táirgeadh ceannaithe chun críoch margaidh ag an rialtas ginearálta agus ag INBFTanna (D.632):

                                             (a)

                                             aistrithe i bhfoirm aisíocaíochtaí caiteachais fhormheasta teaghlach ar earraí agus ar sheirbhísí sonracha, arna ndéanamh ag cistí árachais shóisialta; nó

                                             (b)

                                             aistrithe a sholáthraíonn tairbhithe do tháirgeoirí margaidh, as a gceannaíonn an rialtas ginearálta na hearraí agus na seirbhísí comhfhreagracha.

                                       Ní mór aon íocaíochtaí a dhéanann na teaghlaigh féin a asbhaint.
                                 I gcás ina gceannaíonn teaghlach earra nó seirbhís agus go n-aisíocann ciste árachais shóisialta é ina dhiaidh sin, ina iomláine nó i bpáirt, is féidir a mheas go raibh an teaghlach ag gníomhú thar ceann an chiste árachais shóisialta. Go bunúsach, tugann an teaghlach creidmheas gearrthéarmach don chiste árachais shóisialta, creidmheas a dhéantar a leachtú a luaithe a aisíoctar an teaghlach.
                                 Déantar suim an chaiteachais a aisíoctar a thaifeadadh mar chaiteachas arna thabhú go díreach ag an gciste árachais shóisialta tráth a dhéanann an teaghlach an ceannachán, ach is é an difear, más ann dó, idir praghas an cheannaitheora arna íoc agus an tsuim arna haisíoc an t-aon chaiteachas amháin a thaifeadtar i leith an teaghlaigh. Dá bhrí sin, ní láimhseáiltear suim an chaiteachais arna aisíoc mar aistriú reatha in airgead tirim ó na cistí slándála sóisialta chuig na teaghlaigh.

                     4.110

                     Samplaí d’aistrithe sóisialta comhchineáil (D.63) is ea cóireálacha leighis nó fiaclóireachta, máinliacht, cóiríocht ospidéil, spéaclaí nó tadhall-lionsaí, fearais nó trealamh leighis, agus earraí nó seirbhísí dá samhail a fhreastalaíonn ar rioscaí nó riachtanais sóisialta.
                     Samplaí eile de nithe nach gcuimsíonn scéim árachais shóisialta iad is ea tithíocht shóisialta, liúntas teaghaise, naíolanna lae, oiliúint ghairmiúil, laghduithe ar phraghsanna iompair (ar an gcoinníoll go bhfuil aidhm shóisialta leo), agus earraí agus seirbhísí dá samhail i gcomhthéacs rioscaí nó riachtanas sóisialta. A fhad nach mbaineann le rioscaí nó riachtanais sóisialta, nuair a sholáthraíonn rialtas earraí agus seirbhísí amhail seirbhísí áineasa, cultúrtha nó spóirt do theaghlaigh aonair saor in aisce nó ar phraghsanna nach bhfuil suntasach ó thaobh an gheilleagair de, láimhseáiltear iad mar aistrithe sóisialta comhchineáil — táirgeadh chun críoch neamh-mhargaidh an rialtais ghinearálta agus INBFTanna (D.631).

                     4.111

                     Tráth taifeadta: Déantar aistrithe sóisialta comhchineáil (D.63) a thaifeadadh tráth a sholáthraítear an tseirbhís, nó tráth a dhéantar na hathruithe ar úinéireacht na n-earraí arna soláthar go díreach do theaghlaigh ag táirgeoirí neamh-mhargaidh.
                     Déantar aistrithe sóisialta comhchineáil (D.63) a thaifeadadh mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 faoi úsáidí i gcuntas athdháilte ioncaim chomhchineáil na n-earnálacha a dheonaíonn na sochair;

                                 (b)

                                 faoi acmhainní i gcuntas athdháilte ioncaim chomhchineáil na dteaghlach.

                           Déantar tomhaltas na n-earraí agus na seirbhísí arna n-aistriú a thaifeadadh sa chuntas úsáide ioncaim indiúscartha choigeartaithe.
                     Níl aon aistrithe sóisialta comhchineáil i gceist leis an gcuid eile den domhan (cláraítear iad in D.62, sochair shóisialta seachas aistrithe sóisialta comhchineáil).

            AISTRITHE REATHA EILE (D.7)

            Glanphréimheanna árachais neamhshaoil (D.71)

                     4.112

                        Sainmhíniú: is éard atá i nglanphréimheanna árachais neamhshaoil (D.71) préimheanna is iníoctha faoi pholasaithe a bhaineann aonaid institiúideacha amach. Is éard atá sna polasaithe a bhaineann teaghlaigh aonair amach, na polasaithe sin a bhaineann siad amach ar a dtionscnamh féin agus chun a sochair féin, neamhspleách óna bhfostóirí nó ón rialtas agus lasmuigh d’aon scéim árachais shóisialta. Cuimsíonn glanphréimheanna árachais neamhshaoil idir phréimheanna iarbhír is iníoctha ag sealbhóirí polasaí chun cumhdach árachais a fháil i rith na tréimhse cuntasaíochta (préimheanna arna dtuilleamh) agus fhorlíontaí préimhe is iníoctha as an ioncam ó mhaoin atá curtha i leith sealbhóirí polasaí árachais, tar éis muirir seirbhíse na ngnóthas árachais a réitíonn an t-árachas a asbhaint.
                     Is éard atá i nglanphréimheanna árachais neamhshaoil na suimeanna atá ar fáil chun cumhdach a sholáthar in aghaidh teagmhas éagsúil nó timpistí éagsúla is cúis le damáiste d’earraí nó do mhaoin, nó le dochar do dhaoine mar thoradh ar chúiseanna nádúrtha nó daonna, e.g. dóiteáin, tuilte, tuairteanna, imbhuailtí, gadaíocht, foréigean, timpistí, breoiteacht, nó in aghaidh caillteanas airgeadais mar gheall ar theagmhais amhail breoiteacht, dífhostaíocht, timpistí, etc.
                     Tá dhá chatagóir i nglanphréimheanna árachais neamhshaoil:

                                 (a)

                                 glanphréimheanna árachais dhírigh neamhshaoil (D.711);

                                 (b)

                                 glanphréimheanna athárachais neamhshaoil (D.712).

                     4.113

                     Tráth taifeadta: déantar glanphréimheanna árachais neamhshaoil a thaifeadadh tráth a thuilltear iad.
                     Is éard atá sna préimheanna árachais as a n-asbhaintear na muirir seirbhíse na codanna sin de na préimheanna iomlána, a íoctar i rith na tréimhse reatha nó i rith tréimhsí roimhe sin, lena gcumhdaítear rioscaí amuigh sa tréimhse reatha.
                     Ní mór idirdhealú a dhéanamh idir préimheanna arna dtuilleamh i rith na tréimhse reatha agus préimheanna a bhfuil íocaíocht dlite ina leith i rith na tréimhse reatha is dealraitheach a chumhdóidh rioscaí i rith tréimhsí sa todhchaí chomh maith le rioscaí i rith na tréimhse reatha.
                     Déantar glanphréimheanna árachais neamhshaoil a thaifeadadh mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 úsáidí i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na sealbhóirí polasaí cónaitheacha;

                                 (b)

                                 úsáidí sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha (i gcás sealbhóirí polasaí neamhchónaitheacha);

                                 (c)

                                 acmhainní i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na ngnóthas árachais cónaitheacha;

                                 (d)

                                 acmhainní sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha (i gcás gnóthas árachais neamhchónaitheach).

            Éilimh árachais neamhshaoil (D.72)

                     4.114

                        Sainmhíniú: is éard atá in éilimh árachais neamhshaoil (D.72) na héilimh atá dlite faoi chonarthaí i leith árachais neamhshaoil, is é sin le rá, na suimeanna a bhfuil sé de dhualgas ar ghnóthais árachais a íoc mar shocruithe i leith gortuithe nó dochair do dhaoine nó d’earraí (lena n-áirítear earraí caipitil sheasta).
                     Tá an ceannteideal seo roinnte ina dhá chatagóir:

                                 (a)

                                 éilimh árachais dhírigh neamhshaoil (D.721);

                                 (b)

                                 éilimh árachais neamhshaoil (D.722).

                     4.115

                     Ní áirítear íocaíochtaí ar sochair shóisialta iad in éilimh árachais neamhshaoil.
                     Láimhseáiltear socrú éilimh árachais neamhshaoil mar aistriú chuig an éilitheoir. Láimhseáiltear íocaíochtaí den sórt sin mar aistrithe reatha, fiú amháin sa chás go bhfuil suimeanna móra i gceist mar thoradh ar shócmhainn sheasta a scriosadh de thaisme nó mar thoradh gortú trom a bhain do dhuine aonair.
                     Mar aistriú caipitil seachas mar aistrithe reatha a fhéadfar éilimh thar a bheith mór, e.g éilimh tar éis tubaiste, a láimhseáil (féach pointe (k) de mhír 4.165).
                     Maidir leis na suimeanna a fhaigheann éilitheoirí, ní gnách go dtiomnaítear iad d’aon chríoch ar leith agus ní gá go ndeiseofar nó go n-athchuirfear earraí nó sócmhainní a ndearnadh damáiste dóibh nó a scriosadh.
                     Tagann éilimh chun cinn de dheasca damáiste nó gortú do mhaoin nó do phearsa tríú páirtithe arb iad na sealbhóirí polasaí is cúis leis. I gcásanna den sórt sin, déantar éilimh bhailí a thaifeadadh mar shuimeanna is iníoctha go díreach ag an ngnóthas árachais leis na páirtithe díobhálaithe seachas go hindíreach tríd an sealbhóir polasaí.

                     4.116

                     Ríomhtar glanphréimheanna agus glanéilimh athárachais ar an mbealach ceannann céanna leis an mbealach a ríomhtar phréimheanna agus éilimh árachais neamhshaoil. Ó tharla go bhfuil tionscal an athárachais comhchruinnithe i roinnt bheag tíortha, is le haonaid neamhchónaitheacha atá formhór na bpolasaithe athárachais.
                     Féadfaidh aonaid áirithe, aonaid rialtais go háirithe, ráthaíocht a sholáthar i gcoinne mainneachtana féichiúnaí, faoi choinníollacha arb ionann iad agus na coinníollacha a bhaineann le hárachas neamhshaoil. Tarlaíonn sé sin nuair a eisiatar go leor ráthaíochtaí agus gur féidir meastachán cruinn go leor a dhéanamh ar an leibhéal iomlán mainneachtana. I gcásanna den sórt sin, láimhseáiltear na táillí a íoctar (agus an t-ioncam ó mhaoin a thuilltear astu) ar an mbealach céanna a láimhseáiltear préimheanna árachais neamhshaoil agus láimhseáiltear na glaonna faoi na ráthaíochtaí iasachta caighdeánaithe ar an mbealach céanna a láimhseáiltear éilimh árachais neamhshaoil.

                     4.117

                     Tráth taifeadta: déantar éilimh árachais neamhshaoil a thaifeadadh tráth a tharlaíonn an timpiste nó an teagmhas eile a bhfuil an t-árachaí faoi árachas ina (h)aghaidh.
                     Mar seo a leanas a thaifeadtar iad:

                                 (a)

                                 úsáidí i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na ngnóthas árachais cónaitheach;

                                 (b)

                                 úsáidí sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha (i gcás gnóthas árachais neamhchónaitheach);

                                 (c)

                                 acmhainní i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na n-earnálacha is tairbhithe;

                                 (d)

                                 acmhainní sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha (i gcás tairbhithe neamhchónaitheacha).

            Aistrithe reatha laistigh den rialtas ginearálta (D.73)

                     4.118

                        Sainmhíniú: áirítear in aistrithe reatha laistigh den rialtas ginearálta (D.73) aistrithe idir fo-earnálacha éagsúla de chuid an rialtais ghinearálta (an rialtas láir, an rialtas stáit, an rialtas áitiúil agus cistí slándála sóisialta) cé is moite de chánacha, fóirdheontais, deontais infheistíochta agus aistrithe eile caipitil.
                     Ní áirítear idirbhearta thar ceann aonaid eile in aistrithe reatha laistigh den rialtas ginearálta (D.73); ní dhéantar iad sin a thaifeadadh ach aon uair amháin sna cuntais, faoi acmhainní an aonaid is tairbhí a ndéantar an t-idirbheart thar a cheann (féach mír 1.78). Tagann an cor seo chun cinn, go háirithe, nuair a bhailíonn gníomhaireacht rialtais (e.g. roinn de chuid an rialtais láir) cánacha a aistrítear go huathoibríoch, ina n-iomláine nó i bpáirt, chuig gníomhaireacht eile rialtais (e.g. údarás áitiúil). I gcásanna den sórt sin, taispeántar na fáltais ó cháin i gcomhair na gníomhaireachta eile rialtais faoi mar a bhaileodh an ghníomhaireacht sin iad go díreach seachas mar aistriú reatha laistigh den rialtas láir. Tá feidhm ag an réiteach go háirithe maidir le cánacha i gcomhair gníomhaireachta eile rialtais atá i bhfoirm rátaí breise arna bhforleagan ar chánacha arna dtobhach ag an rialtas láir. Déantar iontrálacha faoi “cuntais eile infhála/iníoctha” sa chuntas airgeadais de dheasca moilleanna agus na cánacha á gcur ar aghaidh ón gcéad aonad rialtais go dtí an dara haonad rialtais.
                     Áirítear in aistrithe reatha laistigh den rialtas ginearálta aistrithe fáltas ó cháin mar chuid de bhloc-aistriú ón rialtas láir chuig gníomhaireacht eile rialtais. Ní fhreagraíonn aistrithe den sórt sin d’aon chatagóir ar leith cánacha agus ní dhéantar iad go huathoibríoch, déantar iad go príomha trí bhíthin cistí áirithe (cistí contae agus cistí údaráis áitiúil) i gcomhréir le scálaí cionroinnte arna leagan síos ag an rialtas láir.

                     4.119

                     Tráth taifeadta: Déantar aistrithe reatha laistigh den rialtas ginearálta a thaifeadadh tráth a ordaítear na rialacháin atá i bhfeidhm amhlaidh.

                     4.120

                     Déantar aistrithe reatha laistigh den rialtas ginearálta a thaifeadadh mar úsáidí agus acmhainní i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim fho-earnálacha an rialtais ghinearálta. Sreafaí laistigh d’earnáil an rialtais ghinearálta is ea aistrithe reatha laistigh den rialtas ginearálta; ní thaispeántar iad i gcuntas comhdhlúite don earnáil ina hiomláine.

            Comhar idirnáisiúnta reatha (D.74)

                     4.121

                        Sainmhíniú: áirítear i gcomhar idirnáisiúnta reatha (D.74) gach aistriú, in airgead nó i gcomhchineál, idir an rialtas ginearálta agus rialtais nó eagraíochtaí idirnáisiúnta sa chuid eile den domhan, cé is moite de dheontais infheistíochta agus aistrithe eile caipitil.

                     4.122

                     Cuimsíonn ceannteideal D.74 an méid seo a leanas:

                                 (a)

                                 ranníocaíochtaí an rialtais le heagraíochtaí idirnáisiúnta (gan cánacha is iníoctha ag ball-rialtais le heagraíochtaí fornáisiúnta a áireamh);

                                 (b)

                                 aistrithe reatha a fhaigheann an rialtas ginearálta ó na hinstitiúidí nó ó na heagraíochtaí dá dtagraítear faoi phointe (a). Déantar na haistrithe reatha a chuireann institiúidí an Aontais Eorpaigh díreach chuig táirgeoirí cónaitheacha margaidh a thaifeadadh mar fhóirdheontais arna n-íoc ag an gcuid eile den domhan;

                                 (c)

                                 aistrithe reatha idir rialtais, in airgead (e.g. íocaíochtaí lena mbeartaítear easnaimh i mbuiséid tíortha iasachta nó críoch thar lear a mhaoiniú) nó i gcomhchineál (e.g. contrapháirt bronntanas bia, trealaimh mhíleata, cúnaimh éigeandála i ndiaidh tubaistí nádúrtha i bhfoirm bia, éadaí, cógas, etc.);

                                 (d)

                                 pá agus tuarastail a íocann rialtas, institiúid de chuid an Aontais Eorpaigh nó eagraíocht idirnáisiúnta, le comhairleoirí nó le saineolaithe cúnaimh theicniúil a chuirtear ar fáil do thíortha i mbéal forbartha.

                           Áirítear i gcomhar idirnáisiúnta reatha aistrithe idir an rialtas ginearálta agus eagraíochtaí idirnáisiúnta atá lonnaithe sa tír, ós rud é nach láimhseáiltear eagraíochtaí idirnáisiúnta mar aonaid institiúideacha chónaitheacha de chuid na dtíortha ina bhfuil siad lonnaithe.

                     4.123

                     Tráth taifeadta: tráth a ordaíonn na rialacháin atá i bhfeidhm na haistrithe a dhéanamh (i gcás aistrithe éigeantacha), nó tráth a dhéantar na haistrithe (i gcás aistrithe deonacha).

                     4.124

                     Mar seo a leanas a thaifeadtar comhar idirnáisiúnta reatha:

                                 (a)

                                 úsáidí agus acmhainní i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim earnáil an rialtais ghinearálta;

                                 (b)

                                 úsáidí agus acmhainní sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha.

            Aistrithe reatha ilghnéitheacha (D.75)

               Aistrithe reatha chuig INBFTanna (D.751)

                     4.125

                        Sainmhíniú: áirítear in aistrithe reatha chuig INBFTanna gach ranníocaíocht dheonach (seachas leagáidí), gach suibscríbhinn ballraíochta agus gach cúnamh airgeadais a fhaigheann INBFTanna ó theaghlaigh (teaghlaigh neamhchónaitheacha san áireamh) agus ó aonaid eile.

                     4.126

                     Tá an méid seo a leanas ar áireamh in aistrithe reatha chuig INBFTanna:

                                 (a)

                                 suibscríbhinní rialta a íocann teaghlaigh le ceardchumainn agus le heagraíochtaí polaitiúla, spóirt, cultúrtha, reiligiúnacha etc. arna n-aicmiú in earnáil na INBFTanna;

                                 (b)

                                 ranníocaíochtaí deonacha (seachas leagáidí) ó theaghlaigh, ó ghnóthais corparáideacha agus ón gcuid eile den domhan le INBFTanna, lena n-áirítear aistrithe comhchineáil i bhfoirm bronntanas bia, éadaí, pluideanna, cógas, etc. chuig carthanais lena ndáileadh ar theaghlaigh chónaitheacha nó neamhchónaitheacha. Láimhseáiltear earraí chun críoch tomhaltais ar an mbealach céanna, ó tharla go dtaifeadtar aistrithe bronntanas mór (earraí luachmhara a láimhseáiltear mar shócmhainní neamhairgeadais) in aistrithe caipitil eile (D.99) (féach pointe (e) de mhír 4.165).
                                 Ní thaifeadtar mar aistrithe aon earraí neamh-inmhianaithe nó úsáidte a thugann teaghlaigh mar bhronntanas;

                                 (c)

                                 cúnamh agus deontais ón rialtas ginearálta, seachas aistrithe a dhéantar chun na críche sonraí caiteachas caipitiúil a mhaoiniú; taispeántar na haistrithe sin faoi dheontais infheistíochta.

                           Ní áirítear in aistrithe reatha chuig INBFTanna táillí ballraíochta nó suibscríbhinní ballraíochta a íoctar le hinstitiúidí neamhbhrabúis margaidh a fhónann do ghnóthais, amhail comhlachais lucht tráchtála nó comhlachais trádála; láimhseáiltear iad mar íocaíochtaí as seirbhísí arna soláthar.

                     4.127

                     Tráth taifeadta: déantar aistrithe reatha chuig INBFTanna a thaifeadadh tráth a dhéantar iad.

                     4.128

                     Mar seo a leanas a thaifeadtar INBFTanna:

                                 (a)

                                 úsáidí i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na n-earnálacha a dhéanann na ranníocaíochtaí;

                                 (b)

                                 úsáidí sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha;

                                 (c)

                                 acmhainní i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim earnáil na INBFTanna.

               Aistrithe reatha idir teaghlaigh (D.752)

                     4.129

                        Sainmhíniú: is éard atá in aistrithe reatha idir teaghlaigh (D.752) gach aistriú reatha in airgead nó i gcomhchineál a dhéanann teaghlaigh chónaitheacha le teaghlaigh eile chónaitheacha nó neamhchónaitheacha nó a fhaigheann teaghlaigh chónaitheacha ó theaghlaigh eile chónaitheacha nó neamhchónaitheacha. Cuimsíonn siad, go háirithe, seoltáin a chuireann eisimircigh nó oibrithe atá lonnaithe go buan ar an gcoigríoch (nó atá ag obair ar an gcoigríoch ar feadh tréimhse bliana nó níos faide) chuig daoine dá dteaghlach atá ina gcónaí ina dtír dhúchais, nó a chuireann tuismitheoirí chuig páistí atá in áit eile.

                     4.130

                     Tráth taifeadta aistrithe reatha idir teaghlaigh: tráth a dhéantar an t-aistriú.

                     4.131

                     Mar seo a leanas a thaifeadtar aistrithe reatha idir teaghlaigh:

                                 (a)

                                 úsáidí agus acmhainní i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na dteaghlach;

                                 (b)

                                 úsáidí agus acmhainní sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha.

               Aistrithe reatha ilghnéitheacha eile (D.759)

            Fíneálacha agus pionóis

                     4.132

                        Sainmhíniú: láimhseáiltear fíneálacha agus pionóis a fhorchuireann cúirteanna dlí nó comhlachtaí gar-bhreithiúnacha ar aonaid institiúideacha ar an mbealach céanna a láimhseáiltear aistrithe reatha ilghnéitheacha eile (D.759).

                     4.133

                     Ní áirítear an méid seo a leanas in aistrithe reatha ilghnéitheacha eile (D.759):

                                 (a)

                                 fíneálacha agus pionóis a fhorchuireann údaráis chánach as imghabháil cánacha nó as íocaíocht dhéanach cánacha agus nach féidir a aithint thar na cánacha féin agus a leanann de bheith aicmithe mar chánacha;

                                 (b)

                                 táillí a íoctar chun ceadúnais a fháil, is é sin cánacha nó íocaíochtaí as seirbhísí arna soláthar ag aonaid rialtais.

                     4.134

                     Tráth taifeadta: déantar fíneálacha agus pionóis a thaifeadadh tráth a thagann na dliteanais chun cinn.

            Crannchuir agus cearrbhachas

                     4.135

                        Sainmhíniú: tá dhá ghné i gceist sna suimeanna a íoctar ar thicéid crannchuir nó a chuirtear mar gheallta: muirear seirbhíse a íoctar leis an aonad a eagraíonn an crannchur nó an cearrbhachas agus aistriú reatha iarmharach a íoctar leis na buaiteoirí.
                     Féadfaidh an muirear seirbhíse a bheith mór go leor agus féadfaidh sé cánacha ar tháirgeadh seirbhísí cearrbhachais a chuimsiú. Sa chóras, meastar go ndéantar na haistrithe go díreach idir na daoine sin a ghlacann páirt sa chrannchur nó sa chearrbhachas, is é sin le rá, idir teaghlaigh. Sa chás go nglacann teaghlaigh neamhchónaitheacha páirt iontu is féidir móraistrithe glana a eascrú idir earnáil na dteaghlach agus an chuid eile den domhan.
                     Tráth taifeadta: déantar aistrithe reatha iarmharacha a thaifeadadh tráth a dhéantar iad.

            Íocaíochtaí cúitimh

                     4.136

                        Sainmhíniú: is éard atá in íocaíochtaí cúitimh aistrithe reatha a íocann aonaid institiúideacha le haonaid institiúideacha eile mar chúiteamh i leith gortú do dhaoine nó damáiste do mhaoin, gan íocaíochtaí i leith éileamh árachais neamhshaoil a áireamh. Is éard atá in íocaíochtaí cúitimh íocaíochtaí éigeantacha a dhámhann cúirt dlí nó íocaíochtaí deonacha arna gcomhaontú lasmuigh den chúirt. Cuimsíonn an ceannteideal seo íocaíochtaí deonacha a dhéanann aonaid rialtais nó INBFTanna mar chúiteamh i leith gortuithe nó damáiste ar tubaistí nádúrtha, seachas na cinn sin atá aicmithe mar aistrithe reatha, ba chúis leo.

                     4.137

                     Tráth taifeadta: déantar íocaíochtaí cúitimh a thaifeadadh tráth a dhéantar iad (íocaíochtaí deonacha) nó tráth atá siad dlite (íocaíochtaí éigeantacha).

                     4.138

                     Cineálacha eile aistrithe ilghnéitheacha reatha eile:

                                 (a)

                                 aistrithe reatha nach cánacha iad ó INBFTanna chuig an rialtas ginearálta;

                                 (b)

                                 íocaíochtaí ón rialtas ginearálta le gnóthais phoiblí arna n-aicmiú mar ghnóthais neamhairgeadais corparáideacha agus gnóthais shamhailchorparáideacha lena mbeartaítear muirir pinsin neamhghnácha a chumhdach;

                                 (c)

                                 comhaltachtaí taistil agus dámhachtainí taistil a íocann an rialtas ginearálta nó INBFTanna le teaghlaigh chónaitheacha agus neamhchónaitheacha;

                                 (d)

                                 íocaíochtaí bónais i leith coigiltis a dheonaíonn an rialtas ginearálta go tráthrialta ar theaghlaigh mar chúiteamh dóibh ar choigilt a dhéanamh i rith na tréimhse;

                                 (e)

                                 aisíocaíochtaí a dhéanann teaghlaigh i leith caiteachas arna thabhú thar a gceann ag eagraíochtaí leasa shóisialta;

                                 (f)

                                 aistrithe reatha ó INBFTanna chuig an gcuid eile den domhan;

                                 (g)

                                 urraíocht a dhéanann corparáidí más rud é nach féidir a mheas gur ceannacháin fógraíochta nó seirbhísí eile (mar shampla, aistrithe ar son dea-chúise, nó scoláireachtaí) atá sna híocaíochtaí sin;

                                 (h)

                                 aistrithe reatha ón rialtas ginearálta chuig teaghlaigh ina gcáil mar thomhaltóirí, mura bhfuil siad taifeadta mar shochair shóisialta;

                                 (i)

                                 an t-aistriú contrapháirte ón mBanc Ceannais chuig IAAnna (S.122 agus S.125) chun tomhaltas idirmheánach an chuid sin d’aschur an Bhainc Cheannais a shanntar go neamhdhíreach a chumhdach (féach Caibidil 14: FISIM).

                     4.139

                     Tráth taifeadta: déantar na haistrithe atá liostaithe in 4.138 a thaifeadadh tráth a dhéantar iad, seachas na haistrithe sin ón rialtas ginearálta nó chuig an rialtas ginearálta, aistrithe a thaifeadtar tráth atá siad dlite.
                     Mar seo a leanas a léirítear aistrithe reatha ilghnéitheacha eile:

                                 (a)

                                 acmhainní agus úsáidí i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na n-earnálacha uile;

                                 (b)

                                 acmhainní agus úsáidí sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha.

            Acmhainní dílse an ae atá bunaithe ar cbl agus oin (ollioncam náisiúnta) (d.76)

                     4.140

                        Sainmhíniú: is éard atá i dtríú agus i gceathrú acmhainn dhílis an AE atá bunaithe ar CBL agus OIN (D. 76) aistrithe reatha arna n-íoc ag rialtas ginearálta gach Ballstáit le hinstitiúidí an Aontais Eorpaigh.
                     Is éard atá i dtríú acmhainn dílis an AE atá bunaithe ar CBL (D.761) agus i gceathrú acmhainn dílis an AE atá bunaithe ar OIN (D.762) ranníocaíochtaí le buiséad institiúidí an Aontais. Bunaítear leibhéal ranníocaíochta gach Ballstáit ar leibhéil a mboinn CBL agus ar a OIN.
                     Tá ar áireamh i gceannteideal D.76 freisin ranníocaíochtaí ilghnéitheacha neamhchánacha de chuid an rialtais le hinstitiúidí an Aontais Eorpaigh (D.763).
                     Tráth taifeadta: Taifeadtar tríú agus ceathrú acmhainn dílis atá bunaithe ar CBL agus OIN nuair atá siad dlite le híoc.
                     Mar seo a leanas a thaifeadtar tríú agus ceathrú acmhainn dílis atá bunaithe ar CBL agus OIN:

                                 (a)

                                 úsáidí i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim an rialtais ghinearálta;

                                 (b)

                                 acmhainní sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha.

            COIGEARTÚ I LEITH AN ATHRAITHE AR THEIDLÍOCHTAÍ PINSIN (D.8)

                     4.141

                        Sainmhíniú: is éard atá sa choigeartú i leith an athraithe ar theidlíochtaí pinsin (D.8) an coigeartú is gá ionas go léireofar i gcoigilt na dteaghlach an t-athrú ar na teidlíochtaí pinsean a bhfuil éileamh cinnte ag teaghlaigh ina leith. Is ó ranníocaíochtaí agus sochair arna dtaifeadadh sa chuntas dáilte thánaistigh ioncaim a eascraíonn an t-athrú ar theidlíochtaí pinsin.

                     4.142

                     Ó tharla go meastar, i gcuntais airgeadais agus i gcláir chomhordaithe an chórais, gur faoi úinéireacht na dteaghlach atá teidlíochtaí pinsean, tá gá le hítim choigeartaithe ionas go n-áiritheofar nach ndéanfaidh aon bharraíocht íocaíochtaí pinsin os cionn fáltas ó phinsin aon difear do choigilt na dteaghlach.
                     Chun an éifeacht sin a neodrú, déantar coigeartú atá cothrom leis an méid seo a leanas:
                     luach iomlán ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír agus barúlacha i leith pinsean is iníoctha isteach i scéimeanna pinsean a bhfuil éileamh cinnte ag teaghlaigh ina leith

                                 móide

                                 luach iomlán na bhforlíontaí ranníocaíochta atá iníoctha as ioncam ó mhaoin atá curtha i leith tairbhithe scéimeanna pinsean

                                 lúide

                                 luach na muirear seirbhíse gaolmhar

                                 lúide

                                 luach iomlán pinsean arna n-íoc mar shochair árachais shóisialta ag scéimeanna pinsean

                           a chur le hioncam indiúscartha, nó le hioncam indiúscartha choigeartaithe, na dteaghlach sna cuntais úsáide ioncaim sula ríomhtar an choigilt.
                     Ar an dóigh sin, is ionann coigilt na dteaghlach agus an choigilt a bheadh ann dá mba rud é nach ndéanfaí ranníocaíochtaí pinsean agus fáltais ó phinsean a thaifeadadh mar aistrithe reatha sa chuntas dáilte thánaistigh ioncaim. Tá gá leis an ítim choigeartaithe seo chun coigilt na dteaghlach a réiteach i ndáil leis an athrú ar a dteidlíochtaí pinsean arna dtaifeadadh i gcuntas airgeadais an chórais. Ar ndóigh, tá gá le coigeartuithe sa mhalairt treo i gcuntais úsáide ioncaim na n-aonad atá freagrach as na pinsin a íoc.

                     4.143

                     Tráth taifeadta: déantar an coigeartú a thaifeadadh de réir amchlár na sreafaí atá ann.

                     4.144

                     Is mar seo a leanas a thaifeadtar an coigeartú i leith an athraithe ar theidlíochtaí pinsin:

                                 (a)

                                 úsáidí i gcuntas úsáide ioncaim na n-earnálacha ina bhfuil na haonaid atá freagrach as pinsin a íoc aicmithe;

                                 (b)

                                 úsáidí sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha (i gcás institiúidí neamhchónaitheacha);

                                 (c)

                                 acmhainní i gcuntais úsáide ioncaim earnáil na dteaghlach;

                                 (d)

                                 acmhainní sa chuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha (i gcás teaghlach neamhchónaitheach).

            AISTRITHE CAIPITIL (D.9)

                     4.145

                        Sainmhíniú: chun aistriú caipitil a dhéanamh ní mór do dhuine amháin ar a laghad de na páirtithe san idirbheart sócmhainn a fháil nó a dhiúscairt. Is cuma cé acu in airgead nó i gcomhchineál a dhéantar iad, is é toradh a bhíonn orthu athrú, ar cóimhéid, ar na sócmhainní airgeadais nó neamhairgeadais a thaispeántar i gcláir chomhardaithe páirtí amháin nó an dá pháirtí san idirbheart

                     4.146

                     Is éard atá in aistriú caipitil comhchineáil aistriú úinéireachta i leith sócmhainne (seachas fardail agus airgead tirim), nó cealú dliteanais ag creidiúnaí, gan aon chontrapháirt a fháil mar mhalairt air.
                     Is éard atá in aistriú caipitil in airgead tirim aistriú airgid thirim arna chruinniú ag an gcéad pháirtí trí bhíthin sócmhainn nó sócmhainní (seachas fardail) a dhiúscairt, nó aistriú airgid thirim a bhfuil súil leis go n-úsáidfidh an dara páirtí é, nó a bhfuil sé de cheangal air é a úsáid, chun sócmhainn nó sócmhainní (seachas fardail) a fháil mar éadáil. Tá sé ina cheangal ar an dara páirtí, an faighteoir, an t-airgead tirim a úsáid chun sócmhainn nó sócmhainní a fháil mar éadáil mar choinníoll faoina ndéantar an t-aistriú.
                     Ríomhtar luach aistrithe sócmhainne neamhairgeadais de réir an phraghais mheasta ar a bhféadfaí an tsócmhainn, is cuma cé acu sócmhainn nua nó úsáidte a bheadh ann, a dhíol ar an margadh móide aon chostais iompair, suiteála nó aon chostais eile aistrithe úinéireachta arna dtabhú ag an deontóir, ach gan aon chostais dá sórt arna dtabhú ag an bhfaighteoir a chur san áireamh. Déantar aistrithe sócmhainní airgeadais a ríomh ar an mbealach céanna a ríomhtar éadálacha nó diúscairtí eile sócmhainní nó dliteanais airgeadais.

                     4.147

                     Áirítear in aistrithe caipitil cánacha caipitil (D.91), deontais infheistíochta (D.92) agus aistrithe caipitil eile (D.99).

            Cánacha caipitil (D.91)

                     4.148

                        Sainmhíniú: is éard atá i gcánacha caipitil (D.91) cánacha a thoibhítear go neamh-thráthrialta nó go han-annamh ar luachanna na sócmhainní nó ar an nglanfhiúchas atá ag aonaid institiúideacha nó ar luachanna na sócmhainní arna n-aistriú idir aonaid institiúideacha mar thoradh ar leagáidí, bronntanais idir daoine nó aistrithe eile.

                     4.149

                     Áirítear an méid seo a leanas i gcánacha caipitil (D.91):

                                 (a)

                                 cánacha ar aistrithe caipitil: cánacha ar oidhreacht, dleachtanna báis agus cánacha ar bhronntanais idir daoine, a thoibhítear ar chaipiteal na dtairbhithe. Ní áirítear cánacha ar dhíolacháin sócmhainní;

                                 (b)

                                 tobhaigh ar chaipiteal: tobhaigh ócáideacha agus eisceachtúla ar shócmhainní nó ar ghlanluach atá faoi úinéireacht aonad institiúideach. Ar áireamh orthu sin tá tobhaigh feabhsúcháin, is é sin le rá cánacha ar an méadú ar luach talún talmhaíochta i ngeall ar chead pleanála maidir leis an talamh a fhorbairt chun críocha tráchtála nó cónaithe.

                           Ní mar chánacha caipitil a thaifeadtar cánacha ar ghnóthachain chaipitil, ach mar chánacha reatha ar ioncam, ar rachmas etc.

                     4.150

                     As dhá fhoinse a thagann na cánacha a thaifeadtar sna cuntais: suimeanna atá fianaithe le measúnuithe agus dearbhuithe nó le fáltais airgid.

                                 (a)

                                 Má úsáidtear measúnuithe agus dearbhuithe, déantar na suimeanna a choigeartú le comhéifeacht a léireoidh suimeanna measúnaithe agus suimeanna dearbhaithe nár bailíodh riamh. Rogha eile is ea aistriú caipitil chuig na hearnálacha ábhartha a thaifeadadh mar mhéid atá cothrom leis an gcoigeartú. Déantar meastachán ar na comhéifeachtaí ar bhonn taithí a fuarthas cheana agus an ionchais reatha i leith suimeanna measúnaithe agus suimeanna dearbhaithe nár bailíodh riamh. Baineann siad go sonrach le cineálacha éagsúla cánacha.

                                 (b)

                                 Má úsáidtear fáltais airgid, déantar iad a choigeartú de réir ama ionas go luaitear an t-airgead tirim leis an uair a rinneadh an ghníomhaíocht as a d’eascair an dliteanas cánach, nó murab eol sin, nuair a cinneadh suim na cánach. Tá an coigeartú seo bunaithe ar an meándifríocht ama idir an ghníomhaíocht (nó cinneadh shuim na cánach) agus an fáltas ó cháin.

                     4.151

                     Mar seo a leanas a thaifeadtar cánacha caipitil:

                                 (a)

                                 athruithe ar dhliteanais agus ar ghlanfhiúchas (-) i gcuntas caipitil na n-earnálacha ina bhfuil na cáiníocóirí aicmithe;

                                 (b)

                                 athruithe ar dhliteanais agus ar ghlanfhiúchas (+) i gcuntas caipitil an rialtais ghinearálta;

                                 (c)

                                 athruithe ar dhliteanais agus ar ghlanfhiúchas i gcuntas caipitil an chuid eile den domhan.

            Deontais infheistíochta (D.92)

                     4.152

                        Sainmhíniú: is éard atá i ndeontais infheistíochta (D.92) aistrithe caipitil, in airgead nó i gcomhchineál, arna ndéanamh ag rialtais nó ag an gcuid eile den domhan chuig aonaid institiúideacha eile chónaitheacha nó neamhchónaitheacha, ionas go bhféadfaidh siad na costais ar éadálacha sócmhainní seasta a mhaoiniú ina n-iomláine nó i bpáirt.
                     Áirítear i ndeontais infheistíochta arna ndéanamh ag an gcuid eile den domhan na deontais sin arna n-íoc go díreach ag institiúidí an Aontais Eorpaigh (e.g. aistrithe áirithe arna ndéanamh ag an gCiste Eorpach um Ráthaíocht Talmhaíochta (CERT) agus ag an gCiste Eorpach Talmhaíochta um Fhorbairt Tuaithe (EAFRD)).

                     4.153

                     Is éard atá i ndeontais infheistíochta comhchineáil aistrithe trealaimh iompair, innealra nó trealaimh eile ag rialtais chuig aonaid eile chónaitheacha nó neamhchónaitheacha agus soláthar díreach foirgneamh nó struchtúr eile d’aonaid chónaitheacha nó neamhchónaitheacha.

                     4.154

                     Taifeadtar mar dheontais infheistíochta an luach atá ar fhoirmiú caipitil arna dhéanamh ag an rialtas ginearálta chun leasa earnálacha eile de chuid an gheilleagair aon uair atá an tairbhí inaitheanta agus a fhaigheann sé úinéireacht ar an gcaipiteal. I gcásanna dá leithéidí, déantar an foirmiú caipitil a thaifeadadh mar athruithe ar shócmhainní i gcuntas caipitil an tairbhí agus maoinítear é trí dheontas infheistíochta a thaifeadtar mar athruithe ar dhliteanais agus ar ghlanfhiúchas sa chuntas céanna.

                     4.155

                     Áirítear i ndeontais infheistíochta (D.92) íocaíochtaí cnapshuime arna gceapadh chun foirmiú caipitil a mhaoiniú i rith na tréimhse céanna, agus íocaíochtaí i dtráthchodanna i leith foirmiú caipitil a rinneadh i rith tréimhse níos luaithe. Is mar dheontais infheistíochta a láimhseáiltear na codanna sin de na híocaíochtaí bliantúla a dhéanann an rialtas ginearálta le gnóthais agus ar amúchadh fiacha gnóthais iad ar mhaithe le tionscnaimh foirmithe caipitil de chuid an rialtais.

                     4.156

                     Ní áirítear deontais faoisimh i leith úis arna ndéanamh ag an rialtas ginearálta i ndeontais infheistíochta. Idirbheart dáileacháin reatha atá ann nuair a ghlacann údaráis phoiblí cuid de na muirir úis. Mar sin féin, nuair atá dhá chríoch i gceist le deontas, mar atá maoiniú i leith amúchadh an fhéich a tabhaíodh agus maoiniú i ndáil le híocaíocht i leith an úis ar an gcaipiteal a fuarthas ar iasacht, agus nuair nach féidir an dá eilimint sin a scaradh óna chéile, láimhseáiltear an deontas iomlán sna cuntais mar dheontas infheistíochta.

                     4.157

                     Áirítear i ndeontais infheistíochta do ghnóthais neamhairgeadais corparáideacha agus samhailchorparáideacha, sa bhreis ar dheontais do ghnóthais phríobháideacha, deontais caipitil do ghnóthais phoiblí atá aitheanta mar aonaid institiúideacha, ar an gcoinníoll nach gcoimeádann an roinn rialtais a thugann an deontas éileamh in aghaidh an ghnóthais phoiblí.

                     4.158

                     Áirítear i ndeontais infheistíochta d’earnáil na dteaghlach deontais trealaimh agus nuachóirithe do ghnóthais nach gnóthais chorparáideacha ná shamhailchorparáideacha iad agus deontais do theaghlaigh chun teaghaisí a thógáil, a cheannach agus a fheabhsú.

                     4.159

                     Áirítear i ndeontais infheistíochta don rialtas ginearálta íocaíochtaí (cé is moite de dheontais faoisimh i leith úis) a dhéantar le fo-earnálacha an rialtais ghinearálta chun na críche foirmiú caipitil a mhaoiniú. Sreafaí laistigh d’earnáil an rialtais ghinearálta is ea deontais infheistíochta laistigh den rialtas ginearálta, agus ní thaispeántar iad i gcuntas comhdhlúite don earnáil ina hiomláine. Samplaí de dheontais infheistíochta laistigh den rialtas ginearálta is ea aistrithe ón rialtas láir chuig údaráis áitiúla chun na sainchríche a n-ollfhoirmiú caipitil sheasta a mhaoiniú. Is mar aistrithe reatha laistigh den rialtas ginearálta a thaifeadtar aistrithe a dhéantar chun críoch éagsúla neamhchinntithe, fiú amháin má úsáidtear iad chun caiteachas ar fhoirmiú caipitil a chumhdach.

                     4.160

                     Úsáidtear na critéir atá leagtha síos i mír 4.159 chun idirdhealú a dhéanamh idir deontais infheistíochta d’institiúidí neamhbhrabúis ón rialtas ginearálta agus ón gcuid eile den domhan agus aistrithe reatha chuig institiúidí neamhbhrabúis.

                     4.161

                     Tá deontais infheistíochta don chuid eile den domhan teoranta d’aistrithe a bhfuil an cuspóir sonrach leo foirmiú caipitil aonad neamhchónaitheach a mhaoiniú. Áirítear orthu, mar shampla, aistrithe gan chontrapháirteanna i gcomhair tógáil droichead, bóithre, monarchana, ospidéal nó scoileanna i dtíortha i mbéal forbartha, nó i gcomhair tógáil foirgneamh le haghaidh eagraíochtaí idirnáisiúnta. Féadfaidh siad íocaíochtaí i dtráthchodanna thar thréimhse ama chomh maith le híocaíochtaí aonair a chuimsiú. Cuimsíonn an ceannteideal seo freisin soláthar earraí caipitil sheasta saor in aisce nó ag luach laghdaithe.

                     4.162

                     Tráth taifeadta: déantar deontais infheistíochta in airgead tirim a thaifeadadh tráth atá an íocaíocht le déanamh. Déantar deontais infheistíochta chomhchineáil a thaifeadadh tráth a aistrítear úinéireacht na sócmhainne.

                     4.163

                     Mar seo a leanas a thaifeadtar deontais infheistíochta:

                                 (a)

                                 athruithe ar dhliteanais agus ar ghlanfhiúchas (-) i gcuntas caipitil an rialtais ghinearálta;

                                 (b)

                                 athruithe ar dhliteanais agus ar ghlanfhiúchas (+) i gcuntas caipitil na n-earnálacha a fhaigheann na deontais;

                                 (c)

                                 athruithe ar dhliteanais agus ar ghlanfhiúchas i gcuntas caipitil an chuid eile den domhan.

            Aistrithe caipitil eile (D.99)

                     4.164

                        Sainmhíniú: cuimsíonn aistrithe caipitil eile (D.99) aistrithe seachas deontais infheistíochta agus cánacha caipitil nach n-athdháileann ioncam iad féin ach a athdháileann coigilt nó rachmas i measc earnálacha nó fho-earnálacha éagsúla an gheilleagair nó an chuid eile den domhan. Is féidir iad a dhéanamh in airgead nó i gcomhchineál (i gcás ina nglactar fiacha nó ina gcealaítear fiacha) agus freagraíonn siad d’aistrithe deonacha rachmais.

                     4.165

                     Áirítear na hidirbhearta seo a leanas in aistrithe caipitil eile (D.99):

                                 (a)

                                 íocaíochtaí a dhéanann an rialtas ginearálta nó an chuid eile den domhan le húinéirí earraí caipitil a scriostar nó a ndéantar damáiste dóibh mar gheall ar ghníomhartha cogaidh, teagmhais eile pholaitiúla nó tubaistí nádúrtha (tuilte etc.);

                                 (b)

                                 aistrithe ón rialtas ginearálta chuig gnóthais neamhairgeadais corparáideacha agus samhailchorparáideacha chun caillteanais a carnadh thar roinnt blianta airgeadais a chumhdach, nó chun caillteanais eisceachtúla mar gheall ar chúiseanna nach bhfuil neart ag an ngnóthas orthu a chumhdach (fiú amháin i gcás instealladh caipitil);

                                 (c)

                                 aistrithe idir fho-earnálacha an rialtais ghinearálta a ceapadh chun caiteachas gan choinne nó easnaimh charntha a chumhdach. Sreafaí laistigh d’earnáil an rialtais ghinearálta is ea aistrithe den sórt sin idir fo-earnálacha an rialtais ghinearálta, agus ní thaispeántar iad i gcuntas comhdhlúite don earnáil ina hiomláine;

                                 (d)

                                 íocaíochtaí bónais neamh-athfhillteacha i leith coigiltis arna ndeonú ag an rialtas ginearálta do theaghlaigh chun cúiteamh a thabhairt dóibh as coigilt a dhéanamh thar thréimhse roinnt blianta;

                                 (e)

                                 leagáidí, bronntanais mhóra idir daoine, agus deontais idir aonaid a bhaineann le hearnálacha éagsúla, lena n-áirítear leagáidí nó bronntanais mhóra a thugtar d’institiúidí neamhbhrabúis. Samplaí de bhronntanais d’institiúidí neamhbhrabúis is ea bronntanais a thugtar d’ollscoileanna chun costais tógála foirgneamh, leabharlann, saotharlann nua etc. a chumhdach;

                                 (f)

                                 an t-idirbheart contrapháirte i leith cealú fiach trí chomhaontú idir aonaid institiúideacha atá in earnálacha nó i bhfo-earnálacha éagsúla (mar shampla, rialtas ag cealú fiach atá aige ar thír iasachta; íocaíochtaí chun ráthaíochtaí a chomhlíonadh lena scaoiltear óna n-oibleagáidí féichiúnaithe atá ag loiceadh) — cé is moite den chás ar leith atá i gceist le cánacha agus ranníocaíochtaí sóisialta is iníoctha le hearnáil an rialtais ghinearálta (féach pointe (j)). Láimhseáiltear cealú dá leithéid a dhéantar trí chomhaontú frithpháirteach mar aistriú caipitil ón gcreidiúnaí chuig an bhféichiúnaí atá cothrom le luach an fhéich gan íoc tráth an chealaithe. Ar an dóigh chéanna, is aistriú caipitil eile an t-idirbheart contrapháirte a dhéantar nuair a ghlactar fiacha agus nuair a dhéantar idirbhearta comhchosúla (gníomhachtú ráthaíochtaí a bhaineann le scéimeanna ráthaíochta neamhchaighdeánaithe, nó athsceidealú fiach ina múchtar nó ina n-aistrítear cuid den fhiach). Ní áirítear an méid seo a leanas, áfach:

                                             (1)

                                             cealú éileamh airgeadais in aghaidh samhailchorparáidí agus glacadh dliteanas ó shamhailchorparáidí ag úinéir na samhailchorparáide. Láimhseáiltear an cás sin mar idirbheart cothromais agus scaireanna i gcistí infheistíochta (F.5);

                                             (2)

                                             cealú fiach in aghaidh corparáide poiblí agus glacadh fiach ó chorparáid phoiblí ag rialtas a imíonn as an gcóras mar aonad institiúideach. Taifeadtar an t-athrú sin i gcuntas na n-athruithe eile ar mhéid na sócmhainní (K.5);

                                             (3)

                                             cealú fiach in aghaidh corparáide poiblí agus glacadh fiach ó chorparáid phoiblí ag rialtas mar chuid de phróiseas leanúnach príobháidithe atá le cur i gcrích sa ghearrthéarma. Láimhseáiltear an cás sin mar idirbheart cothromais agus scaireanna i gcistí infheistíochta (F.5).

                                       Ní idirbheart idir aonaid institiúideacha é díscríobh fiach agus, dá bhrí sin, ní thaifeadtar é sa chuntas caipitil ná sa chuntas airgeadais. Má chinneann an creidiúnaí díscríobh dá leithéid a dhéanamh, taifeadtar é sna hathruithe eile i gcuntais athruithe eile ar mhéid shócmhainní an chreidiúnaí agus an fhéichiúnaí. Láimhseáiltear soláthar in aghaidh drochfhiach mar iontrálacha leabharchoimeádta inmheánacha de chuid an aonaid táirgeora agus ní thaifeadtar iad ach amháin i gcás caillteanas ionchais i leith iasachtaí neamhthuillmheacha; taifeadtar iad sin mar ítimí le meabhrú sna cláir chomhardaithe. Má shéanann féichiúnaí fiach go haontaobhach, ní láimhseáiltear é mar idirbheart ach oiread agus ní thaifeadtar é;

                                 (g)

                                 an chuid sin de ghnóthachain chaipitil (nó caillteanais chaipitil) réadaithe a athdháiltear ar earnáil eile, mar shampla, gnóthachain chaipitil arna n-athdháileadh ag cuideachtaí árachais ar theaghlaigh. Mar sin féin, déantar idirbhearta contrapháirte aistrithe fáltas ó phríobháidiú arna ndéanamh go hindíreach (trí chuideachta shealbhaíochta mar shampla) chuig an rialtas ginearálta a thaifeadadh mar idirbhearta cothromais agus scaireanna i gcistí infheistíochta (F.5) agus, dá bhrí sin, ní bhíonn aon tionchar díreach acu ar leibhéal ghlaniasachtú/ghlaniasachtaíocht an rialtais ghinearálta;

                                 (h)

                                 íocaíochtaí móra mar chúiteamh i ndamáiste nó gortú nach bhfuil cumhdaithe ag polasaithe árachais (cé is moite d’íocaíochtaí a dhéanann an rialtas ginearálta nó an chuid eile den domhan agus a bhfuil tuairisc air i bpointe (a)). Bronnann cúirteanna dlí na híocaíochtaí nó socraítear lasmuigh den chúirt iad. Samplaí de sin is ea íocaíochtaí cúitimh i leith damáiste de bharr pléascthaí móra, doirte ola, fo-iarsmaí drugaí, etc.;

                                 (i)

                                 íocaíochtaí neamhghnácha isteach i gcistí árachais shóisialta arna ndéanamh ag fostóirí (an rialtas san áireamh) nó ag an rialtas (mar chuid dá fheidhm shóisialta), a mhéad a ceapadh na híocaíochtaí sin chun cúlchistí achtúireacha na gcistí sin a mhéadú. Déantar an coigeartú coimhdeach ó chistí árachais shóisialta chuig teaghlaigh a thaifeadadh freisin mar aistrithe caipitil eile (D.99);

                                 (j)

                                 nuair a thaifeadtar cánacha agus ranníocaíochtaí sóisialta is iníoctha le hearnáil an rialtais ghinearálta ar bhonn measúnuithe agus dearbhuithe, neodraítear, i rith na tréimhse céanna cuntasaíochta, an chuid sin nach dealraitheach go mbaileofar í. Déantar é sin trí bhíthin “Aistriú caipitil eile” (D.99), a thaifeadadh mar iontráil faoi D.995, idir an rialtas ginearálta agus na hearnálacha ábhartha. Foroinntear D.995 de réir chódú na gcánacha éagsúla agus na ranníocaíochtaí sóisialta éagsúla lena mbaineann;

                                 (k)

                                 socruithe árachais tar éis tubaiste: tar éis do thubaiste tarlú, déantar luach iomlán na n-éileamh a bhaineann leis an tubaiste, de réir fhaisnéis an tionscail árachais, a thaifeadadh mar aistriú caipitil ó na corparáidí árachais chuig na sealbhóirí polasaí. I gcás nach féidir le tionscal an árachais faisnéis maidir leis na héilimh a bhaineann leis an tubaiste a sholáthar, is é an difear idir na héilimh iarbhír agus na héilimh choigeartaithe le linn thréimhse na tubaiste luach measta na n-éileamh a bhaineann leis an tubaiste;

                                 (l)

                                 sócmhainní arna dtógáil go comhpháirteach a nglacann an rialtas freagracht as a gcothabháil ina dhiaidh sin.

                     4.166

                     Is mar seo a leanas a chinntear an tráth taifeadta:

                                 (a)

                                 déantar aistrithe caipitil eile in airgead tirim a thaifeadadh tráth atá an íocaíocht le déanamh;

                                 (b)

                                 déantar aistrithe caipitil eile comhchineáil a thaifeadadh tráth a aistrítear úinéireacht na sócmhainne nó tráth a chealaíonn an creidiúnaí an dliteanas.

                     4.167

                     Taispeántar aistrithe caipitil eile faoi athruithe ar dhliteanais agus ar ghlanfhiúchas i gcuntas caipitil na n-earnálacha agus sa chuntas caipitil don chuid eile den domhan.

            SCAIR-ROGHANNA FOSTAITHE (ESOanna)

                     4.168

                     Cineál ar leith ioncaim chomhchineáil atá sa chleachtas arb é atá go dtugann an fostóir rogha don fhostaí stoic (scaireanna) a cheannach ag praghas sonraithe tráth éigin sa todhchaí. An rogha a bheith ag fostaithe stoic a cheannach (ESO), tá sé cosúil le díorthach airgeadais agus is féidir leis an bhfostaí gan an rogha a fheidhmiú toisc go bhfuil praghas na scaire níos ísle ná an praghas ar a bhféadfadh sé an rogha a ghlacadh nó toisc nach bhfuil sé fostaithe a thuilleadh ag an bhfostóir sin agus go bhfuil an rogha caillte aige dá bhrí sin.

                     4.169

                     De ghnáth, cuireann an fostóir in iúl dá bhfostaithe go bhfuil cinneadh déanta scair-roghanna a chur ar fáil ar phraghas áirithe (an praghas ceangail nó an praghas feidhmithe) tar éis tréimhse áirithe ama agus faoi choinníollacha áirithe (e.g. go bhfuil an fostaí fós fostaithe ag an ngnóthas, nó ar bhonn fheidhmíocht an ghnóthais). Ní mór tráth taifeadta scair-rogha an fhostaí sna cuntais náisiúnta a shonrú go han-bheacht. Is éard atá in “dáta an deonaithe” an dáta a chuirtear an rogha ar fáil don fhostaí; is éard atá in “dáta an dílsithe” an dáta is luaithe is féidir an rogha a fheidhmiú; agus is éard atá in “dáta an fheidhmithe” an dáta iarbhír ar a bhfeidhmítear (nó ar a n-éagann) an rogha.

                     4.170

                     De réir mholtaí cuntasóireachta an Bhoird um Chaighdeáin Idirnáisiúnta Chuntasaíochta (IASB) ba cheart don ghnóthas luach cóir na roghanna ar dháta an deonaithe a ríomh trí bhíthin phraghas ceangail na scaireanna ag an uair sin a iolrú faoi líon na roghanna a mheasfar a bheidh infheidhmithe ar dháta an dílsithe agus é a roinnt ar líon na mblianta seirbhíse a mheasfar a sholáthrófar go dtí dáta an dílsithe.

                     4.171

                     I CCE, mura bhfuil praghas margaidh inbhraite ann ná meastachán arna dhéanamh ag an gcorparáid i gcomhréir leis na moltaí thuasluaite, féadfar luacháil na roghanna a ríomh le samhail praghsála scair-roghanna. Is é is aidhm le samhlacha den sórt sin dhá éifeacht a léiriú i luach na rogha. Is é an chead cheann réamh-mheastachán a dhéanamh ar an méid a sháróidh praghas margaidh na scaireanna i gceist an praghas ceangail ar dháta an dílsithe. Ligeann an dara ceann an t-ionchas a chur san áireamh go dtiocfaidh méadú eile ar an bpraghas idir dáta an dílsithe agus dáta an feidhmithe.

                     4.172

                     Sula bhfeidhmítear an rogha, is de chineál díorthaigh airgeadais an socrú idir an fostóir agus an fostaí agus is mar sin a léirítear é i gcuntais airgeadais an dá pháirtí.

                     4.173

                     Tá meastachán le déanamh ar dháta an dheontais ar an luach atá ar an rogha a bheith ag fostaithe stoic a cheannach. Ní mór an méid sin a áireamh mar chuid de chúiteamh d’fhostaithe agus é roinnte, más féidir é, thar an tréimhse idir dáta an deonaithe agus dáta an dílsithe. Mura féidir sin, ní mór luach na rogha a thaifeadadh ar dháta an dílsithe.

                     4.174

                     Is é an fostóir a iompróidh na costais a bhaineann le rogha a bheith ag fostaithe scaireanna a cheannach agus láimhseáiltear iad mar chuid de thomhaltas idirmheánach, mar an gcéanna le haon fheidhmeanna riaracháin eile a bhaineann le cúiteamh d’fhostaithe.

                     4.175

                     Cé go láimhseáiltear luach na scair-rogha mar ioncam, ní bhaineann aon ioncam ó infheistíocht le rogha a bheith ag fostaithe scaireanna a cheannach.

                     4.176

                     Sa chuntas airgeadais, baineann na roghanna chun stoic a cheannach a fhaigheann teaghlaigh leis an gcuid chomhfhreagrach de chúiteamh d’fhostaithe mar aon le dliteanas contrapháirteach de chuid an fhostóra.

                     4.177

                     I bprionsabal, ní mór aon athrú a thagann ar an luach idir dáta an deonaithe agus dáta an dílsithe a láimhseáil mar chuid de chúiteamh d’fhostaithe, ach is mar ghnóthachan sealúchais nó caillteanais seachas mar chúiteamh d’fhostaithe a láimhseáiltear aon athrú a thagann ar an luach idir dáta an dílsithe agus dáta an fheidhmithe. Sa chleachtas, tá sé thar a bheith neamhdhóchúil go dtiocfaidh athrú idir dáta an deonaithe agus dáta an dílsithe ar an meastachán ar an gcostas a iompraíonn fostóirí i ngeall ar roghanna a bheith ag fostaithe scaireanna a cheannach. Dá bhrí sin, ar mhaithe le praiticiúlacht, is mar ghnóthachan sealúchais nó caillteanais a láimhseáiltear iomlán an mhéadaithe idir dáta an deonaithe agus dáta an fheidhmithe. Nuair a thagann méadú ar luach na scair-rogha os cionn an phraghais cheangail, is gnóthachan sealúchais atá ann i gcás an fhostaí agus is caillteanais sealúchais atá ann i gcás an fhostóra, agus a mhalairt.

                     4.178

                     Nuair a fheidhmítear an rogha a bheith ag fostaithe scaireanna a cheannach (ESO), imíonn an iontráil ar an gclár comhordaithe agus cuirtear ina háit luach na stoc (na scaireanna) arna bhfáil. Is trí idirbhearta sa chuntas airgeadais seachas trí chuntas na n-athruithe eile ar mhéid na sócmhainní a dhéantar an t-athrú sin ar aicme.

         CAIBIDIL 5

            IDIRBHEARTA AIRGEADAIS

                     5.01

                        Sainmhíniú: is éard is idirbhearta airgeadais (F) ann, idirbhearta sócmhainní airgeadais (AF) agus dliteanas airgeadais idir aonaid institiúideacha chónaitheacha, agus idir iad agus aonaid institiúideacha neamhchónaitheacha.

                     5.02

                     Is éard is idirbheart airgeadais idir aonaid institiúideacha ann, cruthú nó leachtú comhuaineach sócmhainne airgeadais agus an dliteanais chontrapháirte, nó athrú ar úinéireacht sócmhainne airgeadais, nó glacadh dliteanais.

            GNÉITHE GINEARÁLTA IDIRBHEART AIRGEADAIS

            Sócmhainní airgeadais, éilimh airgeadais, agus dliteanais

                     5.03

                        Sainmhíniú: is éard is sócmhainní airgeadais ann, na héilimh airgeadais ar fad, cothromas agus comhpháirt órbhuillin an óir airgeadaíochta.

                     5.04

                     Is éard is sócmhainní airgeadais ann, stórtha luacha a fhreagraíonn do shochar nó do shraith sochar a thabhaíonn don úinéir eacnamaíoch trí na sócmhainní a shealbhú nó a úsáid thar thréimhse ama. Is modh iad chun luachanna a thabhairt ar aghaidh ó thréimhse chuntasaíochta amháin go tréimhse chuntasaíochta eile. Socraítear sochair trí bhíthin íocaíochtaí, ar airgeadra (AF.21) agus taiscí inaistrithe (AF.22) go hiondúil iad.

                     5.05

                        Sainmhíniú: is éard is éileamh airgeadais ann, ceart an chreidiúnaí chun íocaíocht nó sraith íocaíochtaí a fháil ó fhéichiúnaí.
                     Is éard is éilimh airgeadais ann, sócmhainní airgeadais a bhfuil dliteanais chomhfhreagracha acu. Láimhseáiltear cothromas agus scaireanna nó aonaid i gcistí infheistíochta (AF.5) mar shócmhainn airgeadais lena ngabhann dliteanas comhfhreagrach cé nach suim sheasta é éileamh an tsealbhóra ar an gcorparáid.

                     5.06

                        Sainmhíniú: bunaítear dliteanais nuair a chuirtear d’oibleagáid ar fhéichiúnaí íocaíocht nó sraith íocaíochtaí a sholáthar do chreidiúnaí.

                     5.07

                     Déantar comhpháirt órbhuillin an óir airgeadaíochta, atá i seilbh údarás airgeadaíochta mar chúlsócmhainn, a láimhseáil mar shócmhainn airgeadais cé nach bhfuil éilimh ag an sealbhóir ar aonaid ainmnithe eile. Níl aon dliteanas comhfhreagrach ann i gcás órbhuillin.

            Sócmhainní teagmhasacha agus dliteanais theagmhasacha

                     5.08

                        Sainmhíniú: is éard is sócmhainní teagmhasacha agus dliteanais theagmhasacha ann, comhaontuithe trína gcuirtear d’oibleagáid ar pháirtí amháin íocaíocht nó sraith íocaíochtaí a sholáthar d’aonad eile ar an gcoinníoll go gcomhlíontar coinníollacha sonracha.
                     Toisc nach n-eascraíonn oibleagáidí neamhchoinníollacha astu, ní mheastar sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais mar shócmhainní teagmhasacha agus mar dhliteanais theagmhasacha.

                     5.09

                     Áirítear le sócmhainní teagmhasacha agus le dliteanais theagmhasacha:

                                 (a)

                                 ráthaíochtaí aonuaire go n-íocfaidh tríú páirtithe ós rud é nach gá íoc ach i gcás mhainneachtain an fhéichiúnaí;

                                 (b)

                                 gealltanais iasachta faoina dtugtar ráthaíocht go gcuirfear cistí ar fáil ach níl ann do shócmhainn airgeadais go dtí go ndéantar na cistí a airleacan iarbhír;

                                 (c)

                                 litreacha creidmheasa arb ionann iad agus gealltanais go gcuirfear de choinníoll le híocaíocht go dtíolacfar doiciméid áirithe atá sonraithe le conradh;

                                 (d)

                                 línte creidmheasa arb ionann iad agus gealltanais go dtabharfar iasachtaí do chustaiméir sonraithe faoi réir teorann sonraithe;

                                 (e)

                                 saoráidí eisiúna nótaí frithgheallta (NIFanna) a thugann ráthaíocht go mbeidh féichiúnaí ionchais in ann urrúis fiachais ghearrthéarmacha ar a dtugtar nótaí a dhíol, agus go ndéanfaidh an banc a eisíonn an tsaoráid aon nótaí nach ndíolfar ar an margadh a chomhghabháil nó airleacain choibhéiseacha a sholáthar; agus

                                 (f)

                                 teidlíochtaí pinsean faoi scéimeanna sochar sainithe pinsin fostóirí nach gcistíonn an rialtas, nó scéimeanna slándála sóisialta pinsin. Taifeadtar na teidlíochtaí pinsean sin sa tábla forlíontach faoi theidlíochtaí pinsin fabhraithe chun dáta in árachas sóisialta, agus ní sna bunchuntais.

                     5.10

                     Ní áirítear le sócmhainní teagmhasacha agus le dliteanais theagmhasacha:

                                 (a)

                                 cúlchistí scéimeanna árachais agus pinsean agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe (AF.6);

                                 (b)

                                 díorthaigh airgeadais (AF.7) nuair atá margadhluach ag na socruithe féin toisc go bhfuil siad intrádála nó gur féidir iad a fhritháireamh ar an margadh.

                     5.11

                     Cé nach dtaifeadtar sócmhainní teagmhasacha agus dliteanais theagmhasacha sna cuntais, tá siad tábhachtach ó thaobh beartais agus anailíse de, agus is gá faisnéis fúthu a bhailiú agus a thíolacadh mar shonraí forlíontacha. Cé go bhféadfadh sé nach mbeadh aon íocaíochtaí dlite amach anseo do shócmhainní teagmhasacha agus do dhliteanais theagmhasacha, d’fhéadfadh leibhéal ard teagmhas leibhéal neamh-inmhianaithe riosca a léiriú ar thaobh na n-aonad a thairgeann iad.

            Bosca 5.1 —   Ráthaíochtaí a láimhseáil sa chóras

                     B5.1.1.

                        Sainmhíniú: is éard is ráthaíochtaí ann, socruithe trína ngeallann an ráthóir d’iasachtóir go ndéanfaidh an ráthóir, i gcás mhainneachtain an iasachtóra, an caillteanas a bhainfeadh don iasachtóir sa chás sin a shlánú.
                     Is minic a bhíonn táille iníoctha i leith ráthaíocht a sholáthar.

                     B5.1.2.

                     Aithnítear trí chineál éagsúla ráthaíochta. Ní bhaineann siad ach le ráthaíochtaí a thugtar i gcás sócmhainní airgeadais. Níl sé beartaithe cóir speisialta a thabhairt do ráthaíochtaí i bhfoirm barántaí monaróirí ná foirmeacha ráthaíochta eile. Is iad na trí chineál ráthaíochta:

                                 (a)

                                 ráthaíochtaí a thugtar trí dhíorthach airgeadais, amhail babhtáil mainneachtana creidmheasa. Tá díorthaigh den sórt sin bunaithe ar riosca mainneachtana sócmhainní airgeadais tagartha agus níl siad nasctha le hiasachtaí aonair ná le hurrúis fiachais;

                                 (b)

                                 eisítear líon mór ráthaíochtaí caighdeánaithe le chéile, agus eisítear iad do shuimeanna measartha beag de ghnáth. Samplaí díobh sin is ea ráthaíochtaí creidmheasa ar onnmhairí nó ráthaíochtaí ar iasachtaí do mhic léinn. Cé nach bhfuil leibhéal dóchúlachta ann go nglaofar aon ráthaíocht chaighdeánaithe ar leith, ós rud é go bhfuil mórán ráthaíochtaí cosúil le chéile, is féidir meastachán iontaofa a dhéanamh ar líon na nglaonna faoin ráthaíocht. Láimhseáiltear ráthaíochtaí caighdeánaithe mar ráthaíochtaí as a dtagann sócmhainní airgeadais seachas sócmhainní teagmhasacha;

                                 (c)

                                 ráthaíochtaí aonuaire, i gcás nach féidir an riosca gaolmhar a ríomh go cruinn in aon chor, toisc nach bhfuil aon chásanna inchomparáide ann. Meastar gur sócmhainn theagmhasach nó dliteanas teagmhasach é ráthaíocht aonuaire agus ní thaifeadtar é mar shócmhainn airgeadais ná dliteanas airgeadais.

            Catagóirí sócmhainní airgeadais agus dliteanas airgeadais

                     5.12

                     Tá ocht gcatagóir éagsúla de shócmhainní airgeadais ann:

                                 AF.1

                                 Ór airgeadaíochta agus cearta tarraingthe speisialta;

                                 AF.2

                                 Airgeadra agus taiscí;

                                 AF.3

                                 Urrúis fiachais;

                                 AF.4

                                 Iasachtaí;

                                 AF.5

                                 Cothromas agus scaireanna nó aonaid i gcistí infheistíochta;

                                 AF.6

                                 Scéimeanna pinsean agus árachais agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe;

                                 AF.7

                                 Díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe;

                                 AF.8

                                 Cuntais eile infhála/iníoctha.

                     5.13

                     Tá dliteanas contrapháirte ag gach sócmhainn airgeadais, cé is moite de chomhpháirt órbhuillin an óir airgeadaíochta atá i seilbh na n-údarás airgeadaíochta mar chúlsócmhainn atá aicmithe sa chatagóir ór airgeadaíochta agus cearta tarraingthe speisialta (F.1). Cé is moite den chás sin amháin, tá ocht gcatagóir de dhliteanais ann a fhreagraíonn do chatagóirí na sócmhainní airgeadais contrapháirte.

                     5.14

                     Freagraíonn aicmiú na n-idirbheart airgeadais d’aicmiú na sócmhainní airgeadais agus na ndliteanas airgeadais. Tá ocht gcatagóir d’idirbhearta airgeadais ann a bhaineann leis na nithe seo a leanas:

                                 F.1

                                 Ór airgeadaíochta agus cearta tarraingthe speisialta;

                                 F.2

                                 Airgeadra agus taiscí;

                                 F.3

                                 Urrúis fiachais;

                                 F.4

                                 Iasachtaí;

                                 F.5

                                 Cothromas agus scaireanna nó aonad i gcistí infheistíochta;

                                 F.6

                                 Scéimeanna árachais agus pinsean agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe;

                                 F.7

                                 Díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe;

                                 F.8

                                 Cuntais eile infhála/iníoctha.

                     5.15

                     Mar gheall ar shiméadracht na n-éileamh airgeadais agus na ndliteanas airgeadais, úsáidtear an téarma “ionstraim” mar théarma a bhaineann le gné na sócmhainne agus an dliteanais d’idirbhearta airgeadais. Ní thugann úsáid an téarma sin le tuiscint go síneofar cumhdach na sócmhainní airgeadais agus na ndliteanas airgeadais trí ítimí nach bhfuil sa chlár comhardaithe a áireamh, ítimí ar a dtugtar ionstraimí airgeadais uaireanta i staidreamh airgeadaíochta agus airgeadais.

            Cláir chomhardaithe, cuntas airgeadais, agus sreafaí eile

                     5.16

                     Taifeadtar na sócmhainní airgeadais arna sealbhú agus na dliteanais gan íoc ag pointe ama áirithe sa chlár comhardaithe. Bíonn athruithe ann idir an clár comhardaithe tosaigh agus an clár comhardaithe deiridh mar thoradh ar idirbhearta airgeadais. Mar sin féin, bíonn athruithe ann idir an clár comhardaithe tosaigh agus an clár comhardaithe deiridh mar gheall ar shreafaí eile freisin, sreafaí nach idirghníomhaíochtaí idir aonaid institiúideacha trí chomhaontú frithpháirteach iad. Déantar sreafaí eile a bhaineann le sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais a mhiondealú in athluachálacha ar shócmhainní airgeadais agus ar dhliteanais airgeadais, agus athruithe ar mhéid na sócmhainní airgeadais agus na ndliteanas airgeadais nach idirbhearta airgeadais is cúis leo. Taifeadtar athluachálacha sa chuntas athluachála agus taifeadtar athruithe ar an méid sa chuntas athruithe eile ar mhéid na sócmhainní.

                     5.17

                     Is é an cuntas airgeadais an cuntas deiridh i seicheamh na gcuntas ina dtaifeadtar idirbhearta. Níl ítim chomhardaithe a thugtar ar aghaidh go cuntas eile ar áireamh sa chuntas airgeadais. Is é glaniasachtú (+) nó glaniasachtaíocht (-) (B.9F), ítim chomhardaithe an chuntais airgeadais, eadhon glanéadálacha sócmhainní airgeadais lúide glantabhú dliteanas.

                     5.18

                     Is ionann ítim chomhardaithe an chuntais airgeadais go coincheapúil agus ítim chomhardaithe an chuntais chaipitil. Faightear, de ghnáth, neamhréireacht eatarthu sa chleachtas toisc go ríomhtar iad ar bhonn sonraí staidrimh éagsúla.

            Luacháil

                     5.19

                     Taifeadtar idirbhearta airgeadais ag luachanna na n-idirbheart, eadhon, ag na luachanna in airgeadra náisiúnta ag a gcruthaítear, ag a leachtaítear, ag a malartaítear nó ag a nglactar na sócmhainní airgeadais agus/nó na dliteanais airgeadais lena mbaineann idir na haonaid institiúideacha, bunaithe ar chomaoineacha tráchtála.

                     5.20

                     Taifeadtar idirbhearta airgeadais agus a n-idirbhearta contrapháirte airgeadais nó neamhairgeadais ag luachanna céanna na n-idirbheart. Tá trí fhéidearthacht ann:

                                 (a)

                                 eascraíonn íocaíocht in airgeadra náisiúnta as an idirbheart airgeadais; tá luach an idirbhirt cothrom leis an tsuim a mhalartaítear;

                                 (b)

                                 is idirbheart in airgeadra eachtrach an t-idirbheart airgeadais agus ní idirbheart in airgeadra náisiúnta an t-idirbheart contrapháirte: tá luach an idirbhirt cothrom leis an tsuim in airgeadra náisiúnta de réir an ráta margaidh atá i réim nuair a dhéantar an íocaíocht; agus

                                 (c)

                                 ní idirbheart in airgead tirim ná idirbheart i modh íocaíochta eile é an t-idirbheart airgeadais ná a idirbheart contrapháirte: tá luach an idirbhirt cothrom le margadhluach reatha na sócmhainní airgeadais agus/nó na ndliteanas airgeadais lena mbaineann.

                     5.21

                     Tagraíonn luach an idirbhirt d’idirbheart airgeadais sonrach agus dá idirbheart contrapháirte. Is éard a dhéantar, luach an idirbhirt a idirdhealú go soiléir ó luach atá bunaithe ar phraghas a luaitear ar an margadh, praghas margaidh cothrom, nó aon phraghas lena mbeartaítear coitiantacht praghsanna a chur in iúl le haghaidh aicme sócmhainní airgeadais agus/nó dliteanas airgeadais dá samhail. Mar sin féin, i gcásanna inarb aistriú é, mar shampla, idirbheart contrapháirte an idirbhirt airgeadais agus, ar an ábhar sin, go bhféadtar an t-idirbheart airgeadais a dhéanamh ar chomaoineacha eile seachas ar chomaoineacha tráchtála amháin, comhfhreagraíonn luach an idirbhirt do margadhluach reatha na sócmhainní airgeadais agus/nó na ndliteanas airgeadais lena mbaineann.

                     5.22

                     Ní áirítear i luach an idirbhirt muirir seirbhíse, táillí seirbhíse, coimisiúin, nó íocaíochtaí dá samhail i leith seirbhísí arna soláthar agus na hidirbhearta á ndéanamh; ba cheart táirgí den sórt sin a thaifeadadh mar íocaíochtaí i leith seirbhísí. Ní áirítear cánacha ar idirbhearta airgeadais ach an oiread agus láimhseáiltear iad mar chánacha ar sheirbhísí laistigh de chánacha ar tháirgí. Nuair a bhaineann eisiúint nua dliteanas le hidirbheart airgeadais, tá luach an idirbhirt cothrom le suim an dliteanais a thabhaítear gan aon ús réamhíoctha a áireamh. Ar an gcaoi chéanna, nuair a chuirtear dliteanas ar ceal, beidh luach an idirbhirt i gcás an chreidiúnaí agus an fhéichiúnaí araon ag freagairt do laghdú an dliteanais.

            Glantaifeadadh agus olltaifeadadh

                     5.23

                        Sainmhíniú: ciallaíonn glantaifeadadh idirbheart airgeadais go dtaispeántar éadálacha sócmhainní airgeadais glan ó dhiúscairtí sócmhainní airgeadais, agus go dtaispeántar tabhú dliteanas glan ó aisíocaíochtaí dliteanas.
                     Féadtar idirbhearta airgeadais a léiriú i bhfoirm ghlan i gcás sócmhainní airgeadais a bhfuil saintréithe éagsúla acu agus féichiúnaithe nó creidiúnaithe éagsúla acu, ar an gcoinníoll go bhfuil siad sa chatagóir nó san fhochatagóir chéanna.

                     5.24

                        Sainmhíniú: ciallaíonn olltaifeadadh idirbheart airgeadais go dtaispeántar éadálacha agus diúscairtí sócmhainní airgeadais ar leithligh, agus déantar amhlaidh i gcás tabhú agus aisíocaíochtaí dliteanas.
                     Léiríonn olltaifeadadh idirbheart airgeadais an tsuim chéanna glaniasachtaithe agus glaniasachtaíochta amhail is dá dtaifeadfaí na hidirbhearta airgeadais i bhfoirm ghlan.
                     Ba cheart oll-idirbhearta airgeadais a thaifeadadh i bhfoirm chomhlán i gcás anailísí mionsonraithe ar an margadh airgeadais.

            Comhdhlúthú

                     5.25

                        Sainmhíniú: tagraíonn comhdhlúthú sa chuntas airgeadais don phróiseas trína ndéantar idirbhearta sócmhainní airgeadais le haghaidh grúpa áirithe d’aonaid institiúideacha a fhritháireamh in aghaidh na n-idirbheart contrapháirte dliteanas don ghrúpa céanna d’aonaid institiúideacha.
                     Is féidir comhdhlúthú a dhéanamh ar leibhéal an gheilleagair iomláin, na n-earnálacha institiúideacha, agus na bhfo-earnálacha institiúideacha. Tá cuntas airgeadais na coda eile den domhan comhdhlúite de réir sainmhínithe toisc nach dtaifeadtar ann ach idirbhearta na n-aonad institiúideach neamhchónaitheach le haonaid institiúideacha chónaitheacha.

                     5.26

                     Tá leibhéil éagsúla comhdhlúthaithe oiriúnach do chineálacha éagsúla anailíse. Mar shampla, leagann comhdhlúthú an chuntais airgeadais don gheilleagar iomlán béim ar idirbhearta airgeadais an gheilleagair le haonaid institiúideacha neamhchónaitheacha toisc go ríomhtar gach idirbheart airgeadais idir aonaid institiúideacha chónaitheacha i bhfoirm ghlan tráth comhdhlúthúcháin. Mar gheall ar chomhdhlúthú le haghaidh earnálacha, is féidir idirbhearta airgeadais foriomlána idir earnálacha ina bhfuil glaniasachtú agus earnálacha ina bhfuil glaniasachtaíocht a rianú. Is féidir i bhfad níos mó mionsonraí faoi idirghabháil airgeadais a fháil ó chomhdhlúthú ar leibhéal na fo-earnála i gcás corparáidí airgeadais agus, mar shampla, is féidir idirbhearta institiúidí airgeadais airgeadaíochta le corparáidí airgeadais eile, le hearnálacha cónaitheacha eile agus le haonaid institiúideacha neamhchónaitheacha a shainaithint dá bharr. Cuirtear faisnéis ó chomhdhlúthú ar fáil ar leibhéal na fo-earnála freisin, eadhon, faoi chuimsiú earnáil an rialtais ghinearálta, toisc go ndíchuirtear idirbhearta idir fo-earnálacha éagsúla an rialtais.

                     5.27

                     De ghnáth, ní chomhdhlúthaítear na hiontrálacha cuntasaíochta in ESA 2010, toisc go bhfuil faisnéis faoi ghrúpáil na n-aonad institiúideach comhfhreagrach de dhíth chun cuntas airgeadais a chomhdhlúthú. Teastaíonn sonraí idirbhirt airgeadais ar bhonn idirearnálacha chuige sin. Mar shampla, is gá idirdhealú a dhéanamh, i measc shealbhóirí dhliteanais an rialtais ghinearálta, idir aonaid an rialtais ghinearálta agus aonaid institiúideacha eile chun dliteanais chomhdhlúite an rialtais ghinearálta a thiomsú.

            Glanluacháil

                     5.28

                        Sainmhíniú: is éard is glanluacháil ann, comhdhlúthú ar leibhéal an aonaid institiúidigh aonair ina ndéantar iontrálacha cuntasaíochta ar an dá thaobh den chuntas a fhritháireamh i leith an idirbhirt chéanna. Ní mór glanluacháil a sheachaint ach amháin mura bhfuil dóthain sonraí foinseacha ann.

                     5.29

                     Is féidir méideanna éagsúla glanluachála a idirdhealú toisc go mbaintear idirbhearta dliteanas ó idirbhearta sócmhainní airgeadais don chatagóir nó don fhochatagóir chéanna de shócmhainn airgeadais.

                     5.30

                     Nuair a cheannaíonn roinn de chuid aonaid institiúidigh bannaí a d’eisigh roinn eile den aonad institiúideach céanna, ní thaifeadtar an t-idirbheart i gcuntas airgeadais an aonaid mar éileamh arna fháil mar éadáil ag roinn amháin ar roinn eile. Taifeadtar an t-idirbheart mar fhuascailt dliteanas seachas mar éadálacha sócmhainní comhdhlúthúcháin. Féachtar ar ionstraimí airgeadais den sórt sin mar ionstraimí airgeadais i bhfoirm ghlanluacháilte. Ní mór glanluacháil a sheachaint más gá an ionstraim airgeadais a choinneáil ar thaobh na sócmhainne agus an dliteanais araon d’fhonn cloí leis an tíolacadh dlíthiúil.

                     5.31

                     Féadfaidh glanluacháil a bheith dosheachanta i gcás idirbheart aonaid institiúidigh i ndíorthaigh airgeadais, nuair nach mbíonn sonraí ar leithligh faoi idirbhearta sócmhainní agus dliteanas ar fáil go hiondúil. Is iomchuí na hidirbhearta sin a ghlanluacháil toisc go bhféadfaidh athrú teacht ar an gcomhartha a bhaineann le luach an tsuímh i ndíorthaigh airgeadais i.e. athrú ó shuíomh sócmhainne go suíomh dliteanais, de réir mar a athraíonn luach na hionstraime is bunús leis an gconradh díorthach i ndáil leis an bpraghas sa chonradh.

            Rialacha cuntasaíochta maidir le hidirbhearta airgeadais

                     5.32

                     Is éard is iontráil cheathrúil ann, cleachtas cuntasaíochta ina ndéanann an dá aonad institiúideacha atá páirteach in idirbheart taifead faoi dhó ar an idirbheart. Mar shampla, déantar iontrálacha sa chuntas táirgthe agus sa chuntas airgeadais don dá aonad mar thoradh ar earraí a bheith á malartú ar airgead ag gnóthais. Áirithíonn cuntasaíocht iontrála ceathrúla tuairisciú siméadrach ar thaobh na n-aonad institiúideach lena mbaineann, rud a áirithíonn comhsheasmhacht sna cuntais.

                     5.33

                     Bíonn idirbheart contrapháirte ag idirbheart airgeadais i gcónaí. Féadtar gur idirbheart airgeadais eile nó idirbheart neamhairgeadais í an chontrapháirt sin.

                     5.34

                     I gcás gur idirbhearta airgeadais iad idirbheart agus a chontrapháirt araon, fágtar go n-athraítear punann na sócmhainní airgeadais agus na ndliteanas airgeadais agus féadtar go n-athraítear iomláin na sócmhainní airgeadais agus na ndliteanas airgeadais sna haonaid institiúideacha, ach ní athraítear an glaniasachtú/glaniasachtaíocht ná an glanfhiúchas.

                     5.35

                     Féadtar gur idirbheart neamhairgeadais amhail idirbheart táirgí, idirbheart dáileacháin, nó idirbheart sócmhainní neamhtháirgthe neamhairgeadais é contrapháirt idirbhirt airgeadais. I gcás nach idirbheart airgeadais é idirbheart contrapháirte an idirbhirt airgeadais, tiocfaidh athrú ar ghlaniasachtú/glaniasachtaíocht na n-aonad institiúideach.

            Idirbheart airgeadais a bhfuil aistriú reatha nó aistriú caipitil mar chontrapháirt aige

                     5.36

                     Féadtar gur aistriú é an t-idirbheart contrapháirte ag idirbheart airgeadais. Sa chás sin, baineann an t-idirbheart airgeadais le hathrú ar úinéireacht sócmhainne airgeadais, nó glacadh dliteanais i gcáil féichiúnaí, ar a dtugtar glacadh fiach, nó leachtú comhuaineach sócmhainne airgeadais agus an dliteanais chontrapháirte, ar a dtugtar cealú fiach nó maitheamh fiach. Is aistrithe caipitil iad glacadh fiach agus cealú fiach (D.9) agus taifeadtar sa chuntas caipitil iad.

                     5.37

                     Má ghlacann úinéir samhailchorparáide dliteanais na samhailchorparáide nó má chealaíonn sé éilimh airgeadais ina haghaidh, idirbheart cothromais (F.51) a bheidh in idirbheart contrapháirte an ghlactha fiach nó an chealaithe fiach. Má tá sé i gceist, áfach, go gcumhdóidh an oibríocht caillteanais charntha nó caillteanas thar cuimse, nó má dhéantar í i gcomhthéacs caillteanas marthanach, agus aicmítear an oibríocht mar idirbheart neamhairgeadais — aistriú caipitil nó aistriú reatha.

                     5.38

                     Má chealaíonn an rialtas fiacha nó má ghlacann sé fiacha corparáide poiblí a imíonn mar aonad institiúideach as an gcóras, ní thaifeadtar aon idirbheart sa chuntas caipitil ná sa chuntas airgeadais. Sa chás sin, taifeadtar sreabhadh sa chuntas athruithe eile ar mhéid na sócmhainní.

                     5.39

                     Má ghlacann nó má chealaíonn an rialtas fiacha corparáide poiblí mar chuid de phróiseas príobháidithe atá le baint amach sa ghearrthéarma, is idirbheart cothromais (F.51) suas le hiomlán na bhfáltas príobháidithe é an t-idirbheart contrapháirte. I bhfocail eile, meastar go bhfuil cothromas an rialtais sa chorparáid á mhéadú go sealadach trí fhiacha na corparáide poiblí a chealú nó a ghlacadh. Ciallaíonn príobháidiú rialú ar an gcorparáid phoiblí sin a ghéilleadh trí chothromas a dhiúscairt. Bíonn méadú ar chistí dílse na corparáide poiblí mar thoradh ar chealú fiach nó glacadh fiach den sórt sin, fiú mura n-eisítear cothromas.

                     5.40

                     Ní idirbhearta iad díscríobh ná dímheas na ndrochfhiach ag creidiúnaithe agus cealú aontaobhach dliteanais ag féichiúnaí, ar a dtugtar séanadh fiach, toisc nach bhfuil idirghníomhaíocht idir aonaid institiúideacha trí chomhaontú frithpháirteach i gceist leo. Taifeadtar díscríobh nó dímheas na ndrochfhiach ag creidiúnaithe sa chuntas athruithe eile ar mhéid na sócmhainní.

            Idirbheart airgeadais a bhfuil ioncam ó mhaoin mar chontrapháirt aige

                     5.41

                     Féadtar gur ioncam ó mhaoin é an t-idirbheart contrapháirte ag idirbheart airgeadais.

                     5.42

                     Tá ús (D.41) infhála ag creidiúnaithe agus iníoctha ag féichiúnaithe i leith cineálacha áirithe éilimh airgeadais atá aicmithe sna catagóirí seo a leanas: ór airgeadaíochta agus cearta tarraingthe speisialta (AF.1), airgeadra agus taiscí (AF.2), urrúis fiachais (AF.3), iasachtaí (AF.4) agus cuntais eile infhála/iníoctha (AF.8).

                     5.43

                     Déantar ús a thaifeadadh mar a fhabhraíonn sé ar bhonn leanúnach le himeacht ama ar an gcreidiúnaí ar an bpríomhshuim gan íoc. Is éard is idirbheart contrapháirte iontrála úis (D.41) ann, idirbheart airgeadais lena gcruthaítear éileamh airgeadais ón gcreidiúnaí in aghaidh an fhéichiúnaí. Taifeadtar carnadh úis sa chuntas airgeadais leis an ionstraim airgeadais lena mbaineann. Is é an éifeacht a bhíonn ag an idirbheart airgeadais seo go n-athinfheistítear an t-ús. Ní thaifeadtar an íocaíocht iarbhír úis mar ús (D.41), ach mar idirbheart airgeadra agus taiscí (F.2) atá cothrom le haisíocaíocht choibhéiseach na sócmhainne ábhartha, rud a fhágann go laghdaítear glanéileamh airgeadais an chreidiúnaí i gcoinne an fhéichiúnaí.

                     5.44

                     I gcás nach n-íoctar ús fabhraithe agus é dlite, bíonn riaráistí úis ann. Toisc gurb é an t-ús fabhraithe a thaifeadtar, ní athraíonn riaráistí úis iomlán na sócmhainní airgeadais ná na ndliteanas airgeadais.

                     5.45

                     Is éard is ioncam corparáidí ann díbhinní (D.421), aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí (D.422), tuilleamh athinfheistithe ó infheistíocht dhíreach eachtrach (D.43), agus tuilleamh coinnithe gnóthas intíre. Is é an éifeacht atá ag an idirbheart airgeadais contrapháirte i gcás tuillimh athinfheistithe go n-athinfheistítear an t-ioncam ó mhaoin sa ghnóthas infheistíochta dírí.

                     5.46

                     Taifeadtar díbhinní mar ioncam ó infheistíocht an tráth a thosaítear na scaireanna a lua mar scaireanna ex-díbhinne. Tá feidhm aige sin maidir le haistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí chomh maith. Déantar taifeadadh éagsúil le haghaidh díbhinní nó aistarraingtí atá an-mhór ar fad nach bhfuil ag teacht leis an taithí is déanaí ar an méid ioncaim atá ar fáil lena dháileadh ag úinéirí na corparáide. Taifeadtar dáileadh breise den sórt sin mar aistarraingt cothromais sa chuntas airgeadais agus ní mar ioncam ó infheistíocht.

                     5.47

                     Maidir le hioncam ó mhaoin atá infhála ó chistí infheistíochta, glan ó chuid de na costais bhainistíochta, agus a shanntar do scairshealbhóirí, cé nach ndáiltear é, taifeadtar é in ioncam ó mhaoin agus tá iontráil chontrapháirte aige sa chuntas airgeadais faoi scaireanna nó aonaid i gcistí infheistíochta. Is é an éifeacht aige sin go láimhseáiltear an t-ioncam a shanntar do scairshealbhóirí, ach nach ndáiltear, mar ioncam atá athinfheistithe sa chiste.

                     5.48

                     Cuirtear ioncam ó infheistíocht i leith sealbhóirí polasaithe árachais (D.44), sealbhóirí teidlíochtaí pinsean, agus sealbhóirí scaireanna i gcistí infheistíochta. Is cuma faoin tsuim iarbhír a dháileann an chorparáid árachais, an ciste pinsin nó an ciste infheistíochta, déantar suim iomlán an ioncaim ó infheistíocht a fhaigheann an chorparáid nó ciste árachais a thaifeadadh mar ioncam a dháiltear ar na sealbhóirí polasaithe nó ar shealbhóirí na scaireanna. Taifeadtar an tsuim nach ndáiltear iarbhír sa chuntas airgeadais mar athinfheistíocht.

            Am taifeadta

                     5.49

                     Taifeadtar idirbhearta airgeadais agus a n-idirbhearta contrapháirte an tráth céanna.

                     5.50

                     Nuair is idirbheart neamhairgeadais é contrapháirt idirbhirt airgeadais, taifeadtar an dá cheann tráth a tharlaíonn an t-idirbheart neamhairgeadais. Mar shampla, nuair atá creidmheas trádála mar thoradh ar dhíolachán earraí nó seirbhísí, tá an t-idirbheart airgeadais sin le taifeadadh nuair a dhéantar na hiontrálacha sa chuntas neamhairgeadais lena mbaineann, nuair a aistrítear úinéireacht na n-earraí nó nuair a sholáthraítear an tseirbhís.

                     5.51

                     Nuair is idirbheart airgeadais é contrapháirt idirbhirt airgeadais, tá trí fhéidearthacht ann:

                                 (a)

                                 is idirbhearta airgid nó idirbheart modha eile íocaíochta iad an dá idirbheart airgeadais: taifeadtar iad tráth a dhéantar an chéad íocaíocht;

                                 (b)

                                 níl ach ceann amháin den dá idirbheart airgeadais ina idirbheart airgid nó idirbheart modha eile íocaíochta: taifeadtar iad tráth a dhéantar an íocaíocht; agus

                                 (c)

                                 ní idirbheart airgid ná idirbheart modha eile íocaíochta é ceachtar den dá idirbheart airgeadais: taifeadtar iad tráth a tharlaíonn an chéad idirbheart airgeadais.

            Cuntas airgeadais idirearnálacha

                     5.52

                     Is síneadh ar an gcuntas airgeadais neamh-chomhdhlúite é an cuntas airgeadais idirearnálacha nó an cuntas airgeadais de réir féichiúnaí/creidiúnaí. Is tíolacadh tríthoiseach ar idirbhearta airgeadais é ina léirítear an dá pháirtí in idirbheart, chomh maith leis an gcineál ionstraime airgeadais is ábhar don idirbheart.
                     Soláthraítear faisnéis ar ghaolmhaireachtaí féichiúnaí/creidiúnaí sa tíolacadh sin agus tagann sé le clár comhardaithe airgeadais idirearnálacha. Ní sholáthraítear aon fhaisnéis maidir leis na haonaid institiúideacha lenar díoladh sócmhainní airgeadais nó ónár ceannaíodh sócmhainní airgeadais. Tá feidhm aige sin maidir le hidirbhearta dliteanas comhfhreagracha freisin. Tugtar maitrís sreafa cistí ar an gcuntas airgeadais idirearnálacha freisin.

                     5.53

                     Bunaithe ar phrionsabal na cuntasaíochta iontrála ceathrúla, tá trí thoise ag cuntas airgeadais idirearnálacha: catagóir na hionstraime airgeadais, earnáil an fhéichiúnaí, agus earnáil an chreidiúnaí. Tá gá le táblaí tríthoiseacha ina gclúdaítear na miondealuithe de réir ionstraime airgeadais, féichiúnaí agus creidiúnaí do chuntas airgeadais idirearnálacha. Léiríonn táblaí den sórt sin na hidirbhearta airgeadais trasaicmithe de réir earnáil an fhéichiúnaí agus earnáil an chreidiúnaí faoi mar a léirítear i dTábla 5.1.

                     5.54

                     Léirítear i dtábla chatagóir na hionstraime airgeadais “urrúis fiachais” go seasann na hurrúis fiachais a fuair teaghlaigh agus institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh (275) agus atá glan ó dhiúscairtí, d’éilimh ar chorparáidí neamhairgeadais (65), ar chorparáidí airgeadais (43), ar an rialtas ginearálta (124), agus ar an gcuid eile den domhan (43) mar thoradh ar idirbhearta sa tréimhse thagartha. Léirítear sa tábla gur thabhaigh corparáidí neamhairgeadais, mar thoradh ar idirbhearta sa tréimhse thagartha, gan fuascailtí a áireamh, 147 dliteanas i bhfoirm urrús fiachais: tháinig méadú ionann le 30 ar a ndliteanais san fhoirm sin i leith corparáidí neamhairgeadais eile, tháinig méadú ionann le 23 ar a ndliteanais i leith corparáidí airgeadais, tháinig méadú ionann le 5 ar a ndliteanais i leith an rialtais ghinearálta, tháinig méadú ionann le 65 ar a ndliteanais i leith teaghlach agus institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh, agus tháinig méadú ionann le 24 ar a ndliteanais i leith na coda eile den domhan. Níor eisigh teaghlaigh agus institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh aon urrúis fiachais. Mar gheall ar thíolacadh comhdhlúite chuntais na coda eile den domhan, ní léirítear aon idirbhearta idir aonaid institiúideacha neamhchónaitheacha. Is féidir táblaí den chineál céanna a thiomsú do na catagóirí ionstraime airgeadais ar fad.

                        Tábla 5.1 —   Cuntas airgeadais idirearnálacha d’urrúis fiachais

                                 Earnáil an fhéichiúnaí
                                 Earnáil an chreidiúnaí

                                 Glantabhú urrús fiachais ag

                                 Corparáidí neamhairgeadais

                                 Corparáidí airgeadais

                                 Rialtas ginearálta

                                 Teaghlaigh agus institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh

                                 Geilleagar náisiúnta

                                 An chuid eile den domhan

                                 Iomlán

                                 Glanéadáil urrús fiachais de réir

                                 Corparáidí neamhairgeadais

                                 30

                                 11

                                 67

                                 108

                                 34

                                 142

                                 Corparáidí airgeadais

                                 23

                                 22

                                 25

                                 70

                                 12

                                 82

                                 An rialtas ginearálta

                                 5

                                 2

                                 6

                                 13

                                 19

                                 32

                                 Teaghlaigh agus institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh

                                 65

                                 43

                                 124

                                 232

                                 43

                                 275

                                 Geilleagar náisiúnta

                                 123

                                 78

                                 222

                                 423

                                 108

                                 531

                                 An chuid eile den domhan

                                 24

                                 28

                                 54

                                 106

                                 106

                                 Iomlán

                                 147

                                 106

                                 276

                                 529

                                 108

                                 637

                     5.55

                     Fágann an cuntas airgeadais idirearnálacha gur féidir anailís a dhéanamh ar cé atá ag maoiniú, cé atá á mhaoiniú, suim an mhaoinithe agus cén tsócmhainn airgeadais trína maoinítear iad. Tugann sé na freagraí ar cheisteanna amhail:

                                 (a)

                                 cad iad na hearnálacha contrapháirte le haghaidh na sócmhainní airgeadais a fhaigheann earnáil institiúideach i bhfoirm ghlan nó le haghaidh na ndliteanas airgeadais a thabhaíonn earnáil institiúideach i bhfoirm ghlan?

                                 (b)

                                 cad iad na corparáidí a mbíonn earnáil an rialtais ghinearálta rannpháirteach leo?

                                 (c)

                                 cá mhéad urrús fiachais a fhaigheann earnálacha cónaithe agus earnáil na coda eile den domhan (gan diúscairtí a áireamh), cé acu a d’eisigh an rialtas ginearálta, corparáidí airgeadais nó neamhairgeadais, agus an chuid eile den domhan (gan fuascailtí a áireamh)?

            AICMIÚ IDIRBHEART AIRGEADAIS GO MIONCHRUINN DE RÉIR CATAGÓIRE

         Baineann na sainmhínithe agus na tuairiscí seo a leanas le hionstraimí airgeadais. Nuair atá idirbheart á thaifeadadh, is é F an cód a úsáidtear. Nuair atá an bunleibhéal stoic nó suíomh acmhainne nó dliteanais á thaifeadadh, is é AF an cód a úsáidtear.

            Ór airgeadaíochta agus cearta tarraingthe speisialta (F.1)

                     5.56

                     Tá dhá fhochatagóir sa chatagóir “ór airgeadaíochta agus cearta tarraingthe speisialta (CTSanna)” (F.1):

                                 (a)

                                 ór airgeadaíochta (F.11); agus

                                 (b)

                                 cearta tarraingthe speisialta (CTSanna) (F.12).

               Ór airgeadaíochta (F.11)

                     5.57

                        Sainmhíniú: is éard is ór airgeadaíochta ann, ór a bhfuil teideal ag na húdaráis airgeadaíochta air agus a shealbhaítear i gcúlsócmhainní.
                     Áirítear leis órbhuillean agus cuntais óir neamhdháilte le neamhchónaithigh a thugann teideal chun seachadadh an óir a éileamh.

                     5.58

                     Ar na húdaráis airgeadaíochta a áirítear leis tá an banc ceannais agus institiúidí an rialtais láir a dhéanann oibríochtaí a chuirtear i leith an bhainc cheannais de ghnáth. Áirítear leis na hoibríochtaí sin eisiúint airgeadra, cothabháil agus bainistíocht cúlsócmhainní agus oibríocht cistí cobhsaithe malairte.

                     5.59

                     Is é a chiallaíonn sé bheith faoi réir rialú éifeachtach na n-údarás airgeadaíochta:

                                 (a)

                                 ní féidir leis an aonad cónaitheach idirbhearta a dhéanamh sna héilimh sin le neamhchónaithigh ach amháin ar na téarmaí arna sonrú ag na húdaráis airgeadaíochta nó le cead sainráite uathu;

                                 (b)

                                 tá rochtain de réir éilimh ag na húdaráis airgeadaíochta ar na héilimh sin ar neamhchónaithigh chun riachtanais mhaoinithe chomhardú na n-íocaíochtaí a chomhlíonadh agus chun críoch gaolmhar eile; agus

                                 (c)

                                 tá dlí nó socrú ceangailteach eile ann cheana lena ndeimhnítear ról gníomhaireachta an chónaithigh.

                     5.60

                     Bíonn an t-ór airgeadaíochta ar fad ar áireamh i gcúlsócmhainní nó bíonn sé i seilbh eagraíochtaí airgeadais idirnáisiúnta. Is iad seo a leanas a chomhpháirteanna:

                                 (a)

                                 órbhuillean (lena n-áirítear ór airgeadaíochta arna shealbhú i gcuntais óir leithdháilte); agus

                                 (b)

                                 cuntais óir neamh-leithdháilte le neamhchónaithigh.

                     5.61

                     Is é órbhuillean atá san áireamh in ór airgeadaíochta an t-aon sócmhainn airgeadais nach bhfuil dliteanas contrapháirte ann ina leith. Is i bhfoirm monaí, tinní, nó barraí a bhíonn sé agus íonacht 995 cuid sa mhíle ar a laghad i gceist leis. Is sócmhainn neamhairgeadais é órbhuillean nach bhfuil sealbhaithe mar chúlsócmhainn agus áirítear é in ór neamhairgeadaíochta.

                     5.62

                     Tugtar úinéireacht ar phíosa óir ar leith le cuntais óir leithdháilte. Fanann an t-ór faoi úinéireacht an eintitis a thaisceann é chun é a choimeád slán. Is iondúil go mbíonn saoráidí ceannaigh, stórála, agus díola ag na cuntais sin. Nuair a shealbhaítear iad mar chúlsócmhainní, aicmítear cuntais óir leithdháilte mar ór airgeadaíochta, agus mar shócmhainn airgeadais dá bhrí sin. Nuair nach sealbhaítear mar chúlsócmhainní iad, freagraíonn cuntais óir leithdháilte d’úinéireacht tráchtearra, eadhon, ór neamhairgeadaíochta.

                     5.63

                     I gcodarsnacht le cuntais óir leithdháilte, freagraíonn cuntais óir neamh-leithdháilte d’éileamh ar oibreoir an chuntais chun ór a sheachadadh. Nuair a shealbhaítear cuntais óir leithdháilte mar chúlsócmhainní, aicmítear iad mar ór airgeadaíochta, agus mar shócmhainn airgeadais dá bhrí sin. Is mar thaiscí a aicmítear cuntais óir neamh-leithdháilte nach bhfuil á sealbhú mar chúlsócmhainní.

                     5.64

                     Is éard is idirbhearta óir airgeadaíochta ann go príomha, díolacháin agus ceannacháin óir airgeadaíochta i measc údarás airgeadaíochta nó eagraíochtaí airgeadais idirnáisiúnta áirithe. Ní féidir idirbhearta in ór airgeadaíochta a bheith ann a bhaineann le haonaid institiúideacha seachas na haonaid sin. Taifeadtar ceannacháin óir airgeadaíochta i gcuntais airgeadais na n-údarás airgeadaíochta mar mhéadú ar shócmhainní airgeadais agus taifeadtar díolacháin óir airgeadaíochta mar laghdú ar shócmhainní airgeadais. Taifeadtar na hiontrálacha contrapháirte mar laghdú ar shócmhainní airgeadais nó mar mhéadú ar shócmhainní airgeadais na coda eile den domhan.

                     5.65

                     Má chuireann údaráis airgeadaíochta ór neamhairgeadaíochta lena sealúchais d’ór airgeadaíochta (mar shampla, trí ór a cheannach ar an margadh), nó má scaoileann siad ór airgeadaíochta óna sealúchais chun críoch neamhairgeadaíochta (mar shampla, trína dhíol ar an margadh), meastar go bhfuil luach airgid curtha acu ar ór nó go bhfuil luach airgid bainte acu de. Ní dhéantar iontrálacha sa chuntas airgeadais mar thoradh ar luach airgid a chur ar ór nó a bhaint de, ach déantar iontrálacha sa chuntas athruithe eile ar mhéid na sócmhainní mar athrú ar aicmiú sócmhainní agus dliteanas, i.e. ór a athaicmiú ó earra luachmhar (AN.13) go dtí ór airgeadaíochta (AF.11) (mír 6.22 go mír 6.24). Is éard is brí le luach airgid a bhaint d’ór ór airgeadaíochta a athaicmiú le bheith ina earra luachmhar.

                     5.66

                     Déantar taiscí, urrúis agus iasachtaí atá ainmnithe in ór a láimhseáil mar shócmhainní airgeadais seachas ór airgeadaíochta agus aicmítear iad in éineacht le sócmhainní airgeadais dá samhail in airgeadra eachtrach sa chatagóir iomchuí. Is éard atá i mbabhtálacha óir cineálacha comhaontuithe athcheannaigh urrús lena mbaineann ór airgeadaíochta nó ór neamhairgeadaíochta. Is éard a thuigtear le babhtálacha óir go malartaítear ór ar thaisce trí chomhaontú go n-aisiompófar an t-idirbheart ar dháta comhaontaithe ag praghas óir comhaontaithe. De réir an chleachtais ghinearálta maidir le hidirbhearta aisiompaithe a thaifeadadh, ní dhéanann glacadóir an óir an t-ór a thaifeadadh ar a chlár comhardaithe, agus ní dhéanann soláthraí an óir an t-ór a bhaint óna chlár comhardaithe. Taifeadann an dá pháirtí babhtálacha óir mar iasachtaí comhthaobhaithe, agus is é ór an chomhthaobhacht. Déantar babhtálacha óir airgeadaíochta idir údaráis airgeadaíochta nó idir údaráis airgeadaíochta agus páirtithe eile, agus is idirbhearta dá samhail iad babhtálacha óir neamhairgeadaíochta nach mbaineann le húdaráis airgeadaíochta.

                     5.67

                     Is ionann iasachtaí óir agus seachadadh óir ar feadh tréimhse áirithe. Maidir le hidirbhearta aisiompaithe eile, aistrítear úinéireacht dhlíthiúil an óir, ach is ar an iasachtóir a fhanann rioscaí agus sochair na n-athruithe ar phraghas an óir. Is minic a úsáideann iasachtaithe óir na hidirbhearta sin chun a ndíolacháin le tríú páirtithe a chumhdach i dtréimhsí ina bhfuil ór gann. Íoctar táille, a chinntear de réir luach na bunsócmhainne agus fhad an idirbhirt aisiompaithe, leis an mbunúinéir as an ór a úsáid.

                     5.68

                     Is sócmhainn airgeadais é ór airgeadaíochta; is ionann na táillí ar iasachtaí óir agus íocaíochtaí i leith sócmhainn airgeadais a chur ar fáil d’aonad institiúideach eile, dá réir sin. Láimhseáiltear táillí a bhaineann le hiasachtaí óir airgeadaíochta mar ús. Tá feidhm aige sin freisin mar ghnás simplithe maidir le táillí a íoctar ar iasachtaí óir neamhairgeadaíochta.

               CTSanna (F.12)

                     5.69

                        Sainmhíniú: is éard is CTSanna ann cúlsócmhainní idirnáisiúnta arna gcruthú ag an gCiste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta (CAI) agus arna leithdháileadh ar a bhaill chun na cúlsócmhainní atá ann cheana a fhorlíonadh.

                     5.70

                     Is éard a dhéanann an Roinn CTS den Chiste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta cúlsócmhainní a bhainistiú trí CTSanna a leithdháileadh ar bhallstáit an CAI agus gníomhaireachtaí idirnáisiúnta áirithe, agus is “rannpháirtithe” a thugtar orthu go cineálach.

                     5.71

                     Is idirbhearta iad cruthú CTSanna trína leithdháileadh, agus iad a mhúchadh trína gcealú. Taifeadtar leithdháiltí CTSanna ar bhonn comhlán mar éadálacha sócmhainní i gcuntais airgeadais údaráis airgeadaíochta an rannpháirtí aonair, agus mar thabhú dliteanais ag an gcuid eile den domhan.

                     5.72

                     Bíonn CTSanna á sealbhú go heisiach ag sealbhóirí oifigiúla, ar bainc cheannais agus gníomhaireachtaí idirnáisiúnta áirithe iad, agus tá siad inaistrithe i measc rannpháirtithe agus sealbhóirí oifigiúla eile. Is ionann sealúchais CTSanna agus ceart deimhnithe agus neamhchoinníollach gach sealbhóra cúlsócmhainní eile, go háirithe airgeadraí eachtracha, a fháil ó chomhaltaí eile an CAI.

                     5.73

                     Is éard is CTSanna ann, sócmhainní a bhfuil dliteanais chomhfhreagracha acu, ach freagraíonn na sócmhainní d’éilimh ar na rannpháirtithe le chéile ach ní d’éilimh ar an CAI. Féadfaidh rannpháirtí cuid dá shealúchais CTS nó a shealúchais go léir a dhíol le rannpháirtí eile agus cúlsócmhainní eile, go háirithe airgeadra eachtrach, a fháil i gcomaoin air sin.

            Airgeadra agus taiscí (F.2)

                     5.74

                        Sainmhíniú: is ionann airgeadra agus taiscí agus airgeadra atá i gcúrsaíocht agus taiscí, in airgeadra náisiúnta agus in airgeadraí eachtracha araon.

                     5.75

                     Tá trí fhochatagóir d’idirbhearta airgeadais ann maidir le hairgeadra agus taiscí:

                                 (a)

                                 airgeadra (F.21);

                                 (b)

                                 taiscí inaistrithe (F.22); agus

                                 (c)

                                 taiscí eile (F.29).

               Airgeadra (F.21)

                     5.76

                        Sainmhíniú: is éard is airgeadra ann, nótaí agus monaí a eisíonn nó a údaraíonn údaráis airgeadaíochta.

                     5.77

                     Áirítear le hairgeadra:

                                 (a)

                                 nótaí agus monaí atá i gcúrsaíocht arna n-eisiúint ag údaráis airgeadaíochta chónaitheacha mar airgeadra náisiúnta i gcúrsaíocht atá i seilbh cónaitheach agus neamhchónaitheach; agus

                                 (b)

                                 nótaí agus monaí arna n-eisiúint ag údaráis airgeadaíochta neamhchónaitheacha mar airgeadraí eachtracha i gcúrsaíocht agus atá i seilbh cónaitheach.

                     5.78

                     Ní áirítear le hairgeadra:

                                 (a)

                                 nótaí agus monaí nach bhfuil i gcúrsaíocht, mar shampla, stoc de nótaí dílse bainc cheannais nó stoc-chairn nótaí le haghaidh éigeandálaí; agus

                                 (b)

                                 monaí comórtha nach n-úsáidtear de ghnáth chun íocaíocht a dhéanamh. Aicmítear iad mar earraí luachmhara.

            Bosca 5.2 —   Airgeadra arna eisiúint ag córas an euro

                     B5.2.1.

                     Is airgeadra intíre bhallstáit an limistéir euro iad na nótaí bainc agus na monaí a eisíonn córas an euro. Cé go láimhseáiltear iad mar airgeadra intíre, níl sealúchais airgeadra an euro ag cónaithigh gach ballstáit rannpháirtigh ina ndliteanais de chuid an bhainc cheannais náisiúnta chónaithigh ach go feadh a chion bharúlaigh sa tsuim iomlán a eisíodh, bunaithe ar a chion i gcaipiteal an BCE. Dá bhrí sin, ó dhearcadh náisiúnta, féadtar gur éileamh airgeadais ar neamhchónaithigh é cuid de shealúchais cónaitheach d’airgeadra intíre sa limistéar euro.

                     B5.2.2.

                     Áirítear airgeadra arna eisiúint ag córas an euro monaí agus nótaí. Eisíonn córas an euro na nótaí; eisíonn rialtais láir an limistéir euro monaí, cé go láimhseáiltear iad de réir an ghnáis mar dhliteanais na mbanc ceannais náisiúnta a bhfuil éileamh barúlach ar an rialtas ginearálta acu mar chontrapháirt. Féadfaidh cónaithigh an limistéir euro nó neamhchónaithigh an limistéir euro nótaí bainc agus monaí euro a shealbhú.

               Taiscí (F.22 agus F.29)

                     5.79

                        Sainmhíniú: is éard is taiscí ann, conarthaí caighdeánaithe doshannta leis an bpobal i gcoitinne, arna dtairiscint ag corparáidí glactha taiscí agus, i gcásanna áirithe, ag an rialtas ginearálta mar fhéichiúnaithe, agus a fhágann gur féidir leis an gcreidiúnaí an phríomhshuim a thaisceadh agus a aistarraingt ina dhiaidh sin. Is iondúil go dtugann an féichiúnaí an phríomhshuim iomlán ar ais don infheisteoir i gcás taiscí.

               Taiscí inaistrithe (F.22)

                     5.80

                        Sainmhíniú: is taiscí iad taiscí inaistrithe ar féidir iad a mhalartú ar airgeadra ar iarratas, ar par, agus atá inúsáidte go díreach chun íocaíochtaí a dhéanamh le seic, dréacht, ordú gíoró, creidmheas/dochar díreach, nó áiseanna íocaíochta dírí eile, gan phionós ná srian.

                     5.81

                     Is iondúil go mbaineann taiscí inaistrithe le dliteanais corparáidí glactha taiscí cónaitheacha, dliteanais rialtais láir i gcásanna áirithe, agus le dliteanais aonad institiúideach neamhchónaitheach. Áirítear aon cheann díobh seo a leanas le taiscí inaistrithe:

                                 (a)

                                 suíomhanna idirbhainc idir institiúidí airgeadais airgeadaíochta;

                                 (b)

                                 taiscí atá ag corparáidí glactha taiscí i seilbh an bhainc cheannais sa bhreis ar na cúlchistí a bhfuil iallach orthu iad a bheith ina seilbh, agus ar féidir leo a úsáid gan fógra ná srian;

                                 (c)

                                 taiscí a thabhaíonn institiúidí airgeadais airgeadaíochta eile i leith an bhainc cheannais i bhfoirm cuntas óir neamh-leithdháilte nach ór airgeadaíochta iad, agus taiscí comhfhreagracha i bhfoirm cuntas miotail lómhair freisin;

                                 (d)

                                 taiscí airgeadra eachtraigh faoi shocruithe babhtála; agus

                                 (e)

                                 suíomh cúlchiste an CAI a dhéanann “tráinse chúlchiste”, i.e. an CTS nó na suimeanna airgeadra eachtraigh is féidir le tír ar ballstát í a tharraingt ón CAI faoi ghearrfhógra, agus éilimh eile ar an CAI atá ar fáil go furasta don tír ar ballstát í, lena n-áirítear iasachtú na tíre tuairiscíochta chuig an CAI faoi na Socruithe Ginearálta Iasachta (SGI) agus na Socruithe Nua Iasachta (SNI).

                     5.82

                     D’fhéadfadh saoráidí rótharraingthe a bheith ag cuntais taisce inaistrithe. Má tá an cuntas rótharraingthe, is aistarraingt taisce atá san aistarraingt go dtí neamhní, agus is deonú iasachta atá i suim na rótharraingthe.

                     5.83

                     Féadfaidh na hearnálacha cónaitheacha go léir agus earnáil na coda eile den domhan taiscí inaistrithe a shealbhú.

                     5.84

                     Féadfar taiscí inaistrithe a roinnt de réir airgeadra ina dtaiscí inaistrithe atá ainmnithe in airgeadra intíre agus ina dtaiscí inaistrithe atá ainmnithe in airgeadraí eachtracha.

               Taiscí eile (F.29)

                     5.85

                        Sainmhíniú: is taiscí seachas taiscí inaistrithe iad taiscí eile. Ní féidir taiscí eile a úsáid chun íocaíochtaí a dhéanamh ach amháin tráth a n-aibíochta nó tar éis tréimhse fógartha chomhaontaithe, agus níl siad inmhalartaithe i gcomhair airgeadra nó taiscí inaistrithe gan srian nó pionós suntasach éigin.

                     5.86

                     Áirítear an méid seo a leanas le taiscí eile:

                                 (a)

                                 taiscí ama, ar taiscí iad nach féidir a dhiúscairt láithreach, ach ar féidir a dhiúscairt tráth aibíochta comhaontaithe. Tá infhaighteacht na dtaiscí sin faoi réir téarma sheasta nó tá siad infhuascailte le fógra aistarraingthe. Cuimsíonn siad freisin taiscí leis an mbanc ceannais arna sealbhú mar chúlchistí éigeantacha ag corparáidí glactha taiscí a mhéid is nach féidir leis na taisceoirí iad a úsáid gan fógra nó srian;

                                 (b)

                                 taiscí coigiltis, leabhair choigiltis, cairteacha coigiltis doshannta nó deimhnithe taisce doshannta;

                                 (c)

                                 taiscí a d’eascair as scéim coigiltis nó as conradh coigiltis. Leis na taiscí sin, is minic a bhíonn oibleagáid ar an taisceoir íocaíochtaí rialta a dhéanamh thar thréimhse áirithe, agus ní bheidh fáil ar an gcaipiteal íoctha agus an t-ús fabhraithe go dtí go mbeidh téarma seasta caite. Uaireanta, bíonn na taiscí sin comhcheangailte le heisiúint iasachtaí, ag deireadh na tréimhse coigiltis, atá comhréireach leis an gcoigilteas carntha, ar mhaithe le teaghais a cheannach nó a thógáil;

                                 (d)

                                 fianaise ar thaiscí arna heisiúint ag comhlachais coigiltis agus comhlachais iasachtaí, ag cumainn foirgníochta, ag comhair creidmheasa etc., dá ngairtear scaireanna uaireanta, atá infhuascailte ar éileamh nó faoi ghearrfhógra, ach nach bhfuil inaistrithe;

                                 (e)

                                 íocaíochtaí éarlaise inaisíoctha a bhaineann le díorthaigh airgeadais ar dliteanais de chuid institiúidí airgeadais airgeadaíochta iad;

                                 (f)

                                 comhaontuithe athcheannaigh gearrthéarmacha ar dliteanais de chuid institiúidí airgeadais airgeadaíochta iad; agus

                                 (g)

                                 dliteanais i leith an CAI ar comhpháirteanna iad de chúlchistí idirnáisiúnta agus nach bhfuil bunaithe ar iasachtaí; is éard atá iontu úsáid chreidmheas an Chiste laistigh de Chuntas Acmhainní Ginearálta an CAI. Cuntas ina dtomhaistear suim airgeadra comhalta den CAI a bhfuil sé d’oibleagáid ar an gcomhalta a athcheannach.

                     5.87

                     Ní áirítear le taiscí eile deimhnithe soshannta ar thaiscí agus cairteacha coigiltis soshannta. Aicmítear iad mar urrúis fiachais (AF.3).

                     5.88

                     Is féidir taiscí eile a roinnt de réir airgeadra ina dtaiscí eile ainmnithe in airgeadra intíre agus taiscí eile ainmnithe in airgeadraí eachtracha.

            Urrúis fiachais (F.3)

                     5.89

                        Sainmhíniú: is ionstraimí airgeadais soshannta iad urrúis fiachais atá ina bhfianaise d’fhiacha.

               Príomhghnéithe d’urrúis fiachais

                     5.90

                     Tá na saintréithe seo a leanas ag urrúis fiachais:

                                 (a)

                                 dáta eisithe ar a n-eisítear an t-urrús fiachais;

                                 (b)

                                 praghas eisithe ag a gceannaíonn infheisteoirí na hurrúis fiachais agus iad á n-eisiúint i dtosach báire;

                                 (c)

                                 dáta fuascailte nó dáta aibíochta, ar a bhfuil an aisíocaíocht deiridh den phríomhshuim atá dlite sceidealta de réir an chonartha;

                                 (d)

                                 praghas fuascailte nó aghaidhluach, is é sin an tsuim atá le híoc ag an eisitheoir leis an sealbhóir tráth na haibíochta;

                                 (e)

                                 aibíocht bhunaidh, is é sin an tréimhse ón dáta eisithe go dtí an íocaíocht deiridh sceidealta de réir an chonartha;

                                 (f)

                                 aibíocht iarmharach nó aibíocht eile, is é sin an tréimhse ón dáta tagartha go dtí an íocaíocht deiridh sceidealta de réir an chonartha;

                                 (g)

                                 ráta cúpóin a íocann an t-eisitheoir le sealbhóirí na n-urrús fiachais; féadfaidh an cúpón a bheith socraithe i rith thréimhse iomlán an urrúis fiachais, nó féadfaidh sé athrú le boilsciú, rátaí úis nó praghsanna sócmhainní. Ní thugann billí agus urrúis fiachais cúpóin nialasaigh ús cúpóin ar bith;

                                 (h)

                                 dátaí cúpóin, ar a n-íocann an t-eisitheoir an cúpón le sealbhóirí na n-urrús;

                                 (i)

                                 féadfaidh an praghas eisiúna, an praghas fuascailte agus an ráta cúpóin a bheith ainmnithe (nó socraithe) in airgeadra náisiúnta nó in airgeadraí eachtracha; agus

                                 (j)

                                 rátáil chreidmheasa urrús fiachais, a dhéanann measúnú ar acmhainneacht creidmheasa eisiúintí urrús fiachais aonair. Is iad gníomhaireachtaí aitheanta a shannann na catagóirí rátála.

                           Maidir le pointe (c) sa chéad fhomhír, d’fhéadfadh sé go dtiocfadh an dáta aibíochta le comhshó urrúis fiachais ina scair. Sa chomhthéacs sin, ciallaíonn in-chomhshóiteacht gur féidir leis an sealbhóir urrús fiachais a mhalartú i gcomhair ghnáthchothromas an eisitheora. Ciallaíonn inmhalartacht gur féidir leis an sealbhóir an t-urrús fiachais a mhalartú ar scaireanna corparáide seachas an t-eisitheoir. Tá urrúis suthaine, nach bhfuil aon dáta aibíochta luaite leo, aicmithe mar urrúis fiachais.

                     5.91

                     Cuimsíonn urrúis fiachais sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais ar féidir cur síos a dhéanamh orthu de réir modhanna aicmithe éagsúla — de réir aibíochta, earnála agus fo-earnála sealúchais agus eisiúna, airgeadra, agus an chineáil ráta úis.

               Aicmiú de réir aibíochta bunaidh agus airgeadra

                     5.92

                     Roinntear idirbhearta urrús fiachais in dhá fho-aicme de réir aibíochta bunaidh:

                                 (a)

                                 urrúis fiachais ghearrthéarmacha (F.31); agus

                                 (b)

                                 urrúis fiachais fhadtéarmacha (F.32).

                     5.93

                     Is féidir urrúis fiachais a bheith ainmnithe in airgeadra náisiúnta nó in airgeadraí eachtracha. D’fhéadfadh miondealú breise ar urrúis fiachais ainmnithe in airgeadraí eachtracha éagsúla a bheith iomchuí, agus tiocfaidh athrú air ag brath ar thábhacht choibhneasta na n-airgeadraí eachtracha aonair do gheilleagar.

                     5.94

                     Aicmítear urrúis fiachais a bhfuil an phríomhshuim agus an cúpón araon nasctha le hairgeadra eachtrach mar urrúis fiachais atá ainmnithe san airgeadra eachtrach sin.

               Aicmiú de réir an chineáil ráta úis

                     5.95

                     Féadfar urrúis fiachais a aicmiú de réir an chineáil ráta úis. Aithnítear trí ghrúpa urrús fiachais:

                                 (a)

                                 urrúis fiachais ar ráta úis seasta;

                                 (b)

                                 urrúis fiachais ar ráta úis athraitheach; agus

                                 (c)

                                 urrúis fiachais ar ráta úis measctha.

               Urrúis fiachais ar ráta úis seasta

                     5.96

                     Cumhdaíonn urrúis fiachais ar ráta úis seasta na nithe seo a leanas:

                                 (a)

                                 gnáthurrúis fiachais, a eisítear agus a fhuasclaítear ar parluach;

                                 (b)

                                 urrúis fiachais a eisítear ag lascaine nó ag préimh dá bparluach. Samplaí de sin is ea billí státchiste, páipéar tráchtála, nótaí gealltanais, glacachtaí billí, formhuinithe billí agus deimhnithe taisce;

                                 (c)

                                 bannaí ar mhórlascaine a bhfuil íocaíochtaí úis beaga orthu agus a eisíodh ag lascaine shuntasach ar parluach;

                                 (d)

                                 bannaí cúpóin nialasaigh, ar urrúis fiachais íocaíochta aonair iad gan aon íocaíochtaí cúpóin. Díoltar an banna ag lascaine ar parluach, agus aisíoctar an phríomhshuim tráth a haibíochta, nó fuasclaítear í i dtráinsí uaireanta. Féadfar bannaí cúpóin nialasaigh a chruthú ó urrúis fiachais ar rátaí socraithe trí na cúpóin a dheighilt, is é sin, trí na cúpóin a scaradh ó phríomhíocaíocht deiridh an urrúis agus iad a thrádáil go neamhspleách;

                                 (e)

                                 Trádáil Dheighilte Úis agus Bunairgid (Strips), nó urrúis fiachais dheighilte, ar urrúis iad a bhfuil na codanna úis agus na híocaíochtaí príomhshuime scartha nó “deighilte” óna chéile, agus ar féidir iad a dhíol ar leithligh ansin;

                                 (f)

                                 urrúis fiachais suthaine, inghlaoite agus indíola, agus urrúis fiachais le foráil ciste fiachmhúchta;

                                 (g)

                                 bannaí in-chomhshóite, ar féidir iad a chomhshó i gcothromas an eisitheora, de rogha an tsealbhóra, agus a ndéantar iad a aicmiú mar scaireanna ag an bpointe sin; agus

                                 (h)

                                 bannaí inmhalartaithe, le rogha leabaithe chun an t-urrús a mhalartú ar scair i gcorparáid seachas an t-eisitheoir, go hiondúil fochorparáid nó cuideachta ina bhfuil scair ag an eisitheoir, ag dáta éigin sa todhchaí agus faoi choinníollacha comhaontaithe.

                     5.97

                     Cuimsíonn urrúis fiachais ar ráta úis seasta urrúis fiachais eile freisin, amhail bannaí barántais cothromais, fobhannaí, scaireanna tosaíochta neamh-rannpháirteacha a íocann ioncam seasta ach nach ndéanann soláthar d’aon rannpháirtíocht i ndáileadh luach iarmharach corparáide nuair a dhíscaoiltear é, agus ionstraimí stápláilte.

               Urrúis fiachais ar ráta úis athraitheach

                     5.98

                     Tá ús agus/nó íocaíochtaí príomhshuime urrús fiachais ar ráta úis athraitheach nasctha leo seo a leanas:

                                 (a)

                                 innéacs praghsanna ginearálta i gcomhair earraí agus seirbhísí (amhail an t-innéacs praghsanna do thomhaltóirí);

                                 (b)

                                 ráta úis; nó

                                 (c)

                                 praghas sócmhainne.

                     5.99

                     Is iondúil go n-aicmítear urrúis fiachais ar ráta úis athraitheach mar urrúis fiachais fhadtéarmacha, mura bhfuil aibíocht bhunaidh de bhliain amháin nó níos lú acu.

                     5.100

                     Cuimsíonn urrúis fiachais atá nasctha le boilsciú agus nasctha le praghas sócmhainne na hurrúis fiachais sin a eisíodh mar bhannaí atá nasctha le boilsciú agus mar bhannaí atá nasctha le tráchtearraí. Tá na cúpóin agus/nó luach fuascailte banna atá nasctha le tráchtearraí, nasctha le praghas tráchtearra. Aicmítear urrúis fiachais, a bhfuil an t-ús orthu nasctha le rátáil chreidmheasa iasachtaí eile, mar urrúis fiachais treoirnaisc, ós rud é nach n-athraíonn rátálacha creidmheasa go leanúnach mar fhreagairt ar choinníollacha an mhargaidh.

                     5.101

                     I gcás urrús fiachais atá nasctha le ráta úis, tá an t-ús ainmniúil conarthach agus/nó an luach fuascailte athraitheach ó thaobh airgeadra náisiúnta de. Ag an dáta eisithe, ní féidir leis an eisitheoir luach aisíocaíochtaí na príomhshuime agus an úis a bheith ar eolas aige.

               Urrúis fiachais ar ráta úis measctha

                     5.102

                     Bíonn ráta cúpóin seasta agus ráta cúpóin athraitheach thar a saolré iomlán ag urrúis fiachais ar ráta úis measctha, agus aicmítear iad mar urrúis fiachais ar ráta úis athraitheach. Cumhdaíonn siad urrúis fiachais a bhfuil na nithe seo a leanas iontu:

                                 (a)

                                 cúpón seasta agus cúpón athraitheach ag an am céanna;

                                 (b)

                                 cúpón seasta nó athraitheach go dtí pointe tagartha ar leith agus ansin cúpón athraitheach nó seasta ón bpointe tagartha sin go dtí dáta na haibíochta; nó

                                 (c)

                                 íocaíochtaí cúpóin atá réamhshocraithe do shaolré iomlán na n-urrús fiachais, ach nach bhfuil seasmhach thar thréimhse ama. Tugtar urrúis fiachais chéimnithe orthu sin.

               Láithrithe príobháideacha

                     5.103

                     Cuimsítear láithrithe príobháideacha faoi urrúis fiachais freisin. Is eisitheoir ag díol urrús fiachais díreach le líon beag infheisteoirí a bhíonn i láithrithe príobháideacha. Ní hiondúil go ndéanann gníomhaireachtaí rátála creidmheasa measúnú ar acmhainneacht creidmheasa eisitheoirí na n-urrús fiachais sin, agus ní dhéantar athdhíol ná athphraghsáil ar na hurrúis go hiondúil, agus mar sin tá an margadh tánaisteach tanaí. Baineann formhór na láithrithe príobháideacha amach an critéar maidir lena bheith soshannta, áfach, agus aicmítear iad mar urrúis fiachais.

               Urrúsú

                     5.104

                        Sainmhíniú: is éard is urrúsú ann eisiúint urrús fiachais íocaíochtaí príomhshuime nó cúpóin bunaithe ar shócmhainní sainithe nó ar shruthanna ioncaim todhchaí. Féadfar urrúsú a dhéanamh ar go leor cineálacha sócmhainní nó sruthanna ioncaim todhchaí, lena n-áirítear iasachtaí morgáiste tráchtála agus cónaitheacha; iasachtaí do thomhaltóirí; iasachtaí corparáideacha; conarthaí árachais; díorthaigh chreidmheasa; agus ioncam todhchaí.

                     5.105

                     Is nuálaíocht thábhachtach airgeadais atá in urrúsú sócmhainní nó sruthanna ioncaim todhchaí, as ar cruthaíodh corparáidí airgeadais nua ar baineadh an-úsáid astu chun cruthú, margú agus eisiúint urrús fiachais a éascú. Baineann comaoineacha éagsúla le hurrúsú. I gcás corparáidí, áirítear leis na comaoineacha sin: cistiúchán níos saoire ná mar atá ar fáil trí shaoráidí baincéireachta; laghdú i gceanglais chaipitil rialaitheacha; aistriú cineálacha éagsúla riosca amhail riosca creidmheasa nó riosca árachais; agus éagsúlú foinsí cistiúcháin.

                     5.106

                     Bíonn scéimeanna urrúsaithe éagsúla ann taobh istigh de mhargaí urrús fiachais agus tharstu. Is féidir na scéimeanna seo a roinnt in dhá chineál ghinearálta:

                                 (a)

                                 corparáid airgeadais a ghlacann páirt in urrúsú sócmhainní agus aistriú sócmhainní a sholáthraíonn comhthaobhacht ón sealbhóir bunaidh, ar a dtugtar fíordhíolachán; agus

                                 (b)

                                 scéimeanna urrúsaithe ina bhfuil corparáid airgeadais atá i mbun urrúsú sócmhainní agus aistriú riosca creidmheasa amháin, agus úsáid á baint as babhtálacha mainneachtana creidmheasa — coinníonn an t-úinéir bunaidh na sócmhainní, ach tugann sé ar aghaidh an riosca creidmheasa. Tugtar urrúsú sintéiseach air sin.

                     5.107

                     Maidir leis an scéim dá dtagraítear i bpointe (a) de mhír 5.106, cruthaítear corparáid urrúsaithe chun sócmhainní urrúsaithe nó sócmhainní eile arna n-urrúsú ag an sealbhóir bunaidh a shealbhú, agus chun urrúis fiachais arna gcomhthaobhú ag na sócmhainní sin a eisiúint.

                     5.108

                     Tá sé riachtanach a chruthú, go háirithe, an bhfuil an chorparáid airgeadais atá i mbun urrúsú sócmhainní ag bainistiú a punainne trí urrúis fiachais a eisiúint, seachas trí fheidhmiú mar iontaobhas a bhainistíonn sócmhainní nó a shealbhaíonn urrúis fiachais go héighníomhach. I gcás ina bhfuil an chorparáid ina húinéir dlíthiúil ar phunann sócmhainní, ina n-eisíonn sí urrúis fiachais a léiríonn leas sa phunann, ina bhfuil sraith iomlán cuntas aici, feidhmíonn sí mar idirghabhálaí airgeadais atá aicmithe faoi idirghabhálaithe airgeadais eile. Déantar idirdhealú idir corparáidí airgeadais atá i mbun urrúsú sócmhainní agus eintitis a chruthaítear chun punann ar leith sócmhainní airgeadais agus dliteanas airgeadais a shealbhú agus chuige sin amháin. Tá na heintitis sin comhcheangailte lena máthairchorparáid, má tá siad cónaitheach sa tír chéanna leis an gcorparáid sin. I gcás eintiteas neamhchónaitheach, áfach, láimhseáiltear iad mar aonaid institiúideacha ar leithligh agus aicmítear iad mar institiúidí airgeadais faoi chuing.

                     5.109

                     I gcás scéim urrúsaithe dá dtagraítear i bpointe (b) de mhír 5.106, aistríonn úinéir bunaidh na sócmhainní, nó ceannaitheoir na cosanta, an riosca creidmheasa a bhaineann le comhthiomsú sócmhainní tagartha éagsúlaithe chuig corparáid urrúsaithe trí bhabhtálacha mainneachtana creidmheasa, ach coinníonn sé na sócmhainní féin. Cuirtear na fáltais ó eisiúint urrús fiachais i dtaisce nó in infheistíocht shábháilte eile amhail bannaí AAA, agus maoiníonn an t-ús a fhabhraítear ar an taisce, mar aon leis an bpréimh ó na babhtálacha mainneachtana creidmheasa, an t-ús ar na hurrúis fiachais a eisítear. I gcás mainneachtana, laghdaítear an phríomhshuim atá dlite do shealbhóirí an urrúis de bhun sócmhainní — agus is iad na tráinsí sóisearacha a bhíonn thíos leis ar dtús, etc. Is féidir íocaíochtaí cúpóin agus íocaíochtaí príomhshuime a atreorú chuig úinéir bunaidh na comhthaobhachta freisin ó infheisteoirí sna hurrúis fiachais chun caillteanais mhainneachtana a chumhdach.

                     5.110

                     Is urrús fiachais é urrús de bhun sócmhainní (ABS) a bhfuil a phríomhshuim agus/nó a ús iníoctha ó na sreafaí airgid a tháirgeann comhthiomsú sainithe sócmhainní airgeadais nó neamhairgeadais, agus uathu sin amháin.

               Bannaí cumhdaithe

                     5.111

                        Sainmhíniú: is urrúis fiachais iad bannaí cumhdaithe a eisíonn corparáid airgeadais, nó atá ráthaithe go hiomlán ag corparáid airgeadais. I gcás mainneachtana ag an gcorparáid airgeadais a d’eisigh na bannaí nó atá ina ráthóir, tá éileamh tosaíochta ag sealbhóirí bannaí ar an gcomhthiomsú cumhdaigh, i dteannta a ngnáthéilimh ar an gcorparáid airgeadais.

            Iasachtaí (F.4)

                     5.112

                        Sainmhíniú: cruthaítear iasachtaí nuair a thugann creidiúnaithe cistí ar iasacht d’fhéichiúnaithe.

               Príomhghnéithe iasachtaí

                     5.113

                     Bíonn na tréithe seo a leanas ag iasachtaí:

                                 (a)

                                 socraíonn an chorparáid airgeadais a dheonaíonn an iasacht na coinníollacha a rialaíonn iasacht nó comhaontaíonn an t-iasachtóir agus an t-iasachtaí iad go díreach nó trí bhróicéir;

                                 (b)

                                 is é an t-iasachtaí a thionscnaíonn an iasacht de ghnáth; agus

                                 (c)

                                 is ionann iasacht agus fiach neamhchoinníollach atá dlite don chreidiúnaí is gá a aisíoc tráth a aibíochta agus atá úsmhar.

                     5.114

                     Féadtar gur sócmhainní airgeadais nó dliteanais airgeadais na n-earnálacha cónaitheacha uile agus na coda eile den domhan iad iasachtaí. Is iondúil go dtaifeadann corparáidí glactha taiscí dliteanais ghearrthéarmacha mar thaiscí, seachas mar iasachtaí.

               Aicmiú iasachtaí de réir aibíochta bunaidh, airgeadra agus chuspóir an iasachtaithe

                     5.115

                     Is féidir aicmiú a dhéanamh ar idirbhearta iasachtaí in dhá chatagóir de réir aibíochta bunaidh:

                                 (a)

                                 iasachtaí gearrthéarmacha (F.41) le haibíocht bhunaidh ghearrthéarmach, lena n-áirítear iasachtaí atá inaisíoctha ar éileamh; agus

                                 (b)

                                 iasachtaí fadtéarmacha (F.42) le haibíocht bhunaidh fhadtéarmach.

                     5.116

                     Féadfar fo-aicmiú breise a dhéanamh ar iasachtaí, ó thaobh anailíse de, mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 iasachtaí ainmnithe in airgeadra náisiúnta; agus

                                 (b)

                                 iasachtaí ainmnithe in airgeadraí eachtracha.

                           I gcás teaghlach, tá an fo-aicmiú seo a leanas úsáideach:

                                 (a)

                                 iasachtaí i ndáil le tomhaltas;

                                 (b)

                                 iasachtaí i ndáil le ceannach tithe; agus

                                 (c)

                                 iasachtaí eile.

               Idirdhealú idir idirbhearta iasachtaí agus idirbhearta taiscí

                     5.117

                     Is é an t-idirdhealú idir idirbhearta iasachtaí (F.4) agus idirbhearta taiscí (F.22) ná go dtáirgeann an féichiúnaí conradh doshannta caighdeánaithe i gcás iasachta, ach ní dhéantar amhlaidh i gcás taisce.

                     5.118

                     Aicmítear iasachtaí gearrthéarmacha a dheonaítear ar chorparáidí glactha taiscí mar thaiscí inaistrithe nó mar thaiscí eile, agus aicmítear iasachtaí gearrthéarmacha a nglacann aonaid institiúideacha seachas corparáidí glactha taiscí leo mar iasachtaí gearrthéarmacha.

                     5.119

                     Taifeadtar láithrithe cistí idir chorparáidí glactha taiscí mar thaiscí i gcónaí.

               Idirdhealú idir idirbhearta iasachtaí agus idirbhearta urrús fiachais

                     5.120

                     Is é an t-idirdhealú idir idirbhearta iasachtaí (F.4) agus idirbhearta urrús fiachais (F.3) gur ionstraimí airgeadais doshannta iad iasachtaí agus gur ionstraimí airgeadais soshannta iad urrúis fiachais.

                     5.121

                     Fianaítear iasachtaí i bhformhór na gcásanna le doiciméad aonair agus cuirtear idirbhearta iasachtaí i gcrích idir creidiúnaí amháin agus féichiúnaí amháin. Is éard is eisiúintí urrús fiachais ann, líon mór doiciméad comhionann, slánsuim i gceist i ngach doiciméad acu, arb ionann iad le chéile agus an tsuim iomlán a fuarthas ar iasacht.

                     5.122

                     Tá margadh tánaisteach ann in iasachtaí. I gcásanna ina bhfuil iasachtaí soshannta ar mhargadh eagraithe, ní mór iad a athaicmiú ó iasachtaí go hurrúis fiachais, ar an gcuntar go bhfuil fianaise ann de thrádáil ar an margadh tánaisteach, lena n-áirítear cruthaitheoirí margaidh, agus go ndéantar an tsócmhainn airgeadais a lua go minic, mar atá i gceist le raon tairisceana is atairisceana. Is iondúil go mbíonn comhshó sainráite ar an iasacht bhunaidh i gceist.

                     5.123

                     I bhformhór na gcásanna tairgeann corparáidí airgeadais iasachtaí caighdeánacha agus is minic a dheonaítear iad ar theaghlaigh. Cinneann na corparáidí airgeadais na coinníollacha agus níl de rogha ag teaghlaigh ach glacadh nó gan glacadh leo. Is iondúil gur mar thoradh ar chaibidlíochtaí idir an creidiúnaí agus an féichiúnaí a chruthaítear coinníollacha iasachtaí neamhchaighdeánacha, áfach. Is critéar tábhachtach é sin a éascaíonn idirdhealú idir iasachtaí neamhchaighdeánacha agus urrúis fiachais. I gcás eisiúintí poiblí urrús, is é an t-iasachtaí a chinneann na coinníollacha eisiúna, b’fhéidir tar éis dul i gcomhairle leis an mbanc/leis an gceannbhainisteoir is banc. I gcás eisiúintí príobháideacha urrús, áfach, caibidlíonn an creidiúnaí agus an féichiúnaí coinníollacha na heisiúna.

               Idirdhealú idir idirbhearta iasachtaí, creidmheasanna trádála agus billí trádála

                     5.124

                     Is éard is creidmheas trádála ann, creidmheas a thugann soláthraithe earraí agus seirbhísí díreach dá gcustaiméirí. Tarlaíonn creidmheas trádála nuair nach n-íoctar as earraí agus as seirbhísí ag an am céanna leis an athrú úinéireachta ar earra nó le soláthar seirbhíse.

                     5.125

                     Déantar idirdhealú idir creidmheas trádála agus iasachtaí chun trádáil a mhaoiniú, a aicmítear mar iasachtaí. Bíonn billí trádála a tharraingíonn soláthraí earraí agus seirbhísí ar chustaiméir, a lascainíonn an soláthraí le corparáid airgeadais ina dhiaidh sin, ina n-éileamh ó thríú páirtí ar an gcustaiméir.

               Iasachtú urrús agus comhaontuithe athcheannaigh

                     5.126

                        Sainmhíniú: is aistriú sealadach urrús ón iasachtóir go dtí an t-iasachtaí atá i gceist le hiasachtú urrús. D’fhéadfadh sé go mbeadh ar an iasachtóir urrús sócmhainní a sholáthar mar chomhthaobhacht don iasachtóir urrús, i bhfoirm airgid nó urrús. Tugtar teidlíocht dhlíthiúil ar aghaidh ar an dá thaobh den idirbheart ionas gur féidir urrúis ar iasacht agus comhthaobhacht a dhíol nó a thabhairt ar iasacht arís.

                     5.127

                        Sainmhíniú: is socrú é comhaontú athcheannaigh urrús ina mbíonn urrúis amhail urrúis fiachais nó scaireanna á gcur ar fáil mar mhalairt ar airgead nó ar mhodh íocaíochta eile, agus tugtar tiomantas na hurrúis chéanna nó urrúis chomhchosúla a athcheannach ar phraghas seasta. Féadfaidh an tiomantas athcheannaigh a bheith ar dháta socraithe sa todhchaí nó ar dháta aibíochta “oscailte”.

                     5.128

                     Is téarmaí difriúla iad iasachtú urrús le comhthaobhacht i bhfoirm airgid, ar an taobh amháin, agus comhaontú athcheannaigh, ar an taobh eile, ach is socruithe airgeadais iad an dá théarma a mbíonn na héifeachtaí eacnamaíocha céanna leo, is é sin, éifeachtaí iasachta urraithe, ós rud é go bhfuil soláthar urrús mar chomhthaobhacht ar iasacht nó ar thaisce i gceist sa dá shocrú, i gcás ina ndíolann corparáid glactha taiscí na hurrúis faoi shocrú airgeadais den chineál sin. Taispeántar gnéithe éagsúla an dá shocrú i dTábla 5.2.

                        Tábla 5.2 —   Príomhghnéithe a bhaineann le hiasachtú urrús agus le comhaontuithe athcheannaigh

                                 Gné

                                 Iasachtú urrús

                                 Comhaontuithe athcheannaigh

                                 Comhthaobhacht in airgead

                                 Gan comhthaobhacht i bhfoirm airgid

                                 Urrúis shonracha

                                 Comhthaobhacht ghinearálta

                                 Modh foirmiúil malairte

                                 Iasachtú urrús le comhaontú ón iasachtaí é a sheachadadh ar ais chuig an iasachtóir

                                 Díol urrús agus tiomantas iad a athcheannach faoi théarmaí máistir-chomhaontaithe

                                 Cineál malairte

                                 Urrúis i gcoinne airgid

                                 Urrúis i gcoinne aon chomhthaobhachta eile (más ann di)

                                 Urrúis i gcoinne airgid

                                 Airgead i gcoinne urrús

                                 Íoctar toradh leis an soláthraí den

                                 Comhthaobhacht in airgead (iasachtaí na n-urrús)

                                 Urrúis (ní urrúis chomhthaobhachta)
                                 (iasachtóir na n-urrús)

                                 Airgead tirim

                                 Airgead tirim

                                 Toradh inaisíoctha mar

                                 Táille

                                 Táille

                                 Ráta athcheannaigh

                                 Ráta athcheannaigh

                     5.129

                     Láimhseáiltear na hurrúis a sholáthraítear faoi chomhaontuithe iasachtaithe urrús agus comhaontuithe athcheannaigh amhail is nár athraigh an úinéireacht eacnamaíoch toisc go bhfuil an t-iasachtóir fós ina thairbhí ar an toradh ioncaim ón urrús agus faoi réir na rioscaí nó na mbuntáistí a bhaineann le haon athrú ar phraghas an urrúis.

                     5.130

                     Níl aon eisiúint nua urrús fiachais i gceist le soláthar agus fáil cistí faoi chomhaontú athcheannaigh urrús nó faoi iasachtú urrús le comhthaobhacht i bhfoirm airgid. Déantar cistí a sholáthraítear ar an dóigh sin d’aonaid institiúideacha seachas d’institiúidí airgeadais airgeadaíochta a láimhseáil mar iasachtaí; i gcás corparáidí glactha taiscí, láimhseáiltear mar thaiscí iad.

                     5.131

                     Mura bhfuil soláthar airgid i gceist le hiasachtú urrús, is é sin, má mhalartaítear urrús amháin ar urrús eile, nó má sholáthraíonn páirtí amháin urrús gan chomhthaobhacht, níl ann d’idirbheart iasachtaí, taiscí ná urrús.

                     5.132

                     Is mar iasachtaí a aicmítear glaonna ar éarlais in airgead faoi chomhaontú athcheannaigh.

                     5.133

                     Tá babhtálacha óir cosúil le comhaontuithe athcheannaigh urrús ach amháin gurb é an t-ór an chomhthaobhacht. Bíonn malairt óir i gcomhair taiscí airgeadra eachtraigh i gceist, mar aon le comhaontú go n-aisiompófar an t-idirbheart ar dháta comhaontaithe sa todhchaí ag praghas comhaontaithe ar an ór. Taifeadtar an t-idirbheart mar iasacht chomhthaobhaithe nó mar thaisce.

               Léasanna airgeadais

                     5.134

                        Sainmhíniú: is conradh é léas airgeadais faoina ndéanann an léasóir, mar úinéir dlíthiúil sócmhainne, na rioscaí agus na buntáistí a bhaineann leis an úinéireacht ar an tsócmhainn a chur ar an léasaí. Faoi léas airgeadais, meastar go bhfuil an léasóir tar éis iasacht a dheonadh don léasaí, ar iasacht í a úsáideann an léasaí chun an tsócmhainn a fháil mar éadáil. Ina dhiaidh sin, taispeántar an tsócmhainn léasaithe ar chlár comhardaithe an léasaí seachas ar chlár comhardaithe an léasóra; taispeántar an iasacht chomhfhreagrach mar shócmhainn de chuid an léasóra agus mar dhliteanas de chuid an léasaí.

                     5.135

                     Féadfar léasanna airgeadais a aithint ó chineálacha eile léasanna ós rud é go n-aistrítear na rioscaí agus na sochair a bhaineann le húinéireacht ó úinéir dlíthiúil an earra go húsáideoir an earra. Ar na cineálacha eile léasanna, tá (i) léas oibriúcháin; (ii) léas acmhainne. Is féidir a mheas gur léasanna freisin conarthaí, léasanna agus ceadúnais mar a shainítear iad i gCaibidil 15.

               Cineálacha eile iasachtaí

                     5.136

                     Cuimsíonn catagóir na n-iasachtaí an méid seo a leanas:

                                 (a)

                                 rótharraingtí ar chuntais taiscí inaistrithe, sa chás nach láimhseáiltear an tsuim rótharraingthe mar thaisce inaistrithe dhiúltach;

                                 (b)

                                 rótharraingtí ar chuntais reatha eile, mar shampla, comharduithe inghrúpa idir corparáidí neamhairgeadais agus a bhfochorparáidí, ach gan comharduithe ar dliteanais iad de chuid na n-institiúidí airgeadais airgeadaíochta atá aicmithe i bhfochatagóirí na dtaiscí a áireamh;

                                 (c)

                                 éilimh airgeadais fostaithe i ngeall ar an bpáirt a ghlac siad i mbrabús a ghnóthú don chorparáid;

                                 (d)

                                 íocaíochtaí éarlaise inaisíoctha a bhaineann le díorthaigh airgeadais ar dliteanais de chuid aonad institiúideach seachas institiúidí airgeadais airgeadaíochta iad;

                                 (e)

                                 iasachtaí ar contrapháirteanna de dheimhniúcháin baincéirí iad;

                                 (f)

                                 iasachtaí morgáiste;

                                 (g)

                                 creidmheas do thomhaltóirí;

                                 (h)

                                 creidmheasanna imrothlacha;

                                 (i)

                                 iasachtaí is iníoctha i dtráthchodanna;

                                 (j)

                                 iasachtaí a íoctar mar ráthaíocht as oibleagáidí áirithe a chomhlíonadh;

                                 (k)

                                 ráthaíochtaí taisce mar éilimh airgeadais de chorparáidí athárachais ar chorparáidí géillte;

                                 (l)

                                 éilimh airgeadais ar an CAI bunaithe ar iasachtaí sa Chuntas Acmhainní Ginearálta, lena n-áirítear iasachtaí faoi na Socraíochtaí Ginearálta Iasachta (SGI) agus na Socraíochtaí Nua Iasachta (SNI); agus

                                 (m)

                                 dliteanais don CAI bunaithe ar chreidmheas CAI nó iasachtaí ón tSaoráid Laghdaithe Bochtaineachta agus Fáis (SLBF).

                     5.137

                     Pléitear cás speisialta iasachtaí neamhthuillmheacha i gCaibidil 7.

               Sócmhainní airgeadais atá eisiata ón gcatagóir iasachtaí

                     5.138

                     Ní áirítear an méid seo a leanas sa chatagóir iasachtaí:

                                 (a)

                                 cuntais eile infhála/iníoctha (AF.8), lena n-áirítear creidmheasanna trádála agus airleacain (AF.81); agus

                                 (b)

                                 sócmhainní airgeadais nó dliteanais airgeadais a thig as úinéireacht sócmhainní dochorraithe, amhail talamh agus déanmhais, ag neamhchónaithigh. Tá siad aicmithe faoi chothromas eile (AF.519).

            Cothromas agus scaireanna nó aonaid i gcistí infheistíochta (F.5)

                     5.139

                        Sainmhíniú: is ionann cothromas agus scaireanna nó aonaid i gcistí infheistíochta agus éilimh iarmharacha ar shócmhainní na n-aonad institiúideach a d’eisigh na scaireanna nó na haonaid.

                     5.140

                     Roinntear cothromas agus scaireanna i gcistí infheistíochta in dhá fho-aicme:

                                 (a)

                                 cothromas (F.51); agus

                                 (b)

                                 scaireanna nó aonaid i gcistí infheistíochta (F.52).

               Cothromas (F.51)

                     5.141

                        Sainmhíniú: is sócmhainn airgeadais atá i gcothromas ar éileamh é ar luach iarmharach corparáide, tar éis do gach éileamh eile a bheith glanta.

                     5.142

                     Is iondúil go mbíonn scaireanna, stoic, admhálacha taisclainne, rannpháirtíochtaí nó doiciméid dá samhail ina bhfianaise ar úinéireacht chothromais in eintitis dhlíthiúla. Tá an bhrí chéanna le scaireanna agus le stoic.

               Admhálacha taisclainne

                     5.143

                        Sainmhíniú: léiríonn admhálacha taisclainne úinéireacht ar urrúis atá liostaithe i ngeilleagair eile; láimhseáiltear úinéireacht ar na hadmhálacha taisclainne mar úinéireacht dhíreach ar na hurrúis bhunúsacha. Eisíonn taisclann admhálacha atá liostaithe ar mhalartán amháin a léiríonn úinéireacht ar urrúis atá liostaithe ar mhalartán eile. Éascaíonn admhálacha taisclainne idirbhearta urrús i ngeilleagair seachas an geilleagar ina bhfuil na hurrúis liostaithe. Is féidir leis na hurrúis bhunúsacha a bheith ina scaireanna nó ina n-urrúis fiachais.

                     5.144

                     Déantar fo-aicmiú ar chothromas mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 scaireanna liostaithe (F.511);

                                 (b)

                                 scaireanna neamhliostaithe (F.512); agus

                                 (c)

                                 cothromas eile (F.519).

                     5.145

                     Tá scaireanna liostaithe agus scaireanna neamhliostaithe araon soshannta, agus déantar cur síos orthu mar urrúis chothromais.

            Scaireanna liostaithe (F.511)

                     5.146

                        Sainmhíniú: is urrúis chothromais atá liostaithe ar mhalartán iad scaireanna liostaithe. Féadfaidh malartán den chineál sin a bheith ina stocmhalartán aitheanta nó i bhfoirm ar bith eile de mhargadh tánaisteach. Tugtar scaireanna luaite ar scaireanna liostaithe freisin. Ciallaíonn praghsanna luaite scaireanna a bhíonn liostaithe ar mhalartán go mbíonn praghsanna reatha an mhargaidh ar fáil go furasta go hiondúil.

            Scaireanna neamhliostaithe (F.512)

                     5.147

                        Sainmhíniú: is urrúis chothromais nach bhfuil liostaithe ar mhalartán iad scaireanna neamhliostaithe.

                     5.148

                     Áirítear le hurrúis chothromais scaireanna arna n-eisiúint ag cuideachtaí neamhliostaithe faoi dhliteanas teoranta mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 scaireanna caipitil lena dtugtar stádas comhúinéireachta do shealbhóirí agus lena dtugtar teidlíocht dóibh ar sciar sa bhrabús dáilte iomlán agus ar sciar sna glansócmhainní i gcás leachtaithe;

                                 (b)

                                 scaireanna fuascailte ar aisíocadh a gcaipiteal ach arna gcoimeád ag sealbhóirí, a leanann de bheith ina gcomhúinéirí agus de bheith i dteideal sciar sa bhrabús atá fanta tar éis na díbhinní ar an gcaipiteal cláraithe atá fanta a íoc, agus ar sciar in aon bharrachas a bheidh fanta i gcás leachtaithe, i.e. na glansócmhainní lúide an caipiteal cláraithe atá fanta;

                                 (c)

                                 scaireanna díbhinní, ar a dtugtar scaireanna bunaitheoirí freisin, scaireanna brabúis, agus scaireanna díbhinní, nach bhfuil mar chuid den chaipiteal cláraithe. Ní thugann scaireanna díbhinní stádas comhúinéireachta do shealbhóirí — mar sin níl sé de cheart ag sealbhóirí sciar a fháil in aisíocaíocht an chaipitil chláraithe, níl sé de cheart acu toradh a fháil ar an gcaipiteal sin, níl sé de cheart acu vótáil ag cruinnithe scairshealbhóirí, etc. Dá ainneoin sin, bíonn na sealbhóirí i dteideal cion d’aon bhrabús a bheidh fágtha tar éis na díbhinní a bheith íoctha ar an gcaipiteal cláraithe, agus do chéatadán d’aon bharrachas atá fágtha tar éis leachtaithe;

                                 (d)

                                 scaireanna nó stoic tosaíochta rannpháirteacha, a thugann teidlíocht do shealbhóirí a bheith rannpháirteach i ndáileadh luach iarmharach corparáide nuair a dhíscaoiltear é. Tá sé de cheart freisin ag na sealbhóirí a bheith rannpháirteach i ndíbhinní breise os cionn an chéatadáin shocraithe díbhinne, nó na díbhinní sin a fháil. Is iondúil go n-íoctar na díbhinní breise i gcomhréir le haon ghnáthdhíbhinní a fhógraítear. I gcás leachtaithe, tá sé de cheart ag scairshealbhóirí tosaíochta rannpháirteacha sciar a fháil in aon fháltais a fhaigheann na gnáth-scairshealbhóirí, agus an tsuim a d’íoc siad ar a scaireanna a fháil ar ais.

               Tairiscint tosaigh don phobal, liostú, díliostú agus athcheannach scaireanna

                     5.149

                     Is éard is tairiscint tosaigh don phobal (TTP) ann, dá ngairtear “iasacht a chur ar an margadh” nó “eisiúint urrús” freisin, urrúis chothromais a bheith á n-eisiúint ag corparáid don phobal den chéad uair. Is minic a eisíonn corparáidí beaga níos óige na hurrúis chothromais ar chúiseanna airgeadais, agus is minic a eisíonn gnóthais níos mó iad chun go mbeidh siad á dtrádáil go poiblí. I dtairiscint tosaigh don phobal, is féidir leis an eisitheoir cúnamh a fháil ó eintiteas frithgheallta, a chabhróidh leis an gcineál urrúis chothromais atá le heisiúint a chinneadh, mar aon leis an bpraghas tairisceana is fearr, agus an t-am chun é a chur ar an margadh.

                     5.150

                     Tagraíonn liostú do scaireanna na corparáide a bheith ar liosta na stoc a thrádáiltear go hoifigiúil ar stocmhalartán. Is í an chorparáid eisiúna, go hiondúil, a chuireann isteach ar liostú, ach i dtíortha áirithe is féidir leis an stocmhalartán corparáid a liostú, mar shampla, toisc go bhfuil trádáil ghníomhach á déanamh cheana féin ar a stoc go neamhfhoirmiúil. De ghnáth, i measc na riachtanas tosaigh liostaithe bíonn ráitis airgeadais le haghaidh roinnt blianta, méid sách mór den tsuim atá á cur i measc an phobail mar ghlanfhigiúr agus mar chéatadán den stoc iomlán amuigh, agus réamheolaire formheasta, ina mbíonn tuairimí ó mheasúnóirí neamhspleácha áirithe de ghnáth. Tagraíonn díliostú don chleachtas scaireanna corparáide a bhaint de stocmhalartán. Tarlaíonn sin nuair a théann corparáid as gnó, nuair a fhógraíonn sí féimheacht, nuair nach sásaíonn sí rialacha liostála stocmhalartáin a thuilleadh, nó nuair atá sí athraithe go samhailchorparáid nó gnóthas neamhchorpraithe, mar thoradh ar chumasc nó ar éadáil go minic. Taifeadtar liostú mar eisiúint scaireanna liostaithe agus mar fhuascailt scaireanna neamhliostaithe, agus taifeadtar díliostú mar fhuascailt scaireanna liostaithe agus eisiúint scaireanna neamhliostaithe i gcás inarb iomchuí.

                     5.151

                     Féadfaidh corparáidí a gcothromas féin a athcheannach in athcheannach scaireanna, agus tugtar athcheannach stoic nó athcheannach scaireanna air sin freisin. Taifeadtar athcheannach scaireanna mar idirbheart airgeadais, a sholáthraíonn airgead do na scairshealbhóirí reatha mar mhalairt ar chuid den chothromas atá amuigh ar an gcorparáid. Is é sin, malartaítear airgead ar laghdú ar an líon scaireanna amuigh. Aistarraingíonn an chorparáid na scaireanna nó coinníonn sí iad mar “stoc státchiste”, atá ar fáil le hatheisiúint.

               Sócmhainní airgeadais atá eisiata ó urrúis chothromais

                     5.152

                     Ní áirítear an méid seo a leanas le hurrúis chothromais:

                                 (a)

                                 scaireanna a thairgtear le díol ach nach nglactar nuair a eisítear iad. Ní thaifeadtar iad;

                                 (b)

                                 bintiúir agus stoc iasachta atá in-chomhshóite ina scaireanna. Aicmítear mar urrúis fiachais (AF.3) iad go dtí an t-am a chomhshóitear iad;

                                 (c)

                                 cothromas comhpháirtithe ag a bhfuil dliteanas neamhtheoranta i gcomhpháirtíochtaí corpraithe. Aicmítear mar chothromas eile iad;

                                 (d)

                                 infheistíochtaí an rialtais i gcaipiteal eagraíochtaí idirnáisiúnta a bhunaítear go dleathach mar chorparáidí le scairchaipiteal. Aicmítear mar chothromas eile (AF.519) iad;

                                 (e)

                                 eisiúint scaireanna bónais i.e. eisiúint gan íocaíocht scaireanna nua ar scairshealbhóirí i gcomhréir lena sealúchais. Ní idirbheart airgeadais atá i gceist le heisiúint den chineál sin nach n-athraíonn dliteanas na corparáide maidir leis na scairshealbhóirí ná an céatadán de na sócmhainní atá ag gach scairshealbhóir sa chorparáid. Ní thaifeadtar eisiúintí scairscoilte ach oiread.

            Cothromas eile (F.519)

                     5.153

                        Sainmhíniú: tá cothromas eile comhdhéanta de gach cineál cothromais seachas an cothromas sin atá aicmithe i bhfochatagóirí na scaireanna liostaithe (AF.511) agus na scaireanna neamhliostaithe (AF.512).

                     5.154

                     Áirítear an méid seo a leanas le cothromas eile:

                                 (a)

                                 gach cineál cothromais i gcorparáidí nach scaireanna iad, lena n-áirítear an méid seo a leanas:

                                             (1)

                                             an cothromas i gcomhpháirtíochtaí corpraithe arna shuibscríobh ag comhpháirtithe neamhtheoranta;

                                             (2)

                                             an cothromas i gcuideachtaí faoi dhliteanas teoranta ar comhpháirtithe seachas scairshealbhóirí a n-úinéirí;

                                             (3)

                                             an caipiteal a infheistítear i ngnáth-chomhpháirtíochtaí nó i gcomhpháirtíochtaí teoranta atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha;

                                             (4)

                                             an caipiteal a infheistítear i gcomharchumainn atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha;

                                 (b)

                                 infheistíocht ón rialtas ginearálta i gcaipiteal corparáidí poiblí, nach roinntear a gcaipiteal i scaireanna, agus atá aitheanta mar eintitis dhlíthiúla neamhspleácha de bhua reachtaíochta speisialta.

                                 (c)

                                 infheistíocht ón rialtas ginearálta i gcaipiteal an bhainc cheannais;

                                 (d)

                                 infheistíochtaí ón rialtas i gcaipiteal eagraíochtaí idirnáisiúnta agus eagraíochtaí fornáisiúnta, cé is moite den CAI, fiú má tá na heagraíochtaí bunaithe go dleathach mar chorparáidí le scairchaipiteal (e.g. an Banc Eorpach Infheistíochta);

                                 (e)

                                 acmhainní airgeadais an BCE arna gcur ar fáil ag bainc cheannais náisiúnta;

                                 (f)

                                 caipiteal atá infheistithe i samhailchorparáidí airgeadais agus neamhairgeadais. Freagraíonn suim na n-infheistíochtaí sin d’infheistíochtaí nua, in airgead nó i gcomhchineál, lúide aon aistarraingtí caipitil;

                                 (g)

                                 na héilimh airgeadais atá ag aonaid neamhchónaitheacha in aghaidh aonad cónaitheach barúlach agus a mhalairt.

               Luacháil idirbheart i gcothromas

                     5.155

                     Taifeadtar scaireanna nua ag luach na heisiúna, a chomhfhreagraíonn don luach ainmniúil móide préimh na heisiúna.

                     5.156

                     Taifeadtar idirbhearta scaireanna atá i gcúrsaíocht ag luach a n-idirbhirt. Nuair nach bhfuil luach an idirbhirt ar eolas, déantar é a neasú trí bhíthin lua an stocmhalartáin nó phraghas an mhargaidh i gcás scaireanna liostaithe agus trí bhíthin margadhluacha choibhéisigh i gcás scaireanna neamhliostaithe.

                     5.157

                     Luacháiltear scaireanna scruithdhíbhinní ag an bpraghas a thugtar le tuiscint i dtogra díbhinní an eisitheora.

                     5.158

                     Ní thaifeadtar eisiúintí de scaireanna bónais. Mar sin féin, i gcásanna ina mbaineann eisiúint scaireanna bónais le hathruithe ar mhargadhluach iomlán scaireanna corparáide, ba cheart na hathruithe ar mhargadhluach a thaifeadadh sa chuntas athluachála.

                     5.159

                     Is éard is luach idirbhirt an chothromais (F.51) ann suim na gcistí a d’aistrigh na húinéirí chuig corparáidí nó samhailchorparáidí. I roinnt cásanna, is féidir cistí a aistriú trí dhliteanais na corparáide nó na samhailchorparáide a ghlacadh.

               Scaireanna nó aonaid i gcistí infheistíochta (F.52)

                     5.160

                        Sainmhíniú: is scaireanna de chiste infheistíochta iad scaireanna i gcistí infheistíochta má tá struchtúr corparáide ag an gciste. Tugtar aonaid orthu más iontaobhas atá sa chiste. Is gnóthais infheistíochta chomhchoiteanna iad cistí infheistíochta trína gcomhthiomsaíonn infheisteoirí cistí i gcomhair infheistíochta i sócmhainní airgeadais agus/nó neamhairgeadais.

                     5.161

                     Tugtar cistí frithpháirteacha, iontaobhais aonad, iontaobhais infheistíochta, agus gealltanais i gcomhair infheistíochtaí comhchoiteanna in urrúis inaistrithe (UCITS) ar chistí infheistíochta freisin; féadfaidh siad a bheith ina gcistí neamhiata, leathiata nó iata.

                     5.162

                     Féadfaidh scaireanna i gcistí infheistíochta a bheith liostaithe nó neamhliostaithe. Nuair is scaireanna neamhliostaithe atá i gceist, is iondúil go mbíonn siad inaisíoctha ar éileamh, ar luach a chomhfhreagraíonn dá sciar i gcistí dílse na corparáide airgeadais. Déantar na cistí dílse sin a athluacháil go rialta ar bhonn phraghsanna margaidh na gcomhpháirteanna éagsúla atá iontu.

                     5.163

                     Tá scaireanna i gcistí infheistíochta foroinnte mar seo a leanas:

                                 Scaireanna nó aonaid i gcistí margaidh airgid (CMA) (F.521); agus

                                 Scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta neamh-CMA (F.522).

            Scaireanna nó aonaid CMA (F.521)

                     5.164

                        Sainmhíniú: is scaireanna iad scaireanna nó aonaid CMA arna n-eisiúint ag CMAnna. Is féidir le scaireanna nó aonaid CMA a bheith inaistrithe agus is minic a fhéachtar orthu mar dhlúthionadaithe ar thaiscí.

            Scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta neamh-CMA (F.522)

                     5.165

                        Sainmhíniú: tá scaireanna nó aonaid eile i gcistí infheistíochta seachas scaireanna nó aonaid CMA in ionannas le héileamh ar chuid de luach ciste infheistíochta seachas CMA. Is cistí infheistíochta a eisíonn na cineálacha scaireanna agus aonad eile seo.

                     5.166

                     Is iondúil go mbíonn scaireanna nó aonaid i gcistí infheistíochta neamhliostaithe eile seachas scaireanna nó aonaid CMA inaisíoctha ar éileamh, ar luach a chomhfhreagraíonn dá sciar i gcistí dílse na corparáide airgeadais. Déantar cistí dílse den sórt sin a athluacháil go rialta ar bhonn phraghsanna margaidh na gcomhpháirteanna éagsúla atá iontu.

               Luacháil idirbheart i gcothromas agus scaireanna nó aonaid i gcistí infheistíochta

                     5.167

                     Áirítear luach na nglan-ranníocaíochtaí le ciste in idirbhearta scaireanna nó aonad i gcistí infheistíochta.

            Scéimeanna árachais agus pinsean agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe (F.6)

                     5.168

                     Tá scéimeanna árachais agus pinsean agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe roinnte in sé fhochatagóir:

                                 (a)

                                 cúlchistí teicniúla árachais neamhshaoil (F.61);

                                 (b)

                                 teidlíochtaí árachais saoil agus blianachta (F.62);

                                 (c)

                                 teidlíochtaí pinsean (F.63);

                                 (d)

                                 éilimh chistí pinsin ar bhainisteoirí cistí pinsin (F.64);

                                 (e)

                                 teidlíochtaí sochar neamhphinsean (F.65); agus

                                 (f)

                                 soláthairtí i gcomhair glaonna faoi ráthaíochtaí caighdeánaithe (F.66).

               Cúlchistí teicniúla árachais neamhshaoil (F.61)

                     5.169

                        Sainmhíniú: is éilimh airgeadais iad cúlchistí teicniúla árachais neamhshaoil atá ag sealbhóirí polasaithe árachais neamhshaoil ar chorparáidí árachais neamhshaoil i leith préimheanna neamhthuillte agus éileamh tabhaithe.

                     5.170

                     Baineann idirbhearta cúlchistí teicniúla árachais neamhshaoil i gcomhair préimheanna neamhthuillte agus éileamh tabhaithe le rioscaí amhail tionóiscí, breoiteacht nó dóiteán, agus le hathárachas freisin.

                     5.171

                     Is préimheanna atá íoctha ach nach bhfuil tuillte fós iad préimheanna neamhthuillte. Is iondúil go n-íoctar préimheanna ag tús na tréimhse atá cuimsithe ag an bpolasaí. Ar bhonn fabhraithe, tuilltear na préimheanna i rith thréimhse an pholasaí, agus mar sin is réamhíocaíocht nó airleacan atá san íocaíocht tosaigh.

                     5.172

                     Is éilimh atá dlite ach nach bhfuil socraithe fós iad éilimh gan íoc, lena n-áirítear cásanna ina bhfuil an tsuim faoi dhíospóid, nó ina bhfuil an teagmhas is cúis leis an éileamh tarlaithe ach nach bhfuil sé tuairiscithe fós. Comhfhreagraíonn éilimh atá dlite ach nach bhfuil socraithe fós do na cúlchistí atá ann in aghaidh éileamh árachais amuigh, ar suimeanna iad a aithníonn corparáidí árachais chun an tsuim is dóigh leo a bheidh le híoc amach acu, ag éirí as teagmhais atá tarlaithe ach nach bhfuil na héilimh ina leith socraithe, a chuimsiú.

                     5.173

                     D’fhéadfadh árachóirí cúlchistí teicniúla eile, amhail cúlchistí cothromaithe, a aithint. Ní aithnítear iad sin mar dhliteanais agus sócmhainní comhfhreagracha, áfach, ach amháin nuair a bhíonn teagmhas ann a mbíonn dliteanas mar thoradh air. I ngach cás eile, is iontrálacha cuntasaíochta inmheánacha de chuid an árachóra iad cúlchistí cothromaithe, a léiríonn coigiltis chun teagmhais a tharlaíonn go mírialta a chuimsiú, agus níl éilimh reatha na sealbhóirí polasaithe i gceist leo.

               Teidlíochtaí árachais saoil agus blianachta (F.62)

                     5.174

                        Sainmhíniú: is éard is teidlíochtaí árachais saoil agus blianachta ann, éilimh airgeadais atá ag sealbhóirí polasaithe árachais saoil agus ag tairbhithe blianachtaí ar chorparáidí a sholáthraíonn árachas saoil.

                     5.175

                     Úsáidtear teidlíochtaí árachais saoil agus blianachta chun sochair a sholáthar do shealbhóirí polasaithe nuair a théann an polasaí in éag, nó chun cúiteamh a thabhairt do na tairbhithe nuair a fhaigheann sealbhóirí polasaithe bás, agus ar an ábhar sin, coinnítear ar leithligh iad ó chistí na scairshealbhóirí. Bunaítear cúlchistí i bhfoirm blianachtaí ar an ríomh achtúireach a dhéantar ar luach láithreach na n-oibleagáidí maidir le hioncam a íoc sa todhchaí go dtí bás na dtairbhithe.

                     5.176

                     Breiseanna lúide laghdaithe atá in idirbhearta maidir le teidlíochtaí árachais saoil agus blianachta.

                     5.177

                     Is éard is breiseanna i dtéarmaí idirbheart airgeadais ann:

                                 (a)

                                 na préimheanna iarbhír arna dtuilleamh sa tréimhse chuntasaíochta reatha; agus

                                 (b)

                                 forlíontaí préimheanna a chomhfhreagraíonn don ioncam ó infheistíocht na dteidlíochtaí a chuirtear i leith na sealbhóirí polasaithe tar éis na muirear seirbhísí a asbhaint.

                     5.178

                     Is éard is laghduithe ann:

                                 (a)

                                 suimeanna dlite do shealbhóirí polasaithe dearlaice agus polasaithe árachais dá samhail; agus

                                 (b)

                                 íocaíochtaí atá dlite ar pholasaithe a ghéilltear roimh thráth a n-aibíochta.

                     5.179

                     I gcás grúpárachais a bhaineann corparáid amach, mar shampla, thar ceann a fostaithe, is iad na fostaithe seachas an fostóir a mheastar a bheith ina dtairbhithe ós rud é go meastar gurb iad sin sealbhóirí an pholasaí.

               Teidlíochtaí pinsean (F.63)

                     5.180

                        Sainmhíniú: cuimsíonn teidlíochtaí pinsean éilimh airgeadais atá ag fostaithe reatha agus ag iarfhostaithe ar cheann amháin díobh seo a leanas:

                                 (a)

                                 a bhfostóirí;

                                 (b)

                                 scéim atá ainmnithe ag fostóir chun pinsin a íoc mar chuid de chomhaontú cúitimh idir an fostóir agus an fostaí; nó

                                 (c)

                                 árachóir.

                     5.181

                     Is éard atá in idirbhearta teidlíochtaí pinsean breiseanna lúide laghduithe. Ní hionann iad sin agus gnóthachain nó caillteanais ainmniúla sealúchais a bhíonn ar na cistí arna n-infheistiú ag cistí pinsin.

                     5.182

                     Is éard is breiseanna i dtéarmaí idirbheart airgeadais ann:

                                 (a)

                                 ranníocaíochtaí iarbhír i scéimeanna pinsin atá iníoctha ag fostaithe, ag fostóirí, ag daoine féinfhostaithe nó ag aonaid institiúideacha eile thar ceann daoine aonair nó teaghlach a bhfuil éilimh acu i leith na scéime agus arna dtuilleamh le linn na tréimhse cuntasaíochta reatha; agus

                                 (b)

                                 forlíontaí préimheanna a chomhfhreagraíonn don ioncam ó theidlíochtaí pinsin na scéime pinsin a chuirtear i leith na dteaghlach rannpháirteach a infheistiú, tar éis na muirir seirbhísí a asbhaint don tréimhse ina mbainistítear an scéim.

                     5.183

                     Is éard is laghduithe ann:

                                 (a)

                                 sochair shóisialta cothrom leis na suimeanna is iníoctha le daoine ar scor nó lena gcleithiúnaithe i bhfoirm íocaíochtaí rialta nó sochar eile; agus

                                 (b)

                                 sochair shóisialta ina bhfuil aon chnapshuimeanna is iníoctha le daoine nuair a théann siad ar scor.

            Teidlíochtaí teagmhasacha pinsin

                     5.184

                     Ní áirítear mar theidlíochtaí pinsin teidlíochtaí teagmhasacha pinsin arna mbunú ag aonaid institiúideacha agus atá aicmithe mar scéimeanna sochar sainithe pinsin fostóirí nach gcistíonn an rialtas nó scéimeanna slándála sóisialta pinsin. Ní dhéantar a n-idirbhearta a thaifeadadh ina n-iomláine agus ní thaifeadtar a sreafaí ná a stoic eile sna bunchuntais, ach taifeadtar iad sa tábla forlíontach faoi theidlíochtaí pinsin fabhraithe chun dáta in árachas sóisialta. Maidir le teidlíochtaí teagmhasacha pinsin, ní dliteanais iad de chuid fho-earnálacha an rialtais láir, an rialtais stáit, an rialtais áitiúil, ná cistí slándála sóisialta, agus ní sócmhainní airgeadais de chuid na dtairbhithe ionchasacha iad ach oiread.

               Éilimh chistí pinsin ar bhainisteoirí cistí pinsin (F.64)

                     5.185

                     Féadfaidh fostóir conradh a dhéanamh le tríú páirtí chun aire a thabhairt do na cistí pinsin le haghaidh a chuid fostaithe. Má leanann an fostóir air ag socrú théarmaí na scéimeanna pinsin agus má bhíonn sé freagrach i gcónaí as aon easnamh maidir le cistiúchán agus má bhíonn sé de cheart aige aon bharrachas sa chistiúchán a choinneáil, tugtar bainisteoir cistí pinsin ar an bhfostóir agus tugtar riarthóir cistí pinsin ar an aonad a oibríonn faoi stiúir an bhainisteora cistí pinsin. Má dhéanann an fostóir comhaontú leis an tríú páirtí ina dtugann an fostóir na rioscaí agus na freagrachtaí maidir le haon chistiúchán easnamhach don tríú páirtí mar mhalairt ar cheart an tríú páirtí aon bharrachas a choinneáil, tagann an tríú páirtí sin chun bheith ina bhainisteoir cistí pinsin chomh maith le bheith ina riarthóir cistí pinsin.

                     5.186

                     Nuair is aonad eile seachas an riarthóir an bainisteoir cistí pinsin agus nuair is lú an tsuim a fhabhraíonn ar na cistí pinsin ná an méadú i dteidlíochtaí, déantar éileamh an chiste pinsin ar an mbainisteoir cistí pinsin a thaifeadadh. Sa chás is mó an tsuim a fhabhraíonn ar an gciste pinsin ná an méadú i dteidlíochtaí, bíonn suim iníoctha ag an gciste pinsin leis an mbainisteoir cistí pinsin.

               Teidlíochtaí sochar neamhphinsean (F.65)

                     5.187

                     Léiríonn barrachas glan-ranníocaíochtaí i gcomparáid le sochair, méadú i ndliteanas na scéime árachais i leith na dtairbhithe. Léirítear an ítim sin mar oiriúnú sa chuntas úsáide ioncaim. Léirítear é sa chuntas airgeadais freisin toisc gur dliteanas é an méadú. Is annamh a bheidh an ítim sin ann agus, ar chúiseanna praiticiúla, féadfar athruithe i dteidlíochtaí neamhphinsean den sórt sin a áireamh le teidlíochtaí pinsean.

               Soláthairtí i gcomhair glaonna faoi ráthaíochtaí caighdeánaithe (F.66)

                     5.188

                        Sainmhíniú: is ionann soláthairtí i gcomhair glaonna faoi ráthaíochtaí caighdeánaithe agus éilimh atá ag sealbhóirí ráthaíochtaí caighdeánaithe ar na haonaid institiúideacha a sholáthraíonn iad.

                     5.189

                     Réamhíocaíochtaí glantáillí agus soláthairtí chun glaonna gan íoc a chumhdach faoi ráthaíochtaí caighdeánaithe iad na soláthairtí a bhaineann le glaonna faoi ráthaíochtaí caighdeánaithe. Tá soláthairtí i gcomhair glaonna faoi ráthaíochtaí caighdeánaithe cosúil le soláthairtí i gcomhair préimheanna agus cúlchistí árachais réamhíoctha sa mhéid is go n-áirítear leo táillí neamhthuillte (préimheanna) agus glaonna (éilimh) nár socraíodh fós.

                     5.190

                     Ráthaíochtaí a eisítear a lán díobh i gcomhair suimeanna measartha beag de ghnáth agus atá comhchosúil le chéile iad ráthaíochtaí caighdeánaithe. Bíonn trí pháirtí i gceist i socruithe den sórt sin: an t-iasachtóir, an t-iasachtaí, agus an ráthóir. Féadfaidh an t-iasachtaí nó an t-iasachtóir conradh a dhéanamh leis an ráthóir chun an t-iasachtóir a aisíoc má mhainníonn an t-iasachtaí. Samplaí de ráthaíochtaí caighdeánaithe is ea ráthaíochtaí creidmheasa ar onnmhairí agus ráthaíochtaí ar iasachtaí do mhic léinn.

                     5.191

                     Bíodh is nach féidir a dheimhniú go cruinn an riosca go mainneoidh iasachtaí ar leithligh, is iondúil go ndéantar meastachán le féachaint cé mhéad iasachtaí as líon mór iasachtaithe comhchosúla a mhainneoidh. Amhail árachóir neamhshaoil, má tá ráthóir ag obair de réir modhanna tráchtála beidh súil aige gur leor na táillí a íoctar, móide an t-ioncam ó mhaoin a thuilltear ar na táillí agus aon chúlchistí, chun aon mhainneachtain a bhfuiltear ag súil léi agus aon chostas gaolmhar a chuimsiú sa chaoi is go mbeidh brabús fágtha. Dá réir sin, láimhseáiltear ráthaíochtaí den sórt sin faoi mar a láimhseáiltear árachas neamhshaoil, agus tugtar ráthaíochtaí caighdeánaithe orthu.

                     5.192

                     Cumhdaíonn ráthaíochtaí caighdeánaithe ráthaíochtaí ar ionstraimí airgeadais éagsúla amhail taiscí, urrúis fiachais, iasachtaí agus creidmheas tráchtála. Soláthraíonn corparáid airgeadais, lena n-áirítear corparáidí árachais ach gan a bheith teoranta dóibh sin amháin, iad go hiondúil, agus féadfaidh an rialtas ginearálta iad a sholáthar freisin.

                     5.193

                     Nuair a thairgeann aonad institiúideach ráthaíochtaí caighdeánaithe, gearrann sé táillí agus tabhaíonn sé dliteanais le freastal a dhéanamh ar an nglao i ndáil leis an ráthaíocht. Tá luach na ndliteanas i gcuntais an ráthóra cothrom le luach láithreach na nglaonna a bhfuiltear ag súil leo faoi na ráthaíochtaí reatha, glan ó aon aisghabhálacha a bhfuil an ráthóir ag súil a fháil ó na hiasachtaithe a mhainníonn. Soláthairtí i gcomhair glaonna faoi ráthaíochtaí caighdeánaithe a thugtar ar an dliteanas sin.

                     5.194

                     Féadfaidh ráthaíocht tréimhse ilbhliantúil a chumhdach. Féadfar táille a íoc in aghaidh na bliana nó láithreach. Is ionann an táille i bprionsabal agus na muirir a thuilltear gach bliain a mhaireann an ráthaíocht, agus laghdaítear an dliteanas de réir mar a éiríonn an tréimhse níos giorra (ag glacadh leis go n-aisíocann an t-iasachtaí i dtráthchodanna). Sa chaoi sin, déanfar an taifeadadh amhail taifeadadh blianachtaí ina n-íoctar an táille de réir mar a thagann laghdú ar an dliteanas todhchaí.

                     5.195

                     Bíonn a lán ráthaíochtaí den chineál céanna i scéim ráthaíochta caighdeánaithe, bíodh is nach mbíonn siad ann i gcomhair na tréimhse céanna go díreach agus nach dtosaíonn siad go léir, ná ní chríochnaíonn siad go léir, ar na dátaí céanna.

                     5.196

                     Ríomhtar glantáillí mar tháillí infhála móide forlíontaí táillí (cothrom le hioncam ó mhaoin a chuirtear i leith an aonaid a íocann an táille i gcomhair na ráthaíochta) lúide costais riaracháin, etc. Féadfaidh aon earnáil sa gheilleagar glantáillí den sórt sin a íoc agus tá siad infhála ag an earnáil ina n-aicmítear an ráthóir. Is é an ráthóir a íocann as na glaonna faoi scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe agus tá siad infhála ag iasachtóir na hionstraime airgeadais faoi ráthaíocht, is cuma an é an t-iasachtóir nó an t-iasachtaí a d’íoc as an táille. Tagraíonn idirbhearta airgeadais don difríocht idir íocaíocht táillí i gcomhair ráthaíochtaí nua agus glaonna a dhéantar faoi ráthaíochtaí reatha.

            Ráthaíochtaí caighdeánaithe agus ráthaíochtaí aonuaire

                     5.197

                     Tá dhá chritéar ann a chabhraíonn chun idirdhealú a dhéanamh idir ráthaíochtaí caighdeánaithe agus ráthaíochtaí aonuaire:

                                 (a)

                                 bíonn idirbhearta a dhéantar an athuair go minic agus a mbíonn na tréithe céanna ag baint leo i ráthaíochtaí caighdeánaithe agus bíonn comhthiomsú rioscaí i gceist leo freisin; agus

                                 (b)

                                 bíonn ráthóirí in ann staidreamh atá ar fáil a úsáid chun an meánchaillteanas a mheas.

                           Ráthaíochtaí ar leithligh iad ráthaíochtaí aonuaire agus ní bhíonn ráthóirí in ann meastacháin iontaofa a dhéanamh faoin mbaol go ndéanfar glaonna. Teagmhas é ráthaíocht aonuaire a thabhairt agus ní thaifeadtar é. Eisceachtaí iad ráthaíochtaí arna soláthar ag an rialtas agus a bhfuil cur síos orthu i gCaibidil 20.

            Díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe (F.7)

                     5.198

                     Déantar díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe a roinnt in dhá fhochatagóir:

                                 (a)

                                 díorthaigh airgeadais (F.71); agus

                                 (b)

                                 scair-roghanna fostaithe (F.72).

               Díorthaigh airgeadais (F.71)

                     5.199

                        Sainmhíniú: is éard is díorthaigh airgeadais ann, ionstraimí airgeadais atá nasctha le hionstraim airgeadais shonraithe, le táscaire sonraithe, nó le tráchtearra sonraithe, trínar féidir rioscaí sonraithe airgeadais a mhargú ina gceart féin ar mhargaí airgeadais. Comhlíonann díorthaigh airgeadais na coinníollacha seo a leanas:

                                 (a)

                                 bíonn siad nasctha le sócmhainn airgeadais nó neamhairgeadais, nó le grúpa sócmhainní, nó le hinnéacs;

                                 (b)

                                 bíonn siad soshannta nó féadtar iad a fhritháireamh ar an margadh; agus

                                 (c)

                                 ní réamhíoctar aon phríomhshuim a bhíonn le haisíoc.

                     5.200

                     Úsáidtear díorthaigh airgeadais chun roinnt cuspóirí a bhaint amach, lena n-áirítear bainistíocht riosca, fálú, arbatráiste idir mhargaí, amhantraíocht agus cúiteamh d’fhostaithe. Cuireann díorthaigh airgeadais ar chumas páirtithe trádáil a dhéanamh ar rioscaí sonracha airgeadais amhail riosca ráta úis, airgeadra, riosca i bpraghas cothromais agus tráchtearraí, agus riosca creidmheasa, le haonáin eile atá sásta glacadh leis na rioscaí sin, agus é sin a dhéanamh de ghnáth gan trádáil a dhéanamh ar shócmhainn phríomha. Dá réir sin, tugtar sócmhainní tánaisteacha ar dhíorthaigh airgeadais.

                     5.201

                     Is ó luach na bunsócmhainne, an praghas tagartha, a fhaigheann díorthach airgeadais a luach. D’fhéadfadh baint a bheith ag an bpraghas tagartha le sócmhainn airgeadais nó neamhairgeadais, le ráta úis, le ráta malairte, le díorthach eile nó le raon difríochta idir dhá phraghas. D’fhéadfadh conradh díorthaigh tagairt freisin d’innéacs, do bhascaed praghsanna nó d’ítimí eile amhail trádáil astuithe nó cúrsaí aimsire.

                     5.202

                     Is féidir díorthaigh airgeadais amhail roghanna, réamhchonarthaí agus díorthaigh chreidmheasa, nó de réir rioscaí margaidh mar bhabhtálacha airgeadraí, babhtálacha rátaí úis, etc.

            Roghanna

                     5.203

                        Sainmhíniú: is éard is roghanna ann, conarthaí ina dtugtar an ceart do shealbhóir na rogha, ach nach gcuirtear d’oibleagáid air, sócmhainn a cheannach ó eisitheoir na rogha nó sócmhainn a dhíol leis ag praghas réamhchinntithe laistigh de thréimhse áirithe ama nó ar dháta áirithe.
                     Céadrogha ar cheannach a thugtar ar an gceart ceannaithe agus céadrogha ar dhíol a thugtar ar an gceart díola.

                     5.204

                     Íocann ceannaitheoir na rogha préimh (praghas na rogha) i gcomhair thiomantas an gheallaí rogha suim áirithe den bhunsócmhainn a dhíol nó a cheannach ar an bpraghas comhaontaithe. Tá an phréimh ina sócmhainn airgeadais i leith shealbhóir na rogha agus ina dliteanas i leith an gheallaí rogha. Féadfar a mheas ar bhonn coincheapúil go bhfuil muirear seirbhíse a thaifeadtar ar leithligh ag baint leis an bpréimh. Mar sin féin, in éagmais sonraí mionsonraithe, ba cheart toimhdí a sheachaint a mhéid is féidir agus gné na seirbhíse á haithint.

                     5.205

                     Roghanna de chineál áirithe iad barántais. Tugann siad an ceart don sealbhóir, ach ní chuireann siad d’oibleagáid air, líon áirithe scaireanna nó bannaí a cheannach ó eisitheoir an bharántais faoi choinníollacha sonraithe ar feadh tréimhse sonraithe. Tá barántais airgeadra ann freisin atá bunaithe ar an tsuim d’airgeadra amháin atá riachtanach chun airgeadra eile a cheannach agus barántais trasairgeadra atá nasctha le tríú hairgeadraí agus tá barántais eile ann a bhaineann le hinnéacsanna, le bascaeid agus le tráchtearraí.

                     5.206

                     Féadfaidh an barántas a bheith inbhainte agus féadfar é a thrádáil ar leithligh ón urrús fiachais. Dá thoradh sin, déantar dhá ionstraim airgeadais ar leithligh a thaifeadadh i bprionsabal, an barántas mar dhíorthach airgeadais agus an banna mar urrús fiachais. Déantar barántais mar aon lena ndíorthaigh leabaithe a aicmiú de réir a bpríomh-shaintréithe.

            Réamhchonarthaí

                     5.207

                        Sainmhíniú: conarthaí airgeadais iad réamhchonarthaí trína socraíonn an dá pháirtí méid sonraithe de bhunsócmhainn a mhalartú ar phraghas comhaontaithe (an praghas ceangail) ar dháta sonraithe.

                     5.208

                     Réamhchonarthaí iad todhchaíochtaí a thrádáiltear ar mhalartáin eagraithe. Socraítear todhchaíochtaí agus réamhchonarthaí eile de ghnáth trí airgead a íoc nó trí shócmhainn airgeadais eile a sholáthar seachas an bhunsócmhainn a sheachadadh, bíodh nach mar sin a shocraítear i gcónaí iad, agus dá bhrí sin déantar iad a luacháil agus a thrádáil ar leithligh ón ítim is bunús leo. Réamhchonarthaí coitianta iad babhtálacha agus comhaontuithe ar réamhráta (FRAanna).

            Roghanna maidir le réamhchonarthaí

                     5.209

                     Is féidir roghanna a chur i gcodarsnacht le réamhchonarthaí ó thaobh na bpointí seo a leanas:

                                 (a)

                                 i gcás réamhchonartha, ní bhíonn aon íocaíocht láithreach le déanamh nuair a thionscnaítear é agus bíonn luach nialasach ag an gconradh díorthach ar dtús; i gcás rogha, íoctar préimh nuair a dhéantar an conradh, agus is ionann luach an chonartha nuair a thionscnaítear é agus suim na préimhe;

                                 (b)

                                 de réir mar a athraíonn praghsanna an mhargaidh, rátaí úis nó rátaí malairte le linn saolré réamhchonartha, d’fhéadfadh luach deimhneach a bheith ag an réamhchonaradh (mar shócmhainn) ó thaobh páirtí amháin agus luach comhfhreagrach diúltach a bheith aige (mar dhliteanas) ó thaobh an pháirtí eile. D’fhéadfadh athrú teacht ar chás páirtithe den sórt sin ag brath ar fhorbairtí an mhargaidh maidir leis an mbunsócmhainn i ndáil leis an bpraghas ceangail sa chonradh. De bharr na saintréithe sin, níl sé praiticiúil idirbhearta sócmhainní a aithint ar leithligh ó idirbhearta dliteanas. Níl idirbhearta maidir le réamhchonarthaí cosúil le hionstraimí airgeadais eile sa mhéid is nach dtuairiscítear iad, de ghnáth, glan ó shócmhainní agus ó dhliteanais. Is é an ceannaí an creidiúnaí agus is é an geallaí an féichiúnaí i gcónaí i gcás rogha;

                                 (c)

                                 bíonn fuascailt gan choinníoll tráth na haibíochta i gcás réamhchonartha, ach de bhrí gurb é ceannaí na rogha a dhéanann an cinneadh. Déantar roinnt roghanna a fhuascailt sa ghnáthchúrsa má bhíonn siad deimhneach tráth na haibíochta.

            Babhtálacha

                     5.210

                        Sainmhíniú: is éard is babhtálacha ann, socruithe conarthacha idir dhá pháirtí a chomhaontaíonn, le himeacht aimsire agus de réir rialacha réamhchinntithe, sruthanna íocaíochta de phríomhshuim bharúlach a mhalartú. Is iad babhtálacha rátaí úis, babhtálacha airgeadraí eachtracha agus babhtálacha airgeadraí na babhtálacha is coitianta.

                     5.211

                     Is ionann babhtálacha rátaí úis agus malairt íocaíochtaí úis de chineál eile maidir le príomhshuim bharúlach, nach malartaítear choíche. Samplaí de na cineálacha rátaí úis a bhabhtáiltear is ea rátaí seasta, rátaí comhlúthacha agus rátaí ainmnithe in airgeadra faoi leith. Is minic a dhéantar socruithe le glaníocaíochtaí in airgead ar ionann iad agus an difríocht reatha idir an dá ráta úis atá leagtha síos sa chonradh arna chur i bhfeidhm ar an bpríomhshuim bharúlach chomhaontaithe.

                     5.212

                     Is éard is babhtálacha airgeadraí eachtracha ann, idirbhearta airgeadraí eachtracha ar ráta malairte atá leagtha síos sa chonradh.

                     5.213

                     Is éard atá i gceist le babhtálacha airgeadraí, malairt sreafaí airgid a bhaineann le híocaíochtaí úis agus malairt príomhshuimeanna ar ráta malairte comhaontaithe ag deireadh an chonartha.

            Comhaontuithe ar réamhráta (FRAanna)

                     5.214

                        Sainmhíniú: is éard is FRAanna socruithe conarthacha ina gcomhaontaíonn dhá pháirtí, d’fhonn iad féin a chosaint ar athruithe sna rátaí úis, ar shuim an úis atá le híoc ar dháta socraithe sonraithe, bunaithe ar phríomhshuim bharúlach nach malartaítear choíche. Déantar FRAanna a shocrú le glaníocaíochtaí in airgead faoi mar a dhéantar i gcás babhtálacha rátaí úis. Baineann na híocaíochtaí leis an difríocht idir ráta an chomhaontaithe ar réamhráta agus an ráta margaidh atá i réim tráth an tsocraithe.

            Díorthaigh chreidmheasa

                     5.215

                        Sainmhíniú: is díorthaigh airgeadais iad díorthaigh chreidmheasa arb é a bpríomhchuspóir trádáil a dhéanamh ar riosca creidmheasa.
                     Cruthaítear díorthaigh chreidmheasa chun trádáil a dhéanamh ar riosca mainneachtana iasachtaí agus urrús. Féadfaidh díorthaigh chreidmheasa a bheith i bhfoirm réamhchonarthaí nó conarthaí de chineál céadrogha agus, ar nós díorthach airgeadais eile, tarraingítear suas iad go minic faoi chomhaontuithe caighdeánacha dlíthiúla a éascaíonn luacháil margaidh. Aistrítear riosca creidmheasa ó dhíoltóir an riosca, atá ag ceannach cosanta, chuig ceannaitheoir an riosca, atá ag díol cosanta, agus íoctar préimh chuige sin.

                     5.216

                     Íocann ceannaitheoir an riosca airgead le díoltóir an riosca i gcás mainneachtana. Féadfar díorthach creidmheasa a shocrú freisin trí urrúis fiachais a sheachadadh tríd an aonad sin a rinne an mhainneachtain.

                     5.217

                     Cineálacha díorthach creidmheasa iad roghanna mainneachtana creidmheasa, babhtálacha mainneachtana creidmheasa (CDS) agus babhtálacha an toraidh iomláin. Ós rud é gur díorthach creidmheasa arna thrádáil é innéacs CDS léiríonn sé forbairt na bpréimheanna CDS.

            Babhtálacha mainneachtana creidmheasa

                     5.218

                        Sainmhíniú: conarthaí árachais chreidmheasa iad babhtálacha mainneachtana creidmheasa (CDS). Tá sé d’aidhm acu caillteanais chreidiúnaí (ceannaitheoir CDS) a chumhdach sna cásanna seo a leanas:

                                 (a)

                                 nuair a tharlaíonn teagmhas creidmheasa i ndáil le haonad tagartha, seachas baint a bheith aige le hurrús fiachais ar leithligh nó le hiasacht ar leithligh. Féadfaidh teagmhas creidmheasa a dhéanfaidh difear don aonad tagartha lena mbaineann a bheith ina mhainneachtain, ach féadfaidh sé freisin a bheith ina mhainneachtain maidir le híocaíocht a dhéanamh ar aon dliteanas (cáilitheach) atá dlite i gcásanna amhail athstruchtúrú fiachais, sárú cúnant, agus eile;

                                 (b)

                                 nuair a tharlaíonn mainneachtain maidir le hionstraim áirithe fiachais, ar urrús fiachais nó iasacht í de ghnáth. Faoi mar a tharlaíonn i gconarthaí babhtála, déanann ceannaitheoir an CDS, (a mheastar mar dhíoltóir an riosca), sraith préimheanna a íoc le díoltóir an CDS, (a mheastar mar cheannaitheoir an riosca).

                     5.219

                     Mura ndéantar aon mhainneachtain maidir leis an aonad gaolmhar nó maidir leis an ionstraim fiachais, leanann an díoltóir ar aghaidh ag íoc préimheanna go deireadh an chonartha. I gcás mainneachtana, cúitíonn ceannaitheoir an riosca an díoltóir as an gcaillteanas, agus stopann an díoltóir de bheith ag íoc préimheanna.

            Ionstraimí airgeadais nach n-áirítear le díorthaigh airgeadais

                     5.220

                     Ní áirítear le díorthaigh airgeadais:

                                 (a)

                                 an bhunionstraim ar a bhfuil an díorthach airgeadais bunaithe;

                                 (b)

                                 urrúis struchtúrtha fiachais a chuimsíonn urrús fiachais, nó bascaed urrús fiachais, mar aon le díorthaigh airgeadais nó bascaed de dhíorthaigh airgeadais, i gcás nach féidir na díorthaigh a scaradh ón urrús fiachais agus i gcás ina bhfuil an phríomhshuim a infheistíodh ar dtús mór i gcomparáid leis na torthaí a bhfuiltear ag súil leo ó na díorthaigh airgeadais leabaithe. Is mar dhíorthaigh airgeadais a aicmítear ionstraimí airgeadais ina n-infheistítear príomhshuimeanna beaga i gcomparáid leis na torthaí a bhfuiltear ag súil leo, agus ar ionann iad agus glacadh riosca iomláin. Déantar ionstraimí airgeadais inar féidir an chomhpháirt a bhaineann le slándáil fiachais agus an chomhpháirt a bhaineann le díorthach airgeadais atá indeighilte ó chéile a aicmiú dá réir sin;

                                 (c)

                                 déantar íocaíochtaí éarlaise iníoctha a bhaineann le díorthaigh airgeadais a aicmiú i dtaiscí nó in iasachtaí eile ag brath ar na haonaid institiúideacha atá i gceist. Mar sin féin, déantar íocaíochtaí éarlaise neamh-inaisíoctha, a laghdaíonn nó a chuireann ar ceal na suíomhanna sócmhainní/dliteanas a d’fhéadfadh teacht chun cinn le linn shaolré an chonartha, a aicmiú mar idirbhearta díorthach airgeadais;

                                 (d)

                                 ionstraimí tánaisteacha, nach bhfuil soshannta agus nach féidir a fhritháireamh ar an margadh; agus

                                 (e)

                                 babhtálacha óir atá cosúil le comhaontuithe athcheannaigh urrús.

               Scair-roghanna fostaithe (F.72)

                     5.221

                        Sainmhíniú: comhaontuithe iad scair-roghanna fostaithe a dhéantar ar dháta áirithe faoina bhfuil sé de cheart ag fostaí líon áirithe scaireanna de stoc an fhostóra a cheannach ag praghas luaite, agus é sin a dhéanamh ag am áirithe a luaitear nó laistigh de thréimhse ama díreach i ndiaidh an dáta dílsithe.
                     Úsáidtear an téarmaíocht seo a leanas:

                                 “Dáta an deonaithe” a thugtar ar dháta an chomhaontaithe.

                                 An “praghas ceangail” a thugtar ar an bpraghas ceannaithe a chomhaontaítear.

                                 “Dáta an dílsithe” a thugtar ar an gcéad lá atá socraithe chun iad a cheannach.

                                 “Tréimhse an fheidhmithe” a thugtar ar an tréimhse i ndiaidh dháta an dílsithe inar féidir iad a cheannach.

                     5.222

                     Déantar idirbhearta maidir le scair-roghanna fostaithe a thaifeadadh sa chuntas airgeadais mar chontrapháirt ghné an chúitimh d’fhostaithe atá in ionannas le luach na scair-rogha. Déantar luach na rogha a scaipeadh thar an tréimhse idir dháta an deonaithe agus dháta an dílsithe; más rud é nach bhfuil sonraí mionsonraithe ar fáil, déantar iad a thaifeadadh ar dháta an dílsithe. Taifeadtar idirbhearta ina dhiaidh sin ar dháta an fheidhmithe, nó má tá siad intrádála agus má thrádáiltear iad, taifeadtar iad idir dháta an dílsithe agus dheireadh thréimhse an fheidhmithe.

            Idirbhearta díorthach airgeadais agus scair-roghanna fostaithe a luacháil

                     5.223

                     Tá idirbhearta airgeadais i gceist le trádáil thánaisteach roghanna agus le leachtú roghanna roimh sheachadadh. Má shroicheann rogha dáta an tseachadta, féadfar í a fheidhmiú nó gan í a fheidhmiú. I gcásanna ina bhfeidhmítear an rogha, d’fhéadfadh íocaíocht a bheith i gceist ón ngeallaí rogha leis an sealbhóir atá cothrom leis an difríocht idir praghas na bunsócmhainne atá i réim ar an margadh agus an praghas ceangail, nó, de rogha air sin, d’fhéadfadh sé go ndéanfaí fáil nó díol na bunsócmhainne airgeadais nó neamhairgeadais a thaifeadadh ag an bpraghas atá i réim ar an margadh agus íocaíocht chontrapháirte idir sealbhóir na rogha agus an geallaí rogha atá cothrom leis an bpraghas ceangail. Tá an difríocht idir praghas na bunsócmhainne atá i réim ar an margadh agus an praghas ceangail cothrom le luach leachtaithe na rogha sa dá chás, eadhon praghas na rogha tráth an tseachadta. I gcásanna nach bhfeidhmítear an rogha, ní tharlaíonn aon idirbheart. Mar sin féin, bíonn gnóthachan sealúchais ag an ngeallaí rogha agus caillteanas sealúchais ag sealbhóir na rogha (atá cothrom sa dá chás leis an bpréimh a íocadh nuair a rinneadh an conradh) agus atá le taifeadadh sa chuntas athluachála.

                     5.224

                     Áirítear mar idirbhearta a thaifeadtar i gcomhair díorthach airgeadais aon trádáil a dhéantar sna conarthaí mar aon le glanluach na socruithe a dhéantar. D’fhéadfadh sé go mbeadh gá freisin le hidirbhearta a bhaineann le bunú conarthaí díorthach a thaifeadadh. Mar sin féin, in a lán cásanna, déanfaidh an dá pháirtí conradh le díorthach gan íocaíocht ar bith ó cheachtar den dá pháirtí leis an bpáirtí eile; i gcásanna den sórt sin tá luach an idirbhirt lena mbunaítear an conradh cothrom le neamhní agus ní thaifeadtar aon iontráil sa chuntas airgeadais.

                     5.225

                     Déantar aon choimisiúin shainráite arna n-íoc le bróicéirí nó le hidirghabhálaithe nó arna bhfáil ó bhróicéirí nó ó idirghabhálaithe as roghanna, todhchaíochtaí, babhtálacha, agus conarthaí eile díorthach a eagrú a láimhseáil mar íocaíochtaí i leith seirbhísí sna cuntais iomchuí. Ní mheastar go bhfuil na príomhpháirtithe i mbabhtáil ag soláthar seirbhíse dá chéile, ach láimhseáiltear aon íocaíocht le tríú páirtí as an mbabhtáil a eagrú mar íocaíocht i leith seirbhíse. Faoi shocrú babhtála ina malartaítear príomhshuimeanna, ba cheart na sreafaí comhfhreagracha a thaifeadadh mar idirbhearta bunionstraime; ba cheart sreafaí íocaíochtaí eile a thaifeadadh faoi “díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe” (F.7). Cé gur féidir a mheas ó thaobh coincheap de go n-áirítear muirear seirbhíse sa phréimh a íoctar le díoltóir na rogha, ní féidir eilimint na seirbhíse a aithint sa chleachtas de ghnáth. Dá bhrí sin, ba cheart an praghas iomlán a thaifeadadh mar éadálacha sócmhainní airgeadais i gcás an cheannaitheora agus mar dhliteanas i gcás an díoltóra.

                     5.226

                     I gcás nach mbaineann conarthaí le malairt na príomhshuime, ní thaifeadtar aon idirbheart tráth a thionscanta. Sa dá chás, tá sé intuigthe go gcruthaítear díorthach airgeadais ag a bhfuil náid mar luach tosaigh ag an bpointe sin. Ina dhiaidh sin, beidh luach na babhtála cothrom le ceann amháin díobh seo a leanas:

                                 (a)

                                 i gcás príomhshuimeanna, margadhluach reatha na difríochta idir margadhluachanna ionchais na todhchaí ar na suimeanna atá le hathmhalartú agus na suimeanna a shonraítear sa chonradh; agus

                                 (b)

                                 i gcás íocaíochtaí eile, margadhluach reatha na sreafaí todhchaí a shonraítear sa chonradh.

                     5.227

                     Déantar athruithe ar luach an díorthaigh airgeadais le himeacht aimsire a thaifeadadh sa chuntas athluachála.

                     5.228

                     Rialófar athmhalartuithe príomhshuime ina dhiaidh sin le téarmaí agus le coinníollacha an chonartha babhtála agus d’fhéadfadh go gciallódh sé sin go malartófaí sócmhainní airgeadais ag praghas eile seachas ag praghas na sócmhainní sin atá i réim ar an margadh. Is éard a bheidh san íocaíocht chontrapháirte idir na páirtithe sa chonradh babhtála an íocaíocht chontrapháirte atá sonraithe sa chonradh. Tá an difríocht idir praghas an mhargaidh agus praghas an chonartha cothrom le luach leachtaithe na sócmhainne/an dliteanais mar a chuirtear i bhfeidhm é ar an dáta dlite agus taifeadtar é mar idirbheart díorthach airgeadais agus scair-roghanna fostaithe (F.7). Ní foláir go gcomhfhreagraíonn na hidirbhearta díorthach airgeadais go léir don ghnóthachan athluachála iomlán nó don chaillteanas athluachála iomlán le linn shaolré an chonartha babhtála. Tá an láimhseáil sin ar aon dul lena bhfuil leagtha amach maidir le roghanna a shroicheann dáta an tseachadta.

                     5.229

                     I gcás aonaid institiúidigh, déantar babhtáil nó comhaontú ar réamhráta a thaifeadadh faoi “díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe” ar thaobh na sócmhainne áit a mbíonn glanluach sócmhainne aige. I gcás ina mbíonn glanluach dliteanais ag babhtáil, déantar é a thaifeadadh de réir an ghnáis ar thaobh na sócmhainní ionas nach mbeifí ag aistriú siar is aniar idir taobh na sócmhainne agus taobh na ndliteanas. Dá réir sin, méadaíonn glan-íocaíochtaí diúltacha an glanluach.

            Cuntais eile infhála/iníoctha (F.8)

                     5.230

                        Sainmhíniú: cuntais eile infhála/iníoctha iad na sócmhainní airgeadais agus na dliteanais airgeadais a chruthaítear mar chontrapháirteanna na n-idirbheart áit a bhfuil difríocht uainiúcháin idir na hidirbhearta sin agus na híocaíochtaí comhfhreagracha.

                     5.231

                     Áirítear sna cuntais eile infhála/iníoctha idirbhearta éileamh airgeadais a thig as íocaíocht luath nó íocaíocht dhéanach ar idirbhearta earraí nó seirbhísí, ar idirbhearta dáileacháin nó ar idirbhearta airgeadais ar an margadh tánaisteach.

                     5.232

                     Cuimsíonn idirbhearta airgeadais i gcuntais eile infhála/iníoctha na nithe seo a leanas:

                                 (a)

                                 creidmheasanna trádála agus airleacain (F.81); agus

                                 (b)

                                 cuntais eile infhála/iníoctha, gan creidmheasanna trádála agus airleacain a áireamh (F.89).

               Creidmheasanna trádála agus airleacain (F.81)

                     5.233

                        Sainmhíniú: is éard is creidmheasanna trádála agus airleacain ann, éilimh airgeadais a eascraíonn as síneadh díreach creidmheasa a thugann soláthraithe earraí agus seirbhísí dá gcustaiméirí, agus airleacain maidir le hobair idir lámha nó atá fós le déanamh, i bhfoirm réamhíocaíochta a dhéanann custaiméirí i leith earraí agus seirbhísí nár soláthraíodh fós.

                     5.234

                     Tarlaíonn creidmheasanna trádála agus airleacain nuair nach n-íoctar as earraí nó as seirbhísí ag an am céanna a athraítear úinéireacht an earra nó a sholáthraítear seirbhís. Bíonn airleacan ann má dhéantar íocaíocht sula n-athraítear an úinéireacht.

                     5.235

                     Áirítear FISIM atá fabhraithe ach nach bhfuil íoctha fós leis an ionstraim airgeadais chomhfhreagrach, arb ús é de ghnáth, agus áirítear réamhíocaíocht préimheanna árachais sna cúlchistí teicniúla árachais (F.61); ní dhéantar iontráil i gcreidmheasanna trádála agus airleacain i gceachtar den dá chás sin.

                     5.236

                     Áirítear na nithe seo a leanas i bhfochatagóir na gcreidmheasanna trádála agus airleacan:

                                 (a)

                                 éilimh airgeadais a bhaineann le seachadadh earraí nó seirbhísí i gcás nach ndearnadh íocaíocht fós;

                                 (b)

                                 creidmheasanna trádála a nglacann corparáidí fachtóireachta leis ach amháin nuair a mheastar gur iasacht é;

                                 (c)

                                 cíos ar fhoirgnimh a fhabhraíonn le himeacht ama; agus

                                 (d)

                                 riaráistí maidir le híocaíochtaí i leith earraí agus seirbhísí, nuair nach bhfianaítear iad le hiasacht.

                     5.237

                     Ní mór idirdhealú a dhéanamh idir creidmheasanna trádála agus maoiniú trádála i bhfoirm billí trádála, agus creidmheas a sholáthraíonn tríú páirtithe chun trádáil a mhaoiniú.

                     5.238

                     Ní áirítear iasachtaí chun creidmheasanna trádála a mhaoiniú mar chreidmheasanna trádála agus airleacain. Aicmítear iad mar iasachtaí.

                     5.239

                     Féadfar creidmheasanna trádála agus airleacain a roinnt de réir a n-aibíochta bunaidh ina gcreidmheasanna trádála agus airleacain atá gearrthéarmach agus ina gcreidmheasanna trádála agus airleacain atá fadtéarmach.

               Cuntais eile infhála/iníoctha, gan creidmheasanna trádála agus airleacain a áireamh (F.89)

                     5.240

                        Sainmhíniú: is éard is cuntais eile infhála/iníoctha ann éilimh airgeadais a eascraíonn as difríochtaí uainiúcháin idir idirbhearta dáileacháin nó idirbhearta airgeadais ar an margadh tánaisteach agus na híocaíochtaí comhfhreagracha.

                     5.241

                     Áirítear mar chuntais eile infhála/iníoctha éilimh airgeadais a cruthaíodh de thoradh difríochta uainiúcháin idir idirbhearta fabhraithe agus íocaíochtaí a rinneadh i leith na nithe seo a leanas, mar shampla:

                                 (a)

                                 pá agus tuarastail;

                                 (b)

                                 cánacha agus ranníocaíochtaí sóisialta;

                                 (c)

                                 díbhinní;

                                 (d)

                                 cíos; agus

                                 (e)

                                 ceannach agus díol urrús.

                     5.242

                     Taifeadtar ús fabhraithe agus riaráistí leis an tsócmhainn airgeadais nó leis an dliteanas airgeadais lena bhfabhraítear é, agus ní mar chuntais eile infhála/iníoctha. Mura dtaifeadtar gur athinfheistíodh an t-ús fabhraithe sa tsócmhainn airgeadais, aicmítear é sna cuntais eile infhála/iníoctha.

                     5.243

                     Maidir le hiasachtú urrús agus táillí ar iasachtaí óir, a láimhseáiltear mar ús, cuimsítear na hiontrálacha comhfhreagracha sna cuntais eile infhála/iníoctha, seachas leis an ionstraim lena mbaineann siad.

                     5.244

                     Ní chuimsíonn cuntais eile infhála/iníoctha:

                                 (a)

                                 neamhréireachtaí staidrimh seachas difríochtaí uainiúcháin idir idirbhearta earraí agus seirbhísí, idirbhearta dáileacháin nó idirbhearta airgeadais agus na híocaíochtaí comhfhreagracha;

                                 (b)

                                 íocaíochtaí luatha agus íocaíochtaí déanacha maidir le cruthú sócmhainní airgeadais nó fuascailt dliteanas seachas iad sin a aicmítear i gcuntais eile infhála/iníoctha. Déantar na híocaíochtaí luatha agus na híocaíochtaí déanacha sin a aicmiú i gcatagóir na hionstraime iomchuí;

                                 (c)

                                 maidir le suimeanna na gcánacha agus na ranníocaíochtaí sóisialta is iníoctha leis an rialtas ginearálta, agus atá le cuimsiú faoi chuntais eile infhála/iníoctha, ní áirítear leo siúd an chuid sin de na cánacha sin agus na ranníocaíochtaí sóisialta sin nach dóchúil go mbaileofar í, agus a léiríonn, dá bhrí sin, éileamh an rialtais ghinearálta nach bhfuil aon luach iarbhír air.

            IARSCRÍBHINN 5.1

            AICMIÚ IDIRBHEART AIRGEADAIS

                     5.A1.01

                     Féadfar idirbhearta airgeadais a aicmiú de réir critéar éagsúil: amhail an cineál ionstraime airgeadais, soshanntacht, an cineál ioncaim, aibíocht, cineál airgeadra agus cineál úis.

            Aicmiú idirbheart airgeadais de réir catagóire

                     5.A1.02

                     Déantar idirbhearta airgeadais a aicmiú de réir catagóire agus de réir fochatagóire faoi mar a léirítear i dTábla 5.3. Freagraíonn an t-aicmiú seo ar idirbheart na sócmhainní airgeadais agus na ndliteanas airgeadais d’aicmiú sócmhainní airgeadais agus dliteanas airgeadais.

                        Tábla 5.3 —   Aicmiú idirbheart airgeadais

                                 Catagóir

                                 Cód

                                 Ór airgeadaíochta agus cearta tarraingthe speisialta (CTSanna)

                                 F.1

                                 Ór airgeadaíochta

                                 F.11

                                 Cearta tarraingthe speisialta (CTS)

                                 F.12

                                 Airgeadra agus taiscí

                                 F.2

                                 Airgeadra

                                 F.21

                                 Taiscí inaistrithe

                                 F.22

                                 Taiscí eile

                                 F.29

                                 Urrúis fiachais

                                 F.3

                                 Gearrthéarmach

                                 F.31

                                 Fadtéarmach

                                 F.32

                                 Iasachtaí

                                 F.4

                                 Gearrthéarmach

                                 F.41

                                 Fadtéarmach

                                 F.42

                                 Cothromas agus scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta

                                 F.5

                                 Cothromas

                                 F.51

                                 Scaireanna liostaithe

                                 F.511

                                 Scaireanna neamhliostaithe

                                 F.512

                                 Cothromas eile

                                 F.519

                                 Scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta

                                 F.52

                                 Scaireanna nó aonaid i gcistí margaidh airgid (CMA)

                                 F.521

                                 Scaireanna/aonaid i gcistí
                                       infheistíochta neamh-CMA

                                 F.522

                                 Scéimeanna árachais agus pinsean agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe

                                 F.6

                                 Cúlchistí teicniúla árachais neamhshaoil

                                 F.61

                                 Teidlíochtaí árachais saoil agus blianachta

                                 F.62

                                 Teidlíochtaí pinsean

                                 F.63

                                 Éilimh chistí pinsin ar bhainisteoirí cistí pinsin

                                 F.64

                                 Teidlíochtaí sochar neamhphinsean

                                 F.65

                                 Soláthairtí i gcomhair glaonna faoi ráthaíochtaí caighdeánaithe

                                 F.66

                                 Díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe

                                 F.7

                                 Díorthaigh airgeadais seachas scair-roghanna fostaithe

                                 F.71

                                 Scair-roghanna fostaithe

                                 F.72

                                 Cuntais eile infhála/iníoctha

                                 F.8

                                 Creidmheasanna trádála agus airleacain

                                 F.81

                                 Cuntais eile infhála/iníoctha,
                                       gan creidmheasanna trádála agus airleacain a áireamh

                                 F.89

                     5.A1.03

                     Tá aicmiú idirbheart airgeadais agus sócmhainní airgeadais agus dliteanas airgeadais bunaithe go príomha ar leachtacht, ar shoshanntacht agus ar shaintréithe dlíthiúla na n-ionstraimí airgeadais. Tríd is tríd, tá sainmhínithe na gcatagóirí neamhspleách ar aicmiú na n-aonad institiúideach. Is féidir tuilleadh miondealaithe a dhéanamh ar aicmiú sócmhainní airgeadais agus dliteanas airgeadais trí thrasaicmiú a dhéanamh orthu de réir aonaid institiúidigh. Sampla de sin is ea an trasaicmiú a dhéantar ar thaiscí inaistrithe idir corparáidí glactha taiscí, seachas an banc ceannais mar shuíomhanna idirbhainc.

            Aicmiú idirbheart airgeadais de réir soshanntachta

                     5.A1.04

                     Féadtar idirdhealú a dhéanamh idir éilimh airgeadais atá soshannta agus éilimh airgeadais nach bhfuil. Bíonn éileamh soshannta más féidir a úinéireacht a aistriú ó aonad amháin go haonad eile trína sheachadadh nó trína fhormhuiniú nó trína fhritháireamh i gcás díorthach airgeadais. Bíodh is go bhféadfar aon ionstraim airgeadais a thrádáil, leagtar amach ionstraimí soshannta lena dtrádáil ar mhalartán eagraithe nó “thar an gcuntar”, bíodh is nach gá iad a thrádáil iarbhír chun go mbeidís soshannta. Is iad seo na coinníollacha atá riachtanach chun go mbeadh rud soshannta:

                                 (a)

                                 maidir le díorthaigh airgeadais, inaistritheacht nó an fhéidearthacht iad a fritháireamh;

                                 (b)

                                 caighdeánú, rud a léirítear go minic le hinmhalartaitheacht agus incháilitheacht chód ISIN; agus

                                 (c)

                                 maidir le sealbhóir sócmhainne, nach gcoinníonn sé ceart iontaibh i gcoinne na sealbhóirí roimhe.

                     5.A1.05

                     Éilimh shoshannta airgeadais is ea urrúis, díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe (AF.7). I measc na n-urrús, áirítear urrúis fiachais (AF.3), scaireanna liostaithe (AF.511), scaireanna neamhliostaithe (AF.512), agus scaireanna i gcistí infheistíochta (AF.52). Ní aicmítear díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe mar urrúis fiú más ionstraimí soshannta airgeadais iad. Bíonn siad nasctha le sócmhainní airgeadais ar leithligh, nó le sócmhainní neamhairgeadais ar leithligh, nó le hinnéacsanna ar leithligh trínar féidir rioscaí airgeadais a thrádáil ina gceart féin ar mhargaí airgeadais.

                     5.A1.06

                     Ór airgeadaíochta agus CTSanna (AF.1), airgeadra agus taiscí (AF.2), iasachtaí (AF.4), cothromas eile (AF.519), scéimeanna árachais agus pinsean agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe (AF.6) agus cuntais eile infhála/iníoctha (AF.8).

               Urrúis struchtúrtha

                     5.A1.07

                     Is iondúil go mbíonn urrús, nó bascaed urrús, agus díorthaigh airgeadais, nó bascaed de dhíorthaigh airgeadais, nasctha in urrúis struchtúrtha. Samplaí d’ionstraimí airgeadais nach urrúis struchtúrtha iad is ea, mar shampla, taiscí struchtúrtha ina nasctar saintréithe taiscí agus díorthach airgeadais le chéile. Bíodh is gurb iondúil i gcás urrús fiachais go ndéantar íocaíocht tráth tionscanta na príomhshuime atá le haisíoc, ní tharlaíonn sé sin i gcás díorthach airgeadais.

            Aicmiú idirbheart airgeadais de réir an chineáil ioncaim

                     5.A1.08

                     Déantar idirbhearta airgeadais a aicmiú de réir an chineáil ioncaim a ghineann siad. Is cabhair é chun rátaí toraidh a ríomh ioncam a nascadh leis na sócmhainní airgeadais comhfhreagracha agus leis na dliteanais airgeadais chomhfhreagracha. I dTábla 5.4, léirítear an t-aicmiú mionsonraithe de réir idirbhirt agus de réir cineáil ioncaim. Bíodh is go ndéanann ór airgeadaíochta agus CTSanna, taiscí, urrúis fiachais, iasachtaí agus cuntais eile infhála/iníoctha ús a fhabhrú, íoctar le cothromas den chuid is mó díbhinní, tuillimh athinfheistithe nó aistarraingtí ó ioncam samhailchorparáidí. Bíonn ioncam ó infheistíocht inchurtha i leith sealbhóirí scaireanna i gcistí infheistíochta agus i gcúlchistí teicniúla árachais. Ní thaifeadtar mar ioncam an luach saothair a bhaineann le rannpháirtíocht i ndíorthach airgeadais, toisc nach soláthraítear aon phríomhshuim.

                        Tábla 5.4 —   Aicmiú idirbheart airgeadais de réir an chineáil ioncaim

                                 Idirbhearta airgeadais

                                 Cód

                                 Cineál ioncaim

                                 Cód

                                 Ór airgeadaíochta agus cearta tarraingthe speisialta (CTSanna)

                                 F.1

                                 Ús

                                 D.41

                                 Airgeadra

                                 F.21

                                 Dada

                                 Taiscí inaistrithe

                                 F.22

                                 Ús

                                 D.41

                                 Taiscí eile

                                 F.29

                                 Ús

                                 D.41

                                 Urrúis fiachais

                                 F.3

                                 Ús

                                 D.41

                                 Iasachtaí

                                 F.4

                                 Ús

                                 D.41

                                 Cothromas

                                 F.51

                                 Ioncam dáilte corparáidí

                                 D.42

                                 Tuilleamh athinfheistithe

                                 D.43

                                 Scaireanna liostaithe agus neamhliostaithe

                                 F.511

                                 Díbhinní

                                 D.421

                                 F.512

                                 Tuilleamh athinfheistithe

                                 D.43

                                 Cothromas eile

                                 F.519

                                 Aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí

                                 D.422

                                 Tuilleamh athinfheistithe

                                 D.43

                                 Díbhinní

                                 D.421

                                 Scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta

                                 F.52

                                 Ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith scairshealbhóirí i gcistí infheistíochta

                                 D.443

                                 Scéimeanna árachais agus pinsean agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe

                                 F.6

                                 Ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith sealbhóirí polasaithe árachais

                                 D.441

                                 Ioncam ó infheistíocht atá iníoctha i leith teidlíochtaí pinsean

                                 D.442

                                 Díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe

                                 F.7

                                 Dada

                                 Cuntais eile infhála/iníoctha

                                 F.8

                                 Ús

                                 D.41

            Aicmiú idirbheart airgeadais de réir an chineáil ráta úis

                     5.A1.09

                     Is féidir sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais ar a bhfabhraíonn ús a roinnt de réir an chineáil úis a fhabhraítear eadhon rátaí seasta, rátaí athraitheacha nó rátaí measctha úis.

                     5.A1.10

                     I gcás ionstraimí airgeadais a bhfuil ráta seasta úis acu, bíonn íocaíochtaí ainmniúla úis an chonartha seasta i dtéarmaí an airgeadra ainmnithe ar feadh shaolré na hionstraime airgeadais nó ar feadh tréimhse áirithe blianta. Bíonn uainiúchán agus luach na n-íocaíochtaí úis agus íocaíochtaí na príomhshuime ar eolas ag an bhféichiúnaí tráth an tionscanta.

                     5.A1.11

                     Maidir le hionstraimí airgeadais a bhfuil ráta athraitheach úis acu, nasctar ús agus íocaíochtaí príomhshuime le ráta úis, le hinnéacs ginearálta praghsanna i gcomhair earraí agus seirbhísí nó le praghas na sócmhainne. Bíonn an luach tagartha ag luainiú de thoradh choinníollacha an mhargaidh.

                     5.A1.12

                     I gcás ionstraimí airgeadais a bhfuil ráta úis measctha acu, bíonn ráta seasta agus ráta athraitheach úis acu i gcaitheamh a saolré agus aicmítear iad mar ionstraimí airgeadais a bhfuil rátaí úis athraitheacha acu.

            Aicmiú idirbheart airgeadais de réir aibíochta

                     5.A1.13

                     D’fhéadfadh sé a bheith riachtanach miondealú a dhéanamh ar shócmhainní airgeadais agus ar dhliteanais airgeadais de réir raon aibíochtaí d’fhonn anailís a dhéanamh ar rátaí úis, ar thorthaí sócmhainní, ar leachtacht nó ar chumas fiachas a sheirbhísiú.

               Aibíocht ghearrthéarmach agus fhadtéarmach

                     5.A1.14

                        Sainmhíniú: féadfar sócmhainn airgeadais nó dliteanas airgeadais a bhfuil aibíocht ghearrthéarmach ag baint léi nó leis a aisíoc ar éileamh ar iarratas an chreidiúnaí, nó laistigh de bhliain nó níos lú. Féadfar sócmhainn airgeadais nó dliteanas airgeadais a bhfuil aibíocht fhadtéarmach ag baint léi nó leis a aisíoc tráth éigin tar éis bliana nó níos mó, nó ní luaitear tráth a (h)aibíochta.

               Aibíocht bhunaidh agus aibíocht iarmharach

                     5.A1.15

                        Sainmhíniú: is í an tréimhse ón dáta eisithe go dtí dáta na híocaíochta deiridh atá sceidealta an sainmhíniú a thugtar ar aibíocht bhunaidh sócmhainní airgeadais nó dliteanas airgeadais. Is é an sainmhíniú a thugtar ar aibíocht iarmharach sócmhainní airgeadais nó dliteanas airgeadais an tréimhse ón dáta tagartha go dtí dáta na híocaíochta deiridh atá sceidealta.

                     5.A1.16

                     Cabhraíonn coincheap na haibíochta bunaidh an ghníomhaíocht a bhaineann le heisiúint fiachais a thuiscint. Dá bhrí sin, roinntear urrúis fiachais agus iasachtaí de réir a n-aibíochta bunaidh ina n-urrúis fiachais agus iasachtaí atá fadtéarmach agus ina n-urrúis fiachais agus iasachtaí atá gearrthéarmach.

                     5.A1.17

                     Bíonn aibíocht iarmharach níos ábhartha chun anailís a dhéanamh ar shuíomhanna fiachais agus ar chumas fiachas a sheirbhísiú.

            Aicmiú idirbheart airgeadais de réir airgeadra

                     5.A1.18

                     Is féidir roinnt mhaith catagóirí, fochatagóirí agus foshuíomhanna sócmhainní airgeadais agus dliteanas airgeadais a mhiondealú de réir na n-airgeadraí ina bhfuil siad ainmnithe.

                     5.A1.19

                     Áirítear mar shócmhainní airgeadais nó mar dhliteanais airgeadais in airgeadraí eachtracha sócmhainní airgeadais atá ainmnithe i mbascaed airgeadraí, mar shampla CTSanna, agus sócmhainní airgeadais nó dliteanais airgeadais atá ainmnithe in ór. Bíonn an t-idirdhealú idir airgeadra náisiúnta agus airgeadraí eachtracha an-úsáideach nuair a bhítear ag plé le hairgeadra agus taiscí (AF.2), le hurrúis fiachais (AF.3) agus le hiasachtaí (AF.4).

                     5.A1.20

                     Ní gá gurb ionann airgeadra na socraíochta agus airgeadra na hainmníochta. Tagraíonn airgeadra na socraíochta don airgeadra sin ina gcomhshóitear luach na suíomhanna agus sreafaí na n-ionstraimí airgeadais amhail urrúis gach uair a tharlaíonn socraíocht.

               Aonaid tomhais airgid

                     5.A1.21

                     D’fhéadfadh sé a bheith riachtanach ó thaobh anailíse ar bheartais airgeadaíochta, aonaid tomhais airgid mar M1, M2 agus M3 a aithint sa chuntas airgeadais. Ní thugtar sainmhínithe ar aonaid tomhais airgid i CCE 2010.

         CAIBIDIL 6

            SREAFAÍ EILE

            RÉAMHRÁ

                     6.01

                     Is éard atá i sreafaí eile athruithe ar luach sócmhainní agus dliteanas nach dtagann as idirbhearta. Ní idirbhearta iad na sreafaí sin toisc nach gcomhlíonann siad ceann amháin nó níos mó de na saintréithe a bhaineann le hidirbhearta, is féidir, mar shampla, nach bhfuil na haonaid institiúideacha lena mbaineann ag gníomhú trí chomhaontú frithpháirteach, faoi mar a bheadh i gceist i gcás urghabhála neamhchúitithe sócmhainní nó is féidir freisin gur i ngeall ar theagmhas nádúrtha éigin ar nós creatha talún a tharlaíonn athrú, seachas i ngeall ar fheiniméan a bhaineann le cúrsaí eacnamaíocha amháin. De rogha air sin, d’fhéadfadh athrú teacht ar luach sócmhainne luaite in airgeadra eachtrach de thoradh athraithe ar an ráta malairte.

            ATHRUITHE EILE AR SHÓCMHAINNÍ AGUS AR DHLITEANAIS

                     6.02

                        Sainmhíniú: is éard atá in athruithe eile ar shócmhainní agus ar dhliteanais sreafaí eacnamaíocha a athraíonn luach na sócmhainní agus na ndliteanas seachas aon sreabhadh eacnamaíoch a thagann as idirbhearta a thaifeadtar sna cuntais chaipitil agus airgeadais.
                     Déantar idirdhealú idir dhá chineál athraithe eile. Is éard atá sa chéad cheann athruithe ar mhéid na sócmhainní agus na ndliteanas. Tagann an dara ceann as gnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais.

            Athruithe eile ar mhéid na sócmhainní agus na ndliteanas (K.1 go K.6)

                     6.03

                     Sa chuntas caipitil, féadfaidh sócmhainní táirgthe agus sócmhainní neamhtháirgthe dul isteach in earnáil nó earnáil a fhágáil trí éadálacha sócmhainní nó diúscairtí sócmhainní, trí chaipiteal seasta a ídiú, nó trí bhreiseanna a chur le fardail, trí aistarraingtí ó fhardail agus trí chaillteanais athfhillteacha ó fhardail. Sa chuntas airgeadais, téann sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais isteach sa chóras nuair a aontaíonn féichiúnaí go n-íocfar airgead le creidiúnaí sa todhchaí agus go bhfágfar an córas nuair a bheidh an oibleagáid sin comhlíonta aige.

                     6.04

                     Áirítear i measc na n-athruithe eile ar mhéid na sócmhainní agus na ndliteanas sreafaí lena bhféadfaidh sócmhainní agus dliteanais dul isteach sna cuntais nó na cuntais a fhágáil seachas trí idirbhearta — mar shampla, iontráil agus imeacht a thagann as sócmhainní nádúrtha a aimsiú, a ídiú agus a dhíghrádú.
                     Áirítear freisin i measc athruithe eile ar mhéid na sócmhainní agus na ndliteanas an éifeacht a bhíonn ag teagmhais sheachtracha eisceachtúla gan choinne nach de nádúr eacnamaíoch iad, agus athruithe a thagann as aonaid institiúideacha nó sócmhainní agus dliteanais a athaicmiú nó a athstruchtúrú.

                     6.05

                     Cumhdaítear sé chatagóir le hathruithe eile ar mhéid na sócmhainní agus na ndliteanas:

                                 (a)

                                 taispeánadh eacnamaíoch sócmhainní (K.1);

                                 (b)

                                 imeacht eacnamaíoch sócmhainní neamhtháirgthe (K.2);

                                 (c)

                                 caillteanais i ngeall ar thubaistí (K.3);

                                 (d)

                                 urghabhálacha neamhchúitithe (K.4);

                                 (e)

                                 athruithe eile ar an méid nach bhfuil aicmithe in áit ar bith eile (K.5); agus

                                 (f)

                                 athruithe ar aicmiú (K.6).

               Taispeánadh eacnamaíoch sócmhainní (K.1)

                     6.06

                     Is ionann taispeánadh eacnamaíoch sócmhainní agus an méadú ar mhéid na sócmhainní táirgthe agus na sócmhainní neamhtháirgthe nach dtagann as táirgeadh. Orthu sin tá:

                                 (a)

                                 séadchomharthaí stairiúla, mar shampla aon déanmhas nó láithreán atá suntasach ó thaobh na seandálaíochta, na staire nó an chultúir de, nuair a aithnítear a luach den chéad uair sa chlár comhardaithe;

                                 (b)

                                 earraí luachmhara, amhail clocha lómhara, seandachtaí agus réada ealaíne, nuair a aithnítear den chéad uair ardluach nó suntas ealaíne réada nach bhfuil taifeadta cheana sa chlár comhardaithe;

                                 (c)

                                 aimsiú acmhainní fo-ithreach insaothraithe amhail stoic chruthaithe guail, ola, gáis nádúrtha, mianraí miotalacha nó mianraí neamh-mhiotalacha. Cumhdaítear anseo freisin aon athmheasúnú in airde ar luach stoc nuair is inmharthana é saothrú stoc chun críoch eacnamaíoch de thoradh dul chun cinn teicneolaíoch nó athruithe ar phraghsanna coibhneasta;

                                 (d)

                                 fás nádúrtha acmhainní bitheolaíocha neamhshaothraithe amhail foraoisí nádúrtha agus an stoc éisc, i gcás nach bhfuil fás sócmhainní eacnamaíocha den sórt sin faoi rialú, faoi fhreagracht ná faoi bhainistiú díreach aonaid institiúidigh agus mar sin de nach láimhseáiltear iad mar tháirgeadh;

                                 (e)

                                 aistrithe acmhainní nádúrtha eile go gníomhaíocht eacnamaíoch: acmhainní nádúrtha a n-athraíonn a stádas chun cáiliú mar shócmhainní eacnamaíocha. I measc samplaí de sin áirítear saothrú tosaigh foraoisí nár réitíodh riamh, claochlú talún ó thalamh atá fiáin nó gan rath go talamh ar féidir úsáid eacnamaíoch a bhaint as, míntíriú talún agus muirear tosaigh as eastóscadh uisce. Féadfaidh acmhainní nádúrtha dul i luachmhaire i ngeall ar ghníomhaíocht eacnamaíoch a bheith ar siúl cóngarach do na hacmhainní. Féadfar a aithint, mar shampla, go bhfuil talamh luachmhar toisc limistéar forbraíochta a bheith in aice láimhe nó toisc bóthar rochtana a bheith tógtha. Déantar costas aon fheabhsuithe talún a thaifeadadh mar ollfhoirmiú caipitil sheasta ach má bhíonn an méadú ar luach na talún níos mó ná luach na bhfeabhsuithe arna gcur leis an talamh déantar an barrachas a thaifeadadh mar thaispeánadh eacnamaíoch;

                                 (f)

                                 athruithe ar cháilíocht sócmhainní nádúrtha i ngeall ar athruithe ar úsáidí eacnamaíocha. Déantar athruithe ar cháilíocht a thaifeadadh mar athruithe ar an méid. Tarlaíonn na hathruithe ar cháilíocht a thaifeadtar sa dóigh sin mar chontrapháirt na n-athruithe ar úsáid eacnamaíoch a thaispeántar mar athruithe ar aicmiú (féach mír 6.21). Is féidir, mar shampla, go dtiocfaidh méadú ar luach talún chomh maith le hathrú ar aicmiú na talún de thoradh talamh a athaicmiú ó thalamh saothraithe go talamh faoi fhoirgnimh. I gcás mar sin, tá an tsócmhainn laistigh de theorainn na sócmhainne cheana agus glactar leis gurb é an t-athrú ar cháilíocht na sócmhainne i ngeall ar athrú ar úsáid eacnamaíoch atá sa taispeánadh sócmhainne. Sampla eile is ea é an méadú ar luach eallaigh dhéiríochta nuair a chuirtear chun seamlais iad níos luaithe ná mar a bhí súil leis;

                                 (g)

                                 taispeánadh tosaigh luacha ó chonarthaí, léasanna, ceadúnais nó ceadanna inaistrithe a dheonú. Tá luach conarthaí, léasanna, ceadúnas nó ceadanna den sórt sin in ionannas le sócmhainn nuair a sháraíonn luach na teidlíochta a dheonaítear leo na táillí is iníoctha agus féadfaidh an sealbhóir é sin a réadú trína n-aistriú go tríú páirtithe; agus

                                 (h)

                                 athruithe ar luach cáilmheasa agus ar luach sócmhainní margaíochta, a thagann i gcrích nuair a dhíoltar aonaid institiúideacha ag praghsanna a sháraíonn a gcistí dílse (féach mír 7.07); tugtar cáilmheas ceannaithe agus sócmhainní margaíochta ar bharrachas an phraghais cheannaigh ar na cistí dílse. Ní mheastar gur sócmhainn eacnamaíoch é cáilmheas nach bhfianaítear trí dhíol/ceannach.

               Imeacht eacnamaíoch sócmhainní neamhtháirgthe (K.2)

                     6.07

                     Áirítear an méid seo a leanas in imeacht eacnamaíoch sócmhainní neamhtháirgthe neamhairgeadais:

                                 (a)

                                 ídiú acmhainní nádúrtha, lena gcumhdaítear laghdú ar luach fosuithe sócmhainní fo-ithreach agus ídiú acmhainní bitheolaíocha neamhshaothraithe atá ar áireamh faoi theorainn na sócmhainne (féach pointe (e) de mhír 6.06) de thoradh buainte, dífhoraoisithe nó de thoradh eastóscadh a úsáid thar leibhéal inbhuanaithe. Is ionann mórán na n-iontrálacha a d’fhéadfadh a bheith i gceist anseo agus malairt na n-iontrálacha a gcuirtear síos orthu i bpointe (c) go pointe (f) de mhír 6.06;

                                 (b)

                                 imeacht eacnamaíoch eile sócmhainní neamhtháirgthe, lena gcumdaítear:

                                             (i)

                                             díluacháil luach an cháilmheasa cheannaithe agus na sócmhainní margaíochta; agus

                                             (ii)

                                             dul as feidhm na sochar a fhaightear ó chonarthaí, léasanna, ceadúnais nó ceadanna inaistrithe.

               Caillteanais i ngeall ar thubaistí (K.3)

                     6.08

                     Tagann caillteanais i ngeall ar thubaistí, a thaifeadtar mar athruithe eile ar an méid, as teagmhais mhórscála, dhiscréideacha agus inaitheanta a scriosann sócmhainní eacnamíocha.

                     6.09

                     Ar na teagmhais sin áirítear mórchreathanna talún, brúchtaí bolcánacha, tonnta tuile, speirlingí atá thar a bheith láidir, triomach agus tubaistí nádúrtha eile; gníomhartha cogaidh, círéibeacha agus teagmhais pholaitiúla eile; agus timpistí teicneolaíocha amhail mórdhoirtí nimhiúla nó scaoileadh cáithníní radaighníomhacha san aer. Seo thíos samplaí de theagmhais den chineál sin:

                                 (a)

                                 meath ar cháilíocht na talún de bharr tuilte neamhghnácha nó damáiste ón ngaoth;

                                 (b)

                                 scriosadh sócmhainní saothraithe trí thriomach nó ráigeanna de ghalair;

                                 (c)

                                 scriosadh foirgneamh, trealaimh nó earraí luachmhara i dtinte foraoise nó i gcreathanna talún; agus

                                 (d)

                                 scriosadh timpisteach airgeadra nó urrús iompróra de thoradh tubaistí nádúrtha nó teagmhas polaitiúil, nó de thoradh scriosadh fianaise úinéireachta.

               Urghabhálacha neamhchúitithe (K.4)

                     6.10

                     Tarlaíonn urghabhálacha neamhchúitithe nuair a ghlacann rialtais nó aonaid institiúideacha eile seilbh ar shócmhainní aonad institiúideach eile, lena n-áirítear aonaid neamhchónaitheacha, gan cúiteamh iomlán, ar chúiseanna eile seachas íocaíocht cánacha, fíneálacha nó tobhach dá samhail. Meastar gur fíneáil é urghabháil maoine a bhaineann le gníomhaíocht choiriúil. Déantar an chuid neamhchúitithe de na hurghabhálacha aontaobhacha sin a thaifeadadh mar athrú eile ar an méid.

                     6.11

                     Maidir le sócmhainní arna bhforiaimh nó arna n-athshealbhú ag creidiúnaithe, ní thaifeadtar mar urghabhálacha neamhchúitithe iad toisc go bhforáiltear, go sainráite nó trí thuiscint ghinearálta, go bhféadtar leas a bhaint as sin sa chomhaontú idir na páirtithe.

               Athruithe eile ar an méid nach bhfuil aicmithe in áit ar bith eile (K.5)

                     6.12

                     Faoi athruithe eile ar an méid nach bhfuil aicmithe in áit ar bith eile (K.5) tá an tionchar a bhíonn ag teagmhais neamhthuartha ar luach eacnamaíoch sócmhainní.

                     6.13

                     I measc samplaí d’athruithe eile ar an méid sócmhainní neamhairgeadais nach bhfuil aicmithe in áit ar bith eile áirítear iad seo a leanas:

                                 (a)

                                 dífheidhmeacht neamhthuartha. Ní áireofar dífheidhmeacht neamhthuartha sócmhainní seasta i dtoimhdí a úsáidtear chun ídiú an chaipitil sheasta a dhíorthú. Féadtar gur lú an tsuim a áirítear dá ndífheidhmeacht intuartha ná an tsuim is gá don dífheidhmeacht iarbhír. Ní mór, ar an ábhar sin, iontrálacha a dhéanamh maidir le titim i luach na sócmhainní seasta mar gheall ar theicneolaíocht fheabhsaithe a thabhairt isteach mar shampla;

                                 (b)

                                 difríochtaí idir liúntais a áirítear in ídiú an chaipitil sheasta le haghaidh gnáthdhamáiste agus caillteanas iarbhír. Ní áirítear in ídiú an chaipitil sheasta damáiste neamhthuartha, agus féadtar gur lú nó gur mó an tsuim a mheastar maidir le gnáthdhamáiste intuartha ná an tsuim is gá maidir le damáiste iarbhír. Ní mór, dá bhrí sin, coigeartuithe a dhéanamh le haghaidh titime neamhthuartha i luach na sócmhainní seasta nó méadú neamhthuartha air i ngeall ar theagmhais den sórt sin. Níl na caillteanais arna gcoigeartú anseo mór go leor le bheith tubaisteach;

                                 (c)

                                 díghrádú sócmhainní seasta nach gcuirtear san áireamh in ídiú an chaipitil sheasta. Cumhdaítear leis sin titim i luach na sócmhainní seasta i ngeall ar, mar shampla, tionchar neamhthuartha aigéadachta san aer agus tionchar báistí ar dhromchlaí foirgneamh nó ar chabhlacha feithiclí;

                                 (d)

                                 tréigean saoráidí táirgíochta sula gcríochnaítear iad nó sula mbaintear úsáid eacnamaíoch astu;

                                 (e)

                                 caillteanais eisceachtúla sna fardail (e.g. i ngeall ar dhamáiste dóiteáin, robálacha, nó inmhíolú feithidí i stórais grán) nach meastar gur caillteanais i ngeall ar thubaistí iad.

                     6.14

                     I measc samplaí d’athruithe eile ar an méid sócmhainní airgeadais agus dliteanas airgeadais nach bhfuil aicmithe in áit ar bith eile áirítear iad seo a leanas:

                                 (a)

                                 caillteanais airgeadra nó urrús iompróra i ngeall ar chúiseanna (amhail damáiste dóiteáin nó gadaíocht) nach meastar a bheith tubaisteach, agus airgeadra a aistarraingítear ó bheith i gcúrsaíocht nach bhfuil inmhalartaithe a thuilleadh, gan suimeanna a áireamh sa chás ina bhfuil athrú déanta ar an aicmiú ó airgeadra go hearraí luachmhara;

                                 (b)

                                 athruithe ar éilimh airgeadais a thagann as díscríbhinní. Ní áirítear iad sin sa chuntas airgeadais toisc nach bhfuil aon chomhaontú frithpháirteach idir na páirtithe. Go sonrach, is féidir le creidiúnaí a chinneadh nach féidir éileamh airgeadais a bhailiú a thuilleadh, i ngeall ar fhéimheacht nó ar leachtú, mar shampla, agus déanfaidh sé an t-éileamh a bhaint óna chlár comhardaithe. Is mar athruithe eile ar mhéid na sócmhainní a thaifeadtar go n-aithníonn an creidiúnaí nach féidir an t-éileamh a bhailiú. Ní mór an dliteanas comhfhreagrach a bhaint ó chlár comhardaithe an fhéichiúnaí freisin chun cothromaíocht a choimeád i gcuntais an gheallagair iomláin. Déantar eisceacht ón bprionsabal ginearálta sin maidir le cánacha agus ranníocaíochtaí sóisialta is iníoctha leis an rialtas ginearálta (féach pointe (d) de mhír 6.15);

                                 (c)

                                 athruithe ar árachas saoil, ar theidlíochtaí blianachta agus ar theidlíochtaí pinsin i ngeall ar athruithe ar thoimhdí déimeagrafacha;

                                 (d)

                                 soláthairtí i gcomhair glaonna faoi scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe nuair a sháraíonn na glaonna intuartha na fáltais agus na haisghabhálacha atá intuartha.

                     6.15

                     Ní áirítear an méid seo a leanas sna hathruithe eile ar an méid nach bhfuil aicmithe in áit ar bith eile:

                                 (a)

                                 athruithe ar éilimh airgeadais a thagann as díluachálacha a léiríonn luachanna iarbhír an mhargaidh ar éilimh intrádála airgeadais: tá cuntas orthu sin sa chuntas athluachála;

                                 (b)

                                 cealú fiach trí chomhaontú frithpháirteach idir féichiúnaí agus creidiúnaí (cealú fiach nó maitheamh fiach): déantar é sin a thaifeadadh mar idirbheart idir an creidiúnaí agus an féichiúnaí (féach pointe (f) de mhír 4.165);

                                 (c)

                                 séanadh fiach: ní aithnítear cealú aontaobhach dliteanais ag féichiúnaí;

                                 (d)

                                 cánacha agus ranníocaíochtaí sóisialta atá iníoctha leis an rialtas ginearálta agus a aithníonn an rialtas ginearálta go haontaobhach nach dóchúil go mbaileofar iad (féach mír 1.57, mír 4.27 agus mír 4.82).

               Athruithe ar aicmiú (K.6)

                     6.16

                     Is éard atá in athruithe ar aicmiú athruithe ar aicmiú earnála agus ar struchtúr aonad institiúideach, agus athruithe ar aicmiú sócmhainní agus dliteanas.

            Athruithe ar aicmiú earnála agus ar struchtúr aonad institiúideach (K.61)

                     6.17

                     Nuair a athaicmítear aonad institiúideach ó earnáil amháin go hearnáil eile aistrítear a chlár comhardaithe iomlán, e.g. má tharlaíonn sé go ndéantar aonad atá ar leith óna úinéir ó thaobh airgid de d’aonad institiúideach atá aicmithe in earnáil na dteaghlach, féadfar é a cháiliú mar shamhailchorparáid agus a athaicmiú in éarnáil na gcorparáidí neamhairgeadais.

                     6.18

                     Maidir le hathruithe ar aicmiú earnála, déantar an clár comhardaithe iomlán a aistriú ó earnáil amháin nó ó fho-earnáil amháin go hearnáil nó go fo-earnáil eile. Féadfaidh comhdhlúthú nó dí-chomhdhlúthú sócmhainní agus dliteanas a bheith mar thoradh ar an aistriú agus áirítear é sin sa chatagóir seo freisin.

                     6.19

                     Cumhdaítear le hathruithe ar struchtúr na n-aonad institiúideach taispeánadh agus imeacht sócmhainní airgeadais agus dliteanas airgeadais áirithe a thagann as athstruchtúrú corparáideach. Nuair a imíonn corparáid mar eintiteas dlíthiúil neamhspleách toisc go ndéanann corparáid amháin nó níos mó í a chomhghabháil, imíonn na sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais go léir as an gcóras, lena n-áirítear scaireanna agus cothromas eile a bhí ann idir an chorparáid sin agus na corparáidí a rinne í a chomhghabháil. Mar sin féin, maidir le scaireanna agus cothromas eile de chuid corparáide a cheannach mar chuid de chumasc, déantar é sin a thaifeadadh mar idirbheart airgeadais idir an chorparáid cheannaigh agus na hiar-úinéirí. Maidir le scaireanna sa chorparáid cheannaigh, nó i gcorparáid nua, a chur in ionad scaireanna ar marthain, taifeadtar iad mar fhuascailtí scaireanna lena n-eisítear scaireanna nua. Ní thagann aon athrú ar shócmhainní airgeadais ná ar dhliteanais airgeadais a bhí ann idir an chorparáid chomhghafa agus tríú páirtithe agus téann siad ar aghaidh chuig an gcorparáid chomhghabhála.

                     6.20

                     Go siméadrach, nuair a dhéantar corparáid a dheighilt go dlíthiúil ina dhá aonad institiúideacha nó níos mó, déantar taispeánadh sócmhainní airgeadais agus dliteanas airgeadais a thaifeadadh mar athruithe ar aicmiú earnála agus ar struchtúr.

            Athruithe ar aicmiú sócmhainní agus dliteanas (K.62)

                     6.21

                     Tarlaíonn athruithe ar aicmiú sócmhainní agus dliteanas nuair a thaispeántar sócmhainní agus dliteanais faoi chatagóir amháin sa chlár comhardaithe tosaigh agus faoi chatagóir eile sa chlár comhardaithe deiridh. Ar shamplaí tá athruithe ar úsáid talún agus teaghaisí a athchóiriú le haghaidh úsáide tráchtála nó a mhalairt. I gcás talún, tugtar an luach céanna don dá iontráil (iontráil dhiúltach don tseanchatagóir, iontráil dheimhneach don chatagóir nua). Aon athrú ar luach na talún a thagann as an athrú sin ar úsáid, taifeadtar é mar athrú ar an méid seachas mar athluacháil agus, mar sin, is mar thaispeánadh eacnamaíoch sócmhainní nó imeacht eacnamaíoch sócmhainní neamhtháirgthe a thaifeadtar é.

                     6.22

                     Maidir le taispeánadh nó imeacht óir airgeadaíochta atá i bhfoirm órbhuillin, ní féidir an méid a chruthú trí idirbheart airgeadais a chruthú ach téann sé isteach sa chóras nó fágann sé an córas trí athruithe eile ar mhéid na sócmhainní.

                     6.23

                     Maidir le hathrú ar aicmiú, cás ar leith atá ann i gcás órbhuillin. Is féidir le hórbhuillean a bheith ina shócmhainn airgeadais ar a dtugtar ór airgeadaíochta, nó ina earra luachmhar ar a dtugtar ór neamhairgeadaíochta, ag brath ar an sealbhóir agus ar na forais dá bhfuil sé á shealbhú. Is é is luach airgid a chur ar rud athrú ar aicmiú órbhuillin ó ór neamhairgeadaíochta go hór airgeadaíochta. Is é is luach airgid a bhaint de rud an t-athrú ar aicmiú órbhuillin ó ór airgeadaíochta go hór neamhairgeadaíochta.

                     6.24

                     Déantar oibríochtaí i dtaca le hórbhuillean a thaifeadadh mar seo a leanas:

                                 (a)

                                 nuair a dhíolann údarás airgeadaíochta órbhuillean atá ina shócmhainn chúlchiste le haonad institiúideach neamhchónaitheach nach bhfuil ina údarás airgeadaíochta nó nuair a dhíolann sé le haonad institiúideach cónaitheach é, taifeadtar idirbheart óir neamhairgeadaíochta. Déantar luach airgid a bhaint d’ór mar athrú ar aicmiú órbhuillin ó ór airgeadaíochta go hór neamhairgeadaíochta díreach sula ndéantar an t-idirbheart agus déantar é a thaifeadadh mar athruithe eile ar mhéid shócmhainní an údaráis airgeadaíochta;

                                 (b)

                                 nuair a cheannaíonn údarás airgeadaíochta órbhuillean ó aonad institiúideach neamhchónaitheach nó cónaitheach dá shócmhainní cúlchiste agus nach bhfuil an t-ór sin ina shócmhainn chúlchiste cheana, taifeadtar idirbheart óir neamhairgeadaíochta. Déantar luach airgid a chur le hór mar athrú ar aicmiú órbhuillin ó ór neamhairgeadaíochta go hór airgeadaíochta díreach i ndiaidh an t-idirbheart a dhéanamh, agus déantar é a thaifeadadh mar athruithe eile ar mhéid shócmhainní an údaráis airgeadaíochta;

                                 (c)

                                 nuair is údaráis airgeadaíochta iad an ceannaitheoir agus an díoltóir a bhaineann le geilleagair éagsúla agus nuair atá an t-órbhuillean á shealbhú acu beirt mar chuid dá sócmhainní cúlchiste, déantar idirbheart órbhuillin a thaifeadtar sa chuntas airgeadais;

                                 (d)

                                 i gcásanna eile, ór neamhairgeadaíochta is ea órbhuillean i gcónaí agus taifeadtar idirbhearta óir neamhairgeadaíochta.

                           Tá feidhm ag na cásanna thuasluaite a bhaineann le húdarás airgeadaíochta maidir le heagraíocht airgeadais idirnáisiúnta freisin.

                     6.25

                     Ní áirítear urrúis fiachais a chomhshó ina scaireanna in athruithe ar aicmiú sócmhainní agus dliteanas ach taifeadtar mar dhá idirbheart airgeadais iad.

            Gnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais (K.7)

                     6.26

                     Sa chuntas athluachála taifeadtar na gnóthachain ainmniúla agus na caillteanais ainmniúla sealúchais a fhabhraíonn i rith na tréimhse cuntasaíochta ar úinéirí na sócmhainní agus na ndliteanas agus léirítear leis sin athruithe ar leibhéal agus struchtúr na bpraghsanna. Is éard a chuimsítear faoi ghnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais (K.7) gnóthachain neodracha agus caillteanais neodracha sealúchais (K.71) agus gnóthachain réadacha agus caillteanais réadacha sealúchais (K.72).

                     6.27

                        Sainmhíniú: is éard atá i ngnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais (K.7) a bhaineann le sócmhainn na méaduithe nó na laghduithe ar luach na sócmhainne a fhabhraíonn ar a húinéir eacnamaíoch de thoradh méaduithe nó laghduithe ar an bpraghas atá uirthi. Is éard atá i ngnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais a bhaineann le dliteanas airgeadais na laghduithe nó na méaduithe ar luacháil an dliteanais de thoradh méaduithe nó laghduithe ar an bpraghas atá air.

                     6.28

                     Tarlaíonn gnóthachan sealúchais i ngeall ar mhéadú ar luach sócmhainne nó i ngeall ar laghdú ar luach dliteanais. Tarlaíonn caillteanas sealúchais i ngeall ar laghdú ar luach sócmhainne nó i ngeall ar mhéadú ar luach dliteanais.

                     6.29

                     Is ionann na gnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais a thaifeadtar sa chuntas athluachála agus na gnóthachain agus caillteanais a fhabhraíonn ar shócmhainní nó ar dhliteanais, bíodh siad réadaithe nó neamhréadaithe. Deirtear go bhfuil gnóthachan sealúchais réadaithe nuair a dhéantar an tsócmhainn i dtrácht a dhíol, a fhuascailt, a úsáid nó a dhiúscairt ar shlí eile, nó nuair a athíoctar an dliteanas. Is éard atá i ngnóthachan neamhréadaithe gnóthachan a fhabhraíonn ar shócmhainn atá fós faoi úinéireacht nó ar dhliteanas atá fós gan íoc ag deireadh na tréimhse cuntasaíochta. Tuigtear gurb é atá i ngnóthachan réadaithe, de ghnáth, an gnóthachan a réadaítear thar an tréimhse iomlán ina bhfuil an tsócmhainn faoi úinéireacht nó an dliteanas gan íoc, cibé acu is ionann nó nach ionann an tréimhse sin agus an tréimhse chuntasaíochta. Mar sin féin, toisc go dtaifeadtar gnóthachain agus caillteanais sealúchais ar bhonn fabhraithe, ní thaispeántar an t-idirdhealú idir gnóthachain agus caillteanais réadaithe agus gnóthachain agus caillteanais neamhréadaithe sna haicmithe ná sna cuntais, cé go bhfuil sé úsáideach chun críoch áirithe.

                     6.30

                     Áirítear i measc gnóthachan agus caillteanas sealúchais na gnóthachain agus na caillteanais ar gach cineál sócmhainne neamhairgeadais, sócmhainne airgeadais agus ar gach cineál dliteanais. Ar an dóigh sin, cumhdaítear freisin gnóthachain agus caillteanais sealúchais ar fhardail gach cineál earra arna shealbhú ag táirgeoirí, lena n-áirítear obair idir lámha.

                     6.31

                     Féadtar go bhfabhróidh gnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais ar shócmhainní a shealbhaítear nó ar dhliteanais a thabhaítear go ceann aon tréimhse ama le linn na tréimhse cuntasaíochta agus ní amháin ar shócmhainní nó ar dhliteanais a thaispeántar sa chlár comhardaithe tosaigh agus/nó sa chlár comhardaithe deiridh. Déantar na gnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais a fhabhraíonn ar úinéir sócmhainne áirithe nó dliteanais áirithe, nó ar úinéir méid áirithe de chineál sonrach sócmhainne nó dliteanais, idir dhá thráth, a shainmhíniú mar seo a leanas: “luach reatha na sócmhainne nó an dliteanais sin ag an tráth níos déanaí lúide luach reatha na sócmhainne nó an dliteanais sin ag an tráth níos luaithe”, ag glacadh leis nach n-athraíonn an tsócmhainn nó an dliteanas féin, ar bhonn cáilíochtúil ná cainníochtúil, idir an dá linn.

                     6.32

                  Is féidir an gnóthachan ainmniúil sealuchais (G) a fhabhraíonn ar mhéid áirithe q de shócmhainn éigin idir na tráthanna o agus t a shloinneadh mar seo a leanas:
                        ,sa chás gurb iad po agus pt praghsanna na sócmhainne ag tráthanna o agus t faoi seach. I gcás sócmhainní airgeadais agus dliteanas airgeadais ag a bhfuil luachanna reatha seasta san airgeadra náisiúnta, is ionann po agus pt agus aontacht de réir an tsainmhínithe agus bíonn na gnóthachain ainmniúla sealúchais cothrom le neamhní i gcónaí.

                     6.33

                     Chun gnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais a ríomh, ní mór éadálacha sócmhainní agus diúscairtí sócmhainní a luacháil ar an mbealach céanna mar a thaifeadtar iad sna cuntais chaipitil agus airgeadais agus ní mór stoic sócmhainní a luacháil ar an mbealach céanna agus a thaifeadtar iad sa chlár comhardaithe. I gcás sócmhainní seasta is ionann luach na héadála agus an tsuim arna híoc ag an gceannaitheoir leis an táirgeoir, nó leis an díoltóir, móide na costais ghaolmhara a ghabhann le haistriú úinéireachta a thabhaíonn an ceannaitheoir. Is ionann luach diúscartha sócmhainne seasta ar marthain agus an tsuim a fhaigheann an díoltóir ón gceannaitheoir lúide na costais a ghabhann le haistriú úinéireachta a thabhaíonn an díoltóir.

                     6.34

                     Eisceacht ón gcás arna thuairisciú i mír 6.33 is ea nuair nach ionann an praghas a íoctar agus margadhluach na sócmhainne. Sa chás sin, déantar taifeadadh barúlach ar aistriú caipitil don difríocht idir an praghas a íoctar agus an margadhluach agus taifeadtar an éadáil ag an margadhluach. Tarlaíonn sin go háirithe i gcás idirbheart a bhaineann le hearnálacha neamh-mhargaidh.

                     6.35

                     Sonraítear ceithre chás éagsúla as a dtagann gnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais:

                                 (a)

                                 sócmhainn arna sealbhú feadh na tréimhse cuntasaíochta: is ionann an gnóthachan ainmniúil sealúchais a fhabhraíonn le linn na tréimhse cuntasaíochta agus an luach sa chlár comhardaithe deiridh lúide an luach sa chlár comhardaithe tosaigh lúide aon ídiú caipitil sheasta sa tréimhse chuntasaíochta sin. Is éard atá sna luachanna sin luachanna measta na sócmhainní dá bhfaighfí iad tráth a dtarraingítear suas na cláir chomhardaithe. Is gnóthachan ainmniúil neamhréadaithe atá i gceist;

                                 (b)

                                 sócmhainn arna sealbhú ag tús na tréimhse agus arna díol le linn na tréimhse: is ionann an gnóthachan ainmniúil sealúchais a fhabhraíonn agus an luach diúscartha lúide an luach sa chlár comhardaithe tosaigh lúide aon ídiú caipitil sheasta sa tréimhse chuntasaíochta sin atá ann roimh an díol. Is gnóthachan ainmniúil réadaithe atá i gceist;

                                 (c)

                                 sócmhainn arna fáil mar éadáil le linn na tréimhse agus a shealbhaítear fós ag deireadh na tréimhse: is ionann an gnóthachan ainmniúil sealúchais a fhabhraíonn agus an luach sa chlár comhardaithe deiridh lúide an luach éadála lúide aon ídiú caipitil sheasta sa tréimhse chuntasaíochta. Is gnóthachan ainmniúil neamhréadaithe atá i gceist; agus

                                 (d)

                                 sócmhainn arna fáil mar éadáil agus arna diúscairt le linn na tréimhse cuntasaíochta: is ionann an gnóthachan ainmniúil sealúchais a fhabhraíonn agus an luach diúscartha lúide an luach éadála lúide aon ídiú caipitil sheasta sa tréimhse chuntasaíochta idir éadáil agus diúscairt na sócmhainne. Is gnóthachan ainmniúil réadaithe atá i gceist.

                     6.36

                     Is éard atá sna gnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais a áirítear sa chatagóir seo na gnóthachain agus na caillteanais a fhabhraíonn ar shócmhainní agus ar dhliteanais, bídís réadaithe nó neamhréadaithe. Taifeadtar iad i gcuntas athluachála na n-earnálacha lena mbaineann, an gheilleagair iomláin agus na coda eile den domhan.

               Gnóthachain neodracha agus caillteanais neodracha sealúchais (K.71)

                     6.37

                        Sainmhíniú: is éard atá i ngnóthachain neodracha agus caillteanais neodracha sealúchais (K.71) a bhaineann le sócmhainn nó le dliteanas luach na ngnóthachan agus na gcaillteanas sealúchais a fhabhraítear má athraíonn praghas na sócmhainne nó an dliteanais le himeacht aimsire i gcoibhneas leis an leibhéal ginearálta praghsanna.

                     6.38

                     Aithnítear gnóthachain neodracha agus caillteanais neodracha sealúchais chun go n-éascófar díorthú na ngnóthachan réadach agus na gcaillteanas réadach sealúchais lena n-athdháiltear cumhacht ceannaigh réadach idir na hearnálacha.

                     6.39

                  Ciallaíodh r an t-innéacs ginearálta praghsanna. Déantar an gnóthachan neodrach sealúchais (NG) ar mhéid áirithe q de shócmhainn idir na tráthanna o agus t a shloinneadh mar seo a leanas:
                        ,sa chás gurb é po × q luach reatha na sócmhainne ag tráth o agus gurb é rt/ro fachtóir an athraithe san innéacs ginearálta praghsanna idir tráthanna o agus t. Cuirtear an téarma céanna rt/ro i bhfeidhm maidir leis na sócmhainní agus na dliteanais go léir.

                     6.40

                     Is ionann an t-innéacs ginearálta praghsanna a chuirtear i bhfeidhm chun gnóthachain neodracha agus caillteanais neodracha sealúchais a ríomh agus an t-innéacs praghsanna i gcomhair caiteachais chríochnaithigh.

                     6.41

                     Taifeadtar gnóthachain neodracha agus caillteanais neodracha sealúchais sa chuntas gnóthachan neodrach agus caillteanas neodrach sealúchais, ar fochuntas é de chuntas athluachála na n-earnálacha, an gheilleagair iomláin agus na coda eile den domhan.

               Gnóthachain réadacha agus caillteanais réadacha sealúchais (K.72)

                     6.42

                        Sainmhíniú: is éard atá i ngnóthachain réadacha agus caillteanais réadacha sealúchais (K.72) a bhaineann le sócmhainn nó le dliteanas agus is éard atá iontu an difríocht idir na gnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais agus na gnóthachain neodracha agus caillteanais neodracha sealúchais ar an tsócmhainn sin.

                     6.43

                     Déantar an gnóthachan réadach sealúchais (RG) ar mhéid áirithe q de shócmhainn idir na tráthanna o agus t a shloinneadh mar seo a leanas:

                                 nó

                     6.44

                     Maidir le luachanna na ngnóthachan réadach agus na gcaillteanas réadach sealúchais ar shócmhainní agus ar dhliteanais, braitheann siad, sa dóigh sin, ar athruithe ar a bpraghsanna feadh na tréimhse i dtrácht, i gcoibhneas le hathruithe ar phraghsanna eile, ar an meán, mar a thomhastar iad san innéacs ginearálta praghsanna.

                     6.45

                     Taifeadtar gnóthachain réadacha agus caillteanais réadacha sealúchais sa chuntas gnóthachan réadach agus caillteanas réadach sealúchais, ar fochuntas é den chuntas athluachála.

            Gnóthachain agus caillteanais sealúchais de réir cineálacha sócmhainne agus dliteanais airgeadais

               Ór airgeadaíochta agus CTSanna (AF.1)

                     6.46

                     Toisc gur i ndollair na Stát Aontaithe a luaitear praghas óir airgeadaíochta de ghnáth, tá luach óir airgeadaíochta faoi réir gnóthachan ainmniúil agus caillteanas ainmniúil sealúchais trí athruithe ar an ráta malairte agus ar phraghas an óir féin.

                     6.47

                     Toisc gurb ionann na CTSanna agus bascaed airgeadraí, athraíonn a luach ó thaobh an airgeadra náisiúnta de, agus mar sin de luach na ngnóthachan agus na gcaillteanas sealúchais, de réir rátaí malairte na n-airgeadraí sa bhascaed i gcoinne an airgeadra náisiúnta.

               Airgeadra agus taiscí (AF.2)

                     6.48

                     Bíonn luach reatha airgeadra agus taiscí a ainmnítear in airgeadra náisiúnta tairiseach le himeacht aimsire. Is ionann “praghas” na sócmhainne sin i gcónaí agus aontacht agus cuirtear an chainníocht in iúl le líon na n-aonad den airgeadra ina n-ainmnítear iad. Bíonn na gnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais ar na sócmhainní sin cothrom le neamhní i gcónaí. Ar an ábhar sin, maidir leis an difríocht idir luachanna stoic thosaigh agus stoic dheiridh na sócmhainní sin, cé is moite d’athruithe eile ar an méid, tugtar cuntas orthu go hiomlán i luachanna na n-idirbheart sócmhainní. Is cás ar leith é seo inar féidir, de ghnáth, na hidirbhearta a dhéanamh amach ó na hathruithe ar fhigiúirí an chláir chomhardaithe.

                     6.49

                     Déantar an t-ús a fhabhraíonn ar thaiscí a thaifeadadh sa chuntas airgeadais mar ús arna athinfheistiú go comhuaineach mar thaiscí.

                     6.50

                     Maidir le sealúchais in airgeadra eachtrach agus taiscí atá ainmnithe in aigeadraí eile, déanfar gnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais a chlárú leo i ngeall ar athruithe ar rátaí malairte.

                     6.51

                     Chun na gnóthachain neodracha agus caillteanais neodracha sealúchais agus na gnóthachain réadacha agus caillteanais réadacha sealúchais ar shócmhainní de luach reatha seasta a ríomh, tá gá le sonraí maidir le tráthanna agus luachanna na n-idirbheart, chomh maith le luachanna an chláir chomhardaithe tosaigh agus an chláir chomhardaithe deiridh. I gcás, mar shampla, ina ndéantar taisce agus ina ndéantar í a aistarraingt arís laistigh den tréimhse chuntasaíochta chéanna fad agus atá an leibhéal ginearálta praghsanna ag ardú. Tá an gnóthachan neodrach ar an taisce deimhneach agus an gnóthachan réadach diúltach, agus an tsuim ag brath ar an tréimhse ama atá an taisce amuigh agus ar an ráta boilscithe. Tá sé dodhéanta na caillteanais réadacha sin a thaifeadadh gan sonraí ar luach na n-idirbheart a rinneadh le linn na tréimhse cuntasaíochta agus na tráthanna a ndearnadh iad.

                     6.52

                     Go ginearálta, féadtar a thuiscint sa chás ina bhfuil dearbhluach iomlán na n-idirbheart deimhneach agus na n-idirbheart diúltach ard i gcoibhneas le leibhéil na gclár comhardaithe tosaigh agus deiridh, nach leor neastacháin na ngnóthachan neodrach agus caillteanas neodrach sealúchais agus na ngnóthachan réadach agus caillteanas réadach sealúchais ar shócmhainní airgeadais agus ar dhliteanais airgeadais ag a bhfuil luachanna reatha seasta arna ndíorthú ó shonraí an chláir chomhardaithe amháin. Fiú má dhéantar luachanna na n-idirbheart airgeadais a thaifeadadh i bhfoirm chomhlán, i.e. taiscí a rinneadh agus a aistarraingíodh a thaifeadadh ar leithligh seachas luach iomlán na dtaiscí lúide aistarraingtí, d’fhéadfadh sé nach leor é gan faisnéis ar na tráthanna a ndearnadh na taiscí.

               Urrúis fiachais (AF.3)

                     6.53

                     Nuair a dhéantar urrús fiachais fadtéarmach, amhail banna, a eisiamh ar biseach nó ar lascaine, lena n-áirítear bannaí domhainlascaine nó bannaí cúpóin nialasaigh, déantar an t-ús a bhfuil sé d’oibleagáid ar an eisitheoir a íoc thar shaolré an urrúis fiachais a thomhas tríd an difríocht idir praghas na heisiúna agus a aghaidhluach nó luach na fuascailte tráth a aibíochta. Taifeadtar ús den chineál sin mar ioncam ó mhaoin atá iníoctha ag eisitheoir an urrúis fiachais fhadtéarmaigh agus atá infhála ag sealbhóir an urrúis fiachais, sa bhreis ar aon ús cúpóin arna íoc iarbhír ag an eisitheoir ag tráthanna sonracha thar shaolré an urrúis fiachais.

                     6.54

                     Taifeadtar an t-ús a fhabhraíonn uaidh sa chuntas airgeadais mar ús arna athinfheistiú san urrús fiachais go comhuaineach ag sealbhóir an urrúis fiachais. Dá bhrí sin, taifeadtar é sa chuntas airgeadais mar éadáil sócmhainne a chuirtear leis an tsócmhainn ar marthain. Ar an dóigh sin, leis an méadú de réir a chéile ar mhargadhluach urrúis fiachais fhadtéarmaigh atá incurtha i leith charnadh an úis athinfheistithe fhabhraithe, léirítear fás ar an bpríomhshuim gan íoc — is é sin, ar mhéid na sócmhainne. Is éard atá ann go bunúsach méadú ar chainníocht nó ar mhéid seachas méadú ar phraghsanna. Ní chruthaíonn sé aon ghnóthachan sealúchais do shealbhóir an urrúis fiachais fhadtéarmaigh ná aon chaillteanas sealúchais don eisitheoir. Athraíonn urrúis fiachais ó thaobh cáilíochta de le himeacht aimsire de réir mar a thagann siad in aibíocht agus tá sé fíor-riachtanach a aithint nach ionann méadú ar a luachanna i ngeall ar charnadh úis fhabhraithe agus athruithe ar phraghsanna agus nach gcruthaíonn siad gnóthachain sealúchais.

                     6.55

                     Athraíonn praghsanna urrúis fiachais fhadtéarmaigh ag ráta úis sheasta freisin, áfach, nuair a athraíonn rátaí úis ar an margadh, agus bíonn na praghsanna ag athrú contrártha leis na gluaiseachtaí rátaí úis. Dá ghiorracht don aibíocht atá an t-urrús is amhlaidh is lú tionchar athraithe ag ráta úis áirithe ar phraghas urrúis fiachais fhadtéarmaigh aonair. Is éard atá in athruithe ar phraghsanna urrúis fiachais fhadtéarmaigh atá incurtha i leith athruithe ar rátaí úis ar an margadh athruithe ar phraghsanna seachas ar chainníocht. Cruthaíonn siad gnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais, dá bhrí sin, d’eisitheoirí na n-urrús fiachais agus do shealbhóirí na n-urrús fiachais araon. Le méadú ar na rátaí úis cruthaítear gnóthachan ainmniúil sealúchais d’eisitheoir an urrúis fiachais agus caillteanas ainmniúil sealúchais comhionann don sealbhóir, agus a mhalairt atá i gceist i gcás titime sna rátaí úis.

                     6.56

                     Maidir le hurrúis fiachais an ráta athraithigh úis, tá a n-íocaíochtaí cúpóin nó a n-íocaíochtaí príomhshuime nasctha le hinnéacs ginearálta praghsanna d’earraí agus do sheirbhísí, amhail an t-innéacs praghsanna tomhaltais, ráta úis amhail Euribor, ráta LIBOR nó toradh bannaí, nó praghas sócmhainne.
                     Nuair atá suimeanna na n-íocaíochtaí cúpóin agus/nó na príomhshuime gan íoc nasctha le hinnéacs ginearálta praghsanna nó le hinnéacs leathan praghsanna, déantar an t-athrú ar luach na príomhshuime gan íoc, idir tús agus deireadh tréimhse áirithe cuntasaíochta i ngeall ar ghluaiseacht san innéacs ábhartha, a láimhseáil mar ús a fhabhraíonn i rith na tréimhse sin, sa bhreis ar aon ús dlite le híoc i rith na tréimhse sin.
                     Nuair a áirítear spreagadh maidir le gnóthachain sealúchais in innéacsú ar na suimeanna is gá a íoc tráth na haibíochta, ar innéacsú é sin de ghnáth atá bunaithe ar ítim aonair amháin atá sainithe go beacht, is é a bhíonn de thoradh ar dhiallas an innéacs bhunúsaigh ón rian a rabhthas ag súil leis gnóthachain nó caillteanais sealúchais nach gcealófar, de ghnáth, le linn shaolré na hionstraime.

                     6.57

                     D’fhéadfadh gnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais fabhrú ar urrúis fiachais ghearrthéarmacha ar an gcuma chéanna agus a tharlaíonn i gcás urrús fiachais fadtéarmach. Mar sin féin, toisc go mbaintear aibíocht amach i bhfad níos luaithe i gcás urrús fiachais gearrthéarmach, bíonn na gnóthachain sealúchais a chruthaítear trí na hathruithe ar rátaí úis i bhfad níos ísle, de ghnáth, ná na gnóthachain ar urrúis fiachais fhadtéarmacha leis an aghaidhluach céanna.

               Iasachtaí (AF.4)

                     6.58

                     Tá an scéal maidir le hairgeadra agus taiscí ábhartha freisin maidir le hiasachtaí nach ndéantar a thrádáil. Mar sin féin, i gcás ina ndíoltar iasacht ar marthain le haonad institiúideach eile, déantar díluacháil na hiasachta, is é sin an difríocht idir praghas na fuascailte agus praghas an idirbhirt, a thaifeadadh i gcuntas athluachála an díoltóra agus an cheannaitheora tráth a ndéantar an t-idirbheart.

               Cothromas agus scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta (AF.5)

                     6.59

                     Le scaireanna bónais méadaítear líon na scaireanna agus luach ainmniúil na scaireanna eisithe ach ní athraítear leo féin amháin margadhluach na scaireanna ina n-iomláine. Tá feidhm aige sin freisin maidir le díbhinn stoic arb ionann í agus scaireanna breise de chuid stoic corparáide a dháileadh pro rata ar úinéirí an ghnáthstoic. Ní iontráiltear scaireanna bónais ná díbhinní stoic sna cuntais ar chor ar bith. Mar sin féin, ceapadh na heisiúintí sin chun leachtacht na scaireanna ar an margadh a fheabhsú agus, ar an gcuma sin, d’fhéadfadh ardú teacht ar mhargadhluach iomlán na scaireanna mar thoradh air sin: déantar aon athrú den chineál sin a thaifeadadh mar ghnóthachan ainmniúil sealúchais.

               Scéimeanna árachais agus pinsean agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe (AF.6)

                     6.60

                     Nuair atá na cúlchistí agus teidlíochtaí maidir le scéimeanna árachais agus pinsean agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe, ainmnithe in airgeadra náisiúnta, ní bhíonn aon ghnóthachain ainmniúla ná caillteanais ainmniúla sealúchais, mar atá amhlaidh i gcás airgeadra, taiscí agus iasachtaí. Tá na sócmhainní a úsáideann na hinstitiúidí airgeadais chun na gealltanais a chomhlíonadh faoi réir gnóthachan agus caillteanas ainmniúil.

                     6.61

                     Athraíonn na dliteanais do shealbhóirí polasaithe agus tairbhithe de thoradh idirbheart, athruithe eile ar an méid agus athluachálacha. Tagann athluachálacha as athruithe ar phríomhthoimhdí samhaltaithe sna ríomhanna achtúireacha. Is ionann na toimhdí sin agus an ráta lascaine, an ráta pá agus an ráta boilscithe.

               Díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe (AF.7)

                     6.62

                     Féadtar go n-athródh luach díorthach airgeadais de thoradh athruithe ar luach na hionstraime bunusaí, athruithe ar luaineacht phraghas na hionstraime bunúsaí, nó i gcás ina bhfuiltear ag teacht i dtreo dháta a chomhlíonta nó dháta a aibíochta. Measfar gur athruithe ar an bpraghas é gach athrú den chineál sin ar luach díorthach airgeadais agus scair-roghanna fostaithe agus déanfar iad a thaifeadadh mar athluacháil.

               Cuntais eile infhála/iníoctha (AF.8)

                     6.63

                     Tá an scéal maidir le hairgeadra baile, taiscí agus iasachtaí ábhartha freisin maidir le cuntais eile infhála/iníoctha, nach ndéantar a thrádáil. Mar sin féin, i gcás ina ndíoltar creidmheas trádála ar marthain le haonad institiúideach eile déantar an difríocht idir praghas na fuascailte agus praghas an idirbhirt a thaifeadadh mar athluacháil tráth a ndéantar an t-idirbheart. Mar sin féin, toisc gur gnách creidmheas trádála a bheith gearrthéarmach ó nádúr, d’fhéadfaí go dtabharfaí le tuiscint gurb ionann creidmheas trádála a dhíol agus ionstraim airgeadais nua a chruthú.

               Sócmhainní atá ainmnithe in airgeadra eachtrach

                     6.64

                     Déantar luach sócmhainní agus dliteanas atá ainmnithe in airgeadra eachtrach a thomhas de réir a margadhluach reatha in airgeadra eachtrach arna chomhshó ina airgeadra náisiúnta ag an ráta reatha malairte. D’fhéadfadh gnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais a bheith ann, dá bhrí sin, i ngeall ar athruithe ar phraghas na sócmhainne agus ar an ráta malairte. Déantar luach iomlán na ngnóthachan ainmniúil agus na gcaillteanas ainmniúil sealúchais a fhabhraíonn le linn na tréimhse cuntasaíochta a ríomh trí luach na n-idirbheart agus athruithe eile ar an méid a asbhaint ón difríocht idir luachanna an chláir chomhardaithe tosaigh agus an chláir chomhardaithe deiridh. Chun na críche sin, déantar idirbhearta sócmhainní agus dliteanas in airgeadra eachtrach a chomhshó san airgeadra náisiúnta ag úsáid na rátaí malairte tráth a dtarlaíonn na hidirbhearta, agus déantar luachanna an chláir chomhardaithe tosaigh agus an chláir chomhardaithe deiridh a chomhshó trí úsáid a bhaint as na rátaí malairte atá i réim ar na dátaí lena mbaineann na cláir chomhardaithe. Tugann sé sin le tuiscint, i ndáiríre, go ndéantar luach iomlán na n-idirbheart mar ghlanéadálacha — éadálacha lúide diúscairtí — luaite in airgeadra eachtrach, a chomhshó trí bhíthin meánráta malairte ualaithe ina dtugtar luachanna idirbheart arna seoladh ar dhátaí difriúla do na hualaí.

         CAIBIDIL 7

            CLÁIR CHOMHARDAITHE

                     7.01

                        Sainmhíniú: is éard is clár comhardaithe ann ráiteas, arna tharraingt suas ag tráth áirithe, ar luachanna sócmhainní atá faoi úinéireacht eacnamaíoch aonaid institiúidigh nó grúpa aonad institiúideach agus ar luachanna dliteanas atá dlite ón aonad nó ón ngrúpa aonad sin.

                     7.02

                     Tugtar glanfhiúchas (B.90) ar an ítim chomhardaithe i gclár comhardaithe. Déantar stoc na sócmhainní agus na ndliteanas arna dtaifeadadh sa chlár comhardaithe a luacháil ag na praghsanna iomchuí, arb ionann iad de ghnáth agus na praghsanna margaidh atá i réim ar an dáta lena mbaineann an clár comhardaithe, ach i gcás roinnt catagóirí déantar iad a luacháil ag a luachanna ainmniúla. Déantar clár comhardaithe a tharraingt suas d’earnálacha agus d’fho-earnálacha institiúideacha cónaitheacha, don gheilleagar iomlán agus don chuid eile den domhan.

                     7.03

                     Is comhlánú ar sheicheamh na gcuntas é an clár comhardaithe, agus taispeánann sé an éifeacht deiridh a bhíonn ag na hiontrálacha sa chuntas táirgeachta, sna cuntais dáilte agus úsáide ioncaim agus sna cuntais charntha ar stoc rachmais geilleagair.

                     7.04

                     I gcás earnálacha institiúideacha is ionann an ítim chomhardaithe ar chlár comhardaithe agus glanfhiúchas.

                     7.05

                     I gcás an ghealleagair iomláin náisiúnta, is minic a thugtar rachmas náisiúnta ar an ítim chomhardaithe — luach iomlán na sócmhainní neamhairgeadais agus na nglansócmhainní airgeadais maidir leis an gcuid eile den domhan.

                     7.06

                     Tiomsaítear clár comhardaithe na coda eile den domhan sa dóigh chéanna le cláir chomhardaithe na n-earnálacha agus na bhfo-earnálacha institiúideacha cónaitheacha. Níl ann ach suíomhanna shócmhainní airgeadais agus dhliteanais airgeadais na neamhchónaitheach i leith na gcónaitheach. Sa lámhleabhar BPM6, tugtar an staid infheistíochta idirnáisiúnta (SII) ar an gclár comhardaithe comhfhreagrach arna tharraingt suas ó dhearcadh na gcónaitheach i leith na neamhchónaitheach.

                     7.07

                     De réir an tsainmhínithe is éard is cistí dílse ann suim an ghlanfhiúchais (B.90) móide luach cothromais agus scaireanna/aonad i gcistí infheistíochta (AF.5) mar dhliteanais sa chlár comhardaithe.

                     7.08

                     I gcás earnálacha agus fo-earnálacha na gcorparáidí neamhairgeadais agus na gcorparáidí airgeadais is ionann cistí dílse agus táscaire atá suntasach go hanailíseach agus cosúil le glanfhiúchas.

                     7.09

                     Is gnách le glanfhiúchas corparáidí bheith difriúil ó luach a gcuid scaireanna agus an chothromais eile atá eisithe. Tá glanfhiúchas samhailchorparáidí cothrom le neamhní, toisc go nglactar leis go bhfuil luach chothromas an úinéara cothrom leis an difríocht idir sócmhainní na samhailchorparáide agus a ndliteanais nach cothromas iad. Dá bhrí sin, tá glanfhiúchas gnóthas cónaitheach infheistíochta dírí, arb ionann iad agus brainsí de ghnóthais neamhchónaitheacha agus a láimseáiltear mar shamhailchorparáidí, cothrom le neamhní freisin.

                     7.10

                     Tugtar glanfhiúchas airgeadais (BF.90) ar ítim chomhardaithe na sócmhainní airgeadais agus na ndliteanas airgeadais.

                     7.11

                     Baineann clár comhardaithe le luach sócmhainní agus dliteanas ag tráth áirithe. Tiomsaítear cláir chomhardaithe ag tús agus ag deireadh tréimhse cuntasaíochta; is ionann an clár comhardaithe tosaigh ag tús na tréimhse agus an clár comhardaithe deiridh arna thaifeadadh ag deireadh na tréimhse roimhe sin.

                     7.12

                     Déantar luach stoic de chineál sonrach sócmhainne mar a léirítear é sa chlár comhardaithe tosaigh a nascadh leis an luach sa chlár comhardaithe deiridh trí bhun-chomhionannas cuntasaíochta a úsáid ar an dóigh seo a leanas:

                                 luach an stoic de chineál sonrach sócmhainne sa chlár comhardaithe tosaigh

                                    móide

                                 idirbhearta

                                 luach iomlán na sócmhainne sin arna fáil mar éadáil in idirbhearta a tharlaíonn le linn na tréimhse cuntasaíochta

                                    lúide

                                 luach iomlán na sócmhainne sin arna diúscairt in idirbhearta a tharlaíonn le linn na tréimhse cuntasaíochta

                                    lúide

                                 ídiú an chaipitil sheasta (más infheidhme)

                                    móide

                                 athruithe eile ar mhéid na sócmhainní

                                 athruithe deimhneacha eile ar an méid a bhfuil tionchar acu ar an tsócmhainn sin

                                    lúide

                                 athruithe diúltacha eile ar an méid a bhfuil tionchar acu ar an tsócmhainn sin

                                    móide

                                 athluachálacha

                                 luach na ngnóthachan ainmniúil sealúchais arna bhfabhrú le linn na tréimhse mar thoradh ar athruithe ar phraghas na sócmhainne sin

                                    lúide

                                 luach na gcaillteanas ainmniúil sealúchais arna bhfabhrú le linn na tréimhse mar thoradh ar athruithe ar phraghas na sócmhainne sin

                                 cothrom le luach stoc na sócmhainne sin sa chlár comhardaithe deiridh.

                           Féadtar tábla a tharraingt suas freisin, ina ndéantar luach an stoic de chineál sonrach dliteanais sa chlár comhardaithe tosaigh a nascadh leis an luach sa chlár comhardaithe deiridh.

                     7.13

                     Taispeántar go scéimreach in Iarscríbhinn 7.2 na naisc chuntasaíochta idir an clár comhardaithe tosaigh agus an clár comhardaithe deiridh trí idirbhearta, trí athruithe eile ar mhéid na sócmhainní agus na ndliteanas agus trí ghnóthachain agus caillteanais sealúchais.

            CINEÁLACHA SÓCMHAINNÍ AGUS DLITEANAS

            Sainmhíniú ar shócmhainn

                     7.14

                     Is sócmhainní eacnamaíocha iad na sócmhainní a thaifeadtar sna cláir chomhardaithe.

                     7.15

                        Sainmhíniú: is éard is sócmhainn eacnamaíoch ann stór luacha atá in ionannas leis na sochair a fhabhraíonn ar an úinéir eacnamaíoch tríd an eintiteas a shealbhú nó a úsáid thar thréimhse ama. Bealach atá ann le luach a thabhairt ar aghaidh ó thréimhse chuntasaíochta amháin go tréimhse chuntasaíochta eile.

                     7.16

                     Ar na sochair eacnamaíocha sin tá ioncaim phríomha amhail barrachas oibriúcháin, nuair a úsáideann an t-úinéir eacnamaíoch an tsócmhainn, nó amhail ioncam ó mhaoin, nuair a ligeann an t-úinéir do dhaoine eile í a úsáid. Tagann na sochair as úsáid na sócmhainne agus ón luach a réadaítear tríd an tsócmhainn a dhiúscairt nó a dhíothú, lena n-áirítear gnóthachain agus caillteanais sealúchais.

                     7.17

                     Ní gá gurb ionann úinéir eacnamaíoch sócmhainne agus an t-úinéir dlíthiúil. Is ionann an t-úinéir eacnamaíoch agus an t-aonad institiúideach atá i dteideal na sochair a ghabhann le húsáid na sócmhainne a éileamh de bhua go nglacann sé leis na rioscaí a ghabhann leis.

                     7.18

                     Tá forbhreathnú ar aicmiú na sócmhainní eacnamaíocha agus ar a gcuimsítear leo tugtha i dTábla 7.1. Tá sainmhíniú mionsonraithe ar gach catagóir sócmhainne leagtha amach in Iarscríbhinn 7.1.

            EISIAIMH Ó SHÓCMHAINNÍ AGUS Ó DHLITEANAIS

                     7.19

                     Ní áirítear an méid seo a leanas mar shócmhainní ná mar dhliteanais:

                                 (a)

                                 caipiteal daonna;

                                 (b)

                                 sócmhainní nádúrtha nach meastar a bheith ina sócmhainní eacnamaíocha (e.g. aer, uisce abhann);

                                 (c)

                                 earraí marthanacha tomhaltais; agus

                                 (d)

                                 sócmhainní teagmhasacha agus dliteanais theagmhasacha, nach sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais iad (féach mír 7.31).

            CINEÁLACHA SÓCMHAINNÍ AGUS DLITEANAS

                     7.20

                     Déantar idirdhealú idir dhá phríomhchatagóir iontrálacha sna cláir chomhardaithe: sócmhainní neamhairgeadais (cód AN) agus sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais (cód AF).

                     7.21

                     Roinntear sócmhainní neamhairgeadais i sócmhainní táirgthe neamhairgeadais (cód AN.1) agus sócmhainní neamhtháirgthe neamhairgeadais (cód AN.2).

            Sócmhainní táirgthe neamhairgeadais (AN.1)

                     7.22

                        Sainmhíniú: is éard is sócmhainní táirgthe neamhairgeadais (AN.1) ann aschur ó phróisis táirgthe.

                     7.23

                     Tá an t-aicmiú a dhéantar ar shócmhainní táirgthe neamhairgeadais (AN.1) ceaptha sa chaoi is go ndéantar idirdhealú idir shócmhainní bunaithe ar an ról atá acu sna próisis táirgthe. An méid seo a leanas atá ann: sócmhainní seasta a úsáidtear arís is arís eile nó ar bhonn leanúnach i bpróisis táirgthe ar feadh tréimhse níos faide ná bliain amháin; fardail arna n-ídiú mar thomhaltas idirmheánach sna próisis táirgthe, fardail arna ndíol nó fardail arna ndiúscairt ar shlí eile; agus earraí luachmhara. Ní úsáidtear earraí luachmhara chun críoch táirgthe ná tomhailte go príomha, ach seachas sin faightear iad agus sealbhaítear iad, den chuid is mó, mar stórtha luacha.

            Sócmhainní neamhtháirgthe neamhairgeadais (AN.2)

                     7.24

                        Sainmhíniú: is éard is sócmhainní neamhtháirgthe neamhairgeadais (AN.2) ann sócmhainní eacnamaíocha a thagann chun cinn ar bhealach eile seachas trí phróisis táirgthe. Orthu sin tá sócmhainní nádúrtha, conarthaí, léasanna, ceadúnais, ceadanna, agus cáilmheas agus sócmhainní margaíochta.

                     7.25

                     Tá an t-aicmiú a dhéantar ar shócmhainní neamhtháirgthe ceaptha sa chaoi is go ndéantar idirdhealú idir shócmhainní bunaithe ar an tslí ina dtagann siad chun cinn. Tá roinnt de na sócmhainní sin ann go nádúrtha, agus roinnt eile, arna gceapadh ag an tsochaí, tagann siad chun cinn trí bhearta dlí nó cuntasaíochta.

                     7.26

                     Tá an cinneadh maidir leis na sócmhainní nádúrtha atá le háireamh sa chlár comhardaithe, i gcomhéir leis an sainmhíniú ginearálta ar shócmhainn eacnamaíoch, bunaithe ar cé acu atá na sócmhainní faoi réir úinéireachta eacnamaíche éifeachtaí agus in acmhainn sochair eacnamaíocha a thabhairt dá n-úinéirí nó nach bhfuil, i bhfianaise na teicneolaíochta, an eolais agus na ndeiseanna eacnamaíocha atá ann, na n-acmhainní atá ar fáil, agus fhoireann na bpraghsanna coibhneasta. Ní áirítear na sócmhainní nádúrtha sin nach bhfuil cearta úinéireachta bunaithe ina leith, amhail na farraigí agus an t-aer.

                     7.27

                     Ní ghlactar leis gur sócmhainní neamhairgeadais iad conarthaí, léasanna, ceadúnais agus ceadanna ach amháin nuair a thugtar sochair eacnamaíocha don sealbhóir mar gheall ar chomhaontú dlíthiúil, ar sochair iad de bhreis ar na suimeanna is iníoctha faoin gcomhaontú, agus nuair a fhéadfaidh an sealbhóir sochair den sórt sin a réadú go dlíthiúil agus go praiticiúil trína n-aistriú go tríú páirtithe.

            Sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais (AF)

                     7.28

                        ainmhíniú: Is éard is sócmhainní airgeadais (AF) ann sócmhainní eacnamaíocha, lena n-áirítear gach éileamh airgeadais, cothromas agus an chuid sin d’ór airgeadaíochta arb órbhuillean í (mír 5.03). Bunaítear dliteanais nuair atá ar fhéichiúnaithe íocaíocht nó sraith íocaíochtaí a thabhairt do chreidiúnaithe (mír 5.06).

                     7.29

                     Is éard is sócmhainní airgeadais ann stórtha luacha atá in ionannas le sochar nó le sraith sochar a fhabhraíonn ar an úinéir eacnamaíoch trí na sócmhainní a shealbhú nó a úsáid thar thréimhse ama. Bealach atá ann le luach a thabhairt ar aghaidh ó thréimhse chuntasaíochta amháin go tréimhse chuntasaíochta eile. Déantar sochair a mhalartú trí bhíthin íocaíochtaí (mír 5.04).

                     7.30

                     Tá dliteanas contrapháirte ag gach sócmhainn airgeadais, cé is moite den chuid sin d’ór airgeadaíochta arb órbhuillean í, agus aicmítear an dliteanas sin sa chatagóir “ór airgeadaíochta agus cearta tarraingthe speisialta” (AF.1).

                     7.31

                     Is comhaontuithe iad sócmhainní teagmhasacha agus dliteanais theagmhasacha trína bhfuil ar pháirtí amháin íocaíocht nó sraith íocaíochtaí a thabhairt d’aonad eile sa chás ina bhfuil coinníollacha sonracha i réim (mír 5.08) agus sa chás sin amháin. Ní sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais iad.

                     7.32

                     Freagraíonn an t-aicmiú a dhéantar ar shócmhainní airgeadais agus ar dhliteanais airgeadais don aicmiú a dhéantar ar idirbhearta airgeadais (mír 5.14). Tá na sainmhínithe ar na catagóirí agus ar na fochatagóirí de shocmhainní airgeadais agus de dhliteanais airgeadais agus na míniúcháin fhorlíontacha tugtha i gCaibidil 5 agus ní thugtar arís anseo iad ach déantar achoimre ar na sócmhainní agus na dliteanais ar fad a bhfuil sainmhíniú tugtha orthu sa chóras in Iarscríbhinn 7.1.

                        Tábla 7.1 —   Aicmiú sócmhainní

                                 AN.

                                 SÓCMHAINNÍ NEAMHAIRGEADAIS (AN.1 + AN.2)

                                 AN.1

                                    Sócmhainní táirgthe neamhairgeadais

                                 AN.11

                                 Sócmhainní seasta (1)

                                 AN.111

                                 Teaghaisí

                                 AN.112

                                 Foirgnimh agus déanmhais eile

                                 AN.1121

                                 Foirgnimh seachas teaghaisí

                                 AN.1122

                                 Déanmhais eile

                                 AN.1123

                                 Feabhsuithe talún

                                 AN.113

                                 Innealra agus trealamh

                                 AN.1131

                                 Trealamh iompair

                                 AN.1132

                                 Trealamh ICT

                                 AN.1139

                                 Innealra agus trealamh eile

                                 AN.114

                                 Córais armán

                                 AN.115

                                 Acmhainní bitheolaíocha saothraithe

                                 AN.1151

                                 Acmhainní ainmhithe a mbíonn táirgí athuaire mar thoradh orthu

                                 AN.1152

                                 Acmhainní crainn, bairr agus planda a mbíonn táirgí athuaire mar thoradh orthu

                                 AN.117

                                 Táirgí maoine intleachtúla

                                 AN.1171

                                 Taighde agus forbairt

                                 AN.1172

                                 Taiscéalaíocht agus meastóireacht mianraí

                                 AN.1173

                                 Bogearraí ríomhaireachta agus bunachair shonraí

                                 AN.11731

                                 Bogearraí ríomhaireachta

                                 AN.11732

                                 Bunachair shonraí

                                 AN.1174

                                 Bunábhar siamsaíochta, litríochta nó ealaíne

                                 AN.1179

                                 Táirgí maoine intleachtúla eile

                                 AN.12

                                 Fardail

                                 AN.121

                                 Ábhair agus soláthairtí

                                 AN.122

                                 Obair idir lámha

                                 AN.1221

                                 Obair idir lámha ar shócmhainní bitheolaíocha saothraithe

                                 AN.1222

                                 Obair eile idir lámha

                                 AN.123

                                 Earraí críochnaithe

                                 AN.124

                                 Fardail mhíleata

                                 AN.125

                                 Earraí le hathdhíol

                                 AN.13

                                 Earraí luachmhara

                                 AN.131

                                 Miotail lómhara agus clocha lómhara

                                 AN.132

                                 Seandachtaí agus réada ealaíne eile

                                 AN.133

                                 Earraí luachmhara eile

                                 AN.2

                                    Sócmhainní neamhtháirgthe neamhairgeadais

                                 AN.21

                                 Acmhainní nádúrtha

                                 AN.211

                                 Talamh

                                 AN.2111

                                 Talamh faoi fhoirgnimh agus faoi dhéanmhais

                                 AN.2112

                                 Talamh á shaothrú

                                 AN.2113

                                 Talamh áineasa agus uisce dromchla gaolmhar

                                 AN.2119

                                 Talamh eile agus uisce dromchla gaolmhar

                                 AN.212

                                 Cúltaiscí mianraí agus fuinnimh

                                 AN.213

                                 Acmhainní bitheolaíocha neamhshaothraithe

                                 AN.214

                                 Acmhainní uisce

                                 AN.215

                                 Acmhainní nádúrtha eile

                                 AN.2151

                                 Speictrim raidió

                                 AN.2159

                                 Eile

                                 AN.22

                                 Conarthaí, léasanna agus ceadúnais

                                 AN.221

                                 Léasanna oibriúcháin indíolta

                                 AN.222

                                 Ceadanna chun acmhainní nádúrtha a úsáid

                                 AN.223

                                 Ceadanna chun gníomhaíochtaí sonracha a dhéanamh

                                 AN.224

                                 Teidlíocht i leith earraí agus seirbhísí todhchaí ar bhonn eisiach

                                 AN.23

                                 Ceannacháin lúide díolacháin cáilmheasa agus sócmhainní margaíochta

                                 AF

                                 SÓCMHAINNÍ AIRGEADAIS (2) (AF.1 + AF.2 + AF.3 + AF.4 + AF.5 + AF.6 + AF.7 + AF.8)

                                 AF.1

                                    Ór airgeadaíochta agus cearta tarraingthe speisialta (CTSanna)

                                 AF.11

                                 Ór airgeadaíochta

                                 AF.12

                                 Cearta tarraingthe speisialta (CTS)

                                 AF.2

                                    Airgeadra agus taiscí

                                 AF.21

                                 Airgeadra

                                 AF.22

                                 Taiscí inaistrithe

                                 AF.29

                                 Taiscí eile

                                 AF.3

                                    Urrúis fiachais

                                 AF.31

                                 Gearrthéarmach

                                 AF.32

                                 Fadtéarmach

                                 AF.4

                                    Iasachtaí

                                 AF.41

                                 Gearrthéarmach

                                 AF.42

                                 Fadtéarmach

                                 AF.5

                                    Cothromas agus scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta

                                 AF.51

                                 Cothromas

                                 AF.511

                                 Scaireanna liostaithe

                                 AF.512

                                 Scaireanna neamhliostaithe

                                 AF.519

                                 Cothromas eile

                                 AF.52

                                 Scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta

                                 AF.521

                                 Scaireanna/aonaid CMA

                                 AF.522

                                 Scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta neamh-CMA

                                 AF.6

                                    Scéimeanna árachais agus pinsean agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe

                                 AF.61

                                 Cúlchistí teicniúla árachais neamhshaoil

                                 AF.62

                                 Teidlíochtaí árachais saoil agus blianachta

                                 AF.63

                                 Teidlíochtaí pinsean

                                 AF.64

                                 Éilimh chistí pinsin ar bhainisteoirí cistí pinsin

                                 AF.65

                                 Teidlíochtaí sochar neamhphinsean

                                 AF.66

                                 Soláthairtí i gcomhair glaonna faoi ráthaíochtaí caighdeánaithe

                                 AF.7

                                 Díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe

                                 AF.71

                                 Díorthaigh airgeadais

                                 AF.72

                                 Scair-roghanna fostaithe

                                 AF.8

                                    Cuntais eile infhála/iníoctha

                                 AF.81

                                 Creidmheasanna trádála agus airleacain

                                 AF.89

                                 Cuntais eile infhála/iníoctha, gan creidmheasanna trádála agus airleacain a áireamh

            LUACHÁIL IONTRÁLACHA SNA CLÁIR CHOMHARDAITHE

            Prionsabail ghinearálta luachála

                     7.33

                     Déantar gach ítim a luacháil sa chlár comhardaithe amhail is dá mbeadh sí á fáil ar an dáta lena mbaineann an clár comhardaithe. Déantar sócmhainní agus dliteanais a luacháil ag praghsanna an mhargaidh ar an dáta lena mbaineann an clár comhardaithe.

                     7.34

                     Ba cheart praghsanna atá inbhreathnaithe ar an margadh ar an dáta lena mbaineann an clár comhardaithe a léiriú leis na luachanna a thaifeadtar. I gcás nach bhfuil aon phraghsanna inbhreathnaithe margaidh ann — a bhféadfadh a bheith amhlaidh i gcás margadh a bheith ann nár díoladh aon sócmhainní air le déanaí — ba cheart meastachán a dhéanamh ar na praghsanna a bheadh ann dá bhfaighfí na sócmhainní ar an margadh ar an dáta lena mbaineann an clár comhardaithe.

                     7.35

                     Is gnách praghsanna margaidh a bheith ar fáil do go leor de na sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais, agus d’eastát réadach atá ann (foirgnimh agus déanmhais eile móide an talamh fúthu), trealamh iompair atá ann, barra agus beostoc mar aon le sócmhainní seasta nuatháirgthe agus fardail.

                     7.36

                     Ba cheart sócmhainní neamhairgeadais arna dtáirgeadh ar bhonn féinchuntais a luacháil ag bunphraghsanna nó, mura bhfuil bunphraghsanna ar fáil, ag bunphraghsanna earraí cosúla, nó, murar féidir é sin a dhéanamh, de réir costais.

                     7.37

                     I dteannta phraghsanna breathnaithe an mhargaidh, meastachán bunaithe ar phraghsanna breathnaithe nó ar chostais arna dtabhú, féadfar luachanna sócmhainní neamhairgeadais a mheas trí:

                                 (a)

                                 éadálacha lúide diúscairtí a athluacháil agus a charnadh thar shaolré na sócmhainní; nó

                                 (b)

                                 luach láithreach, i.e. luach lascainithe, shochair eacnamaíocha na todhchaí.

                     7.38

                     Is é luacháil ar an margadh an príomhphrionsabal maidir le suíomhanna (agus idirbhearta) ionstraimí airgeadais a luacháil. Tá ionstraimí airgeadais cothrom le héilimh airgeadais. Is sócmhainní airgeadais iad a bhfuil dliteanais chomhfhreagracha acu. Is é atá sa mhargadhluach an luach sin ag a bhfaightear sócmhainní airgeadais mar éadáil nó an luach ag a ndiúscraítear iad, idir pháirtithe toilteanacha, bunaithe ar chúiseanna tráchtála amháin, gan coimisiúin, táillí agus cánacha a áireamh. Agus margadhluachanna á gcinneadh, cuireann páirtithe trádála ús fabhraithe san áireamh freisin.

                     7.39

                     Le luacháil ainmniúil léirítear iomlán na gcistí a tugadh ar airleacan ar dtús, móide aon airleacain eile ina dhiaidh sin, lúide aon aisíocaíochtaí, móide aon ús fabhraithe. Ní ionann luach ainmniúil agus aghaidhluach.

                                 (a)

                                 Maidir le luach ainmniúil in airgeadra intíre ar ionstraim airgeadais atá ainmnithe in airgeadra eachtrach, áirítear gnóthachain nó caillteanais sealúchais a thagann as gluaiseachtaí sna rátaí malairte.
                                 Ba cheart luach ionstraimí airgeadais atá ainmnithe in airgeadra eachtrach a chomhshó in airgeadra náisiúnta ag ráta malairte an mhargaidh atá i réim ar an dáta lena mbaineann an clár comhardaithe. Ba cheart an ráta sin a bheith ina lárphointe idir an spotráta ceannaigh agus an spotráta díolacháin i gcás idirbheart airgeadra.

                                 (b)

                                 I gcás ionstraimí airgeadais, amhail urrúis fiachais atá nasctha le hinnéacs cúng, is féidir gnóthachain nó caillteanais sealúchais a thagann as gluaiseachtaí san innéacs a áirithiú leis an luach ainmniúil.

                                 (c)

                                 Ag aon tráth sonrach, féadfaidh margadhluach ionstraime airgeadais diall óna luach ainmniúil i ngeall ar athluachálacha a thagann as athruithe ar phraghas an mhargaidh. Tagann gluaiseachtaí i bpraghsanna an mhargaidh as coinníollacha ginearálta an mhargaidh, amhail athruithe ar ráta úis an mhargaidh, imthosca sonracha, amhail athruithe ar acmhainneacht creidmheasa mheabhairbhraite eisitheoir an urrúis fiachais, agus athruithe ar leachtacht ghinearálta an mhargaidh, go háirithe leachtacht an mhargaidh fad a bhaineann leis an urrús fiachais sin.

                                 (d)

                                 Mar sin de, tá feidhm ag an gcothromóid bhunúsach seo a leanas maidir le suíomhanna:
                                 Margadhluach = Luach ainmniúil + Athluachálacha a thagann as athruithe ar phraghsanna an mhargaidh.

                     7.40

                     I gcás roinnt sócmhainní neamhairgeadais déantar praghas athluacháilte na héadála tosaigh a laghdú go neamhní thar shaolré ionchais na sócmhainne. Is ionann luach sócmhainne den sórt sin, ag aon tráth áirithe, agus an difríocht idir an praghas reatha éadála agus luach carntha laghduithe den sórt sin.

                     7.41

                     Féadtar formhór na sócmhainní seasta a thaifeadadh i gcláir chomhardaithe ag praghsanna reatha na gceannaitheoirí agus iad laghdaithe i gcomhair ídiú carntha an chaipitil sheasta; tugtar an costas athsholáthair díluacháilte air seo. Tugtar glanstoc caipitil ar shuim luachanna laghdaithe na sócmhainní seasta go léir atá fós in úsáid. Áirítear leis an ollstoc caipitil luachanna ídiú carntha an chaipitil sheasta.

            SÓCMHAINNÍ NEAMHAIRGEADAIS (AN)

            Sócmhainní táirgthe neamhairgeadais (AN)

               Sócmhainní seasta (AN.11)

                     7.42

                     Taifeadtar sócmhainní seasta ag praghsanna an mhargaidh más féidir (nó ag bunphraghsanna i gcás táirgeadh féinchuntais sócmhainní nua), nó, murar féidir, ag praghsanna na gceannaitheoirí an tráth a bhfaightear mar éadáil iad laghdaithe trí ídiú carntha an chaipitil sheasta. Áirítear costais na gceannaitheoirí i leith úinéireacht sócmhainní seasta a aistriú i luach an chláir chomhardaithe, ar costais iad a laghdaítear mar is iomchuí trí ídiú an chaipitil sheasta thar an tréimhse a bhfuil súil ag an gceannaitheoir an tsócmhainn eacnamaíoch a shealbhú.

            Táirgí maoine intleachtúla (AN.117)

                     7.43

                     Déantar taiscéalaíocht agus meastóireacht mianraí (catagóir AN.1172) a luacháil ar bhonn na suimeanna carntha arna n-íoc le haonaid institiúideacha eile a bhfuil an taiscéalaíocht agus an mheastóireacht á ndéanamh acu, nó ar bhonn na gcostas arna dtabhú i leith taiscéalaíochta arna déanamh ar bhonn féinchuntais. Ba cheart an chuid sin den taiscéalaíocht a rinneadh san am atá caite agus nach bhfuil laghdaithe go hiomlán go fóill a athluacháil ag na praghsanna agus ag na costais a bhaineann leis an tréimhse reatha.

                     7.44

                     Ba cheart bunábhair táirgí maoine intleachtúla, amhail bogearraí ríomhaireachta agus bunábhar siamsaíochta, litríochta nó ealaíne a luacháil ag praghas na héadála i gcás ina dtrádáiltear ar an margadh iad. Déantar an luach tosaigh a mheas trí na costais táirgthe a shuimiú, ar costais iad arna n-athluacháil go hiomchuí go praghsanna na tréimhse reatha. Murar féidir an luach a bhunú ar an dóigh sin, déantar meastachán ar luach láithreach fháltais ionchais na todhchaí a thagann as an tsócmhainn a úsáid.

            Costais a ghabhann le haistriú úinéireachta sócmhainní neamhtháirgthe (AN.116)

                     7.45

                     Déantar na costais a ghabhann le haistriú úinéireachta sócmhainní neamhtháirgthe seachas talamh a thaispeáint ar leithligh sa chuntas caipitil, agus láimhseáiltear mar ollfhoirmiú caipitil sheasta iad, ach sna cláir chomhardaithe déantar costais den sórt sin a chorprú i luach na sócmhainne lena mbaineann siad bíodh is gur sócmhainn neamhtháirgthe í. Dá bhrí sin, ní dhéantar aon chostais a ghabhann le haistriú úinéireachta sócmhainní neamhtháirgthe a thaispeáint ar leithligh sna cláir chomhardaithe. Láimhseáiltear na costais a ghabhann le haistriú úinéireachta sócmhainní airgeadais mar thomhaltas idirmheánach i gcás ina bhfaigheann corparáidí nó an rialtas na sócmhainní mar éadáil, láimhseáiltear mar thomhaltas críochnaitheach iad i gcás ina bhfaigheann teaghlaigh na sócmhainní mar éadáil agus láimhseáiltear mar onnmhairí seirbhísí iad i gcás ina bhfaigheann neamhchónaithigh na sócmhainní mar éadáil.

               Fardail (AN.12)

                     7.46

                     Ba cheart fardail a luacháil ag na praghsanna atá i réim ar an dáta lena mbaineann an clár comhardaithe, agus ní ag na praghsanna ag a luacháladh na táirgí tráth a n-iontrála san fhardal.

                     7.47

                     Déantar fardail ábhar agus soláthairtí a luacháil ag praghsanna na gceannaitheoirí, agus fardail earraí críochnaithe agus obair idir lámha ag na bunphraghsanna. Déantar fardail earraí atá beartaithe le hathdhíol gan próiseáil breise ag dáileoirí a luacháil ag na praghsanna atá i réim ar an dáta lena mbaineann an clár comhardaithe, gan aon chostais iompair arna dtabhú ag mórdhíoltóirí nó ag miondíoltóirí a áireamh. I gcás fardal a bhaineann le hobair idir lámha, déantar luach an chláir chomhardaithe deiridh a mheas trí chéatadán an chostais iomláin táirgthe arna thabhú faoi dheireadh na tréimhse a chur i bhfeidhm maidir le bunphraghas táirge críochnaithe dá samhail ar an dáta lena mbaineann an clár comhardaithe. I gcás nach bhfuil bunphraghas na dtáirgí críochnaithe ar fáil, déantar é a mheas de réir luach an chostais táirgthe móide marcáil suas chun glanbharrachas oibriúcháin ionchais nó glanioncam measctha measta a chur san áireamh.

                     7.48

                     Is féidir barra aonúsáide atá á saothrú (seachas adhmad) agus beostoc atá á shaothrú le marú a luacháil trí thagairt a dhéanamh do phraghsanna táirgí den chineál sin ar na margaí. Déantar adhmad ar a chois a luacháil trí na fáltais todhchaí ó dhíol an adhmaid ag na praghsanna reatha a lascainiú tar éis na costais a bhaineann leis an adhmad a aibiú, a leagan, etc. a asbhaint.

               Earraí luachmhara (AN.13)

                     7.49

                     Déantar earraí luachmhara amhail saothair ealaíne, seandachtaí, seodra, clocha lómhara, ór neamhairgeadaíochta agus miotail eile a luacháil ag na praghsanna reatha. Má tá margaí eagraithe ann i gcás na sócmhainní sin, ba cheart iad a luacháil ag na praghsanna iarbhír nó ag na praghsanna measta a d’íocfaí orthu, gan aon choimsiúin nó táillí gníomhaire a áireamh, dá gceannófaí iad ar an margadh ar an dáta lena mbaineann an clár comhardaithe. Mura ndéantar amhlaidh, ba cheart iad a luacháil ag praghsanna na héadála arna n-athluacháil go dtí leibhéal an phraghais reatha.

            Sócmhainní neamhtháirgthe neamhairgeadais (AN)

               Acmhainní nádúrtha (AN.21)

            Talamh (AN.211)

                     7.50

                     Sa chlár comhardaithe, déantar talamh a luacháil ag praghas reatha margaidh na talún sin. Déantar aon chaiteachas ar fheabhsuithe talún a thaifeadadh mar ollfhoirmiú caipitil sheasta agus ní áirítear an luach breise a thugann sé i luach na talún a thaispeántar sa chlár comhardaithe ach taispeántar é i gcatagóir eile sócmhainní, is é sin feabhsú talaimh (AN.1123).

                     7.51

                     Déantar talamh a luacháil ag an bpraghas a mheastar a bhfaighfí dá ndíolfaí ar an margadh é, gan na costais a bhaineann le haistriú úinéireachta i gcás é a dhíol sa todhchaí a áireamh. Nuair a dhéantar úinéireacht a aistriú, déantar é a thaifeadadh, de réir an ghnáis, mar ollfhoirmiú caipitil sheasta agus ní áirítear na costais i luach na talún AN.211 a thaifeadtar sa chlár comhardaithe ach taifeadtar iad mar shócmhainn den chineál AN.1123. Laghdaítear an tsuim sin go neamhní trí ídiú an chaipitil sheasta thar an tréimhse a bhfuil súil ag an úinéir nua an talamh a úsáid.

                     7.52

                     Murar féidir luach na talún a dheighilt ó luach na bhfoirgneamh nó na ndéanmhas eile atá suite air, déantar na comhshócmhainní a aicmiú le chéile i gcatagóir na sócmhainne a bhfuil an luach is airde uirthi.

            Cúltaiscí mianraí agus fuinnimh (AN.212)

                     7.53

                     Maidir le cúltaiscí fosuithe mianraí atá suite ar dhromhchla nó faoi dhromhchla na cruinne, agus atá insaothraithe ó thaobh an gheilleagair de i bhfianaise na teicneolaíochta reatha agus praghsanna coibhneasta reatha, déantar iad a luacháil ag luach láithreach na nglanfháltas a mheastar a thiocfaidh as saothrú tráchtála na sócmhainní sin.

            Sócmhainní nádúrtha eile (AN.213, AN.214 agus AN.215)

                     7.54

                     Ní dóchúil go mbeidh praghsanna breathnaithe an mhargaidh ar fáil d’acmhainní bitheolaíocha neamhshaothraithe (AN.213), d’acmhainní uisce (AN.214) ná d’acmhainní nádúrtha eile (AN.215), agus mar sin is gnách iad a luacháil ag luach láithreach na bhfáltas todhchaí a bhfuil súil a fháil uathu.

               Conarthaí, léasanna agus ceadúnais (AN.22)

                     7.55

                        Sainmhíniú: déantar conarthaí, léasanna agus ceadúnais a thaifeadadh mar shócmhainní nuair a chomhlíontar na coinníollacha seo a leanas:

                                 (a)

                                 I dtéarmaí an chonartha, léis nó ceadúnais, sonraítear praghas ar úsáid sócmhainne nó ar sholáthar seirbhíse nach ionann é agus an praghas margaidh atá i réim; agus

                                 (b)

                                 Is féidir le páirtí amháin sa chonradh an difríocht sa phraghas a réadú.

                           Féadfar na conarthaí, léasanna agus ceadúnais a luacháil trí fhaisnéis ar an margadh a fháil ó aistriú na n-ionstraimí a thugann na cearta, nó féadfar iad a mheas trí luach láithreach na bhfáltas todhchaí a bhfuil súil leo ag dáta an chláir chomhardaithe a chur i gcomparáid leis an gcás mar a bheidh nuair a chuirfear tús leis an gcomhaontú dlíthiúil.

                     7.56

                     Sa chatagóir seo cumhdaítear sócmhainní a d’fhéadfadh teacht as léasanna oibriúcháin indíolta, ceadúnais chun acmhainní nádúrtha a úsáid, ceadanna chun gníomhaíochtaí sonracha a dhéanamh agus teidlíochtaí i leith earraí agus seirbhísí todhchaí ar bhonn eisiach.

                     7.57

                     Tá luach na sócmhainne cothrom le glanluach láithreach bharrachas an phraghais atá i réim i gcomparáid leis an bpraghas atá socruithe sa chomhaontú. Agus gach ní eile mar a chéile, tiocfaidh laghdú ar an luach sin de réir mar a théann tréimhse an chomhaontaithe in éag. Déantar athruithe ar luach na sócmhainne i ngeall ar athruithe ar an bpraghas atá i réim a thaifeadadh mar ghnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais.

                     7.58

                     Ní thaifeadtar léasanna oibriúcháin indíolta mar shócmhainní ach amháin nuair a fheidhmíonn na léasaithe a chearta chun an difríocht sa phraghas a réadú.

               Ceannacháin lúide díolacháin cáilmheasa agus sócmhainní margaíochta (AN.23)

                     7.59

                     Is éard is luach cáilmheasa agus luach sócmhainní margaíochta an chláir chomhardaithe ann barrachas an phraghais a íoctar tráth a ndíoltar aonad institiúideach i gcomparáid leis an luach a thaifeadtar dá chistí dílse, agus athluacháiltear an luach sin le haghaidh aon laghduithe ina dhiaidh sin toisc go ndéantar an luach tosaigh a dhíluacháil mar imeacht eacnamaíoch sócmhainní neamhtháirgthe (K.2). Tá an ráta díluachála i gcomhréir le caighdeáin chuntasaíochta tráchtála.

                     7.60

                     Is ionann sócmhainní margaíochta agus ítimí amhail ainmneacha branda, barrtheidil, trádmharcanna, lógónna agus ainmneacha fearainn.

            SÓCMHAINNÍ AIRGEADAIS AGUS DLITEANAIS AIRGEADAIS (AF)

                     7.61

                     Déantar sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais mar ionstraimí airgeadais soshannta amhail urrúis fiachais, urrúis chothromais, scaireanna nó aonaid i gcistí infheistíochta agus díorthaigh airgeadais a luacháil ag an margadhluach. Déantar ionstraimí airgeadais nach ionstraimí soshannta iad a luacháil ag luach ainmniúil (féach mír 7.38 agus mír 7.39). Is ionann luachanna na sócmhainní airgeadais contrapháirte agus na ndliteanas airgeadais contrapháirte sa chlár comhardaithe. Ba cheart coimisiúin, táillí agus cánacha a eisiamh ó na luachanna. Déantar coimisiúin, táillí agus cánacha a thaifeadadh mar sheirbhísí arna soláthar agus na hidirbhearta á ndéanamh.

            Ór airgeadaíochta agus CTSanna (AF.1)

                     7.62

                     Déanfar ór airgeadaíochta (AF.11) a luacháil ag an bpraghas atá i réim i margaí eagraithe óir.

                     7.63

                     Déanann an CAI (an Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta) luach na CTSanna (AF.12) a shocrú ar bhonn laethúil agus is féidir na rátaí in aghaidh airgeadraí intíre a fháil ó mhargaí airgeadraí.

            Airgeadra agus taiscí (AF.2)

                     7.64

                     Is éard atá sa luacháil i gcás airgeadra (nótaí bainc agus monaí — AF.21) luach ainmniúil an airgeadra.

                     7.65

                     Maidir le taiscí (AF.22, AF.29), is luachanna ainmniúla iad na luachanna a thaifeadtar sa chlár comhardaithe.

                     7.66

                     Déantar airgeadra agus taiscí in airgeadra eachtrach a chomhshó in airgeadra intíre ag lárphointe na tairisceana agus déantar spotrátaí malairte atá i réim ar dháta an chláir chomhardaithe a thairiscint.

            Urrúis fiachais (AF.3)

                     7.67

                     Déantar urrúis fiachais a thaifeadadh ag an margadhluach.

                     7.68

                     Déantar urrúis fiachais ghearrthéarmacha (AF.31) a thaifeadadh ag an margadhluach. I gcás nach bhfuil margadhluachanna ar fáil agus ar choinníoll nach mbeidh rátaí arda boilscithe ná rátaí arda ainmniúla úis ann, féadfar an margadhluach a neasú trí luach ainmniúil na nithe seo a leanas:

                                 (a)

                                 urrúis fiachais ghearrthéarmacha arna n-eisiúint ar par; agus

                                 (b)

                                 urrúis fiachais lascainithe ghearrthéarmacha.

                     7.69

                     Déantar urrúis fiachais fhadtéarmacha (AF.32) a luacháil ag an margadhluach, is cuma an bannaí iad ar a n-íoctar ús go rialta nó bannaí domhainlascaine nó bannaí cúpóin nialasaigh ar a n-íoctar fíorbheagán úis nó ús ar bith.

            Iasachtaí (AF.4)

                     7.70

                     Is iad na luachanna ainmniúla atá sna luachanna atá le taifeadadh sna cláir chomhardaithe ag creidiúnaithe agus ag féichiúnaithe araon, is cuma más iasachtaí tuillmheacha nó iasachtaí neamhthuillmheacha iad sin.

            Cothromas agus scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta (AF.5)

                     7.71

                     Déantar scaireanna liostaithe (AF.511) a luacháil ag an margadhluach. Glactar an luach céanna do thaobh na sócmhainní agus do thaobh na ndliteanas, cé nach bhfuil na scaireanna agus cothromas eile ina ndliteanas ar an eisitheoir, de réir an dlí, ach ina gceart úinéireachta maidir le scair i luach leachtaithe corparáide, i gcás nach bhfuil an luach leachtaithe ar eolas roimh ré.

                     7.72

                     Déantar scaireanna liostaithe a luacháil ag meánphraghas ionadaíoch an mhargaidh arna bhreathnú ar an stocmhalartán nó ar mhargaí eagraithe airgeadais eile.

                     7.73

                     Ba cheart luachanna scaireanna neamhliostaithe (AF.512), nach ndéantar a thrádáil ar mhargaí eagraithe, a mheas trí thagairt a dhéanamh do cheann acu seo a leanas:

                                 (a)

                                 luachanna scaireanna luaite nuair is iomchuí; agus

                                 (b)

                                 luach cistí dílse; nó

                                 (c)

                                 brabúis réamhaisnéise a lascainiú trí chóimheas iomchuí idir praghas margaidh agus tuilleamh a chur i bhfeidhm maidir le tuilleamh réitithe úrnua an aonaid institiúidigh.

                           Cuirfear na difríochtaí idir scaireanna liostaithe agus scaireanna neamhliostaithe, go háirithe a leachtacht, san áireamh sna meastacháin sin, áfach, agus déanfar an glanfhiúchas arna charnadh thar shaolré na corparáide agus a brainse gnó a chur san áireamh freisin.

                     7.74

                     Braithfidh an modh meastacháin a chuirfear i bhfeidhm ar an mbunstaidreamh atá ar fáil. D’fhéadfaí, mar shampla, sonraí maidir le gníomhaíochtaí cumaisc a bhaineann le scaireanna neamhliostaithe a chur san áireamh. Má athraíonn luach cistí dílse corparáidí neamhliostaithe, ar mheán agus i gcomhréir lena gcaipiteal ainmniúil, ar an dóigh chéanna le corparáidí eile dá samhail a bhfuil scaireanna liostaithe acu, is féidir ansin luach an chláir chomhardaithe a ríomh ag baint úsáide as cóimheas. Leis an gcóimheas sin déantar luach cistí dílse corparáidí neamhliostaithe a chur i gcomparáid leis an luach i gcás corparáidí liostaithe:
                     luach na scaireanna neamhliostaithe = praghas margaidh scaireanna liostaithe dá samhail × (cistí dílse corparáidí neamhliostaithe)/(cistí dílse corparáidí liostaithe dá samhail).

                     7.75

                     D’fhéadfadh sé go mbeadh éagsúlacht de réir an bhrainse gnó sa chóimheas idir praghas na scaireanna agus cistí dílse. Is inmhianta praghas reatha scaireanna neamhliostaithe a ríomh i bhfoirm brainse ar bhrainse. D’fhéadfadh sé go mbeadh difríochtaí eile ann idir corparáidí liostaithe agus corparáidí neamhliostaithe, a bhféadfadh tionchar a bheith acu ar an modh meastacháin.

                     7.76

                     Is éard atá i gcothromas eile (AF.519) cothromas nach i bhfoirm urrús é. Féadtar cothromas i samhailchorparáidí (amhail brainsí, iontaobhais, comhpháirtíochtaí faoi dhliteanas teoranta agus comhpháirtíochtaí eile), i gcorparáidí poiblí, i gcistí neamhchorpraithe agus in aonaid bharúlacha (lena n-áirítear aonaid chónaitheacha bharúlacha arna gcruthú chun úinéireacht neamhchónaitheach eastáit réadaigh agus acmhainní nádúrtha a léiriú) a chur san áireamh. Déantar úinéireacht eagraíochtaí idirnáisiúnta nach bhfuil i bhfoirm scaireanna a aicmiú mar chothromas eile.

                     7.77

                     Déantar cothromas eile de chuid samhailchorparáidí a luacháil de réir a gcistí dílse, toisc go bhfuil a nglanfhiúchas cothrom le neamhní de réir an ghnáis. Maidir le haonaid eile, ba cheart an modh luachála is iomchuí a roghnú ó na modhanna a úsáidtear do scaireanna neamhliostaithe.

                     7.78

                     Féadfaidh coparáidí a eisíonn scaireanna nó aonaid cothromas eile a bheith acu ina theannta sin.

                     7.79

                     Déantar scaireannna nó aonaid i gcistí infheistíochta (AF.52) a luacháil ag an margadhphraghas má tá siad liostaithe. Mura bhfuil siad liostaithe is féidir an margadhluach a mheas sa dóigh chéanna a mheastar do scaireanna neamhliostaithe é. Má tá siad infhuascailte ag an gciste féin déantar iad a luacháil ag luach a bhfuascailte.

            Scéimeanna árachais agus pinsean agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe (AF.6)

                     7.80

                     Faoi na suimeanna a thaifeadtar i gcás cúlchistí teicniúla árachais neamhshaoil (AF.61) cumhdaítear préimheanna a íoctar ach nach dtuilltear móide na suimeanna atá curtha i leataobh chun déileáil le héilimh gan íoc. Tá na suimeanna deireanacha sin in ionannas le luach láithreach na suimeanna atáthar ag súil a íoc amach agus éilimh á socrú, lena n-áirítear éilimh a bhfuil díospóid fúthu agus liúntas le haghaidh éileamh chun teagmhais atá tarlaithe ach nach ndearnadh a thuairisciú go fóill a chlúdach.

                     7.81

                     Tá na suimeanna a thaifeadtar i gcás teidlíochtaí árachais saoil agus blianachta (AF.62) in ionannas leis na cúlchistí atá de dhíth chun deileáil le gach éileamh a bhfuil súil leis amach anseo.

                     7.82

                     Braitheann na suimeanna a thaifeadtar i gcás teidlíochtaí pinsean (AF.63) ar an gcineál scéime pinsin.

                     7.83

                     I scéim sochar sainithe pinsin cinntear leibhéal na sochar pinsin a ghealltar d’fhostaithe rannpháirteacha trí fhoirmle arna comhaontú roimh ré. Tá dliteanas de chuid scéime sochar sainithe pinsin cothrom le luach láithreach na sochar atá geallta.

                     7.84

                     I scéim ranníocaíochtaí sainithe, braitheann na sochair arna n-íoc ar fheidhmíocht na sócmhainní atá faighte mar éadáil ag an scéim pinsin. Is ionann dliteanas de chuid scéime ranníocaíochtaí sainithe agus luach reatha margaidh shócmhainní na gcistí. Bíonn glanfhiúchas na gcistí cothrom le neamhní i gcónaí.

                     7.85

                     Is ionann an luach a thaifeadtar i gcás soláthairtí i gcomhair glaonna faoi ráthaíochtaí caighdeánaithe (AF.66) agus an difríocht idir leibhéal ionchais na n-éileamh agus luach aon aisghabhálacha ionchais.

            Díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe (AF.7)

                     7.86

                     Ba cheart díorthaigh airgeadais (AF.71) a áireamh sna cláir chomhardaithe ag a margadhluach. Mura bhfuil sonraí faoi phraghas an mhargaidh ar fáil, i gcás roghanna thar an gcuntar mar shampla, ba cheart na díorthaigh airgeadais a luacháil ag an tsuim is gá chun an conradh a cheannach amach nó a fhritháireamh nó ag suim na préimhe is iníoctha.

                     7.87

                     I gcás roghanna, meastar go bhfuil dliteanas contrapháirte tabhaithe ag an ngeallaí rogha, ar dliteanas é atá in ionannas leis an gcostas ar chearta an gheallaí rogha a cheannach amach.

                     7.88

                     Féadfaidh margadhluach roghanna agus réamhchonarthaí a athrú ó shuíomh deimhneach (sócmhainn) go suíomh diúltach (dliteanas) ag brath ar athruithe ar an bpraghas sna hítimí bunúsacha agus, dá réir sin, féadfaidh siad malartú idir a bheith ina sócmhainní agus ina ndliteanais do na geallaithe agus do na sealbhóirí. Feidhmíonn roinnt roghanna agus réamhchonarthaí ar bhonn íocaíochtaí éarlaise agus sna cásanna sin déantar brabúis nó caillteanais a shocrú gach lá; sna cásanna sin beidh luach an chláir chomhardaithe cothrom le neamhní.

                     7.89

                     Déantar scair-roghanna fostaithe (AF.72) a luacháil trí thagairt a dhéanamh do luach cóir an chothromais arna dheonú. Déantar an luach cóir a thomhas tráth an deonaithe ag baint úsáide as margadhluach roghanna intrádála coibhéiseacha nó i gcás nach bhfuil an margadhluach sin ar fáil, ag baint úsáide as samhail phraghsála roghanna.

            Cuntais eile infhála/iníoctha (AF.8)

                     7.90

                     Maidir le creidmheasanna trádála agus airleacain (AF.81) agus cuntais eile infhála/iníoctha gan creidmheasanna trádála agus airleacain a áireamh (AF.89), a thagann chun cinn i ngeall ar dhifríochtaí uainiúcháin idir idirbhearta dáileacháin (amhail cánacha, ranníocaíochtaí sóisialta, díbhinní, cíosanna, pá agus tuarastail) agus idirbhearta airgeadais, déantar iad sin a luacháil ag luach ainmniúil i gcomhair creidiúnaithe agus féichiúnaithe araon. Níor cheart na suimeanna nach dóchúil go mbaileofar iad a chur san áireamh in aon suimeanna cánacha agus ranníocaíochtaí sóisialta atá iníoctha faoi chatagóir AF.89 toisc go léiríonn na chéad suimeanna sin éileamh an rialtais nach bhfuil aon luach air.

            CLÁIR CHOMHARDAITHE AIRGEADAIS

                     7.91

                     Maidir leis an gclár comhardaithe airgeadais, taispeántar na sócmhainní airgeadais ar an taobh clé agus na dliteanais airgeadais ar an taobh deas. Is glanfhiúchas airgeadais (BF.90) í ítim chomhardaithe an chláir chomhardaithe airgeadais.

                     7.92

                     Is féidir le clár comhardaithe airgeadais earnála nó fo-earnála cónaithí a bheith comhdhlúite nó neamh-chomhdhlúite. Is éard a thaispeántar sa chlár comhardaithe airgeadais neamh-chomhdhlúite sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais na n-aonad institiúideach atá aicmithe san earnáil nó san fho-earnáil, lena n-áirítear an earnáil nó an fho-earnáil sin a bhfuil an tsócmhainn chomhfhreagrach nó an dliteanas comhfhreagrach ina seilbh aici. Déantar na sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais a bhfuil contrapháirteanna acu san earnáil nó san fho-earnáil chéanna a dhíchur leis an gclár comhardaithe airgeadais comhdhlúite. Déantar an clár comhardaithe airgeadais don chuid eile den domhan a chomhdhlúthú de réir sainmhínithe. De ghnáth, ní dhéantar na hiontrálacha cuntasaíochta sa chóras a chomhdhlúthú. Dá bhrí sin, déantar clár comhardaithe airgeadais earnála nó fo-earnála cónaithí a thíolacadh ar bhonn neamh-chomhdhlúite.

                     7.93

                     Is éard atá i gclár comhardaithe airgeadais idirearnálach (an clár comhardaithe de réir féichiúnaithe/creidiúnaithe) leathnú ar an gclár comhardaithe airgeadais, ina dtaispeántar miondealú breise ar shócmhainní airgeadais de réir earnála féichiúnaithe agus miondealú breise ar dhliteanais de réir earnála creidiúnaithe. Dá bhrí sin, tugtar faisnéis ann faoi ghaolmhaireachtaí idir féichiúnaithe agus creidiúnaithe agus tá sé ag teacht leis an gcuntas airgeadais de réir féichiúnaithe/creidiúnaithe.

            ÍTIMÍ LE MEABHRÚ

                     7.94

                     Chun ítimí a bhfuil spéis anailíseach níos sainfheidhmí ag baint leo a thaispeáint i gcás earnálacha áirithe, beidh trí ítim le meabhrú ar áireamh mar ítimí tacaíochta sna cláir chomhardaithe:

                                 (a)

                                 earraí marthanacha tomhaltais (AN.m);

                                 (b)

                                 infheistíocht dhíreach eachtrach (AF.m1);

                                 (c)

                                 iasachtaí neamhthuillmheacha (AF.m2).

                     7.95

                        Sainmhíniú: is ionann earraí marthanacha tomhaltais agus earraí marthanacha arna n-úsáid ag teaghlaigh arís agus arís eile thar thréimhsí ama is faide ná aon bhliain amháin i gcomhair tomhaltais chríochnaithigh. Áirítear iad sna cláir chomhardaithe mar ítimí le meabhrú. Ní áirítear iad sa phríomhchlár comhardaithe toisc go dtaifeadtar iad mar úsáidí i gcuntas úsáide ioncaim earnáil na dteaghlach, úsáidí a rinneadh a thomhailt le linn tréimhse an chuntais seachas a ídiú de réir a chéile

                     7.96

                     Déantar stoic na n-earraí marthanacha tomhaltais arna sealbhú ag teaghlaigh mar thomhaltóirí deiridh — trealamh iompair (AN.1131) agus innealra agus trealamh eile (AN.1139) — a luacháil ag praghasanna an mhargaidh san ítim le meabhrú, i bhfoirm atá glan ó na muirir choibhéiseacha charntha le haghaidh ídiú an chaipitil sheasta. Tugtar liosta iomlán na bhfo-earnálacha agus ítimí na n-earraí marthanacha tomhaltais i gCaibidil 23.

                     7.97

                     Aicmítear earraí marthanacha, amhail feithiclí, mar shócmhainní seasta nó mar earraí marthanacha tomhaltais ag brath ar aicmiú earnála an úinéara agus ar an gcríoch dá bhfuil siad á n-úsáid. Mar shampla, féadfaidh samhailchorparáid feithicil a úsáid go páirteach chun críoch táirgthe agus féadfaidh teaghlach í a úsáid go páirteach i gcomhair tomhaltais chríochnaithigh. Ba cheart cionmhaireacht na húsáide atá inchurtha i leith na samhailchorparáide a léiriú sna luachanna arna dtaispeáint i gclár comhardaithe earnáil na gcorparáidí neamhairgeadais (S.11). Tá sampla den chineál sin ann maidir le fo-earnáil na bhfostóirí (oibrithe féinchuntais san áireamh) (S.141 + S.142). Ba cheart an chionmhaireacht atá inchurtha i leith earnáil na dteaghlach (S.14) mar thomhaltóirí deiridh a thaifeadadh san ítim le meabhrú, i bhfoirm atá glan ó na muirir choibhéiseacha charntha le haghaidh ídiú an chaipitil sheasta.

            Infheistíocht dhíreach eachtrach (AF.m1)

                     7.98

                     Déantar sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais arb ionann iad agus infheistíocht dhíreach a thaifeadadh de réir chineál na hinfheistíochta sna catagóirí seo: iasachtaí (AF.4), cothromas agus scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta (AF.5) nó cuntais eile infhála/iníoctha (AF.8). Déantar suim na hinfheistíochta dírí a áirítear i ngach ceann de na catagóirí sin a thaifeadadh mar ítim le meabhrú ar leithligh.

            Iasachtaí neamhthuillmheacha (AF.m2)

                     7.99

                     Taifeadtar iasachtaí sa chlár comhardaithe ag luach ainmniúil.

                     7.100

                     Áirítear iasachtaí áirithe nach ndearnadh seirbhísiú orthu le tamall mar ítim le meabhrú i gclár comhardaithe an chreidiúnaí. Tugtar iasachtaí neamhthuillmheacha ar iasachtaí den sórt sin.

                     7.101

                        Sainmhíniú: iasacht neamhthuillmheach atá in iasacht sna cásanna seo a leanas: (a) nuair nach bhfuil íocaíochtaí úis nó íocaíochtaí i leith na príomhshuime glanta fós 90 lá nó níos mó tar éis an dáta a raibh an t-ús dlite le híoc; (b) nuair a rinneadh ús atá iníoctha le 90 lá nó níos mó a chaipitliú, a athmhaoiniú nó a mhoilliú trí chomhaontú; nó (c) nuair atá íocaíochtaí níos lú ná 90 lá thar téarma, ach go bhfuil údar amhrais ann nach n-íocfar iad go hiomlán (achainí á dhéanamh ar fhéimheacht ag féichiúnaí mar shampla)

                     7.102

                     Ba cheart a thuiscint go gcuimsíonn an sainmhíniú sin ar iasacht neamhthuillmheach gnásanna náisiúnta maidir le cathain a mheastar gurb ionann iasacht agus iasacht neamhthuillmheach. A luaithe is a aicmítear iasacht mar iasacht neamhthuillmheach, ba cheart í (nó aon iasachtaí athsholáthair) a bheith aicmithe amhlaidh tráth go bhfaightear na híocaíochtaí sin nó go ndéantar an phríomhshuim a dhíscríobh ón iasacht sin nó ó iasachtaí ina dhiaidh sin a cuireadh in ionad na hiasachta bunaidh.

                     7.103

                     Tá gá le dhá ítim le meabhrú i gcás iasachtaí neamhthuillmheacha:

                                 (a)

                                 luach ainmniúil iasachtaí den sórt sin, mar a thaifeadtar sa phríomhchlár comhardaithe é; agus

                                 (b)

                                 luach coibhéiseach margaidh iasachtaí.

                     7.104

                     Is é luach cóir an neastachán is gaire do luach coibhéiseach an mhargaidh, arb ionann é agus “an luach a léiríonn neastachán ar an luach a thiocfadh as idirbheart margaidh idir dhá chomhpháirtí”. Féadtar luach cóir a bhunú trí idirbhearta in ionstraimí inchomparáide a úsáid, nó trí luach lascainithe láithreach sreafaí airgid a úsáid; is féidir go mbeidh siad sin le fáil ó chlár comhardaithe an chreidiúnaí. Mura bhfuil sonraí ann i dtaobh an luacha chóir, beidh ar an ítim le meabhrú an dara cur chuige is fearr a úsáid, is é sin luach ainmniúil lúide caillteanais ionchais ar iasachtaí a thaispeáint.

            Iasachtaí neamhthuillmheacha a thaifeadadh

                     7.105

                     Ní mór iasachtaí neamhthuillmheacha an rialtais ghinearálta agus earnálacha na gcorparáidí airgeadais a thaifeadadh mar ítimí le meabhrú, mar aon le hearnálacha eile a bhfuil suimeanna suntasacha i gceist iontu. Más suimeanna suntasacha iad, déantar iasachtaí ón gcuid eile den domhan nó leis an gcuid eile den domhan a thaifeadadh mar ítimí le meabhrú.

                     7.106

                     Sa tábla seo a leanas, tugtar tuairisc ar na suíomhanna agus ar na sreafaí a thaifeadtar i gcás iasachtaí neamhthuillmheacha chun léargas níos iomláine a thabhairt ar stoic, ar idirbhearta, ar athaicmithe agus ar dhíscríbhinní.

                     7.107

                     Sa sampla thíos léirítear suim gan íoc ar na hiasachtaí ag luach ainmniúil 1 000 ag t-1 agus as an 1 000 sin is d’iasachtaí tuillmheacha a fhreagraíonn 500 de agus d’iasachtaí neamhthuillmheacha an 500 eile. Tá an tromlach den luach ar iasachtaí neamhthuillmheacha (400) cumhdaithe ag soláthairtí le haghaidh caillteanas ar iasachtaí ach níl luach 100 cumhdaithe ar an dóigh sin. Sa dara cuid den tábla tá faisnéis mhionsonraithe bhreise maidir le luach coibhéiseach margaidh na n-iasachtaí neamhthuillmheacha. Déantar é a ríomh mar an difríocht idir an luach ainmniúil agus na soláthairtí le haghaidh caillteanas ar iasachtaí. Ag t-1, glactar leis gurb é 375 atá ann. Le linn na tréimhse ó t-1 go t, athaicmítear codanna de na hiasachtaí ó iasachtaí neamhthuillmheacha nó iasachtaí nach bhfuil cumhdaithe go fóill go hiasachtaí tuillmheacha nó a mhalairt, nó déantar iad a dhíscríobh. Taispeántar na sreafaí i gcolúin chomhfhreagracha an tábla. I gcás na soláthairtí le haghaidh caillteanas ar iasachtaí taispeántar na luachanna ainmniúla agus na luachanna coibhéiseacha margaidh freisin.

                     7.108

                     Ní mór na measúnuithe ar sholáthairtí le haghaidh caillteanas ar iasachtaí a dhéanamh faoi chuimsiú na gcaighdeán cuntasaíochta, an stádais dhlíthiúil agus na rialacha cánachais is infheidhme maidir leis na haonaid, a bhféadfadh torthaí measartha ilchineálacha a theacht as maidir le suimeanna agus saolré na soláthairtí le haghaidh caillteanas ar iasachtaí. Ar an ábhar sin, is doiligh iasachtaí neamhthuillmheacha a thaifeadadh sna príomhchuntais agus is i ngeall ar sin a dhéantar iad a thaifeadadh mar ítim le meabhrú. In ionad sin is fearr margadhluachanna coibhéiseacha a thabhairt mar ítimí le meabhrú i dteannta luachanna ainmniúla iasachtaí, idir iasachtaí tuillmheacha agus iasachtaí neamhthuillmheacha.

                        Iasachtaí neamhthuillmheacha a thaifeadadh

                                 Suíomhanna

                                 Stoc

                                 Idirbheart

                                 Athaicmlú

                                 Díscríbhinn

                                 Stoc

                                 t-1

                                 an tréimhse ó t-1 go t

                                 t

                                       Luach ainmniúil

                                    Iasachtaí

                                       1 000

                                    200

                                    0

                                    –90

                                    1 110

                                    Iasachtaí tuillmheacha

                                       500

                                    200

                                    –50

                                    650

                                    Iasachtai neamhthuillmheacha

                                    500

                                    50

                                    –90

                                    460

                                    atá cumhdaithe ag soláthairti le haghaidh caillteanas ar iasachtai

                                    400

                                    70

                                    –90

                                    380

                                    nach bhfuil cumhdaithe go fóill ag soláthairti le haghaidh caillteanas ar iasachtai

                                    100

                                    –20

                                    80

                                       Luach coibhéiseach margaidh

                                 Iasachtai neamhthuillmheacha

                                    375

                                 24

                                 –51

                                 348

                                 = Luach ainmniúil

                                    500

                                    50

                                    –90

                                    460

                                 - soláthairtí le haghaidh caillteanas ar iasachtaí

                                 125

                                 26

                                 –39

                                 112

                                 ar díobh sin: nach bhfuil clúduithe go foill

                                    100

                                    –20

                                    80

            IARSCRÍBHINN 7.1

            ACHOIMRE AR GACH CATAGÓIR SÓCMHAINNE

                     Aicmiú sócmhainní

                     Achoimre

                     Sóchmhainní Neamhairgeadais (an)

                     Ítimí neamhairgeadais a gcuireann aonaid institiúideacha cearta úinéireachta i bhfeidhm maidir leo, ar bhonn aonair nó ar bhonn comhchoiteann, agus ónar féidir lena n-úinéirí sochair eacnamaíocha a fháil uathu trí iad a shealbhú nó a úsáid ar feadh tréimhse ama nó trí chead a thabhairt do dhaoine eile iad a úsáid. Tá sócmhainní seasta, fardail, earraí luachmhara, comhstruchtúir arna gceapadh ag an tsochaí agus táirgí maoine intleachtúla i gceist.

                     Sócmhainní táirgthe neamhairgeadais (AN.1)

                     Sócmhainní neamhairgeadais arb aschur ó phróisis táirgthe iad. Is éard atá i sócmhainní táirgthe neamhairgeadais sócmhainní seasta, fardail agus earraí luachmhara, mar atá sainmhínithe thíos.

                     Sócmhainní seasta (AN.11)

                     Sócmhainní táirgthe neamhairgeadais a úsáidtear arís is arís eile nó ar bhonn leanúnach i bpróisis táirgthe ar feadh tréimhse níos faide ná bliain amháin. Is éard atá i sócmhainní seasta teaghaisí; foirgnimh agus déanmhais eile, innealra agus trealamh, córais armán, acmhainní bitheolaíocha saothraithe agus táirgí maoine intleachtúla, mar atá sainmhínithe thíos.

                     Teaghaisí (AN.111)

                     Foirgnimh arna n-úsáid mar áiteanna cónaithe amháin nó den chuid is mó, lena n-áirítear aon déanmhais ghaolmhara, amhail garáistí, agus na buandaingneáin go léir is gnách a shuiteáil in áiteanna cónaithe. Áirítear freisin tithe bád, báirsí, tithe soghluaiste agus carbháin arna n-úsáid mar phríomháiteanna cónaithe teaghlach, mar aon le séadchomharthaí poiblí (féach AN.1121) a aithnítear mar theaghaisí go príomha. Áirítear freisin na costais a bhaineann le glanadh agus ullmhú láithreán.
                     Ar shamplaí tá foirgnimh chónaithe, amhail foirgnimh le teaghais amháin agus foirgnimh le dhá theaghais agus foirgnimh chónaithe eile atá beartaithe d’áitíocht bhuan.
                     Áirítear teaghaisí neamhchríochnaithe a mhéad a mheastar go bhfuil úinéireacht glactha ag an úsáideoir deiridh ina leith, ós rud é go ndearnadh an tógáil ar bhonn féinchuntais nó go bhfuil fianaise ann i bhfoirm conartha díolacháin/ceannaigh. Áirítear teaghaisí arna bhfáil do phearsanra míleata toisc go n-úsáidtear iad, mar aon le teaghaisí arna bhfáil ag aonaid shibhialtacha, chun seirbhísí tithíochta a tháirgeadh.
                     Tá luach na dteaghaisí cothrom le glanluach na talún faoi na teaghaisí, a áirítear sa chatagóir “talamh” (AN.211) má tá aicmiú ar leithligh air.

                     Foirgnimh agus déanmhais eile (AN.112)

                     Is éard atá i bhfoirgnimh agus déanmhais eile foirgnimh nach teaghaisí iad, déanmhais eile agus feabhsuithe talún, mar atá sainmhínithe thíos.
                     Áirítear foirgnimh agus déanmhais neamhchríochnaithe a mhéad a mheastar go bhfuil úinéireacht glactha ag an úsáideoir deiridh ina leith, ós rud é go ndearnadh an tógáil chun críche úsáide dílse nó go bhfuil fianaise ann i bhfoirm conartha díolacháin/ceannaigh. Áirítear foirgnimh agus déanmhais arna bhfáil chun críoch míleata.
                     Tá luach na bhfoirgneamh agus déanmhas eile cothrom le glanluach na talún fúthu, a áirítear sa chatagóir “talamh” (AN.211) má tá aicmiú ar leithligh air.

                     Foirgnimh seachas teaghaisí (AN.1121)

                     Foirgnimh seachas teaghaisí, lena n-áirítear daingneáin, saoráidí agus trealamh ar codanna lárnacha de na déanmhais ghaolmhara iad agus costais a bhaineann le glanadh agus ullmhú láithreán. Áirítear freisin séadchomharthaí poiblí (féach AN.1122) a aithnítear mar fhoirgnimh neamhchónaithe go príomha.
                     Aithnítear séadchomharthaí poiblí toisc go bhfuil tábhacht stairiúil, náisiúnta, réigiúnach, áitiúil, reiligiúnach nó shiombalach áirithe ag baint leo. Deirtear gur séadchomharthaí poiblí iad toisc go bhfuil teacht ag an bpobal i gcoitinne orthu seachas toisc gur leis an earnáil phoiblí iad. Is minic a ghearrtar táille isteach ar chuairteoirí. Ba cheart ídiú an chaipitil sheasta ar shéadchomharthaí nua, nó ar mhórfheabhsuithe ar shéadchomharthaí atá ann cheana, a ríomh ar an tuiscint go bhfuil saolré seirbhíse sách fada ag na séadchomharthaí.
                     Ar shamplaí eile d’fhoirgnimh seachas teaghaisí tá foirgnimh stórais agus tionsclaíochta, foirgnimh tráchtála, foirgnimh siamsaíochta poiblí, óstáin, bialanna, foirgnimh oideachais, foirgnimh sláinte.

                     Déanmhais eile (AN.1122)

                     Déanmhais seachas déanmhais chónaitheacha, lena n-áirítear costais a bhaineann le sráideanna, séaraigh agus glanadh agus ullmhú láithreán. Áirítear freisin séadchomharthaí poiblí nach bhfuil aicmithe mar theaghaisí nó mar fhoirgnimh seachas teaghaisí; sloic, tolláin agus déanmhais eile a bhaineann le mianadóireacht cúltaiscí mianraí agus fuinnimh; agus tógáil ballaí mara, cladán agus bacainní tuile, atá ceaptha chun talamh atá cóngarach dóibh ach nach bhfuil ina cuid dhílis díobh a fheabhsú.
                     Ar shamplaí tá mótarbhealaí, sráideanna, bóithre, iarnróid agus rúidbhealaí aerpháirceanna; droichid, mótarbhealaí ardaithe, tolláin agus íosbhealaí; uiscebhealaí, calafoirt, dambaí agus oibreacha uisce eile; píblínte fad-achair, línte cumarsáide agus cumhachta; píblínte agus cáblaí áitiúla, oibreacha coimhdeacha; déanmhais mianadóireachta agus monaraíochta; agus déanmhais spóirt agus caitheamh aimsire.

                     Feabhsuithe talún (AN.1123)

                     Luach na ngníomhaíochtaí as a dtagann feabhsuithe móra ar chainníocht, cáilíocht nó táirgiúlacht talún, nó a choisceann meath ar chainníocht, ar cháilíocht nó ar tháirgiúlacht na talún.
                     Ar shamplaí tá méadú ar luach sócmhainne a thagann as glanadh talún, comhrianú talún agus cruthú toibreacha agus poll uisce.
                     Áirítear freisin na costais a ghabhann le haistriú úinéireachta talún nach bhfuil díscríofa cheana.

                     Innealra agus trealamh (AN.113)

                     Trealamh iompair, trealamh ICT (teicneolaíochtaí faisnéise agus cumarsáide) agus innealra agus trealamh eile, mar atá sainmhínithe thíos, seachas an trealamh sin a fhaigheann teaghlaigh i gcomhair tomhaltais chríochnaithigh.
                     Is féidir uirlisí nach bhfuil mórán costais ag baint leo agus a cheannaítear ag ráta measartha seasta, amhail uirlisí láimhe, a eisiamh. Déantar innealra agus trealamh atá ina gcuid dhílis d’fhoirgnimh a eisiamh freisin: áirítear iad sin i measc teaghaisí agus foirgneamh neamhchónaithe.
                     Eisiatar innealra agus trealamh neamhchríochnaithe, ach amháin i gcás ina dtáirgtear iad chun críche úsáide dílse, mar nach meastar go nglacann an t-úsáideoir deiridh úinéireacht ina leith ach ar sheachadadh na sócmhainne. Áirítear innealra agus trealamh seachas córais armán arna bhfáil chun críoch míleata.
                     Ní dhéantar innealra agus trealamh amhail feithiclí, troscáin, trealamh cistine, ríomhairí, trealamh cumarsáide, etc, arna bhfáil ag teaghlaigh i gcomhair tomhaltais chríochnaithigh, a láimhseáil mar shócmhainn. Ina ionad sin, áirítear iad san ítim le meabhrú “earraí marthanacha tomhaltais” sa chlár comhardaithe do theaghlaigh. Áirítear i dteaghaisí tithe bád, báirsí, tithe soghluaiste agus carbháin arna n-úsáid ag teaghlaigh mar phríomháiteanna cónaithe.

                     Trealamh iompair (AN.1131)

                     Trealamh chun daoine agus rudaí a bhogadh. Ar shamplaí díobh tá táirgí seachas comhpháirteanna a áirítear in Aicmiú ar Tháirgí de réir Gníomhaíochta 2008 (CPA 2008), rannán 29: mótarfheithiclí, leantóirí agus leathleantóirí, agus rannán 30: trealamh eile iompair.

                     Trealamh ICT (AN.1132)

                     Trealamh ICT (teicneolaíochtaí faisnéise agus cumarsáide): gléasanna a úsáideann rialtáin leictreonacha agus na comhpháirteanna leictreonacha a úsáidtear sna gléasanna. Ar shamplaí díobh tá na táirgí i ngrúpa 261 de CPA 2008: trealamh agus boird leictreonacha, agus i ngrúpa 262: ríomhairí agus trealamh forimeallach.

                     Innealra agus trealamh eile (AN.1139)

                     Innealra agus trealamh nach bhfuil aicmithe in áit ar bith eile. Ar shamplaí díobh tá táirgí seachas comhpháirteanna, seirbhísí suiteála, deisiúcháin agus cothabhála a áirítear i rannán 26 de CPA 2008: táirgí ríomhaireachta, leictreonacha agus optúla (seachas grúpaí 261 agus 262), i rannán 27: trealamh leictreach, i rannán 28: innealra agus trealamh g.a.e., i rannán 31: troscáin, agus i rannán 32: earraí monaraithe eile.

                     Córais armán (AN.114)

                     Feithiclí agus trealamh eile amhail longa cogaidh, fomhuireáin, aerárthaí míleata, umair, iompróirí agus teilgeoirí diúracán, etc. Déantar formhór na n-arm aonúsáide a sheachadann siad a thaifeadadh mar fhardail mhíleata (féach AN.124) ach maidir leis na cinn eile (amhail diúracáin bhalaistíocha a bhfuil acmhainn mhór díobhála iontu) a mheastar a bheith ina ndíspreagadh leantach ar fhóbartaigh déantar iad sin a aicmiú mar shócmhainní seasta.

                     Acmhainní bitheolaíocha saothraithe (AN.115)

                     Beostoc pórúcháin, déiríochta, tarraingthe, etc. agus fíonghoirt, úlloird agus fáschoillte eile a mbíonn táirgí athuaire mar thoradh orthu agus atá faoi rialú díreach, faoi fhreagracht dhíreach agus faoi bhainistíocht dhíreach aonad institiúideach, mar atá sainmhínithe thíos.
                     Eisiatar sócmhainní saothraithe neamhaibí ach amháin i gcás ina dtáirgtear iad chun críche úsáide dílse.

                     Acmhainní ainmhithe a mbíonn táirgí athuaire mar thoradh orthu (AN.1151)

                     Ainmhithe a bhfuil a bhfás nádúrtha agus a n-athghiniúint faoi rialú díreach, faoi fhreagracht dhíreach agus faoi bhainistíocht dhíreach aonad institiúideach. Áirítear orthu stoic phórúcháin (iasc agus éanlaith chlóis san áireamh), eallach déiríochta, ainmhithe tarraingthe, caoirigh nó ainmhithe eile arna saothrú chun olann a tháirgeadh agus ainmhithe arna n-úsáid i gcomhair iompair, rásaíochta nó siamsaíochta.

                     Acmhainní crainn, bairr agus planda a mbíonn táirgí athuaire mar thoradh orthu (AN.1152)

                     Crainn (fíniúnacha agus toir san áireamh) arna saothrú i gcomhair na dtáirgí a bhíonn mar thoradh orthu bliain i ndiaidh bliana, lena n-áirítear na crainn sin a shaothraítear i gcomhair torthaí agus cnónna, súnna agus roisín agus i gcomhair táirgí de bhunús coirte agus duilleoige, a bhfuil a bhfás nádúrtha agus a n-athghiniúint faoi rialú díreach, faoi fhreagracht dhíreach agus faoi bhainistíocht dhíreach aonad institiúideach.

                     Táirgí maoine intleachtúla (AN.117)

                     Sócmhainní seasta arb ionann iad agus torthaí taighde agus forbartha, torthaí taiscéalaíochta agus meastóireachta mianraí, bogearraí ríomhaireachta agus bunachair shonraí, bunábhar siamsaíochta, litríochta nó ealaíne agus táirgí maoine intleachtúla eile, mar atá sainmhínithe thíos, agus atá beartaithe a úsáid ar feadh tréimhse níos faide ná bliain amháin.

                     Taighde agus forbairt (AN.1171)

                     Is éard atá ann luach caiteachais ar obair chruthaitheach a dhéantar ar bhonn córasach chun cur leis an stór eolais, lena n-áirítear eolas ar an duine, ar chultúr agus ar an tsochaí, agus úsáid an stóir eolais sin chun feidhmeanna nua a cheapadh.
                     Cinntear an luach i dtéarmaí na sochar eacnamaíoch a bhfuil súil leo sa todhchaí. Ach amháin más féidir an luach a mheas le réasún, déantar é a luacháil, de réir an ghnáis, mar shuim na gcostas, lena n-áirítear na costais sin a bhaineann le taighde agus forbairt nár éirigh leo. Ní aicmítear mar shócmhainn taighde agus forbairt nach dtugann sochar don úinéir ach déantar iad a thaifeadadh mar thomaltas idirmheánach.

                     Taiscéalaíocht agus meastóireacht mianraí (AN.1172)

                     Luach an chaiteachais ar thaiscéalaíocht peitriliam agus gáis nádúrtha agus luach an chaiteachais ar fhosuithe neamhpheitriliam agus ar aon mheastóireacht ina dhiaidh sin ar fhosuithe a aimsíodh. Áirítear ar an gcaiteachas sin costais réamhcheadúnais, costais ceadúnais agus éadála, costais measúnaithe agus costais ar dhruileáil tástála iarbhír agus ar tholladh iarbhír, mar aon le costais aershuirbhéireachta agus suirbhéireachtaí eile, costais iompair, etc., arna dtabhú ionas gur féidir tástálacha a dhéanamh.

                     Bogearraí ríomhaireachta (AN.11731)

                     Ríomhchláir, tuairiscí ar ríomhchláir agus ábhair tacaíochta do bhogearraí córas agus do bhogearraí feidhme araon. Áirítear orthu sin forbairt tosaigh bogearraí agus aon leathnú ar bhogearraí ina dhiaidh sin chomh maith le héadálacha cóipeanna atá aicmithe mar shócmhainní AN.11731.

                     Bunachair shonraí (AN.11732)

                     Comhaid sonraí atá eagraithe le gur féidir rochtain atá éifeachtach ó thaobh na n-acmhainní de a fháil ar na sonraí agus na sonraí sin a úsáid ar bhealach atá chomh héifeachtach céanna. Maidir le bunachair shonraí a chruthaítear go heisiach chun críche úsáide dílse, déantar an luacháil a mheas trí chostais, agus ba cheart na costais a bhaineann le córas bainistíochta an bhunachair shonraí agus le héadálacha na sonraí sin a eisiamh.

                     Bunábhar siamsaíochta, litríochta nó ealaíne (AN.1174)

                     Bunábhar scannán, taifeadtaí fuaime, lámhscríbhinní, téipeanna, múnlaí, etc., ar a ndéantar léirithe drámaíochta, cláir raidió agus teilifíse, léirithe ceoil, imeachtaí spóirt, saothar litríochta agus ealaíne, etc. a thaifeadadh nó a chorprú. Áirítear oibreacha a tháirgtear ar bhonn féinchuntais. I gcásanna áirithe, i gcás scannán mar shampla, d’fhéadfadh go mbeadh níos mó ná bunábhar amháin ann.

                     Táirgí maoine intleachtúla eile (AN.1179)

                     Nuafhaisnéis, saineolas, etc., nach bhfuil aicmithe in áit ar bith eile, a bhfuil a n-úsáid chun críoch táirgthe teoranta do na haonaid sin a bhfuil cearta úinéireachta bunaithe acu ina leith nó d’aonaid eile atá ceadúnaithe ag aonaid den sórt sin.

                     Fardail (AN.12)

                     Sócmhainní táirgthe arb ionann iad agus earraí agus seirbhísí a thagann chun cinn sa tréimhse reatha nó i dtréimhse níos luaithe, agus atá á gcoinneáil chun díola, chun úsáide táirgthe nó chun úsáide eile ag tráth níos déanaí. Is éard atá iontu ábhair agus soláthairtí, obair idir lámha, earraí críochnaithe agus earraí le hathdhíol, mar atá sainmhínithe thíos.
                     Áirítear na fardail go léir arna sealbhú ag an rialtas, lena n-áirítear fardail ábhar straitéiseach, grán agus tráchtearraí eile a bhfuil tábhacht ar leith ag baint leo don náisiún, ach níl an chatagóir teoranta dóibh sin amháin.

                     Ábhair agus soláthairtí (AN.121)

                     Earraí atá beartaithe ag a n-úinéirí a úsáid mar ionchur idirmheánach ina bpróisis táirgthe féin, nach mbeidh le hathdhíol.

                     Obair idir lámha (AN.122)

                     Earraí agus seirbhísí atá páirtchríochnaithe ach nach bhfágtar faoi aonaid eile iad de ghnáth gan próiseáil bhreise a dhéanamh orthu nó nach bhfuil aibí go leor agus a leanfaidh an táirgeoir céanna lena bpróiseas táirgthe ag tréimhse eile ina dhiaidh sin. Eisiatar déanmhais pháirtchríochnaithe a mheastar úinéireacht a bheith glactha ag an úinéir deiridh ina leith, ós rud é go ndearnadh iad a tháirgeadh chun críche úsáide dílse nó go bhfuil fianaise ann i bhfoirm conartha díolacháin/ceannaigh.
                     Is éard atá i gcatagóir AN.122 obair idir lámha ar shócmhainní saothraithe agus obair eile idir lámha, mar atá sainmhínithe thíos.

                     Obair idir lámha ar shócmhainní bitheolaíocha saothraithe (AN.1221)

                     Beostoc arna shaothrú i gcomhair táirgí a fhaightear ar an mbeostoc a mharú, amhail éanlaith agus éisc arna saothrú ar bhonn tráchtála, crainn agus fásraí eile arb é an toradh ar a ndíothú táirgí aonuaire agus sócmhainní saothraithe neamhaibí arb é an toradh orthu táirgí athuaire.

                     Obair eile idir lámha (AN.1222)

                     Earraí seachas sócmhainní saothraithe agus seirbhísí atá páirtphróiseáilte, páirtdéanta nó páirtchóimeáilte ag an táirgeoir ach nach ndíoltar, nach seoltar nó nach bhfágtar faoi dhaoine eile iad de ghnáth gan próiseáil bhreise a dhéanamh orthu.

                     Earraí críochnaithe (AN.123)

                     Earraí atá réidh le díol nó le seoladh ag an táirgeoir.

                     Fardail mhíleata (AN.124)

                     Armlón, diúracáin, roicéid, buamaí agus ítimí míleata aonúsáide eile arna seachadadh ag airm nó ag córais armán. Eisiatar roinnt cineálacha diúracán a bhfuil acmhainn mhór díobhála iontu (féach AN.114).

                     Earraí le hathdhíol (AN.125)

                     Earraí arna bhfáil ag gnóthais, amhail mórdhíoltóirí agus miondíoltóirí, chun iad a athdhíol gan próiseáil bhreise a dhéanamh orthu (is é sin le rá, nach gclaochlaítear iad ach amháin trína gcur i láthair ar bhealaí atá tarraingteach don chustaiméir).

                     Earraí luachmhara (AN.13)

                     Sócmhainní táirgthe nach n-úsáidtear go príomha chun críoch táirgthe ná tomhailte, a bhfuil súil go luachmhéadóidh siad nó ar a laghad nach laghdóidh a luach iarbhír, nach dtagann meath orthu le himeacht aimsire faoi ghnáthchoinníollacha agus a fhaightear agus a shealbhaítear, go príomha, mar stórtha luacha. Ar earraí luachmhara tá miotail lómhara agus clocha lómhara, seandachtaí agus réada ealaíne eile agus earraí luachmhara eile, mar atá sainmhínithe thíos.

                     Miotail lómhara agus clocha lómhara (AN.131)

                     Miotail lómhara agus clocha lómhara nach bhfuil sealbhaithe ag gnóthais le húsáid mar ionchur i bpróisis táirgthe.

                     Seandachtaí agus réada ealaíne eile (AN.132)

                     Saothair phéintéireachta, dealbha, etc., atá aitheanta mar shaothair ealaíne agus seandachtaí.

                     Earraí luachmhara eile (AN.133)

                     Earraí luachmhara nach bhfuil aicmithe in áit ar bith eile, amhail bailiúcháin agus seodra a bhfuil luach suntasach ag baint leo agus atá déanta as clocha lómhara agus as miotail lómhara.

                     Sócmhainní neamhtháirgthe neamhairgeadais (AN.2)

                     Sócmhainní neamhairgeadais a thagann chun cinn ar bhealaí eile seachas trí phróisis táirgthe. Is éard atá i sócmhainní neamhtháirgthe sócmhainní nádúrtha, conarthaí, léasanna agus ceadúnais, agus cáilmheas agus sócmhainní margaíochta, mar atá sainmhínithe thíos.

                     Acmhainní nádúrtha (AN.21)

                     Sócmhainní neamhtháirgthe a tharlaíonn go nádúrtha agus ar féidir úinéireacht a chur i bhfeidhm agus a aistriú maidir leo. Eisiatar sócmhainní comhshaoil nach bhfuil nó nach féidir cearta úinéireachta a chur i bhfeidhm maidir leo, amhail na farraigí agus an t-aer. Tá talamh, cúltaiscí mianraí agus fuinnimh, acmhainní bitheolaíocha neamhshaothraithe, acmhainní uisce agus acmhainní nádúrtha eile i gceist, mar atá sainmhínithe thíos.

                     Talamh (AN.211)

                     Urlár na talún, lena n-áirítear an clúdach ithreach agus aon uiscí dromchla gaolmhara, a gcuirtear cearta úinéireachta i bhfeidhm maidir leo. Eisiatar aon fhoirgnimh nó aon déanmhais eile atá suite air nó a théann tríd; barra, crainn agus ainmhithe saothraithe, sócmhainní fo-ithreach; acmhainní bitheolaíocha neamhshaothraithe agus acmhainní uisce faoi thalamh.

                     Cúltaiscí mianraí agus fuinnimh (AN.212)

                     Cúltaiscí cruthaithe fosuithe mianraí atá suite ar dhromchla na cruinne nó faoi agus atá insaothraithe ó thaobh an gheilleagair de, i bhfianaise teicneolaíochta reatha agus praghsanna coibhneasta. Déantar deighilt de ghnáth idir na cearta úinéireachta ar shócmhainní fo-ithreach agus na cearta úinéireachta ar an talamh féin. Tá cúltaiscí aitheanta guail, ola, gáis nó breoslaí eile, mianta miotalacha agus mianraí neamh-mhiotalacha i gceist i gcatagóir AN.212.

                     Acmhainní bitheolaíocha neamhshaothraithe (AN.213)

                     Acmhainní ainmhithe, crainn, bairr agus planda a mbíonn táirgí aonuaire agus táirgí athuaire mar thoradh orthu agus ar féidir cearta úinéireachta a chur i bhfeidhm maidir leo ach nach bhfuil a bhfás nádúrtha agus/nó a n-athghiniúint faoi rialú díreach, faoi fhreagracht dhíreach ná faoi bhainistíocht dhíreach aonad institiúideach. Ar shamplaí díobh tá foraoisí nár réitíodh riamh agus iascaigh laistigh de chríoch na tíre. Níor cheart a áireamh ach na hacmhainní sin atá insaothraithe faoi láthair, nó gur dóchúil go mbeidh siad go luath, chun críoch eacnamaíoch.

                     Acmhainní uisce (AN.214)

                     Uiscígh agus acmhainní screamhuisce eile a mhéad a bhíonn mar thoradh ar a dtearcamas go gcuirtear cearta úinéireachta agus/nó cearta úsáide, luacháil ar an margadh agus beart éigin rialaithe eacnamaíoch i bhfeidhm.

                     Acmhainní nádúrtha eile (AN.215)

                     Cumhdaítear anseo an speictream raidió leictreamaighnéadach (AN.2151) agus acmhainní nádúrtha eile (AN.2159) nach bhfuil aicmithe in áit ar bith eile.

                     Speictrim raidió (AN.2151)

                     An speictream leictreamaighnéadach. Aicmítear na léasanna nó na ceadúnais chun an speictream a úsáid faoi chatagóir eile (AN.222) má chomhlíonann siad an sainmhíniú ar cad is sócmhainn ann.

                     Eile (AN.2159)

                     Acmhainní nádúrtha eile nach bhfuil aicmithe in áit ar bith eile.

                     Conarthaí, léasanna agus ceadúnais (AN.22)

                     Comhaontuithe conarthacha chun gníomhaíochtaí a dhéanamh i gcás ina dtugann na comhaontuithe sochair eacnamaíocha don sealbhóir de bhreis ar na táillí iníoctha agus inar féidir leis an sealbhóir na sochair sin a réadú go dlíthiúil agus go praiticiúil.
                     Tá an tsócmhainn a thaifeadtar i gcatagóir AN.22 in ionannas le luach féideartha inréadaithe an ghnóthachain sealúchais nuair atá praghas an mhargaidh ar úsáid sócmhainne nó soláthar seirbhíse níos mó ná an praghas atá i réim sa chonradh, léas nó ceadúnas, nó an praghas a gheobhfaí mura mbeadh conradh, léas ná ceadúnas ann. Tá sócmhainní a d’fhéadfadh teacht as léasanna oibriúcháin indíolta, ceadanna chun acmhainní nádúrtha a úsáid, ceadanna chun gníomhaíochtaí sonracha a dhéanamh agus teidlíochtaí i leith earraí agus seirbhísí todhchaí ar bhonn eisiach i gceist le conarthaí, léasanna agus ceadanna.

                     Léasanna oibriúcháin indíolta (AN.221)

                     Cearta maoine tríú páirtí a bhaineann le sócmhainní neamhairgeadais seachas acmhainní nádúrtha, i gcás ina dtugann an léas sochair eacnamaíocha don sealbhóir de bhreis ar na táillí iníoctha agus inar féidir leis an sealbhóir na sochair sin a réadú go dlíthiúil agus go praiticiúil trína n-aistriú.
                     Is ionann an tsócmhainn a thaifeadtar i gcatagóir AN.221 agus an luach don sealbhóir maidir leis na cearta a aistriú chun an tsócmhainn bhunúsach a úsáid, i.e., barrachas phraghas an aistrithe atá inréadaithe i gcomparáid leis an tsuim iníoctha le heisitheoir an cheada.
                     Ar shamplaí díobh tá an cás ina bhfuil cíos seasta ag tionónta i bhfoirgneamh ach ina bhfuil ráta margaidh an chíosa níos airde. Más féidir leis an tionónta an difríocht sa phraghas a réadú trí fholigean, tá na cearta maidir leis an luach a réadú in ionannas le léas oibriúcháin indíolta.

                     Ceadanna chun acmhainní nádúrtha a úsáid (AN.222)

                     Ceadúnais, ceadanna agus léasanna chun acmhainní nádúrtha a úsáid ar feadh tréimhse teoranta nach ndéanann luach eacnamaíoch na sócmhainne a ídiú go hiomlán, i gcás ina dtugann an comhaontú sochair eacnamaíocha don sealbhóir de bhreis ar na táillí iníoctha agus inar féidir leis an sealbhóir na sochair sin a réadú go dlíthiúil agus go praiticiúil, trína n-aistriú mar shampla.
                     Leantar den acmhainn nádúrtha a thaifeadadh i gclár comhardaithe an úinéara agus déantar sócmhainn eile, atá in ionannas leis an luach don sealbhóir maidir leis na cearta a aistriú chun an acmhainn a úsáid, a aithint mar chead chun acmhainní nádúrtha a úsáid. Is ionann an tsócmhainn a thaifeadtar agus an luach don sealbhóir maidir leis na cearta úsáide a aistriú, i.e., barrachas phraghas an aistrithe i gcomparáid leis an tsuim iníoctha le heisitheoir an cheada.
                     Ar shamplaí díobh tá an cás ina bhfuil cíos seasta ag tionónta talún ach ina bhfuil ráta margaidh an chíosa níos airde. Más féidir leis an tionónta an difríocht sa phraghas a réadú trí fholigean, ansin tá na cearta maidir leis an luach a réadú in ionannas le sócmhainn.

                     Ceadanna chun gníomhaíochtaí sonracha a dhéanamh (AN.223)

                     Ceadanna inaistrithe, seachas chun acmhainní nádúrtha a úsáid nó chun sócmhainn ar le heisitheoir an cheada í a úsáid, lena gcuirtear teorainn le líon na n-aonad atá i mbun gníomhaíochta agus lenar féidir leis na sealbhóirí brabúis nach mór brabúis mhonaplachta iad a thuilleamh.
                     Is ionann an tsócmhainn a thaifeadtar agus an luach don sealbhóir maidir leis na cearta úsáide a aistriú, i.e., barrachas phraghas an aistrithe i gcomparáid leis an tsuim iníoctha le heisitheoir an cheada. Ní mór do shealbhóir an cheada a bheith in ann, go dlíthiúil agus go praiticiúil, cearta an cheada a aistriú go tríú páirtí.

                     Teidlíocht i leith earraí agus seirbhísí todhchaí ar bhonn eisiach (AN.224)

                     Cearta inaistrithe conarthacha ar úsáid eisiach earraí nó seirbhísí.
                     Tá conradh ag páirtí amháin chun earraí nó seirbhísí a cheannach ag praghas seasta ó dhara páirtí agus tá an chéad pháirtí sin in ann, go dlíthiúil agus go praiticiúil, oibleagáid an dara páirtí a aistriú chuig tríú páirtí.
                     Ar shamplaí díobh tá luach inaistrithe imreora peile atá faoi chonradh ag cumann peile agus luach inaistrithe cearta eisiacha chun saothair liteartha nó ceolchoirmeacha a fhoilsiú.
                     Is ionann an tsócmhainn a thaifeadtar in AN.224 agus an luach don sealbhóir maidir leis an teidlíocht a aistriú.

                     Ceannacháin lúide díolacháin cáilmheasa agus sócmhainní margaíochta (AN.23)

                     An difríocht idir an luach arna íoc ar aonad institiúideach mar chúram leantach agus suim a shócmhainní, lúide suim a dhliteanais, i gcás gach ítim atá aitheanta agus luacháilte ar leithligh. Áirítear i luach an cháilmheasa, dá bhrí sin, aon rud atá ina shochar fadtéarmach agus nach bhfuil aitheanta ar leithligh mar shócmhainn, mar aon le luach an fhíorais go n-úsáidtear an grúpa sócmhainní go comhpháirteach agus nach bailiúchán de shócmhainní indeighilte atá ann. Áirítear freisin i gcatagóir AN.23 sócmhainní aitheanta margaíochta, amhail ainmneacha branda, barrtheidil, trádmharcanna, lógónna agus ainmneacha fearainn, nuair a dhíoltar iad ina n-aonar agus ar leithligh ó chorparáid ina hiomláine.

                     Sócmhainní airgeadais agus dliteanais airgeadais (AF)

                     Is éard is sócmhainní airgeadais ann sócmhainní eacnamaíocha lena n-áirítear éilimh airgeadais, cothromas agus an chuid sin d’ór airgeadaíochta arb órbhuillean í. Is ionann sócmhainní airgeadais agus stórtha luacha atá in ionannas leis na sochair a fhabhraíonn ar an úinéir eacnamaíoch trí na stórtha sin a shealbhú nó a úsáid thar thréimhse ama. Bealach le luachanna a thabhairt ar aghaidh ó thréimhse chuntasaíochta amháin go tréimhse chuntasaíochta eile atá ann. Déantar sochair nó sraith sochar a mhalartú trí bhíthin íocaíochta.
                     Is éard atá san íocaíocht ór airgeadaíochta, cearta tarraingthe speisialta, airgeadra agus taiscí inaistrithe.
                     Is ionann éilimh airgeadais, ar a dtugtar ionstraimí airgeadais freisin, agus sócmhainní airgeadais a bhfuil dliteanais chomhfhreagracha acu.
                     Bunaítear dliteanais nuair atá ar fhéichiúnaithe íocaíochtaí nó sraith íocaíochtaí a thabhairt do chreidiúnaithe.

                     Ór airgeadaíochta agus CTSanna (AF.1)

                     Tá dliteanais chontrapháirte sa chóras agus freagraíonn siad do na sócmhainní airgeadais a aicmítear sa chatagóir seo, seachas an chuid sin d’ór airgeadaíochta arb órbhuillean í.

                     Ór airgeadaíochta (AF.11)

                     Ór a bhfuil teideal ag údaráis airgeadaíochta air nó a bhfuil teideal ag údaráis eile air agus atá faoi réir rialú éifeachtach na n-údarás airgeadaíochta, agus atá sealbhaithe mar shócmhainn chúlchiste. Áirítear ann órbhuillean (lena n-áirítear ór airgeadaíochta arna shealbhú i gcuntais leithdháilte óir) agus cuntais neamh-leithdháilte óir le neamhchónaithigh lena mbaineann cearta chun seachadadh óir a éileamh.

                     Cearta tarraingthe speisialta (CTSanna) (AF.12)

                     Sócmhainní cúlchiste idirnáisiúnta arna gcruthú ag an gCiste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta (CAI) agus arna leithdháileadh ar a chomhaltaí chun na sócmhainní cúlchiste atá ann cheana a fhorlíonadh.

                     Airgeadra agus taiscí (AF.2)

                     Airgeadra atá i gcúrsaíocht agus taiscí, in airgeadra náisiúnta agus in airgeadra eachtrach.

                     Airgeadra (AF.21)

                     Is éard is airgeadra ann, nótaí agus monaí a eisíonn nó a údaraíonn údaráis airgeadaíochta.

                     Taiscí inaistrithe (AF.22)

                     Taiscí is féidir a mhalartú ar airgeadra ar éileamh ar par agus is féidir a úsáid go díreach chun íocaíochtaí a dhéanamh le seic, dréacht, ordú gíoró, dochar díreach/creidmheas, nó le háis íocaíochta dírí eile, gan srianta agus gan pionós ar bith ag gabháil leo.

                     Suíomhanna idirbhainc (AF.221)

                     Taiscí is inaistrithe idir bhainc.

                     Taiscí inaistrithe eile (AF.229)

                     Taiscí inaistrithe seachas suíomhanna idirbhainc.

                     Taiscí eile (AF.29)

                     Is taiscí seachas taiscí inaistrithe iad taiscí eile. Ní féidir taiscí eile a úsáid chun íocaíochtaí a dhéanamh ach amháin tráth a n-aibíochta nó tar éis tréimhse fógartha chomhaontaithe, agus níl siad inmhalartaithe i gcomhair airgeadra nó taiscí inaistrithe gan srian nó pionós suntasach éigin.

                     Urrúis fiachais (AF.3)

                     Ionstraimí airgeadais soshannta atá ina bhfianaise ar fhiach. Tagraíonn “soshannta” don fhiric go bhfuil an úinéireacht dhlíthiúil inaistrithe go héasca ó úinéir amháin go húinéir eile trí sheachadadh nó trí fhormhuiniú. Le bheith cáilithe mar ionstraim shoshannta, ní mór urrús fiachais a bheith ceaptha le go bhféadfar é a thrádáil ar mhalartán eagraithe nó ar mhargadh thar an gcuntar, ach ní gá a léiriú go bhfuil trádáil iarbhír ann.

                     Urrúis fiachais ghearrthéarmacha (AF.31)

                     Urrúis fiachais arb aon bhliain amháin nó níos lú a n-aibíocht bhunaidh agus urrúis fiachais atá inaisíoctha ar éileamh ón gcreidiúnaí.

                     Urrúis fiachais fhadtéarmacha (AF.32)

                     Urrúis fiachais ar de bhreis ar aon bhliain amháin a n-aibíocht bhunaidh nó urrúis fiachais nach bhfuil aon aibíocht luaite leo.

                     Iasachtaí (AF.4)

                     Sócmhainní airgeadais arna gcruthú nuair a thugann creidiúnaithe cistí ar iasacht d’fhéichiúnaithe, cibé acu go díreach nó trí bhróicéirí, atá fianaithe le doiciméid dhoshannta nó nach bhfuil fianaithe le doiciméid.

                     Iasachtaí gearrthéarmacha (AF.41)

                     Iasachtaí le haibíocht bhunaidh d’aon bhliain amháin nó níos lú agus iasachtaí atá inaisíoctha ar éileamh ón gcreidiúnaí.

                     Iasachtaí fadtéarmacha (AF.42)

                     Iasachtaí le haibíocht bhunaidh de bhreis ar aon bhliain amháin nó iasachtaí nach bhfuil aon aibíocht luaite leo.

                     Cothromas agus scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta (AF.5)

                     Sócmhainní airgeadais atá in ionannas le cearta maoine ar chorparáidí nó ar shamhailchorparáidí. Tugann sócmhainní airgeadais den sórt sin teideal dá sealbhóirí, de ghnáth, sciar i mbrabúis na gcorparáidí nó na samhailchorparáidí a bheith acu agus sciar ina nglansócmhainní a bheith acu i gcás leachtaithe.

                     Cothromas (AF.51)

                     Sócmhainní airgeadais a aithníonn éilimh ar luach iarmharach corparáide nó samhailchorparáide, tar éis éilimh na gcreidiúnaithe go léir a ghlanadh.

                     Scaireanna liostaithe (AF.511)

                     Urrúis chothromais a liostaítear ar mhalartán. Is féidir gurb é atá i gceist sa mhalartán sin stocmhalartán aitheanta nó aon chineál margaidh thánaistigh eile. Tugtar scaireanna luaite ar scaireanna liostaithe freisin. Is ionann praghsanna luaite a bheith ann ar scaireanna atá liostaithe ar mhalartán agus a rá go bhfuil praghsanna reatha an mhargaidh ar fáil go réidh de ghnáth.

                     Scaireanna neamhliostaithe (AF.512)

                     Urrúis chothromais le praghsanna nach bhfuil liostaithe ar stocmhalartán aitheanta nó ar mhargadh tánaisteach de chineál eile.

                     Cothromas eile (AF.519)

                     Gach cineál cothromais seachas na cothromais sin atá aicmithe i bhfochatagóir AF.511 agus i bhfochatagóir AF.512.

                     Scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta (AF.52)

                     Scaireanna, i gcás struchtúr corparáideach a úsáid, nó aonaid, i gcás struchtúr iontaobhais a úsáid. Úsáideann cistí infheistíochta iad, ar gnóthais chomhinfheistíochta iad trína gcomhthiomsaíonn infheisteoirí cistí le haghaidh infheistíochta i sócmhainní airgeadais agus/nó sócmhainní neamhairgeadais.

                     Scaireanna/aonaid i gcistí margaidh airgid (AF.521)

                     Maidir le scaireanna nó aonaid i gcistí margaidh airgid (CMA), eisíonn cistí margaidh airgid iad atá ina gcistí infheistíochta nach n-infheistíonn ach in urrúis fiachais ghearrthéarmacha amhail billí státchiste, deimhnithe taisce agus páipéar tráchtála nó a infheistíonn iontu sin go príomha agus atá ina gcistí infheistíochta a infheistíonn freisin in urrúis fiachais fhadtéarmacha le haibíocht iarmharach ghearrthéarmach. Féadfaidh scaireanna nó aonaid i gcistí margaidh airgid a bheith inaistrithe agus is minic a mheastar gur dlúthionadaithe taiscí iad.

                     Scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta neamh-CMA (AF.522)

                     Tá scaireanna nó aonaid i gcistí infheistíochta, seachas scaireanna nó aonaid CMA, in ionannas le héileamh ar chuid de luach ciste infheistíochta seachas ciste margaidh airgid. Maidir le scaireanna nó aonaid i gcistí infheistíochta seachas scaireanna nó aonaid CMA, eisíonn cistí infheistíochta iad atá ina gcistí infheistíochta a infheistíonn i réimse sócmhainní lena n-áirítear urrúis fiachais, cothromas, infheistíochtaí a bhaineann le tráchtearraí, eastát réadach, scaireanna i gcistí infheistíochta eile agus sócmhainní struchtúrtha.

                     Scéimeanna árachais agus pinsean agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe (AF.6)

                     Sócmhainní airgeadais sealbhóirí polasaithe nó tairbhithe agus dliteanais árachóirí, cistí pinsin, nó eisitheoirí ráthaíochtaí caighdeánaithe.

                     Cúlchistí teicniúla árachais neamhshaoil (AF.61)

                     Sócmhainní airgeadais atá in ionannas le héilimh sealbhóirí polasaithe in aghaidh cuideachtaí árachais neamhshaoil i bhfoirm préimheanna neamhthuillte arna n-íoc agus éileamh tabhaithe.

                     Teidlíochtaí árachais saoil agus blianachta (AF.62)

                     Sócmhainní airgeadais atá in ionannas le héilimh sealbhóirí polasaithe agus blianachta in aghaidh cúlchistí teicniúla corparáidí a sholáthraíonn árachas saoil.

                     Teidlíochtaí pinsean (AF.63)

                     Sócmhainní airgeadais atá ag idir phinsinéirí atá ann cheana agus phinsinéirí todhchaí in aghaidh a mbainisteoir cistí pinsin, i.e. a bhfostóir(í), scéim arna ceapadh ag na fostóirí chun cistí pinsin a íoc mar chuid de chomhaontú cúitimh idir an fostóir agus an fostaí nó árachóir saoil (nó neamhshaoil).

                     Éilimh chistí pinsin ar bhainisteoirí cistí pinsin (AF.64)

                     Sócmhainní airgeadais atá in ionannas le héilimh chistí pinsin ar a mbainisteoir cistí pinsin i gcás aon easnaimh, agus sócmhainní airgeadais atá in ionannas le héilimh an bhainisteora cistí pinsin ar chistí pinsin i gcás aon bharrachais, e.g. i gcás ina bhfuil an t-ioncam ó infheistíocht níos mó ná an méadú ar theidlíochtaí agus inar féidir an difríocht a íoc leis an mbainisteoir cistí pinsin.

                     Teidlíochtaí sochar neamhphinsean (AF.65)

                     Barrachas na nglan-ranníocaíochtaí i gcomparáid le sochair mar mhéadú ar dhliteanas na scéime árachais i leith na dtairbhithe.

                     Soláthairtí i gcomhair glaonna faoi ráthaíochtaí caighdeánaithe (AF.66)

                     Sócmhainní airgeadais atá ag sealbhóirí ráthaíochtaí caighdeánaithe in aghaidh corparáidí a sholáthraíonn ráthaíochtaí caighdeánaithe.

                     Díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe (AF.7)

                     Sócmhainní airgeadais nasctha le sócmhainn airgeadais, sócmhainn neamhairgeadais nó innéacs, trínar féidir rioscaí sonracha airgeadais a thrádáil ar mhargaí airgeadais ar leithligh.

                     Díorthaigh airgeadais (AF.71)

                     Sócmhainní airgeadais amhail roghanna, réamhchonarthaí agus díorthaigh chreidmheasa.
                     Is éard is roghanna (AF.711) ann, idir roghanna intrádála agus roghanna thar an gcuntar (OTC) conarthaí lena dtugtar an ceart, seachas an oibleagáid, do shealbhóir na rogha sócmhainn airgeadais nó neamhairgeadais (an ionstraim bhunúsach) a cheannach (céadrogha ar cheannach) ó eisitheoir na rogha (an geallaí rogha) nó a dhíol (céadrogha ar dhíol) leis, ar phraghas réamhdhearbhaithe (an praghas ceangail) laistigh de thréimhse áirithe ama (rogha Mheiriceánach) nó ar dháta áirithe (rogha Eorpach). Forbraíodh cuid mhór comhstraitéisí bunaithe ar na bunstraitéisí sin, amhail béar-raonta céadroghanna ar cheannach is ar dhíol, bulla-raonta céadroghanna ar cheannach is ar dhíol nó teaglaim de bhulla-raonta is de bhéar-raonta céadroghanna. Díorthaíodh roghanna coimhthíocha le struchtúir choimpléascacha íocaíochta ó na cineálacha roghanna sin.
                     Is éard atá i réamhchonarthaí (AF.712) conarthaí neamhchoinníollacha airgeadais faoina gcomhaontaíonn dhá chontrapháirtí méid áirithe de shócmhainn bhunúsach (airgeadais nó neamhairgeadais) a mhalartú ag praghas comhaontaithe an chonartha (an praghas ceangail) ar dháta sonraithe.
                     Tá díorthaigh chreidmheasa i bhfoirm conarthaí de chineál réamhchonarthaí agus conarthaí de chineál céadrogha a bhfuil mar phríomhaidhm leo riosca creidmheasa a thrádáil. Ceapadh iad chun trádáil a dhéanamh i riosca mainneachtana iasachta agus urrúis. Cosúil le díorthaigh airgeadais eile is minic a dhéantar iad a tharraingt suas faoi mháistir-chomhaontuithe dlíthiúla caighdeánacha agus bíonn baint acu le nósanna imeachta comhthaobhacha agus éarlaise, a fhágann gur féidir luacháil ar an margadh a dhéanamh. Déantar rioscaí creidmheasa a aistriú idir díoltóir an riosca (glacadóir an urrúis) agus ceannaitheoir an riosca (díoltóir an urrúis) bunaithe ar phréimh. I gcás mainneachtana creidmheasa, íocann ceannaitheoir an riosca airgead tirim le díoltóir an riosca.

                     Scair-roghanna fostaithe (AF.72)

                     Sócmhainní airgeadais i bhfoirm comhaontuithe arna ndéanamh ar dháta áirithe (dáta an “deonaithe”) faoinar féidir le fostaí líon áirithe scaireanna de stoc an fhostóra a cheannach ag praghas luaite (an praghas “ceangail”) ag am sonraithe (dáta an “dílsithe”) nó laistigh de thréimhse (tréimhse an “fheidhmithe”) díreach tar éis dháta an dílsithe.

                     Cuntais eile infhála/iníoctha (AF.8)

                     Sócmhainní airgeadais arna gcruthú mar chontrapháirt idirbhirt airgeadais nó idirbhirt neamhairgeadais i gcásanna ina bhfuil difríocht uainiúcháin idir an t-idirbheart sin agus an íocaíocht chomhfhreagrach.

                     Creidmheasanna trádála agus airleacain (AF.81)

                     Sócmhainní airgeadais a thagann chun cinn nuair a thugann soláthraithe earraí agus seirbhísí creidmheas díreach dá gcustaiméirí agus nuair a thugtar airleacain ar obair idir lámha nó ar obair atá le déanamh go fóill i bhfoirm réamhíocaíochta ag custaiméirí d’earraí agus seirbhísí nach bhfuair siad go fóill.

                     Cuntais eile infhála/iníoctha, gan creidmheasanna trádála agus airleacain a áireamh (AF.89)

                     Sócmhainní airgeadais a thagann chun cinn ó dhifríochtaí uainiúcháin idir idirbhearta dáileacháin nó idirbhearta airgeadais ar an margadh tánaisteach agus an íocaíocht chomhfhreagrach.

                     Ítimí le meabhrú

                     Tá trí ítim le meabhrú sa chóras a thaispeánann sócmhainní nach bhfuil sainaitheanta ar leithligh sa chreat lárnach agus a bhfuil spéis anailíseach níos sainfheidhmí ag baint leo.

                     Earraí marthanacha tomhaltais (AN.m)

                     Earraí marthanacha arna bhfáil mar éadáil ag teaghlaigh i gcomhair tomhaltais chríochnaithigh (i.e. ítimí nach bhfuil in úsáid ag teaghlaigh mar stórtha luacha nó ag gnóthais neamhchorpraithe atá faoi úinéireacht teaghlach chun críoch táirgthe).

                     Infheistíocht dhíreach eachtrach (AF.m1)

                     Tá baint ag infheistíocht dhíreach eachtrach le gaolmhaireacht fhadtéarmach a léiríonn leas buan ag aonad institiúideach cónaitheach de chuid geilleagair amháin (an “t-infheisteoir díreach”) in aonad institiúideach cónaitheach de chuid geilleagair eile. Is é cuspóir an infheisteora dhírigh méid suntasach tionchair a bheith aige ar bhainistíocht an aonaid a bhfuil infheistíocht déanta aige ann.

                     Iasachtaí neamhthuillmheacha (AF.m2)

                     Iasacht neamhthuillmheach atá in iasacht nuair atá íocaíochtaí úis nó íocaíochtaí i leith na príomhshuime 90 lá thar téarma ar a laghad nó nuair a rinneadh ús atá iníoctha le 90 lá nó níos mó a chaipitliú, a athmhaoiniú nó a mhoilliú trí chomhaontú, nó nuair atá íocaíochtaí níos lú ná 90 lá thar téarma, ach go bhfuil údar amhrais ann nach n-íocfar iad go hiomlán (achainí á dhéanamh ar fhéimheacht ag féichiúnaí mar shampla).

            IARSCRÍBHINN 7.2

            SEICHEAMH ÓN gCLÁR COMHARDAITHE TOSAIGH GO dTÍ AN CLÁR COMHARDAITHE DEIRIDH

         In Iarscríbhinn 7.2 taispeántar seicheamh ón gclár comhardaithe tosaigh go dtí an clár comhardaithe deiridh ina léirítear mionsonraí gach catagóra sócmhainne maidir leis na bealaí éagsúla a n-athraíonn luach an chláir chomhardaithe: trí idirbhearta nó athruithe eile ar mhéid na sócmhainní agus gnóthachain agus caillteanais sealúchais.

                     Aicmiú sócmhainní, dliteanas agus glanfhiúchais

                     IV.1
                     Clár comhardaithe tosaigh

                     III.1 agus III.2
                     Idirbhearta

                     III.3.1
                     Athruithe eile ar an méid

                     III.3.2
                     Gnóthachain sealúchais agus caillteanais sealúchais

                     IV.3
                     Clár comhardaithe deiridh

                     III.3.2.1
                     Gnóthachain neodracha agus caillteanais neodracha sealúchais

                     III.3.2.2
                     Gnóthachain réadacha agus caillteanais réadacha sealúchais

                     Sócmhainní neamhairgeadais

                     AN

                     P.5, NP

                     K.1, K.2, K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN

                     Sócmhainní táirgthe neamhairgeadais

                     AN.1

                     P.5

                     K.1, K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.1

                     Sócmhainní seasta (3)

                     AN.11

                     P.51g, P.51c

                     K.1, K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.11

                     Teaghaisí

                     AN.111

                     P.51g, P.51c

                     K.1, K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.111

                     Foirgnimh agus déanmhais eile

                     AN.112

                     P.51g, P.51c

                     K.1, K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.112

                     Innealra agus trealamh

                     AN.113

                     P.51g, P.51c

                     K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.113

                     Córais armán

                     AN.114

                     P.51g, P.51c

                     K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.114

                     Acmhainní bitheolaíocha saothraithe

                     AN.115

                     P.51g, P.51c

                     K.1, K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.115

                     Táirgí maoine intleachtúla

                     AN.117

                     P.51g, P.51c

                     K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.117

                     Fardail de réir cineáil fardail

                     AN.12

                     P.52

                     K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.12

                     Earraí luachmhara

                     AN.13

                     P.53

                     K.1, K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.13

                     Sócmhainní neamhtháirgthe neamhairgeadais

                     AN.2

                     NP

                     K.1, K.21, K.22, K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.2

                     Acmhainní nádúrtha

                     AN.21

                     NP.1

                     K.1, K.21, K.22, K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.21

                     Talamh

                     AN.211

                     NP.1

                     K.1, K.22, K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.211

                     Cúltaiscí mianraí agus fuinnimh

                     AN.212

                     NP.1

                     K.1, K.21, K.22, K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.212

                     Acmhainní bitheolaíocha neamhshaothraithe

                     AN.213

                     NP.1

                     K.1, K.21, K.22, K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.213

                     Acmhainní uisce

                     AN.214

                     NP.1

                     K.1, K.21, K.22, K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.214

                     Acmhainní nádúrtha eile

                     AN.215

                     NP.1

                     K.1, K.22, K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.215

                     Speictrim raidió

                     AN.2151

                     NP.1

                     K.1, K.22, K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.2151

                     Eile

                     AN.2159

                     NP.1

                     K.1, K.21, K.22, K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.2159

                     Conarthaí, léasanna agus ceadúnais

                     AN.22

                     NP.2

                     K.1, K.22, K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.22

                     Ceannacháin lúide díolacháin cáilmheasa agus sócmhainní margaíochta

                     AN.23

                     NP.3

                     K.1, K.22, K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AN.23

                     Sócmhainní airgeadais/dliteanais airgeadais (4)

                     AF

                     F

                     K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AF

                     Ór airgeadaíochta agus CTSanna

                     AF.1

                     F.1

                     K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AF.1

                     Airgeadra agus taiscí

                     AF.2

                     F.2

                     K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AF.2

                     Urrúis fiachais

                     AF.3

                     F.3

                     K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AF.3

                     Iasachtaí

                     AF.4

                     F.4

                     K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AF.4

                     Cothromas agus scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta

                     AF.5

                     F.5

                     K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AF.5

                     Scéimeanna árachais agus pinsean agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe

                     AF.6

                     F.6

                     K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AF.6

                     Díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe

                     AF.7

                     F.7

                     K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AF.7

                     Cuntais eile infhála/iníoctha

                     AF.8

                     F.8

                     K.3, K.4, K.5, K.61, K.62

                     K.71

                     K.72

                     AF.8

                     Glanfhiúchas

                     B.90

                     B.101

                     B.102

                     B.1031

                     B.1032

                     B.90

                        Ítimí comhardaithe

                     B.10

                     Athruithe ar ghlanfhiúchas

                     B.101

                     Athruithe ar ghlanfhiúchas i ngeall ar choigilt agus aistrithe caipitil

                     B.102

                     Athruithe ar ghlanfhiúchas i ngeall ar athruithe eile ar mhéid na sócmhainní

                     B.103

                     Athruithe ar ghlanfhiúchas i ngeall ar ghnóthachain ainmniúla agus ar chaillteanais ainmniúla sealúchais

                     B.1031

                     Athruithe ar ghlanfhiúchas i ngeall ar ghnóthachain neodracha agus ar chaillteanais neodracha sealúchais

                     B.1032

                     Athruithe ar ghlanfhiúchas i ngeall ar ghnóthachain réadacha agus ar chaillteanais réadacha sealúchais

                     B.90

                     Glanfhiúchas

                        Idirbhearta sócmhainní airgeadais agus dliteanas airgeadais

                     F

                     Idirbhearta sócmhainní airgeadais agus dliteanas airgeadais

                     F.1

                     Ór airgeadaíochta agus CTSanna

                     F.2

                     Airgeadra agus taiscí

                     F.3

                     Urrúis fiachais

                     F.4

                     Iasachtaí

                     F.5

                     Cothromas agus scaireanna/aonaid i gcistí infheistíochta

                     F.6

                     Scéimeanna árachais agus pinsean agus scéimeanna ráthaíochta caighdeánaithe

                     F.7

                     Díorthaigh airgeadais agus scair-roghanna fostaithe

                     F.8

                     Cuntais eile infhála/iníoctha

                        Idirbhearta earraí agus seirbhísí

                     P.5

                     Ollfhoirmiú caipitil

                     P.51g

                     Ollfhoirmiú caipitil sheasta

                     P.51c

                     Ídiú an chaipitil sheasta (–)

                     P.511

                     Éadálacha lúide diúscairtí sócmhainní seasta

                     P.5111

                     Éadálacha sócmhainní seasta nua

                     P.5112

                     Éadálacha sócmhainní seasta atá ann cheana

                     P.5113

                     Diúscairtí sócmhainní seasta atá ann cheana

                     P.512

                     Costais a ghabhann le haistriú úinéireachta sócmhainní neamhtháirgthe

                     P.52

                     Athruithe ar fhardail

                     P.53

                     Éadálacha lúide diúscairtí earraí luachmhara

                        Iontrálacha carntha eile

                     NP

                     Éadálacha lúide diúscairtí sócmhainní neamhtháirgthe

                     NP.1

                     Éadálacha lúide diúscairtí acmhainní nádúrtha

                     NP.2

                     Éadálacha lúide diúscairtí conarthaí, léasanna agus ceadúnas

                     NP.3

                     Ceannacháin lúide díolacháin cáilmheasa agus sócmhainní margaíochta

                     K.1

                     Taispeánadh eacnamaíoch sócmhainní

                     K.2

                     Imeacht eacnamaíoch sócmhainní neamhtháirgthe

                     K.21

                     Ídiú acmhainní nádúrtha

                     K.22

                     Imeacht eacnamaíoch eile sócmhainní neamhtháirgthe

                     K.3

                     Caillteanais i ngeall ar thubaistí

                     K.4

                     Urghabhálacha neamhchúitithe

                     K.5

                     Athruithe eile ar an méid g.a.e.

                     K.6

                     Athruithe ar aicmiú

                     K.61

                     Athruithe ar aicmiú earnála agus ar struchtúr

                     K.62

                     Athruithe ar aicmiú sócmhainní agus dliteanas

                     K.7

                     Gnóthachain ainmniúla agus caillteanais ainmniúla sealúchais

                     K.71

                     Gnóthachain neodracha agus caillteanais neodracha sealúchais

                     K.72

                     Gnóthachain réadacha agus caillteanais réadacha sealúchais

            (1)  Ítim le meabhrú AN.m: earraí marthanacha tomhaltais.

            (2)  Ítimí le meabhrú AF.m1 Infheistíocht dhíreach eachtrach; AF.m2: Iasachtaí neamhthuillmheacha.

            (3)  Ítim le meabhrú: AN.m: Earraí marthanacha tomhaltais.

            (4)  Ítimí le meabhrú: AF.m1: Infheistíocht dhíreach eachtrach; AF.m2: Iasachtaí neamhthuillmheacha.

         CAIBIDIL 8

            SEICHEAMH NA gCUNTAS

            RÉAMHRÁ

                     8.01

                     Leagtar amach sa Chaibidil seo mionsonraí na gcuntas agus na gclár comhardaithe i seicheamh cuntas na gcuntas náisiúnta. Leagtar amach ann freisin idirghníomhaíochtaí an gheilleagair intíre leis an gcuid eile den domhan sa seicheamh céanna. Tá tuairisc ar an gcuntas earraí agus seirbhísí freisin, ag léiriú an chomhionannais chuntasaíochta atá mar bhonn le soláthar agus úsáid earraí agus seirbhísí. Sa deireadh thiar, léirítear ann sraith chomhtháite na gcuntas eacnamaíoch mar a dtaispeántar gach earnáil sa chuntas céanna le hiontrálacha cuntais i bhfoirm chomhiomlánaithe.

            Seicheamh na gcuntas

                     8.02

                     Déantar taifeadadh i CCE ar shreafaí agus ar stoic i sraith ordaithe cuntas a thugann tuairisc ar an timthriall eacnamaíoch a thosaíonn le táirgeadh agus giniúint ioncam, go dtí dáileadh agus athdháileadh ioncaim, agus úsáid ioncaim le haghaidh tomhaltais chríochnaithigh. Ansin déantar taifead i CCE ar an úsáid a bhaintear as a bhfuil fágtha i bhfoirm choigilte chun foráil a dhéanamh maidir le carnadh sócmhainní, idir shócmhainní neamhairgeadais agus sócmhainní airgeadais.

                     8.03

                     Léiríonn gach cuntas acmhainní agus úsáidí, agus déantar iad a chomhardú trí ítim chomhardaithe a thabhairt isteach, ar thaobh na n-úsáidí den chuntas de ghnáth. Tugtar an ítim chomhardaithe ar aghaidh chuig an gcéad chuntas eile mar an chéad iontráil ar thaobh na n-acmhainní.
                     Soláthraíonn an taifeadadh struchtúrtha idirbheart i gcomhréir le hanailís loighciúil ar an saol eacnamaíoch na comhiomláin is gá chun earnáil nó fo-earnáil institiúideach, nó an geilleagar iomlán a scrúdú. Ceapadh miondealú na gcuntas chun an fhaisnéis eacnamaíoch is tábhachtaí a nochtadh, agus buneilimint den fhaisnéis arna nochtadh is ea an ítim chomhardaithe.

                     8.04

                     Tá na cuntais roinnte i dtrí chatagóir:

                                 (a)

                                 cumhdaíonn na cuntais reatha táirgeadh ioncaim agus an ghiniúint, an dáileadh agus an t-athdháileadh ioncaim a bhaineann leis agus úsáid an ioncaim i bhfoirm tomhaltais chríochnaithigh. Déantar an t-ioncam nach n-úsáidtear go díreach le haghaidh tomhaltais chríochnaithigh a nochtadh san ítim chomhardaithe, “coigilt”, ítim a thugtar ar aghaidh chuig na cuntais charntha mar an chéad iontráil ar thaobh na n-acmhainní den chuntas caipitil;

                                 (b)

                                 déanann na cuntais charntha anailís ar athruithe ar shócmhainní agus ar dhliteanais na n-aonad agus ceadaíonn siad an t-athrú ar ghlanfhiúchas (an difríocht idir sócmhainní agus dliteanais) a thaifeadadh;

                                 (c)

                                 taispeánann na cláir chomhardaithe iomlán na sócmhainní agus na ndliteanas ag tús agus ag deireadh na tréimhse cuntasaíochta, mar aon lena nglanfhiúchas. Feictear na sreafaí a bhaineann le gach ítim shócmhainne agus gach ítim dhliteanais arna dtaifeadadh sna cuntais charntha arís sa chuntas athruithe ar an gclár comhardaithe.

                     8.05

                     Tá feidhm ag seicheamh na gcuntas maidir le haonaid institiúideacha, earnálacha agus fo-earnálacha institiúideacha, agus leis an ngeilleagar iomlán.

                     8.06

                     Bunaítear na hítimí comhardaithe i bhfoirm chomhlán agus i bhfhoirm ghlan araon. Is foirmeacha comhlána iad i gcás ina ríomhtar iad roimh ídiú an chaipitil sheasta a asbhaint agus is glanfhoirmeacha iad i gcás ina ríomhtar iad tar éis na hasbhainte sin. Tá níos mó tábhachta ag baint le hítimí comhardaithe ioncaim a chur in iúl i nglanfhoirmeacha, ós rud é go bhfuil glaoch ar ioncam indiúscartha i gceist le hídiú caipitil agus nach mór an glaoch sin a shásamh má táthar chun stoc caipitil an gheilleagair a chothabháil.

                     8.07

                     Déantar na cuntais a chur i láthair ar dhá shlí:

                                 (a)

                                 i bhfoirm cuntas eacnamaíoch comhtháite, ag taispeáint na gcuntas a bhaineann leis na hearnálacha institiúideacha go léir, leis an ngeilleagar iomlán agus leis an gcuid eile den domhan i dtábla amháin;

                                 (b)

                                 i bhfoirm seichimh cuntas, ag tabhairt faisnéise níos mionsonraithe. Tá na táblaí a thaispeánann cur i láthair gach cuntais faoi seach tugtha sa roinn den Chaibidil seo dar teideal “Seicheamh na gcuntas”.

                     8.08

                     Taispeánann Tábla 8.1 cur i láthair sionoptach de na cuntais, na hítimí comhardaithe agus na príomh-chomhiomláin. Ní thaispeántar an cód le haghaidh na bpríomh-chomhiomlán sa tábla, ach is ionann é agus an cód le haghaidh na n-ítimí comhardaithe, móide réiltín i ndiaidh an huimhreach. I gcás “Comhardú ioncam príomha” mar shampla, is é B.5g an cód agus is é B.5*g an cód le haghaidh an phríomh-chomhiomláin Ollioncam Náisiúnta.

                     8.09

                     Taispeántar na hítimí comhardaithe sa tábla i bhfoirm chomhlán, rud a thugann an “g” sa chód le fios. Is ann do ghlanfhoirm le haghaidh gach cóid den sórt sin, is é sin le rá foirm as ar asbhaineadh an meastachán le haghaidh ídiú caipitil. Mar shampla, is é B.1g an cód le haghaidh “breisluach, comhlán” agus is é B.1n an cód don choibhéis ghlan (breisluach, glan), is é sin tar éis ídiú caipitil a asbhaint.

                        Tábla 8.1 —   Cur i láthair sionoptach na gcuntas, na n-ítimí comhardaithe agus na bpríomh-chomhiomlán

                                 Cuntais

                                 Ítimí comhardaithe

                                 Príomh-chomhiomláin

                                 Seicheamh iomlán na gcuntas le haghaidh earnálacha institiúideacha

                                 Cuntais reatha

                                 I.

                                 Cuntas táirgeachta

                                 I.

                                 Cuntas táirgeachta

                                 B.1g

                                 Breisluach, comhlán

                                 Olltáirgeacht intíre (OTI)

                                 II.

                                 Cuntais dáilte agus úsáide ioncaim

                                 II.1

                                 Cuntais dáilte phríomha ioncaim

                                 II.1.1

                                 Cuntas giniúna ioncaim

                                 B.2g B.3g

                                 Barrachas oibriúcháin, comhlán Ioncam measctha, comhlán

                                 II.1.2

                                 Cuntas leithdháilte ioncaim phríomha

                                 II.1.2.1

                                 Cuntas ioncaim fhiontraíoch

                                 B.4g

                                 Ioncam fiontraíoch, comhlán

                                 II.1.2.2

                                 Cuntas leithdháilte ioncaim phríomha eile

                                 B.5g

                                 Comhardú ioncam príomha, comhlán

                                 Ollioncam náisiúnta, (OIN)

                                 II.2

                                 Cuntas dáilte thánaistigh ioncaim

                                 B.6g

                                 Ioncam indiúscartha, comhlán

                                 Ollioncam indiúscartha náisiúnta

                                 II.3

                                 Cuntas athdháilte ioncaim chomhchineáil

                                 B.7g

                                 Ioncam indiúscartha coigeartaithe, comhlán

                                 II.4

                                 Cuntas úsáide ioncaim

                                 II.4.1

                                 Cuntas úsáide ioncaim indiúscartha

                                 B.8g

                                 Coigilt, comhlán

                                 Ollchoigilt náisiúnta

                                 II.4.2

                                 Cuntas úsáide ioncaim indiúscartha choigeartaithe

                                 Cuntais charntha

                                 III.

                                 Cuntais charntha

                                 III.1

                                 Cuntas caipitil

                                 III.1.1

                                 Cuntas athraithe ar ghlanfhiúchas i ngeall ar choigilt agus aistrithe caipitil

                                 B.101

                                 Athrú ar ghlanfhiúchas i ngeall ar choigilt agus aistrithe caipitil

                                 III.1.2

                                 Cuntas éadálacha sócmhainní neamhairgeadais

                                 B.9

                                 Glaniasachtú/glaniasachtaíocht

                                 III.2

                                 Cuntas airgeadais

                                 B.9

                                 Glaniasachtú/glaniasachtaíocht

                                 III.3

                                 Cuntas athruithe eile ar na sócmhainní

                                 III.3.1

                                 Cuntas athruithe eile ar mhéid na sócmhainní

                                 B.102

                                 Athruithe ar ghlanfhiúchas i ngeall ar athruithe eile ar mhéid na sócmhainní

                                 III.3.2

                                 Cuntais athluachála

                                 B.103

                                 Athruithe ar ghlanfhiúchas i ngeall ar ghnóthachain ainmniúla/caillteanais ainmniúla sealúchais

                                 III.3.2.1

                                 Cuntas gnóthachan/caillteanas neodrach sealúchais

                                 B.1031

                                 Athruithe ar ghlanfhiúchas i ngeall ar ghnóthachain neodracha/caillteanais neodracha sealúchais

                                 II.3.2.2

                                 Cuntas gnóthachan/caillteanas réadach sealúchais

                                 B.1032

                                 Athruithe ar ghlanfhiúchas i ngeall ar ghnóthachain/caillteanais réadacha sealúchais

                                 Cláir chomhardaithe

                                 IV.

                                 Cláir chomhardaithe

                                 IV.1

                                 Clár comhardaithe tosaigh

                                 B.90

                                 Glanfhiúchas

                                 Fiúchas náisiúnta

                                 IV.2

                                 Athruithe ar an gclár comhardaithe

                                 B.10

                                 Athrú ar ghlanfhiúchas, iomlán

                                 Athrú ar fhiúchas náisiúnta

                                 IV.3

                                 Clár comhardaithe deiridh

                                 B.90

                                 Glanfhiúchas

                                 Fiúchas náisiúnta

                        Tábla 8.1 —   Cur i láthair sionoptach na gcuntas, na n-ítimí comhardaithe agus na bpríomh-chomhiomlán (ar lean)

                                 Cuntais

                                 Ítimí comhardaithe

                                 Príomh-chomhiomláin

                                 Cuntais idirbheart

                                 0.

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 An chuid eile den domhan (cuntas idirbheart seachtrach)

                                 Cuntas reatha

                                 V.

                                 An chuid eile den domhan

                                 V.I

                                 Cuntas seachtrach earraí agus seirbhísí

                                 B.11

                                 Comhardú seachtrach earraí agus seirbhísí

                                 Comhardú seachtrach earraí agus seirbhísí

                                 V.II

                                 Cuntas seachtrach ioncaim phríomha agus aistrithe reatha

                                 B.12

                                 Comhardú seachtrach reatha

                                 Comhardú seachtrach reatha

                                 Cuntais charntha

                                 V.III

                                 Cuntais charntha sheachtracha

                                 V.III.1

                                 Cuntas caipitil

                                 V.III.1.1

                                 Cuntas athruithe ar ghlanfhiúchas i ngeall ar an gcomahrdú seachtrach reatha agus aistrithe caipitil

                                 B.101

                                 Athruithe ar ghlanfhiúchas i ngeall ar chomhardú seachtrach reatha agus ar aistrithe caipitil

                                 V.III.1.2

                                 Cuntas éadálacha sócmhainní neamhairgeadais

                                 B.9

                                 Glaniasachtú/glaniasachtaíocht

                                 V.III.2

                                 Cuntas airgeadais

                                 B.9

                                 Glaniasachtú/glaniasachtaíocht

                                 Glaniasachtú/glaniasachtaíocht

                                 V.III.3

                                 Cuntas athruithe eile ar na sócmhainní

                                 V.III.3.1

                                 Cuntas athruithe eile ar mhéid na sócmhainní

                                 B.102

                                 Athruithe ar ghlanfhiúchas i ngeall ar athruithe eile ar mhéid na sócmhainní

                                 V.III.3.2

                                 Cuntais athluachála

                                 B.103

                                 Athruithe ar ghlanfhiúchas i ngeall ar ghnóthachain ainmniúla/caillteanais ainmniúla sealúchais

                                 Cláir chomhardaithe

                                 V.IV

                                 Cuntas seachtrach sócmhainní agus dliteanas

                                 V.IV.1

                                 Clár comhardaithe tosaigh

                                 B.90

                                 Glanfhiúchas

                                 Glansuíomh seachtrach airgeadais

                                 V.IV.2

                                 Athruithe ar an gclár comhardaithe

                                 B.10

                                 Athruithe ar ghlanfhiúchas

                                 V.IV.3

                                 Clár comhardaithe deiridh

                                 B.90

                                 Glanfhiúchas

                                 Glansuíomh seachtrach airgeadais

            SEICHEAMH NA gCUNTAS

            Cuntais reatha

               Cuntas táirgeachta (I)

                     8.10

                     Taispeántar i gcuntas táirgeachta (I) na hidirbhearta a bhaineann leis an bpróiseas táirgthe. Déantar an cuntas seo a tharraingt suas i gcás earnálacha institiúideacha agus i gcás tionscal. Áirítear aschur faoina acmhainní agus tomhaltas idirmheánach faoina úsáidí.

                     8.11

                     Léiríonn an cuntas táirgeachta ceann de na hítimí comhardaithe is tábhachtaí sa chóras — breisluach, nó an luach arna ghiniúint ag aon aonad atá i mbun gníomhaíochta táirgthe — agus comhiomlán ríthábhachtach: an olltáirgeacht intíre. Tá tábhacht ó thaobh an gheilleagair de ag baint le breisluach i gcomhair earnálacha institiúideacha agus tionscal araon.

                     8.12

                     Is féidir breisluach (ítim chomhardaithe an chuntais) a ríomh sula gcuirtear ídiú caipitil sheasta san áireamh nó ina dhiaidh sin, i.e. i bhfoirm chomhlán nó i bhfoirm ghlan. Ós rud é go luacháiltear an t-aschur ag na bunphraghsanna agus tomhaltas idirmheánach ag praghsanna na gceannaitheoirí, ní áirítear cánacha lúide fóirdheontais ar tháirgí i mbreisluach.

                     8.13

                     Sa bhreis ar aschur earraí agus seirbhísí, cuimsítear cánacha lúide fóirdheontais ar tháirgí faoi acmhainní sa chuntas táirgeachta ar leibhéal an gheilleagair iomláin. Sa chaoi sin is féidir an olltáirgeacht intíre (ag praghsanna an mhargaidh) a fháil mar ítim chomhardaithe. Is é B.1*g an cód le haghaidh na príomh-ítime comhardaithe comhiomlánaithe sin, breisluach ag leibhéal an gheilleagair iomláin arna choigeartú chun a bheith ag praghsanna an mhargaidh, agus is ionann sin agus OTI ag praghsanna an mhargaidh. Is é B.1*n cód na Glantáirgeachta Intíre (GTI).

                     8.14

                     Déantar seirbhísí idirghabhála airgeadais arna dtomhas go hindíreach (FISIM) a leithdháileadh ar úsáideoirí mar chostais. Mar gheall air sin, ní mór cuid d’íocaíochtaí úis le hidirghabhálaithe airgeadais a athaicmiú mar íocaíochtaí i leith seirbhísí, agus a leithdháileadh mar aschur tháirgeoirí na seirbhísí idirghabhála airgeadais. Déantar luach coibhéiseach a shainathaint mar thomhaltas úsáideoirí. Déanann an méid FISIM a leithdháiltear ar thomhaltas críochnaitheach, onnmhairí agus allmhairí difear do thomhas OTI.

                        Tábla 8.2 —   Cuntas I: Cuntas táirgeachta

                                 Úsáidí

                                 Iontrálacha comhfhreagracha in

                                 S.1

                                 S.15

                                 S.14

                                 S.13

                                 S.12

                                 S.11

                                 Iomlán

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 An chuid eile den domhan

                                 Geilleagar iomlán

                                 INBFTanna

                                 Teaghlaigh

                                 An rialtas ginearálta

                                 Corparáidí airgeadais

                                 Corparáidí neamh-airgeadais

                                 Idirbhearta agus ítimí comhardaithe

                                 3 604

                                 3 604

                                 P.1

                                 Aschur

                                 3 077

                                 3 077

                                 P.11

                                 Aschur margaidh

                                 147

                                 147

                                 P.12

                                 Aschur chun críche úsáide críochnaithí dílse

                                 380

                                 380

                                 P.13

                                 Aschur neamh-mhargaidh

                                 1 883

                                 1 883

                                 17

                                 115

                                 222

                                 52

                                 1 477

                                 P.2

                                 Tomhaltas idirmheánach

                                 133

                                 133

                                 D.21-D.31

                                 Cánacha lúide fóirdheontais ar tháirgí

                                 1 854

                                 1 854

                                 15

                                 155

                                 126

                                 94

                                 1 331

                                 B.1g/B.1*g

                                 Breisluach, comhlán/olltáirgeacht intíre

                                 222

                                 222

                                 3

                                 23

                                 27

                                 12

                                 157

                                 P.51c

                                 Ídiú an chaipitil sheasta

                                 1 632

                                 1 632

                                 12

                                 132

                                 99

                                 82

                                 1 174

                                 B.1n/B.1*n

                                 Breisluach, glan/glantáirgeacht intíre

                                 Acmhainní

                                 S.11

                                 S.12

                                 S.13

                                 S.14

                                 S.15

                                 S.1

                                 Iontrálacha comhfhreagracha in

                                 Idirbhearta agus ítimí comhardaithe

                                 Corparáidí neamh-airgeadais

                                 Corparáidí airgeadais

                                 An rialtas ginearálta

                                 Teaghlaigh

                                 INBFTanna

                                 Geilleagar iomlán

                                 An chuid eile den domhan

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 Iomlán

                                 P.1

                                 Aschur

                                 2 808

                                 146

                                 348

                                 270

                                 32

                                 3 604

                                 3 604

                                 P.11

                                 Aschur margaidh

                                 2 808

                                 146

                                 0

                                 123

                                 0

                                 3 077

                                 3 077

                                 P.12

                                 Aschur chun críche úsáide críochnaithí dílse

                                 0

                                 0

                                 0

                                 147

                                 0

                                 147

                                 147

                                 P.13

                                 Aschur neamh-mhargaidh

                                 348

                                 32

                                 380

                                 380

                                 P.2

                                 Tomhaltas idirmheánach

                                 1 883

                                 1 883

                                 D.21-D.31

                                 Cánacha lúide fóirdheontais ar tháirgí

                                 133

                                 133

                                 B.1g/B.1*g

                                 Breisluach, comhlán/olltáirgeacht intíre

                                 P.51c

                                 Ídiú an chaipitil sheasta

                                 B.1n/B.1*n

                                 Breisluach, glan/glantáirgeacht intíre

               Cuntais dáilte agus úsáide ioncaim (II)

                     8.15

                     Déantar anailís ar dháileadh agus ar úsáid ioncaim i gceithre chéim ar leith: dáileadh príomha, dáileadh tánaisteach, athdháileadh comhchineáil agus úsáid ioncaim.
                     Baineann an chéad chéim le giniúint ioncaim atá mar thoradh díreach ar an bpróiseas táirgthe agus ar dháileadh an ioncaim idir fachtóirí an táirgthe (saothar, caipiteal) agus an rialtas ginearálta (trí chánacha ar tháirgeadh agus allmhairí, agus fóirdheontais). Ceadaíonn sé an barrachas oibriúcháin (nó an t-ioncam measctha i gcás teaghlach) agus an t-ioncam príomha a chinneadh.
                     Déantar rianú sa dara céim ar athdháileadh ioncaim trí aistrithe, seachas aistrithe sóisialta comhchineáil agus aistrithe caipitil. Is é toradh an méid sin an t-ioncam indiúscartha mar ítim chomhardaithe.
                     Sa tríú céim, déantar seirbhísí aonair arna soláthar don tsochaí ag an rialtas agus INBFTanna a láimhseáil mar chuid de thomhaltas críochnaitheach na dteaghlach, agus déantar ioncam comhfhreagrach barúlach a thaifeadadh i leith teaghlach. Déantar amhlaidh trí bhíthin dhá chuntas a bhfuil ítimí coigeartaithe iontu. Déantar cuntas ar a dtugtar an cuntas athdháilte ioncaim chomhchineáil a thabhairt isteach, ar cuntas é a léiríonn, mar acmhainní, an t-ioncam breise barúlach le haghaidh teaghlach, agus úsáid chomhfhreagrach le haghaidh an rialtais agus INBFTanna i bhfoirm aistrithe bharúlaigh ó na hearnálacha sin. Sa chaoi sin, faightear ítim chomhardaithe ar a dtugtar an t-ioncam indiúscartha coigeartaithe, arb ionann é agus ioncam indiúscartha ar leibhéal an gheilleagair iomláin, ach atá éagsúil i gcás earnálacha na dteaghlach, an rialtais agus INBFTanna.
                     Sa cheathrú céim, déantar an t-ioncam indiúscartha a thabhairt ar aghaidh chuig an gcéad chuntas eile, an cuntas úsáide ioncaim indiúscartha agus taispeántar ann conas a ídítear an t-ioncam, rud a fhágann coigilt mar ítim chomhardaithe. Nuair a shainaithnítear seirbhísí aonair mar thomhaltas teaghlach tríd an gcuntas athdháilte ioncaim chomhchineáil, léiríonn an cuntas úsáide ioncaim indiúscartha choigeartaithe conas a chaitheann teaghlaigh an t-ioncam indiúscartha coigeartaithe a bhaineann leis an aonad tomhais sin ar na haistrithe sóisialta comhchineáil arna bhfáil ón rialtas agus INBFTanna, trí luach na n-aistrithe sóisialta comhchineáil a shuimiú le tomhaltas críochnaitheach na dteaghlach chun aonad tomhais ar a dtugtar tomhaltas críochnaitheach iarbhír a fháil. Déantar an tomhaltas i gcás an rialtais agus INBFTanna a laghdú trí shuim atá comhionann agus suim den chomhartha contrártha a asbhaint, sa dóigh gurb é an toradh ar an láimhseáil choigeartaithe, agus coigilt á ríomh le haghaidh earnálacha an rialtais, INBFTanna agus na dteaghlach, an ítim chomhardaithe choigilte chéanna le haghaidh gach earnála is a bhíonn mar thoradh ar an láimhseáil chaighdeánach.

            Cuntais dáilte phríomha ioncaim (II.1)

         Cuntas giniúna ioncaim (II.1.1)
         Tá leagan amach an chuntais ghiniúna ioncaim de réir earnála institiúidí curtha i láthair i dTábla 8.3.

                     8.16

                     Cuirtear an cuntas giniúna ioncaim i láthair freisin de réir tionscail, i gcolúin na dtáblaí soláthair agus úsáide.

                     8.17

                     Cuirtear idirbhearta ioncaim phríomha i láthair sa chuntas giniúna ioncaim ó thaobh na n-earnálacha foinseacha de, seachas ó thaobh na n-earnálacha ceann scríbe de.

                     8.18

                     Taispeántar ann conas a chumhdaíonn breisluach cúiteamh d’fhostaithe agus cánacha eile (lúide fóirdheontais) ar tháirgeadh. Is barrachas oibriúcháin é an ítim chomhardaithe, is é sin an barrachas (nó easnamh) ó ghníomhaíochtaí táirgthe sula gcuirtear an t-ús, na cíosanna nó na muirir i gcuntas nach mór don aonad táirgthe:

                                 (a)

                                 a íoc ar shócmhainní airgeadais nó ar acmhainní nádúrtha — a fuair sé ar iasacht nó ar cíos;

                                 (b)

                                 a fháil ar shócmhainní airgeadais nó ar acmhainní nádúrtha arb é a n-úinéir é.

                     8.19

                     I gcás gnóthas neamhchorpraithe in earnáil na dteaghlach, tugtar le tuiscint in ítim chomhardaithe an chuntais ghiniúna ioncaim go bhfuil gné ann a chomhfhreagraíonn do luach saothair ar obair arna déanamh ag úinéir nó ag baill den teaghlach. Tá saintréithe pá agus tuarastail ag baint leis an ioncam sin ó fhéinfhostaíocht, chomh maith le saintréithe brabúis mar gheall ar obair arna déanamh i gcáil fiontraí. Tagraítear don ioncam sin mar “ioncam measctha”, ós rud é nach ionann é go díreach agus pá ná brabús.

                     8.20

                     I gcás táirgeadh féinchuntais seirbhísí tithíochta ag teaghlaigh úinéirí-áititheoirí, is é barrachas oibriúcháin (seachas ioncam measctha) an ítim chomhardaithe sa chuntas giniúna ioncaim.

                        Tábla 8.3 —   Cuntas II.1.1: Cuntas giniúna ioncaim

                                 Úsáidí

                                 Iontrálacha comhfhreagracha in

                                 S.1

                                 S.15

                                 S.14

                                 S.13

                                 S.12

                                 S.11

                                 Iomlán

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 An chuid eile den domhan

                                 Geilleagar iomlán

                                 INBFTanna

                                 Teaghlaigh

                                 An rialtas ginearálta

                                 Corparáidí airgeadais

                                 Corparáidí neamh-airgeadais

                                 Idirbhearta agus ítimí comhardaithe

                                 B.1g/B.1*g

                                 Breisluach, comhlán/olltáirgeacht intíre

                                 B.1n/B.1*n

                                 Breisluach, glan/glantáirgeacht intíre

                                 1 150

                                 1 150

                                 11

                                 11

                                 98

                                 44

                                 986

                                 D.1

                                 Cúiteamh d’fhostaithe

                                 950

                                 950

                                 6

                                 11

                                 63

                                 29

                                 841

                                 D.11

                                 Pá agus tuarastail

                                 200

                                 200

                                 5

                                 0

                                 55

                                 5

                                 145

                                 D.12

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta fostóirí

                                 181

                                 181

                                 4

                                 0

                                 51

                                 4

                                 132

                                 D.121

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí

                                 168

                                 168

                                 4

                                 0

                                 48

                                 4

                                 122

                                 D.1211

                                 Ranníocaíochtaí iarbhír pinsin fostóirí

                                 13

                                 13

                                 0

                                 0

                                 3

                                 0

                                 10

                                 D.1212

                                 Ranníocaíochtaí iarbhír neamhphinsean fostóirí

                                 19

                                 19

                                 1

                                 0

                                 4

                                 1

                                 13

                                 D.122

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí

                                 18

                                 18

                                 1

                                 0

                                 4

                                 1

                                 12

                                 D.1221

                                 Ranníocaíochtaí barúlacha pinsin fostóirí

                                 1

                                 1

                                 0

                                 0

                                 0

                                 0

                                 1

                                 D.1222

                                 Ranníocaíochtaí barúlacha neamhphinsean fostóirí

                                 235

                                 0

                                 235

                                 D.2

                                 Cánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí

                                 141

                                 0

                                 141

                                 D.21

                                 Cánacha ar tháirgí

                                 121

                                 0

                                 121

                                 D.211

                                 Cánacha de chineál breisluacha (CBL)

                                 17

                                 0

                                 17

                                 D.212

                                 Cánacha agus dleachtanna ar allmhairí gan CBL a áireamh

                                 17

                                 0

                                 17

                                 D.2121

                                 Dleachtanna allmhairiúcháin

                                 0

                                 0

                                 0

                                 D.2122

                                 Cánacha ar allmhairí gan CBL agus dleachtanna a áireamh

                                 3

                                 0

                                 3

                                 D.214

                                 Cánacha ar tháirgí ach amháin CBL agus cánacha ar allmhairí

                                 94

                                 0

                                 94

                                 1

                                 0

                                 1

                                 4

                                 88

                                 D.29

                                 Cánacha eile ar tháirgeadh

                                 –44

                                 0

                                 –44

                                 D.3

                                 Fóirdheontais

                                 –8

                                 0

                                 –8

                                 D.31

                                 Fóirdheontais ar tháirgí

                                 0

                                 0

                                 0

                                 D.311

                                 Fóirdheontais ar allmhairí

                                 –8

                                 0

                                 –8

                                 D.319

                                 Fóirdheontais eile ar tháirgí

                                 –36

                                 0

                                 –36

                                 0

                                 –1

                                 0

                                 0

                                 –35

                                 D.39

                                 Fóirdheontais eile ar tháirgeadh

                                 452

                                 452

                                 3

                                 84

                                 27

                                 46

                                 292

                                 B.2g

                                 Barrachas oibriúcháin, comhlán

                                 61

                                 61

                                 61

                                 B.3g

                                 Ioncam measctha, comhlán

                                 214

                                 214

                                 3

                                 15

                                 27

                                 12

                                 157

                                 P.51c1

                                 Ídiú an chaipitil sheasta ar ollbharrachas oibriúcháin

                                 8

                                 8

                                 8

                                 P.51c2

                                 Ídiú an chaipitil sheasta ar ollioncam measctha

                                 238

                                 238

                                 0

                                 69

                                 0

                                 34

                                 135

                                 B.2n

                                 Barrachas oibriúcháin, glan

                                 53

                                 53

                                 53

                                 B.3n

                                 Ioncam measctha, glan

                        Tábla 8.3 —   Cuntas II.1.1: Cuntas giniúna ioncaim (ar lean)

                                 Acmhainní

                                 S.11

                                 S.12

                                 S.13

                                 S.14

                                 S.15

                                 S.1

                                 Iontrálacha comhfhreagracha in

                                 Idirbhearta agus ítimí comhardaithe

                                 Corparáidí neamh-airgeadais

                                 Corparáidí airgeadais

                                 An rialtas ginearálta

                                 Teaghlaigh

                                 INBFTanna

                                 Geilleagar iomlán

                                 An chuid eile den domhan

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 Iomlán

                                 B.1g/B.1*g

                                 Breisluach, comhlán/olltáirgeacht intíre

                                 1 331

                                 94

                                 126

                                 155

                                 15

                                 1 854

                                 1 854

                                 B.1n/B.1*n

                                 Breisluach, glan/glantáirgeacht intíre

                                 1 174

                                 82

                                 99

                                 132

                                 12

                                 1 632

                                 1 632

                                 D.1

                                 Cúiteamh d’fhostaithe

                                 D.11

                                 Pá agus tuarastail

                                 D.12

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta fostóirí

                                 D.121

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí

                                 D.1211

                                 Ranníocaíochtaí iarbhír pinsin fostóirí

                                 D.1212

                                 Ranníocaíochtaí iarbhír neamhphinsean fostóirí

                                 D.122

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí

                                 D.1221

                                 Ranníocaíochtaí barúlacha pinsin fostóirí

                                 D.1222

                                 Ranníocaíochtaí barúlacha neamhphinsean fostóirí

                                 D.2

                                 Cánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí

                                 0

                                 D.21

                                 Cánacha ar tháirgí

                                 0

                                 D.211

                                 Cánacha de chineál breisluacha (CBL)

                                 0

                                 D.212

                                 Cánacha agus dleachtanna ar allmhairí gan CBL a áireamh

                                 0

                                 D.2121

                                 Dleachtanna allmhairiúcháin

                                 0

                                 D.2122

                                 Cánacha ar allmhairí gan CBL agus dleachtanna a áireamh

                                 0

                                 D.214

                                 Cánacha ar tháirgí ach amháin CBL agus cánacha ar allmhairí

                                 0

                                 D.29

                                 Cánacha eile ar tháirgeadh

                                 0

                                 D.3

                                 Fóirdheontais

                                 0

                                 D.31

                                 Fóirdheontais ar tháirgí

                                 0

                                 D.311

                                 Fóirdheontais ar allmhairí

                                 0

                                 D.319

                                 Fóirdheontais eile ar tháirgí

                                 0

                                 D.39

                                 Fóirdheontais eile ar tháirgeadh

                                 0

                                 B.2g

                                 Barrachas oibriúcháin, comhlán

                                 B.3g

                                 Ioncam measctha, comhlán

                                 B.2n

                                 Barrachas oibriúcháin, glan

                                 B.3n

                                 Ioncam measctha, glan

               Cuntas leithdháilte ioncaim phríomha (II.1.2)

                     8.21

                     Murab ionann agus an cuntas giniúna ioncaim, déantar aonaid chónaitheacha agus earnálacha institiúideacha a láimhseáil mar fhaighteoirí seachas mar tháirgeoirí ioncaim phríomha sa chuntas leithdháilte ioncaim phríomha.

                     8.22

                     Is éard is ioncam príomha ann ioncam a fhaigheann aonaid chónaitheacha de bhua a rannpháirtíochta dírí sa phróiseas táirgthe, agus an t-ioncam atá infhála ag úinéir sócmhainne airgeadais nó acmhainne nádúrtha i gcomaoin cistí a sholáthar d’aonad institiúideach eile, nó an acmhainn nádúrtha a chur ar fáil d’aonad institiúideach eile.

                     8.23

                     I gcás earnáil na dteaghlach, ní ionann cúiteamh d’fhostaithe (D.1) ar thaobh na n-acmhainní sa chuntas leithdháilte ioncaim phríomha agus iontráil D.1 ar thaobh na n-úsáidí, sa chuntas giniúna ioncaim. I gcuntas giniúna ioncaim na dteaghlach, taispeánann an iontráil ar thaobh na n-úsáidí an méid a íoctar le foireann atá fostaithe i ngnó an teaghlaigh. I gcuntas leithdháilte ioncaim phríomha earnáil na dteaghlach, taispeánann an iontráil ar thaobh na n-acmhainní an cúiteamh ar fad ó fhostaíocht a tuilleadh in earnáil na dteaghlach i gcáil fostaí i gcursaí gnó, sa rialtas etc. Ar an ábhar sin, is mó i bhfad an iontráil i gcuntas leithdháilte na dteaghlach ná an iontráil i gcuntas giniúna ioncaim earnáil na dteaghlach.

                     8.24

                     Ní féidir an cuntas leithdháilte ioncaim phríomha (II.1.2) a ríomh ach i gcomhair na n-earnálacha agus na bhfo-earnálacha institiúideacha amháin, ós rud é, i gcás tionscal, go bhfuil sé dodhéanta sreafaí áirithe a bhaineann le maoiniú (iasachtaí agus iasachtaíochtaí caipitil) agus le sócmhainní a mhiondealú.

                     8.25

                     Déantar an cuntas leithdháilte ioncaim phríomha a mhiondealú i gcuntas ioncaim fhiontraíoch (II.1.2.1) agus i gcuntas leithdháilte ioncaim phríomha eile (II.1.2.2).

                        Tábla 8.4 —   Cuntas II.1.2: Cuntas leithdháilte ioncaim phríomha

                                 Úsáidí

                                 Iontrálacha comhfhreagracha in

                                 S.1

                                 S.15

                                 S.14

                                 S.13

                                 S.12

                                 S.11

                                 Iomlán

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 An chuid eile den domhan

                                 Geilleagar iomlán

                                 INBFTanna

                                 Teaghlaigh

                                 An rialtas ginearálta

                                 Corparáidí airgeadais

                                 Corparáidí neamh-airgeadais

                                 Idirbhearta agus ítimí comhardaithe

                                 B.2g

                                 Barrachas oibriúcháin, comhlán

                                 B.3g

                                 Ioncam measctha, comhlán

                                 B.2n

                                 Barrachas oibriúcháin, glan

                                 B.3n

                                 Ioncam measctha, glan

                                 6

                                 6

                                 D.1

                                 Cúiteamh d’fhostaithe

                                 6

                                 6

                                 D.11

                                 Pá agus tuarastail

                                 0

                                 0

                                 D.12

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta fostóirí

                                 0

                                 0

                                 D.121

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí

                                 0

                                 0

                                 D.1211

                                 Ranníocaíochtaí iarbhír pinsin fostóirí

                                 0

                                 0

                                 D.1212

                                 Ranníocaíochtaí iarbhír neamhphinsean fostóirí

                                 0

                                 0

                                 D.122

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí

                                 0

                                 0

                                 D.1221

                                 Ranníocaíochtaí barúlacha pinsin fostóirí

                                 0

                                 0

                                 D.1222

                                 Ranníocaíochtaí barúlacha neamhphinsean fostóirí

                                 0

                                 D.2

                                 Cánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí

                                 0

                                 D.21

                                 Cánacha ar tháirgí

                                 0

                                 D.211

                                 Cánacha de chineál breisluacha (CBL)

                                 0

                                 D.212

                                 Cánacha agus dleachtanna ar allmhairí gan CBL a áireamh

                                 0

                                 D.2121

                                 Dleachtanna allmhairiúcháin

                                 0

                                 D.2122

                                 Cánacha ar allmhairí gan CBL agus dleachtanna a áireamh

                                 0

                                 D.214

                                 Cánacha ar tháirgí ach amháin CBL agus cánacha ar allmhairí

                                 0

                                 D.29

                                 Cánacha eile ar tháirgeadh

                                 0

                                 D.3

                                 Fóirdheontais

                                 0

                                 D.31

                                 Fóirdheontais ar tháirgí

                                 0

                                 D.311

                                 Fóirdheontais ar allmhairí

                                 0

                                 D.319

                                 Fóirdheontais eile ar tháirgí

                                 0

                                 D.39

                                 Fóirdheontais eile ar tháirgeadh

                                 435

                                 44

                                 391

                                 6

                                 41

                                 42

                                 168

                                 134

                                 D.4

                                 Ioncam ó mhaoin

                                 230

                                 13

                                 217

                                 6

                                 14

                                 35

                                 106

                                 56

                                 D.41

                                 Ús

                                 79

                                 17

                                 62

                                 0

                                 15

                                 47

                                 D.42

                                 Ioncam dáilte corparáidí

                                 67

                                 13

                                 54

                                 15

                                 39

                                 D.421

                                 Díbhinní

                                 12

                                 4

                                 8

                                 0

                                 8

                                 D.422

                                 Aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí

                                 14

                                 14

                                 0

                                 0

                                 0

                                 D.43

                                 Tuilleamh athinfheistithe ó infheistíocht dhíreach eachtrach

                                 47

                                 0

                                 47

                                 47

                                 D.44

                                 Ioncam eile ó infheistíocht

                                 25

                                 0

                                 25

                                 25

                                 D.441

                                 Ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith sealbhóirí polasaithe árachais

                                 8

                                 0

                                 8

                                 8

                                 D.442

                                 Ioncam ó infheistíocht atá iníoctha i leith teidlíochtaí pinsean

                                 14

                                 0

                                 14

                                 14

                                 D.443

                                 Ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith scairshealbhóirí i gcistí comhinfheistíochta

                                 6

                                 0

                                 6

                                 6

                                 D.4431

                                 Díbhinní atá inchurtha i leith scairshealbhóirí i gcistí comhinfheistíochta

                                 8

                                 0

                                 8

                                 8

                                 D.4432

                                 Tuilleamh coinnithe atá inchurtha i leith scairshealbhóirí i gcistí comhinfheistíochta

                                 653

                                 65

                                 0

                                 27

                                 7

                                 0

                                 31

                                 D.45

                                 Cíos

                                 1 864

                                 1 864

                                 4

                                 1 381

                                 198

                                 27

                                 254

                                 B.5g/B.5*g

                                 Comhardú ioncam príomha, comhlán/ioncaim náisiúnta, comhlán

                                 1 642

                                 1 642

                                 1

                                 1 358

                                 171

                                 15

                                 97

                                 B.5n/B.5*n

                                 Comhardú ioncam príomha, glan/ioncaim náisiúnta, glan

                        Tábla 8.4 —   Cuntas II.1.2: Leithdháileadh ioncaim phríomha (ar lean)

                                 Acmhainní

                                 S.11

                                 S.12

                                 S.13

                                 S.14

                                 S.15

                                 S.1

                                 Iontrálacha comhfhreagracha in

                                 Idirbhearta agus ítimí comhardaithe

                                 Corparáidí neamh-airgeadais

                                 Corparáidí airgeadais

                                 An rialtas ginearálta

                                 Teaghlaigh

                                 INBFTanna

                                 Geilleagar iomlán

                                 An chuid eile den domhan

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 Iomlán

                                 B.2g

                                 Barrachas oibriúcháin, comhlán

                                 292

                                 46

                                 27

                                 84

                                 3

                                 452

                                 452

                                 B.3g

                                 Ioncam measctha, comhlán

                                 61

                                 61

                                 61

                                 B.2n

                                 Barrachas oibriúcháin, glan

                                 135

                                 34

                                 0

                                 69

                                 0

                                 238

                                 238

                                 B.3n

                                 Ioncam measctha, glan

                                 53

                                 53

                                 53

                                 D.1

                                 Cúiteamh d’fhostaithe

                                 1 154

                                 1 154

                                 2

                                 1 156

                                 D.11

                                 Pá agus tuarastail

                                 954

                                 954

                                 2

                                 956

                                 D.12

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta fostóirí

                                 200

                                 200

                                 0

                                 200

                                 D.121

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí

                                 181

                                 181

                                 0

                                 181

                                 D.1211

                                 Ranníocaíochtaí iarbhír pinsin fostóirí

                                 168

                                 168

                                 0

                                 168

                                 D.1212

                                 Ranníocaíochtaí iarbhír neamhphinsean fostóirí

                                 13

                                 13

                                 0

                                 13

                                 D.122

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí

                                 19

                                 19

                                 0

                                 19

                                 D.1221

                                 Ranníocaíochtaí barúlacha pinsin fostóirí

                                 18

                                 18

                                 0

                                 18

                                 D.1222

                                 Ranníocaíochtaí barúlacha neamhphinsean fostóirí

                                 1

                                 1

                                 0

                                 1

                                 D.2

                                 Cánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí

                                 235

                                 235

                                 235

                                 D.21

                                 Cánacha ar tháirgí

                                 141

                                 141

                                 141

                                 D.211

                                 Cánacha de chineál breisluacha (CBL)

                                 121

                                 121

                                 121

                                 D.212

                                 Cánacha agus dleachtanna ar allmhairí gan CBL a áireamh

                                 17

                                 17

                                 17

                                 D.2121

                                 Dleachtanna allmhairiúcháin

                                 17

                                 17

                                 17

                                 D.2122

                                 Cánacha ar allmhairí gan CBL agus dleachtanna a áireamh

                                 0

                                 0

                                 0

                                 D.214

                                 Cánacha ar tháirgí ach amháin CBL agus cánacha ar allmhairí

                                 3

                                 3

                                 3

                                 D.29

                                 Cánacha eile ar tháirgeadh

                                 94

                                 94

                                 94

                                 D.3

                                 Fóirdheontais

                                 –44

                                 –44

                                 –44

                                 D.31

                                 Fóirdheontais ar tháirgí

                                 –8

                                 –8

                                 –8

                                 D.311

                                 Fóirdheontais ar allmhairí

                                 0

                                 0

                                 0

                                 D.319

                                 Fóirdheontais eile ar tháirgí

                                 –8

                                 –8

                                 –8

                                 D.39

                                 Fóirdheontais eile ar tháirgeadh

                                 –36

                                 –36

                                 –36

                                 D.4

                                 Ioncam ó mhaoin

                                 96

                                 149

                                 22

                                 123

                                 7

                                 397

                                 38

                                 435

                                 D.41

                                 Ús

                                 33

                                 106

                                 14

                                 49

                                 7

                                 209

                                 21

                                 230

                                 D.42

                                 Ioncam dáilte corparáidí

                                 10

                                 25

                                 7

                                 20

                                 0

                                 62

                                 17

                                 79

                                 D.421

                                 Díbhinní

                                 10

                                 25

                                 5

                                 13

                                 0

                                 53

                                 14

                                 67

                                 D.422

                                 Aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí

                                 2

                                 7

                                 9

                                 3

                                 12

                                 D.43

                                 Tuilleamh athinfheistithe ó infheistíocht dhíreach eachtrach

                                 4

                                 7

                                 0

                                 3

                                 0

                                 14

                                 0

                                 14

                                 D.44

                                 Ioncam eile ó infheistíocht

                                 8

                                 8

                                 1

                                 30

                                 0

                                 47

                                 0

                                 47

                                 D.441

                                 Ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith sealbhóirí polasaithe árachais

                                 5

                                 0

                                 0

                                 20

                                 0

                                 25

                                 0

                                 25

                                 D.442

                                 Ioncam ó infheistíocht atá iníoctha i leith teidlíochtaí pinsean

                                 8

                                 8

                                 0

                                 8

                                 D.443

                                 Ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith scairshealbhóirí i gcistí comhinfheistíochta

                                 3

                                 8

                                 1

                                 2

                                 0

                                 14

                                 0

                                 14

                                 D.4431

                                 Díbhinní atá inchurtha i leith scairshealbhóirí i gcistí comhinfheistíochta

                                 1

                                 3

                                 0

                                 2

                                 0

                                 6

                                 0

                                 6

                                 D.4432

                                 Tuilleamh coinnithe atá inchurtha i leith scairshealbhóirí i gcistí comhinfheistíochta

                                 2

                                 5

                                 1

                                 0

                                 0

                                 8

                                 0

                                 8

                                 D.45

                                 Cíos

                                 41

                                 3

                                 0

                                 21

                                 0

                                 65

                                 65

                                 B.5g/B.5*g

                                 Comhardú ioncam príomha, comhlán/ioncaim náisiúnta, comhlán

                                 B.5n/B.5*n

                                 Comhardú ioncam príomha, glan/ioncaim náisiúnta, glan

            Cuntas ioncaim fhiontraíoch (II.1.2.1)

                     8.26

                     Is é an cuspóir leis an gcuntas ioncaim fhiontraíoch ítim chomhardaithe a chinneadh a chomhfhreagraíonn do choincheap an bhrabúis reatha roimh dháileadh agus roimh cháin ioncaim, mar a úsáidtear de ghnáth i gcuntasaíocht ghnó.

                     8.27

                     I gcás an rialtais ghinearálta agus na n-institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh, baineann an cuntas seo lena ngníomhaíochtaí margaidh amháin.

                     8.28

                     Comhfhreagraíonn an t-ioncam fiontraíoch don bharrachas oibriúcháin nó don ioncam measctha (ar thaobh na n-acmhainní):

                                 móide

                                 ioncam ó mhaoin infhála maidir le sócmhainní airgeadais agus le sócmhainní eile atá i seilbh an ghnóthais (ar thaobh na n-acmhainní)

                                 lúide

                                 ús ar fhiacha iníoctha ag an ngnólacht, ioncam eile ó infheistíocht iníoctha, agus cíosanna iníoctha ar thalamh agus ar acmhainní nádúrtha eile atá glactha ar cíos ag an ngnóthas (ar thaobh na n-úsáidí).

                           Ní dhéantar ioncam ó mhaoin iníoctha i bhfoirm díbhinní, aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí, ná tuilleamh athinfheistithe ó infheistíocht dhíreach eachtrach a asbhaint ón ioncam fiontraíoch.

            Cuntas leithdháilte ioncaim phríomha eile (II.1.2.2)

                     8.29

                     Is é an cuspóir leis an gcuntas leithdháilte ioncaim phríomha eile teacht ar ais ó choincheap an ioncaim fhiontraíoch go coincheap an ioncaim phríomha. Tá ar áireamh ann, dá bhrí sin, eilimintí an ioncaim phríomha nach n-áirítear sa chuntas ioncaim fhiontraíoch:

                                 (a)

                                 i gcás corparáidí, díbhinní dáilte, aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí, agus tuilleamh athinfheistithe ó infheistíocht dhíreach eachtrach (ar thaobh na n-úsáidí);

                                 (b)

                                 i gcás teaghlach:

                                             (1)

                                             ioncam ó mhaoin iníoctha, gan cíosanna agus ús iníoctha maidir le gníomhaíocht fhiontraíoch a áireamh (ar thaobh na n-úsáidí);

                                             (2)

                                             cúiteamh d’fhostaithe (ar thaobh na n-acmhainní);

                                             (3)

                                             ioncam ó mhaoin infhála, gan an t-ioncam infhála maidir le gníomhaíocht an ghnóthais a áireamh (ar thaobh na n-acmhainní);

                                 (c)

                                 i gcás an rialtais ghinearálta:

                                             (1)

                                             ioncam ó mhaoin iníoctha, gan cíosanna iníoctha maidir le gníomhaíochtaí margaidh a áireamh (ar thaobh na n-úsáidí);

                                             (2)

                                             cánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí lúide fóirdheontais (ar thaobh na n-acmhainní);

                                             (3)

                                             ioncam ó mhaoin infhála, gan an t-ioncam infhála maidir le gníomhaíochtaí margaidh a áireamh (ar thaobh na n-acmhainní).

                        Tábla 8.5 —   Cuntas II.1.2.1: Ioncam fiontraíoch

                                 Úsáidí

                                 Iontrálacha comhfhreagracha in

                                 S.1

                                 S.15

                                 S.14

                                 S.13

                                 S.12

                                 S.11

                                 Iomlán

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 An chuid eile den domhan

                                 Geilleagar iomlán

                                 INBFTanna

                                 Teaghlaigh

                                 An rialtas ginearálta

                                 Corparáidí airgeadais

                                 Corparáidí neamh-airgeadais

                                 Idirbhearta agus ítimí comhardaithe

                                 B.2g

                                 Barrachas oibriúcháin, comhlán

                                 B.3g

                                 Ioncam measctha, comhlán

                                 B.2n

                                 Barrachas oibriúcháin, glan

                                 B.3n

                                 Ioncam measctha, glan

                                 240

                                 240

                                 153

                                 87

                                 D.4

                                 Ioncam ó mhaoin

                                 162

                                 162

                                 106

                                 56

                                 D.41

                                 Ús

                                 D.42

                                 Ioncam dáilte corparáidí

                                 D.421

                                 Díbhinní

                                 D.422

                                 Aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí

                                 D.43

                                 Tuilleamh athinfheistithe ó infheistíocht dhíreach eachtrach

                                 47

                                 47

                                 47

                                 D.44

                                 Ioncam eile ó infheistíocht

                                 25

                                 25

                                 25

                                 D.441

                                 Ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith sealbhóirí polasaithe árachais

                                 8

                                 8

                                 8

                                 D.442

                                 Ioncam ó infheistíocht atá iníoctha i leith teidlíochtaí pinsean

                                 14

                                 14

                                 14

                                 D.443

                                 Ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith scairshealbhóirí i gcistí comhinfheistíochta

                                 31

                                 31

                                 0

                                 31

                                 D.45

                                 Cíos

                                 343

                                 343

                                 42

                                 301

                                 B.4g

                                 Ioncam fiontraíoch, comhlán

                                 174

                                 174

                                 30

                                 144

                                 B.4n

                                 Ioncam fiontraíoch, glan

                        Tábla 8.5 —   Cuntas II.1.2.1: Ioncam fiontraíoch (ar lean)

                                 Acmhainní

                                 S.11

                                 S.12

                                 S.13

                                 S.14

                                 S.15

                                 S.1

                                 Iontrálacha comhfhreagracha in

                                 Idirbhearta agus ítimí comhardaithe

                                 Corparáidí neamh-airgeadais

                                 Corparáidí airgeadais

                                 An rialtas ginearálta

                                 Teaghlaigh

                                 INBFTanna

                                 Geilleagar iomlán

                                 An chuid eile den domhan

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 Iomlán

                                 B.2g

                                 Barrachas oibriúcháin, comhlán

                                 292

                                 46

                                 27

                                 84

                                 3

                                 452

                                 452

                                 B.3g

                                 Ioncam measctha, comhlán

                                 61

                                 61

                                 61

                                 B.2n

                                 Barrachas oibriúcháin, glan

                                 135

                                 34

                                 0

                                 69

                                 0

                                 238

                                 238

                                 B.3n

                                 Ioncam measctha, glan

                                 53

                                 53

                                 53

                                 D.4

                                 Ioncam ó mhaoin

                                 96

                                 149

                                 245

                                 245

                                 D.41

                                 Ús

                                 33

                                 106

                                 139

                                 139

                                 D.42

                                 Ioncam dáilte corparáidí

                                 10

                                 25

                                 35

                                 35

                                 D.421

                                 Díbhinní

                                 10

                                 25

                                 35

                                 35

                                 D.422

                                 Aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí

                                 0

                                 0

                                 D.43

                                 Tuilleamh athinfheistithe ó infheistíocht dhíreach eachtrach

                                 4

                                 7

                                 11

                                 11

                                 D.44

                                 Ioncam eile ó infheistíocht

                                 8

                                 8

                                 16

                                 16

                                 D.441

                                 Ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith sealbhóirí polasaithe árachais

                                 5

                                 5

                                 5

                                 D.442

                                 Ioncam ó infheistíocht atá iníoctha i leith teidlíochtaí pinsean

                                 0

                                 0

                                 D.443

                                 Ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith scairshealbhóirí i gcistí comhinfheistíochta

                                 3

                                 8

                                 11

                                 11

                                 D.45

                                 Cíos

                                 41

                                 3

                                 44

                                 44

                                 B.4g

                                 Ioncam fiontraíoch, comhlán

                                 B.4n

                                 Ioncam fiontraíoch, glan

                        Tábla 8.5 —   Cuntas II.1.2.2: Cuntas leithdháilte ioncaim phríomha eile

                                 Úsáidí

                                 Iontrálacha comhfhreagracha in

                                 S.1

                                 S.15

                                 S.14

                                 S.13

                                 S.12

                                 S.11

                                 Iomlán

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 An chuid eile den domhan

                                 Geilleagar iomlán

                                 INBFTanna

                                 Teaghlaigh

                                 An rialtas ginearálta

                                 Corparáidí airgeadais

                                 Corparáidí neamh-airgeadais

                                 Idirbhearta agus ítimí comhardaithe

                                 B.4g

                                 Ioncam fiontraíoch, comhlán

                                 B.4n

                                 Ioncam fiontraíoch, glan

                                 6

                                 6

                                 D.1

                                 Cúiteamh d’fhostaithe

                                 6

                                 6

                                 D.11

                                 Pá agus tuarastail

                                 D.12

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta fostóirí

                                 D.121

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí

                                 D.122

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí

                                 D.2

                                 Cánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí

                                 D.21

                                 Cánacha ar tháirgí

                                 D.211

                                 Cánacha de chineál breisluacha (CBL)

                                 D.212

                                 Cánacha agus dleachtanna ar allmhairí gan CBL a áireamh

                                 D.2121

                                 Dleachtanna allmhairiúcháin

                                 D.2122

                                 Cánacha ar allmhairí gan CBL agus dleachtanna a áireamh

                                 D.214

                                 Cánacha ar tháirgí ach amháin CBL agus cánacha ar allmhairí

                                 D.29

                                 Cánacha eile ar tháirgeadh

                                 D.3

                                 Fóirdheontais

                                 D.31

                                 Fóirdheontais ar tháirgí

                                 D.311

                                 Fóirdheontais ar allmhairí

                                 D.319

                                 Fóirdheontais eile ar tháirgí

                                 D.39

                                 Fóirdheontais eile ar tháirgeadh

                                 214

                                 63

                                 151

                                 6

                                 41

                                 42

                                 15

                                 47

                                 D.4

                                 Ioncam ó mhaoin

                                 68

                                 13

                                 55

                                 6

                                 14

                                 35

                                 D.41

                                 Ús

                                 98

                                 36

                                 62

                                 15

                                 47

                                 D.42

                                 Ioncam dáilte corparáidí

                                 54

                                 0

                                 54

                                 15

                                 39

                                 D.421

                                 Díbhinní

                                 44

                                 36

                                 8

                                 8

                                 D.422

                                 Aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí

                                 14

                                 14

                                 0

                                 D.43

                                 Tuilleamh athinfheistithe ó infheistíocht dhíreach eachtrach

                                 D.44

                                 Ioncam eile ó infheistíocht

                                 D.441

                                 Ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith sealbhóirí polasaithe árachais

                                 D.442

                                 Ioncam ó infheistíocht atá iníoctha i leith teidlíochtaí pinsean

                                 D.443

                                 Ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith scairshealbhóirí i gcistí comhinfheistíochta

                                 34

                                 34

                                 0

                                 27

                                 7

                                 D.45

                                 Cíos

                                 1 864

                                 1 864

                                 4

                                 1 381

                                 198

                                 27

                                 254

                                 B.5g/B.5*g

                                 Comhardú ioncam príomha, comhlán/ioncaim náisiúnta, comhlán

                                 1 642

                                 1 642

                                 1

                                 1 358

                                 171

                                 15

                                 97

                                 B.5n/B.5*n

                                 Comhardú ioncam príomha, glan/ioncaim náisiúnta, glan

                        Tábla 8.5 —   Cuntas II.1.2.2: Leithdháileadh ioncaim phríomha eile (ar lean)

                                 Acmhainní

                                 S.11

                                 S.12

                                 S.13

                                 S.14

                                 S.15

                                 S.1

                                 Iontrálacha comhfhreagracha in

                                 Idirbhearta agus ítimí comhardaithe

                                 Corparáidí neamh-airgeadais

                                 Corparáidí airgeadais

                                 An rialtas ginearálta

                                 Teaghlaigh

                                 INBFTanna

                                 Geilleagar iomlán

                                 An chuid eile den domhan

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 Iomlán

                                 B.4g

                                 Ioncam fiontraíoch, comhlán

                                 301

                                 42

                                 343

                                 343

                                 B.4n

                                 Ioncam fiontraíoch, glan

                                 144

                                 30

                                 174

                                 174

                                 D.1

                                 Cúiteamh d’fhostaithe

                                 1 154

                                 1 154

                                 2

                                 1 156

                                 D.11

                                 Pá agus tuarastail

                                 954

                                 954

                                 2

                                 956

                                 D.12

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta fostóirí

                                 200

                                 200

                                 200

                                 D.121

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí

                                 181

                                 181

                                 181

                                 D.122

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí

                                 19

                                 19

                                 19

                                 D.2

                                 Cánacha ar tháirgeadh agus ar allmhairí

                                 235

                                 235

                                 235

                                 D.21

                                 Cánacha ar tháirgí

                                 141

                                 141

                                 141

                                 D.211

                                 Cánacha de chineál breisluacha (CBL)

                                 121

                                 121

                                 121

                                 D.212

                                 Cánacha agus dleachtanna ar allmhairí gan CBL a áireamh

                                 17

                                 17

                                 17

                                 D.2121

                                 Dleachtanna allmhairiúcháin

                                 17

                                 17

                                 17

                                 D.2122

                                 Cánacha ar allmhairí gan CBL agus dleachtanna a áireamh

                                 0

                                 0

                                 0

                                 D.214

                                 Cánacha ar tháirgí ach amháin CBL agus cánacha ar allmhairí

                                 3

                                 3

                                 3

                                 D.29

                                 Cánacha eile ar tháirgeadh

                                 94

                                 94

                                 94

                                 D.3

                                 Fóirdheontais

                                 –44

                                 –44

                                 –44

                                 D.31

                                 Fóirdheontais ar tháirgí

                                 –8

                                 –8

                                 –8

                                 D.311

                                 Fóirdheontais ar allmhairí

                                 0

                                 0

                                 0

                                 D.319

                                 Fóirdheontais eile ar tháirgí

                                 –8

                                 –8

                                 –8

                                 D.39

                                 Fóirdheontais eile ar tháirgeadh

                                 –36

                                 –36

                                 –36

                                 D.4

                                 Ioncam ó mhaoin

                                 22

                                 123

                                 7

                                 152

                                 38

                                 190

                                 D.41

                                 Ús

                                 14

                                 49

                                 7

                                 70

                                 21

                                 91

                                 D.42

                                 Ioncam dáilte corparáidí

                                 7

                                 20

                                 0

                                 27

                                 17

                                 44

                                 D.421

                                 Díbhinní

                                 5

                                 13

                                 0

                                 18

                                 14

                                 32

                                 D.422

                                 Aistarraingtí as ioncam samhailchorparáidí

                                 2

                                 7

                                 0

                                 9

                                 3

                                 12

                                 D.43

                                 Tuilleamh athinfheistithe ó infheistíocht dhíreach eachtrach

                                 0

                                 3

                                 0

                                 3

                                 0

                                 3

                                 D.44

                                 Ioncam eile ó infheistíocht

                                 1

                                 30

                                 0

                                 31

                                 0

                                 31

                                 D.441

                                 Ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith sealbhóirí polasaithe árachais

                                 0

                                 20

                                 0

                                 20

                                 0

                                 20

                                 D.442

                                 Ioncam ó infheistíocht atá iníoctha i leith teidlíochtaí pinsean

                                 0

                                 8

                                 0

                                 8

                                 0

                                 8

                                 D.443

                                 Ioncam ó infheistíocht atá inchurtha i leith scairshealbhóirí i gcistí comhinfheistíochta

                                 1

                                 2

                                 0

                                 3

                                 0

                                 3

                                 D.45

                                 Cíos

                                 0

                                 21

                                 0

                                 21

                                 21

                                 B.5g/B.5*g

                                 Comhardú ioncam príomha, comhlán/ioncaim náisiúnta, comhlán

                                 B.5n/B.5*n

                                 Comhardú ioncam príomha, glan/ioncaim náisiúnta, glan

            Cuntas dáilte thánaistigh ioncaim (II.2)

                     8.30

                     Taispeánann an cuntas dáilte thánaistigh ioncaim conas a leithdháiltear comhardú ioncaim phríomha earnála institiúidí trí athdháileadh: cánacha reatha ar ioncam, ar rachmas etc., ranníocaíochtaí sóisialta agus sochair shóisialta (gan aistrithe sóisialta comhchineáil a áireamh) agus aistrithe reatha eile.

                     8.31

                     Is é ioncam indiúscartha ítim chomhardaithe an chuntais, rud a léiríonn idirbhearta reatha, agus arb é an tsuim atá ar fáil le haghaidh tomhaltais chríochnaithigh nó le haghaidh coigilte.

                     8.32

                     Déantar ranníocaíochtaí sóisialta a thaifeadadh ar thaobh na n-úsáidí i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na dteaghlach agus ar thaobh na n-acmhainní i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na n-earnálacha institiúideacha atá freagrach as bainistíocht árachais shóisialta. I gcás ina bhfuil siad iníoctha ag fostóirí thar ceann a bhfostaithe, áirítear iad ar an gcéad dul síos faoi chúiteamh d’fhostaithe, ar thaobh na n-úsáidí i gcuntas giniúna ioncaim na bhfostóirí, ós rud é gur cuid de na costais pá iad; déantar iad a thaifeadadh, freisin, mar chúiteamh d’fhostaithe, ar thaobh na n-acmhainní i gcuntas leithdháilte ioncaim phríomha na dteaghlach, ós rud é go bhfreagraíonn siad do shochair teaghlach.
                     Tá na ranníocaíochtaí sóisialta arna dtaispeáint ar thaobh na n-úsáidí i gcuntas dáilte thánaistigh ioncaim na dteaghlach i bhfoirm ghlan tar éis muirir seirbhíse na gcistí pinsin agus na gcorparáidí árachais eile a asbhaint, a bhfuil a n-acmhainní iomlána nó cuid dá n-acmhainní comhdhéanta de ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír.
                     Taispeántar ítim choigeartaithe sa tábla i gcás mhuirir seirbhíse na scéime árachais shóisialta. Déantar ranníocaíochtaí sóisialta, glan (D.61) a thaifeadadh i bhfoirm atá glan ó na muirir sin, ach ós rud é go bhfuil sé deacair é a chionroinnt idir comhchodanna D.61, taispeántar na ranníocaíochtaí i bhfoirm chomhlán sa tábla, agus na muirir sin san áireamh. Dá bhrí sin, is ionann D.61 agus suim a chomhchodanna, lúide an ítim choigeartaithe sin.

            Cuntas athdháilte ioncaim chomhchineáil (II.3)

                     8.33

                     Tugann an cuntas athdháilte ioncaim chomhchineáil léargas níos leithne d’ioncam na dteaghlach trí na sreafaí a chomhfhreagraíonn d’úsáid earraí agus seirbhísí aonair a chur san áireamh, ar earraí agus seirbhísí iad a fhaigheann na teaghlaigh sin saor in aisce ón rialtas agus ó INBFTanna, i.e. aistrithe sóisialta comhchineáil. Éascaíonn sé comparáidí thar thréimhsí ama nuair atá difríochtaí nó athruithe ann ar dhálaí eacnamaíocha agus sóisialta, agus forlíonann sé an anailís ar ról an rialtais ghinearálta maidir le hathdháileadh ioncaim.

                     8.34

                     Déantar aistrithe sóisialta comhchineáil a thaifeadadh ar thaobh na n-acmhainní sa chuntas athdháilte ioncaim chomhchineáil i gcás na dteaghlach, agus ar thaobh na n-úsáidí i gcás an rialtais ghinearálta agus na n-institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh.

                     8.35

                     Is é ioncam indiúscartha coigeartaithe an ítim chomhardaithe sa chuntas athdháilte ioncaim chomhchineáil, agus is é an chéad iontráil ar thaobh na n-acmhainní den chuntas úsáide ioncaim indiúscartha choigeartaithe (II.4.2) é.

                        Tábla 8.6 —   Cuntas II.2: Cuntas dáilte thánaistigh ioncaim

                                 Úsáidí

                                 Iontrálacha comhfhreagracha in

                                 S.1

                                 S.15

                                 S.14

                                 S.13

                                 S.12

                                 S.11

                                 Iomlán

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 An chuid eile den domhan

                                 Geilleagar iomlán

                                 INBFTanna

                                 Teaghlaigh

                                 An rialtas ginearálta

                                 Corparáidí airgeadais

                                 Corparáidí neamh-airgeadais

                                 Idirbhearta agus ítimí comhardaithe

                                 B.5g/B.5*g

                                 Comhardú ioncam príomha, comhlán/ioncaim náisiúnta, comhlán

                                 B.5n/B.5*n

                                 Comhardú ioncam príomha, glan/ioncaim náisiúnta, glan

                                 1 229

                                 17

                                 1 212

                                 7

                                 582

                                 248

                                 277

                                 98

                                 Aistrithe reatha

                                 213

                                 1

                                 212

                                 0

                                 178

                                 0

                                 10

                                 24

                                 D.5

                                 Cánacha reatha ar ioncam, ar rachmas, etc.

                                 204

                                 1

                                 203

                                 0

                                 176

                                 0

                                 7

                                 20

                                 D.51

                                 Cánacha ar ioncam

                                 9

                                 9

                                 0

                                 2

                                 0

                                 3

                                 4

                                 D.59

                                 Cánacha reatha eile

                                 333

                                 0

                                 333

                                 333

                                 D.61

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta, glan

                                 181

                                 0

                                 181

                                 181

                                 D.611

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí

                                 168

                                 0

                                 168

                                 168

                                 D.6111

                                 Ranníocaíochtaí iarbhír pinsin fostóirí

                                 13

                                 0

                                 13

                                 13

                                 D.6112

                                 Ranníocaíochtaí iarbhír neamhphinsean fostóirí

                                 19

                                 0

                                 19

                                 19

                                 D.612

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí

                                 18

                                 0

                                 18

                                 18

                                 D.6121

                                 Ranníocaíochtaí barúlacha pinsin fostóirí

                                 1

                                 0

                                 1

                                 1

                                 D.6122

                                 Ranníocaíochtaí barúlacha neamhphinsean fostóirí

                                 129

                                 0

                                 129

                                 129

                                 D.613

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír teaghlach

                                 115

                                 0

                                 115

                                 115

                                 D.6131

                                 Ranníocaíochtaí iarbhír pinsin teaghlach

                                 14

                                 0

                                 14

                                 14

                                 D.6132

                                 Ranníocaíochtaí iarbhír neamhphinsean teaghlach

                                 10

                                 0

                                 10

                                 10

                                 D.614

                                 Forlíontaí ranníocaíochta sóisialta teaghlach

                                 8

                                 0

                                 8

                                 8

                                 D.6141

                                 Forlíontaí ranníocaíochta pinsin teaghlach

                                 2

                                 0

                                 2

                                 2

                                 D.6142

                                 Forlíontaí ranníocaíochta neamhphinsean teaghlach

                                 –6

                                 0

                                 –6

                                 –6

                                 D.61SC

                                 Muirir seirbhíse scéimeanna árachais shóisialta

                                 384

                                 0

                                 384

                                 5

                                 0

                                 112

                                 205

                                 62

                                 D.62

                                 Sochair shóisialta seachas aistrithe sóisialta comhchineáil

                                 53

                                 0

                                 53

                                 53

                                 D.621

                                 Sochair slándála sóisialta in airgead tirim

                                 45

                                 0

                                 45

                                 45

                                 D.6211

                                 Sochair slándála sóisialta pinsin in airgead tirim

                                 8

                                 0

                                 8

                                 8

                                 D.6212

                                 Sochair slándála sóisialta neamhphinsean in airgead tirim

                                 279

                                 0

                                 279

                                 5

                                 0

                                 7

                                 205

                                 62

                                 D.622

                                 Sochair árachais shóisialta eile

                                 250

                                 0

                                 250

                                 3

                                 0

                                 5

                                 193

                                 49

                                 D.6221

                                 Sochair árachais shóisialta phinsin eile

                                 29

                                 0

                                 29

                                 2

                                 0

                                 2

                                 12

                                 13

                                 D.6222

                                 Sochair árachais shóisialta neamhphinsean eile

                                 52

                                 52

                                 52

                                 D.623

                                 Sochair chúnaimh shóisialta in airgead tirim

                                 299

                                 16

                                 283

                                 2

                                 71

                                 136

                                 62

                                 12

                                 D.7

                                 Aistrithe reatha eile

                                 58

                                 2

                                 56

                                 0

                                 31

                                 4

                                 13

                                 8

                                 D.71

                                 Glanphréimheanna árachais neamhshaoil

                                 44

                                 1

                                 43

                                 0

                                 31

                                 4

                                 0

                                 8

                                 D.711

                                 Glanphréimheanna árachais dhírigh neamhshaoil

                                 14

                                 1

                                 13

                                 13

                                 D.712

                                 Glanphréimheanna athárachais neamhshaoil

                                 60

                                 12

                                 48

                                 48

                                 D.72

                                 Éilimh árachais neamhshaoil

                                 45

                                 0

                                 45

                                 45

                                 D.721

                                 Éilimh árachais dhírigh neamhshaoil

                                 15

                                 12

                                 3

                                 3

                                 D.722

                                 Éilimh athárachais neamhshaoil

                                 96

                                 0

                                 96

                                 96

                                 D.73

                                 Aistrithe reatha laistigh den rialtas ginearálta

                                 23

                                 1

                                 22

                                 22

                                 D.74

                                 Comhar idirnáisiúnta reatha

                                 53

                                 1

                                 52

                                 2

                                 40

                                 5

                                 1

                                 4

                                 D.75

                                 Aistrithe reatha ilghnéitheacha

                                 36

                                 0

                                 36

                                 0

                                 29

                                 5

                                 1

                                 1

                                 D.751

                                 Aistrithe reatha chuig INBFTanna

                                 8

                                 1

                                 7

                                 7

                                 D.752

                                 Aistrithe reatha idir teaghlaigh

                                 9

                                 0

                                 9

                                 2

                                 4

                                 0

                                 0

                                 3

                                 D.759

                                 Aistrithe reatha ilghnéitheacha eile

                                 9

                                 9

                                 9

                                 D.76

                                 Acmhainní dílse an AE atá bunaithe ar CBL agus OIN

                                 1 826

                                 1 826

                                 37

                                 1 219

                                 317

                                 25

                                 228

                                 B.6g

                                 Ioncam indiúscartha, comhlán

                                 1 604

                                 1 604

                                 34

                                 1 196

                                 290

                                 13

                                 71

                                 B.6n

                                 Ioncam indiúscartha, glan

                        Tábla 8.6 —   Cuntas II.2: Cuntas dáilte thánaistigh ioncaim (ar lean)

                                 Acmhainní

                                 S.11

                                 S.12

                                 S.13

                                 S.14

                                 S.15

                                 S.1

                                 Iontrálacha comhfhreagracha in

                                 Idirbhearta agus ítimí comhardaithe

                                 Corparáidí neamh-airgeadais

                                 Corparáidí airgeadais

                                 An rialtas ginearálta

                                 Teaghlaigh

                                 INBFTanna

                                 Geilleagar iomlán

                                 An chuid eile den domhan

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 Iomlán

                                 B.5g/B.5*g

                                 Comhardú ioncam príomha, comhlán/ioncaim náisiúnta, comhlán

                                 254

                                 27

                                 198

                                 1 381

                                 4

                                 1 864

                                 1 864

                                 B.5n/B.5*n

                                 Comhardú ioncam príomha, glan/ioncaim náisiúnta, glan

                                 97

                                 15

                                 171

                                 1 358

                                 1

                                 1 642

                                 1 642

                                 Aistrithe reatha

                                 72

                                 275

                                 367

                                 420

                                 40

                                 1 174

                                 55

                                 1 229

                                 D.5

                                 Cánacha reatha ar ioncam, ar rachmas, etc.

                                 213

                                 213

                                 0

                                 213

                                 D.51

                                 Cánacha ar ioncam

                                 204

                                 204

                                 0

                                 204

                                 D.59

                                 Cánacha reatha eile

                                 9

                                 9

                                 9

                                 D.61

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta, glan

                                 66

                                 212

                                 50

                                 0

                                 5

                                 333

                                 0

                                 333

                                 D.611

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír fostóirí

                                 31

                                 109

                                 38

                                 0

                                 3

                                 181

                                 0

                                 181

                                 D.6111

                                 Ranníocaíochtaí iarbhír pinsin fostóirí

                                 27

                                 104

                                 35

                                 0

                                 2

                                 168

                                 0

                                 168

                                 D.6112

                                 Ranníocaíochtaí iarbhír neamhphinsean fostóirí

                                 4

                                 5

                                 3

                                 0

                                 1

                                 13

                                 0

                                 13

                                 D.612

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta barúlacha fostóirí

                                 12

                                 2

                                 4

                                 0

                                 1

                                 19

                                 0

                                 19

                                 D.6121

                                 Ranníocaíochtaí barúlacha pinsin fostóirí

                                 12

                                 1

                                 4

                                 0

                                 1

                                 18

                                 0

                                 18

                                 D.6122

                                 Ranníocaíochtaí barúlacha neamhphinsean fostóirí

                                 0

                                 1

                                 0

                                 0

                                 0

                                 1

                                 0

                                 1

                                 D.613

                                 Ranníocaíochtaí sóisialta iarbhír teaghlach

                                 25

                                 94

                                 9

                                 0

                                 1

                                 129

                                 0

                                 129

                                 D.6131

                                 Ranníocaíochtaí iarbhír pinsin teaghlach

                                 19

                                 90

                                 6

                                 0

                                 0

                                 115

                                 0

                                 115

                                 D.6132

                                 Ranníocaíochtaí iarbhír neamhphinsean teaghlach

                                 6

                                 4

                                 3

                                 0

                                 1

                                 14

                                 0

                                 14

                                 D.614

                                 Forlíontaí ranníocaíochta sóisialta teaghlach

                                 10

                                 10

                                 0

                                 10

                                 D.6141

                                 Forlíontaí ranníocaíochta pinsin teaghlach

                                 8

                                 8

                                 0

                                 8

                                 D.6142

                                 Forlíontaí ranníocaíochta neamhphinsean teaghlach

                                 2

                                 2

                                 0

                                 2

                                 D.61SC

                                 Muirir seirbhíse scéimeanna árachais shóisialta

                                 2

                                 3

                                 1

                                 6

                                 0

                                 6

                                 D.62

                                 Sochair shóisialta seachas aistrithe sóisialta comhchineáil

                                 384

                                 384

                                 0

                                 384

                                 D.621

                                 Sochair slándála sóisialta in airgead tirim

                                 53

                                 53

                                 0

                                 53

                                 D.6211

                                 Sochair slándála sóisialta pinsin in airgead tirim

                                 45

                                 45

                                 0

                                 45

                                 D.6212

                                 Sochair slándála sóisialta neamhphinsean in airgead tirim

                                 8

                                 8

                                 0

                                 8

                                 D.622

                                 Sochair árachais shóisialta eile

                                 279

                                 279

                                 0

                                 279

                                 D.6221

                                 Sochair árachais shóisialta phinsin eile

                                 250

                                 250

                                 0

                                 250

                                 D.6222

                                 Sochair árachais shóisialta neamhphinsean eile

                                 29

                                 29

                                 0

                                 29

                                 D.623

                                 Sochair chúnaimh shóisialta in airgead tirim

                                 52

                                 52

                                 0

                                 52

                                 D.7

                                 Aistrithe reatha eile

                                 6

                                 62

                                 104

                                 36

                                 36

                                 244

                                 55

                                 299

                                 D.71

                                 Glanphréimheanna árachais neamhshaoil

                                 47

                                 47

                                 11

                                 58

                                 D.711

                                 Glanphréimheanna árachais dhírigh neamhshaoil

                                 44

                                 44

                                 44

                                 D.712

                                 Glanphréimheanna athárachais neamhshaoil

                                 3

                                 3

                                 11

                                 14

                                 D.72

                                 Éilimh árachais neamhshaoil

                                 6

                                 15

                                 1

                                 35

                                 0

                                 57

                                 3

                                 60

                                 D.721

                                 Éilimh árachais dhírigh neamhshaoil

                                 6

                                 1

                                 35

                                 42

                                 3

                                 45

                                 D.722

                                 Éilimh athárachais neamhshaoil

                                 15

                                 15

                                 0

                                 15

                                 D.73

                                 Aistrithe reatha laistigh den rialtas ginearálta

                                 96

                                 96

                                 0

                                 96

                                 D.74

                                 Comhar idirnáisiúnta reatha

                                 1

                                 1

                                 22

                                 23

                                 D.75

                                 Aistrithe reatha ilghnéitheacha

                                 0

                                 0

                                 6

                                 1

                                 36

                                 43

                                 10

                                 53

                                 D.751

                                 Aistrithe reatha chuig INBFTanna

                                 36

                                 36

                                 36

                                 D.752

                                 Aistrithe reatha idir teaghlaigh

                                 1

                                 1

                                 7

                                 8

                                 D.759

                                 Aistrithe reatha ilghnéitheacha eile

                                 6

                                 6

                                 3

                                 9

                                 D.76

                                 Acmhainní dílse an AE atá bunaithe ar CBL agus OIN

                                 9

                                 9

                                 B.6g

                                 Ioncam indiúscartha, comhlán

                                 B.6n

                                 Ioncam indiúscartha, glan

                        Tábla 8.7 —   Cuntas II.3: Cuntas athdháilte ioncaim chomhchineáil

                                 Úsáidí

                                 Iontrálacha comhfhreagracha in

                                 S.1

                                 S.15

                                 S.14

                                 S.13

                                 S.12

                                 S.11

                                 Iomlán

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 An chuid eile den domhan

                                 Geilleagar iomlán

                                 INBFTanna

                                 Teaghlaigh

                                 An rialtas ginearálta

                                 Corparáidí airgeadais

                                 Corparáidí neamh-airgeadais

                                 Idirbhearta agus ítimí comhardaithe

                                 B.6g

                                 Ioncam indiúscartha, comhlán

                                 B.6n

                                 Ioncam indiúscartha, glan

                                 215

                                 215

                                 31

                                 184

                                 D.63

                                 Aistrithe sóisialta comhchineáil

                                 211

                                 211

                                 31

                                 180

                                 D.631

                                 Aistrithe sóisialta comhchineáil — táirgeadh chun críoch neamh-mhargaidh

                                 4

                                 4

                                 4

                                 D.632

                                 Aistrithe sóisialta comhchineáil — táirgeadh ceannaithe chun críoch margaidh

                                 1 826

                                 1 826

                                 6

                                 1 434

                                 133

                                 25

                                 228

                                 B.7g

                                 Ioncam indiúscartha coigeartaithe, comhlán

                                 1 604

                                 1 604

                                 3

                                 1 411

                                 106

                                 13

                                 71

                                 B.7n

                                 Ioncam indiúscartha coigeartaithe, glan

                                 Acmhainní

                                 S.11

                                 S.12

                                 S.13

                                 S.14

                                 S.15

                                 S.1

                                 Iontrálacha comhfhreagracha in

                                 Idirbhearta agus ítimí comhardaithe

                                 Corparáidí neamh-airgeadais

                                 Corparáidí airgeadais

                                 An rialtas ginearálta

                                 Teaghlaigh

                                 INBFTanna

                                 Geilleagar iomlán

                                 An chuid eile den domhan

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 Iomlán

                                 B.6g

                                 Ioncam indiúscartha, comhlán

                                 228

                                 25

                                 317

                                 1 219

                                 37

                                 1 826

                                 1 826

                                 B.6n

                                 Ioncam indiúscartha, glan

                                 71

                                 13

                                 290

                                 1 196

                                 34

                                 1 604

                                 1 604

                                 D.63

                                 Aistrithe sóisialta comhchineáil

                                 215

                                 215

                                 215

                                 D.631

                                 Aistrithe sóisialta comhchineáil — táirgeadh chun críoch neamh-mhargaidh

                                 211

                                 211

                                 211

                                 D.632

                                 Aistrithe sóisialta comhchineáil — táirgeadh ceannaithe chun críoch margaidh

                                 4

                                 4

                                 4

                                 B.7g

                                 Ioncam indiúscartha coigeartaithe, comhlán

                                 B.7n

                                 Ioncam indiúscartha coigeartaithe, glan

            Cuntas úsáide ioncaim (II.4)

                     8.36

                     I gcás na n-earnálacha institiúideacha lena mbaineann tomhaltas críochnaitheach, taispeánann an cuntas úsáide ioncaim an chaoi a roinntear an t-ioncam indiúscartha (nó an t-ioncam indiúscartha coigeartaithe) idir caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach (nó tomhaltas críochnaitheach iarbhír) agus coigilt.

                     8.37

                     Ní bhíonn tomhaltas críochnaitheach i gceist sa chóras, áfach, ach i gcás an rialtais, INBFTanna agus na dteaghlach. Lena chois sin, áirítear sa chuntas úsáide ioncaim, i gcás teaghlach agus cistí pinsin, ítim choigeartaithe (D.8 — coigeartú i leith an athraithe ar theidlíochtaí pinsin) a bhaineann leis an tslí a dhéantar taifeadadh ar na hidirbhearta idir teaghlaigh agus cistí pinsin. Mínítear é sin sa chaibidil maidir le hidirbhearta dáileacháin, mír 4.141.

               Cuntas úsáide ioncaim indiúscartha (II.4.1)

                     8.38

                     Áirítear sa chuntas úsáide ioncaim indiúscartha coincheap an chaiteachais ar thomhaltas críochnaitheach arna mhaoiniú ag na hearnálacha éagsúla lena mbaineann: teaghlaigh, an rialtas ginearálta, agus institiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh.

                     8.39

                     Is ionann an ítim chomhardaithe sa chuntas úsáide ioncaim indiúscartha agus coigilt.

               Cuntas úsáide ioncaim indiúscartha choigeartaithe (II.4.2)

                     8.40

                     Tá nasc idir an cuntas sin agus an cuntas athdháilte ioncaim chomhchineáil (II.3). Áirítear sa chuntas úsáide ioncaim indiúscartha choigeartaithe coincheap an tomhaltais chríochnaithigh iarbhír, a fhreagraíonn do luach earraí agus seirbhísí atá ar fáil iarbhír ag teaghlaigh chun críche tomhaltais chríochnaithigh, fiú i gcás inarb é an rialtas ginearálta nó insititiúidí neamhbhrabúis a fhónann do theaghlaigh atá ag maoiniú na n-éadálacha.
                     Dá bhrí sin, ní chomhfhreagraíonn tomhaltas críochnaitheach iarbhír an rialtais ghinearálta agus INBFTanna ach do thomhaltas críochnaitheach comhchoiteann amháin.

                     8.41

                     Ar leibhéal an gheilleagair iomláin, bíonn an caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach cothrom leis an tomhaltas críochnaitheach iarbhír; ní bhíonn difríochtaí i gceist ach i gcás dáileadh ar na hearnálacha institiúideacha. Is amhlaidh an scéal i gcás ioncaim indiúscartha agus ioncaim indiúscartha choigeartaithe.

                     8.42

                     Is é coigilt an ítim chomhardaithe sa dá leagan den chuntas úsáide ioncaim. Bíonn an luach céanna uirthi i gcás na n-earnálacha go léir, bíodh sé go bhfaightear í trí chaiteachas ar thomhaltas críochnaitheach a asbhaint ó ioncam indiúscartha nó tríd an tomhaltas críochnaitheach iarbhír a asbhaint ón ioncam indiúscartha coigeartaithe.

                     8.43

                     Is ionann coigilt agus an tsuim (dheimhneach nó dhiúltach) a bhíonn mar thoradh ar idirbhearta reatha a bhunaíonn an nasc le carnadh. I gcás inar coigilt dheimhneach atá ann, úsáidtear ioncam neamhchaite chun sócmhainní a fháil mar éadáil nó chun dliteanais a eisíoc. I gcás inar coigilt dhiúltach atá ann, déantar sócmhainní áirithe a leachtú nó tagann méadú ar dhliteanais áirithe.

                        Tábla 8.8 —   Cuntas II.4.1: Cuntas úsáide ioncaim indiúscartha

                                 Úsáidí

                                 Iontrálacha comhfhreagracha in

                                 S.1

                                 S.15

                                 S.14

                                 S.13

                                 S.12

                                 S.11

                                 Iomlán

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 An chuid eile den domhan

                                 Geilleagar iomlán

                                 INBFTanna

                                 Teaghlaigh

                                 An rialtas ginearálta

                                 Corparáidí airgeadais

                                 Corparáidí neamh-airgeadais

                                 Idirbhearta agus ítimí comhardaithe

                                 B.6g

                                 Ioncam indiúscartha, comhlán

                                 B.6n

                                 Ioncam indiúscartha, glan

                                 1 399

                                 1 399

                                 32

                                 1 015

                                 352

                                 P.3

                                 Caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach

                                 1 230

                                 1 230

                                 31

                                 1 015

                                 184

                                 P.31

                                 Caiteachas ar thomhaltas aonair

                                 169

                                 169

                                 1

                                 168

                                 P.32

                                 Caiteachas ar thomhaltas comhchoiteann

                                 11

                                 0

                                 11

                                 0

                                 0

                                 11

                                 0

                                 D.8

                                 Coigeartú i leith an athraithe ar theidlíochtaí pinsin

                                 427

                                 427

                                 5

                                 215

                                 –35

                                 14

                                 228

                                 B.8g

                                 Coigilt, comhlán

                                 205

                                 205

                                 2

                                 192

                                 –62

                                 2

                                 71

                                 B.8n

                                 Coigilt, glan

                                 –13

                                 –13

                                 B.12

                                 Comhardú seachtrach reatha

                                 Acmhainní

                                 S.11

                                 S.12

                                 S.13

                                 S.14

                                 S.15

                                 S.1

                                 Iontrálacha comhfhreagracha in

                                 Idirbhearta agus ítimí comhardaithe

                                 Corparáidí neamh-airgeadais

                                 Corparáidí airgeadais

                                 An rialtas ginearálta

                                 Teaghlaigh

                                 INBFTanna

                                 Geilleagar iomlán

                                 An chuid eile den domhan

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 Iomlán

                                 B.6g

                                 Ioncam indiúscartha, comhlán

                                 228

                                 25

                                 317

                                 1 219

                                 37

                                 1 826

                                 1 826

                                 B.6n

                                 Ioncam indiúscartha, glan

                                 71

                                 13

                                 290

                                 1 196

                                 34

                                 1 604

                                 1 604

                                 P.3

                                 Caiteachas ar thomhaltas críochnaitheach

                                 1 399

                                 1 399

                                 P.31

                                 Caiteachas ar thomhaltas aonair

                                 1 230

                                 1 230

                                 P.32

                                 Caiteachas ar thomhaltas comhchoiteann

                                 169

                                 169

                                 D.8

                                 Coigeartú i leith an athraithe ar theidlíochtaí pinsin

                                 11

                                 11

                                 0

                                 11

                                 B.8g

                                 Coigilt, comhlán

                                 B.8n

                                 Coigilt, glan

                                 B.12

                                 Comhardú seachtrach reatha

                        Tábla 8.9 —   Cuntas II.4.2: Cuntas úsáide ioncaim indiúscartha choigeartaithe

                                 Úsáidí

                                 Iontrálacha comhfhreagracha in

                                 S.1

                                 S.15

                                 S.14

                                 S.13

                                 S.12

                                 S.11

                                 Iomlán

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 An chuid eile den domhan

                                 Geilleagar iomlán

                                 INBFTanna

                                 Teaghlaigh

                                 An rialtas ginearálta

                                 Corparáidí airgeadais

                                 Corparáidí neamh-airgeadais

                                 Idirbhearta agus ítimí comhardaithe

                                 B.7g

                                 Ioncam indiúscartha coigeartaithe, comhlán

                                 B.7n

                                 Ioncam indiúscartha coigeartaithe, glan

                                 1 399

                                 1 399

                                 1

                                 1 230

                                 168

                                 P.4

                                 Tomhaltas críochnaitheach iarbhír

                                 1 230

                                 1 230

                                 1 230

                                 P.41

                                 Tomhaltas aonair iarbhír

                                 169

                                 169

                                 1

                                 168

                                 P.42

                                 Tomhaltas comhchoiteann iarbhír

                                 11

                                 0

                                 11

                                 0

                                 0

                                 11

                                 0

                                 D.8

                                 Coigeartú i leith an athraithe ar theidlíochtaí pinsin

                                 427

                                 427

                                 5

                                 215

                                 –35

                                 14

                                 228

                                 B.8g

                                 Coigilt, comhlán

                                 205

                                 205

                                 2

                                 192

                                 –62

                                 2

                                 71

                                 B.8n

                                 Coigilt, glan

                                 –13

                                 –13

                                 B.12

                                 Comhardú seachtrach reatha

                                 Acmhainní

                                 S.11

                                 S.12

                                 S.13

                                 S.14

                                 S.15

                                 S.1

                                 Iontrálacha comhfhreagracha in

                                 Idirbhearta agus ítimí comhardaithe

                                 Corparáidí neamh-airgeadais

                                 Corparáidí airgeadais

                                 An rialtas ginearálta

                                 Teaghlaigh

                                 INBFTanna

                                 Geilleagar iomlán

                                 An chuid eile den domhan

                                 Cuntas earraí agus seirbhísí

                                 Iomlán

                                 B.7g

                                 Ioncam indiúscartha coigeartaithe, comhlán

                                 228

                                 25

                                 133

                                 1 434

                                 6

                                 1 826

                                 1 826

                                 B.7n

                                 Ioncam indiúscartha coigeartaithe, glan

                                 71

                                 13

                                 106

                                 1 411

                                 3

                                 1 604

                                 1 604

                                 P.4

                                 Tomhaltas críochnaitheach iarbhír

                                 1 399

                                 1 399

                                 P.41

                                 Tomhaltas aonair iarbhír

                                 1 230

                                 1 230

                                 P.42

                                 Tomhaltas comhchoiteann iarbhír

                                 169

                                 169

                                 D.8

                                 Coigeartú i leith an athraithe ar theidlíochtaí pinsin

                                 11

                                 11

                                 0
[cell cut: 6304284 characters, first 2000000 kept]